# Киелі кітап

## Киелі кітап


Киелі кітап

Ескі өсиет

Жаңа өсиет

Түсіндірме

Кестелер

Әр күнге

Құдай жолы

Симфония


УДҚ 27

ББК 86.37

К 33


К 33 Киелі кітап: Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбалары және

Інжіл шариф. — Алматы: «Қазақстанның Киелі кітап қоғамы»

қауымдастығы, 2015. — 1895 бет.


ISBN 9965-561-30-3


Түпнұсқа тілдерінен аударылып, мән-мағынасы түсінікті етіп берілген қазақша аудармасы. Оқып-зерттеуге арналған айрықша басылым.

Жедел өзгерістерімен айрықшаланатын осы заманғы өмірде шынайы жетекшілік пен сенімділікке ие болу үшін Жаратушы Иемізге бет бұру аса маңызды. Оның дана еркі мен теңдессіз сүйіспеншілігін Киелі кітаптан көре аламыз. Алғашқы адамдардың күнәға батқан кезінен бастап адамзат Жаратқан Иеден ажырады. Алайда Ол біздің күнәнің құлдығынан құтқарылуымыз үшін керемет жол салды.

Хақ Тағаланың түзу жолына шынымен түскендер жаңа адамдарға айналып, мінез-құлықтары өзгеріп, рухани тазарып келеді. Осындай адамдар өз елі мен халқы үшін аса құнды байлық.

Осы басылым оқырмандарға қолайлырақ болу үшін үлкендеу әріптермен терілді. Оқып-талдап зерттеуге пайдалы болатын біраз көмекші құралдар қосылды: «Әр күнге қайрат-жігер мен жұбаныш» атты аяттар жиынтығы, «Киелі кітаптағы басты сөздер мен аяттар тізімі», түрлі тақырыптар туралы он төрт кесте, он бес карта және ежелгі «Інжіл шариф» қолжазбасының бір үзіндісінің фотосуреті.

Бұл қасиетті шығарма Жаратқан Иеге сенушілерге, зиялы қауымға, сондай-ақ жалпы жұртшылыққа арналған.


УДҚ 27

ББК 86.37


Қазақша аудармасы,

көркемделуі және қосымшалары

© Ени Яшам Яйынлары

(«Жаңа өмір» баспасы), Стамбул,

1993, 1996, 2000, 2010, 2015.

ISBN 9965-561-30-3


Заңды тұлғалардың бірлестігі

«Қазақстанның Киелі кітап қоғамы» қауымдастығы

Алматы қаласы 050018

Расков көшесі 35 үй


Біздің сайтымыз:

www.kkitap.net

Сұрақтарыңыз бен тілектеріңізді

осы сайт арқылы жіберуіңізге болады.


Киелі Кітап

(Священное Писание)

Казахский перевод Таурата,

Книг Пророков, Забура и Инджил шарифа.


## Киелі кітап


Алғы сөз

ТАУРАТ

ПАЙҒАМБАРЛАР ЖАЗБАЛАРЫ (БІРІНШІ БӨЛІМ)

ЗАБУР

ПАЙҒАМБАРЛАР ЖАЗБАЛАРЫ (ЕКІНШІ БӨЛІМ)

ІНЖІЛ ШАРИФ


### Алғы сөз


Құрметті оқырман!

Киелі кітап — Құдайдың сөзі, бүкіл адамзаттың баға жетпес мұрасы. Кең-байтақ әлемде Жаратқан Иеге сиынушылар Киелі кітаптың ежелгі заманнан бізге жеткен жазбаларын қасиет тұтып, қастерлеп келеді. Оның тарихта не тікелей, не өзге кітаптар арқылы әдебиет пен ғылымға, заңдарымыз бен салт-дәстүрлерімізге жасаған ізгі ықпалы орасан зор. Құдай сөзінің қасиетті жазбаларын өз ана тілімізде оқып, игілікті мазмұнымен жақыннан танысуға мүмкіндік бергені үшін Жаратқан Иемізге шын жүректен шүкірлік етеміз.

Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген кезден бері болашаққа деген үмітіміз мол. Алдымызда «алтын дәуірдің» болуын тілейміз. Жеке адамдар мен елдер арасындағы ынтымақ пен әділдіктің берік қалыптасу жолдары Құдай сөзінде нақты көрсетілген. Арамызда тату-тәтті қарым-қатынас орнығып, бейбіт, тыныш өмір орнау үшін Оның ізгі жолымен жүру ең басты қажеттілік.

Даналығы әлемге әйгілі Сүлеймен патша «Нақыл сөздерінде» былай деген: «Білімнің бастауы — Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оған мойынсұну». Хақ Тағаланы шын жүректен қастерлеп, Оның еркіне бағынатындар үлкендерді сыйлап, кішілерді қамқорлап, мұқтаждарға мейірімділік көрсетеді, сондай-ақ әділ заңдар мен ізгі салт-дәстүрлерді сақтап, елдің ілгері дамуына атсалысады. Осы тура жолмен жүрген адамдар шынайы бақытты табады.

Қолыңыздағы жаңа басылым «Таурат», «Забур», «Пайғамбарлар жазбалары» және «Інжіл шарифті» толық қамтиды.

Сонымен бұл қасиетті шығарманы оқырман қауымға табыстай отырып, Хақ Тағаладан еліміз бен үкіметімізді игілікпен молынан жарылқап, халқымызға тыныштық пен амандық сыйлай көрсін деп тілейміз.


Киелі кітап туралы қысқаша мәлімет


1. Киелі кітаптың мазмұны

Киелі кітап — Хақ Тағаланың адамзатқа арнаған қасиетті хабарларының жиынтығы. Оның Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбалары және Інжіл шариф атты төрт бөліміндегі киелі жазбалары арқылы біз Құдай Тағаланың ізгі қасиеттері, Оның жаратқан ұлан-ғайыр әлемі және адамдарға деген игілікті еркі туралы оқып-үйренеміз.

Жаратқан Ие — игілік пен әсемдік, құдірет пен қуаныш атаулының қайнар көзі. Алайда Өзі өмір сыйлап, жер бетінде билік жүргізуге тағайындаған Адам ата мен Хауа ана ғажайып пейіш бағында Құдай Тағалаға бағынбай күнә жасады. Соның кесірінен олар Жаратушының қасынан аластатылып, рухани өлімге душар болды. Сол кезден бастап адамзат Жаратқан Иесінен алшақ өз бетімен жүріп, сансыз көп күнә жасап келеді.

Алайда Құдай Тағала әлі де рақымдылық көрсетіп, Нұх, Ыбырайым, Мұса және тағы басқа пайғамбарларды тағайындады. Олар арқылы адамдарға Өзінің әділ еркін білдіріп, Өзімен қарым-қатынас жасаудың жолын ашты. Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларынан солардың өмірлері, Хақ Тағаланың жіберген хабарлары және Оның ерекше таңдап алған халқы жайлы оқимыз. Жаратқан Ие көне заманда Өзінің ақ жолына түскендермен игілікті Келісім жасаған болатын. Сондықтан да осы туралы баяндайтын Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбалары бірігіп «Көне Келісім» деп те аталады.

Құдай Тағала адамзатты күнәнің құлдығынан құтқару мақсатымен Мәсіхті жіберетінін бірнеше ғасыр бойы пайғамбарлары арқылы алдын ала білдірген болатын. Мәсіхтің керемет жолмен осы дүниеге келіп, күнәсіз пәк өмір сүріп, адамдарды құтқару үшін өз жанын құрбан еткені Інжіл шарифте баяндалады. Мәсіхтің өмірінде пайғамбарлардың Ол туралы алдын ала білдіргендерінің бәрі де жүзеге асты. Інжіл шарифте Құдай Иенің адамдарға Мәсіх арқылы Өзімен бұрынғысынан да керемет Жаңа Келісімді ұсынғаны сөз болады. Інжіл шарифтің «Жаңа Келісім» деген атауы осыдан шыққан.

Сонымен Жаратқан Ие Інжіл шариф арқылы Көне Келісімнің жазбаларын растап, толықтырып, Өзінің еркін адамзаттың тереңірек танып-түсінуіне мүмкіндік берді. Сол себепті де Жаратқан Иенің білдірген барлық тәлімдерін ұғына алуымыз үшін Оның Киелі кітаптағы жазбаларының бәрін қастерлеп, оқып-үйренгеніміз жөн.


2. Киелі кітап бізге қалай жетті?

Теріс жолдан қайтып, Құдайдың тура жолына түскен сансыз көп адам жарылқанып, өмірлері өзгеріп, қуаныш пен жан тыныштығына кенеліп келеді. Сондай құдайшыл жандар Оның хабарлары сақталған қасиетті жазбаларды мұқият көшіріп жазып, жинақтап, кейінгі ұрпақтарға қалдырды.

Көне заманда жазылған не рухани, не басқа да кітаптың ешбір түпнұсқасы осы күнге дейін жеткен жоқ. Себебі ежелде қағаз бен баспахана құралдары болмағандықтан, жазу үшін папирус және арнайы әдіспен иленген мал терілері (жарғақтар) қолданылатын. Уақыт өте сол заттардың тозып, жарамсыз болып қалатыны түсінікті. Алайда Құдай Тағаланың рақымы және құдіретімен шөлді аймақтардағы құрғақ, жабулы орындарда сақталған Киелі кітаптың жазбаларының көптеген ежелгі көшірмелері осы заманға дейін жетті. Мысалы, Палестинадағы Өлі теңіздің батыс жағасындағы шөл далада орналасқан Құмран үңгірлерінен Ишая пайғамбардың жазбасының екі мыңнан астам жыл бұрын жасалған қолжазбасы табылды! Сонымен қатар Мысырдағы шөлді жерлерде Інжіл шарифтің бұдан бір мың алты жүз жыл бұрын жарғаққа жазылған толық қолжазбалары (кодекстер) және одан да көне папирус қолжазбаларының үзінділері сақталып келді.

Құдай сөзінің қасиетті мазмұнының соншама ұзақ уақыт біздің заманымызға дейін сақталып келгені қандай керемет! Ал Киелі кітаптың Қорғаушысы — құдіреті шексіз Хақ Тағаланың Өзі. Ол мыңдаған жылдар бойы өз кітабының рухани мазмұнын құрып кетуден сақтап келіп, біздердің де қазіргі күні оны оқып-танысуымызға мүмкіндік береді.


3. Киелі кітаптың ішкі біртұтастығы және түсініктілігі

Киелі кітаптың маңызды қасиеттерінің тағы біреуі мынау: шамамен бір жарым мыңжылдық кезеңде түрлі адамдар арқылы жазылғандығына қарамастан, Киелі кітаптың жазбаларындағы рухани хабарлар бір-біріне сәйкес келеді. Киелі кітаптың ішкі біртұтастығы оның шын мәніндегі жазушысы ондағы жазбаларды жазып қалдырған кісілер емес, құдіреті күшті Құдайдың Киелі Рухы екендігін дәлелдейді.

Құдай сөзінің тағы бір ерекшелігі — оның мазмұнын түсіну аса қиынға соқпайды. Киелі кітап осыдан мыңдаған жылдар бұрын көне тілдерде жазылғанына қарамастан, оны әлемнің кез келген тіліне аударуға болады. Киелі кітаптың негізгі мазмұнын тіпті шала сауатты кісілер де түсіне алады. Әлемнің шалғай түкпірлерінде тұратын әр қилы адамдардың Киелі кітапты оқып-ақ, Құдайдың ізгі жолына түсіп, күнәларына кешірім алғандары туралы куәліктердің саны аз емес.


4. Киелі кітаптың таратылуы

Жаратқан Ие Өзінің сөзін күллі адамдарға арнағандықтан, Киелі кітап бүкіл адамзатқа ортақ. Оның жазбалары дүние жүзіндегі әдеби тілдердің бәріне дерлік аударылып, басылып шыққан. Сондықтан Киелі кітап дүние жүзіндегі ең көп тараған әрі ең көп оқылатын бірден-бір кітап. 2007 жылдың соңына дейін Киелі кітап толықтай 438 тілге, ал оның бөлімдері жалпы 2454 тілге аударылып, басылып шыққан.

Ерте заманда-ақ біздің еліміздегі және бүкіл Орта Азиядағы көптеген адамдар Құдайдың сөзін қасиет тұтып, қастерлеген. Халқымыздың бірсыпыра руларының Мәсіхтің тура жолымен жүріп, Құдайдың жарылқауына ие болғандары жайында тарихи деректер мол. «Ата-бабадан қалған сара жол — келер ұрпаққа да дана жол» делінгендей, біздің де Құдайдың сөзін қастерлеп, онда көрсетілген тура жолмен жүргеніміз орынды.


5. Киелі кітаптың қазақша аудармасы мен қосымша көмекші құралдары

Тіл, әдебиет, тарих және дін мамандары ғылымның барлық жетістіктерін қолданып, Киелі кітаптың мазмұнын тұпнұсқаға дәл, анық та түсінікті және қазақ тілінің заңдарына сәйкес етіп аудару жолында еңбектенді. Олар Киелі кітаптың түпнұсқа тілдеріндегі ең көне қолжазбаларын негізге алып, оның басты аудармалары мен түсіндірме кітаптарын да пайдаланды.

Енді сонау қадым заманнан бізге жеткен осы қасиетті кітаппен қалың көпшілік, соның ішінде басшылар мен ғалымдар, ақындар мен жазушылар, өнер қайраткерлері мен жетекші мамандар да танысып, рухани игілік қабылдай алады.

Құдай Тағала халқымыз бен басшыларымызды молынан жарылқап, бізді Өзінің Киелі кітабын мұқият оқып шығып, одан ізгілікті тәлім алуымызға жетелей көрсін! Аумин.


Ескерту: Жазба бөлімдерінің оңай табылуы үшін арнайы тақырыпшалар енгізілді.

Сонымен қатар беттердің төменгі жағында сілтемелер мен қысқа түсініктемелер берілді. Бұларға мәтіннің ішінде жоғары қойылған әріптермен сілтеніп, әрқайсысы да өзіне қатысты аяттың санымен басталады. Мысалы, а14, к20 т.с.с.

Түсініктемелердің көбінде Киелі кітаптағы басқа аяттарға сілтеме жасалған. Мысалы, «6:21,25-26» сол жазбаның ішіндегі алтыншы тараудың 21-ші және 25, 26-шы аяттарын білдіреді. Ал «Жох 1:14» Жохан жазған Ізгі хабардың бірінші тарауының 14-ші аятына сілтейді. Киелі кітаптың жазбаларының тізімін және сол жазбалардың аттарының осы басылымда қолданылған қысқартылған түрлерін кітаптың соңғы беттеріндегі «Мазмұнынан» таба аласыз.

Шығарманың «Қосымша» бөлімінде бірсыпыра аттар мен ұғымдардың анықтамасын қамтитын «Түсіндірме» «Киелі кітаптағы басты сөздер мен аяттар тізімі», сондай-ақ он төрт кесте, он бес карта және ежелгі «Інжіл шариф» қолжазбасының бір бетінің фотосуреті берілген.


© Қазақша аудармасы және көркемделуі «Жаңа өмір» баспасы, Стамбул, 1993, 1996, 2000, 2010. Хұқықтары сақталған осы текстің қолданылуы туралы қосымша мәліметті мына жерден таба аласыз: https://kkitap.net. Version: 3.1.3


### ТАУРАТ


Таурат сөзінің түпкі мағынасы тәлімді әрі заңды білдіреді. Киелі кітаптың осы бірінші бөлімі Мұсаның кітабы» деп те аталады. Себебі көне мәлімет көздері бойынша Мұса пайғамбар оның басым көпшілігін біздің заманымыздан бұрынғы 15-ші ғасырда Құдайдың Киелі Рухының жетелеуімен жазып қалдырған.

Таурат бес үлкен жазбадан тұрады. Олардың біріншісі — «Жаратылыстың басталуы». Онда баяндалған тарихи оқиғалар мен шежірелер Мұсаның заманынан көп бұрын орын алған. Олар оған ұрпақтан ұрпаққа ауызша немесе қыш тақташаларға жазылған түрде жеткен болса керек. Сирия, Ливан және Исраил елдерінің мұражайларындағы археологиялық дүниелер жазу өнерінің сол өлкеде ежелгі заманда-ақ дамығанын дәлелдейді. Көптеген халықтар жаратылыс, топан су және көне дәуірде болған басқа да оқиғалар туралы кейбір мәліметтерді естерінде сақтап келген.

Таураттың кейінгі төрт жазбасында Ыбырайым атаның немересі Жақыптың үрім-бұтағы — Исраил халқының Мысырдағы езгіден азат етіліп, көшіп шығуы әрі Құдай өздеріне уәде еткен елге көшіп-қонып барған жолдары суреттелген. Сол заманда Хақ Тағала қоғамның азаматтық, әлеуметтік және рухани құрылымдарын қалыптастыру үшін Өзінің таңдап алған халқына Таурат заңы атты заңдар жиынтығын табыстады. Жаратқан Ие халыққа Өзіне ғибадат ететін орталық ретінде киелі кездесу шатырын құрғызды. Өйткені Құдай Тағала халқының арасында болып, олармен бірге тұрғысы келді. Сонымен қатар Ол құрбандық шалып, ұсыну тәртібін орнатып, халықтың Өзіне ғибадат еткеніне жетекшілік етуге леуілік діни қызметкерлер мен көмекшілерді тағайындады.

Құдай Тағала исраилдіктерді олардың ең ізгі де әділ халық болғанына бола емес, қайта, бүкіл адамзатты олар арқылы жарылқау үшін таңдап алды (Жар 12:2; 18:18). Бұл жайтты ұғыну өте маңызды. Уәде етілген Құтқарушы Иса осы халықтың арасында дүниеге келуге тиіс болды. Ыбырайымға және оның үрім-бұтағына берілген барлық уәделердің мән-мағынасы Інжіл шарифте толықтай ашылған. Мәсіх Иса солардың бәрін жүзеге асыруымен күллі халықтардың адамдарына құтқарылу жолын ашты. Оған сенім артқандар Ыбырайым атаның рухани ұрпақтарына айналып, оған уәде етілген барлық жарылқауларға ортақ болады.

Тауратта және тұтастай Киелі кітапта адамдардың күнәлары мен пенделік кемшіліктері бүркеленбейді. Қайта, тіпті ең танымал болған пайғамбарлардың күнә жасаған кейбір жайттары туралы бүкпесіз, ашық баяндалған. Расында адамзаттың тарихында жалғыз Мәсіх Иса ғана мүлтіксіз таза әрі әділ адам болды. Тіпті ұлы пайғамбар Ыбырайым атаның өзі істеген ізгі істері арқылы емес, Құдай Тағалаға деген берік сенімі арқылы ақталды (Жар 15:6; Рим 4:3).

### ПАЙҒАМБАРЛАР ЖАЗБАЛАРЫ (БІРІНШІ БӨЛІМ)


Пайғамбарлар ежелден-ақ Құдайдың еркін адамзатқа білдіріп отырды. Олар аян не бейнелі көрініс көріп, дауыс еститін немесе басқаша жолдармен Құдайдың Киелі Рухынан айрықша хабар алатын.

Осылай Құдай адамдарды түзу жолдан тайып, жалған тәңірлерге құлшылық етуден сақтандыратын. Пайғамбарлар халық арасындағы екіжүзділік пен опасыздықты, әділдіктің бұрмалануын, бейшараларға зорлық-зомбылықтың жасалуын да әшкерелейтін. Олар ата-бабаларын жаудың езгісінен құтқару үшін Құдайдың өткен кезеңдерде жасаған керемет істерін Оның таңдаған халқының есіне салып, оларды жалғыз Жаратқан Иеге ғана сиынуға шақыратын. Ал егер адамдар күнә жасауларын жалғастыра берсе, олардың Құдайдың жазасына ұшырап, жауларынан жеңіліп, өзге де апаттарға душар болатындары туралы пайғамбарлар ескертіп отырды.

Өкінішке орай, Құдай Тағаланың таңдаған халқы Оған жиі мойынсұнбай, жалған тәңірлердің бейнелеріне табынып, оларға арнап құрбандықтар шалатын. Исраилдің солтүстікті мекендеген он руы оңтүстіктегі Яһуда руынан бөлініп кетіп, өз бетінше патшалық құрды. Шамамен үш ғасырдан кейін мықты Ассур әскері осы Солтүстік Исраил патшалығын біржола жеңіп, жойды. Бұдан бір ғасырдай кейін бабылдық жасақ Яһуда патшалығына да басып кіріп, оның астанасы Иерусалимді қиратып, халқын өз еліне айдап әкетті. Ал тіпті сол алыс жерде де Жаратқан өз халқын есінен шығармай, оның қамын ойлады.

Ыбырайым, Мұса, Һарон сияқты ежелгі бірнеше пайғамбардың өмірбаяндары Тауратта берілген. Ал бірқатар басқалары, мысалы Самуил, Дәуіт, Натан, Ілияс және Еліше (яки Ал-Яса), туралы Пайғамбарлар жазбаларының осы бірінші бөлімінде баяндалған.

### ЗАБУР


Забур — Киелі кітаптың ерекше маңызды да көркем бөлімі. «Өнер алды қызыл тіл» делінгендей, Жаратқан Ие адамзатқа Өзінің ізгі еркін білдіру үшін қызметшілеріне сыйлаған ақындық пен шешендік дарындарын да пайдалануды жөн көрді.

Забур бөлімінде Құлайдың Киелі Рухының жетелеуімен пайда болған төрт жазба жинақталған. Олардың ең үлкені — «Забур жырлары»; ондағы жырлар мен мінажаттардың көпшілігін атақты Дәуіт пайғамбар шығарған.

«Нақыл сөздерде» даналығы бүкіл әлемге мәлім Дәуіт ұлы Сүлеймен патша және басқа да ұлағатты ұстаздар келер ұрпақтарға арнап дана өмір сүру жайындағы нұсқауларын берген. «Уағыздаушы» жазбасында Сүлеймен өмір сүрудің терең мағынасын талқыласа, «Таңдаулы әндерінде» сүйіспеншілікке толы қарым-қатынасты әдемілеп суреттеп, дәріптейді.

Құдай Тағаланың ежелдегі ата-бабаларға ашып көрсеткендері бүгінгі замандағы біз үшін де назар аударып, тәлім алуға әбден тұрарлық дүниелер. Оларды жас кезінен жаттап алып, өмір бойы жол көрсеткіш пен сарқылмас рухани қазына ретінде қолданудың пайдасы орасан зор болмақ.

### ПАЙҒАМБАРЛАР ЖАЗБАЛАРЫ (ЕКІНШІ БӨЛІМ)


Ишая, Жүніс, Зәкәрия және басқа бірнеше пайғамбар Құдай Тағаладан қабылдаған ескертпелер мен нұсқауларды Оның Киелі Рухының жетелеуімен кейінгі ұрпақтарға арнап жазбаша қалдырған. Бұл жазбаларды Мәсіхтің дүниеге келуінен бірнеше ғасыр бұрын қасиетті адамдар Хақ Тағаланың еркімен жинақтап, Оның адамдарға арнаған сөзі деп қастерлеп, көшіріп таратты.

Пайғамбарлар Солтүстік Исраил мен Яһуда патшалықтарының халқын, сондай-ақ басқа халықтарды да Оның ізгі жолына түсіп, әділдікті сақтауға, жетім-жесірлер мен басқа да шарасыз кедейлерді қорғап-қолдауға шақырып отырды. Пайғамбарлардың адамдарды таза, адал өмір сүруді ескертулеріне қазіргі замандағы біздің де құлақ түруіміз аса маңызды.

Пайғамбарлар жазбаларының бірнеше жерінде Жаратқан Иенің таңдаған халқын езгіден құтқару үшін Мәсіхті жіберетіні жайлы айтылған. Мәсіх Иса күнәларына өкінгендерді бостандыққа бастап, тыныштық пен әділдікті орнатпақ. Сонда қастық пен азаптың орнын ізгілік пен қуаныш басатын болады (Иш 11:1-9).

Пайғамбарлар жазбаларынан Інжіл шарифте көп үзінді келтірілген. Олар пайғамбарлардың Құдайдың тапсыруымен ежелде-ақ Мәсіхтің өмірінде болатын оқиғаларды алдын ала айтып кеткендігін көрсетеді.

Жаратқан Ие Өзінің берген уәделерін өткен кезеңдерде іске асырғанындай, бүгінгі заман мен болашақ үшін берген уәделерінің барлығын да жүзеге асыруда немесе келешекте жүзеге асырмақ.

### ІНЖІЛ ШАРИФ


Інжіл шариф «Қастерлі Жақсы хабар» дегенді білдіреді. Ол Құдай Тағаланың еркіне сай Оның Киелі Рухының жетелеуімен жазылған. Інжіл шариф адамдарға күнәнің құлдығынан азат етіліп, Құдайдың тура жолымен жүрудің қажет екендігін үйретеді.

Інжіл шарифтегі «Ізгі хабар» деп аталатын алғашқы төрт жазба Мәсіх Исаның кереметпен дүниеге келуі және күнәсіз пәк өмірі, Оның игілікті ілімі, құрбандық өлімі және қайта тірілуі туралы баяндайды. Исаның бойынан Жаратқан Иенің киелілік пен рақымдылық, құдіреттілік пен мейірім-шапағат сияқты ізгі қасиеттері мүлтіксіз көрініс тапқан.

Иеміз Мәсіх өз жанын құрбан етіп, қайта тірілген соң ізбасарларына құтқарылу туралы Ізгі хабарды барлық халықтарға жеткізуді аманаттады. «Елшілердің істерінде» бұл хабардың Азиядағы және Жерорта теңізінің төңірегіндегі бірнеше елге жеткені, содан сенушілер қауымдарының көптеп қалыптасқаны жайлы баяндалады.

Елшілер және алғашқы қауым жетекшілері өздерінің жазған хаттарында сенушілерді қиын-қыстау кезде де Құтқарушы Иеміз Мәсіхке адал болуға шақырып, жігерлендіреді. Олар, сондай-ақ, қауымдарда туындаған мәселелерді де қарастырып, Құдаймен тығыз қатынаста тұрып, Оған ұнайтындай өмір сүру жайында түбегейлі тәлім береді.

Киелі кітаптың соңғы жазбасы — «Аян» Жаратқан Иенің осы дүниенің ақыры жайлы ізгі еркін ашып көрсетеді. Мәсіх Иса сенушілерді Өзінің қасына жинап алады, ал Оған бағынбайтындарды біржола жеңіп, жазалап, Өзінің әділ, тамаша Патшалығын құрады. Сонда көк пен жердегілер Жаратқан Иені мәңгі мадақтап, шынайы бақытқа кенелетін болады.

## Ескі өсиет


Жаратылыстың баст.

Мысырдан шығу

Леуіліктер

Руларды санау

Заңды қайталау

Ешуа

Билер

Рут

Патшалықтар 1-ж.

Патшалықтар 2-ж.

Патшалықтар 3-ж.

Патшалықтар 4-ж.

Шежірелер 1-ж.

Шежірелер 2-ж.

Езра

Нехемия

Естер

Әйүп

Забур жырлары

Нақыл сөздер

Уағыздаушы

Таңдаулы ән

Ишая

Еремия

Жоқтау

Езекиел

Даниял

Ошия

Жоел

Амос

Абди

Жүніс

Миха

Нақұм

Аббақұқ

Софония

Хаққай

Зәкәрия

Малахи


### Жаратылыстың баст.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Кіріспе


Жаратылыстың басталуы


Жазба туралы мәлімет

Таураттың алғашқы жазбасы адамзаттың «Әлемді кім жаратты? Біз, адамдар, қалай пайда болдық? Жер бетінде не үшін өмір сүреміз? Неліктен бұ дүние күнә мен азапқа толы?» деген түпкілікті сауалдарына жауап береді.

Жазбаның мақсаты — физикалық және биологиялық майда-шүйдеге дейін тәптіштеп баяндау емес, әлемнің ұшы-қиыры жоқ кеңістіктерін, сондай-ақ тәніміздегі жасушалардың көзге көрінбейтін құрылымын да жаратқанның кім екенін білдіру. Көкейге қона қалатын әңгімелер алғашқы адамдардың бастапқыда Құдай Тағаламен жақын байланыста тұрып, жаратылысқа үстемдік жүргізіп, бір-бірімен тату-тәтті болғанын көрсетеді. Бірақ олар киелі Құдайдың айтқанына қарсы шығып, күнә жасағандарының кесірінен Оның қасынан қуылды. Алайда Құдай Тағала адамдарға үкім шығарған кезде-ақ оларға зұлымдықпен арандатушы әзәзіл шайтанды жеңіп, сол айқаста өз өмірін қиятын Құтқарушының бұ дүниеге келетінін алдын ала білдірді (3:15).

Осы Құтқарушының келуіне дайындық — жазбаның бұдан кейінгі тарауларының әрі Киелі кітаптың басқа бөлімдерінің негізгі тақырыбы. Адамдардың көпшілігі Жаратқан Иені тыңдамай, ауыр күнәға батып жатқанда, кейбіреулері ғана Оны мойындап, құрметтеуші еді. Солардың бірі Құдай Тағалаға нық сенгендігі үшін көпке әйгілі Ыбырайым пайғамбар болды. Жаратқан Ие оның өзі және ұрпағы арқылы барлық халықтарды да жарылқауды қалады (12:2-3). Ыбырайым мен оның үрім-бұтағы күнәсіз пәк болмаса да, олар Құдайға сеніп, жасаған күнәлары үшін опық жегенде кешірілді. «Жаратылыстың басталуының» соңында Ыбырайымның немересі Жақып он екі ұлына батасын беріп тұрып болашақтағы ұрпақтары және күндердің күнінде дүниеге келетін Құтқарушы Мәсіх туралы пайғамбарлық сөз айтады (49:9-10).

#### 1


Әлемнің жаратылуы

1Әуел баста Құдай[†] аспан[†] мен жерді жаратты. 2Жер ретсіз, тіршіліксіз бос жатты;[*] суға толы тұңғиықтың үстін қара түнек жауып тұрды. Ал Құдайдың Рухы[†] су бетінде қалықтап ұшып жүрді.


3Сонда Құдай: «Жарық пайда болсын!» — деп бұйырды.[*] Осылай жарық пайда болды. 4Құдай жарыққа қарап, оның жақсы екенін көрді. Ол жарықты қара түнектен бөліп, 5жарықты күн, ал қара түнекті түн деп атады. Кеш түсіп, таң атты; бұл бірінші күн[*] еді.

6Содан кейін Құдай: «(Айнала тұманданып тұрған) суды ортасынан бөліп тұратын әуе кеңістігі[*] пайда болсын!» — деп бұйырды. 7Осылай Ол әуе кеңістігін жасап, соның астындағы суды үстіндегі судан бөлді. Солай болды да. 8Құдай әуе кеңістігін аспан[*] деп атады. Кеш түсіп, таң атты; бұл екінші күн еді.

9Мұнан соң Құдай: «Аспан астындағы су бір жерге жиналып, құрлық көрініп тұратын болсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. 10Құдай құрлықты жер, ал жиналған суды теңіздер деп атады. Ол жасағанына қарап, жақсы екенін көрді.

11Құдай енді: «Жер жасыл өсімдіктерді: тұқым шашатын өсімдіктерді және дәнегі бар алуан түрлі жеміс беретін ағаштарды[†] өсіріп шығарсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. 12Жер жасыл өсімдіктерді: түрлеріне қарай тұқым шашатын өсімдіктерді әрі дәнегі бар жеміс беретін ағаштарды өсіріп шығарды. Құдай жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді. 13Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл үшінші күн еді.

14Сонан соң Құдай: «Аспан кеңістігінде шырақтар[*] орнасын! Олар күндіз бен түнді бір-бірінен ажыратып, арнайы мезгілдерді, күндер мен жылдарды белгілеп,[†] 15жерге нұрын шашу үшін аспан кеңістігінде жарқырайтын болсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. 16Құдай үлкенірегі күндізге, кішірегі түнге билік жүргізетін жарқыраған екі үлкен аспан шырағын[*] әрі жұлдыздарды жаратты. 17-18Құдай оларды жерге жарық түсіріп, күндіз бен түнге билік жүргізіп, жарықты қараңғыдан ажырату үшін аспан әлеміне[*] орналастырды. Құдай мұның да жақсы екенін көрді. 19Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл төртінші күн еді.

20Сонан соң Құдай: «Теңіздер, көлдер және өзендер су жәндіктеріне толсын, әрі аспандағы әуе кеңістігінде[*] құстар ұшып жүрсін!» — деп бұйырды. 21Осылай Құдай суды мекендейтін алып жануарларды, суда қаптап жүрген басқа да жануарлар мен жәндіктердің барлық түрін, сонымен бірге қанаттыларды да түр-түрімен жаратты. Құдай жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді. 22Оларға оң батасын беріп: «Өсіп-өніп көбейіңдер, теңіздерді толтырыңдар, құстар да жер бетінде көбейсін!» — деп бұйырды. 23Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл бесінші күн еді.

24Содан кейін Құдай: «Жер әр қилы тіршілік иелерін: малдар, бауырымен жорғалаушылар және аңдарды түр-түрімен шығарсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. 25Құдай әр қилы аңдар мен малдарды және бауырымен жорғалаушыларды түр-түрімен жаратты. Ол жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді.

26Құдай енді: «Біз (рухани[†] жағынан) Өзімізге ұқсас әрі бейнелес етіп адамды жаратайық. Адамдар теңіздегі балықтар мен аспандағы құстарға, малдар мен аңдарға, бүкіл жер бетіне және онда жорғалап жүрген барлық жануарларға билік жүргізсін», — деді.

27Осылайша Құдай адамды (рухани жағынан) Өзіне ұқсас әрі бейнелес етіп, бірін еркек, бірін әйел қылып жаратты.[*] 28Құдай оларға оң батасын беріп: «Өсіп-өніп көбейіңдер! Ұрпақтарың жайылып, жер бетін толтырыңдар! Оны өздеріңе бағындырып, теңіздегі балықтарға, аспандағы құстарға және жер бетіндегі барлық жануарларға билік жүргізіңдер!» — деді.

29Құдай оларға тағы тіл қатып: «Мен сендерге жер бетіндегі тұқым шашатын өсімдіктерді және дәнегі бар жеміс беретін ағаштарды түр-түрімен бердім, бұлар сендерге тамақ болсын. 30Жер бетіндегі барлық аңдарға, аспандағы күллі құстарға және бауырымен жорғалаушыларға — бойында тіршіліктің лебі бар жануарлардың бәріне Мен көк шөп атаулыны қорек етуге беремін», — деді. Солай болды да.

31Құдай Өзінің жаратқандарының бәріне қарап, өте жақсы екенін көрді. Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл алтыншы күн еді.


#### 2

1Осылайша аспан[†] мен жер және олардың рет-ретімен орналасқан барлық бөлшектері[*] толықтай жаратылды.

2Құдай[†] жүргізген жарату жұмысының бәрін жетінші күні аяқтап, сол күні еңбек етпей демалды.[*] 3Жетінші күнге Құдай оң батасын беріп, оны қасиетті[†] деп белгіледі.[†][*] Себебі Ол бұл күні Өзінің жарату жұмысының бәрін бітірген соң тынықты.


Адам ата мен Хауа ананың пейіш бағындағы тамаша өмірі

4Аспан мен жердің жаратылғаннан кейінгі тарихы мынау:

Құдай Ие[*] жер мен аспанды жаратқан кезде 5жер бетінде әлі де даланың бұталары мен өсімдіктері көктеп, өспеген болатын. Себебі Құдай Ие жерге жаңбыр жауғызбаған еді; оны өңдейтін адам[†] да жоқ болатын. 6Ал жер бетінен бу көтеріліп шығып, бүкіл даланы суландырып тұрды.[*]

7Сонда Құдай Ие жердегі топырақтан адамды қалыптастырып жасап, оның мұрнына тіршілік лебін үрледі.[*] Адам осылай тірі жан болып шыға келді.


8Құдай Ие шығыс жақта, Едем[*] деген жерге пейіш[†] бағын[*] орнатып, Өзі жаратқан адамды сонда орналастырды. 9Құдай Ие көз тартарлық, жеуге жақсы жеміс беретін әр түрлі ағаштарды[†] жерден өсіріп шығарды. Бақтың ортасында «мәңгілік өмірді[†] сыйлайтын ағаш» және «жақсылық пен жамандықты танытатын ағаш» та өсіп тұрды.

10Бақты суландыратын өзен Едемнен ағып шығып жатты, ол әрі қарай төрт тармаққа бөлініп кететін. 11Біріншісі Пишон деп аталады, ол алтын шығатын бүкіл Хауила өлкесін айналып ағады. 12Сол елдің алтыны ерекше бағалы, онда хош иісті шайыр мен оникс атты асыл тас та бар. 13Екінші өзенді Гихон деп атайды, ол бүкіл Құш[†] өлкесін[*] айналып ағады. 14Үшінші өзеннің аты Тигр, ол Ассурдың шығыс жағынан өтеді. Төртінші өзен — Евфрат.[*]

15Құдай Ие пейіш бағын өңдеп, күтіп-бағу үшін адамды сонда орналастырды. 16Құдай Ие адамға бұйрық беріп: «Саған бақтағы күллі ағаштардың жемістерін жеуге болады. 17Бірақ жақсылық пен жамандықты танытатын ағаштың жемісін жеме! Себебі одан жесең, сол күні өлесің»,[*] — деді.


18Содан кейін Құдай Ие: «Адамның жалғыз болғаны жақсы болмас. Мен оған өзіне сай көмекші[*] жасап берейін», — деді.

19Құдай Ие даладағы барлық жануарларды және аспандағы күллі құстарды топырақтан қалыптастырып жасаған еді. Енді адамның оларды қалай атайтынын білу үшін бәрін оған алып келді. Адам қандай ат қойса, олар солай аталатын болды. 20Сонымен адам малдар мен аңдардың және аспандағы құстардың барлық түрлеріне де өз аттарын берді.

Ал адамға[*] өзіне сай көмекші табылмады. 21Сонда Құдай Ие адамды терең ұйқыға батырып, ұйықтап жатқанда оның бір қабырғасын[*] алып, соның орнын етімен жауып тастады. 22Құдай Ие осы қабырғадан әйел жасап шығарып, оны адамға алып келді.

23Риза болған адам былай деді:


«Міне, бұл — сүйек, өз сүйегімнен шыққан,
Әрі тән, өз тәнімнен шыққан!
Ол әйел[*] деп аталатын болсын,
Себебі ол еркектен алынып жасалған».


24Сондықтан еркек әке-шешесін қалдырып, әйеліне берік қосылады, сөйтіп екеуі біртұтас болады.[*]

25Адам мен оның әйелі жалаңаш еді, ал олар бұған ұялған жоқ.

#### 3


Адамның Құдайға бағынбай, күнә жасауы

1Құдай[†] Ие жаратқан жабайы хайуанаттардың ішіндегі ең қуы жылан[*] еді. Жылан әйелге сұрақ қойып:

— Құдай сендерге бақтағы ешбір ағаштың[†] жемісін жемеңдер деп шынымен айтты ма? — деді. 2Әйел жыланға:

— Жоқ, бізге бақтағы ағаштардың жемісін жеуге болады. 3Бірақ Құдай бақтың ортасында тұрған ағаштың жемісі жайлы: «Одан жемеңдер, әрі оған тимеңдер, әйтпесе өлесіңдер!» деген, — деп жауап берді. 4Сонда жылан әйелге:

— Жоқ, тіпті де олай емес, өлмейсіңдер! 5Қайта, Құдай сендер осы жемісті жеген кезде көздеріңнің ашылатынын жақсы біледі. Сонда сендер ненің жақсы, ненің жаман екенін айыра алып, Құдай сияқты боласыңдар! — деді.

6Әйел ағаштың жемісіне қарап, оның жеуге жақсы әрі көз тартарлық әдемі екенін және өзін ақылды етуге қызықтырып тұрғанын көрді. Содан ол ағаштың жемісінен алып жеді. Әйел қасындағы күйеуіне де берді, ол да жеді. 7Сол кезде екеуінің көздері ашылып, өздерінің жалаңаш екенін білді. Содан олар інжір ағашының жапырақтарын біріктіріп тігіп, алжапқыштар жасап алды.[*]


Құдай Иенің адамдарға барып, жасаған күнәларының салдарын ұқтыруы

8Қоңыр салқын самал соққан кезде адам[†] мен әйелі Құдай Иенің бақ ішінде жүрген дыбысын естіді. Олар Оның көзінен тасаланып, бақтағы ағаштардың арасына жасырынып қалды. 9Ал Құдай Ие адамды дауыстап шақырып:

— Сен қайдасың? — деді. 10Сонда ол:

— Сенің бақта жүргеніңді естіп, қорқып кеттім. Себебі мен жалаңашпын, сондықтан жасырынып қалдым, — деп жауап берді. 11Құдай Ие адамнан:

— Саған жалаңашсың деп кім айтты? Сен Мен жеуге тыйым салған ағаштың жемісінен жедің бе? — деп сұрады. 12Адам:

— Қасыма Өзің берген әйел маған сол ағаштың жемісінен берді, содан мен жедім, — деді. 13Құдай Ие әйелден:

— Сенің бұлай істегенің не? — деп сұрады. Әйел:

— Мені жылан азғырды, содан мен жедім, — деді.


14Сонда Құдай Ие жыланға үкім шығарып: «Осылай істегенің үшін барлық малдар мен аңдардың ішіндегі сені қарғыс атқан. Өмір бақи жер бауырлап, топырақ жеп өт! 15Әйел екеуіңді, сенің ұрпағың мен оның ұрпағын өзара өштестіріп қоямын. Әйелдің ұрпағы басыңды мыжып, ал сен оның өкшесін шағатын боласың»,[*] — деді.

16Ал әйелге Құдай мынаны айтты: «Құрсақ көтерген кезіңде көретін бейнетіңді ауырлатамын, балаларыңды қиналып босанатын боласың. Сен күйеуіңе құштар боласың, ал ол саған жетекшілік етеді».

17Адамға Құдай Ие былай деді: «Әйеліңнің тілін алып, Мен тыйым салған ағаштың жемісінен жеген сенің кесіріңнен жердің топырағын қарғыс атты! Бұдан былай тамағыңды өмір бақи бейнет шегіп топырақтан өсіріп жейтін боласың. 18Жердің топырағы саған тікенектер мен ошағандарды қаулатып, сен далада өсетін дәнді дақылдармен қоректенетін боласың.

19Өзің жаратылған жердің қойнына қайтып кіргенше, жейтін наныңды маңдай теріңді төгіп жүріп табатын боласың. Сен топырақтан жаратылдың,[*] қайтадан топыраққа айналасың!»


20Адам әйеліне Хауа (яғни «Өмір сүруші») деген ат қойды. Себебі ол өмір сүруші адамзат атаулының түп анасы болатын болды.

21Құдай Ие адамға және оның әйеліне хайуандардың терілерінен киім жасап, оларды киіндірді.[*] 22Сонан соң Құдай Ие былай деді: «Міне, адам ненің жақсы, ненің жаман екенін біліп, Біз сияқты болды. Енді ол қолын созып, мәңгілік өмірді[†] сыйлайтын ағаштың жемісін алып жеп, мәңгі өмір сүріп жүрмесін».[*]

23Сонымен Құдай Ие адамды пейіш[†] бағынан қуып шығып, оған өзі жаратылған жердің топырағын өңдетіп қойды.[*] 24Адамды қуып шыққаннан кейін, мәңгілік өмірді сыйлайтын ағашқа апаратын жолды күзету үшін пейіш бағының шығыс жағына керуб[*] деген періштелерді[†] және жүзінен от шашып, әрі-бері қозғалып жарқылдап тұрған бір семсерді қойды.

#### 4


Қабыл мен Әбіл

1Адам[†] әйелі Хауамен жақындасқан соң, әйелі жүкті болып, Қабылды[*] туды. Сонда Хауа: «Жаратқан Иенің[†] жарылқауымен бір ұл балаға ие болдым»,[*] — деді. 2Хауа қайтадан жүкті болып, Қабылдың інісі Әбілді туды.

Әбіл мал бағушы, ал Қабыл жерді өңдейтін егінші болды.

3Біраз уақыт өткеннен кейін Қабыл Жаратқан Иеге арнап жерден жинап алған өнімінен тарту ұсынды. 4Ал Әбіл малының алғашқы төлдерінен әкеліп, құрбандыққа шалып, олардың майлы бөліктерін де тарту етті. Жаратқан Ие Әбілге және оның құрбандығына ризашылықпен қарады,[*] 5бірақ Қабылға және оның ұсынған тартуына риза болмады. Бұған Қабыл қатты ашуланып, қабағын түйіп безеріп алды. 6Сонда Жаратқан Ие Қабылға:

— Сен неге ашуланасың? Неліктен қабағыңды түйіп безересің? 7Егер істегенің дұрыс болса, онда сені қабылдар едім.[*] Ал істегенің дұрыс болмаса, онда босағаңды күнәнің жағалағаны: күнә[†] сені иемденуге құштар, бірақ сен оған жол бермеуің керек,[*] — деп сөзін арнады.

8Алайда Қабыл інісі Әбілге: «Далаға барайық», — деді. Олар далаға шыққан соң, Қабыл інісін бас салып, ұрып өлтірді.

9Кейін Жаратқан Ие Қабылдан:

— Інің Әбіл қайда? — деп сұрады. Ол:

— Білмеймін, мен інімнің күзетшісі ме едім? — деп жауап қайырды.

10Жаратқан Ие:

— Сен не істедің? Ініңнің төгілген қаны Маған жерден үн қатып, кегін алуды сұрап тұр! 11Сені қарғыс атқан! Енді өз қолыңмен өлтірген ініңнің қаны сіңген жердің топырағынан аулақ жүресің. 12Сен оны өңдегенде, түк өнім ала алмайсың. Сондықтан жер бетінде тұрағы жоқ кезбеге айналасың, — деді.

13Қабыл Жаратқан Иеге жауап беріп:

— Менің тартатын жазам[*] көтере алмастай ауыр. 14Бүгін мені егіндік жерден қуып отырсың, Сенің көзіңнен таса жүретін боламын. Жер бетінде тұрағы жоқ кезбеге айналамын. Кім кездессе, сол мені өлтіретін болады, — деді. 15Бірақ Жаратқан Ие:

— Жоқ, Қабылды кім өлтірсе, содан жеті есе кек алынады, — деді. Сондықтан Ол кездескендер өлтіріп қоймау үшін Қабылға таңба салып берді. 16Ал Қабыл Жаратқан Иенің көз алдынан кетіп, Едемнің шығысында орналасқан Нод (яғни «Кезбелік») деген жерге қоныстанды.


Қабылдың ұрпақтары

17Қабыл әйелімен жақындасып, ол жүкті болып, Енохты туды. Кейін Қабыл қала салып, оған ұлының атын қойды. 18Ал Енохтан Ирад, Ирадтан Мехуел, Мехуелден Метушаил, Метушаилдан Ләмех дүниеге келді.

19Ләмех екі әйел алды, біреуінің есімі Ада, екіншісінікі Зилла еді. 20Ададан Ябал туды. Ябалдан шатырларда тұрып, мал бағатындар тарады. 21Оның інісінің аты Юбал еді. Ол ішекті аспаптар мен сыбызғыда ойнаушылардың түп атасы болды. 22Зилланың да Тұбалқабыл есімді бір ұлы болатын. Ол мыс пен темірден әр түрлі құрал-жабдықтарды жасап шығарды.[*] Тұбалқабылдың қарындасының аты Нағама еді.

23Ләмех әйелдеріне тіл қатып: «Әй, Ада мен Зилла, Ләмехтің әйелдері, мені тыңдап, сөзіме құлақ түріңдер! Мені жаралағаны үшін бір еркекті, денемді көгерткені үшін бір жас жігітті өлтірдім. 24Қабыл үшін жеті есе кек алынатын болса, Ләмех үшін жетпіс жеті есе кек алынатын болады», — деді.


Сет пен Енос

25Адам ата әйелімен тағы да жақындасқан соң, Хауа ұл туып, оның атын Сет (яғни «Сыйланған») деп қойды. Себебі ол: «Қабыл Әбілді өлтірген соң, Құдай[†] маған оның орнына басқа бір ұрпақ сыйлады», — деді. 26Сет те ұлды болып, атын Енос деп қойды.

Сол кезден адамдар Жаратқан Иеге сиынып мінажат ете бастады.[*]

#### 5


Адам атадан Нұх пайғамбарға дейінгі ұрпақтар

1Мынау Адам[†] атаның ұрпақтарының тарихы:

Құдай[†] адамды жаратқанда, оны Өзіне (рухани[†] жағынан) ұқсас етіп жаратқан болатын. 2Құдай адамдарды бірін еркек, бірін әйел қылып жаратып,[*] сол күні батасын беріп, оларға «адам»[*] деген ат қойды.

3Адам ата жүз отыз жасқа келгенде өзіне ұқсас бір ұлды болып, оған Сет деп ат қойды. 4Сет туғаннан кейін, Адам ата сегіз жүз жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарға әке болды. 5Адам ата барлығы тоғыз жүз отыз жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

6Сет жүз бес жасқа келгенде ұлы Енос туды. 7Бұдан кейін Сет сегіз жүз жеті жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарға әке болды. 8Сет барлығы тоғыз жүз он екі жыл өмір сүріп, дүниеден қайтты.

9Енос тоқсан жасқа келгенде Қайнанды дүниеге келтірді. 10Қайнан дүниеге келгеннен кейін Енос сегіз жүз он бес жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қызды болды. 11Енос барлығы тоғыз жүз бес жыл өмір сүріп, дүниеден қайтты.

12Қайнан жетпіс жасқа келгенде Мақалалел туды. 13Бұдан соң Қайнан сегіз жүз қырық жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарды дүниеге келтірді. 14Қайнан барлығы тоғыз жүз он жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

15Мақалалел алпыс бес жасқа келгенде Иәрет туды. 16Иәрет туғаннан кейін Мақалалел сегіз жүз отыз жыл өмір сүріп, басқа ұл-қыздарға әке болды. 17Мақалалел барлығы сегіз жүз тоқсан бес жыл өмір сүрген соң қайтыс болды.

18Иәрет жүз алпыс екі жасқа келгенде Енохты[*] дүниеге келтірді. 19Бұдан соң Иәрет сегіз жүз жыл жасап, басқа да ұл-қызды болды. 20Иәрет барлығы тоғыз жүз алпыс екі жыл өмір сүріп, дүниеден қайтты.

21Енох алпыс беске келгенде Мәтусал туды. 22Мәтусал дүниеге келген соң, Енох үш жүз жыл бойы Құдаймен тығыз байланыста жүріп,[*] басқа да ұл-қыздарға әке болды. 23Ол барлығы үш жүз алпыс бес жыл өмір сүрді. 24Енох Құдаймен тығыз байланыста жүрді. Кейін ол жер бетінен ғайып болды, себебі Құдай оны Өзіне алып кеткен еді.

25Мәтусал жүз сексен жеті жасқа келгенде Ләмех туды. 26Ләмех туған соң, Мәтусал жеті жүз сексен екі жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қызды болды. 27Мәтусал барлығы тоғыз жүз алпыс тоғыз жыл өмір сүріп, дүниеден өтті.

28Ләмех жүз сексен екі жасқа келгенде ұлды болды. 29Оған Нұх[*] деп ат қойып: «Ол Жаратқан Иенің[†] қарғысына іліккен жерде бейнетпен жұмыс істеп жүрген бізге[*] жұбатушы болады», — деді. 30Нұх туғаннан кейін, Ләмех бес жүз тоқсан бес жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарды дүниеге келтірді. 31Ләмех барлығы жеті жүз жетпіс жеті жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

32Нұх бес жүз жасқа келген соң, Шам, Хам және Япші[*] деген ұлдарды дүниеге келтірді.

#### 6


Құдайдың күнәкарларды құртып, Нұх пайғамбарды құтқаруға шешім қабылдауы

1Адамдар жер бетінде көбейе бастап, қыздары да көптеп туылғанда, 2өздерін Құдайдың ұлдарымыз деп есептейтін билеушілер[*] адамдардың қыздарының сұлу, бойшаң екенін көріп, таңдап алғандарына үйлене беретін. 3Сонда Жаратқан Ие:[†] «Енді Менің Рухым әрдайым адам[†] үшін арпалысқа түспейді, себебі адам әбден бүлінген.[*] Сондықтан ол бұдан былай жүз жиырма жыл ғана өмір сүрсін», — деді.[*]

4Сол кезде де, содан кейін де өздерін Құдайдың ұлдарымыз деп есептейтін билеушілер адамдардың қыздарымен жақындасып, олардан бұзақы алыптар туған болатын; бұлар өткен заманда ел танып білген мықтылар еді.

5Жаратқан Ие адамдардың жер бетінде әбден азғындыққа салынғанын көрді: олардың жүректеріндегі барлық ой-ниеттері әр уақытта зұлымдыққа бейім болды. 6Сонда Жаратқан Ие жер бетінде жаратып шығарған адамдардың осындай күнәлі болып кеткеніне[*] қайғырып,[†] қасірет шекті. 7Сондықтан Ол: «Мен Өзім жаратқан адамды да, онымен қоса малдарды, бауырымен жорғалаушыларды және аспандағы[†] құстарды да жер бетінен құртып жібермекпін. Өзім жаратқандардың күнәкарға айналғандарына[*] қайғырамын», — деді. 8Жаратқан Иенің рақымына тек Нұх қана ие болды.


9Мынау Нұхтың шежіресі:

Нұх замандастарының арасында әділ де кінәратсыз, Құдаймен тығыз байланыста жүрген адам еді. 10Нұхтың Шам, Хам және Япші деген үш ұлы болды.

11Құдайдың көз алдында жер беті бүлінген үстіне бүліне беріп, зұлымдыққа толды. 12Дүниенің әбден бұзылғанына Құдай[†] көзін жеткізді, себебі жер бетіндегі барлық адамдар азғын өмір сүрді. 13Сонда Ол Нұхқа үн қатып, былай деді: «Мен күллі тіршілік иелерінің өмір сүруін тоқтатамын. Жер беті солардың кесірінен зұлымдыққа толды, сол себепті оларды жермен қоса құртып жіберемін. 14Сен мықты ағаштан[†][*] сандық тәрізді кеме тұрғыз, оны бірнеше бөлімдерден тұратын етіп жасап, іші-сыртын қара шайырмен майла. 15Оны былай жаса: ұзындығы үш жүз, ені елу, биіктігі отыз шынтақ болсын. 16Кеменің үстіне шатыр тұрғыз. Ішін ойып, терезелер жаса, оларды ең жоғарғы жерінде бір шынтақ етіп айналдыра орналастыр.[*] Ал есігін бүйірінен шығар. Кеменің төменгі, ортаңғы, жоғарғы қабаттары болсын.

17Біліп ал: Мен аспан астындағы жанды мақұлықтардың бәрін құрту үшін жер бетіне топан су қаптатамын. Жер бетіндегінің барлығы құруға тиіс. 18Алайда сенімен Келісімімді[†] жасамақпын.[*] Өзің де, ұлдарың, әйелің және келіндерің де кемеге кіресіңдер. 19Тірі жануарлардың әрқайсысынан екі-екіден кемеге бірге ала баруың керек, біреуі еркек, біреуі ұрғашы болсын. 20Тіршілікті жалғастыру үшін құстардың, малдардың және бауырымен жорғалаушылардың әр түрінен — барлығынан қос-қостан сенімен бірге ішке кірулері керек. 21Ал сен өзіңді және оларды тамақтандыру үшін жеуге жарайтын тағамдардың бәрінен қор жасап ал».

22Нұх бұларды мұқият орындады. Ол барлығын да Құдайдың өзіне бұйырғанындай істеді.

#### 7


Топан судың басуы

1Сонан кейін Жаратқан Ие[†] Нұхқа былай деді: «Үй ішіңмен бірге кемеге кір! Себебі Мен сенің замандастарыңның арасында әділ екеніңді көрдім. 2Жер бетіндегі жануарлардың барлық түрлері өмірлерін жалғастыру үшін, адал жануарлардың әрқайсысынан жеті жұптан ал. 3Арам жануарлардан екеуден ал, бір еркек, бір ұрғашы болсын және аспандағы[†] құстардың әр түрінен де жеті жұптан ал. 4Жеті күн өткен соң Мен жер бетіне қырық күн, қырық түн бойы жауын жауғызамын, жер бетіндегі Өзім жаратқан жаны барлардың бәрін жоқ қыламын».

5Нұх барлығын да Жаратқан Иенің өзіне бұйырғанындай істеді.

6Жер бетін топан су қаптаған кезде Нұх алты жүз жаста еді. 7Ол өзінің ұлдары, әйелі және келіндерімен жерге топан су жайылмас бұрын кемеге кіріп алды. 8Жұпталып алынған адал және арам жануарлар, құстар мен жер бетінде жорғалаушылардың барлығы бір еркек, бір ұрғашыдан 9Құдай[†] Нұхқа бұйырғандай оның қасына кемеге кірді. 10Содан жеті күн өткеннен кейін[*] жер бетіне топан су жайыла бастады.

11Нұх алты жүз жасқа келгенде, екінші айдың он жетісінде — дәл сол күні терең тұңғиықтағы барлық қайнар көздерден су атқылап, әрі «аспан қақпалары айқара ашылып», 12жерге қырық күн, қырық түн бойы жаңбыр құйып тұрды.

13Ал Нұх, оның ұлдары Шам, Хам және Япші, Нұхтың әйелі мен келіндері сол күні кемеге кірген еді. 14Солармен бірге аңдардың, малдардың, жер бетінде бауырымен жорғалаушылардың және құстардың, қос қанаттылардың барлық түрлерінен, 15яғни жаны барлардың бәрінен де, жұптасып Нұхтың қасына кемеге енгендер болды. 16Олар Құдай Нұхқа бұйрық еткендей, барлық аңдардан бір еркек, бір ұрғашы болып, ішке кірді. Содан кейін Жаратқан Ие есікті жауып тастады.

17Сонымен жер бетін қырық күн бойы топан су қаптады, судың көтерілгені соншалықты, кеме қалқып жүрді. 18Жер бетінде су тіптен көбейіп асып-тасып кетті, кеме судың үстінде жүзіп жүрді. 19Су жер бетінде көбейіп, көтерілген үстіне көтеріле берді, тіпті аспан астындағы барлық биік таулар да судың астында қалды. 20Осылай топан су таулардың шыңдарынан он бес шынтақ[*] биіктікке көтерілді. 21Сонда жер бетінде қыбырлап жүрген күллі тірі мақұлықтар: құстар, малдар, аңдар, жер бетінде қаптап жүрген жәндіктер түгелімен және барлық адамзат та суға батып кетті. 22Осылайша құрғақ жердегі тіршілік атаулының иелері түгел опат болып, 23жер бетіндегінің барлығы жойылды: адамнан бастап малға дейін, бауырымен жорғалаушылардан бастап аспандағы құстарға дейін бәрі де жер бетінен құрып кетті. Тек Нұхпен бірге кеменің ішінде болғандар ғана аман қалды.

24Жүз елу күн бойы жер бетінде су үздіксіз көтерілумен болды.

#### 8


Топан судың тоқтауы

1Құдай[†] Нұхқа және онымен бірге кемедегі барлық аңдар мен малдарға мейірімділік көрсетіп, жер бетінде жел тұрғызды. Осылай су тартыла бастады. 2Тұңғиықтағы қайнар көздер бітеліп, «аспан[†] қақпалары жабылып», жаңбыр басылды. 3Жер жүзіндегі судың беті қайтып, жүз елу күн бойы су біртіндеп тартыла берді. 4Содан жетінші айдың он жетінші күні болғанда, кеме Арарат тауларының үстіне тоқтады. 5Су оныншы айға дейін үздіксіз азайып, оныншы айдың бірінші күні тау шыңдары көріне бастады.

6Қырық күн өткенде Нұх кемедегі өзі жасаған терезені ашып, 7бір қара қарғаны[*] сыртқа ұшырып жіберді. Қарға жер бетіндегі су кепкенше келіп-кетіп ұшып жүрді. 8Содан кейін Нұх жер бетіндегі судың азайғанын тексеру үшін бір көгершінді сыртқа ұшырып жіберді. 9Бірақ көгершін қонақтауға орын таппай, кемеге қайта оралды, себебі жер бетін әлі де су басып тұрған еді. Нұх қолын сыртқа созып, көгершінді қайтадан кемеге кіргізіп алды. 10Ол жеті күн күте тұрып, тағы да сол көгершінді кемеден ұшырып жіберді. 11Көгершін кешке қарай оған қайтып оралғанда, жаңа көктеген зәйтүн ағашының[†] бір жапырағын тұмсығына қыстырып ала келді! Осылайша Нұх жер бетіндегі судың қайтқанын білді. 12Дегенмен ол тағы жеті күн күтті, содан кейін қайтадан бір көгершінді сыртқа ұшырып жіберді. Бұл жолы көгершін қайта оралмады.

13Нұхтың алты жүз бір жасқа толған жылының бірінші айының бірінші күні жер бетіндегі су тартылған еді. Нұх кеменің шатырын ашып қарағанда, жер кеуіпті! 14Екінші айдың жиырма жетінші күні жер беті мүлдем құрғақ болды.

15Сол кезде Құдай Нұхқа былай деді: 16«Әйелің екеуің кемеден шығыңдар, ұлдарың мен келіндерің де шықсын. 17Кемеде болған түрлі құстарды, малдарды және жер бетінде жорғалап жүргендерді сыртқа алып шық, олар жер бетін жайлап, өсіп-өніп көбейсін».

18Сонда Нұх ұлдары, әйелі және келіндерімен бірге кемеден шықты. 19Барлық аңдар мен малдар, құстар мен жер бетінде жорғалаушылар түр-түрімен, үйірімен түгел кемеден сыртқа шықты.


Құдайдың Нұхпен жасаған Келісімі

20Нұх Жаратқан Иеге[†] арнап құрбандық ұсынатын орын жасады. Содан кейін ол малдың және құстың барлық адал түрлерінен біразын алып, оларды құрбандыққа шалып, өртеп жіберді. 21Құрбандықтардың жағымды иісі Жаратқан Иеге жеткенде, Ол іштей былай деді: «Адамның жүрегіндегі ой-ниеті[*] бала кезден-ақ зұлымдыққа бейім болса да, Мен бұдан былай еш уақытта жерді адамдарға бола қарғамаймын. Енді ешқашан да Өзім жасағандай барлық тіршілік атаулыны құртып жібермейтін боламын. 22Бұдан былай, жер жер болып тұрған уақытта, тұқым себу мен егін ору, аяз бен ыстық, жаз бен қыс, күн мен түн үздіксіз бола бермек».


#### 9

1Құдай[†] Нұх пен оның ұлдарына былай деп бата берді: «Өсіп-өніп, ұрпақтарың көбейіп, жерді толтырыңдар. 2Сендерді көргенде, барлық жер бетіндегі аңдар мен аспандағы[†] құстарды, жер үстінде қыбырлап жүргендер мен теңіздегі балықтарды үрей мен қорқыныш билесін. Себебі олар сендердің биліктеріңе берілді. 3Қимылдап жүргендер мен кеудесінде жаны барлардың бәрі сендерге қорек болады. Өсімдіктерді бергенім сияқты, қазірден бастап сендерге бәрін де беремін.

4Алайда қанын шығармай тұрып, олардың етін жеуші болмаңдар, жаны қанында ғой. 5Ал егер сендердің қандарың төгілетін болса, Мен сол үшін есеп беруді талап ететін боламын. Кез келген аңнан және кісіден адамның өмірі үшін есеп беруді талап етемін. 6Кімде-кім адамның қанын төксе, оның да қаны адам[†] арқылы төгілетін болады, себебі Құдай адамды Өзіне (рухани[†] жағынан) ұқсас етіп жаратты.[*] 7Ал сендер өсіп-өніп көбейіп, жер бетін жайлаңдар».

8Құдай Нұхқа және оның ұлдарына тағы да үн қатып: 9«Осылай Мен сендермен, келешек ұрпақтарыңмен 10және сендердегі барлық тірі мақұлықтармен: құстармен, малдармен, аңдармен, сендермен бірге кемеден шыққан жер бетіндегі барлық жан-жануарлармен Келісім[†] жасаймын. 11Бұдан былай еш уақытта тіршілік атаулы топан судан құрымайды және жерді бүлдіретін топан су ешқашан қайтып болмайды деп, сендермен Келісім жасаймын», — деді.

12Мұнан соң Құдай тағы былай деді: «Менің сендермен және қастарыңда жүрген бүкіл тіршілік иелерімен барлық болашақ ұрпақтар үшін де жасаған Келісімімнің белгісі[†] мынау: 13Мен садаққа ұқсас кемпірқосағымды бұлтқа орнатамын, бұл — Менімен жердің арасындағы Келісімнің белгісі.

14Мен жерге жаңбырдың бұлттарын жібергенде, олардың арасынан кемпірқосақ көрінетін болады. 15Сол кездерде Мен Өзімнің сендермен және барлық тіршілік иелерімен жасаған Келісімімді есіме түсіремін: су бұдан былай ешқашан да барлық тіршілік иелерін құртатын топан суға айналмайды. 16Бұлттың арасында тұрған кемпірқосақты көрген сайын, Мен жер бетіндегі әр түрлі тіршілік иелерімен мәңгілікке жасасқан Келісімімді есіме аламын».

17Сонымен Құдай Нұхқа: «Бұл — Менің жер бетіндегі барлық тіршілік атаулымен бекіткен Келісімімнің белгісі», — деді.


Нұхтың ұлдары

18Кемеден шыққан Нұхтың ұлдарының есімдері: Шам, Хам, Япші.[*] Хам Қанаханның әкесі еді. 19Бұлар Нұхтың үш ұлы болатын, осылардан жер бетіндегі барлық халықтар тарады.

20Нұх жер өңдеп, жер бетінде бірінші болып жүзім екті. 21Бірде ол шарап ішіп, мас болып, шатырдың ішінде жалаңаш жатты. 22Қанаханның әкесі Хам өз әкесінің жалаңаш денесін көріп, сыртқа шығып, оны екі бауырына хабарлады. 23Ал Шам мен Япші бір жамылғыны иықтарына іле салып, теріс қарап ішке кіріп, әкелерінің денесін жапты. Жүздерін басқа жаққа бұрғандықтан, олар оның жалаңаш денесін көрген жоқ.

24Нұх мастығынан айығып, оянғаннан кейін, кіші ұлының[*] өзін келеке еткені туралы естіп, 25былай деді:


«Қанаханды[*] қарғыс атсын!
Ол ағайындарының ең бейшара құлына айналсын!»


26Содан соң ол:


«Шамның Құдай Иесі мадақталсын!
Ал Қанахан Шамның құлы болсын!
27Құдай Япшінің өрісін кеңейтсін,
Ол Шамның шатырларында тұрсын!
Ал Қанахан оның құлы болсын!»


— деді.

28Топан судан соң Нұх үш жүз елу жыл өмір сүрді. 29Нұх барлығы тоғыз жүз елу жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

#### 10


Шам, Хам, Япшіден тараған ұлттар

1Мынау Нұхтың ұлдары Шам, Хам және Япшінің үрім-бұтақтарының шежіресі: олардың ұлдары топан судан кейін дүниеге келді.


Япшінің үрім-бұтағы

2Япшінің ұрпақтары мыналар:[*] Гомер, Магог, Мадай, Яуан, Тұбал, Мешех, Тирас. 3Гомердің ұрпақтары: Ашкеназ, Рифат, Тоғарма. 4Яуанның ұрпақтары: Елиша, Тарсис, Кіттим, Доданим.[*] 5Бұлардан аралдар мен жағалауы бар жерлерде тұратын түрлі-түрлі халықтар тарады. Олар бір-бірінен өз тіл ерекшеліктері, рулары және ұлттарына қарай бөлінген еді.


Хамның үрім-бұтағы

6Хамның ұрпақтары: Құш[†], Мысыр,[*] Пұт, Қанахан. 7Құштың ұрпақтары: Себа, Хауила, Сабтах, Рахама, Саптеха. Рахаманың ұрпақтары: Сәба,[*] Дедан.

8Құш — Нымродтың әкесі.[*] Нымрод жер бетіндегі күшті әміршіге[†] айналып, 9Жаратқан Иенің[†] көзіне түскен мықты аңшы да болды. «Мынау Жаратқан Иенің көзіне түскен Нымрод сияқты мықты аңшы екен» деген сөз содан қалған. 10Нымродтың патшалығы Шинар жеріндегі Бабыл, Ерех, Аккад, Қална деген қалалардан басталатын еді. 11Нымрод осы жерден Ассурға барып, Ниневи, Рехобот-Ир, Қалах деген қалаларды 12және Ниневи мен Қалахтың арасында орналасқан Ресен қаласын да тұрғызды. Ресен үлкен қала болатын. 13Мысырдан луд, анам, лехап, нафтух, 14патрус, қаслух, қаптор атты халықтар тарады. Осылардан філістірлер шықты.

15Қанаханның тұңғыш ұлы Сидон еді. Содан кейін Қанаханның ұрпақтарынан хеттік, 16ебустік, аморлық, гергестік, 17хевтік, арқалық, синдік, 18аруадтық, семарлық, хаматтық атты халықтар да шықты.

Кейін қанахандықтардың рулары әрі қарай тарап кетті. 19Олар орналасқан аймақ Сидоннан басталып Герар арқылы Газаға дейін, сонан соң Содом, Ғомора, Адма, Себоимды орап өтіп, Лашаға дейін созылып жататын.

20Бұлар руларына, тіл ерекшеліктеріне, тұрған жерлеріне, халықтар болып бөлінуіне қарай орналасқан Хамнан тараған ұрпақтар еді.


Шамның үрім-бұтағы

21Япшінің ағасы Шамнан да ұлдар туған. Шам Еберден тараған барлық ұрпақтардың түп атасы еді.

22Шамның ұлдары: Елам, Ассур, Арпақсат, Луд, Арама.[†]

23Араманың ұлдары: Ус,[*] Хұл, Гетер, Маш. 24Арпақсаттан Шелах, Шелахтан Ебер туды. 25Еберден екі ұл туды: тұңғышының есімі Пелек (яғни «Бөліну») болды, өйткені оның заманында жер беті бөлінді. Ал кенжесінің есімі Жоқтан еді. 26Жоқтаннан Алмодат, Шалеф, Хасармаует, Жерах, 27Хадорам, Узал, Диқла, 28Обал, Әбімаил, Сәба, 29Опыр, Хауила, Жобаб туды. Бұлардың бәрі — Жоқтанның ұлдары.

30Олардың тұрған жерлері Мешадан бастап Сефар арқылы шығыста орналасқан таулы аймаққа дейін жететін.

31Бұлар руларына, тіл ерекшеліктеріне, тұрған жерлеріне, халықтар болып бөлінуіне қарай орналасқан Шамның ұрпақтары еді.

32Шығу тегіне, халықтар болып бөлінуіне қарай орналасқан Нұхтың ұлдарының ұрпақтары — осылар. Олардан топан судан кейін пайда болған халықтар жер бетіне тарап кетті.

#### 11


Бабыл мұнарасының салынуы

1Жер бетіндегі бүкіл адамзат бір тілді, бірдей сөздерді қолданды. 2Адамдар шығыс жақта көшіп-қонып жүргенде[*] Шинар жерінде[*] бір жазық алқапты тауып, соған қоныс тепті.

3Олар бір-біріне: «Келіңдер, кірпіш құйып, отқа күйдірейік!» — деді. Сонымен олар тас орнына күйген кірпіш, әк орнына қарамай[*] қолданды. 4«Өзімізге қала және төбесі көкке жететін зәулім мұнара тұрғызып алайық. Осылайша өз атымызды шығарайық, сонда біз жердің түкпір-түкпіріне бытырап кетпейміз», — десті.

5Ал Жаратқан Ие[†] көктен түсіп, адамдар тұрғызып жатқан қала мен мұнараға көз салып, 6былай деді: «Олар біртұтас халық болып, бірдей тілде сөйлеп, мынаны істей бастады. Бұдан былай олар ойындағыларын жүзеге асырмай қоймайтын болады. 7Енді Біз жерге түсіп, бірін-бірі түсінбеулері үшін олардың тілін шатастырып жіберейік».

8Осылайша Жаратқан Ие адамдарды сол жерден бүкіл жер бетіне бытыратып жіберіп, қала құрылысын тоқтатты. 9Сондықтан қалаға Бабыл[*] деген ат қойылды, өйткені Жаратқан Ие сол жерде бүкіл әлемдегі тілді шатастырып, адамдарды жер бетіне бытыратып жіберді.


Шамнан Ыбырайымға дейінгі ұрпақтар

10Мынау Шамнан тараған ұрпақтардың шежіресі.

Топан судан кейін екі жыл өткенде Шам жүзге толып, ұлы Арпақсат дүниеге келді. 11Сонан соң ол тағы бес жүз жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздары болды.

12Арпақсат отыз беске келгенде одан Шелах туды. 13Шелах туған соң, Арпақсат төрт жүз үш жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарға әке болды.

14Шелах отызға келгенде одан Ебер дүниеге келді. 15Ебер туғаннан кейін де Шелах тағы төрт жүз үш жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарға әке болды.

16Ебер отыз төрт жасқа келгенде одан Пелек туды. 17Пелек туғаннан кейін де Ебер төрт жүз отыз жыл өмір сүріп, тағы да ұл-қызды болды.

18Пелек отыз жасқа келгенде одан Рәгу туды. 19Рәгу туған соң, Пелек екі жүз тоғыз жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарды дүниеге келтірді.

20Рәгу отыз екі жасқа келгенде одан Серук туды. 21Серук туған соң, Рәгу екі жүз жеті жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарға әке болды.

22Серук отыз жасқа толғанда ұлы Нахор туды. 23Нахор туған соң, Серук екі жүз жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздары дүниеге келді.

24Нахор жиырма тоғыз жасқа келгенде одан Тарах туды. 25Тарах туған соң, Нахор жүз он тоғыз жыл өмір сүріп, басқа да ұл-қыздарды дүниеге келтірді.

26Тарах жетпіс жасқа толғаннан кейін, одан Ыбырам,[*] Нахор, Харан дүниеге келді.


Тарахтың үрім-бұтағы және оның Халдей елінен Харанға көшіп келуі

27Мынау Тарахтан тараған ұрпақтардың шежіресі: Тарахтан Ыбырам, Нахор, Харан атты ұлдары дүниеге келді. Хараннан Лут туды. 28Бірақ Харан халдейлер елінде өзі туған Ур қаласында[*] дүние салды. Сол кезде оның әкесі Тарах әлі де тірі болатын. 29Ыбырам мен Нахор да үйленді. Ыбырамның әйелі Сарай, ал Нахордың әйелі Мылқа болды. Мылқа мен Ысқа Харанның қыздары еді. 30Сарай құрсақ көтермегендіктен, Ыбырамның балалары болмады.

31Тарах өз ұлы Ыбырамды, немересі Лутты және келіні Сарайды ертіп алып, бәрі бірігіп халдейлер еліндегі Ур қаласынан жолға шықты. Олар Қанахан жеріне бармақшы еді, алайда Харан[*] аймағына жеткен соң, сол жерге қоныс теуіп, тұрып қалды.

32Тарах екі жүз бес жыл өмір сүріп, Харанда қайтыс болды.

#### 12


Құдайдың Ыбырамды таңдап алып, сол арқылы барлық халықтарды жарылқауы

1Жаратқан Ие[†] Ыбырамға[*] сөзін арнап былай деп бұйырған еді:

«Сен еліңді, туған-туысқандарыңды және әкеңнің үйін тастап, Мен өзіңе көрсететін елге көш!


2Мен сенен үлкен халықты өрбітіп таратамын,
Сені жарылқаймын әрі атыңды шығарамын.
Сен арқылы ақ батам басқаларға да жететін болады.
3Саған ақ батасын бергендерді Мен жарылқаймын,
Ал кім сені жамандап қарғаса, соны Мен қарғаймын.
Сен арқылы жер бетіндегі бар ұлттар[*] жарылқанады».


4Сондықтан Ыбырам Жаратқан Иенің айтуымен жолға шықты. Оған Лут[*] ілесті. Хараннан көшіп кеткен кезде Ыбырам жетпіс бес жаста еді. 5Осылайша Ыбырам әйелі Сарайды және туған інісінің ұлы Лутты ертіп, бар жиған-тергендері мен Харанда өздері иемденген қызметшілерін де алып, сапарға шығып, Қанахан еліне барды.

6Ыбырам сол жерді кезіп, Сихем қаласының маңайындағы алып емен ағашы[†] өсіп тұрған Море деген жерге дейін жетті. Ол кезде бұл елді қанахандықтар мекендеуші еді. 7Ал Жаратқан Ие Ыбырамға аян беріп: «Мен сенің ұрпақтарыңа осы жерді сыйлаймын», — деп уәде етті. Ыбырам сол жерде өзіне аян берген Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызды.

8Содан соң ол Бетелдің шығыс жағындағы тауға қарай бет алып, батыс жақтағы Бетел мен шығыс жақтағы Ай деген екі жердің ортасына шатырын тікті. Сол жерде де Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызып, Оған сиынып ғибадат етті.[*] 9Сонан соң Ыбырам сапарын оңтүстіктегі Негев даласына қарай жалғастырды.


Ыбырам мен Сарайдың Мысырға көшіп баруы

10Бірақ Қанахан елін ашаршылық жайлап, Ыбырам біраз тұра тұру мақсатымен Мысырға көшіп барды. Себебі аштық үдеп тұрған еді. 11Мысырға таяп қалғанда, Ыбырам әйелі Сарайға былай деді:

— Сенің керемет[†] сұлу әйел екеніңді жақсы білемін. 12Мысырлықтар сені көргенде: «Мынау — оның әйелі» деп, саған бола мені өлтіріп, ал сені тірі қалдырып, иемденіп жүрер. 13Маған да, саған да жақсы болсын, өз игілігің үшін де мені аман қалсын десең, өзіңді «Ыбырамның қарындасымын» деп айтарсың.[*]

14Солай болды да: Ыбырам Мысырға келген соң мысырлықтар Сарайдың өте сұлу әйел екенін байқады. 15Мысыр патшасы перғауынның[*] лауазымды қызметкерлері де әйелді көріп, перғауынға оның көркін мақтап жеткізді. Сонда перғауын оны өз сарайына алдыртты. 16Әйел үшін Ыбырамға жақсылық жасап, оған молынан қой, сиыр, есек пен түйені, құлдар мен күңдерді сыйлады.

17Бірақ Жаратқан Ие Ыбырамның әйелі Сарайға бола перғауынға және оның үй ішіне жаман індет жіберді. 18Сонда перғауын Ыбырамды өзіне шақырып алып, оған: «Сен маған не істедің? Неге оның өз әйелің екенін айтпадың? 19Не үшін оны қарындасым дедің? Сол себептен де оны әйелдікке алмақшы болдым. Әйелің өзіңе, ал да кет», — деді. 20Перғауын адамдарына Ыбырам жайында бұйрық беріп, олар оны әйелімен және барлық иелігімен бірге жолға шығарып салды.

#### 13


Ыбырам мен Луттың бір-бірінен бөлініп кетуі

1Сонымен Ыбырам әйелімен, барлық иелігімен және қасындағы немере інісі Лутпен бірге Мысырдан көшіп кетіп, Қанаханның оңтүстігіндегі Негев аймағына қарай өрлеп барды. 2Ыбырам малға, күміс пен алтынға өте бай болатын.

3Кейін Ыбырам оңтүстік аймақтан шығып, Бетелге бағыт алып, жер-жерді аралап көшіп-қонып жүрді. Осылайша ол Бетел мен Айдың ортасында орналасқан, өзі алғаш шатыр тігіп, 4құрбандық беретін орын тұрғызған жерге[*] жетті. Сол жерде Ыбырам Жаратқан Иеге[†] қайтадан сиынып тағзым ететін болды.

5Ыбыраммен бірге көшіп-қонып жүрген Луттың да ірілі-ұсақты малдары және шатырлары болды. 6Екеуінің мал-мүліктері көбейіп кеткендіктен бір орынға қоныстануларына жер аздық жасап, олар енді бір жерде бірге тұра алмады. 7Сол себепті Ыбырам мен Луттың малшыларының арасында дау-жанжал туа бастады. Бұның үстіне сол кезде қанахандық және перездік тайпалар да осы елді мекендейтін.

8Сонда Ыбырам Лутқа: «Екеу ара, сондай-ақ малшыларымыздың арасында да дау-жанжал туғызбай-ақ қояйық, ағайынды адамдармыз ғой. 9Бір-бірімізден бөлінейік. Қалаған жеріңді таңдап ал: сен сол жақты таңдасаң, мен оң жаққа, сен оң жақты қаласаң, мен сол жаққа кетейін», — деп ұсыныс жасады.

10Лут айналасына көз тастап, бүкіл Иордан өзені аңғарының Сиғорға дейін сулы жер екенін көрді. Себебі бұрын сол жердің суы мол болып, Жаратқан Иенің пейіш[†] бағына[*] және Ніл бойындағы Мысыр еліне ұқсайтын. Бұл Жаратқан Ие Содом мен Ғомора қалаларын құртпай тұрғандағы кез еді.[*] 11Сонымен Лут өзіне шығыста орналасқан бүкіл Иордан алқабын таңдап алып, (үй іші, отар-табындарымен) сол жаққа қарай көшті. Осылайша екі туысқан бір-бірінен бөлініп кетті. 12Ыбырам Қанахан жерінде қала берді. Ал Лут Иордан алқабындағы қалалар арасында Содомға жақын жерде шатыр тігіп, қоныстанды. 13Бірақ Содомның тұрғындары Жаратқан Иенің көз алдында ауыр күнәға батқан зұлым адамдар еді.

14Лут бөлініп кеткеннен кейін, Жаратқан Ие Ыбырамға тіл қатып былай деді: «Айналаңа көз тастап, тұрған жеріңнен бастап солтүстік пен оңтүстікке, шығыс пен батысқа қара: 15Мен көрініп тұрған мына жердің бәрін саған және сенің ұрпағыңа мәңгілікке беремін. 16Мен үрім-бұтағыңды сансыз көбейтемін. Кім жер бетіндегі құм түйіршіктерін санай алса, оның сенің үрім-бұтағыңды да санай алғаны. 17Енді жолға жиналып, осы бүкіл елдің түкпір-түкпірін кезіп шық! Өйткені оны саған беремін».

18Ыбырам шатырларын көліктеріне артып, Хеброн қаласының маңайына, Мамренің алып емен ағаштары[†] өсіп тұрған тоғайына барып, қоныстанды. Сол жерде ол Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызды.[*]

#### 14


Ыбырамның Лутты жау қолынан құтқаруы

1Сол заманда (Месопотамиядағы) Шинар[*] патшасы Амрафел, Елласар патшасы Ариох, Елам[*] патшасы Кедор-Лаумер және Ғойым патшасы[*] Тидал бірігіп, 2(шығыс жақтан аттанып, Иордан алқабындағы бес қаланың патшаларына) қарсы соғысуға келді. Жаңағы бес патшаның аты-жөндері: Содом патшасы Бера, Ғомора патшасы Бырша, Адма патшасы Шынап, Себоим[*] патшасы Шемебер және Беланың патшасы болатын. Бела қазір Сиғор деп аталады.[*] 3Сол бес патша өзара келісім[†] жасасып, қазір Тұз теңізі (яғни Өлі теңіз) орналасқан Сідим жазығына жиналды. 4Олар он екі жыл бойы Кедор-Лаумердің қол астында болып келіп, он үшінші жылы оған қарсы көтерілген еді.

5Он төртінші жыл келгенде Кедор-Лаумер және оған ерген басқа патшалар жорыққа шығып, Аштарот-Қарнайымдағы рафалықтарды,[*] Хамдағы зуздықтарды, Кириятаим жазығындағы емдіктерді 6және Сейір тауларында, иен далаға таяу жердегі Ел-Паранға дейін орналасқан хорлықтарды жеңіп, талқандады. 7Сонан соң олар оралып, Ен-Мышпатқа,[*] яғни Қадешке, барып, амалектіктердің және Хасасон-Тамардағы[*] аморлықтардың бүкіл жерін басып алды.

8Сонда Сідим жазығында әлгі бес патша: Содомның, Ғомораның, Адманың, Себоимның және Беланың, яғни Сиғордың, патшалары жасақшыларын ұрысқа дайындап, 9төрт патшаға: Кедор-Лаумер, Тидал, Амрафел және Ариохқа қарсы аттанды. 10Ал Сідим жазығы жердің қарамайы шығатын шұңқырларға толы болатын. Сонда Содом мен Ғомораның патшалары шайқастан қашқанда, олар (және жасақшыларының көбі) сол шұңқырларға құлап түсіп, қалғандары тауға қарай безді. 11Жеңімпаз төрт патша Содом мен Ғомора қалаларының бүкіл байлығын және барлық азық қорын талан-таражға салды. 12Олар Ыбырамның немере інісі Лутты да бар мал-мүлкімен алып кетті. Өйткені ол Содомда тұратын.

13Шайқастан қашып құтылған біреу осыны көшпенді[*] Ыбырамға жеткізді. Сол кезде Ыбырам Ешқол мен Анердің ағасы аморлық Мамренің алып емен ағаштары[†] өсіп тұрған тоғайының қасында тұратын. Бұлардың бәрі Ыбыраммен келісім жасасқан еді. 14Інісінің тұтқынға түскенін естігенде, Ыбырам қол астындағы үш жүз он сегіз жаттыққан жасақшыларын жинап алып, жауды Дан қаласына дейін қуып кетті. 15Түнде Ыбырам адамдарымен топ-топқа бөлініп алып, шабуылға шықты да, жауды жеңіп, оларды Дамаскінің солтүстігіндегі Хоба қаласына дейін қуды. 16Осылай Ыбырам жау қолына түскен барлық мал-мүлікті, інісі Лутты да мал-мүлкімен және тұтқынға түскен әйелдер мен басқа да адамдарды қайтарып алды.


Ыбырамның Мәліксадықтан бата алып, Содом патшасының сыйлығынан бас тартуы

17Ыбырам Кедор-Лаумер мен оған ерген патшаларды жеңіп, қайтып келе жатқанда, Содомның патшасы оны қарсы алу үшін «Патша аңғары» деп аталатын Шаве аңғарына жолға шықты.

18Салим қаласының патшасы Мәліксадық та Ыбырамның алдынан шығып, оған нан мен шарап ұсынды. Ол Құдай[†] Тағаланың[†] діни қызметкері[†] болатын.[*] 19Мәліксадық Ыбырамға ақ батасын беріп былай деді:


«Лайым көк пен жерді жаратқан
Құдай Тағала Ыбырамды жарылқай көрсін!
20Жауларыңды қолыңа тапсырған
Құдай Тағала мадақтала берсін!»


Ыбырам қолында барының оннан бір бөлігін Мәліксадыққа құдайы сый-тарту ретінде қалдырып кетті.[*]

21Бұдан кейін Содомның патшасы да Ыбырамға жетіп, одан:

— Жаудан қайтарып алған адамдарды маған беріп, мал-мүлікті өзіңізге қалдыра көріңіз, — деп өтінді. 22Бірақ Ыбырам:

— Мен көк пен жерді жаратқан Тәңір Ие — Құдай Тағала алдында қолымды көтеріп тұрып ант етемін: 23сіз кейін «Ыбырамды мен байыттым» деп айтып жүрмеуіңіз үшін, мен барлық дүние-мүлкіңізден түк те алмаймын: бір сабақ жіп те, аяқкиімнің бір бауын да![*] 24Тек адамдарымның ішіп-жеген тамағын ғана қайтармайын және менімен бірге жорыққа шыққан Анер, Ешқол және Мамре[*] өздеріне тиісті үлестерін алатын болсын, — деп Содом патшасына жауап қайырды.

#### 15


Құдайдың Ыбырамды ұлды етуге уәде беріп, онымен Келісім жасауы

1Осы оқиғалардан кейін Жаратқан Ие[†] Ыбырамға аян беріп:

— Ыбырам, қорықпа! Мен сені қалқандай қорғаймын. Саған берілер сыйлық аса зор болады,[*] — деді. 2Бірақ Ыбырам жауап беріп былай деді:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, Сен маған қандай сыйлық бермексің? Мен әлі де ұрпақсыз келемін.[*] Үйіме дамаскілік қызметшім Елиезер иелік етпек. — 3Ыбырам тағы: — Сен маған бала сыйламадың, сондықтан мұрагерім үйімдегі бір қызметшім болады, — деп те мұңын шақты. 4Ал Жаратқан Ие оған сөзін арнап:

— Мұрагерің ол емес, сенен туатын ұл болады! — деді. 5Содан оны сыртқа алып шығып: — Аспанға[†] қарап жұлдыздарды санашы! Сен оларды санай алар ма екенсің? Сенің үрім-бұтағың да осындай сансыз көп болады! — деп уәде берді.

6Ыбырам Жаратқан Иеге сенді, сондықтан Жаратқан Ие оны Өзінің алдында ақтады.[*]

7Тәңір Ие Ыбырамға тағы да тіл қатып:

— Мен Жаратқан Иемін. Сені осы елді иемденсін деп халдей еліндегі Ур қаласынан алып шыққан Менмін, — деді. 8Ал Ыбырам:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, оны иемденетінімді мен қалай нақты біле аламын? — деп сұрады. 9Сонда Иеміз оған:

— Маған бір-бірден үш жасар сиыр, ешкі, қошқарды[*] әрі орман кептері мен жас көгершінді алып кел, — деп бұйырды.

10Ыбырам соның барлығын әкеліп, оларды сойып, ортасынан қақ бөліп, бөліктерді бір-біріне қарсы қойды.[*] Ол тек құстарды ғана бөлмеді. 11Жыртқыш құстар сойылған малдардың етіне қонды, бірақ Ыбырам оларды қуып жіберді.

12Күн батқанда Ыбырамды керемет[†] ұйқы басты. Сол сәтте ол түсінде қара түнекті көріп, қатты қорқып кетті. 13Ал Жаратқан Ие Ыбырамға тіл қатып:

— Біліп ал: сенің ұрпақтарың бөтен елде жат жұрттық келімсектер ретінде тұратын болады. Сол жерде олар төрт жүз жыл бойы құлдықта болып жәбірленеді. 14Бірақ оларды құл еткен халықты Мен жазалаймын. Бұдан кейін сенің ұрпақтарың сол елден мол дүние-мүлікпен көшіп шығады. 15Ал сен болсаң, жасың ұлғайған шағыңда ақ өліммен[*] бабаларыңның қасына аттанып, жер қойнына кіресің. 16Сенің үрім-бұтағың осы елге төрт ұрпақтан кейін ғана қайтып келеді. Себебі аморлықтардың күнәлары әлі шегіне жеткен жоқ, — деді.

17Күн батып, қараңғылық орнаған кезде, міне, пештен шыққан іспетті түтін мен лаулап жалындаған от[*] бір-біріне қарсы жатқан мал бөліктерінің ортасынан өте шықты.

18Сол кезде Жаратқан Ие Ыбыраммен Келісім[†] жасап:

— Мен сенің үрім-бұтағыңа Мысырдың шетіндегі өзеннен бастап үлкен өзен — Евфратқа дейін жайылған осы елді беремін. 19Онда кендіктер, кеназдықтар, қадмондықтар, 20хеттіктер, перездіктер, рафалықтар, 21аморлықтар, қанахандықтар, гергестіктер және ебустіктер тұрып жатыр, — деді.

#### 16


Ыбырамның Ажардан туған ұлы Ысмағұл

1Ыбырамның әйелі Сарай бала көтермеген еді. Ал оның Ажар атты мысырлық күңі бар болатын. 2Сонда Сарай күйеуіне:

— Жаратқан Ие[†] маған ана болуды сыйламаған екен. Ал енді бар, күңіммен жақындас. Мүмкін, соның арқасында балалы болармын, — деп ұсынды.

Ыбырам бұған көніп, 3Сарай оған мысырлық күңі Ажарды қосты. Бұл Ыбырамның Қанахан жерінде тұрғанына он жыл болған кезде еді.

4Ыбырам Ажармен жақындасып, оның бойына бала бітті. Мұнысын білген күң қожайыны Сарайға менсінбей қарай бастады. 5Сонда Сарай Ыбырамға:

— Менің жәбір көруіме сен кінәлісің. Күңімді саған өзім қосқан едім. Ал енді ол бала көтергенін білгеннен бері мені менсінбей жүр. Сен екеуіміздің арамыздағы дауды Жаратқан Иенің Өзі шешсін, — деді. 6Ыбырам:

— Күңің өз қолыңда, не істеуді дұрыс десең, соны істе, — деп жауап берді. Содан Сарай Ажарға қысымшылық көрсете бастады. Сол себептен Ажар оның қасынан қашып кетті.

7Жаратқан Иенің періштесі[†] Ажарды иен даладағы бір су көзінің қасынан: Шурға[*] баратын жолдағы құдық басынан тауып алды. 8Періште оған тіл қатып:

— Сарайдың күңі Ажар, қайдан келе жатырсың, қайда бет алдың? — деп сұрады. Ол:

— Мен қожайыным Сарайдан қашып келе жатырмын, — деген жауап берді. 9Жаратқан Иенің періштесі оған:

— Сен қожайын әйеліңе қайтып бар, оның айтқанына көн! — деді. 10Періште Ажарға Жаратқан Иенің мына сөзін де жеткізді:

— Мен сенің үрім-бұтағыңды сансыз көбейтемін. — 11Жаратқан Иенің періштесі сөзін әрі қарай жалғастырып оған былай деді: — Сен жүктісің, ұл туасың, оның атын Ысмағұл[*] («Құдай[†] құлақ асады») деп қоясың. Өйткені Жаратқан Ие сенің зарыңа құлақ асты. 12Ысмағұл асау құландай еркін кезіп жүретін адам[†] болады. Ол бәріне қарсы, бәрі де оған қарсы күреседі. Осылай ол барлық ағайындарымен жауласып өмір сүретін болады.[*]

13Ажар өзіне тіл қатқан Жаратқан Иені «Маған көз қырын салатын Құдайсың»[*] деп атады. Себебі Ажар: «Мен өзіме көз қырын Салатынды[*] осында көрдім», — деді. 14Сондықтан бұл құдық «Қамқоршым — тірі Құдай»[*] деп аталады. Ол Қадеш пен Бередтің арасында орналасқан.

15Қайтып келгеннен кейін Ажар Ыбырамға ұл туып, Ыбырам оған Ысмағұл[*] деп ат қойды. 16Сол кезде Ыбырам сексен алтыда еді.

#### 17


Келісімнің бекітіліп, сүндеттеу рәсімінің енгізілуі

1Ыбырам тоқсан тоғыз жасқа толған соң Жаратқан Ие[†] оған аян беріп:

— Мен құдіреті шексіз Құдаймын. Менің көз алдымда мінсіз жүр.[*] 2Мен екеуіміздің арамыздағы Келісімді[†] бекітіп, сенің үрім-бұтағыңды сансыз көбейтемін, — деді. 3Сонда Ыбырам Оған жерге бас ұрып ғибадат етті. Құдай[†] сөзін әрі қарай былайша жалғастырды:

4— Айтқаным айтқан: Менің сенімен жасаған Келісімім бойынша сен көп ұлттың түп атасы боласың.[*] 5Бұдан былай сен Ыбырам («Ұлық ата») емес, Ыбырайым («Көптің атасы») деп аталасың. Өйткені Мен сені көптеген халықтардың түп атасы етіп тағайындадым. 6Сенің тұқымыңды сансыз көбейтіп, көптеген халықты өрбітемін, сенен патшалар да шығатын болады. 7Мен бұл Келісімді Менімен сенің араңдағы және кейінгі үрім-бұтағыңның арасындағы мәңгілік Келісім ретінде бекітемін. Ол ұрпақтан ұрпаққа созылатын болады. Мен сенің және үрім-бұтағыңның Құдайы боламын. 8Қазір өзің жат жұрттық ретінде тұрып жатқан бүкіл Қанахан елін саған және келер ұрпақтарыңа мәңгі иеленуге беремін. Мен ұрпақтарыңның да Құдайы боламын. 9Бірақ сен де Менің Келісіміме адал бол! Оны өзің де, үрім-бұтағыңның барлық ұрпақтары да сақтауға тиіссіңдер! 10Менің сенімен және келешек ұрпағыңмен бекіткен осы Келісімімнің ережелерін орындап, еркек кіндіктінің бәрін де сүндеттеңдер! 11Сүндет рәсімін орындауларың[*] Менің сендермен жасаған Келісімімнің белгісі[†] болады. 12Болашақ ұрпақтарыңның әрбір жаңа туған ер баласы туғанына сегіз күн толысымен сүндеттелсін. Бұған әулеттеріңе жатпайтын ер адамдар да кіреді, үйлеріңде дүниеге келген құл-қызметшілерің болсын, не сатып алынғандары болсын, бәрі де сүндеттелуге тиіс. 13Сонымен үйде туды ма, жоқ әлде құл ретінде сатып алынды ма, барлық еркек атаулы міндетті түрде сүндеттелсін. Менің Келісімімнің сырт белгісі сендердің тәндеріңде мәңгі қалуға тиіс. 14Әрбір сүндеттелмеген еркек кіндіктіні өз халқынан аластату керек, өйткені ол Менің Келісімімді бұзды.

15Сен әйеліңді енді Сарай емес, Сара[*] деп ата. 16Мен оны жарылқап, саған Сарадан да бір ұл сыйлаймын. Сараға ұлттардың түп анасы болсын деп ақ батамды беремін. Халықтардың патшалары да Сарадан тарайтын болады.

17Сонда Ыбырайым Құдайдың алдына жерге бас ұра тағзым етіп: «Жүзге келген адам[†] ұлды болып, тоқсанға келген Сара да бала таба алар ма екен?» — деп іштей күлді. 18Бұдан кейін Құдайдан:

— Ысмағұл Сенің көз алдыңда тірі жүргей, — деп өтінді. 19Ал Құдай:

— Әйелің Сара саған ұл туып береді, оның атын Ысқақ деп қоясың. Мен Ысқақпен Келісім жасап, оны үрім-бұтағы үшін мәңгілікке бекітемін. 20Ал сенің Ысмағұл туралы айтқаныңды да орындаймын. Оны жарылқап, үрім-бұтағын молынан көбейтемін. Ысмағұлдан он екі рубасы шығатын болады. Мен одан бір үлкен халықты өрбітіп таратамын. 21Бірақ Мен Келісімімді Сара келесі жылы осы уақытта дүниеге келтіретін Ысқақпен бекітемін, — деп жауап берді.

22Құдай Ыбырайыммен сөйлесіп болғаннан кейін қасынан ғайып болды.[*]

23Ыбырайым сол күні-ақ баласы Ысмағұлды және үйінде туған немесе сатып алынған еркек атаулыны түгел жинап алып, барлығын Құдай өзіне бұйырғандай сүндеттеді. 24Сол кезде Ыбырайым тоқсан тоғыз жаста, 25ал Ысмағұл он үш жаста болатын. 26Сол күні-ақ Ыбырайым мен оның ұлы Ысмағұл, 27олармен бірге үйінде туып немесе сатып алынған құл-қызметшілер, демек, Ыбырайымның қол астындағы бүкіл еркек атаулы түгелдей сүндеттелді.

#### 18


Ыбырайымның көктен түскен үш Қонағы

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Ыбырайымға тағы да Мамренің алып емен ағаштары[†] өсіп тұрған тоғайының[*] қасында келіп кетті.[*] Ыбырайым түске таман күн ысығанда шатыр аузында отырған еді. 2Ол айналасына көз тастағанда өзінің алдында үш ер адамның тұрғанын көрді. Ыбырайым оларды көре сала, отырған жерінен ұшып түрегеліп, алдарынан шығып, жерге дейін иіліп сәлем берді.

3Ыбырайым:

— Мырза![†] Рақымыңыз маған түссе, мендей құлыңыздың қасынан өте шықпасаңыз екен. 4Қазір-ақ аяқтарыңызды жуу үшін су әкелінеді. Ағаштың саясына жайғасыңыздар. 5Құлдарыңыздың үйінен дәм татпай өтіп кетпеңіздер. Сіздерге тамақ әкелейін, әлденіп тынығып алыңыздар. Содан кейін әрі қарай жылжи берерсіздер, — деп өтінді. Олар:

— Жарайды, айтқаның болсын, — деп келісті. 6Ыбырайым дереу шатырдағы Сараға барып:

— Тез үш табақ[*] ең таңдаулы ұнды илетіп, күлше нан пісірт, — деді.

7Өзі табынға жүгіріп барып, семіз баспақты таңдап алып, қызметшісіне берді. Қызметші баспақты тездетіп сойып, етін қазанға асты. 8Бәрі дайын болғаннан кейін Ыбырайым айран, сүт және пісірілген баспақ етін алып, Қонақтардың алдына тартты. Олар ағаш саясында тамақтанып жатқан кезде Ыбырайым қастарында болып, өзі қызмет етті.


Ыбырайым мен Сараның ұлды болатындары туралы уәде

9Қонақтар:

— Әйелің Сара қайда? — деп сұрады. Ыбырайым:

— Осында, шатырдың ішінде, — деді. 10Иеміз:[*]

— Келесі жылы осы уақытта Мен саған тағы да келемін. Сонда әйелің Сараның ұлы болады! — деп уәде берді.

Осы сөздерді Қонақтың артындағы шатырдың аузында тұрған Сара да естіді. 11Ал Ыбырайым мен Сара қартайған адамдар еді, Сара бала туудан қалған жаста болатын. 12Сол себепті ол: «Мен әбден қартайған шағымда[*] осындай қуанышқа кенеле алар ма екенмін? Қожайыным[*] да тым кәрі», — деп іштей күлді.

13Ал Иеміз Ыбырайымға:

— Сара неліктен күліп тұр? Ол неге «мен енді қартайған шағымда бала туа алар ма екенмін» деп сұрайды? 14Жаратқан Ие істей алмайтын тым қиын іс бар ма? Мен белгілі[†] кезде: келесі жылы осы уақытта саған тағы да келемін. Сол кезде Сараның ұлы болады! — деп уәдесін бекітті. 15Сара сасып қалып:

— Мен күлген жоқпын, — деп мойындамады. Бірақ Иеміз оған:

— Жоқ, сен күлдің, — деді.


Ыбырайымның Тәңір Иеге Содом қаласын сақтап қалу үшін жалына жасаған өтініші

16Қонақтар орындарынан тұрған соң, Содомға қарай бет алды. Оларды жолға шығарып салу үшін Ыбырайым бірге жүрді. 17Жаратқан Ие: «Өзімнің не істейтінімді Ыбырайымнан қалай жасырмақпын? 18Ыбырайымнан бір үлкен де күшті халық шығады. Менің ақ батам ол арқылы жер бетіндегі барлық халықтарға жетеді.[*] 19Мен Ыбырайымды өз балаларына және кейінгі үрім-бұтағына Менің жолыма түсуді, дұрыстық пен әділдікті істеуді үйрету үшін таңдап алдым. Ыбырайым осылай істегенде Менің оған берген уәдем орындалады», — деді. 20Содан Иеміз Ыбырайымға тіл қатып:

— Менің атыма Содом мен Ғомора қалаларының үстінен қатты дауыспен айтылған шағым түсіп жатыр.[*] Сол жерде жасалған күнәлар тым ауыр. 21Сондықтан Мен жерге түсіп, ондағы әділетсіздік Маған жеткен шағым туғызатындай дәрежеде ме, жоқ па, соған көз жеткізбекпін, — деді.

22Содан кейін ер адамдар бұрылып алып, Содом жаққа беттеді. Бірақ Ыбырайым Иеміздің алдында тұра қалды. 23Оған жақындап, былай деп өтінді:

— Сонда Сен зұлыммен бірге әділді де құртпақсың ба? 24Мүмкін, қалада елу әділ адам[†] бар шығар, Сен оларды шынымен құртпақсың ба? Сол жерге ондағы елу әділ адам үшін рақым еткің келмей ме? 25Сен осылай істеп, әділ жанды жауызбен бірге өлтіріп, оған арам кісіге қарағандай қараудан аулақсың ғой. Бүкіл әлемді Соттаушы[*] әділетті шешім қабылдамаушы ма еді? — 26Сонда Иеміз:

— Егер Мен Содом қаласынан елу әділ адамды тапсам, соларға бола ол жерге рақым етемін, — деді. 27Ыбырайым:

— Мен күл мен топырақтан жаралған пенде болсам да, Иеммен сөйлесіп тұрмын. 28Мүмкін, әділ адамдардың саны елу емес, одан бесеуі кем шығар, сонда бесеуіне бола бүкіл қаланы құртпақсың ба? — деп сұрады. Иеміз оған:

— Егер Мен одан қырық бес әділ кісі тапсам, сол қаланы құртпаймын, — деді. 29Ыбырайым сөзін әрі қарай жалғастырды:

— Мүмкін, ол жерде тек қырық әділ кісі болатын шығар. — Иеміз:

— Мен қырық әділ адам үшін де оларға тиіспеймін, — деп жауап берді. 30Ыбырайым сонда:

— Уа, Ием[†], мен тағы да айтқанда ашулана көрме. Мүмкін, ол жерде отыз ғана әділ адам бар болса ше? — деп сұрады. Иеміз оған:

— Ол жерде отыз әділ адам болса да, Мен оған тиіспеймін, — деп жауап қатты. 31Ыбырайым тағы былай деді:

— Мен Иеме еркінсіп тіл қатып тұрмын. Мүмкін, ол жерде тек жиырма әділ кісі болатын шығар. — Иеміз:

— Жиырма әділ кісі болғанда Мен қаланы қиратпаймын, — деді. 32Ыбырайым Одан:

— Уа, Ием, мен тағы бір рет қана айтсам, ашулана көрме. Егер ол жерден небәрі он-ақ табылса ше? — деп сұрады. Иеміз:

— Мен ол жерді он әділ кісі үшін де құртпаймын, — деп уәде берді.

33Иеміз Ыбырайыммен сөйлесіп болған соң, кетіп қалды. Ал Ыбырайым үйіне қайтты.

#### 19


Содом, Ғомора қалаларының қирауы және Луттың құтқарылуы

1Кешке қарай Жаратқан Иенің[†] екі хабаршысы[*] Содом қаласына жетті. Лут сол кезде қала қақпасының алдында отырған еді. Ол хабаршыларды көргенде оларға сәлем беру үшін орнынан тұрып, жерге дейін басын иіп тағзым етті де:

2— Мырзалар,[†] құлдарыңыздың үйіне кіріп, жуынып-шайынып, қонып қонақ болыңыздар. Ертең ертемен тағы да жолға шығарсыздар, — деп үйіне шақырды. Хабаршылар оған:

— Рақмет сізге, біз базар алаңында түнеп шықпақшымыз, — деп жауап берді.

3Лут қиыла өтініп қоймаған соң, екеуі оған еріп, үйіне келді. Тамақ дайындалып, ашытқысыз қамырдан нан пісіріліп, хабаршылар тамақтанды. 4Олардың бастары жастыққа тимей тұрып-ақ, жасы бар, кәрісі бар, қаланың түкпір-түкпірінен жиналып келген ер адамдарының бәрі үйдің сыртын айнала қоршап алды. 5Лутты айқайлап шақырып:

— Саған кешқұрым келген еркектер қайда? Бізге алып шық, олармен жақындасып көңіл көтерейік,[*] — деді. 6Лут кіреберіске, олардың алдарына шығып, есікті жауып:

7— Оу, ағайындар, мұндай зұлымдық жасамаңдар! — деп өтінді. — 8Тыңдаңдаршы, ермен жақындаспаған бойжеткен екі қызым бар. Сендерге соларды үйден шығарып берейінші, оларға білгендеріңді істей беріңдер. Бірақ бұл адамдарға тиіспеңдер, олар менің шаңырағымның астына түскен меймандарым ғой! — 9Алайда қаланың ер адамдары оған:

— Былай кет! Мынау кірме[*] неме, бізге билік айтпақ па? Тоқтай тұр, сенің бізден алатын сыбағаң олардікінен бетер болмақ! — деп айғай салды. Сөйтті де, Лутқа тап беріп, есікті бұзуға айналды.

10Сонда үй ішінде тұрған хабаршылар есікті сәл ашып, қолдарын созып, Лутты ішке қарай тартып кіргізіп алды. Хабаршылар есікті қайтадан бекітіп, 11алдында тұрған үлкенді-кішілі адамдардың бәрін есікті таба алмастай соқыр етіп тастады.

12Бұдан кейін олар Лутқа:

— Сенің бұл жерде тағы қандай жақындарың бар? Күйеу балаларың, ұл-қыздарың әрі барлық басқа адамдарыңды осы қаладан алып кет! — деп бұйырды. 13— Біз оны құртпақшымыз. Жаратқан Иеге бұл жер туралы қатты дауыспен айтылған шағым түсуде.[*] Сондықтан Жаратқан Ие бізді осы қаланы құрту үшін жіберді.

14Сонда Лут сыртқа шығып, қыздарына үйленбек күйеу балаларына барып: «Жиналып, бұл жерден кетіңдер! Жаратқан Ие қаланы құртпақшы!» — деп ескертті. Бірақ күйеу балалары оны қалжыңдап тұр деп ойлады.

15Таң қызарып атып келе жатқанда хабаршылар Лутты асықтырып: «Жинал, күнәға батқан бұл қалада құрып кетпеу үшін әйеліңді, қолыңдағы екі қызыңды ал да, бұл жерден кет!» — деді.

16Лут әлі де қобалжып тұрғанда, елшілер оны, әйелін, екі қызын қолдарынан ұстап далаға сүйрей жөнеліп, қаланың сыртына шыққанда ғана қоя берді. Себебі Жаратқан Иенің оларға рақымы түскен болатын. 17Төртеуін қаладан алып шыққанда хабаршылардың біреуі:

— Осы жазықтың еш жеріне аялдамастан, арттарыңа қарамай қашыңдар! Өліп қалмау үшін тауға барып, соны паналаңдар! — деп бұйырды. 18Лут сонда былай деп өтінді:

— Жоқ, Ием[†]! 19Сен құлыңа рақыммен қарап, мені аман сақтап қалып, үлкен мейірімділік жасадың. Бірақ мен тауға қашып құтыла алмаймын, әйтпесе апатқа ұшырап өліп қалармын. 20Міне, алдымызда мына қала бар. Барып, паналау үшін ол жақын және кішкентай ғана қалашық қой. Соған қашып құтылайын. Ол кішкентай қалашық емес пе? Осылай жаным аман қалмақ. 21Хабаршы оған:

— Жарайды. Мен осы тілегіңді де орындап, сен айтып отырған қаланы құртпаймын. 22Бірақ тезірек сол жерге қашып құтыл! Себебі сен жеткенше мен түк те істей алмаймын, — деді. Бұл қала осы оқиғадан кейін Сиғор (яғни «Кішкентай») деп аталатын болды.[*]

23Лут Сиғорға күн шыға жетті. 24Сол кезде Жаратқан Ие Содом мен Ғомораның үстіне аспаннан[†] от аралас күкірт жаудырып, 25бұл қалаларды, төңірегіндегі бүкіл жазықты, барлық қала тұрғындарын және далада өсіп тұрғанның бәрін де күл-талқан етіп қиратты.

26Ал Луттың әйелі артына қарамақ болып кері бұрылды. Сонда ол бірден тұз бағанасына айналды.[*]

27Ыбырайым таңертең ерте тұрып, кеше өзі Жаратқан Иенің алдында тұрған жерге қайтып барды. 28Содом мен Ғомораға және төңірегіндегі бүкіл жазыққа көз тастағанда Ыбырайым сол жерден тек балқыту пешінен шыққандай будақтаған түтінді ғана көрді.

29Алайда Құдай[†] Лут тұрып жатқан жазықтағы қалалардың күл-талқанын шығарар кезде Ыбырайымды мейірімділікпен есіне түсіріп, Лутты апаттан аман алып шыққан еді.


Луттың қыздарының жексұрын күнәсі

30Лут Сиғорға қоныстанудан қорқып, қаладан көшіп кетіп, тауды паналады. Сонда бір үңгірде екі қызымен тұрып жатты. 31Бір күні үлкен қыз кішісіне: «Біздің әкеміз кәрі, ал бұл маңайда бүкіл әлемдегі әдет бойынша бізбен жақындасатын еркек жоқ. 32Жүр, әкемізге шарап ішкізіп, ұрпағын жалғастыру үшін онымен бірге жатып шығайық», — деді.[*]

33Олар сол түні әкелеріне шарап ішкізді. Үлкен қызы оның қасына жатты, бірақ әкесі не істеп, не қойғанын білмей де қалды. 34Таңертең үлкені кішісіне: «Кеше мен әкеммен болдым, бүгін түнде біз оған тағы да шарап ішкізейік, сен де онымен жатып шық, осылайша әкеміздің ұрпағын жалғастырамыз», — деді. 35Сол түні де олар әкесіне шарап ішкізді. Кіші қызы әкесіне барып, қасына жатты, бірақ әкесі тағы да не істеп, не қойғанын білген жоқ.

36Сөйтіп Луттың екі қызы да әкесінен жүкті болды. 37Үлкен қызы ұл туып, оның атын Моаб («Әкеден») деп қойды. Одан осы күнгі моаб халқы[*] тарады. 38Кішісі де ұл тауып, оны Бен Амми («Халқымның ұлы») деп атады. Ол қазіргі аммон халқының[*] түп атасы болды.

#### 20


Ыбырайым мен Сара філістір патшасының Герар қаласында

1Сол кезде Ыбырайым тұрған жерінен Қанаханның оңтүстік аймағына көшіп, біраз уақыт Қадеш пен Шурдың арасында тұрды. Сол жерден ол Герар қаласының маңына көшіп барып, сонда жат жұрттық[*] болып уақытша қоныстанды. 2Ыбырайым (сол жерде кездескен адамдарға) әйелі Сара туралы: «Бұл — менің қарындасым»,[*] — деді. Содан Герардың патшасы Әбумәлік[*] кісі жіберіп, Сараны алдыртты.

3Бірақ түнде Құдай[†] патшаға түсінде аян беріп:

— Осы әйелдің кесірінен сен өлесің, себебі оның күйеуі бар, — деді. 4Әбумәлік Сараға жақындаған жоқ болатын. Сондықтан ол:

— Уа, Ием[†], Сен шынымен кінәсі жоқ халықты құртқың келе ме? 5Күйеуінің өзі: «Бұл — менің қарындасым» деді емес пе? Әйелі де: «Ол — менің ағам» деген болатын. Мұны істегенде жүрегім адал, қолым да таза еді, — деп жауап берді. 6Сонда Құдай оған түсінде былай деді:

— Мен сенің мұны адал жүрекпен істегеніңді білемін. Сол себептен де сені Маған қарсы күнә[†] жасаудан сақтап, оған жақындатпадым. 7Енді әйелін күйеуіне қайтар. Ол — пайғамбар,[†] сен үшін Маған сиынып сұрасын, сонда аман қаласың. Біліп қой, егер де әйелін қайтармасаң, өзің де, күллі адамдарың да өлетін боласыңдар.

8Әбумәлік таңертең ерте тұрып, бүкіл нөкерлерін жинап алып, осы сөздерді түгелдей баяндап берді. Олар қатты қорқып кетті. 9Әбумәлік Ыбырайымды өзіне шақыртып алып, оған жекіп:

— Бұл не қылғаның? Мені және патшалығымды сондай үлкен күнәға батыратындай, мен саған қандай жамандық жасадым? Сен маған істемеуге тиістіні істедің, — деді. 10Ол Ыбырайымнан: — Сен осыны қандай ниетпен жасадың? — деп те сұрады. 11Сонда Ыбырайымның жауабы мынау болды:

— Мен бұл жердегілер Құдайдан қорықпайды, сондықтан мені әйелім үшін өлтіріп тастар деп ойладым. 12Ол — шынымен де менің қарындасым, өйткені — ол әкемнің қызы, бірақ шешемнің қызы емес, сондықтан да әйелім болды. 13Құдай маған әкемнің үйін тастап, ел кезуді бұйырғанда,[*] мен Сараға: «Маған істеген жақсылығың мынау болсын: біз баратын жерлердің бәрінде мені ағам деп айт» деген едім.[*]

14Әбумәлік ірілі-ұсақты малдар мен құл-күңдерді таңдап алып, Ыбырайымға сыйға тартты, сондай-ақ оған әйелі Сараны да қайтарып берді. 15Патша Ыбырайымға:

— Міне, менің елімде сен үшін есік айқара ашық, қалаған жеріңді мекенде, — деп ұсынды. 16Сараға да тіл қатып:

— Міне, мен сенің ағаңа мың мысқал[*] күміс беріп отырмын. Бұл — қасыңдағы бүкіл жұрттың алдында арыңның тазалығының дәлелі. Осымен бәрі сенің ақталғаныңды білетін болады, — деді.

17Ыбырайым Құдайға сиынып мінажат етті. Сонда Ол Әбумәлікті, оның әйелі мен күңдерін сауықтырып, бала туа алатын етті. 18Себебі Жаратқан Ие[†] Ыбырайымның әйеліне бола Әбумәліктің үй ішіндегі әрбір әйелді бала көтермейтін етіп тастаған еді.

#### 21


Ыбырайымның Сарадан туған ұлы Ысқақ

1Содан кейін Жаратқан Ие[†] Өзі айтқандай, Сараға рақымын түсіріп, берген уәдесін[*] орындады. 2Сара жүкті болып, Ыбырайымға қартайған шағында ұл туып берді. Бұл Құдай[†] алдын ала белгілеген[†] мезгілде болды. 3Ыбырайым Сара тапқан ұлдың атын Ысқақ («Күледі»)[*] деп қойды. 4Өзіне Құдай бұйырғандай,[*] оны сегіз күн өткен соң сүндеттеді. 5Ысқақ дүниеге келгенде Ыбырайым жүзге толған еді.

6Сара қуанып былай деді: «Құдай маған күлкі сыйлады. Мұны естіген әркім менімен бірге қуанып күледі. 7Сара нәресте емізетін болады деп Ыбырайымға алдын ала кім айта алар еді? Бірақ екеуіміздің егде тартқанымызға қарамастан, мен оған ұл туып бердім».


Ыбырайымның Ажар мен Ысмағұлды бөлек шығаруы

8Ысқақ біраз өскен соң, Сара оны емшектен шығарды. Сол күні Ыбырайым үлкен той жасады. 9Бірде Сара мысырлық Ажардан туған Ысмағұлдың Ысқақты келекелеп, күлкі етіп жүргенін байқады. 10Сонда ол Ыбырайымға: «Мына күңді баласымен бірге қуып жібер! Күңнің ұлы менің ұлым Ысқақпен бірдей мұраға ие болмасын», — деді.

11Бұл әңгіме өзінің ұлы туралы болғандықтан, Ыбырайымға еш ұнамады. 12Бірақ Құдай Оған: «Бала мен күңге бола қамықпа. Сараның айтқанының бәріне көн, себебі сенің ұрпағың Ысқақтан тарайтын болады. 13Алайда күңнің ұлынан да халық таратамын, ол да сенің ұлың ғой», — деді.

14Келесі күні Ыбырайым таңертең ерте тұрды. Нанды және су құйылған месті алып, оларды Ажардың иығына артып берді де, баласын оның қолына тапсырып, шығарып салды. Ажар жолға шыққан соң, Бер-Шеба маңайындағы айдалада адасып кетті.

15Местегі су таусылғанда, Ажар ұлын бір бұтаның көлеңкесіне жатқызды да, 16өзі кетіп қалды. Баласынан оқ жетер жерге барып, қарама-қарсы отырды. Өйткені ол: «Баланың өлгенін көруге шыдай алмаймын», — деді. Осылай оған қарама-қарсы отырып алып, дауыс шығарып, өксіп жылап жіберді.

17Құдай баланың жылап жатқан даусына құлақ асты. Оның періштесі[†] аспаннан[†] Ажарға дауыстап: «Саған не болды, Ажар? Қорықпа, Құдай мына жерде жатқан баланың даусына құлақ асты. 18Орныңнан тұр, балаңа қол ұшын беріп қамқорла. Мен одан бір үлкен халықты өрбітіп таратамын»,[*] — деп тіл қатты.

19Содан Құдай Ажардың көзін ашып, оған сол маңдағы құдықты көрсетті. Ажар сонда барып, месті суға толтырып алып, баланың шөлін қандырды.

20Құдай балаға жар болып, қамқорлығына алды. Ол өсіп, айдаланы мекендеп, мерген садақшы болды. 21Сонымен Ысмағұл Синай түбегіндегі Паран атты елсіз далада тұрды. Анасы оған Мысыр елінен[*] әйел алып берді.


Ыбырайымның філістір патшасымен жасасқан келісімі

22Осы кезеңде (філістір патшасы) Әбумәлік[*] қолбасшысы Пихолды ертіп келіп, Ыбырайымға:

— Не істесеңіз де, барлық жағдайда Құдай сізге жар. 23Сондықтан мені де, ұлдарым мен немерелерімді де алдамаймын деп Құдай алдында ант беріңіз. Мен сізге қалай жақсы қарасам, сіз де маған және өзіңіз жат жұрттық болып тұрып жатқан[*] елге солай жақсы қарайтын болыңыз, — деп ұсыныс жасады. 24Ыбырайым:

— Жарайды, ант беремін, — деп келісті. 25Бұдан кейін ол Әбумәліктің құлдары күшпен тартып алған құдық туралы сөз қозғап, наразылығын білдірді. 26Әбумәлік оған:

— Мұны кім істегенін білмеймін. Бұл туралы сіз ешқашан айтпадыңыз. Бүгінге дейін мен ештеңе де естіген жоқпын, — деп жауап қайырды.

27Ыбырайым бірқатар малдарын алып, оларды Әбумәлікке сыйға тартты. Содан олар бір-бірімен келісім[†] жасасты. 28Ыбырайым тағы да жеті ұрғашы қозыны бөлектеп қойды. 29Сонда Әбумәлік Ыбырайымға:

— Сіз бөлектеп қойған жеті қозы нені білдіреді? — деген сұрақ қойды. 30Ол:

— Жеті қозыны сіз менің қолымнан қабылдай ала көріңіз. Олар бұл құдықты өзімнің қазғандығымның айғағы болсын, — деп жауап берді.

31Осылай бұл жер Бер-Шеба (яғни «Ант құдығы») деп аталды. Себебі осы екі адам[†] сонда бір-біріне ант беріскен еді.

32Бер-Шебада келісім жасалып біткен соң, Әбумәлік пен оның қолбасшысы Пихол філістір еліне қайтып кетті. 33Ыбырайым Бер-Шебада жыңғыл ағашын[†] екті. Сол жерде ол мәңгі тірі Құдай — Жаратқан Иеге сиынып ғибадат етті.[*] 34Бұдан кейін Ыбырайым філістірлердің мекендеген жерінде ұзақ уақыт бойы жат жұрттық ретінде көшіп-қонып жүрді.

#### 22


Құдайдың Ыбырайымның сенімін сынауы

1Осы оқиғалардан соң Құдай[†] Ыбырайымды сынамақ болып, оны:

— Ыбырайым! — деп шақырды. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. 2Сонда Құдай оған:

— Сен өзіңнің жақсы көретін жалғыз ұлың Ысқақты[*] ертіп алып, Мория жеріне бар. Оны сол жерде Мен саған көрсететін тауға апарып, құрбандыққа шалып, өртеп жібер! — деп бұйырды.

3Ыбырайым таңертең ерте тұрып, есегін ерттеп, жастау екі қызметшісін және ұлы Ысқақты өзімен бірге ертіп алды. Ол құрбандық отына жеткілікті етіп отындық ағаш[†] жарып алып, Құдай өзіне айтқан жерге қарай жолға шықты. 4Үшінші күн дегенде, Ыбырайым айналасына көз жүгіртіп, сол жерді алыстан көрді. 5Сонда ол қызметшілеріне: «Сендер есекпен осы жерде қалыңдар. Балам екеуіміз сол жерге өрлеп барып, Құдайға ғибадат етеміз, содан кейін сендерге қайтып келеміз», — деді.

6Ыбырайым құрбандық отына арналған ағашты баласы Ысқаққа арқалатып, өзі шоқ салынған ыдыс пен пышақты қолына ұстап, екеуі бірге әрі қарай жүріп кетті. 7Сонда Ысқақ әкесіне:

— Әке! — деп тіл қатты. Ыбырайым:

— Иә, ұлым, не айтайын деп едің, — деді. Ысқақ:

— Бізде шоқ пен отын бар, ал құрбандыққа шалынып, өртелетін қой қайда? — деп сұрады. 8Ыбырайым:

— Ұлым, Құдай құрбандыққа шалынып, өртелуге қажетті қойды Өзі береді, — деді. Осылай екеуі бірге әрі қарай жүре берді.

9Олар Құдай белгілеп[†] берген жерге келгенде, Ыбырайым құрбандық өртейтін орын жасап, оның үстіне отындық ағаштарды қаластырды. Мұнан соң Ысқақты байлап, осы ағаштардың үстіне жатқызды. 10Содан кейін Ыбырайым пышағын қолына алып, ұлын бауыздамақ болды. 11Ал сол сәтте Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] оған көктен дауыстап:

— Ыбырайым! Ыбырайым! — деп тіл қатты. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. 12Періште:

— Балаңа қол көтерме, оған ештеңе істеме! (Құдай былай дейді:) енді сенің Өзімді терең қастерлейтініңе[*] көзім жетті. Себебі Менен өзіңнің жалғыз ұлыңды да аямадың, — деді.

13Ыбырайым төңірегіне көз тастағанда, қалың бұтаның ішінде мүйізінен шырмалып қалған қошқарды көрді. Ол барып, қошқарды әкелді де, оны ұлының орнына құрбандыққа шалып, өртеп жіберді. 14Осы жерге Ыбырайым «Жаратқан Ие қажетіңді береді»[*] деген ат қойды. Сондықтан да күні бүгінге дейін жұрт: «Жаратқан Ие қажетіңді өз тауында береді», — дейді.[*]

15Жаратқан Иенің періштесі Ыбырайымға екінші рет көктен дауыстап былай деді: 16«Жаратқан Ие мынаны айтады: сен осылайша істеп, жалғыз ұлыңды Менен аямағаның үшін өз атыммен ант етемін: 17саған ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп бере отырып, аспандағы[†] жұлдыздар мен теңіз жағалауындағы құм қиыршықтары қаншалықты көп болса, Мен сенің ұрпақтарыңды да соншалықты сансыз етіп көбейтемін. Олар жауларын жеңіп, қалаларын басып алатын болады. 18Сенің ұрпағың арқылы жер бетіндегі барлық ұлттарға ақ батам қонатын болады. Себебі сен Менің тілімді алып жүрдің».

19Бұдан кейін Ыбырайым қызметшілерінің қасына қайта оралып, бәрі Бер-Шебаға қарай жол тартты. Содан Ыбырайым сол маңайда қоныстанып тұрып қалды.


Ыбырайымның інісі Нахордың ұрпақтары

20Осы оқиғалардан соң Ыбырайымға: «Ініңіз Нахордың әйелі Мылқа да бірнеше ұлдың анасы болды» деген хабар келіп жетті. 21Атап айтқанда, ол тұңғышы Усты, оның інісі Бузды, Араманың[†] әкесі Кемуелді 22және Кесетті, Хазоны, Пилдашты, Идлафты, Бетуелді дүниеге келтірді. 23Осы Бетуелдің қызы Рабиға[*] болды. Сол сегіз ұлды Мылқа Ыбырайымның інісі Нахорға туып берді. 24Ал Нахордың Рехума есімді кәнизагы[*] Тебах, Ғахам, Тахаш, Маха атты төрт ұл тапты.

#### 23


Сараның дүниеден өтуі

1Сара жүз жиырма жеті жыл өмір сүрді. 2Ақырында ол Қанахан елінде, қазір Хеброн деп аталатын Кирият-Арба қаласының маңында дүниеден өтті. Ыбырайым Сараны жоқтап қайғырып,[†] оның шатырына кірді.

3Кейін ол мәйіттің қасынан шығып, сол жерде тұрған хеттік ақсақалдарға[*] барып, олардан:

4— Мен араларыңызда жүрген жат жұрттық кірмемін.[*] Үйде жатқан марқұм әйелімді жерлеуге ешқандай меншікті жерім жоқ. Маған зират үшін бір жер танабын сатсаңыздар екен, — деп өтінді. 5Хеттік ақсақалдардың жауабы мынау болды:

6— Қымбатты мырза,[†] бізге құлақ асыңыз. Сіз арамызда Құдайдың батасы қонған көсем болып[*] тұрып жатырсыз. Марқұмды біздегі ең жақсы қабірге апарып қойыңыз. Ешқайсымыз да зиратқа арналған жерлерімізді сізге беруден бас тартпаймыз. — 7Сонда Ыбырайым орнынан тұрып, хеттіктерге басын иіп былай деді:

8— Егер марқұм әйелімді осы маңайда жерлесін десеңіздер, мына өтінішімді Сохар ұлы Ефронға жеткізсеңіздер екен. 9Ол маған өзіне тиісті егістіктің шетіндегі Махпела үңгірін меншікті зират ретінде сатсын. Оған сіздердің көз алдарыңызда толық бағасын беремін.

10Хеттік Ефрон да қала қақпасындағы алаңда жиналған[*] жерлестерінің арасында отырған еді. Ол бәрінің алдында Ыбырайымға жауап беріп:

11— Жоқ, мырзам, менің ұсынысымды тыңдаңыз. Мен сізге егістікті беремін. Мұндағы ұлттастарымның көзінше сізге егістікте орналасқан үңгірді де қоса беремін. Сонда марқұм әйеліңізді қоярсыз, — деді. 12Ыбырайым елдің адамдарына тағы да басын иіп, 13барлығының алдында Ефронға былай деді:

— Тыңдаңыз, мен сізге егістік үшін тиісті құнын төлеймін, оны қолымнан қабыл алыңыз. Сонда бұл жер марқұм әйелімнің зираты болмақ. — 14Ефрон оған ойын білдіріп:

15— Мырзам, жарайды. Танаптың құны — төрт жүз мысқал[*] күміс, бұл мен үшін де, сіз үшін де түк емес. Марқұмды сонда жерлей беріңіз, — деді.

16Ыбырайым келісіп, хеттіктердің көзінше Ефрон атаған құнды — төрт жүз мысқал күмісті оған саудада қолданылатын өлшем бойынша таразыға салып өлшеп берді. 17Осылай Мамренің шығысындағы Махпелада орналасқан Ефронның егістік жері, ондағы үңгір және сонда өсіп тұрған барлық ағаштар[†] 18Ыбырайымның меншігіне айналды. Қала қақпасындағы алаңда жиналған хеттік ақсақалдардың барлығы бұған куә болды.

19Ыбырайым мұнан кейін Сараның мәйітін Махпела даласындағы сол үңгірге апарып қойды. Бұл жерді Хеброн деп те атайды. 20Сонымен хеттіктерден алынған Қанахан еліндегі егістік жер мен ондағы үңгір зират ретінде Ыбырайымның тұрақты меншігіне айналды.

#### 24


Ыбырайымның бас қызметшісінің Ысқаққа қалыңдық алып келуі

1Ыбырайым жасы ұлғайып, қартайған еді. Жаратқан Ие[†] оны қай жағдайда да жарылқап келді. 2Бірде ол барлық мал-мүлкін басқаратын бас қызметшісін шақырып алып, оған:

— Сен қолыңды менің жамбасымның астына қойып тұрып, 3аспан[†] мен жерді жаратқан Құдай[†] Иеміздің алдында ант бер:[*] сен ұлым Ысқаққа әйелді бірге тұрып жатқан қанахандықтардың қыздарынан алып бермейсің. 4Қайта, менің туған жеріме, туысқандарыма барып, сол жақтан алып келесің, — деп бұйырды. 5Қызметшісі одан:

— Егер қалыңдық маған еріп осы елге келгісі келмейтін болса, онда не істейін? Ұлыңызды өзіңіз көшіп келген елге қайтарып апарайын ба? — деп сұрады. 6Ыбырайым:

— Сен ұлымды ол жерге қайтып апарудан сақ бол! 7Себебі көктегі Құдай — Жаратқан Ие мені әкемнің үйінен, туған жерімнен алып шығып, «осы елді сенің ұрпақтарыңа беремін»[*] деп маған ант берді. Жаратқан Ие ұлыма сол жерден әйел тауып алуың үшін сенен бұрын Өзінің періштесін[†] жібереді. 8Егер қалыңдық саған еріп келгісі келмесе, маған берген антыңнан босайсың. Бірақ қайткен күнде де ұлымды сол жаққа қайтып апарушы болма! — деп мықтап ескертті.

9Қызметші Ыбырайымның жамбасының астына қолын қойып, барлығын ол бұйырғандай етіп орындауға ант берді. 10Қожайынының ірі малдарынан он түйе және әр түрлі бағалы дүниелерді таңдап алып, жолға шықты да, Евфрат пен Тигр өзендерінің арасындағы[*] Нахор қаласына қарай беттеді. 11Сонда жеткенде түйелерді қала сыртындағы құдық басына[*] шөгерді. Бұл қыз-келіншектер су алуға келетін кешкі мезгіл еді.

12Қызметші Құдайға мінажат етіп: «Уа, Жаратқан Ие, қожайыным Ыбырайымның сиынатын Құдайы! Бүгін жолымды оңғарып,[*] қожайыныма рақымыңды түсіре гөр! 13Міне, мен осы жерде су көзінің қасында тұрмын. Қала тұрғындарының қыздары су алуға келе жатыр. 14Мен араларындағы бір бойжеткенге: құмыраңызды еңкейтсеңіз екен, су ішіп алайын деп айтқанда, ол маған: ішіңіз, мен түйелеріңізді де суарып берейін десе, сонда құлың Ысқаққа Өзің бұйыртқан қалыңдық сол қыз болып шықса екен деп Сенен тілеймін. Қожайыныма жасаған рақымыңды осыдан білетін боламын», — деді.

15Қызметші мінажатын аяқтамай тұрып-ақ, қала жақтан иығында құмырасы бар Рабиғаның келе жатқанын көрді. Ол Мылқаның ұлы Бетуелдің қызы болатын, ал Мылқа Ыбырайымның інісі Нахордың әйелі еді. 16Рабиға өте сұлу, пәк таза бойжеткен қыз екен. Ол су көзіне қарай төмен түсіп, құмырасын суға толтырып алып, жоғары шықты.

17Қызметші жылдам басып қыздың қасына келіп:

— Құмыраңыздан кішкене су ішейінші, — деді. 18Қыз:

— Ішіңіз, мырзам,[†] — деп, иығындағы құмыраны тез түсіріп, қызметшіге су берді. 19Ол ішіп болған кезде қыз оған:

— Мен түйелеріңізді де шөлдері қанғанша суарып берейін, — деп ұсынды. 20Осыны айтып, бірден құмырадағы суын астауға құйды. Қыз құмырасын суға толтырып алу үшін қайтадан қайнарға қарай жүгіре жөнелді. Осылай ол барлық түйелерді суарып шықты. 21Ал қызметші қызға үн-түнсіз қарап тұрып, Жаратқан Ие сапарымды оңғарды ма, жоқ па деген ойды саралады.

22Қызметші алтын сырға мен екі үлкен алтын білезік[*] алып келген еді. Түйелер су ішіп болған соң, ол сол сыйлықтарды бойжеткенге берді.[*]

23— Кімнің қызысыз? Бізге түнеп шығуға әкеңіздің үйінен орын табыла ма, соны айтсаңыз екен? — деп қыздан сұрады. 24Ол:

— Мен Нахордың Мылқадан туған ұлы Бетуелдің қызымын, — деді. 25— Бізде сабан да, жем де жетеді, түнейтін орын да бар, — деп қосты.

26Сонда қызметші Жаратқан Иенің алдында иіліп: 27«Қожайыным Ыбырайым сиынатын Құдай дәріптелсін! Иә, Өзінің мейірімділігімен, адалдығымен қожайынымды жарылқаған Жаратқан Ие мадақталсын! Ол мені тура қожайынымның туысқандарының үйіне бастап алып келді», — деп ғибадат етті.

28Бойжеткен шешесінің үйіне жүгіріп барып, осының бәрін айтып берді. 29-30Рабиғаның Лабан деген ағасы бар еді. Лабан қарындасының жаңа сырғасы мен білезіктерін көріп, Рабиғадан бөтен адамның оған не айтқанын сұрап білді. Содан ол тездетіп су көзінде түйелердің жанында тұрған сол адамға қарай бет алды. 31Оны:

— Ей, Жаратқан Ие жарылқаған пенде, менімен бірге жүріңіз. Далада тұрып қалмаңыз. Мен үйді де, түйелерге орынды да даярлатып қойдым, — деп шақырып, 32үйіне алып барды. Лабан түйелердің жүктерін түсіртіп, алдарына сабан мен жем салдырды да, қызметшіге және оған еріп келгендерге аяқтарын жууға су әкелдірді. 33Қонаққа арналып дастарқан жайылып тамақ ұсынылды. Бірақ Ыбырайымның қызметшісі:

— Мен келген шаруамды айтпай тұрып дәм татпаймын, — деді. Лабан:

— Онда жұмысыңызды айтыңыз, — деп келісті. 34Сонда қонақ былай деп сөйлеп кетті:

— Мен Ыбырайымның қызметшісімін. 35Жаратқан Ие қожайынымды молынан жарылқап, ол дәулетті де абыройлы адамға айналды. Жаратқан Ие оған көп қылып қой-ешкі мен ірі қара малын, алтын-күміс, құл-күңдерді, түйе мен есектерді сыйлаған. 36Қожайынымның әйелі Сара оған қартайған шағында бір ұл сыйлады. Қожайыным өзіндегі бар мал-мүлкін соған атады. 37-38Қожайыным маған: «Менің ұлыма әйелді бірге тұрып жатқан қанахандықтардың қыздарынан алып бермейсің. Қайта, менің әкемнің үйіне, өз туған-туысқандарыма барып, қалыңдықты сол жақтан алып келесің» деп бұйырып, осылай істеуге ант бергізді.

39Мен: «Егер қалыңдық маған ергісі келмесе ше?» деп сұрағанда, қожайыным маған былай деп жауап берді: 40«Мен көз алдында өмір сүріп келген Жаратқан Ие жолыңды болдыру үшін саған Өзінің періштесін ертіп жібереді. Осылай сен ұлыма әйелді өз туған-туысқандарымнан, менің әкемнің үйінен алып келе аласың. 41Сен туысқандарыма барып, олар қызын ұзатуға келіспесе, онда берген антыңнан босайсың».

42Содан мен бүгін су көзіне жеткенде былай дедім: «Уа, Жаратқан Ие, қожайыным Ыбырайымның сиынатын Құдайы! Жолымды оңғара гөр. 43Міне, мен осы жерде су көзінің қасында тұрмын. Су алуға бір бойжеткен келгенде, оған: құмыраңыздан кішкене су ішкізсеңіз екен деп айтайын. 44Егер ол маған: ішіңіз, мен түйелеріңізді де суарып берейін десе, сонда қожайынымның ұлына Өзің таңдаған қалыңдық сол қыз болып шықса екен деп Сенен тілеймін».

45Мен осы мінажатымды іштей аяқтамай тұрып-ақ, қала жақтан иығында құмырасы бар Рабиға келді. Ол су көзіне қарай төмен түсіп, су тартып алды. Мен одан: «Маған ішуге су беріңізші», — деп сұрадым. 46Ол тез иығындағы құмырасын түсіріп: «Ішіңіз, мен түйелеріңізді де суарып берейін» деді. Осылай су ішіп алдым, ол түйелерімді де суарып берді. 47«Кімнің қызысыз?» деп сұрағанымда: «Мен Нахордың Мылқадан туған ұлы Бетуелдің қызымын» деп жауап берді.

Сонда мен оған сырға тағып, қос білегіне білезік салдым. 48Мұнан кейін өзіме жол көрсетіп, ұлына қожайынымның інісінің қызын таңдағаны үшін, қожайыным сиынатын Құдай — Жаратқан Иенің алдында иіліп ғибадат еттім. 49Енді сіздер қожайыныма мейірімділік пен адалдық көрсеткілеріңіз келсе, оны маған білдіріңіздер. Ал олай болмаса, оны да айтыңыздар. Содан мен не істеу қажет екенін білетін боламын, — деп құда түсуші сөзін тамамдады.

50Сонда Лабан мен Бетуел:

— Бұл іс Жаратқан Иенің Өзінен шықты. Біз сізге не қарсы болып, не қостап түк айта алмаймыз. 51Міне, Рабиға көз алдыңызда, оны алып жүре беріңіз. Жаратқан Ие шешіп қойғандай, қызымыз қожайыныңыздың баласының әйелі болсын, — деп жауап берді.

52Қызметші осыны естігенде жерге дейін иіліп Жаратқан Иеге ғибадат етті. 53Содан кейін әкелген киімдері мен алтын-күміс әшекейлерін шығарып, Рабиғаға сыйлады. Оның ағасы мен анасына да құнды сыйлықтар ұсынды. 54Мұнан кейін қызметші және оған еріп келгендер ішіп-жеп, түнеп шықты. Таңертең тұрған соң, қызметші:

— Маған қожайыныма оралуға рұқсат етіңіздер, — деп өтінді. 55Бірақ бойжеткеннің ағасы мен шешесі:

— Қыз біраз күн бізбен бірге тұра тұрсын, айталық, он күндей. Содан кейін жолға шығарсыздар, — деп ұсынды. 56Алайда қызметші:

— Жаратқан Ие сапарымды оңғарғандықтан, енді жолымнан қалдырмай, қожайыныма жіберіңіздер, — деп қоймады. 57Сонда олар:

— Бойжеткенді шақырып, біліп алайық: ол бұған қалай қарар екен, — десті. 58Рабиғаны шақырып алып:

— Мына кісіге еріп жолға шығуға дайынсың ба? — деп сұрады. Ол:

— Иә, жолға шығуға дайынмын, — деп жауап берді. 59Сонда олар Рабиғаны және күтуші әйелін Ыбырайымның қызметшісі мен оның адамдарына ертіп жіберуге келісті. 60Туысқандары Рабиғаға бата беріп былай деді:


«Қарындасымыз, сан мыңдаған
Ұрпақтардың анасы болғын,
Жауларының қалаларын
Үрім-бұтағың басып алсын!»


61Мұнан кейін Рабиға мен оның қызметші қыздары жолға жиналып, түйелеріне отырып, сол кісіге еріп кетті. Осылай Ыбырайымның бас қызметшісі Рабиғаны ертіп алып, келген еліне кері беттеді.

62Сол кезде Ысқақ Қанаханның оңтүстік аймағында тұратын. Ол «Қамқоршым — тірі Құдай» деген құдыққа[*] дейін көшіп-қонып барып, қайтып келген еді. 63Бір күні кешке қарай ол далаға шығып, ойға батып отырғанда, айналасына көз тастап, келе жатқан керуенді байқады. 64Рабиға да Ысқақты көрді. Бойжеткен лезде түйеден түсіп, айналасына көз жүгіртіп, 65қызметшіден:

— Далада бізге қарсы жүріп келе жатқан мына кісі кім? — деп сұрады. Ол:

— Бұл — менің қожайыным, — деп жауап берді. Сонда Рабиға пердесімен бетін жауып алды.

66Қызметші Ысқаққа сапарында не істегенін түгел айтып берді. 67Ысқақ Рабиғаны өзінің марқұм анасы Сараның шатырына кіргізіп, оған үйленді. Қалыңдығы Ысқаққа қатты ұнады. Содан оның анасы қайтыс болғаннан кейінгі қайғысы[†][*] сейілді.

#### 25


Ыбырайымның өмірінің соңғы жылдары және қайтыс болуы

1Ыбырайым тағы да үйленіп, Кетура есімді әйел алған болатын. 2Одан Ыбырайымның Зимран, Жоқшан, Медан, Мадиян,[*] Ишбақ, Шуах деген ұлдары дүниеге келді. 3Жоқшаннан Сәба мен Дедан туды. Деданнан кезінде ашурлықтар,[*] летуштіктер және леумдіктер тарады. 4Мадиянның ұлдарының аттары мыналар: Ефа, Ефер, Ханох, Абида, Елдаға. Бұлардың барлығы да Кетурадан тараған ұрпақтар болатын.

5Алайда Ыбырайым жинаған бар дүние-мүлкін Сарадан туған Ысқаққа мұра етіп қалдырды.[*] 6Өзінің көзі тірісінде ол кәнизактарынан[*] туған ұлдарына енші беріп, оларды шығыс жаққа, өз ұлы Ысқақтың маңынан алшақтау жерге, жіберді.

7Ыбырайым барлығы жүз жетпіс бес жыл жасады. 8Ол мағыналы өмір сүріп, жасы ұлғайған шағында о дүниеге,[†] ата-бабаларының қасына аттанды. 9-10Ысқақ пен Ысмағұл әкелерінің мәйітін Мамренің қасында, хеттік Сохар ұлы Ефронның егістігінде орналасқан Махпела үңгіріне апарып, марқұм әйелі Сараның қасына қойды. Бұл жер танабы мен үңгірді Ыбырайым кезінде хеттіктерден сатып алған болатын.[*] 11Ыбырайым өлгеннен кейін Құдай[†] оның ұлы Ысқақты да жарылқап жүрді. Ол «Қамқоршым — тірі Құдай» деген құдықтың маңайында[*] өмір сүріп жатты.


Ысмағұлдың ұрпақтары

12Ыбырайымның Сараның мысырлық күңі Ажардан туған ұлы Ысмағұлдың үрім-бұтағының шежіресі мынау: 13Ысмағұлдың ұлдарынан тараған ұрпақтар рет-ретімен былай аталады: Ысмағұлдың тұңғышы Набайот, одан кейін Қидар,[*] Адбел, Мипсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш, Кедмах туды. 16Бұлар Ысмағұлдың он екі ұлынан тарап, жартылай көшпенді, жартылай отырықшы болып, мекендеген жеріне қарай бөлінген рулардың он екі көсемі болды. 17Ысмағұл барлығы жүз отыз жеті жыл өмір сүріп, ата-бабаларының қасына аттанды. 18Оның ұрпақтары Мысырдың шығысындағы Шурдан Ассур еліндегі[*] Хауилаға қарай созылған аралықты мекендеп, барлық бауырлас тайпалармен жауласып өмір сүрді.[*]


Ысқақтың ұлдары Есау мен Жақып

19Ыбырайымның ұлы Ысқақтың үрім-бұтағының шежіресі мынау: Ыбырайымнан Ысқақ туды. 20Ысқақ қырық жасында солтүстік Месопотамияда[*] тұратын арамалық[†] Бетуелдің қызы, Лабанның қарындасы Рабиғаға үйленді.[*]

21Әйелі бала көтермегендіктен, Ысқақ ол үшін Жаратқан Иеге[†] жалына сиынды. Оның тілегін Иеміз қабыл алып, күндердің күнінде Рабиға жүкті болды. 22Оның құрсағындағы екі нәресте бір-бірімен тебісетін. Сонда ол: «Менде не үшін бұлай?» — деп ойлап, осыны білмекші болып Жаратқан Иеге жүгінді. 23Иеміздің жауабы мынау болды:


«Сенің ішіңде екі тайпа жатыр,
Құрсағыңнан екі ұлт тарамақ.
Біреуі екіншісінен күштірек болып,
Ағасы інісінің қызметшісі болмақ».[*]


24Босанатын уақыты келіп, Рабиға егіз ұл тапты. 25Бірінші туған баланың денесін киім іспетті қалың қызыл түк басып кеткендіктен, оған Есау (яғни «Түкті») деп ат қойды. 26Одан соң оның сыңары көрінді, ол бір қолымен Есауды өкшесінен ұстап алыпты. Оны Жақып (яғни «Өкшеден ұстаушы, Алдамшы») деп атады. Егіз ұлды болғанда, Ысқақ алпыста еді.

27Балалар ер жетті. Есау дала кезіп жүретін білікті аңшы болса, Жақып шатыр маңайында тыныш жүретін жігіт еді. 28Ысқақ баласы аулаған аңның етін ұнатқандықтан, Есауды жақсы көретін. Ал Жақып Рабиғаның сүйікті ұлы болды.

29Бір күні Жақып тамақ пісіріп жатқанда, Есау шаршап, қарны ашып даладан келді. 30Ол Жақыпқа:

— Маған тезірек мына бір қызғылт түсті көжеңнен берші, мен ашпын, — деді. Сондықтан ол кейін Едом (яғни «Қызыл») деп аталды.[*] 31Жақып:

— Онда қазір маған өзіңнің тұңғыштық жолыңды[†] сат, — деп қолқа салды. 32Есау:

— Аштықтан өлейін деп тұрғанымда, маған тұңғыш боп туғандығымның керегі қанша? — деді.[*] 33Жақып:

— Алдымен маған ант бер, — деп талап етті. Есау ант беріп, өзінің тұңғыштық жолын Жақыпқа сатып жіберді. 34Сонда Жақып оған нан және қызыл жасымықтан пісірген көжені ұсынды. Есау ішіп-жеп болған соң жөніне кетті. Осылайша ол тұңғыштық жолына немқұрайды қарап, одан бас тартты.

#### 26


Ысқақ пен Рабиға філістірлердің Герар қаласында

1Бір кезде Ыбырайымның тұсында болғандай, елді тағы да аштық жайлады. Сонда Ысқақ філістірлердің патшасы Әбумәліктің еліндегі Герар қаласына қарай жол тартты. 2Ал Жаратқан Ие[†] Ысқаққа аян беріп: «Мысыр жаққа көшпей, Мен айтқан жерде қоныстанып, 3сол елде жат жұрттық болып тұра бер! Саған жар болып, батамды қондырамын. Сенің ұрпақтарыңа осы жерлердің бәрін табыстап, әкең Ыбырайымға берген антымды жүзеге асырамын. 4Мен үрім-бұтағыңды аспандағы[†] жұлдыздар сияқты сансыз етіп көбейтіп, оларға осы жерлердің бәрін табыстаймын. Сенің ұрпақтарың[*] арқылы жер бетіндегі барлық ұлттарға ақ батам қонатын болады.[*] 5Өйткені Ыбырайым Менің тілімді алып, берген бұйрықтарыма, ережелеріме және өсиет сөздеріме түгел құлақ асып, жүзеге асырды», — деді. 6Осылайша Ысқақ Герарда тұрып қалды.

7Алайда сол жердің адамдары одан әйелі туралы сұрағанда, Ысқақ оларға: «Ол — менің қарындасым», — деп жауап берді. Себебі Ысқақ «Жергілікті адамдар Рабиғаға бола көзімді құртып жүрер, ол керемет[†] сұлу ғой» деп ойлап, оны әйелім деп айтудан қорықты.[*]

8Ысқақ сол жерде едәуір уақыт тұрғаннан кейін, філістір патшасы Әбумәлік бір күні терезеден Ысқақтың әйелі Рабиғаны аймалап жатқанын көріп қалды. 9Сонда Әбумәлік Ысқақты шақыртып алып:

— Ол сенің әйелің екен ғой! Сен қалайша оны қарындасым деп жүрсің? — деп жекіді. Ысқақ оған:

— Өйткені оған бола мені өлтіріп тастар деп ойладым, — деді. 10Әбумәлік:

— Сен неге бұлай істедің? Жергілікті ер адамдардың біреуі әйеліңе жақындап қоюы мүмкін еді. Сонда біз кінәлі болып қалатын едік, — деп сөкті. 11Содан Әбумәлік халыққа мынандай жарлық шығарды: «Кімде-кім мына ерлі-зайыптыға тиіссе, сол өлімге кесіледі!»

12Ысқақ осы жерге егін салып, сол жылы одан жүз есе өнім алды, себебі Жаратқан Ие оны жарылқаған болатын. 13Осылай ол байи берді. Дүние-мүлкі көбейген үстіне көбейіп, Ысқақ нағыз бай адамға айналды. 14Оның ірілі-ұсақты малдарының отар-табындары және құл-қызметшілері көп болғандықтан, філістірлер Ысқаққа қызғанышпен қарай бастады. 15Сондықтан олар Ысқақтың әкесі Ыбырайымның тірі кезінде қызметшілеріне қаздырған барлық құдықтарын топырақпен толтырып, бітеп тастады.

16Әбумәлік те: «Біздің жақтан көшіп кет, бізден әлдеқайда күшейіп алдың», — деп Ысқаққа теріс қарады. 17Ысқақ сол арадан көшіп, шатырларын Герар аңғарына тігіп, қоныстанды. 18Сол жерде Ысқақ әкесі Ыбырайымның тірі кезінде қаздырған, бірақ ол өлгеннен кейін філістірлер топырақпен бітеп тастаған құдықтарын қайтадан аршытып, оларды әкесінің қойған аттарымен атады.

19Ысқақтың қызметшілері сол аңғарда тағы бір құдық қазып жүріп, судың қайнар көзін тапты. 20Алайда герарлық бақташылар оның малшыларымен таласып: «Бұл — біздің суымыз», — деп дау көтерді. Сол құдық үшін дауласқандықтан Ысқақ оны «Дауласу құдығы»[*] деп атады. 21Кейін қызметшілері тағы бір құдық қазды. Герарлық бақташылар оған да таласты. Ысқақ оны «Қастасу құдығы»[*] деп атады. 22Ысқақ әрірек көшіп барып, сол жерден тағы бір құдық қаздырды. Оған бола дау-жанжал тумағандықтан, Ысқақ оны «Кең өріс құдығы»[*] деп атап: «Жаратқан Ие бізге енді кең өріс сыйлады. Содан біз осы елде өсіп-өнетін боламыз», — деді.

23Сол жерден Ысқақ Бер-Шебаға қоныс аударды. 24Бұл түні оған Жаратқан Ие аян беріп: «Мен әкең Ыбырайым сиынатын Құдаймын. Қорықпа, әрдайым сені көз алдымда ұстап жарылқаймын. Қызметшім Ыбырайым үшін сенің үрім-бұтағыңды өте көп етемін», — деді. 25Ысқақ бұл жерде құрбандық ұсынатын орын салып, Жаратқан Иеге сиынып мінажат етті. Сол маңайға шатырларын тігіп, қызметшілеріне құдық қаздырды.

26Осы екі арада Герар қаласынан Әбумәлік патша кеңесшісі Ахузат пен қолбасшысы Пихолды ертіп алып, Ысқаққа келді. 27Ысқақ оларға:

— Маған неге келдіңіздер? Менімен өштесіп, қуып жіберген едіңіздер ғой,[*] — деген сұрақ қойды. 28Олар:

— Біз Жаратқан Иенің сізді көз алдында ұстайтынын анық көріп тұрмыз. Сіз бен біздің арамызда антпен бекітілген келісім[†] болу керек деп шештік. Сондықтан бір-бірімізбен келісімшарт жасасайық. 29Біз сізге тиіспей, тек жақсылық жасап, бізден бейбіт түрде кетуіңізге жағдай жасағанымыз сияқты, сіз де бізге жамандық істемейсіз. Сіз қалай дегенмен Жаратқан Иенің батасы қонған адамсыз ғой,[*] — деп жауап берді.

30Ысқақ оларға қонақасы беріп, барлығы ішіп-жеді. 31Бәрі ертеңіне ерте тұрып, бір-біріне ант берісті. Содан Ысқақ оларды жолға шығарып салып, жылы жүзбен қоштасты.

32Сол күні Ысқақтың қызметшілері оған өздері қазған құдық туралы: «Біз су таптық», — деп хабар жеткізді. 33Ысқақ сол құдықты Шеба (яғни «Ант») деп атады. Сондықтан кейін сол жерде салынған қала осы күнге дейін Бер-Шеба («Ант құдығы») деп аталып келеді.

34(Ысқақтың тұңғышы) Есау қырық жасқа толғанда хеттік Бегеридің қызы Ехудитті және хеттік Елонның қызы Басематты әйелдікке алды. 35Бұлар Ысқақ пен Рабиғаға үлкен уайым әкелді.[*]

#### 27


Жақыптың әкесінің тұңғыш ұлына арнаған батасына ие болуы

1Ысқақ қартайып, көзі көрмей қалған еді. Бірде ол тұңғыш ұлы Есауды[*] шақырып алып:

— Ұлым! — деді.

— Иә, тыңдап тұрмын. — деп жауап қатты ол. 2Ысқақ:

— Мен қартайдым, қай күні өлерімді білмеймін. 3Сен садақ пен қорамсағыңды алып, маған даладан бір аң аулап әкел. 4Соның етінен мен сүйсініп жейтіндей дәмді тағам пісіріп, алып кел. Оны жеп, өлмей тұрғанда саған батамды беретін болайын, — деді.

5Ысқақ ұлымен сөйлескен кезде, Рабиға да құлақ түріп тыңдап тұрды. Есау аң аулап әкелу үшін далаға шығып кеткеннен кейін, 6Рабиға Жақыпқа былай деп кеңес берді:

— Тыңда, мен әкеңнің ағаң Есауға: 7«Маған бір аң аулап әкеліп, дәмді етіп тамақ пісіріп бер. Мен оны жеп, өлмей тұрғанда саған Жаратқан Иенің[†] алдында батамды берейін» дегенін естідім. 8Ұлым, саған айтатын ақылыма мұқият құлақ сал: 9қораға барып, маған екі қоңды лақты алып кел. Олардан дәмдеп, әкең сүйсініп жейтін тағам дайындаймын. 10Соны әкеңе апар, ол жесін. Осылай ол өлер алдында батасын саған беретін болады![*] — 11Бірақ Жақып шешесіне:

— Ағамның денесін қалың түк басқан, ал менде жоқ. 12Әкем мені сипаласа ше, онда оның алдында өтірікші болып, одан бата орнына қарғыс алармын, — деді. 13Сонда шешесі:

— Саған деген қарғысты өз мойныма аламын. Сен айтқанымды істеп, маған екі лақты әкеп бер, — деп жауап қатты.

14Жақып лақтарды алып келіп, шешесіне берді. Ол солардан ұлдың әкесі сүйсініп жейтіндей дәмді тамақ әзірледі. 15Бұдан кейін Рабиға үлкен ұлы Есаудың өз үйінде жатқан ең сәнді киімдерін алып, оларды кенжесі Жақыпқа кигізді, 16әрі сойылған лақтардың терісімен оның түксіз мойны мен екі білегін жапты. 17Жақыптың қолына өзі әзірлеген дәмді тамағы мен пісірген нанын ұстатты. 18Сонда Жақып әкесіне кіріп:

— Әке! — деді. Ысқақ:

— Иә, ұлым, сен кімсің? — деп сұрады.

19— Мен тұңғышыңыз Есаумын. Маған айтқаныңызды орындадым. Басыңызды көтеріп, мен аулап әкелген аңның етін жеп, маған батаңызды беріңіз. — 20Ысқақ:

— Ұлым, қалайша оны тез тауып алдың? — деп сұрағанда, Жақып:

— Сіздің Құдайыңыз Жаратқан Ие оны маған кездестірді, — деп жауап қайтарды. 21Сонда Ысқақ:

— Ұлым, маған жақындашы. Сен шынымен ұлым Есаусың ба, жоқ па, соны білу үшін сені сипалап көрейін, — деді. 22Жақып қасына келген соң әкесі оны сипалап тұрып:

— Даусы Жақыптікі, ал қолдары Есаудікі, — деп шүбәсін білдірді. 23Жақыптың қолдарынан ағасының қолдарындағыдай түкті сезгеннен кейін Ысқақ Жақыпты танымай қалды. Оған батасын бермек болды, 24бірақ ол тағы бір рет:

— Сен шынымен ұлым Есаумысың? — деп сұрады. Жақып:

— Иә, солмын, — деп жауап берді. 25Сонда әкесі:

— Ұлым, аңнан әзірленген тамағыңды бер. Мен жейін де, саған батамды берейін, — деді.

Жақып әкесіне тамақты ұсынды, ол жеді; кейін шарап әкеліп, ол оны да ішті. 26Содан соң Ысқақ:

— Ұлым, маған жақын келіп, мені сүй, — деді.

27Жақып әкесінің қасына барып, оны сүйгенде, Ысқақ оның киген киімдерінен Есаудың иісін сезді. Содан ол ұлына батасын беріп былай деді:


«Ұлымның иісі Жаратқан Ие
Жарылқаған даланың иісіндей.
28Айырмасын Құдай[†] сені аспан[†] шығынан,
Әрі топырақтың құнарлылығынан,
Ағыл-тегіл астық пен жүзім шырынынан!
29Саған ұлттар қызмет жасай берсін,
Һәм халықтар бас иетін болсын!
Сен билейтін бол бауырларыңды,
Саған бағынсын анаңның ұлдары!
Сені қарғайтындарды қарғыс атсын,
Ал батасын беретіндер жарылқансын!»[*]


30Ысқақ батасын аяқтап, Жақып әкесінен шығып бара жатқан кезде, ағасы Есау аң аулаудан қайтып келді. 31Ол да дәмді тамақ пісіріп, әкесіне апарды да, оған былай деп тіл қатты:

— Әке, басыңызды көтеріп, батаңызды беру үшін мен әзірлеген тамақтан ішіңіз. 32Сонда әкесі одан:

— Сен кімсің? — деп сұрады. Ұлы оған:

— Мен тұңғыш ұлыңыз Есаумын ғой, — деп жауап берді.

33Сонда Ысқақ қатты дірілдеп шошып кетіп:

— Аң аулап, маған жаңа ғана тамақ әзірлеп, әкелген адам[†] кім болды екен? Мен сол тамақты сен келер алдында ғана жеп, оны әкелген адамға батамды беріп қойдым. Енді батам сол күйінде қалады, — деді. 34Есау әкесінің сөзін естігенде әбден күйініп, қатты айқайлап жіберіп:

— Әке! Маған да батаңызды берсеңіз етті! — деп жалбарынды. 35Ал әкесі:

— Інің қулықпен келіп, саған тиесілі батаны иемденіп кетті, — деп бас тартты. 36Сонда Есау:

— Оның аты Жақып[*] қой, ол мені екі рет алдап үлгерді. Алдымен ол менен тұңғыштық жолымды[†] алдап алды, енді маған тиісті батаны да иемденіп кетті! — деді де, әкесінен:

— Сіз маған деген ешқандай бата қалдырған жоқсыз ба? — деп сұрады. 37Ысқақ:

— Мен оны саған билеуші етіп, барлық бауырларының бәрін өзіне қызметші қылып бердім. Оны мол астық пен жүзім шырынымен қамтамасыз еттім. Ұлым, мен енді сен үшін не істей аламын? — деп жауап берді.

38— Әке, сізде бар болғаны бір-ақ бата ма еді? Маған да батаңызды бере көріңіз! — деп, Есау дауыстап жылады. 39Соңында Ысқақ оған бата беріп былай деді:


«Құнарлы топырақ пен аспан шығынан
Сен алшақтау мекендейтін боласың.
40Семсеріңе сүйене өмір сүресің,
Әрі бауырыңа мойынсұнып жүресің.
Бірақ жұлқынып қарсы шыққан уақытың
Жеткенде мойныңдағы езгісінен оның
Босап, құтылып кететін боласың».


Жақыптың нағашы ағасына қашып баруы

41Есау сол кезден бастап Жақыпты әкесінен алдап алған батасы үшін жек көрді. Ол өз-өзіне: «Көп ұзамай әкем дүние салып, жоқтау айтатын уақыт келер. Содан кейін Жақыптың көзін құртамын», — деді.

42Үлкен ұлының бұл сөздері Рабиғаның құлағына шалынды. Сонда ол кенжесін шақырып алып: «Ағаң Есау кек алып сені өлтірмекші. 43Сондықтан айтқанымды тыңда: тез жолға жиналып, Харандағы туған ағам Лабанға[*] қашып кет. 44Ағаң Есаудың ашуы басылғанша сол жерде біраз қала тұр. 45Кейінірек ол сенің өзіне істегеніңді ұмытып, ашуы қайтқаннан кейін біреуді жіберіп, сені шақыртып аламын. Мен бір күнде екі ұлымнан бірдей айырылып қалар жайым жоқ!» — деді.

46Содан соң Рабиға Ысқаққа: «Есаудың алған хеттік әйелдерінің кесірінен өмірім уайымға толы өтіп жатыр.[*] Егер Жақып та мына хеттік әйелдер сияқты жергілікті қыздардан әйел алатын болса, онда маған өмір сүрудің не қажеті бар?» — деді.


#### 28

1Сонда Ысқақ Жақыпты шақырып алып, оған батасын беріп, былай деп өсиет айтты: «Сен қанахандық әйелге үйленбе! 2Одан да жолға жиналып, солтүстік Месопотамияға,[*] шешеңнің әкесі Бетуелдің үйіне барып, әйелді сол жерден, шешеңнің ағасы Лабанның қыздарының біреуінен ал! 3Құдіреті шексіз Құдай[†] сені жарылқап, ұрпақты етіп, сенен бір топ ұлттарды таратсын! 4Құдайдың Ыбырайымға берген батасы саған да, ұрпақтарыңа да қонсын. Осылай Құдай бір кезде Ыбырайымға уәде еткен, қазір сен жат жұрттық болып тұрып жатқан осы елді иемденіп алыңдар!»

5Осылай деп, Ысқақ оны қоя берді. Жақып арамалық[†] Бетуел ұлы Лабанға қарай жол тартты. Лабан шешесі Рабиғаның туған ағасы болатын.

6Ал Есау болса, Ысқақтың Жақыпты әйел алу үшін солтүстік Месопотамияға жібергенін, оған батасын беріп тұрып: «Қанахандықтардың қыздарына үйленбе!» — деп өсиеттегенін 7және Жақыптың әке-шешесінің тілін алып, сол жаққа кеткенін естіді. 8Осы арқылы Есау әкесінің (жалған тәңірлерге табынатын) қанахандық әйелдерді қаншалықты жақтырмайтынына көзін жеткізді. 9Сондықтан ол Ыбырайым ұлы Ысмағұлға барып, әйелдерінің үстінен оның қызы, Набайоттың қарындасы Махалатты[*] да әйелдікке алды.


Жақыптың көрген түсі және Құдайға берген уәдесі

10Ал Жақып Бер-Шебадан шыққаннан кейін, Харанға қарай беттеген еді. 11Күн батып кеткендіктен, жеткен жерінде түнеп қалды. Ол сол жерден бір тасты алып, басына жастанды да, ұйқыға кетті. 12Ұйықтап жатып, түс көрді. Түсінде оған жерден көкке дейін жетіп тұрған баспалдақ көрінді. Құдайдың періштелері[†] оның үстімен бір шығып, бір түсіп жүр екен. 13Соның басында тұрған Жаратқан Ие[†] аян беріп былай деді: «Мен Жаратқан Иемін, атаң Ыбырайым мен әкең Ысқақтың сиынатын Құдайымын. Сен ұйықтап жатқан жерді саған және ұрпақтарыңа беремін. 14Сенің үрім-бұтағың жер бетіндегі құм түйіршіктеріндей сансыз көп болады. Батыс пен шығысқа, солтүстік пен оңтүстікке тарайсыңдар. Өзің және ұрпақтарың арқылы жер бетіндегі барлық ұлттарға батам қонады. 15Біліп ал, Мен саған жар болып, қайда барсаң да қорғаймын, кейін сені осы жерге қайта алып келемін. Мен сені жалғыз қалдырмаймын, саған қандай уәде берсем, соның бәрін орындаймын».

16Жақып оянып: «Шынында Жаратқан Ие осы жерде екен! Ал мен мұны еш білмеппін, — деп, 17қорқып тұрып: — Мына жер неткен киелі[†] еді! Бұл — Құдайдың үйі, мұнда көкке апаратын қақпа тұр екен!» — деді.

18Ертеңіне Жақып ерте тұрып, басына жастанған тасты ескерткіш ретінде тұрғызды. Ол соның үстіне май құйып, оны Құдайға бағыштады.[*] 19Осы жерге Жақып Бетел[*] (яғни «Құдайдың үйі») деген ат қойды; бұрын ол Лұз деп аталған еді.

20Содан Жақып ант етіп былай деп уәде берді: «Егер Құдай маған жар болып, осы сапарымда аман сақтаса, жейтін нан, киетін киіммен қамтамасыз етіп, 21әкемнің үйіне аман-есен қайтарса, онда Жаратқан Ие менің сиынатын Құдайым болады. 22Мен ескерткіш ретінде орнатқан осы тас Құдайға ғибадат ететін орын болмақ. Я, Құдайым, Сенің маған беретініңнің барлығының оннан бір бөлігін Өзіңе арнамақпын».[*]

#### 29


Жақыптың нағашы ағасына келуі

1Жақып сапарын әрі қарай жалғастырып, шығыс еліне жетті. 2Сол жерде ол далада тұрған бір құдықты көрді. Оның қасында үш отар қой жатты, шопандар малдарын содан суарады екен. Құдықтың аузы алып таспен бекітілген еді. 3Барлық отарлар жиналғаннан кейін малшылар тасты аударып тастап, малдарын суарып, болған соң құдық аузын қайтадан бекітіп қоятын.

4Жақып малшылардан:

— Ағайындар, қай жерліксіңдер? — деп сұрады.

— Хараннанбыз.

5— Нахор ұлы Лабанды білесіңдер ме?

— Иә, білеміз.

6— Оның хал-жағдайы жақсы ма?

— Жақсы. Міне, оның қызы Рахила[*] қойларын айдап келе жатыр. 7Жақып:

— Күн әлі ерте, малды жинайтын уақыт болған жоқ. Қойларды суарып, өріске шығарыңдар, — дегенде, 8малшылар:

— Барлық мал жиналып, құдық аузындағы тас алынып тасталғанша, олай істей алмаймыз. Тек содан кейін ғана малды суарамыз, — деп жауап берді.

9Олар сөйлесіп тұрғанда, Рахила әкесінің ұсақ малдарымен құдық басына келді. Себебі ол да мал бағатын. 10Жақып нағашысы Лабанның қызы Рахиланы және оның қойларын көрісімен, құдық аузындағы тасты аударып тастап, малдарын суарып берді. 11Сонан соң Рахиланың бетінен сүйіп, дауыстап жылап, 12өзін: «Әкеңнің жиені, Рабиғаның ұлымын», — деп таныстырды. Қыз әкесіне жүгіріп барып, болған жайтты айтып берді. 13Лабан қарындасының ұлы Жақып туралы ести сала, алдынан шықты. Оны құшақтап бауырына қысып, бетінен сүйіп, үйіне алып барды. Жақып Лабанға өзінің неге келгені жайлы әңгімелеп берді. 14Сонда Лабан: «Сен қандас бауырымсың», — деп, оған құшағын жайды.


Жақыптың үйлену тарихы

Жақып нағашысының қасында бір ай болғаннан кейін, 15Лабан оған тіл қатып:

— Сен туысым болғандықтан маған тегін қызмет етуге тиіссің бе? Жоқ, қызметің үшін менен не қалайсың, соны айтшы, — деді.

16Лабанның екі қызы бар болатын, үлкенінің аты Лия, кішісінің аты Рахила еді. 17Лия көзінде оты жоқ, тартымсыз, ал Рахила сұлу, дене бітімі әдемі болатын. 18Жақып Рахиланы ұнатып қалып, Лабанға:

— Мен сізге кіші қызыңыз Рахила үшін жеті жыл қызмет етуге әзірмін, — деп жауап қайтарды. 19Лабан:

— Оны бөтен біреуге ұзатқанша саған бергенім артық. Менің қасымда қал, — деп келісті. 20Осылай Жақып Рахила үшін жеті жыл қызмет етті. Ол Рахиланы өте жақсы көргендіктен бұл жылдар бірнеше күндей зымырап өте шықты.

21Уақыты жеткенде Жақып Лабаннан: «Келісілген мерзім аяқталды. Маған қалыңдығымды беріңіз, үйленгім келеді», — деп рұқсат сұрады.

22Сонда Лабан ауыл адамдарын түгел шақырып, үлкен той жасады. 23Ал кеш түсе Лабан Жақыпқа үлкен қызы Лияны жетектеп апарып берді.[*] Жақып түнде сонымен бірге болып шықты. 24Лабан күңі Зилпаны Лияға жеке қызметшісі етіп берді.

25Таң атқанда, міне ғажап, қалыңдық Лия болып шықты! Жақып Лабанға:

— Бұл не істегеніңіз? Сізге Рахиланы алу үшін қызмет еттім емес пе? Мені неге алдадыңыз? — деп ашуланды. 26Лабан оған:

— Бізде үлкені тұрғанда кіші қызын ұзатпайды. 27Бір жұма бойы үйлену тойын осы қалыңдығыңмен өткіз, содан кейін мен саған кішісін де беремін. Ол үшін тағы да жеті жыл қызмет етесің, — деген шешімін айтты.

28Жақып бұған келісіп, бір апта бойы тойды Лиямен өткізді. Мұнан соң Лабан оған кіші қызы Рахиланы да қосты. 29Рахилаға жеке қызметшісі етіп күңі Балханы берді. 30Жақып Рахиламен де бірге болып, оны Лиядан гөрі артық ұнатты. Бұдан кейін ол Лабанның қол астында тағы да жеті жыл қызмет етті.


Жақыптың балалары

31Жаратқан Ие[†] Жақыптың Лияны ұнатпайтынын көрген соң, оған балалы болу қабілетін сыйлады. Ал Рахила бедеу болатын. 32Сонымен Лия жүкті болып, ұл туды. Ол: «Шеккен жәбіріме Жаратқан Ие қарады. Енді күйеуім мені жақсы көретін болады», — деп, баласына Рубен («Қара, бір ұл!»)[*] деген ат қойды.

33Кейін Лия тағы да ұл тапқанда: «Жаратқан Ие менің (күйеуіме) ұнамсыз екенімді естіп, маған мына ұлды да сыйлады», — деп, оған Шимон (яғни «Естіп тұрған») деген есім берді.

34Тағы бір ұл туған соң Лия: «Енді күйеуім маған берік қосылатын болды, себебі мен оған үш ұл туып бердім», — деді. Сондықтан бала Леуі («Берік қосылған»[*]) деп аталды.

35Мұнан соң да Лия құрсақ көтеріп, ұл тапқанда: «Енді Жаратқан Иені мадақтай беремін», — деп, ұлын Яһуда («Мадақтау») деп атады. Содан кейінгі жылдары ол бала көтермеді.


#### 30

1Рахила өзі Жақыпқа бала туып бермегендіктен әпкесіне қызғана қарап, күйеуіне:

— Маған бала берші, әйтпесе өлемін! — деді. 2Жақып оған:

— Саған бала тууды бұйыртпаған Құдай[†] мен емеспін ғой! — деп қатты ашуланды. 3Ал Рахила:

— Мынау күңім Балха, сонымен жақындас. Ол мен үшін бала туып берсін, соның арқасында мен де балалы болайын, — деп, 4Балханы Жақыпқа қосты. Онымен бірге болған соң, 5күңнің аяғы ауырлап, ұл туды. 6Сонда Рахила: «Құдай құқығымды қорғап, төрелік етті. Ол өтінішіме құлақ асып, маған ұл сыйлады», — деді де, баланы Дан («Төреші») деп атады.

7Бұдан кейін Рахиланың күңі Жақыпқа тағы бір ұлды туып берді. 8Сонда Рахила: «Мен әпкеммен жүргізген зор тартысымда оны жеңіп шығудамын», — деп, оған Нафталим («Тартысым») деген есім берді.

9Лия өзінің тумай қалғанын көрген соң, күңі Зилпаны Жақыпқа қосты. 10Зилпа да Жақыпқа ұл туып берді. 11Сонда Лия: «Бұл не деген бақыт!» — деді де, оны Ғад («Бақыт») деп атады.

12Кейін Лияның күңі Зилпа Жақыпқа екінші ұлын туды. 13Сонда Лия: «Мен қандай қуанышқа кенелдім! Барлық әйелдер мені қуанышты деп атайтын болады», — деп, балаға Ашир («Қуанышты») деген ат қойды.

14Рубен егін орағы кезінде даладан махаббат алмасы[*] деген жемістер тауып алып, шешесі Лияға алып келді. Сонда Рахила Лиядан:

— Ұлыңның махаббат алмасынан берші, — деп сұрады. Ал Лия:

15— Сен күйеуімді тартып алғаның аз болғандай, енді баламның махаббат алмаларын да алғың келе ме? — деп бермей қойды. Ал Рахила:

— Егер маған ұлыңның әкелген жемістерін берсең, онда Жақып бүгін түнде сенімен болсын, — деді.

16Жақып кешке даладан келгенде, Лия оның алдынан шығып: «Бүгін түнде менімен бірге болсаңыз екен. Соны ұлымның әкелген махаббат алмаларына сатып алдым», — деді. Содан ол түнді Лиямен өткізді.

17Құдай Лияның тілегін қабылдап, ол екіқабат болып, Жақыпқа бесінші ұлды туды. 18Сонда Лия: «Мен күңімді күйеуіме бергенім үшін Құдай маған есесін қайтарып, осы баламды сыйлады», — деп, ұлын Исашар (яғни «Есе»)[*] деп атады.

19Кейінірек Лия тағы да бала көтеріп, Жақыпқа алтыншы ұлын туып берді. 20Сонда ол: «Құдай маған құнды сыйлық тартты. Енді күйеуім мені сыйлап, бірге қалатын болады, өйткені оған алты ұл тауып бердім», — деп, оның есімін Забулон («Сый»)[*] деп қойды.

21Мұнан соң Лия бір қыз туып, оны Дина («Төрелік») деп атады.

22Ақырында Құдай Рахиланы мейірімділікпен есіне түсіріп, тілегіне құлақ асып, оған да ана болу бақытын сыйлады. 23Рахила ұл туып: «Құдай мені масқаралықтан құтқарды», — деді. 24Баласына Жүсіп («Қосып берсін») деген ат қойып: «Жаратқан Ие[†] маған тағы бір ұлды қосып берсін!» — деді.


Жақыптың айламен үлкен байлыққа кенелуі

25Рахила Жүсіпті туғаннан кейін Жақып Лабанға тіл қатып:

— Маған өз жеріме, туған еліме қайта оралуыма рұқсат етіңіз. 26Мен жолға шығайын, әйелдерім мен балаларымды беріңіз, солар үшін қызмет еттім ғой. Сізге қаншалықты қызмет жасағанымды өзіңіз білесіз, — деді. 27Лабан:

— Сенің маған істеген жақсылығың сол болсын, осында қал. Жаратқан Иенің мені саған бола жарылқап жүргенін байқап жүрмін.[*] 28Алуға тиісті ақыңды өзің белгілеші,[†] мен оны төлемекпін, — деп жауап қатты. 29Жақып оған:

— Сізге қаншалықты қызмет еткенімді, менің арқамда малыңыздың қаншама өскенін өзіңіз білесіз. 30Мен келгенде сізде болған азғана дүние әлдеқайда көбейді. Жаратқан Ие сізді менің қолым тиген әрбір жұмыста жарылқап отырды. Ал енді, қашан мен өз үйім үшін бірдеме істей аламын, соны айтыңызшы? — деп наразылық танытты. 31Лабан:

— Мен саған не беруім керек? — деп сұрады. Жақып:

— Маған түк бермей-ақ қойыңыз. Мына ұсынысымды қабылдасаңыз, ұсақ малдарыңызды әрі қарай баға берейін. 32Бүгін барлық отарларыңызды аралап шығайық. Сонда әрбір теңбіл, ала қойды, қара қозыны және теңбіл, ала ешкіні маған айырып беріңіз, олар еңбек ақым болсын. 33Келешекте сізге адалдығымды былайша дәлелдемекпін: сіз ақымды көру үшін келген кезде менің отарымдағы әрбір теңбіл, ала емес ешкі, қара емес қой ұрланған болып табылсын, — деген ұсыныс жасады. 34Лабан:

— Жарайды, айтқаныңдай болсын, — деп келісті. 35Алайда сол күні Лабан (айлакерлік жасап) ұрғашысы бар, еркегі бар барлық ала, тарғыл ешкілер мен қара қозыларды өзіне айырып алып, ұлдарының қарамағына жіберді де, 36Жақыптың қасынан үш күндік жерге қоныс аударды. Ал өзінің қалған ұсақ малдарын Жақыпқа бақтырып қойды.

37Сонда Жақып теректің, бадам ағашының,[†] шынардың жас шыбықтарын алып, ақ жолақтары айқын көрінетіндей етіп қабықтарын аршыды. 38Шыбықтарды мал су ішкенде көз алдарында жату үшін науалардың ішіне салып қойды. Қойлар ала шыбықтар жатқан науаның қасына келіп, 39бір-бірімен шағылысқанда, олардан тарғыл, қара ала қозылар туды. 40Жақып тарғыл, қара ала қошақандарды айырып алып, өзі бағып жүрген отардың алдыңғы жағына қарай айдап отырды. Осылай ол өзіне жеке отар дайындап алып, қойларын Лабанның малына жуытпай бақты. 41Күйлі малдар шағылысар кезде Жақып қойлар ала шыбықтарға қарап шағылыссын деп соларды науалардың ішіне салып қойып жүрді. 42Бірақ нашар малдар шағылысқанда шыбықтарды науаға салмайтын. Осылайша Лабанның үлесіне нашар қойлар тисе, Жақып күйлі малға ие болды. 43Осы айламен Жақып әбден байып, отар-отар ұсақ малдар, түйелер және есектерге әрі құл-қызметшілерге ие болды.

#### 31


Жақыптың үй ішімен Лабаннан қашуы

1Сол шамада Лабанның ұлдарының: «Жақып әкеміздің бар жиған-тергенін иемденіп алды. Ол өз байлығын әкеміздің мал-мүлкі арқылы жасады», — деп наразыланып жүргені Жақыптың құлағына шалынды. 2Ол, сондай-ақ, Лабанның өзіне бұрынғыдай қарамайтынын да байқады.

3Осы кезде Жаратқан Ие[†] Жақыпқа тіл қатып: «Ата-бабаңның еліне, өз жақындарыңа қайт! Мен саған жар боламын», — деп бұйырды.

4Жақып Рахила мен Лияны мал жайып жүрген далаға шақыртып алып, 5оларға былай деді:

— Мен әкелеріңнің маған бұрынғыдай қарамайтынын байқап жүрмін. Бірақ әкемнің сиынатын Құдайы маған жар болып келеді. 6Менің бар күшіммен әкелеріңе қызмет еткенімді жақсы білесіңдер. 7Бірақ сол кісіден көңілім қалды, ол алатын ақымды он рет өзгертті. Алайда Құдай[†] оның маған зиян келтіруіне жол бермеді. 8Әкелерің: «Теңбіл мал сенікі болсын», — деп еді. Сол-ақ екен, отардағы бүкіл малдар теңбіл қозыларды туды. Ол: «Шұбар малдар сенікі болсын», — деп еді, отардағы бүкіл малдар шұбар қозыларды туды. 9Осылайша Құдай әкелеріңнің малын одан алып, маған берді.

10Малдардың шағылысар уақыты келгенде түс көрдім. Түсімде ешкілермен шағылысып жүрген текелер теңбіл, ала немесе шұбар екен. 11Құдайдың періштесі[†] аян етіп: «Жақып!» — деді. Мен: «Тыңдап тұрмын», — деп жауап бердім. 12Ол маған Құдайдың хабарын жеткізіп: «Басыңды көтеріп, қара! Ешкілермен шағылысып жүрген текелердің барлығы шұбар, теңбіл, ала. Өйткені Лабанның саған не істегенінің бәрін көріп жүрмін. 13Мен саған Бетелде көрінген Құдаймын. Сол жерде сен үстіне май құйып Маған бағыштап ескерткіш тас тұрғызып, Өзіме мойынсұнуға уәде берген едің.[*] Енді тұрып, сапарға дайындал. Бұл жерді тастап, туған еліңе қайт!» — деді.

14Сонда Рахила мен Лия Жақыпқа:

— Әкеміздің үйінде біздің ешқандай үлесіміз қалған жоқ қой. 15Ол бізге бөтен адамдарға қарағандай қарайды емес пе? Бізді сатып жіберіп, сол ақшаны түгелдей өзіне жаратты. 16Шындығында әкеміздің Құдай алып қойған байлығы біздікі, балаларымыздың үлесі. Енді Құдай не айтса, соны істей көріңіз, — деп жауап берді.

17Содан Жақып жолға жиналып, балалары мен әйелдерін түйелерге отырғызды да, 18өзі солтүстік Месопотамияда тұрғанда тапқан барлық мал-мүлкін алып, әкесі Ысқақ тұрған Қанахан жеріне қарай жолға шықты. 19Ал Лабан қойларын қырқып жүрген кезде Рахила әкесінің үйіндегі мүсінделген шағын тәңір бейнелерін ұрлап алған еді. 20Мұның үстіне Жақып өзінің көшіп кететінін айтпай, қайын атасы арамалық[†] Лабанды алдап кетті. 21Өзіне тиістінің бәрін ала сала қашқан ол Евфрат өзенінен өтіп, Ғилақад тауларына қарай бет алды.


Лабан мен Жақыптың келісім жасауы

22Үш күн өткен соң Лабан Жақыптың қашып кеткені туралы естіді. 23Ол туыстарын ертіп алып, жеті күн бойы суыт жүріп, Жақыпты Ғилақад тауларында қуып жетті. 24Бірақ түнде Құдай Лабанға түсінде аян беріп: «Сен Жақыпқа не жақсы, не жаман сөз айтудан сақ бол!» — деп бұйырған болатын.

25Лабан Жақыпты қуып жеткен кезде ол Ғилақад тауларында шатырларын тігіп қойған еді. Лабан да туыстарымен сол жерге шатырларын тікті. 26Лабан Жақыпқа былай деп тіл қатты:

— Бұл не қылғаның? Мені алдап, қыздарымды соғыста қолға түскен тұтқын сияқты алып кетіпсің! 27Неге мені алдап, түк айтпастан жасырын түрде қашып кеттің? Мен сені қуана-қуана ән-күймен думандатып[*] шығарып салатын едім ғой. 28Бірақ сен маған өз немерелерім мен қыздарымның беттерінен сүйгізбей алып кетіп, нағыз ақымақтық жасадың! 29Енді менің сендерге жамандық істеуге де күшім жетуші еді. Бірақ соңғы түні әкеңнің Құдайы маған: «Сен Жақыпқа не жақсы, не жаман сөз айтудан сақ бол!» — деп аян берді. 30Жарайды, сен әкеңнің үйін сағынған соң кетіп бара жатырсың. Алайда неліктен менің тәңірлерімді ұрлап алып кеттің? — 31Жақып оған:

— Мен қыздарыңызды тартып әкетерсіз деп қорыққан едім. 32Ал тәңір мүсіндеріңізді кімнен тапсаңыз, сол адам[†] тірі қалмасын. Туыстардың алдында тінту жүргізіңіз, бізден сізге тиесілі бір нәрсе тауып ала қояр ма екенсіз. Егер бір нәрсе тапсаңыз, алыңыз, — деді. Рахиланың мүсінделген тәңірлерді ұрлап алғанын Жақып білмейтін.

33Сонда Лабан Жақыптың, Лияның және екі күңнің шатырларына кіріп, түк таппай, соңында Рахиланың шатырына кірді. 34Рахила болса, сол шағын тәңір мүсіндерін алып, түйесінің қомының астына тығып, өзі қомның үстіне отырып алған еді. Сондықтан Лабан бүкіл шатырдың ішін ақтарса да, түк таппады. 35Рахила әкесіне сылтауратып: «Мырзам,[†] ашулана көрмеңіз, мен алдыңызда тұра алмай отырмын. Қазір менің әйелдерге тән ауыратын кезеңім», — деді. Содан Лабан қанша іздегенімен, мүсіндерін таба алмады.

36Сонда Жақып ашуланып, Лабанмен айтысып былай деді:

— Осылай қуып келетіндей, мен не бүлдіріппін, қандай күнәм бар? 37Сіз менің бүкіл үй ішімді тінтіп шықтыңыз, сонда өзімдікі деген бір зат таптыңыз ба? Сондай зат тапсаңыз, оны өзіңіздің де, менің де туыстарымыздың алдында көрсетіңізші! Екеуімізге төрелігін солар айтсын. 38Мен қасыңызда жиырма жыл бойы болдым. Сіздің қой-ешкілеріңіз ешқашан іш тастаған емес. Мен ешқашан бір тоқтыңызды да сойып жеп көрген емеспін. 39Сізге ешқашан жыртқыш аңдар талап тастаған қойларды әкелген емеспін. Қайта, олардың орнын өзім толтыруға тиісті болдым. Малдар мейлі күндіз, мейлі түнде ұрлансын, сіз оларды маған төлеттірдіңіз. 40Күндіз ыстықта, түнде суықта жүріп, ұйқы көрмедім. 41Осылайша үйіңізде жиырма жыл жүрдім, он төрт жыл бойы қыздарыңыз үшін, алты жыл малдарыңыз үшін қызмет істедім. Ал өзіңіз менің жалақымды он рет өзгерттіңіз. 42Егер атамның Құдайы, яғни Ыбырайым сиынатын Құдай — «Ысқақтың үрейлі Қорғаушысы» маған жар болмағанда, сіз мені құр қол қоя берер едіңіз. Бірақ Құдай мүшкіл халіме, ауыр еңбегіме назар аударып, өткен түнде менің пайдама үкім кесті. — 43Ал Лабанның жауабы мынау болды:

— Әйелдер менің қыздарым, балалар да менікі, малдар да менің малым. Сен көріп тұрғанның бәрі менікі! Алайда мына қыздарым мен олардың туған балалары үшін енді не істей аламын? 44Кел, сен екеуіміз арамызда айғақ ретінде жүретін келісім[†] жасайық.

45Сонда Жақып бір үлкен тасты алып, ескерткіш ретінде орнатып, 46туыстарына: «Біраз тас жинаңдар!» — деді. Олар тастарды жинап, төбе етіп үйіп, соның басында отырып, тамақ ішті. 47Лабан бұл төбені Егар-Сахадута деп атады, ал Жақып оған Ғилақад деген ат берді.[*]

48Лабан: «Бұл тас төбе бүгін екеуіміздің арамыздағы айғақ», — деді. Сондықтан ол Ғилақад («Айғақ төбесі») деп аталды. 49Ол төбенің Миспа («Қарауыл мұнарасы») деген аты да бар. Өйткені Лабан: «Біз бір-бірімізден көз жазып қалғанымызда, Жаратқан Ие үстімізден қарауыл болып тұрсын. 50Егер сен қыздарыма нашар қарап, олардың үстінен тағы әйел алсаң, екеуіміздің арамызда ешқандай төреші тұрмаса да, айғақ ретінде Құдайдың тұратыны есіңде болсын, — деген еді. 51Лабан Жақыпқа тағы былай деді: — Міне, төбе, міне, екеуіміздің арамызда мен орнатқан тас ескерткіш. 52Арам оймен осы төбе мен ескерткіштен әрі өтіп не мен саған қарай бармаймын, не сен маған қарай келме! Соның куәсі ретінде мына тас төбе де, тас ескерткіш те тұратын болсын. 53Ыбырайым мен Нахор және олардың әкелері мойынсұнған Құдай екеуіміздің арамызда төрелік етсін».

Сонда Жақып әкесі Ысқақ «Үрейлі Қорғаушым» деп сиынған Құдайдың атымен ант берді. 54Содан кейін тау басында құрбандыққа қой сойып, туыстарын асқа шақырды. Олар тамақ ішіп, сол тауда түнеп шықты.

55Таңертең ерте Лабан орнынан тұрып, немерелері мен қыздарының беттерінен сүйіп, оларға батасын берді. Осылай ол өз мекеніне қайтып кетті.

#### 32


Жақыптың ағасымен кездесуге дайындалуы

1Жақып жолға шыққанда оған Құдайдың періштелері[†][*] кездесті. 2Жақып оларды көріп: «Мынау Құдай[†] тұратын мекен[*] екен!» — деп, сол жерді Маханайым («Қос мекен»)[*] деп атады.

3Жақып Едом еліндегі Сейір жерінде тұратын ағасы Есауға өзінен бұрын хабаршыларын жіберіп, оларға былай деп тапсырды:

4— Қожайыным Есауға былай деңдер: сіздің құлыңыз Жақып сізге сәлем жолдайды. Осы уақытқа дейін мен жат жерлік болып нағашы ағамыз Лабанның қасында тұрып келдім. 5Сол жерде ірілі-ұсақты малдар, есектер және құл-қызметшілер иемденіп алдым. Енді міне, мен қожайыныма маған мейірім көрсетсеңіз екен деген үмітпен осы хабарымды жіберіп отырмын — 6Шабармандары қайта оралып:

— Ағаңыз Есауға бардық. Ол сізге қарсы келе жатыр, қасына ерткен төрт жүз жігіті бар! — деген хабар әкелді.

7Жақып қатты қорқып, үрейі ұшып кетті. Сондықтан ол өзімен бірге жүрген адамдарын, ірілі-ұсақты малдары мен түйелерін екі көшке бөліп: 8«Егер Есау көштердің біреуіне жолығып, басып алып жатса, екіншісі қашып құтыла алар», — деп амалдады.

9Содан кейін Жақып мінажат етіп былай деді: «Уа, атам Ыбырайым мен әкем Ысқақтың сиынатын Құдайы, о, Жаратқан Ие![†] Сен маған: туған еліңе, туыстарыңа қайта орал! Мен саған жақсылық істеймін деген едің ғой. 10Өзіңнің мендей пендеңе көрсеткен тұрақты рақымың мен адалдығыңның бәріне де еш лайықты емеспін. Мен Иордан өзенінен бір таяққа ғана сүйеніп өткен болсам, енді өзімдегі барды екі көшке бөле алатын болып отырмын. 11Мені ағам Есаудың қолынан сақтай көрші. Ол келіп, өзімді, әйелдерім мен балаларымды өлтіріп кете ме деп қорқамын. 12Ал Сен маған: саған көп жақсылық істеп, ұрпағыңды сансыз көбейтемін, олар санаса сан жетпейтін теңіз жағалауындағы құм түйіршіктеріндей көп болады деп сөз бергенсің».

13Бұл түні Жақып сол жерде қалып, өзінің тапқан мал-мүлкінен ағасы Есауға сыйға тарту үшін 14екі жүз ешкі мен жиырма текені, екі жүз саулық пен жиырма қошқарды, 15отыз боталы іңгенді, қырық сиыр мен он бұқаны, жиырма ұрғашы және он еркек есекті бөлек таңдап алды. 16Жақып әр қызметшісінің қолына жеке-жеке табын тапсырып: «Менің алдыма түсіп жүре беріңдер! Ал табындардың араларында едәуір қашықтық болсын!» — деп бұйырды.

17Бірінші болып бастап жүретін қызметшіге ол:

— Егер сені ағам Есау көріп: «Сен кімдікісің, қайда барасың, айдап келе жатқан малың кімдікі?» деп сұраса, 18сен: «Бұлар құлыңыз Жақыптікі. Бұл — оның қожайыны Есауға арнаған сыйлығы. Өзі артта келе жатыр» деген жауап бер! — деп тапсырды. 19Жақып осы талапты екінші, үшінші болып кетіп бара жатқан адамдарға, әр табынның соңында келе жатқан адамдардың бәріне де қойып, былай деді: — Есауға кезіккенде, сендер дәл осылай айтыңдар! 20Сендер тағы да оған: «Құлыңыз Жақып артта келе жатыр» деңдер!

Себебі Жақып: «Осы сыйлықтар арқылы оның ашуын басайын. Содан соң ғана өзім көзіне көрінейін. Мүмкін, ол мені жылы жүзбен қарсы алатын шығар», — деп ойлады. 21Осылайша сыйлыққа арналған отар-табындар Жақыптан бұрын кетті, ал өзі көш тұрақтаған жерде түнеп қалды.


Жақыптың Құдайдың хабаршысымен күресіп, Исраил деп аталуы

22Сол түні Жақып орнынан тұрып, екі әйелін, екі күңін және он бір ұлын ертіп алып, Ябок өзеніндегі өткелге апарды. 23Оларды судан өткізіп алған соң, барлық мал-мүлкін де арғы жаққа өткізіп, 24өзі бергі жақта жалғыз қалды. Сонда Жақыпқа бір кісі тап беріп, таң атқанша онымен күресті. 25Ол Жақыпты жеңе алмайтынына көзі жеткенде оның жамбасына қолын тигізді. Осылайша сол кісімен күрескенде, Жақыптың жамбас ұршығы ойығынан шығып кетті. 26Әлгі кісі:

— Мені қоя бер, таң атып қалды, — деді. Ал Жақып:

— Маған батаңды бермейінше сені жібермеймін, — деп жауап берді. 27Сонда ана кісі Жақыптан:

— Есімің кім? — деп сұрады. Ол:

— Жақып (яғни «Алдамшы»),[*] — деді. 28Әлгі:

— Сен енді қайтып Жақып деп аталмайсың. Бұдан былай Исраил деп аталатын боласың! Себебі Құдаймен күресіп, (Оның жарылқауын) ұтып алдың,[*] — деді. 29Жақып:

— Өз есіміңді айта гөр, — деп өтінді. Ол:

— Неге есімімді сұрайсың? — деп жауап қайтарып, содан кейін Жақыпқа батасын берді.

30Жақып осы жерді «Пенуел» («Құдайдың бет-жүзі») деп атап, «Мен Құдаймен бетпе-бет кездестім, сонда да жаным аман қалды», — деді.

31Жақып Пенуелдің қасынан өтіп бара жатқанда, оның үстіңгі жағынан таң атып, күн шықты. Ал ол жамбасынан ақсап жүрді.[*] 32Исраилдің үрім-бұтағы осыны ескеріп күні бүгінге дейін жамбастағы сіңір етті жемейді. Себебі әлгі кісі Жақыпты жамбас сүйегіндегі сіңірінен ұрған болатын.

#### 33


Жақыптың ағасымен татуласуы

1Бұдан соң Жақып басын көтеріп, төңірегіне көз тастағанда, ағасы Есаудың келе жатқанын көрді. Оның қасында ілестірген төрт жүз жігіті болды. Сонда Жақып балаларын Лияға, Рахилаға және екі күңіне бөліп беріп, 2күңдерді балаларымен алдына, олардың артына Лияны балаларымен, ең соңына Рахиланы Жүсіппен тұрғызды. 3Жақыптың өзі бұлардың ең басында жүріп, ағасының алдына жеткенше жеті рет жерге иіліп тағзым етті.

4Бірақ Есау жүгіріп келіп, құшақтай алып, оны бетінен сүйді. Екеуі де егіле жылады. 5Есау басын көтеріп, әйелдер мен балаларды көргенде:

— Мына қасыңа ерткендерің кім? — деп сұрады. Жақып:

— Бұлар — Құдай[†] сіздің құлыңызға сыйлаған балалар, — деді.

6Күңдер балаларымен ілгері шығып, Есауға бастарын иді. 7Содан кейін Лия да балаларымен келіп, оған тағзым етті. Ең соңында Жүсіп пен Рахила алға шығып, бастарын иіп сәлем етті. Есау:

8— Мен жолшыбай кездестірген табын-табын малдарыңмен не істейтін ойың бар? — деп сұрады. Жақып:

— Солар — қожайыныма тартқан сыйлығым. Маған мейірім көрсетсеңіз екен, — деп жауап берді. 9Бірақ Есау:

— Менің өзімдікі де жетіп жатыр. Бауырым, өз мал-мүлкіңе өзің ие бол, — деді. 10Ал Жақып:

— Жо-жоқ! Маған мейіріміңіз түскені рас болса, онда мына сый-тартуымды қабылдаңыз. Мен жүзіңізді көріп, Құдайдың бет-жүзін көргендей болып тұрмын. Себебі сіз мені игі ниетпен қарсы алдыңыз. 11Өзіңізге арнаған осы тартуларымды қабыл алыңызшы. Маған Құдайдың рақымы түсті, менде не керектің бәрі де бар, — деп қиыла өтініп қоймады. Ақыры Есау көніп, Жақыптың сыйлықтарын қабылдады. Оған:

12— Жолға шығайық, мен сендермен бірге жүремін, — деді. 13Бірақ Жақып былай деп жауап берді:

— Қожайыным өзі біледі, менің жас балаларым бар, қозылы қойларым мен бұзаулы сиырларыма да абай болуым керек. Оларды бір күн ғана жылдам айдайтын болса, отар-табындарым құрып кететін болады. 14Қожайыным, құлыңыздың алдынан жүре беріңіз. Мен Сейір жеріне,[*] қожайынымның қасына жеткенше, айдап келе жатқан малдарымның, жүре алатын балаларымның ыңғайына қарай ақырындап жүретін болайын. — 15Есау:

— Ендеше мен ертіп келген жігіттердің бірнешеуін қасыңа қалдырып кетейін, — деп ұсынды. Ал Жақып:

— Рақмет, оның қажеті жоқ. Қожайынымның маған бұдан былай да жылы жүзбен қарағанының өзі бір ғанибет, — деп тілегін білдірді.

16Содан Есау сол күні-ақ Сейір жеріне кері аттанды. 17Жақып болса, көшіп-қонып Соқотқа барып, сонда өзіне үй, малдарына қора салды. Сол себептен осы жерге Соқот («Қоралар») деген ат қойылды.

18Кейін Жақып солтүстік Месопотамиядан қайтып келген сапарын аяқтап, аман-есен[*] Қанахан елінде орналасқан Сихем қаласына жетті. Оның қақпасының алдына шатырын тігіп жайғасты. 19Жақып шатырын тіккен жер танабын Хамордың ұлдарынан жүз мысқал күміске сатып алды. Ал Хамордың бір ұлының аты Сихем болатын.

20Жақып сол жерде Құдайға құрбандық беретін орын жасап, оны «Исраил сиынатын Тәңір — Құдай»[*] деп атады.

#### 34


Масқара оқиғалар

1Жақыптың Лиядан туған қызы Дина бірде сол жердің қыздарымен кездесу үшін үйінен шықты. 2Оны сол өлкенің әміршісі[†] хевтік Хамордың ұлы Сихем көріп қалып, алып кетіп, зорлап тастады. 3Сихемнің көңілі Динаға қатты ауып, оған ғашық болып қалды. Содан жас жігіт бойжеткенмен жылы сөйлесіп, көңілін аулауға ұмтылды. 4Сихем әкесі Хамордан: «Маған осы қызды әйелдікке алып беріңіз», — деп өтінді.

5Жақып қызының масқараланғаны туралы естіді. Алайда ұлдары әкесінің малдарын далада бағып жүргендіктен, ол солар қайта оралғанша үндемеді.

6Сихемнің әкесі Хамор Жақыппен сөйлесу үшін қаладан шығып, оған келді. 7Сол екі арада даладан Жақыптың ұлдары да оралды. Не болғанын естігенде жігіттер қатты ренжіп, бойларын ашу кернеді. Себебі Сихем қызды зорлауымен Исраилдің бүкіл әулетін масқаралап, болмауға тиіс қылмыс жасаған еді.

8Ал Хамор оларға былай деп өтініш жасады:

— Ұлымның көңілі қыздарыңызға қатты ауып тұр, оны оған ұзатсаңыздар екен. 9Қыз алысып, қыз беріскен құдандалы болайық. 10Біздің жақта тұра беріңіздер, ел есігі сіздерге ашық. Осы жерде қоныстанып, емін-еркін жүріп, егіс танаптарын да иемденіңіздер.

11Сихем де қыздың әкесі мен ағаларынан:

— Маған мейірімділік таныта көріңіздер. Не қаласаңыздар, соны беремін. 12Қалыңмалдың және қызға арналған сыйлықтардың мөлшерін мейлінше көп атай беріңіздер, мен беруге даярмын. Тек осы қызыңызды маған қоссаңыздар екен, — деп сұрады.

13Бірақ қарындастары Динаның абыройы төгілгендіктен, Жақыптың ұлдары Сихем мен Хаморды алдап былай деді:

14— Олай істей алмаймыз. Қарындасымызды сүндеттелмеген жігітке қосуға болмайды. Бұл біз үшін масқара болар еді. 15Барлық еркек кіндіктілеріңіз біздер сияқты сүндеттелгенде ғана тілектеріңізді орындай аламыз. 16Сонда сіздермен қыз алысып, қыз беріскен құдандалы халық болып, бірге тұратын боламыз. 17Ал егер сүндетке отырудан бас тартсаңыздар, қарындасымызды алып, өз жөнімізге кетеміз.

18Олардың ұсынысы Хамор мен Сихемге ұнады. 19Жақыптың қызын қатты ұнатып қалған жас жігіт айтылған шартты орындауға бірден келісті. Ол әкесінің үйіндегілердің ең беделдісі еді.

20Содан Хамор мен Сихем қаланың ер адамдарымен сөйлесуге қақпа алдындағы алаңға[*] барды. Оларға тіл қатып былай деді: 21«Мына адамдар бізге бейбіт ниетпен келді. Оларға да жер жетеді, біздің елде тұрып, осында қалауынша жүре берсін. Құдаласып қыз алысып, қыз берісейік. 22Тек біздегі бүкіл еркек атаулы олар сияқты сүндеттелетін болса ғана, олардың ер адамдары бізбен бірге тұрып, біртұтас халық болуға көнеді. 23Осылай өз отар-табындары мен жиған-тергендерінің бәрі де біздікі болмай ма? Ал енді айтқандарымен келісейік, сонда олар осында бізбен бірге тұрып қалмақ».

24Хамор мен Сихемнің ұсынысы алаңда жиналған барлық беделді ер адам[†] атаулының қолдауын тапты. Сондықтан қала қақпасынан кіріп-шығып жүрген бүкіл еркек кіндіктілер сүндеттелді.

25Бұдан үш күннен кейін ер адамдардың барлығы әлі де ауырып жатқан кезде Жақыптың екі ұлы Шимон мен Леуі семсерлерімен табан астынан қалаға шабуыл жасап, күллі адамдардың көзін құртты.[*] 26Олар Хамор мен Сихемді де семсерлерімен шауып өлтіріп, қарындастары Динаны Сихемнің үйінен алып кетті. 27Содан Жақыптың өзге ұлдары да келіп, қарындастарын масқаралап кеткені үшін өлтірілгендердің қаласын тінте бастады. 28Олар қой-сиырлары мен есектерін, іште, сыртта жатқан 29бүкіл байлығын талан-таражға салып, барлық балалары мен әйелдерін тұтқынға алып, үйлеріндегі дүние-мүліктерін тонап кетті.

30Ал Жақып Шимон мен Леуіге қатты наразыланып:

— Сендер мені осы жерде тұрған қанахандықтар мен перездіктерге жек көрінішті қылып, бақытсыздыққа итермеледіңдер. Мендегі адамдар азғана. Әлгілер жиналып қарсы шығып, мені жеңіп, үй ішіммен жоқ қылар, — деп сөкті. 31Сонда ағайынды екеуі:

— Ал сол жігіттің біздің қарындасымызға жезөкшеге қарағандай қарауға құқығы болды ма?! — деп жауап қайтарды.

#### 35


Жаратқан Иенің Жақыпқа Бетелде бата беруі

1Мұнан кейін Құдай[†] Жақыпқа: «Жинал да, Бетелге өрлеп барып, сол жерді мекенде. Сонда Есаудан қашып кетіп бара жатқан жолыңда саған аян берген Өзіме[*] арнап құрбандық ұсынатын орын сал», — деп бұйырды.

2Содан Жақып үй ішіне және еріп жүрген адамдарының бәріне былай деп тапсырма берді: «Қолдарыңда бар бөтен тәңірлердің мүсіндерін[*] лақтырып тастап, жуынып-тазарып, киімдеріңді ауыстырыңдар! 3Содан кейін жиналып, Бетелге өрлейік. Сол жерде мен Құдайға арнап құрбандық ұсынатын орын салмақпын. Күйзелген кезімде Ол маған құлақ асып, жүрген жолдарымда жар болып келеді». — 4Сонда Жақыптың қасындағы адамдары оған қолдарындағы мүсінделген бүкіл бөтен тәңірлерді және тұмар-сырғаларын табыстады. Ол соларды Сихем қаласының қасындағы бір емен ағашының[†] түбіне көміп тастады. 5Сонан соң олар жолға шықты. Құдай төңіректегі қалаларға үрей төндіргендіктен[*] Жақыптың ұлдарының артынан ешкім қуғындаған жоқ.

6Осылайша Жақып және оған еріп жүрген барлық адамдар Қанахан еліндегі Лұз (яғни Бетел) қаласының маңайына жетті. 7Сонда Жақып Құдайға арнап құрбандық ұсынатын орын салып, оны «Ел-Бетел» («Бетелде (аян берген) Құдай») деп атады. Себебі ағасынан қашып бара жатқан кезінде Құдай оған сол жерде аян берген еді.

8Осы шамада Рабиғаның күтуші шешесі Дебора қайтыс болды. Ол Бетелден төменірек жердегі емен ағашының түбіне жерленді. Сондықтан сол ағаш «Жоқтау емені» деп аталып кетті.

9Жақып Месопотамиядан қайтып келгеннен кейін Құдай оған тағы да аян беріп: 10«Сенің есімің — Жақып. Бірақ бұдан былай сен Жақып емес, Исраил деп аталасың, — деп батасын берді. Сонымен Құдай оның Исраил деген жаңа атын бекітті.[*] 11Ол сөзін жалғастырып: — Мен құдіреті шексіз Құдаймын. Өсіп-өніп, ұрпақтарың көбейсін![*] Сенен халық, тіпті көптеген халықтар тарап, патшалар да шығатын болады. 12Ыбырайым мен Ысқаққа беруге уәде еткен елді Мен саған да, кейінгі ұрпақтарыңа да беремін», — деді. 13Бұдан соң Ол Жақыпқа сөзін арнаған жерден жоғары көтеріліп, ғайып болды.

14Жақып өзіне Құдай тіл қатқан сол жерде ескерткіш тас орнатып, оның үстіне Құдайға арнап сый-тарту ретінде сусын құйды. Содан кейін біраз май да құйып, ескерткішті Құдайға бағыштады. 15Құдай өзіне тіл қатқан сол жерді ол Бетел («Құдай үйі») деп атайтын.[*]


Рахиланың Буняминді туып, қайтыс болуы

16Жақыптың көші Бетелден шығып, Ефратаға біраз шақырым қалғанда, Рахила толғата бастады. Ол қатты қиналып босанды. 17Рахила босанып қиналып жатқанда босандырушы әйел оған: «Қорықпа, сен бұл жолы да ұл туасың», — деп жұбатты. 18Рахила хал үстінде жатып, соңғы демін шығарарда, баланы Бенони («Бәлемнің ұлы») деп атады. Бірақ әкесі Жақып оған Бунямин («Бақыт ұлы») деген ат қойды.

19Осылайша Рахила қайтыс болды. Оның мәйіті Ефратаға бара жатқан жолда, қазір Бетлехем деп аталатын жерде, қабірге қойылды. 20Жақып қабірдің басына құлпытас[*] орнатты. Рахиланың құлпытасын осы күнге дейін көруге болады.

21Исраил (яғни Жақып) әрі қарай көше отырып, шатырын Мығдал-Едердің ар жағына тікті. 22Ол сол елде тұрған кезде тұңғышы Рубен әкесінің кәнизагы Балхамен жақындасты. Ал Исраил бұл туралы біліп қойды.


Жақыптың ұлдары

Жақыптың он екі ұлы болды.

23Лиядан туғандары: Жақыптың тұңғышы Рубен, одан кейін Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар, Забулон.

24Рахиладан туған ұлдары: Жүсіп пен Бунямин.

25Рахиланың күңі Балхадан туған ұлдары: Дан мен Нафталим.

26Лияның күңі Зилпадан туған ұлдары: Ғад пен Ашир.

Жақыптың солтүстік Месопотамияда туған ұлдары осылар болды.[*]


Жақыптың әкесіне қайтып оралуы

27Ақырында Жақып Хеброн деп те аталатын Кирият-Арбадағы Мамреге әкесі Ысқаққа қайтып келді. Бұл жерде Ыбырайым мен Ысқақ жат жұрттық болып тұрып жатқан еді. 28Ысқақ жүз сексен жыл жасады. 29Ол мағыналы өмір сүріп, жасы ұлғайған шағында жан тапсырып, о дүниеге,[†] ата-бабаларының қасына аттанды. Үрім-бұтағы оны азалап, ұлдары Есау мен Жақып мәйітін қабірге апарып қойды.

#### 36


Есаудың ұрпақтары

1Едом деп те аталатын Есаудың үрім-бұтағының шежіресі мынау: 2Есау Қанахан елінде жергілікті үш қызға үйленді. Олардың аты-жөндері мынау: хеттік Елонның қызы Адах, Анахтың қызы, хевтік Сибеонның немересі Охолибама, 3бұлардан кейін Есау тағы Ысмағұлдың қызы, Набайоттың қарындасы Басематты да әйелдікке алды.[*]

4Адах Есауға Елипазды, Басемат Рәгуелді, 5әрі Охолибама Егуш, Яғлом, Қорах есімді ұлдарды туып берді. Бұлар Есаудың Қанахан елінде дүниеге келген ұлдары.

6Есау әйелдерін, ұлдары мен қыздарын, үйіндегі барлық қызметшілерін, сонымен бірге бүкіл ірілі-ұсақты малдарын, Қанахан елінде тапқан барлық дүние-мүлкін алып, інісі Жақыптан бөлектеніп, басқа бір елге қоныс аударды. 7Ағайынды адамдардың мал-мүлкінің көптігі соншалықты, олардың бірігіп қоныстануына жағдай болмады. Олар жат жұрттық ретінде тұрып келген жер оларды малдарының көптігінен асырай алмады. 8Осылайша Есау, яғни Едом, Сейірдің таулы жеріне[*] қоныс тепті.


9Сейірдің таулы жерін мекендеген едомдықтардың түп атасы Есаудың үрім-бұтағының шежіресі мынау:

10Есаудың ұлдарының аттары: оның әйелі Адахтан Елипаз, ал әйелі Басематтан Рәгуел дүниеге келді.

11Елипаздың ұлдары Теман,[*] Омар, Сефо, Ғатам, Кеназ еді. 12Елипаздың кәнизагы Тимна оған Амалек атты ұл туып берді. Бұлар Есаудың әйелі Адахтан тараған немерелері.

13Рәгуелдің ұлдары Нахат, Зарах, Шаммах, Миза. Бұлар Есаудың әйелі Басематтан тараған немерелері.

14Есаудың кейінгі әйелі Охолибаманың оған сыйлаған ұлдарының аттары: Егуш, Яғлом, Қорах. Охолибама Анахтың қызы, Сибеонның немересі еді.

15Есаудың ұрпақтарының ішіндегі рубасылар: оның тұңғыш ұлы Елипаздың ұлдары — Теман, Омар, Сефо, Кеназ, 16Ғатам, Амалек. Едом елінде қоныстанған бұл рубасылар Елипаздың ұлдары, Есаудың Адахтан тараған немерелері еді.

17Есаудың ұлы Рәгуелдің ұлдары — Нахат, Зарах, Шаммах, Миза. Рәгуелден тараған осы рубасылар да Едом елін мекендеді. Олар Есаудың әйелі Басематтан тараған немерелері болатын.

18Есаудың әйелі — Анах қызы Охолибаманың ұлдары Егуш, Яғлом және Қорах та кезінде рубасылар болды.

19Жоғарыда аталғандар Есаудың ұлдары әрі олардан тараған рубасылар. Есау Едом деп те аталады.

20Ал хорлық Сейірдің сол елде тұрған ұлдары: Лотан, Шобал, Сибеон, Анах, 21Дишон, Езер, Дишан. Бұлар Сейірдің ұлдары әрі Едом жеріндегі хорлықтардың рубасылары болатын.

22Лотанның ұлдары: Хори мен Хемам, ал Тимна Лотанның қарындасы болатын.

23Шобалдың ұлдары: Албан, Манахат, Гебал, Шефо, Онам.

24Сибеонның ұлдары: Аях пен Анах. Айдалада әкесінің есектерін бағып жүріп, ыстық су көздерін тапқан осы Анах болатын.

25Анахтың балалары: ұлы Дишон, қызы Охолибама.

26Дишонның ұлдары: Хемдан, Ешбан, Итран, Керан.

27Езердің ұлдары: Билхан, Зағауан, Ақан.

28Дишанның ұлдары: Ус[*] пен Аран.

29Хорлықтардың рубасылары мыналар: Лотан, Шобал, Сибеон, Анах, 30Дишон, Езер, Дишан. Бұлар хорлықтардың Сейір жерін мекендеп, билейтін аймақтарына қарай бөлінген рубасылары болды.


Едомның патшалары

31Исраил халқын билейтін патша шықпай тұрғанда, Едом жерінде билік құрған патшалар мыналар:

32Беғор ұлы Бела Едомға патшалық құрды, тұрған қаласының аты Динхаба болатын. 33Бела дүние салғанда орнына Босорадағы Зарах ұлы Жобаб патша болды. 34Ол дүние[†] салғанда орнына темандықтардың елінен келген Хушам патша болды. 35Хушам дүние салғанда Бедад ұлы Хадад патшалық құрды. Ол Моаб даласында мадияндықтарды жеңіп шықты. Хушамның тұрған қаласының аты Ауит болатын. 36Хадад дүние салғанда Масректен келген Самла патшалық құрды. 37Самла дүние салғанда Евфрат өзенінің бойында орналасқан Рехоботтан келген Саул патша болды. 38Саул дүние салғанда Ахбор ұлы Бағал-Ханан патша болды. 39Ахбор ұлы Бағал-Ханан дүние салғанда Хадар[*] патшалық құрды. Оның тұрған қаласының аты Пау болатын. Әйелі Мехетабелдің шешесі Матред, ал нағашы әжесі Месахаб еді.

40Төмендегілер руларына, тұрған мекендеріне, өздеріне қойылған аттарына қарай бөлінген Есаудан тараған рубасылар: Тимна, Алуа, Етет, 41Охолибама, Ела, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мипсар 43Магдиел, Ирам. Бұлар Едомнан шыққан, атамекендеріне қарай бөлінген рубасылар.

Едомдықтардың түп атасы Есаудың үрім-бұтағы туралы деректер осылар.

#### 37


Жүсіп жайлы әңгіменің басы: көрген түстері

1Әкесі Ысқақ кезінде жат жұрттық болып өмір сүрген Қанахан елінде енді Жақып та тұрып жатты. 2Жақыптың үрім-бұтағының шежіресі мынау:

Он жеті жасар Жүсіп әкесінің әйелдері Балха мен Зилпадан туған ағаларымен бірге оның ұсақ малдарын бағысып жүрді. Бозбала бауырларының жаман іс-әрекеттері туралы жұрттың айтқандарын әкесіне жеткізетін.

3Исраил өзінің барлық басқа ұлдарынан гөрі Жүсіпті жақсы көрді, себебі ол оның қартайған шағында дүниеге келген еді. Әкесі оған әдемілеп өрнектелген, түрлі түсті ұзын шапан[*] тіккізіп берді. 4Әкелерінің оны өздерінен артық көретінін сезген ағалары Жүсіпті жаратпай, енді онымен жылы сөйлесе алмады.

5Бір күні Жүсіп түс көріп, оны ағаларына айтып берді. Содан кейін олар Жүсіпке бұрынғыдан бетер теріс қарады. 6Ағаларына айтқаны былай еді:

— Менің көрген түсімді тыңдаңдаршы: 7Міне, бәріміз далада егін жинап, бау байлап жүр екенбіз. Кенет менің бауым тік тұра қалды. Ал сендердің бауларың менікін қоршап, оған иіліп тағзым етті![*] — 8Ағалары оған:

— Сен немене, бізге патшалық құрғың келе ме? Бізге билік жүргізбексің бе? — деп, оны көрген түсі мен айтқан сөзіне бола тіптен ұнатпай кетті. 9Жүсіп екінші рет түс көріп, оны да ағаларына айтып:

— Тыңдаңдаршы, мен тағы да түс көрдім. Міне, ғажап, бұл жолы маған күн мен ай, аспандағы[†] он бір жұлдыз иіліп тағзым етті! — деді. 10Ол бұл түсін әкесі мен ағаларына айтқанда, әкесі оған:

— Сенің көргенің қандай түс? Біз, ата-анаң, туған бауырларың алдыңа келіп, тағзым етпекпіз бе? — деп зекіп тастады. 11Ағалары Жүсіпке қызғанышпен қарады, бірақ әкесі оның айтқанын көңіліне түйіп алды.


Ағаларының Жүсіпті құлдыққа сатып жіберуі

12Бірде ағайындылар әкелерінің ұсақ малдарын жаюға Сихемнің төңірегіне кеткен болатын. 13Сонда Исраил Жүсіпке:

— Ағаларыңның малды Сихемнің маңайында бағып жүргенін білесің ғой. Бар, мен сені соларға жіберейін, — деді. Жүсіп оған:

— Жарайды, мен дайынмын, — деп жауап берді. Әкесі:

14— Барып, ағаларыңның хал-жағдайын, малдың күйін көріп қайт, — деп, баласын Хеброн аңғарынан Сихемге жіберді.

Жүсіп дала кезіп жүргенде 15оны бір адам[†] көріп:

— Не іздеп жүрсің? — деп сұрады. 16Жүсіп:

— Мен бауырларымды іздеп жүрмін. Олардың қай жерде мал бағып жүргенін білмейсіз бе? — деді. 17Сол кісі оған:

— Олар бұл жерден кетіп қалды. Дотанға барайық дегенін құлағым шалды, — деп жауап қайтарды.

Бауырларының артынан жүріп отырып, Жүсіп оларға Дотанның маңында жолықты. 18Ол ағаларына жақындамай жатып-ақ, Жүсіпті алыстан көрген бетте олар оны өлтірмекші болып, 19бір-біріне: «Қараңдар, түс көргіш келе жатыр! 20Жүріңдер, оны өлтіріп, құдыққа лақтыра салайық. Жыртқышқа жем болыпты дерміз. Сонда оның түстерінің не болып шыққанын көрерміз», — десті.

21Рубен осыны естігенде Жүсіпті бауырларынан құтқармақшы болып: «Оны өлтірмейік! 22Қан төкпеңдер! Оны айдаладағы құдыққа тастаңдар, бірақ қол жұмсамаңдар!» — деді. Осылай Рубен оны бауырларынан құтқарып, әкесіне қайтармақшы болды.

23Жүсіп ағаларының қасына келгенде олар оның киіп жүрген ұзын, әдемі шапанын шешіп алып, 24өзін құдыққа тастай салды. Құдық бос, суы жоқ болатын.

25Мұнан кейін ағалары тамақтану үшін жерге жайғасты. Сол кезде төңіректеріне көз тастап, Ғилақад маңынан келе жатқан ысмағұлдық саудагерлер[*] керуенін көрді. Мысырға бет алып бара жатқан олар түйелеріне иісмай жасайтын құнды шайыр, май дәрі және мүр деген хош иісті зат тиеп алған еді.

26Сонда Яһуда аға-інілеріне: «Бауырымыздың қанын төгіп, оның өлгенін жасырғаннан бізге не түседі? 27Жүріңдер, оны ана саудагерлерге сатып жіберейік. Қандас бауырымыз ғой, оған қол жұмсамай-ақ қояйық!» — деп ұсыныс жасады. Аға-інілері бұған келісті.

28Мадияндық саудагерлер қастарынан өте бергенде ағалары Жүсіпті құдықтан шығарып алып, жиырма мысқал күміске сатып жіберді. Олар Жүсіпті Мысырға алып кетті.

29(Сол кезде олармен бірге болмаған) Рубен құдыққа қайта оралғанда Жүсіп ішінде болмай шықты. Қатты күйзелген Рубен көйлегінің өңірін айыра жыртып, 30бауырларына қайтып келді де: «Бала жоқ, енді мен қайда барсам екен?!» — деп налыды.

31Ал ағайындылар Жүсіптің шапанын алып, бір текені сойды да, шапанды соның қанына бояды. 32Шапанды әкесіне жіберіп:

— Біз мұны даладан тауып алдық. Анықтап қараңыз: бұл ұлыңыздың шапаны емес пе екен? — деді. 33Әкесі шапанды танып тұрып:

— Бұл — ұлымның шапаны! Ол жыртқышқа жем болыпты-ау! Иә, шынымен-ақ Жүсіпті жыртқыш аң жарып тастапты! — деп еңіреп жіберді.

34Жақып көйлегінің өңірін айыра жыртып, азалы киім[*] киіп алды. Содан ұзақ уақыт бойы ұлын жоқтап аза тұтты. 35Қасына ұл-қыздары келіп, әкелерін жұбатпақшы болды. Бірақ ол: «Мен о дүниеге[†] ұлымның қасына аттанғанша қайғырып[†] өтемін», — деп жұбанбады. Әкесі ұлын осылайша зар жылап жоқтай берді.

36Осы екі арада мадияндық саудагерлер Жүсіпті Мысырға алып барып, перғауынның[*] сарайындағы Потифар есімді уәзіріне сатып жіберді. Ол патшаның бас қорғаушысы болатын.

#### 38


Яһуданың отбасындағы күнәлар

1Сол кездері Яһуда бауырларынан бөлініп кетіп, адулламдық Хирах есімді кісінің қасына қоныстанды. 2Осы жерде ол Шуа деген қанахандықтың қызымен кездесіп, оған үйленді. 3Содан әйелі бала көтеріп, ұл туды. Яһуда оның атын Ер деп қойды. 4Әйелі тағы да ұл туып, оған Онан деген есім берді. 5Мұнан кейін де әйелі ұлды болып, оны Шелах деп атады. Ол туғанда Яһуда Хезіб қаласында[*] болатын.

6Тұңғышы Ер есейіп, Яһуда оған әйел алып берді, оның аты Тамар еді. 7Бірақ Ердің іс-әрекеті Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті болғандықтан, Жаратқан Ие оның өмірін қысқа қылды.

8Сонда Яһуда Онанға: «Жеңгеңе әмеңгер болып үйлен. Осылай марқұм ағаңның үрім-бұтағын жалғастыр»,[*] — деді. 9Ал Онан Тамардан туатын балалары өз ұрпағы болып саналмайтынын білгендіктен, онымен жақындасқанда ағасынан ұрпақ қалдырмау үшін шәуетін[*] төгіп тастап отырды. 10Онанның бұл қылығын Жаратқан Ие жек көріп, оның да өмірін қысқа қылды.

11Сонда Яһуда Тамарға: «Кенже ұлым Шелах үлкейгенше әкеңнің үйінде жесір болып отыра тұр», — деді. Ал шынында ол Шелах та ағалары сияқты өліп қалмай ма деп уайымдап, келінін алдамақ болды. Сонымен Тамар әкесінің үйіне қайтып барып, сонда тұрып қалды.

12Көп уақыт өткен соң Яһуданың өз әйелі — Шуаның қызы қайтыс болды. Аза тұту мерзімі аяқталысымен Яһуда адулламдық досы Хирахпен Тимнада қойларын қырықтырып жатқан адамдарына өрлеп бару үшін жолға шықты. 13Ал Тамарға біреулер: «Қайын атаң қойларын қырықтыруға Тимнаға қарай өрлеп бара жатыр», — деп хабарлады. 14Шелах ержетсе де, Яһуданың өзін Шелахқа қоспайтынына Тамардың көзі әбден жеткен болатын. Сондықтан ол жесірлік киімдерін әдеттегідей киімдермен ауыстырып, ешкім танымасын деп бетін пердемен жауып алды. Осылай ол Тимнаға баратын жол бойындағы Енаимға барып, қала қақпасының жанына жайғасты.

15Яһуда Тамарды көргенде оны жезөкше әйел екен деп ойлады, өйткені ол бетін пердемен жауып алған еді. 16Оның өз келіні екенін білмей, көшеден бұрылып келіп, оған:

— Жүр, мен саған кіріп шығайын, — деді. Әйел:

— Маған кіріп шықсаңыз, не бересіз? — деп сұрады.

17— Саған отарымнан бір лақ беріп жіберемін.

— Маған лағыңызды жібергенше кепілдікке бір нәрсеңізді бере тұрыңыз. 18Яһуда:

— Қандай кепілдік беруім керек? — деп сұрағанда әйел:

— Мөріңізді, бауыңызды, қолыңыздағы таяғыңызды, — деп талап етті.

Яһуда оған сұрағандарын берді. Онымен болып шыққаннан кейін Тамар жүкті болды. 19Сол жерден шығысымен ол бетпердесін алып тастап, жесірлік киімдерін қайтадан киіп алды.

20Яһуда қалдырған кепілдік заттарын қайтарып алу үшін лақты адулламдық досы арқылы беріп жіберген еді, бірақ ол әйелді таба алмады. 21Сонда досы сол жердің тұрғындарынан:

— Енаимға баратын жолда отырған жезөкше қайда? — деп сұрады. Олар:

— Мұнда жезөкше болған емес, — деді. 22Досы Яһудаға қайтып келіп:

— Оны таппадым. Жергілікті адамдар сол жерде ешқандай жезөкшенің болмағанын айтты, — деді. 23Яһуда:

— Онда сол заттар әйелде қала берсін, әйтпесе күлкіге қалып жүрерміз. Мен оған лақты жіберуін жібердім, бірақ сен оны таба алмадың ғой, — деп шешті.

24Үш айдан кейін Яһудаға мынадай хабар келіп жетті:

— Келініңіз Тамар жеңіл жүріске салынып, жүкті болып қалған көрінеді! — Сонда Яһуда:

— Оны алып шығып, өртеу керек, — деп бұйырды.

25Тамарды қаланың сыртына алып шыққан кезде ол қайын атасына кісі жіберіп:

— Мен мына заттардың иесінен жүкті болып қалдым! Анықтап қараңыз: мөр, бау және таяқтың иесі кім екенін білесіз бе? — деп сәлем айтты. 26Яһуда заттарды танып тұрып:

— Ол менен әділірек, себебі мен оны ұлым Шелахқа қосқан жоқпын, — деді. Ал мұнан кейін ол Тамармен қайтадан жақындасқан жоқ.

27Босанатын уақыты келгенде Тамардың егіз туатыны белгілі[†] болды. 28Ол босанып жатқан кезде алдымен біреуінің қолы шықты. Босандырушы әйел бір қызыл жіпті алып, қолға байлап: «Бұл бірінші болып шықты», — деді. 29Бірақ ол қолын қайта тартып алып, оның сыңары бірінші болып туды. Босандырушы әйел таңғалып: «Сен қалайша бұзып-жарып бірінші боп шықтың?» — деді. Сондықтан оған Парес («Бұзып-жарушы») деген ат қойды. 30Одан кейін қолына қызыл жіп байланған інісі де туды. Оны Зарах («Қызыл», «Таң шапағы») деп атады.

#### 39


Жүсіптің мысырлық уәзірге адал қызмет еткенмен, түрмеге түсуі

1Ал Жүсіп болса, ысмағұлдық саудагерлер оны Мысырға апарған еді. Сол жерде Потифар есімді мысырлық уәзір Жүсіпті олардан сатып алды. Потифар перғауынның бас қорғаушысы болатын.[*]

2Жаратқан Ие[†] жар болғандықтан, Жүсіптің қай нәрседен де жолы бола кететін. Осылай ол мысырлық қожайынының сарайында тұрып қалды. 3Қожайыны Жаратқан Иенің Жүсіпке жар болып, оның қолы тиген заттың бәрінің орайын келтіріп отырғанына көз жеткізіп, 4оған мейірімін түсірді. Уәзір Жүсіпті жеке қызметшісі қылып, сарайын басқартып, өзіндегі барлық дүние-мүлікті де оның жауапкершілігіне тапсырды. 5Қожайыны Жүсіпке сарайын, барлық дүние-мүлкін сеніп тапсырғаннан бері Жаратқан Ие оның өзін де, үйіндегі және даладағы барлық иелігін де Жүсіпке бола жарылқап, батасын қондырды. 6Сол себептен Потифар өзіндегінің бәрін де Жүсіпке сеніп тапсырып, тек күнделікті жейтін тамағының ғана қамын ойлады.

Ал Жүсіп дене бітімі келісті, келбетті жігіт еді. 7Күндердің күнінде қожайынының әйелінің көзі Жүсіпке түсіп:

— Жүр, бірге болайық, — деп еліктіреді. 8Бірақ Жүсіп одан бас тартып:

— Қараңыз, қожайыным өз сарайындағы барлық істі маған сеніп тапсырып, еш нәрсемен айналыспайды. 9Бұл үйдегі малайлардың ешқайсысы менен жоғары емес. Қожайыным өзіңізден басқа ештеңені де билігімнен айырған жоқ. Ал сіз оның жұбайысыз ғой! Сонда мен қалайша сондай ауыр қылмыс жасап, Құдайдың көз алдында күнәға батпақпын?! — дейді.

10Әйел күн сайын қайта-қайта мазалап, сөз салса да, Жүсіп ешқашан айтқанына көніп, не жақындасқан, не бірге болған емес.

11Алайда бір күні Жүсіп жұмысын атқарып жүріп, үйге кірсе, басқа ешбір ер адам[†] жоқ екен. 12Сонда әлгі әйел оның шапанының етегінен ұстай алып: «Жүр, бірге болайық», — деп бұйырады. Бірақ Жүсіп шапанын тастай сала, сыртқа қаша жөнеледі.

13Жүсіптің шапанын тастай, үйден тұра қашқанын көргенде, 14қожайынының әйелі үй қызметшілерін шақырып: «Қараңдаршы, мына көшпендіні[*] бізді мазақтасын деп алып келіпті! Ол үйге кіріп, мені зорламақшы болды! Бірақ мен қатты айқайладым. 15Ол айқайымды естісімен шапанын қасыма тастай сала, қаша жөнелді», — деп байбалам салады.

16Күйеуі үйге келгенше, әйел шапанды қасына қояды. 17Күйеуіне де сол әңгімені айтып беріп: «Сенің бізге алып келген көшпенді құлың мені мазақ етпекші болды! 18Бірақ мен шу көтеріп, айқайлағанда шапанын қасыма тастай сала, тұра қашты», — дейді.

19Қожайыны әйелінің «Сенің құлың маған осыны істеді» деген сөзін естігенде, қатты ашуланды. 20Ол Жүсіпті ұстап алып, патшаның тұтқындары қамалған түрмеге жапқызып тастайды.

21Алайда Жаратқан Ие Жүсіпке жар болып, оған шапағатын төгіп, түрме бастығының мейіріміне кезіктірді. 22Осылай түрме бастығы онда отырған барлық тұтқындарды Жүсіптің қарамағына тапсырып, бүкіл жұмыс оның басқаруымен атқарылатын болды. 23Жүсіпке тапсырған істің ешқайсысына да бастық көңіл бөлмеді. Себебі Жаратқан Ие Жүсіпке жар болып, оның істеген әрбір ісін оңынан келтіріп отырды.

#### 40


Екі уәзірдің түрмеде көрген түстері

1Біраз уақыт өткенде сарайдағы бас шарапшы[*] және бас наубайшы өздерінің қожайыны — Мысырдың патшасының алдында кінәлі болып қалды. 2Содан перғауын осы екі уәзіріне қатты ашуланып, 3оларды бас қорғаушысы басқаратын түрмеге отырғызды. Мұнда Жүсіп те отырған болатын. 4Бас қорғаушы екеуін Жүсіптің қарамағына тапсырып, ол соларға қызмет етті.

Шарапшы мен наубайшы түрмеде біраз күн өткізген соң, 5екеуі де бір түнде түс көрді. Әр түстің өзіндік мағынасы бар болатын. 6Келесі күні таңертең оларға кірген Жүсіп екеуінің жабырқау екенін байқап:

7— Бүгін неге мұңайып отырсыздар? — деп сұрайды.

8— Біз екеуіміз де түс көрдік, бірақ оны бізге жорып беретін ешкім жоқ, — дейді олар. Жүсіп:

— Түс жору Құдайдың ісі емес пе? Маған айтып беріңіздер, — дегенде, 9бас шарапшы оған түсін әңгімелеп береді:

— Түсімде бір жүзім бұтасын көрдім. 10Бұтаның үш сабағы бар екен. Көгере бастасымен гүлдеп, жүзім пісіп те үлгеріпті. 11Қолымда перғауынның шарап ішетін тостағаны бар екен. Сонда мен жүзімді алып, сығып, шырынын тостағанға ағызып, перғауынның қолына беріппін. — 12Жүсіп оған:

— Түстің жоруы былай: үш жүзім сабағы үш күнді білдіреді. 13Үш күннің ішінде перғауын басыңызды жоғары көтеріп, сізді қайтадан орныңызға қояды. Оған бұрынғысынша шарап ұсынатын боласыз. 14Ал ісіңіз оңғарылған шақта мені ұмытпай, перғауынға мен туралы айта көріңізші! Мені түрмеден босаттырып, жақсылық жасасаңыз екен. 15Себебі мені көшпенділердің елінен ұрлап алып келген болатын. Бұл жерде де түрмеге түсетіндей ешқандай қылмыс жасаған жоқпын, — дейді.

16Жүсіптің түсті жақсы жорығанын көріп, бас наубайшы да түсін айтып береді:

— Мен түсімде басыма үш себет көтеріп жүріппін. 17Ең үстіңгі себеттің ішінде перғауынға арнап пісірілген тағамдар бар екен. Бірақ оларды басымдағы себеттің ішінен құстар шоқып жеп жатты. — 18Сонда Жүсіп:

— Бұның жоруы мынау: үш себет үш күнді білдіреді. 19Үш күннің ішінде перғауын сіздің басыңызды көтеріп, дарға асып қояды. Құстар етіңізді шоқып жейтін болады, — деп түсіндіреді.

20Үш күн өткен соң перғауынның туған күні болып, ол күллі нөкерлеріне той жасады. Сонда патша бас шарапшысы мен бас наубайшысын түрмеден шығарып алдыртып, нөкерлерінің алдында 21бас шарапшыны бұрынғысынша шарап құйып беру үшін қайтадан орнына қойды, 22ал бас наубайшыны дарға асқызды. Бәрі де дәл Жүсіп алдын ала айтқандай болды. 23Алайда бас шарапшы Жүсіптің тілегін есіне алмай, ұмытып кетті.

#### 41


Перғауынның көрген түстері

1Арада екі жыл өткенде перғауын түс көреді. Түсінде ол Ніл жағалауында тұр екен. 2Судан жеті семіз, күйлі сиыр шықты да, қамыс-құрақ ішінде жайылып жүрді. 3Мұнан кейін олардан басқа, сұрықсыз, арық тағы жеті сиыр судан шығып, жағада тұрған сиырлардың қасына келді. 4Сұрықсыз, арық сиырлар жеті семіз, күйлі сиырды жеп қойды. Сол кезде перғауын оянып кетеді.

5Перғауын тағы да ұйықтап кетіп, қайтадан түс көреді. Түсінде бір сабақтан әдемі, толық піскен жеті масақ өсіп тұр екен. 6Ал солардан кейін жеті сидиған арық масақ та өсіп тұрды. Оларды шығыстан соғып тұрған ыстық жел күйдіріп жіберген болатын. 7Жеті сидиған арық масақ әдемі, толып піскен жеті масақты жұтып қойды. Ал перғауын ұйқысынан оянып кетіп, бұның түс екенін біледі.

8Ертеңінде ол жанын қоярға жер таппай, Мысырдың барлық балгерлері мен білімпаздарын алдыртып, көрген түстерін айтып берді. Алайда олардың ешқайсысы да патшаның түстерін жорып бере алмады.

9Сонда бас шарапшы тұрып, перғауынға былай деді:

— Бүгін мен өзім жасаған кінәні есіме түсіріп тұрмын. 10Бірде перғауын өзінің құлдары — бас наубайшы мен маған ашуланып, бізді бас қорғаушының қарамағындағы түрмеге қаматты. 11Бір күні екеуіміз де түнде түс көріп шықтық, әр түстің өзіндік жоруы бар екен. 12Бізбен бірге бас қорғаушының қызметшісі — бір жас көшпенді[*] жігіт отырды. Оған түсімізді айтып, ол әрқайсымызға жорып берді. 13Кейін оқиға дәл ол жорығандай болды: мен қайтадан орныма тұрып, екінші адам[†] дарға асылды.

14Сонда перғауын кісі жіберіп, Жүсіпті тез арада түрмеден босатып алғызды. Жүсіп сақал-мұртын алдырып,[*] киімдерін ауыстырған соң, перғауынның алдына келді. 15Перғауын Жүсіпке:

— Мен түс көрдім, бірақ оны ешкім де жори алмай отыр. Сен туралы түс жори аласың деп естідім, — деді. 16Жүсіп перғауынға:

— Тақсыр, түс жори алатын мен емес. Перғауынның игілігі үшін жоруын Құдай[†] бермек, — деді. 17Сонда патша Жүсіпке түсін айтып берді:

— Мен түсімде Нілдің жағасында тұр екенмін. 18Сол кезде судан жеті семіз, күйлі сиыр шығып, қамыс-құрақ ішінде жайылып жүрді. 19Кейінірек мен олардан басқа, еті сүйегіне жабысып қалған, сұрықсыз, арық тағы жеті сиырдың судан шығып келе жатқанын көрдім. Бүкіл Мысыр елінде осындай ұсқынсыз малдарды көрген емеспін. 20Әлгі арық, сұрықсыз жеті сиыр бірінші көрінген жеті семіз сиырды жеп қойды. 21Бірақ олар семіз сиырларды жеп қойса да, бұрынғысынша сұрықсыз, арық күйлерінде қала берді. Сол жерде мен оянып кеттім.

22Мен қайтадан түс көрдім. Түсімде бір сабақтан әдемі, толып піскен жеті масақ өсіп тұр екен. 23Солардан кейін қатып-семіп қалған, сидиған арық тағы да жеті масақ өсіпті. Оларды шығыстан соғып тұрған ыстық жел күйдіріп жіберген болатын. 24Сидиған арық жеті масақ әдемі, толып піскен жеті масақты жұтып қойды. Мен көрген түстерімді сәуегейлерге айтып беріп едім, бірақ олардың ешқайсысы да дұрыстап жорып бере алмады, — деді. 25Жүсіп перғауынға былай деп жауап қатты:

— Перғауынның екі түсінің де мағынасы біреу. Құдай перғауынға не болатынын көрсетті. 26Жеті әдемі сиыр мен жеті әдемі масақ жеті жылды білдіреді. Бұл екеуі де — бір түс. 27Олардың артынан келген жеті арық, сұрықсыз сиыр және шығыстан соққан желден кеуіп қалған жеті масақ жеті жылдық ашаршылыққа меңзейді.

28Мен жаңа айтқандай, Құдай осы түстер арқылы келешекте не болатынын перғауынға білдіріп тұр: 29бүкіл Мысырда жеті жыл бойы молшылық болады. 30Содан соң молшылықты ұмыттыратын жеті жылдық қуаңшылық келіп, елді құртып жібереді. 31Сонда бұл жерде болған молшылық ешкімнің есінде қалмай, елді өте ауыр ашаршылық жайламақ. 32Перғауынның түсті екі рет көруі Құдайдың Өзі шешіп қойған бұл істі жуырда жүзеге асыратынын білдіреді.

33Енді перғауын бір ақылды, данышпан адамды таңдап алып, Мысыр елін басқаруды оның қолына тапсыра көрсін, 34сонымен қатар арнайы салықшылар[†] тағайындап, егіннің бестен бір бөлігін жинап алдыртсын. 35Осы қызметкерлер болашақтағы молшылықтың астығын жинап, қалаларда перғауынның қарамағындағы қоймаларда азық қоры ретінде сақтаудың қамын жасаулары керек. 36Бұл астық Мысыр елін жайлайтын жеті жылдық жұт кезінде халықты аштан өлуден сақтайтын қор болады.


Жүсіптің бас уәзірлікке тағайындалуы

37Бұл ұсыныс перғауынға да, оның барлық уәзірлеріне де ұнап қалды. 38Перғауын оларға: «Біз Құдай Рухына кенелген тап осы адамдай біреуді таба аламыз ба?» — деп, 39Жүсіпке қарап: «Мұның бәрін саған Құдай білдіріп тұр екен! Өзің сияқты ақылгөй, дана ешкім де жоқ. 40Бұдан былай менің сарайымды қарамағыңа аласың, бүкіл халқым сенің айтқаныңмен жүруге тиіс.[*] Мен патшалық тағыма байланысты ғана сенен жоғары боламын. 41Міне, мен сені бүкіл Мысыр елінің әміршісі[†] етіп тағайындаймын», — деген шешімін айтты. 42Перғауын қолынан өзінің мөрі бекітілген сақинасын шешіп алып, Жүсіптің саусағына кигізді. Оған ақ бәтестен[*] киімдер кигізіп, мойнына алтын алқа салып, 43оны өзінің екінші пәуескесіне отырғызды. Жүсіп жақындаған кезде атқосшылары жұртқа: «Жол беріңдер! Иіліңдер!» — деп айқайлайтын болды. Осылайша перғауын Жүсіпті бүкіл Мысыр елін басқаратын бас уәзірі етіп тағайындап, 44оған: «Ел патшасы перғауын менмін. Ал сенің келісіміңсіз[†] бүкіл Мысырда ешкім де іс-әрекет жасамайтын болады», — деп міндетін табыс етті. 45-46Жүсіпке Сафнат-Панеах деген ат қойып, оған әйелдікке Он[*] қаласындағы діни қызметкер[†] Потифердің қызы Асенетті алып берді.

Жүсіп Мысырдың әміршісі болып патшаға қызметке тұрғанда отыз жаста еді. Ол перғауынның қасынан кетіп, бүкіл Мысыр елін аралауға кірісті. 47Жеті жылғы молшылық кезінде елде өнім ағыл-тегіл мол болды. 48Жүсіп сол жылдары Мысырда өсіп-өніп шыққан барлық дәнді дақылдарды қалаларға жіберді. Әр қалада сол маңнан жиналған өнімді сақтап қойды. 49Осылай Жүсіп астықтан құм түйіршіктеріндей мол етіп азық қорын жасап алды. Мұның көптігі сонша, санаса сан жетпейтін еді.

50Сол кезде, елді ашаршылық әлі де жайламай тұрғанда, әйелі Асенет Жүсіпке екі ұл туып берді. 51Жүсіп тұңғышына Манаса («Ұмыту») деген ат қойды. Себебі ол: «Құдай менің барлық уайымымды, әке-шешемнің үйінен алыстап кеткенімді ұмыттырды», — деді. 52Екінші ұлын Ефрем («Өнімді») деп атап, «Құдай мені бұрын жапа шеккен елде өнімді қылды», — деді.

53Сонымен Мысыр еліне молшылық әкелген жеті жыл аяқталды. 54Содан кейін, Жүсіп алдын ала айтқандай, жеті жылдық жұт та жетті. Барлық елдерге ашаршылық жайылды, бірақ бүкіл Мысыр жерінде азық қоры сақтаулы болатын. 55Мысырлықтар аштық көре бастағанда перғауынға нан беруін сұрап жалбарынды. Перғауын оларға: «Жүсіпке барыңдар! Ол не айтса, соны істеңдер!» — деп әмір етті.

56Бүкіл елде ашаршылық үдей түскенде Жүсіп қоймаларды ашып, мысырлықтарға астық сата бастады. 57Айналадағы барлық басқа мемлекеттерден де адамдар азық сатып алу үшін Жүсіпке келді, өйткені бүкіл өлкені ғаламат ашаршылық жайлап алған еді.

#### 42


Жүсіптің ағаларының Мысырға алғашқы сапары

1Сол кезде Жүсіптің әкесі Жақып Мысырда астықтың бар екенін естіп, ұлдарына: «Неге бір-біріңе қарап отырсыңдар? 2Мысырда нан бар деп естідім. Аштан өліп қалмауымыз үшін сол жаққа барып, астық сатып алыңдар!» — деп тапсырды.

3Осылай Жүсіптің он ағасы азық алып келуге Мысырға қарай бет алды. 4Ал Жақып Жүсіптің бірге туған інісі Буняминді жолда бір пәлеге ұшырап қалар деп қауіптеніп, ағаларымен бірге жібермей қойды. 5Сонымен Жақыптың он ұлы Мысырға жетті. Олармен бірге азық сатып алу үшін басқа адамдар да келген еді. Өйткені аштық Қанахан елін де қамтыған болатын.

6Ал Жүсіп Мысырдың әміршісі[†] болып, бүкіл халыққа астық сатуды басқаратын. Сондықтан ағалары оның алдына келіп, жерге дейін иіліп тағзым етті.[*] 7Жүсіп оларды көрісімен-ақ танығанмен, бөтен адамның сыңайын танытып, олармен қатал сөйлесті:

— Сендер қайдан келдіңдер?

— Біз астық сатып алу үшін Қанахан елінен келдік, — деді олар.

8Жүсіп ағаларын таныса да, олар оны таныған жоқ. 9Баяғыда олар туралы көрген түстері есіне түскен Жүсіп:

— Сендер тыңшысыңдар! Біздің шекараның әлсіз жерлерін іздеп табу үшін келдіңдер! — деп дүрсе қоя берді. Олар:

10— Жо-жоқ, уа, тақсыр иеміз. Алдыңыздағы құлдарыңыз осында тек астық сатып алу үшін ғана келдік. 11Біз барлығымыз бір адамның ұлдарымыз, тыңшы емес, адал адамдармыз, — деді.

12— Жоқ, сендер елге қай тұсынан шабуылдауға болатынын біліп алу үшін келдіңдер!

13— Тақсыр ие, біз он екі ағайынды болғанбыз. Қанаханда тұратын бір адамның ұлдарымыз. Ең кішіміз әкеміздің қасында қалды, ал бір бауырымыз қайтыс болған. — 14Жүсіп оларға:

— Шынында да сендер дәл мен айтқандай тыңшысыңдар! 15Перғауынның атымен ант етемін, енді сендер сыналмақсыңдар! Үйде қалған ең кіші інілерің де келмейінше бұл жерден ешқайда кетпейсіңдер. 16Кенже бауырларыңды алып келуге араларыңнан біреуіңді жіберіңдер, ал басқаларың қамауға алынасыңдар. Осылайша сөздерің шын ба, жоқ па, соны тексереміз. Егер өтірік болып шықса, онда тыңшы екендерің айдай анық болады, — деді. 17Содан оларды үш күнге қаматып қойды.

18Үшінші күні Жүсіп оларға тіл қатып:

— Мен Құдайды қастерлейтін адаммын. Енді мынаны істеңдер, сонда аман қаласыңдар: 19егер расында адал болсаңдар, бауырларыңның біреуін түрмеде қалдырып, басқаларың ашығып жатқан отбасыларыңа астық алып барыңдар. 20Ал кейін кенже інілеріңді әкелуге тиістісіңдер! Сонда сөздеріңнің шындығына көзім жетіп, сендер ажалдан құтыласыңдар, — деді. Олар солай істеуге келісті.

21Ағайындылар бір-біріне: «Шынында біз бұл жазаға ініміз Жүсіпке бола ұшырап отырмыз. Оның жапа шегіп, жан даусымен бізге жалынғанын көрсек те, құлақ салмадық. Сондықтан да осы бақытсыздық басымызға төніп тұр», — десті. 22Рубен інілеріне: «Балаға қол жұмсап күнә[†] жасамаңдар деп сендерге айтпап па едім?[*] Алайда мені тыңдамадыңдар. Енді міне, оның төгілген қаны үшін есеп беретін уақыт жетті», — деді.

23Олар осы айтқандарын Жүсіптің түсініп қойғанын білген жоқ, себебі ол ағаларымен тілмаш арқылы[*] сөйлескен болатын. 24Жүсіп бұрылып кетіп, көзіне жас алды. Содан ол қастарына қайта оралып, олармен тағы да сөйлесті. Кейін ағайындылардың ішінен Шимонды тұтқындатып, олардың көзінше байлатты.

25Қызметшілеріне ағайындылардың қаптарын астыққа толтырып, әрқайсысының төлеген күмістерін қаптың аузына салуға, жол азығын да беруге бұйырды. Барлығы да Жүсіп айтқандай іске асты. 26Ағалары қаптарын есектеріне артып, жолға шықты.

27Олар түнеуге аялдаған кезде біреуі есегіне жем беру үшін қабының аузын ашып, төлеген күмісінің сонда жатқанын көрді. 28Таңғалған ол бауырларына: «Ақшам өзіме қайтарылыпты! Ол, міне, қаптың бетінде жатыр!» — деді. Бәрінің жүректері суылдап, бір-біріне үрейлене қарап: «Құдай[†] бізге не істеді?» — десті.

29Қанаханға, әкелері Жақыпқа қайтып келген соң, олар оған көрген-білгендерін түгелдей баяндап берді:

30— Сол елдің әміршісі бізге еліне кірген тыңшылар ретінде қарап, өте қатал сөйлесті. 31Біз оған: «Тыңшы емес, адал адамдармыз! 32Бір кісінің балалары, он екі ағайындымыз. Бір бауырымыздан айырылғанбыз, ал кенжеміз әкеміздің қасында Қанаханда қалды», — дедік. 33Бірақ сол кісі — елдің әміршісі бізге: «Мен сендердің адал екендіктеріңе былай көз жеткіземін: бауырларыңның біреуін қасымда қалдырып, басқаларың ашығып жатқан отбасыларыңа астық алып барыңдар. 34Алайда маған кенже інілеріңді әкелуге тиіссіңдер! Содан сендердің тыңшы емес, адал адам[†] екендіктеріңе көз жеткізіп, осында қалдырған бауырларыңды қайтарып беремін. Сонда бұл елде еркін жүре алатын боласыңдар», — деп бұйырды.

35Бұдан кейін ағайындылар қаптарын босатып жатып, әрқайсысы төлеген күмістерін тауып алды. Мұны көргенде өздері де, әкелері де зәрелері ұшып қорқып кетті. 36Жақып:

— Сендер мені балаларымсыз қалдырып отырсыңдар: Жүсіптен айырылдым, Шимоннан да айырылдым, енді Буняминді де алып кетпексіңдер! Апаттың бәрі басыма төніп тұр! — деп қапаланды. 37Сонда Рубен әкесіне:

— Егер мен Буняминді қайтарып әкелмесем, онда менің екі ұлымның көзін құртуыңызға болады. Маған сеніңіз, оны қайтып алып келемін, — деді. 38Бірақ Жақып былай деп шешті:

— Ол ұлым сендермен бірге бармайды! Ағасы өлген соң Рахиладан туған ұлдардан жалғыз сол қалды. Жолшыбай бір пәлеге ұшыраса, сендер мені қайғыға[†] батырып, ақ шашты басымды ажалымнан бұрын көрге тығасыңдар!

#### 43


Ағайындылардың Мысырға екінші сапары

1Елді әлі де ашаршылық қысып тұрған болатын. 2Мысырдан әкелінген астық таусылғанда, Жақып ұлдарына:

— Тағы да барып, біраз астық сатып алыңдар! — деп бұйырды. 3Ал Яһуда әкесіне былай деп жауап қатты:

— Әлгі адам[†]: «Қастарыңда інілерің болмаса, көзіме көрінбеңдер!» деп бізге мықтап ескертті. 4Сіз інімізді бірге жіберсеңіз, астық әкелуге барамыз. 5Ал оны жібермесеңіз, бара алмаймыз. Өйткені ол адам бізге: «Қастарыңда інілерің болмаса, көзіме көрінбеңдер!» деп тыйым салған еді ғой. — 6Сонда әкесі:

— Неліктен сендер сол адамға: «Тағы бір ініміз бар» деп айтып маған зұлымдық жасадыңдар? — деп ренішін білдірді. 7Олар:

— Сол адам өзіміз және туысқандарымыз туралы: «Әкелерің тірі ме, тағы бір інілерің бар ма?» деп егжей-тегжейлі сұрады ғой. Біз тек оның сұрақтарына жауап бердік. Оның: «Інілеріңді алып келіңдер» дейтінін қайдан білейік? — деп түсіндірді.

8Ал Яһуда әкесінен:

— Сіз де, біз де, балаларымыз да аштан өлмеуіміз үшін ұлды менімен бірге жіберіңіз. 9Мен жас жігіттің қауіпсіздігіне басыммен жауап беремін, оны менің қолымнан қайтарып алатын боласыз. Егер мен ұлыңызды қайтып әкеле алмай, көзіңізге көрінетін болсам, онда мен сіздің алдыңызда өмір бойы кінәлі болып өтейін. 10Уақытты осылайша соза бермегенде біз Мысыр жаққа ендігі екі рет барып келген болар едік, — деп өтінді.

11Ақырында Исраил ұлдарына тіл қатып былай деп шешті:

— Егер қажет болса, мейлі, былай істеңдер: елде шығатын ең жақсы өнімдерден сәлемдеме жасап, сол адамға аздап май дәрі, бал, иісмай жасайтын шайыр, хош иісті мүр[*] және жаңғақ, бадам дәндерін апарып беріңдер! 12Сонымен қатар астық үшін төленетін күмісті де екі есе көп етіп алыңдар! Қаптарыңның аузында қайтып әкелген ақшаны қайтарып берулерің керек. Мүмкін, олар қателескен шығар. 13Кенже інілеріңді ертіп алып, әлгі адамға тағы да барыңдар. 14Құдіреті шексіз Құдай[†] оны мейірімділікке кенелтіп, бауырларың Шимон мен Буняминді қайтарып бергізсін. Ал егер маған баласыз қалу бұйырылса, солай-ақ болсын, — деп қосты.


Жүсіптің аға-інілеріне қонақасы беруі

15Жақыптың ұлдары әзірленген сәлемдемелерді, екі есе күмісті және Буняминді қоса алып, Мысырға барып, Жүсіптің алдына келді. 16Ол ағаларының қасынан Буняминді көріп, үй басқарушысына: «Мына адамдарды менің үйіме алып бар! Мал сойғызып, тамақ әзірлет! Бұл кісілер бүгін менімен бірге түстенсін», — деп тапсырды.

17Үй басқарушысы айтқанды екі етпей, оларды Жүсіптің сарайына апарды. 18Олар бұған зәрелері ұша қорқып: «Бізді өткен жолғы қаптарымызға қайтадан салып жіберілген ақшалардың кесірінен осында алып бара жатыр. Сол үшін де әлгі адам бізге тиісіп күш көрсетіп, есектерімізді тартып алып, өзімізді құлдарына айналдырмақшы», — деп шошынды.

19Олар Жүсіптің үй басқарушысына барып, оған сарайдың кіреберісінде тіл қатып былай деді:

20— Мырза,[†] бізге құлақ сала көріңіз. Өткен жолы да астық алу үшін келіп кеткенбіз. 21Түнгі аялдамаға тоқтап, қаптарымызды ашып қарасақ, міне қызық, әрқайсымыздың төлеген күллі күмісіміз қаптың аузында жатыр екен! Соны өз қолымызбен қайтадан әкеліп отырмыз. 22Енді тағы да астық сатып алу үшін қосымша ақша алып келдік. Ал сол күні ақшамызды қаптарымыздың аузына кімнің салып қойғанын мүлде білмейміз. 23Үй басқарушысы оларға:

— Қорықпаңдар, жандарың тыныштықта болсын! Өздерің және әкелерің сиынатын Құдай қаптарыңа қазына-байлық сыйлапты. Сендердің ақшаларың қолыма түсті ғой, — деді де, оларға Шимонды алып келді.

24Үй басқарушысы жігіттерді Жүсіптің сарайына кіргізіп, аяқтарын жуатын су әкелдіріп, есектеріне жем бергізді. 25Жігіттер Жүсіптің түсте келуіне сәлемдемелерін даярлап қойды, себебі өздерінің сол жерде онымен бірге түстенетіндері туралы естіген болатын.

26Ақырында Жүсіп үйге келді. Олар қолдарындағы сыйлықтарын алып келіп, оның алдында жерге дейін иіліп тағзым етті. 27Жүсіп олармен амандасып:

— Кәрі әкелеріңнің халі қалай? Маған ол туралы айтып едіңдер ғой. Оның көзі тірі ме? — деп сұрады. 28Олар:

— Құрметті тақсыр ие, әкеміздің халі жақсы, тірі, — деп жауап берді де, ізет көрсете тағы да иіліп тағзым етті.

29Жүсіп жан-жағына қарағанда, өзінің шешесінен туған інісі Буняминді көріп:

— Сендердің маған айтқан кенже інілерің осы ма? Құдай саған рақымын түсірсін, балам! — деді. 30Туған інісін көргенде, Жүсіптің оған деген сүйіспеншілігі лап етті. Оның басқа ештеңе айтуға шамасы келмей, сол жерден шыға жөнелді. Көзіне жас толып кеткен ол өз бөлмесіне барып, жылап алды. 31Сонан соң өзін-өзі қолға алып, бетін жуып, сыртқа шықты да, қызметшілеріне тамақ әкелуге бұйырды.

32Қызметшілер Жүсіпке, ағаларына және бірге тамақтанатын мысырлықтарға бөлек-бөлек дастарқан жайды. Себебі мысырлықтар көшпенділермен бірге тамақтанбайтын. Олар солай етсек, арамданып қалармыз деп сенетін. 33Ағайындылар жасына қарай үлкенінен бастап кішісіне дейін Жүсіпке қарама-қарсы отырғызылды. Олар бұған қатты таңғалды. 34Жүсіптің дастарқанынан олардың алдына тамақ таратылған кезде Буняминнің табағына басқаларға қарағанда бес есе артық тамақ түсті. Бәрі Жүсіппен бірге тойғандарынша ішіп-жеп, көңілді отырды.

#### 44


Ағаларының Жүсіпке істеген арамдықтарын еске алуы

1Кейін Жүсіп үй басқарушысына мынадай тапсырма берді: «Жігіттердің қаптарын көтере алғандарынша астыққа толтырып, әрқайсысының төлеген ақшасын қабының аузына сал! 2Ал кенжелерінің қабының аузына ақшасымен бірге менің күміс тостағанымды да салып қой!» Үй басқарушысы Жүсіптің айтқанын орындады.

3Ертеңіне жарық түсе ағайындылар есектеріне астық артып алып, жолға шықты. 4Олар қаладан ұзап шықпай жатып, Жүсіп үй басқарушысына былай деп бұйырды:

— Тұр, аналардың артынан қу! Қуып жеткен кезде оларға мынаны айт: «Неге сендер жақсылыққа жамандықпен жауап қайтарып, 5күміс тостағанды ұрлап кеттіңдер? Бұдан қожайыным ішеді ғой. Мұны ол жаман ырымға жорып отыр.[*] Сендер зұлымдық жасадыңдар!»

6Үй басқарушысы оларды қуып жетіп, осы сөздерді айтып берді. 7Олар оған жауап қайтарып:

— Мырзамыз[†] мұндай сөздерді неге айтады? Алдыңыздағы құлдарыңыз ондай қылықты істеуден мүлдем аулақ жүреміз! 8Біз тіпті қаптың ішінен тапқан ақшаны да Қанахан елінен сізге қайтып алып келдік қой. Қалай біз қожайыныңыздың үйінен күміс не алтынды ұрламақпыз? 9Күміс тостаған қайсымыздан табылса, сол өлім[†] құшсын, ал біз бәріміз қожайынымыздың құлына айналайық, — деді. 10Үй басқарушысы сонда:

— Жарайды, айтқандарың болсын! Тостаған кімнен табылса, сол менің құлым болады! Ал қалғандарың бос боласыңдар, — деп шешті.

11Олар тездетіп қаптарын жерге түсірді де, әркім өз қабының аузын ашты. 12Үй басқарушысы үлкенінен бастап кішісіне дейін бәрінің қаптарын тінтіп шықты. Сонда тостаған Буняминнің қабынан табылды. 13Қатты қапаланған олар көйлектерінің өңірін айыра жыртты. Есектеріне жүктерін артып, қалаға қайта оралды.

14Яһуда бауырларымен Жүсіптің сарайына келіп жеткенде ол әлі сонда еді. Жігіттер оның алдына жығылып тағзым етті. 15Жүсіп оларға:

— Сендер не істедіңдер? Мен сияқты адамның осындай жайттарды сөз жоқ болжай алатынын[*] білмеп пе едіңдер? — деп тіл қатты. 16Яһуда:

— Тақсыр иемізге не айта аламыз? Енді біз не дейміз, кінәсіз екенімізді қалайша дәлелдейміз? Құдай[†] кінәмізді әшкереледі. Біз де, тостағанды алған адам[†] да бұдан былай тақсыр иеміздің құлдары боламыз, — деп жауап берді. 17Жүсіп:

— Мен олай істеуден аулақпын! Тостаған кімнен табылса, сол ғана менің құлым болады. Ал қалғандарың тыныштықпен әкелеріңе жүре беріңдер! — деп шешті.


Яһуданың інісі үшін өз бас бостандығын қиюы

18Сонда Яһуда тұрып, Жүсіпке былай деді:

— Уа, тақсыр ием[†], маған бір ауыз сөз айтуға рұқсат етсеңіз екен. Сіз перғауынға пара-пар болсаңыз да, осы пендеңіздің сөйлеп тұрғанына ашулана көрмеңіз. 19Тақсыр ием, сіз: «Әкелерің немесе інілерің бар ма?» деп сұраған едіңіз ғой. 20Сонда біз иемізге: «Әкеміз бар, ол кәрі. Оның қартайған шағында туған кенже баласы бар. Соның бірге туған ағасы өлді, енді бұл — шешесінен қалған жалғыз ұл. Сондықтан әкеміз оны қатты жақсы көреді» деп жауап бердік. 21Сонда сіз осы құлдарыңызға: «Оны көргім келеді, маған алып келіңдер!» деп әмір еттіңіз. 22Ием, біз өзіңізге: «Жас жігіт әкесін жалғыз қалдырып кете алмайды. Егер ол қасынан кетсе, әкесі өліп қалады» дедік. 23Ал сіз: «Кенже інілерің сендерге еріп келмесе, менің көзіме қайтадан көрінбеңдер!» деп бұйырдыңыз. 24Содан біз сіздің құлыңыз — өз әкемізге қайта оралғанда оған тақсыр иеміздің бұйырғандарын жеткіздік. 25Кейінірек әкеміз бізге: «Тағы да барып, аздап астық сатып алып келіңдер!» дегенде 26біз: «Олай бара алмаймыз. Егер кенже ініміз бірге жүрсе, барамыз. Онсыз сол адамның көзіне көріне алмаймыз» дедік. 27Сонда әкеміз бізге былай деді: «Сендер әйелім Рахиланың маған екі-ақ ұл туып бергенін білесіңдер. 28Олардың біреуі қасымнан кетіп, жоқ болды. Жыртқыш аң жарып тастаған шығар деймін, өйткені күні бүгінге дейін оны қайтып көрген емеспін. 29Енді сендер менен тағы мына ұлымды алып кетіп, ол да жолшыбай пәлеге ұшыраса, онда мені қайғыға[†] батырып, ақ шашты басымды ажалынан бұрын көрге тығатын боласыңдар!» 30Сондықтан егер мен сіздің құлыңыз — өз әкеме қайта оралғанда қасымда оның жанындай жақсы көретін баласы жоқ болып шықса, 31онда ол мұны көріп, сол жерде өледі. Осылай біз ақ шашты әкемізді қайғыға батырып, ажалынан бұрын көрге кіргіземіз.

32Уа, тақсыр ием, мен жас жігіттің қауіпсіздігіне басыммен жауап беремін деп әкеме уәде беріп: «Егер мен оны сізге қайта алып келмесем, онда сіздің алдыңызда өмір бойы кінәлі болып өтейін» деген болатынмын. 33Сондықтан бұл жігіттің орнына мені құлдыққа алып қалып, оны ағаларымен бірге жібере көріңіз! 34Жас жігіт қасымда болмаса, не бетіммен әкеме барамын? Әкемнің басына түскен бақытсыздығын көрмесем екен! — деп жалынды Яһуда.

#### 45


Жүсіптің бауырларына өзінің құпиясын ашуы

1Сонда Жүсіп айналасында тұрған қызметшілерінің алдында өзін ұстай алмай, оларға: «Бәрің де кетіңдер қасымнан!» — деп айқайлап жіберді. Жүсіп бауырларына өзінің кім екенін айтқанда қасында бөтен ешкім де қалмады. 2Оның дауыстап жылағаны соншалықты, соны сырттағы мысырлықтар да естіп, бұл туралы хабар перғауынның сарайына да жетті. 3Жүсіп бауырларына қарап:

— Мен Жүсіппін ғой! Әкем шынында да әлі күнге дейін тірі ме? — деп сұрады. Бірақ олар оның алдында қатты абыржып қалғандықтан жауап бере алмады. 4Жүсіп оларға: — Маған жақындаңдар! — деп, олар қасына келгенде мынаны айтты: — Мен сендер Мысырға сатып жіберген Жүсіппін! 5Ал енді, ештеңені уайымдамаңдар, мені осында сатып жібердік деп өздеріңді кінәламаңдар! Өйткені Құдайдың Өзі мені осы жерге өмірлеріңді сақтап қалу үшін сендерден бұрын жіберді. 6Елді аштық жайлағалы екі жыл өтті, енді келесі бес жыл бойы да жер өңделіп, астық егілмейді. 7Ұрпақтарыңның жер бетіндегі өмірін жалғастыру үшін сендерді ұлы іспен құтқарып, аман-есен қалдыру үшін Құдай[†] мені мұнда өздеріңнен бұрын жіберді.

8Осылайша сендер емес, Құдай мені бұл жерге жіберді! Ол мені перғауынға әке іспетті бас кеңесші қылып тағайындап, сарайына қожайын, бүкіл Мысыр еліне билеуші етіп қойды. 9Енді сендер тезірек әкеме жетіп, оған мына сөздерімді жеткізіңдер: «Ұлыңыз Жүсіп сізге былай деп сәлем жолдайды: Құдай мені бүкіл Мысыр елінің әміршісі[†] етіп қойды. Көп кешікпей көшіп келіп, 10Гөшен аймағына қоныстаныңыз. Сонда балаларыңыз, немерелеріңіз, ірілі-ұсақты малдарыңыз және бар дүние-мүлкіңізбен бірге менің қасымда тұрыңыз. 11Сізге сол жерде қарайласпақпын, өйткені аштық әлі де бес жылға созылады. Егер олай етпесеңіз өзіңіз, үй ішіңіз және барлық адамдарыңыз жоқшылыққа ұшырайсыздар».

12Міне, өздерің де, інім Бунямин де өз көздеріңмен көріп тұрсыңдар: сендермен сөйлесіп тұрған мен Жүсіппін! 13Әкеме мені мұнда қалай қадірлейтіні және өздерің көріп, білген басқа нәрселер туралы да айтып беріңдер! Тезірек барып, әкемді осында жеткізіңдер! — деді де, 14бірге туған інісі Буняминді мойнынан құшақтап егіле жылады, ол да құшақтап жылай берді. 15Жүсіп барлық ағаларының да беттерінен сүйіп, құшақтап жылады. Бұдан кейін ағалары онымен сөйлесе бастады.

16Жүсіптің бауырлары келіпті деген хабар сарайға жеткенде, перғауын мен оның нөкерлері бұған қуанып қалды. 17Патша Жүсіпке:

— Сен бауырларыңа мынаны айт: «Есектеріңе астық артып алып, Қанахан еліне тартыңдар. 18Сонан соң әкелерің мен отбасыларыңды алып, маған келіңдер. Сендерге жердің өнімін жеу үшін Мысыр елінің ең жақсы бөлігін беремін». 19Оларға міндетті түрде тағы да былай де: «Әйелдеріңе, балаларыңа арнап Мысырдан күймелер ала кетіп, әкелеріңді өз жұртымен осы жерге көшіріп әкеліңдер. 20Ол жақтағы дүние-мүліктеріңді ойлап уайымдамаңдар, өйткені Мысырдың ең жақсысы сендердікі болады», — деді.

21Исраилдің ұлдары солай істеді. Перғауынның тапсырмасы бойынша Жүсіп оларға күймелер және жол азық берді. 22Әрқайсысына бір-бірден шапан жауып, Буняминге үш жүз мысқал күміс[*] және бес әдемі шапан сыйлады. 23Ал әкесіне арнап он есекке артып, Мысырдың ең жақсы заттарын, тағы он ұрғашы есекке тиеп, астық, нан, жол азық жіберді. 24Жүсіп ағаларымен қоштасып, сапарға шығарып салды. Кетерінде оларға: «Жолда бір-біріңмен ұрсыспаңдар!» — деп ескертті.

25Олар Мысырдан шығып, Қанахан еліне әкелері Жақыпқа келгенде, 26оған: «Жүсіп тірі екен! Ол — бүкіл Мысырдың әміршісі!» — деген хабарды жеткізді. Ал ұлдарының айтқандарына сенетіндей Жақыптың жүрегі бүлк етпеді. 27Олардан Жүсіптің сөздерінің бәрін естіп, оның жіберген күймелерін көргеннен кейін ғана Жақып (Исраил) рухтанып: 28«Көзім жетті: ұлым Жүсіп әлі тірі екен. Мен сонда барып, оны өлмей тұрғанымда көріп қалайын!» — деп шешті.

#### 46


Жақыптың үрім-бұтағымен Мысырға көшіп баруы

1Сонымен Исраил өзінің қасындағы барлық жұртын мал-мүліктерімен ертіп алып, жолға шықты. Ол Бер-Шебаға келгенде әкесі Ысқақ сиынған Құдайға арнап құрбандық жасады. 2Сонда Құдай[†] оған түнде аян беріп:

— Жақып! Жақып! — деп шақырды. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап қатты.

3— Мен Құдаймын, әкең мойынсұнған Тәңірмін. Мысырға көшіп барудан қорықпа, сенен сол жерде бір үлкен халық өрбітіп таратамын.[*] 4Мен саған Мысырда да жар болып, сендерді қайтадан Қанахан еліне Өзім алып келемін. Қайтыс болғанда көзіңді жұмғызатын Жүсіп болады, — деді.

5Осылай Жақып Бер-Шебадан жолға шықты. Ұлдары оның өзін де, олардың балалары мен әйелдерін де перғауын жіберген күймелерге отырғызды. 6-7Жақып пен оның үрім-бұтағы — ұлдары мен немере ұлдары, қыздары мен немере қыздары барлығы да Қанахан елінде жинап алған малдары мен дүние-мүліктерін алып, Мысырға көшіп барды.

8Мысырға көшіп барған Исраилдің (яғни Жақыптың) ұлдарының аттары төмендегідей:

Жақыптың тұңғыш ұлының аты Рубен.

9Рубеннің ұлдары: Ханох, Паллу, Хесрон, Қарми.

10Шимонның ұлдары: Емуел, Ямин, Яхин, Сохар,[*] Саул; Саул қанахандық әйелден туған.

11Леуінің ұлдары: Герсон, Қахат, Мерари.

12Яһуданың ұлдары: Ер, Онан, Шелах, Парес, Зарах. Ер мен Онан Қанахан жерінде қайтыс болды. Парестің ұлдары: Хесрон, Хамул.

13Исашардың ұлдары: Тола, Пуа, Ишоб, Шимрон.

14Забулонның ұлдарының аттары: Серед, Елон, Яхлел.

15Бұлар Лияның Жақыпқа солтүстік Месопотамияда туып берген ұлдары. Дина есімді қыздары да сол жерде дүниеге келді. Барлығын қосқанда Жақып пен Лиядан тарағандар отыз үш ұрпақ болды.

16Ғадтың ұлдары: Сифион, Хаги, Шуни, Езбон, Ери, Ароди, Арели.

17Аширдің ұлдары: Имна, Ишуах, Ишуи, Бериях, ал қызы: Серах. Берияхтың ұлдары: Хебер мен Малхиел.

18Бұлар Лабанның қызы Лияға күтуші күң ретінде берген Зилпаның ұлдары; Зилпадан Жақыптың он алты ұрпағы тарады.

19Жақыптың әйелі Рахиланың ұлдарының аттары: Жүсіп пен Бунямин. 20Мысырда Жүсіптің Манаса мен Ефрем есімді ұлдары дүниеге келді. Бұларды Он қаласындағы діни қызметкер[†] Потифердің қызы Асенет туды.

21Буняминнің ұлдары: Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нағыман, Ехи, Рош, Мупім, Хупим, Ард.

22Бұлар Рахиланың Жақыпқа туып берген ұлдары мен олардан тарағандар — барлығы он төрт ұрпақ.

23Данның ұлының аты: Хушим.

24Нафталимның ұлдары: Яхсиел, Гуни, Есер және Шилем.

25Бұлар Лабан өзінің қызы Рахилаға күтуші күңі ретінде берген Балханың ұлдары; Балхадан Жақыптың жеті ұрпағы тарады.

26Жақыпқа еріп Мысырға көшіп барған ұрпақтары, келіндерін қоспағанда, алпыс алты жан еді. 27Жүсіптің Мысырда туған ұлдары екеу. Осылайша Жақыптың Мысырға көшіп келген бүкіл үрім-бұтағының жалпы саны өзін қосқанда жетпіс болды.


Жақыптың Жүсіппен кездесуі

28Гөшендегі қоныстарын көрсету үшін Жақып Жүсіпке алдын ала Яһуданы жіберді. Осылайша көш Гөшен аймағына жетіп, 29Жүсіп те күймесін жегіп, әкесі Исраилді қарсы алу үшін Гөшенге қарай беттеді. Әкесін көргенде оны мойнынан құшақтап тұрып ұзақ жылады. 30Исраил Жүсіпке: «Енді мен өлсем де болады, сенің тірі екеніңе көзім жетті», — деді. 31Ақырында Жүсіп бауырларына және әкесінің үйіндегі адамдарға былай деді:

— Мен перғауынға барып, мынаны айтпақпын: «Қанахан елінен маған бауырларым және әкемнің үй іші көшіп келді. 32Олар бақташылар, сондықтан ірілі-ұсақты малдары мен дүние-мүліктерінің бәрін өздерімен бірге ала келді». 33Егер перғауын сендерді өзіне шақырып, кәсіптерің туралы сұрай қалса, 34сендер: «Уа, тақсыр ие, біз ата-бабаларымыз сияқты бала кезімізден бері мал бағушылармыз» деп жауап беріңдер. Сонда ол сендерге Гөшен аймағында қалуға рұқсат береді. Өйткені мысырлықтар үшін ұсақ мал бағушылар жиренішті, — деді.

#### 47


Жақыптың перғауынға батасын беруі

1Жүсіп перғауынға барып, былай деп мәлімдеді: «Әкем мен бауырларым ірілі-ұсақты малдарымен, бар дүние-мүлкімен Қанахан елінен көшіп келді. Қазір олар Гөшен аймағында». 2Жүсіп ертіп апарған бес бауырын перғауынға таныстырды. 3Патша оның бауырларынан:

— Немен айналысасыңдар? — деп сұрады. Олар:

— Уа, тақсыр ие, біз ата-бабаларымыздай қой-ешкі бағамыз. 4Бұл жерге жат жұрттық болып тұруға келіп жатырмыз. Қанаханда аштық қатты үдеп кеткендіктен малдарымызға жайылатын өріс қалмады. Сол себепті Гөшенде тұрып қалуымызға рұқсат бере көріңіз, — деп жауап берді. 5Перғауын Жүсіпке былай деп бұйырды:

— Әкең, бауырларың саған келіп жатыр. 6Мысыр елі сендер үшін ашық. Әкең мен бауырларыңды елдің ең жақсы жеріне қоныстандыр: олар Гөшен аймағын мекендесін! Араларында кәсібіне ерекше ұқыпты адамдардың бар екенін білсең, соларды менің малдарымның үстінен қарайтын аға бақташылар етіп тағайында!

7Мұнан соң Жүсіп әкесін ертіп келіп, перғауынға таныстырды. Жақып онымен амандасқан соң,[*] 8перғауын:

— Сіз нешедесіз? — деп сұрады. 9Ол:

— Мен жүз отыз жыл жат жұрттық болып өмір сүріп келемін. Өмірімнің жылдары әрі аз, әрі азапқа толы болды. Олар аталарымның бөтен елде көшіп-қонып жүріп жасаған жылдарынан әлдеқайда аз, — деп жауап қатты. 10Содан Жақып перғауынға батасын беріп,[*] қасынан шығып кетті.

11Сонымен Жүсіп әкесі мен аға-інілерін Мысырға қоныстандырып, перғауын айтқан Рамсес қаласының төңірегіндегі ең жақсы жерді олардың меншігі етіп пайдалануға берді. 12Жүсіп әкесін, бауырларын, әкесінің үй ішін түгелімен әр отбасының қажетіне қарай астықпен де қамтамасыз етті.


Жұт жылдары Жүсіптің Мысырды басқаруы

13Барлық елде астық қалмады. Жұттың өте қатты болғаны сондай, Мысыр мен Қанахан елдері аштықтан құрып кете жаздады. 14Содан олардың тұрғындары астық сатып алу үшін қолындағы бар ақшаларын Жүсіпке өткізді. Ол бұл қаржыларды жинап, перғауынның сарайына апарды. 15Мысыр мен Қанахандағы жұрттың ақшасы сарқылғанда, мысырлықтар түгелдей Жүсіпке келіп:

— Бізге астық бере көріңіз. Біз неге сіздің көз алдыңызда аштан қырылмақпыз? Ал ақшамыз таусылды, — деп өтінді. 16Жүсіп оларға:

— Ақшаларың таусылса, малдарыңды әкеліңдер. Мен оларды астыққа айырбастап беремін, — деді. 17Сонда олар малдарын айдап келіп, Жүсіп оларға жылқыларының, ірілі-ұсақты малдары мен есектерінің орнына астық берді. Сол жылы оларды барлық малдарының есебінен астықпен қамтамасыз етті.

18Олар Жүсіпке келесі жылы да келіп, былай деп өтініш жасады:

— Уа, тақсыр, біз ақшамыздың біткенін ғана емес, сонымен қатар малымыздың да иеміздікі болғанын ашық мойындаймыз. Бізде иемізге ұсынатын жеке басымыз бен жерімізден басқа түк те қалмады. 19Неге сіздің көз алдыңызда өзіміз де, жеріміз де құрып кетуге тиіспіз? Бізді және егіндіктерімізді астыққа сатып алыңыз, осылай перғауынның меншігіне айналамыз. Бізді өлмей, тірі жүрсін, жеріміз қаңырап бос қалмасын десеңіз, тұқым бере көріңіз.

20Содан Жүсіп Мысырдың бүкіл егіндік жерін перғауынға сатып алды. Аштық қысқан мысырлықтардың әрқайсысы егіндігін сатып, жер перғауынның меншігіне көшті. 21Осылай Жүсіп Мысырдың о шеті мен бұ шетіндегі халқын түгел құлға айналдырды.[*] 22Жүсіп тек діни қызметкерлердің[†] жерлерін ғана сатып алмады. Олар перғауыннан үздіксіз алып тұрған жалақыларымен күнелткендіктен, жерлерін сатуға мәжбүр болмады.

23Жүсіп халыққа:

— Сонымен мен бүгін өздеріңді, сондай-ақ егістік жерлеріңді де перғауын үшін сатып алдым. Енді сендерге жерге себетін тұқым үлестіремін. 24Бұдан былай сендер түскен өнімнің бестен бірін перғауынға салық ретінде беруге тиіссіңдер. Қалған төрт бөлігі себілетін тұқым әрі отбасыларыңның жейтін тамағы ретінде өздеріңде қалсын, — деп жариялады. 25Сонда халық:

— Сіз өмірімізді сақтап қалдыңыз. Бізге қожайынымыздың рақымы түссе екен дейміз. Енді перғауынның басыбайлы қызметшілері боламыз, — деп мақұлдады.

26Осылайша Жүсіп мысырлықтар үшін жинаған өнімдерінің бестен бірін перғауынға беруді заңға айналдырды. Бұл заң күні бүгінге дейін күшінде. Тек діни қызметкерлердің жерлері ғана перғауынның меншігіне кірмей қалды.


Жақыптың соңғы аманаты

27Исраилдіктер Мысырдағы Гөшен аймағына көшіп келіп, орнығып алған соң, өсіп-өніп, қатты көбейді.

28Жақып Мысыр елінде он жеті жыл тұрып, жасы жүз қырық жетіге жетті. 29Ажалы жақындағанда ол баласы Жүсіпті шақыртып алып, оған былай деді:

— Маған жақсылық жасағың келсе, қолыңды жамбасымның астына қойып тұрып мынадай уәде бер:[*] сен менің сүйегімді Мысырда қалдырмайсың. Маған деген сүйіспеншілігің мен адалдығыңның белгісі[†] сол болсын. 30Мен ата-бабаларымның қасына аттанғаннан кейін сүйегімді Мысырдан әкетіп, олар жатқан қабірге апарып қоярсың! — Жүсіп:

— Айтқаныңызды орындаймын, — деп сөз берді. 31Жақып:

— Маған антыңды бер! — деген соң Жүсіп оған ант берді. Сонда Исраил таяғының басына сүйеніп тұрып Құдайға ғибадат етті.[*]

#### 48


Жақыптың немерелері Ефрем мен Манасаға батасын беруі

1Біраз уақыт өткенде Жүсіпке «Әкең ауырып жатыр» деген хабар жетті. Жүсіп ұлдары Манаса мен Ефремді ертіп алып, әкесінің қасына барды. 2Жақыпқа «Сізге ұлыңыз Жүсіп келе жатыр» дегенде, ол күшін жинап, төсегінде басын көтеріп отырды. 3Содан Жақып ұлына тіл қатып былай деді:

— Құдіреті шексіз Құдай[†] маған Қанахан жеріндегі Лұзда аян беріп батасын берген болатын. 4Сонда ол маған мынадай сөздер айтты: «Мен сені ұрпақты етіп көбейтемін, топ-топ руларға айналдырамын. Осы елді сенің ұрпақтарыңның тұрақты меншігіне беремін».[*] 5Ал енді, мен саған келмей тұрғанда Мысыр елінде туған сенің екі ұлың менікі. Ефрем мен Манаса екеуі де Рубен, Шимон сияқты өзімнің ұлдарым болады.[*] 6Кейінірек туатын балаларың сенікі болмақ. Алайда олардың ұрпақтары өз үлестеріне тиген жерлерінде ағалары Ефрем мен Манасаның аттарымен аталатын болады.[*] 7Мен солтүстік Месопотамиядан қайтып келе жатып, Қанахан еліндегі Ефратаға таяу қалғанда Рахила қайтыс болды. Мен оны жоқтап, сол жерде, Ефратаға бара жатқан жолдың бойында, қабірге қойдым.[*] — Сол Ефратаның бүгінгі аты Бетлехем.

8Исраил Жүсіптің ұлдарына қарап:

— Мыналар кімдер? — деп сұрады.

9— Бұлар Құдай маған сыйлаған екі ұлым.

— Маған жақындатшы, оларға батамды берейін.

10Қартайғандықтан Исраилдің көздері нашар көретін еді. Жүсіп ұлдарын әкесіне жақындатып, ол немерелерін беттерінен сүйіп, құшақтады. 11Жүсіпке:

— Өзіңнің жүзіңді қайта көруден үмітім үзілген еді. Ал Құдай маған тіпті ұлдарыңды да көруге бұйыртты, — деді.

12Жүсіп әкесінің алдында отырған ұлдарын оның құшағынан босатып алып, оған жерге дейін бас иіп тағзым етті. 13Ол оң қолымен Ефремді ұстап Исраилдің сол жағына, ал Манасаны сол қолымен ұстап оның оң жағына апарып тұрғызды. 14Алайда Исраил оң қолын кенжесі болса да Ефремнің басына, ал сол қолын тұңғыштығына қарамастан Манасаның басына қойып тұрып, екі қолын айқастырып ұстады. 15Исраил Жүсіпке батасын беріп тұрып былай деді:

— Аталарым Ыбырайым мен Ысқақ Құдайдың көз алдында ғұмыр кешті. Құдай менің де өмір бойы бүгінге дейін Қорғанышым[*] болып келеді. 16Ол — барлық апаттан мені құтқарып келген Хабаршы,[*] енді мына балаларды да жарылқай көрсін! Менің атым және аталарым Ыбырайым мен Ысқақтың аттары осылар арқылы жалғаса беріп, олар жер бетінде кереметтей[†] көбейсін!

17Әкесі оң қолын Ефремнің төбесіне қойғаны Жүсіпке ұнамады. Сондықтан ол оң қолын Ефремнің басынан алып, Манасаның төбесіне қоймақшы болып:

18— Әке, олай емес! Тұңғышы мынау, оң қолыңызды соның басына қойыңыз, — деді. 19Бірақ әкесі бұған қарсы шығып:

— Ұлым, мен оны өзім де білемін. Бұдан да халық шығып, ол да атақты болады. Бірақ оның інісі ағасынан да ұлы болып, оның ұрпақтарынан топ-топ рулар тарайды, — деді. 20Жақып оларға батасын беріп тұрып: — Исраилдің ұрпағы бата бергенде сенің атыңды атап, «Құдай сені Ефрем мен Манасадай қылсын!» деп айтатын болады, — деді. Осылайша ол Ефремді Манасадан жоғары қойды.

21Содан кейін Исраил Жүсіпке:

— Біліп ал: жақында мен бұ дүниеден кетемін. Бірақ Құдай жар болып, сендерді аталарыңның жеріне қайтарады. 22Мен семсер-садағыммен аморлықтардың қолынан тартып алған қыратты жерімді[*] ағаларыңның озаты ретінде саған арнап қалдырамын, — деді.

#### 49


Жақыптың ұлдарына бата беріп, келер ұрпақтарының тағдырларын болжауы

1Жақып ұлдарын шақыртып алып былай деді:

— Бәрің келіңдер, мен сендерге[*] келешекте не болатынын айтып берейін:


2Жақыптың ұлдары, жиналыңдар,
Әкелерің Исраилге құлақ салыңдар!


3Рубен, сен тұңғышымсың, менің күшімсің,
Һәм күш-қуатымның алғашқы белгісісің![†]
Сен құрметтеліп, билік жүргізуге лайықсың,
4Бірақ тасыған судай шектен тыс астың:
Сен әкеңнің төсегін аттап, арамдадың,
Содан тұңғыштық жолыңнан[†] айырылдың![*]


5Ағайынды жігіттер Шимон және Леуі:
Кісі өлтіргіш қарулар — семсерлері.
6Ақыл-кеңестеріне ортақтығым жоқ,
Қабылдаған шешімдеріне де қатысым жоқ!
Олар ашуға беріліп, құртты адамның көзін,[*]
Қызық үшін бұқаның кесті тілерсегін.
7Сол екеуінің жауыз ашу-ызасын
Қарғыс атсын һәм рақымсыз қаһарын!
Сендерді Исраилдің ішіне бытыратамын,
Жақыптың халқының арасына таратамын.[*]


8Яһуда, сені бауырларың мадақтайды![*]
Қолың жауыңның желкесінен түспейді,
Әкеңнің ұлдары саған бас иеді.
9Яһуда, сен жас арыстанға ұқсайсың!
Ұлым, аң аулап, қайтып келе жатырсың:
Ол еркек арыстан құсап қомданады,
Күшігін қорғайтын ана арыстандай жатады;
Оны мазалауға кімнің батылы барады?
10Қолынан патша таяғын еш тартып алмайды,
Билік белгісі Яһуда әулетінде орнайды,
Бейбітшілік Әкелуші келеді ақырында,[*]
Халықтар Оған мойынсұнып бағынады да!
11Яһуда есегін мықты жүзім бұтасына,
Қодығын байлап қояды жүзім сабағына.
Ол өз шапанын жүзім шарабына,
Киімін жуатын болады жүзім шырынына.
12Көзінің түсі шараптан жылтырақ,
Тістері сүттен де аппақ болмақ.


13Забулон теңіздің жағалауындағы
Кеме тоқтайтын аймақта тұрады,
Шекарасы Сидонға[*] дейін созылады.


14Исашар мықты есектей болады,
Екі қоржынның арасына орнығады.
15Ол дем алуды қатты ұнатады,
Өз жерінің ұнамды екенін байқап,
Иығын жүк артуға ыңғайлап,
Басыбайлы қызметшіге айналады.


16Дан Исраилдің бір руы болады,
Халқына төрелік айтады.[*]
17Дан жол жиегіндегі жылан тәрізді,
Жолда жатқан сұр жылан секілді,
Ол атты өкшесінен шаққанда
Соған мінген құлайды артқа.
18О, Жаратқан Ие,[†] бар пәледен
Құтқаруыңды зарыға күтемін мен!


19Тонаушылар тобы шабуылдап Ғадты[*] ығыстырады,
Бірақ ол барлық жауларын да өкшелеп тықсырады.


20Ашир азық-түлікке дәйім бай болады,
Ол патшаға лайықты дәмді тағам шығарады.


21Нафталим жедел жүрісті елік секілді,
Ол, сондай-ақ, сүйкімді сөздердің иесі.[*]


22Жүсіп — мол жеміс беретін жүзім бұтасы,
Ол бұлақ басында өсіп-өніп тұрады,
Сабақтары дуалдан асып шығады.
23Дұшпандары ызаландырып шабуыл жасады,
Оқ атқан садақшылардай қастық жасады.
24Бірақ үнемі керулі оның садағы,
Керемет[†] епті қарулы қолдары.
Оны Жақып сиынған құдіретті Құдайы —
Исраилді қолдап жүретін Бағушысы
Әрі жылжымас Жартасы қорғайды.
25Иә, әкеңнің Құдайы өзіңді қолдайды!
Құдіреті шексіз Құдай[†] сені аспаннан[†]
Бар жақсылықтармен жарылқасын әрқашан!
Шыңырау бұлақтарын молынан ағызсын,
Сәби мен төлді көп қып, аққа тойғызсын!
26Лайым әкеңнің берген осы баталары
Атам заманнан тұрған таулардан,
Көне қырлардан үміт еткен баталардан
Әлдеқайда асып түсе берсін!
Бұл баталарым төбесіне Жүсіптің —
Бауырларының ішінен таңдаулының
Басына әрдайым қона берсін!


27Бунямин жыртқыш қасқырға ұқсайды:
Таң ата аулаған аңын жалмайды,
Кешкісін де олжасын бөлісіп тояды.


28Осылайша Жақып он екі ұлының бәріне сөзін арнады. Әрқайсысына өзіне сай келетін ерекше батасын беріп, болашақта олардан тарайтын Исраилдің он екі руы туралы айтып берді.


Жақыптың қайтыс болып, қабірге қойылуы

29Содан кейін Жақып ұлдарына былай деп өсиеттеді:

— Мен жуырда ата-бабаларымның қасына аттанамын. Менің сүйегімді хеттік Ефронның егістігіндегі үңгірге апарып қойыңдар! 30Бұл үңгір Қанахан елінде, Мамренің қасындағы Махпела егістігінде орналасқан. Оны (марқұм атам) Ыбырайым зират үшін жерімен қоса хеттік Ефроннан сатып алған.[*] 31Сол қабірге марқұм Ыбырайым мен әйелі Сара, Ысқақ пен әйелі Рабиға қойылды. Соған мен Лияның мәйітін де апарып қойдым. 32Жер танабы мен ондағы үңгір — хеттіктерден сатып алынған меншігіміз.

33Жақып ұлдарына осы өсиет сөздерін айтып болысымен қайтадан төсегіне жайғасты. Содан ақырғы демін шығарып, ата-бабаларының қасына аттанды.


#### 50

1Сонда Жүсіп әкесін бас салып құшақтап, жылап бетінен сүйді. 2Бұдан кейін ол өзіне қызмет жасап жүрген дәрігерлерге әкесінің денесіне май дәрі жағып бальзамдауға бұйырды. Олар Исраилдің мәйітіне қырық күн бойы хош иісті май дәрілер жақты, 3себебі бальзамдау үшін осыншама уақыт керек болатын. Мысырлықтар да Жақыпты жетпіс күн бойы жылап аза тұтты.

4Қаралы күндер аяқталғанда Жүсіп перғауынның уәзірлеріне:

— Маған мейірімділік көрсетіп, перғауынға мынаны жеткізіңдер: 5әкем марқұм көзі тірісінде маған: «Біліп ал, мен жуырда өлемін. Сүйегімді өзім Қанахан жерінде дайындап қойған қабірге апарып қоярсың!» деп өсиеттеп, осылай істеуге менен ант алған еді. Сондықтан енді әкемнің мәйітін қабірге қою үшін сол жерге барып, қайтып келейін, — деп өтініш жасады. 6Мұны естіген перғауын Жүсіпке:

— Әкеңе берген антыңа сай сол жаққа барып, сүйегін зиратқа қойып қайт! — деп рұқсатын берді.

7Сонымен Жүсіп жолға шықты. Оған перғауынның бүкіл нөкерлері — сарайындағы уәзірлері және Мысыр елінің рубасылары түгел ерді. 8Бұлармен бірге Жүсіптің үй іші, аға-інілері және әкесінің үйіндегі барлық адамдар ілесті. Гөшен елінде тек бала-шағалары мен ірілі-ұсақты малдары ғана қалды. 9Күймелер, салт аттылар да Жүсіппен бірге жүрді. Осылай бәрі үлкен көшке айналды.

10Олар Иордан өзенінің арғы жағында орналасқан Горен-Ғатадқа жеткен соң жеті күн бойы марқұмды зор қастерлеп еңіреп жылап жоқтады. 11Жергілікті қанахандықтар Горен-Ғатадтағы жоқтауды көріп: «Мысырлықтар үлкен жоқтау жасап жатыр», — десті. Сол себепті Иорданның ар жағындағы бұл жер Әбел-Мысраим («Мысырлықтардың жоқтауы») деп аталып келеді.

12Ал Жақыптың ұлдары әкелерінің айтқан өсиетін орындап, 13оның сүйегін Қанахан еліне, Ыбырайымның өз отбасының меншікті зираты ретінде хеттік Ефроннан сатып алған, Мамренің қасындағы Махпела егістігінде орналасқан үңгірге апарып қойды. 14Мұнан соң Жүсіп бауырларымен және өзіне еріп келген барлық адамдарымен Мысырға қайтып кетті.


Жүсіптің ағаларына ешқандай кек сақтамай, дүние салуы

15Әкелері өлген соң Жүсіптің ағалары бір-біріне: «Егер Жүсіп өзіне істеген жаман қылықтарымыз үшін бізден кек алатын болса қайтеміз?» — десті. 16Сол себепті олар Жүсіпке былай деп сәлем айтты:

— Сіздің әкеңіз өлер алдында бізге мынаны тапсырып кетті: 17«Сендер Жүсіптен ағаларыңның өзіңе жасаған күнәлары мен жауыздық әрекеттерін кешіре гөр деп сұраңдар!» Енді сіз әкеңіз сиынатын Құдайдың біздей құлдарының күнәларын кешіре көріңіз! — Жүсіп бұл сөзді естігенде жылап қоя берді.

18Содан кейін ағалары Жүсіпке өздері келіп:

— Сіздің құлдарыңызбыз, — деп, оның алдына жерге бас ұра жығылды. 19Ал Жүсіп оларға:

— Қорықпаңдар! Мен Құдайдың орнында емеспін ғой. 20Сендер маған жамандық ойладыңдар, бірақ Құдай[†] мұның бәрін жақсылыққа соқсын деп, осы арқылы көп адамдарды аштан өлуден аман сақтап қалуға ниет етті. Ол солай болды да. 21Сондықтан қорықпаңдар, мен сендерге де, балаларыңа да қамқор боламын, — деді. Осылай жылы сөйлесіп, ағаларының көңілдерін орнықтырды.

22Жүсіп Мысырда әкесінің үй ішімен бірге тұрып, жүз он жасқа толды. 23Ол Ефремнің үшінші ұрпағынан шөпшек ұлдарын да көріп, Манасадан туған Махырдың ұлдарын бауырына басты.

24Жүсіп бауырларына: «Мен жуырда дүниеден қайтамын. Алайда Құдай рақымшылық жасап, сендерді осы елден сөзсіз алып шығып, Өзі Ыбырайымға, Ысқаққа және Жақыпқа ант беріп, уәде еткен еліне бастап апаратын болады», — деді.

25Сол себепті Жүсіп Исраилдің ұрпақтарынан ант алып: «Құдай рақымын түсіріп, сендерді ешбір шүбәсіз осы жерден алып шығатын болады. Сол кезде менің сүйегімді де өздеріңмен бірге осы жерден ала кетіңдер!» — деп өсиеттеді.[*]

26Жүсіп жүз онға жетіп, қайтыс болды. Оның бальзамдалған мәйіті табытқа салынып, Мысыр елінде сақталып қойылды.

### Мысырдан шығу


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Кіріспе


Мысырдан көшіп шығу


Жазба туралы мәлімет

«Мысырдан көшіп шығу» жазбасы Жақыптың ұрпақтарының тарихындағы ерекше маңызды кезең туралы баяндайды. Мысырда өсіп-өніп, үлкен халыққа айналған оларды Жаратқан Ие сол елде көрген құлдық пен қанаудан құтқарды. Ол айдаладағы Синай тауында аян беріп, Өзінің салтанатты ұлылығын көрсетті. Жаратқан Ие оларды Өзіне бағышталған халқым деп қабылдап, олармен Келісімін жасады. Ол таңдап алған халқының Патшасы іспетті араларында бірге тұрып, оларды ата-бабаларына уәде еткен елге бастап апаруға сөз берді. Жаратқан Ие оларға Мұса пайғамбар арқылы адал мінез-құлық пен адамгершілік қарым-қатынастардың ережелері мен заңдарын тапсырды. Ол, сондай-ақ, оларға тек Оған ғана мойынсұнып, қалай құрмет көрсетіп ғибадат етудің жолдарын үйретті. Сол үшін халық Құдайдың бұйрығы бойынша құрбандық үстелін және киелі шатырды тұрғызды.

Бұл жазбада Құдай Тағаланың қасиеттері анық көрінеді. Ол киелі, шынайы, әділ, әрі Өзіне мойынсұнғандар үшін қайырымды да адал қамқоршы. Өзі Ыбырайым пайғамбарға алдын ала айтып кеткендей (Жар 12:3), енді Исраил халқы арқылы барлық басқа ұлттарды да жарылқауға ниеттенді.

Жазбада Мұса пайғамбардың ғажайып өмірбаянының бастапқы бөлігі де берілген. Жаратқан Ие оны жаңа туған кезінде өлімнен аман сақтап, халқының құтқарушысы әрі көсемі болуға белгіледі. Пайғамбар өз халқы мен Жаратқан Иенің арасында жүруші ретінде адал қызмет етті.

Археологтар мен тарихшылардың көбі Исраил халқының Мысырдан көшіп шығуы б.з.д. 15-ғасырда, яғни Тутмос ІІІ және оның ұлы Аменхотеп ІІ атты перғауындардың заманында, демек, Мысырдың 18-патша әулетінің билік құрған кезінде орын алған деп тұжырымдаған. Бұл «Патшалықтардың 3-жазбасында» берілген мәліметке сай келеді. Онда Сүлейменнің патшалық еткен төртінші жылы исраилдіктер Мысырдан көшіп шыққаннан кейін 480 жыл өткенде, яғни б.з.д. 1446 жылдың шамасында, болды деп баяндалған (Пат3 6:1).

#### 1


Исраил ұрпақтарының Мысырда зорлық-зомбылық көруі

1Исраил деп те аталған Жақып[*] Мысыр жеріне ұлдарын өз үй іштерімен қоса көшіріп әкелген еді. Олардың есімдері мыналар: 2Рубен, Шимон, Леуі, Яһуда, 3Исашар, Забулон, Бунямин, 4Дан, Нафталим, Ғад, Ашир. 5Жақыптан тараған ұрпақтардың саны сол кезде жетпіс болатын. Ал ұлдарының бірі — Жүсіп Мысыр еліне бұрынырақ келген еді.[*]

6Уақыт жетіп, Жүсіп пен бауырлары және олардың тұсында өмір сүргендердің барлығы да бұ дүниеден өтті. 7Ал Исраилдің үрім-бұтағы өсіп-өніп, сансыз көбейіп, күшейіп алғандары соншалық, жер солармен толып кетті.

8Сол кезде Мысырда жаңа бір патша билік құрды. Ол (осы ел үшін зор жақсылық жасаған) Жүсіп[*] туралы білмейтін. 9Патша өз халқына:

— Қараңдаршы, Исраилдің үрім-бұтағы тым көбейіп, күшейіп кетті. 10Ендеше ақылды шара ойластырып, олардың бұдан әрі көбеюлеріне жол бермейік. Әйтпесе соғыс бола қалған күнде дұшпандарымызға қосылып, бізге қарсы шайқасып, елімізден басқа жаққа көшіп кетер,[*] — деп ойындағысын айтты.

11Содан олар Исраил халқын ауыр жұмыспен діңкелетіп, қысым көрсету үшін үстерінен бақылаушылар тағайындады. Сонымен исраилдіктер Мысыр патшасы перғауын[*] үшін қоймалар ретінде Питом, Рамсес[*] қалаларын салды. 12Бірақ Исраил халқы неғұрлым көп қысым көрген сайын, соғұрлым өсіп-өніп, кеңінен жайыла түсті. Мысырлықтар олардан қатты қауіптеніп, 13халықты аяусыз құлдыққа салды. 14Оларды саз балшықтан илеп кірпіш құйып, үй салудың және егіндіктің кез келген ауыр жұмыстарына жекті де, қаталдықпен әр түрлі қара жұмыстарға мәжбүрлеп, өмірлерін аса қиындатты.

15Бұларға қоса Мысыр патшасы әйелдер босандырушы исраилдік[*] Шипыра мен Пуаны шақырып алып, оларға:

16— Исраилдік әйелдерді босандырған кезде нәрестенің жынысына назар аударыңдар: дүниеге ұл келсе, өлтіріңдер, ал қыз туса, тірі қалдырыңдар! — деп бұйырды. 17Бірақ әйел босандырушылар Құдайды терең қастерлегендіктен Мысыр патшасының айтқанын орындамай, туған ер балаларды тірі қалдыра берді. 18Мысыр патшасы мұны білгенде екеуін шақырып алып:

— Сендер неге бұлай істеп жүрсіңдер? Неліктен ер балаларды өлтірмейсіңдер? — деп ұрысты. 19Олар:

— Исраилдік әйелдер мысырлықтарға ұқсамай, өте күшті болып жатыр: олар босандырушы келмей тұрып-ақ босанып қояды, — деген жауап қайтарды. 20-21Босандырушылар Құдайды терең қастерлеп, осылай істегендері үшін, Құдай[†] оларға мейірімін төгіп, үйлерін жарылқап ұрпақ сыйлады. Исраил халқы да өсіп-өніп өте күшті болды. 22Сонда перғауын өзінің бүкіл халқына: «Исраилдіктердің дүниеге келген әрбір ер баласын Ніл өзеніне лақтырып, ал қыздарын тірі қалдырыңдар!» — деген жарлық шығарды.

#### 2


Жаңа туған Мұса пайғамбардың өлімнен құтқарылуы

1Сол кездері Леуі руынан шыққан бір адам[†] өз руынан әйел алады.[*] 2Сол әйел жүкті болып, ұл туады. Сәбидің ерекше әдемі[*] екенін көрген шешесі оны үш ай бойы жасырып бағады. 3Алайда бұдан әрі жасыра алмайтындықтан, әйел қамыстан себет тоқып,[*] оны қара шайырмен бітеп, нәрестені ішіне жатқызады. Сонан соң себетті Ніл өзенінің жағасында өсіп тұрған құрақтың арасына апарып, суға қоя береді. 4Баланың әпкесі алысырақ жерге тығылып қалып, онымен не болар екен деп аңдып тұрады.

5Сол мезгілде перғауынның қызы шомылу үшін өзенге келеді. Күтуші қыздары су жағасында әрі-бері жүрумен болады. Қамыс арасынан себетті байқап қалған ханша бір күтуші қызын жұмсап, оны алдыртады. 6Ханша себетті ашып, ішінде жатқан нәрестені көреді. Сол ұл бала жылап жатыр екен. Ханша оны аяп кетіп:

— Бұл — исраилдік нәресте ғой, — дейді. 7Сонда сәбидің әпкесі тығылып отырған жерінен шығып:

— Мен барып, бөбекті емізу үшін сізге бір исраилдік әйелді шақырып алып келейін бе? — деп сұрайды. 8Ханша:

— Иә, бара ғой, — дейді. Қыз барып, нәрестенің шешесін алып келеді. 9Ханша оған:

— Мына нәрестені ал, оны менің орныма емізетін боласың. Сол үшін ақыңды төлеймін, — деп бұйырады. Әйел бөбекті емізіп асырау үшін үйіне алып кетеді. 10Сәби біраз өскеннен кейін шешесі оны перғауынның қызына апарып береді. Ханша баланы бауырына басып, «Оны судан шығарып алдым ғой», — деп, оған Мұса[*] («Шығарып алған») деген ат қояды.


Мұсаның халқының қамын ойлап, Мадиянға қашуға мәжбүр болуы

11Арада бірнеше жыл өтіп, Мұса ержеткенде бір күні өз халқының арасына барып, олардың қандай ауыр жұмыс істеп жүргендерін көрді. Сол кезде ол исраилдік ұлттастарының біреуін бір мысырлықтың ұрып-соғып жатқанын байқап қалды. 12Мұса жан-жағына қарап, ешкімнің жоқ екеніне көзі жеткен соң, мысырлықты ұрып өлтіріп, құмға көміп тастады.

13Келесі күні де Мұса далаға шыққанда, бір-бірімен төбелесіп жатқан екі исраилдікті көрді. Жәбір көрсеткенге ол:

— Сен неге бауырласыңды ұрасың? — деді. 14Сол адам:

— Кім сені бізге басшы әрі төреші етіп тағайындады? Сен немене, мысырлықты өлтіргендей мені де өлтірмексің бе? — деп жауап қайтарды. Мұса: «Менің істегенім туралы жұрт біліп қойған екен ғой», — деп ойлап, үрейі ұшты.

15Болған жайды перғауын да естіп, Мұсаны өлтіртпек болды. Бірақ ол перғауыннан қашып кетіп, Мадиян еліне[*] барып, тоқтады.

Бірде Мұса құдық түбінде отырған еді. 16Мадияндық діни қызметкердің[†] жеті қызы бар болатын. Олар әкелерінің қой-ешкілерін суару үшін сол құдықтан су тартып, науаларды толтыратын. 17Алайда басқа қойшылар да келіп, бұларды қуып жіберіп, (алдымен өз малдарын суарып алатын). Бірақ бұл жолы Мұса орнынан ұшып тұрып, қыздарды қорғап, малдарын суарып берді. 18Қыздар үйлеріне қайтқанда әкелері Рәгуел:[*]

— Қалайша бүгін ерте келіп қалдыңдар? — деп сұрады. 19Олар:

— Бір мысырлық жігіт бізді қойшылардан қорғап, тіпті су тартып, малымызды суарып берді, — деп жауап қатты. 20Сонда әкелері:

— Сол жігіт қайда? Оны неге далада қалдырып кеттіңдер? Тамақ ішсін, шақырып келіңдер, — деп тапсырды.

21Оның қонақжайлылығына риза болған Мұса үйінде тұрып қалуға келісті. Уақыт өте, діни қызметкер Мұсаға қызы Сипораны әйелдікке берді.[*] 22Кейін әйелі ұл туып, Мұса оған Гершом (яғни «Сол жерге кірме») деген ат қойды. Себебі ол: «Мен бөтен жердегі жат жұрттық кірме[*] болдым», — деді.

23Ұзақ уақыттан кейін Мысырдың патшасы дүниеден қайтты. Ал исраилдіктер әлі де құлдықтан бейнет шегіп, күңірене күрсініп зарлап жатты. Олардың көмек сұрап жалбарынуы Құдайдың құлағына жетті. 24Зарлаған дауыстарын естігенде Құдай[†] Өзінің Ыбырайым, Ысқақ, Жақыппен жасаған Келісімін[†][*] рақыммен есіне алды. 25Осылай Құдай Исраил халқының мүшкіл халіне назар аударып, олардың қамдарын ойлады.

#### 3


Құдайдың жанып жатқан тікенді бұтадан Мұсаға аян беруі

1Мұса қайын атасы — мадияндық діни қызметкер[†] Етордың[*] ұсақ малдарын бағып жүрді. Бір күні ол отарын айдаланың алыс түкпіріне, Құдайдың тауы деп те аталатын Хориб тауына[*] айдап барды. 2Сол жерде оған Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] бір тікенді бұтаның ортасынан жалындап жанған от ішінен аян берді. Мұса бұтаның от болып жалындап тұрғанымен өртеніп кетпегенін байқаған еді. 3Сонда ол іштей: «Мынау қызық көрініс екен, сол жерге жақынырақ барып, бұтаның неліктен өртеніп кетпей жатқанын қарайыншы», — деп ойлады. 4Жаратқан Ие Мұсаның қарау үшін жақындап келгенін көрді. Содан Құдай[†] бұта арасынан оған:

— Мұса! Мұса! — деп дауыстады. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. 5Құдай:

— Мұнда жақындама, аяқкиіміңді шеш! Сен басып тұрған осы жер киелі[†], — деп бұйырып, 6— Мен әкеңнің Құдайымын әрі Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын, — деді.

Мұса Оған қарауға дәті бармай, бетін жауып алды. 7Жаратқан Ие:

— Мен халқымның Мысырда шеккен жәбіріне назар аударып, олардың айдаушыларынан қаналып, қинала айқайлағандарына құлақ салып келемін; олардың көрген азаптарын түгел білемін. 8Сондықтан Мен халқымды мысырлықтардың қолынан азат ету үшін көктен түстім. Оларды Мысырдан алып шығып, қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктер қоныстанған елге бастап алып барамын. Сол елдің жері шұрайлы, кең-байтақ, ағы мен балы ағыл-тегіл мол.[*] 9Енді мынаны біліп қой: исраилдіктердің қинала айқайлаған дауыстары құлағыма жетіп, Мен мысырлықтардың оларды аяусыз қанағандарын көріп тұрмын. 10Кәне, бар, Мен сені перғауынға жіберемін. Сен халқым Исраилді Мысырдан бастап алып шық! — деп бұйырды. 11Ал Мұса Құдайға:

— Перғауынға барып, исраилдіктерді Мысырдан алып шығатындай соншама мен кіммін? — деп жауап қайырды. 12Құдай:

— Мен саған жар боламын. Сен халықты Мысырдан алып шыққан соң, сендер Маған осы таудың маңында ғибадат ететін боласыңдар. Сені Өзім жібергендігімнің дәлелі сол болмақ, — деді. 13Ал Мұса Құдайға:

— Енді мен исраилдіктерге барып, «Мені ата-бабаларыңның Құдайы сендерге жіберді» десем, олар менен «Оның есімі кім?» деп сұрайды ғой. Сонда не деп жауап беруім керек? — деген сұрақ қойды. 14Құдай оған былай деп жауап қатты:

— Мен (Мәңгі) Бар Болушымын.[*] Исраилдіктерге: «(Мәңгі) Бар Болушымын деген мені сендерге жіберді» деп айт. — 15Құдай сөзін жалғап тағы былай деді: — Исраилдіктерге мынаны да айт: «Ата-бабаларыңның Құдайы, Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы — Жаратқан Ие[*] мені сендерге жіберіп отыр. Мәңгі бақи Менің атым осылай болмақ. Күллі келер ұрпақтар да Мені осы есіміммен естеріне сақтасын».

16Бар да, Исраилдің рубасыларын жинап алып, оларға былай де: «Ата-бабаларыңның Құдайы, Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы — Жаратқан Ие маған аян беріп, мынаны айтты: Мен сендерді назарымда ұстап келемін, Мысыр елінде көрген жәбірлеріңді түгел білемін. 17Сендерді Мысырдың езгісінен құтқарып, қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктер қоныстанған, ағы мен балы ағыл-тегіл елге алып баруға уәде бердім».

18Сонда Исраилдің рубасылары сенің айтқандарыңа ден қоятын болады. Мұнан кейін оларды ертіп, Мысыр патшасының алдына бар. Оған былай деңдер: «Біз, исраилдіктер, сиынатын Құдайымыз — Жаратқан Ие бізге аян берді. Енді үш күндік жердегі айдалаға барып, Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалуға бізге рұқсат етіңіз».

19Алайда құдіретті күш көндірмесе, Мысыр патшасының сендерді жібермейтінін білемін. 20Сондықтан Мен Мысырға құдіретті қолымды созып, оны керемет[†] істеріммен ойрандаймын. Содан кейін ғана перғауын сендерді қоя бермек.

21Ал Мен мысырлықтарды халқыңа оң көзбен қаратамын, кеткен кездеріңде құр қол аттандырмаймын. 22Араларыңдағы әрбір әйел көршілес және бірге тұрған мысырлық әйелдерден алтын-күміс бұйымдар мен әсем киімдерді сұрап алсын. Бұларды ұл-қыздарыңа сәндеп кигізіңдер, осылайша мысырлықтардың байлығын олжалайтын боласыңдар.

#### 4


Мұсаны Жаратқан Иенің жібергендігін дәлелдейтін кереметтер

1Сонда Мұса:

— Ал егер исраилдіктер маған сенбей, айтқаныма құлақ аспастан: «Жаратқан Ие[†] саған аян берген емес» десе, қайтемін? — деп жауап қайырды. 2Жаратқан Ие оған:

— Қолыңдағың не? — деді.

— Таяғым. — Жаратқан Ие:

3— Оны жерге лақтыр! — деді.

Мұса (мал баққанда қолына ұстап жүретін) таяғын жерге лақтырып жібергенде, ол жыланға айналды. Мұса одан қаша жөнелді. 4Ал Жаратқан Ие Мұсаға:

— Қолыңды созып, оны құйрығынан ұстап ал! — деп бұйырды. Мұса жыланды ұстап алғанда, ол қолында қайтадан таяққа айналды. 5Жаратқан Ие:

— Осы құдіретті істі исраилдіктерге көрсет. Ол халқыңның ата-бабалары Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы — Жаратқан Ие Өзім болып, мұнда саған аян бергендігіме солардың көздерін жеткізбек, — деді.

6Содан кейін Жаратқан Ие оған:

— Қолыңды қойныңа тық! — деп бұйырды. Мұса солай істеді де. Қолын суырып алғанда, қолы алапестен қар іспетті ағарып кетіпті. 7Жаратқан Ие:

— Қолыңды қайтадан тық! — деді. Мұса солай істеп, қолын қайта суырып алғанда, ол басқа дене мүшелері сияқты бұрынғы сап-сау қалпына келіпті. 8— Егер исраилдіктер саған да, көрсеткен алғашқы құдіретті ісіңе[*] де сенбесе, онда осы екіншісі олардың көздерін жеткізбек. 9Ал егер олар осы екі кереметке[†] де сенбей, айтқандарыңа құлақ аспай қойса, онда Ніл өзенінен су алып, құрғақ жерге төк. Сол су құрғақ жерде қанға айналады. — 10Бірақ Мұса Жаратқан Иеге:

— Уа, Ием[†]! Мен бұрыннан бері де, Сен құлыңмен тілдесіп тұрған қазір де сөзге шешен адам[†] емеспін. Аузым шабан, тілім жүйрік емес, — деп уайымын білдірді. 11Ал Жаратқан Ие:

— Адамға тілді бітірген кім? Оны мылқау не саңырау, көретін не соқыр ете алатын кім? Соны істей алатын Жаратқан Ие, Өзім, емеспін бе? 12Енді бар! Мен саған жар болып, айтатын сөздеріңді үйретемін, — деп бұйырды. 13Мұса:

— Уа, Ием! Кез келген басқа біреуді жібере көрші, — деп жалынды. 14Сонда Жаратқан Ие оған ашуланып, былай деп сөзін тамамдады:

— Сенің леуілік Һарон[*] атты ағаң бар емес пе? Оның сөзге шешен екенін білемін. Ол қазір-ақ сені қарсы алуға келе жатыр, өзіңді көргеніне шын жүректен қуанбақ. 15Онымен сөйлесіп, айтатын сөздерін аузына салуың керек. Мен саған да, оған да жар болып, сөздерімді айтқызып, не істеулерің керек екенін Өзім үйретемін. 16Сонда Һарон халыққа сенің атыңнан сөйлемек. Ол сенің аузың, ал сен ол үшін Құдай[†] (іспетті жетекші) боласың. 17Мына таяқ қолыңда жүрсін, сонымен Мен тапсырған құдіретті істерді көрсетпексің.


Мұсаның Мысырға қайтып баруы

18Мұса айдаладан қайын атасы Етордың қасына оралып:

— Мысырдағы туысқандарыма барып, амандығын білейін деп едім, — деді. Етор:

— Ендеше бар, жолың болсын, — деп келісті. 19Жаратқан Ие Мұсаға Мадиян елінде: «Мысырға қайтып бар, көзіңді құртпақ болғандардың бәрі өлді», — деп те тапсырған еді. 20Содан Мұса әйелі мен ұлдарын есекке отырғызып, Мысыр еліне қарай сапарға шықты. Өзі Құдай бұйырған таяқты қолына ала жүрді.

21Жаратқан Ие Мұсаға мына тапсырманы да берді:

— Мысырға қайтып барған соң, Мен өзіңе тапсырған кереметтердің бәрін перғауынның алдында көрсететін бол. Бірақ Мен оның жүрегін қасарыстырып қоямын, сондықтан ол халықтың кетуіне рұқсат етпейтін болады. 22Бұлардан кейін перғауынға былай де: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Исраил Менің ұлым — тұңғышым іспетті. 23Саған бұйырған болатынмын: Ұлымды жібер, Өзіме қызмет етсін! Ал сен оны жіберуден бас тартып тұрсың. Ендеше Мен сенің ұлың — тұңғышыңды өлтіремін!»

24Жолшыбай түнемелде Мұсаға[*] Жаратқан Ие қарсы кездесіп, оның көзін құртпақ болды. 25Бірақ әйелі Сипора тас пышақты ала сала, ұлын сүндеттеп жіберіп, тәнінен кесіп алғанын Мұсаның аяғына тигізді де: «Сен төгілген қанмен құтқарылған[*] күйеуімсің», — деді. 26Сонда Жаратқан Ие оны аман қалдырды. Ал Сипора Мұсаны «төгілген қанмен құтқарылған күйеуімсің» деп сүндет рәсіміне байланысты айтты.

27Жаратқан Ие Һаронға: «Айдалаға барып, Мұсаны қарсы ал», — деген болатын. Һарон жолға шығып, Мұсамен Құдайдың тауының[*] маңында кездесіп, құшақтап бетінен сүйді. 28Мұса өзін жіберген Жаратқан Иенің күллі сөздерін де, Оның көрсетуге бұйырған бүкіл құдіретті істері туралы да Һаронға айтып берді.

29Мұса мен Һарон Мысыр еліне барып, Исраилдің барлық рубасыларын жинап алды. 30Һарон Жаратқан Иенің Мұсаға айтқан сөздерін түгелдей баяндап, тапсырған құдіретті істерін халықтың көз алдында көрсетті. 31Сонда халық Құдайдың Мұса мен Һаронды жібергендігіне сенді. Олар Жаратқан Иенің өздерін назарында ұстап келгенін, азапты өмірлерін көріп тұрғанын естігенде Оған бас иіп тағзым етті.

#### 5


Перғауынның Құдайдың хабарын елемей, халықты қатты азаптауы

1Бұдан кейін Мұса мен Һарон перғауынның алдына барып, оған былай деді:

— Исраилдің сиынған Құдайы — Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: «Менің халқымды жібер! Олар айдалаға барып, Маған арнап мейрам өткізсін». — 2Алайда перғауын:

— Мен айтқанына құлақ асып, исраилдіктерді жіберетіндей «Жаратқан Ие» деген кім? Мен «Жаратқан Иені» білмеймін де, Исраил халқын жібермеймін де, — деп жауап қатты. 3Бірақ екеуі:

— Бізге исраилдіктердің Құдайы аян берді. Енді үш күндік жердегі айдалаға барып, Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалуға рұқсат етіңіз. Әйтпесе Ол бізді індетпен не соғыспен жазалайды,[*] — деп нық айтты. 4Ал Мысырдың патшасы:

— Ей, Мұса, Һарон, неге халықты арандатып, міндеттерінен алаңдатасыңдар? Өз жұмыстарыңа қайтып барыңдар! — деп бұйырды. 5Ол: — Елдеріңнің халқы тым көп, ал сендер оларды жұмыстарынан қалдырып демалдырып тұрсыңдар, — деп те наразылығын білдірді.

6Сол күні перғауын елдегі құл айдаушылар мен бақылаушыларына арнап мынадай әмір берді: 7«Бұдан былай исраилдіктерге кірпіш құю үшін бұрынғыдай сабан бермеңдер! Өздері барып, жинап әкелетін болсын! 8Алайда олардың бұрынғы мөлшердегідей кірпіш құюларын талап етіп, қажетті кірпіш санын еш кемітпеңдер! Олар жалқау, сондықтан да: «Біз барып, Құдайымызға арнап құрбандық шалайық!» деп айқай салып жүр. 9Жұмыстарын қиындатыңдар! Олар құр сөздерге ден қоймай, жұмыс істесін!»

10Құл айдаушылар мен бақылаушылар барып, халыққа жар салып: «Перғауынның әмірі мынау: Бұдан былай сендерге сабан берілмейді. 11Қайдан тапсаңдар одан табыңдар, сабанды өздерің барып жинаңдар! Алайда құятын кірпіштеріңнің саны кемітілмей, сол күйінде қалады!» — деді.

12Сонда халық Мысырдың түкпір-түкпіріне тарап, сабан орнына орылған егістіктерде қалған сабақтарды жинаумен айналысты. 13Құл айдаушылар халықты: «Күнделікті атқарған жұмыс көлемдерің сабанмен қамтамасыз етілген кездегідей болсын!» — деп қыспақтай берді. 14Олар өздері тағайындаған исраилдік бақылаушыларды: «Неге сендер кеше де, бүгін де кірпіш мөлшерін бұрынғыдай етіп өткізбедіңдер?» — деп, соққының астына алды. 15Сонда исраилдік бақылаушылар перғауынның алдына барып:

— Тақсыр, құлдарыңызға неге бұлай істейсіз? 16Бізге сабан берілмейді, алайда кірпіш құю талап етіледі. Міне, құлдарыңызды ұрып-соғады, бірақ бәріне кінәлі өз халқыңыз, — деп жалбарынды. 17Бірақ перғауын:

— Жоқ, сендер еріншек, жалқаусыңдар! Сондықтан да «Біз барып, Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалайық!» дей бересіңдер. 18Барыңдар, жұмыс істеңдер! Сабан берілмейді, ал кірпіштің тиісті санын бәрібір дайындап өткізуге міндеттісіңдер! — деп кесіп айтты.

19«Күнделікті дайындалуға тиісті кірпіш санын еш кемітпейсіңдер!» деген үзілді-кесілді сөздерден исраилдік бақылаушылар халдерінің мүшкілдігін ұқты. 20Олар перғауыннан шығып келе жатқанда өздерін күтіп тұрған Мұса мен Һаронға жолығып: 21«Жаратқан Ие сендерге назар салып, үкімін шығарсын! Өйткені сендер бізді перғауын мен оның нөкерлерінің алдында сасық нәрседей жиренішті еттіңдер! Көзімізді құрту үшін олардың қолдарына қару ұстатып қойдыңдар!» — деп бұларға кінә артты.


Құдайдың халықты құтқаруы жайлы қайтадан берген уәдесі

22Содан Мұса қайтадан Жаратқан Иеге сиынып:

— Уа, Ием[†], бұл халықты осыншама азапқа неліктен душар еттің? Мені не үшін жібердің? 23Мен перғауынға барып, Сенің хабарыңды жеткізгеннен бері ол халықты бұрынғыдан бетер азапқа салып келеді. Ал Өзің халқыңды құтқарамын дегенмен, құтқармадың! — деп налыды.


#### 6

1Сонда Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп білдірді:

— Енді сен Менің перғауынға не істейтінімді көретін боласың. Мен оған қарсы құдіретті қолымды созған соң, ол халықты босататын болады. Ол құдіретті қолымның ықпалынан оларды елінен тіпті өзі қуып шығатын болады! — 2Құдай[†] Мұсаға тағы мынаны да айтты: — Мен Жаратқан Иемін. 3Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа «Құдіреті шексіз Құдаймын» деп аян бергенімде[*] оларға Өзімнің «Жаратқан Ие» деген есімімді[*] білдірген жоқпын. 4Өздері жат жұрттық болып тұрып жатқан Қанахан елін беруге олармен Келісім[†] жасаған едім.[*] 5Енді мысырлықтар құлдықта ұстап жатқан исраилдіктердің күңіренген күрсінісі құлағыма жетіп, сол Келісімімді еске алдым.

6Сондықтан исраилдіктерге барып, мына сөздерімді жеткіз: «Мен Жаратқан Иемін, сендерді мысырлықтардың езгісінен азат етемін. Мен қолымды созып, құдіретті істеріммен мысырлықтарды соттап, жазалау арқылы өздеріңді құлдықтан құтқарып аламын. 7Мен сендерді өз халқым деп қабылдап, Құдайларың боламын. Сонда Менің өздеріңді Мысырдың езгісінен босатып алып шыққан Жаратқан Ие — сендердің Құдайларың екенімді білетін боласыңдар. 8Мен Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа беруге қолымды көтеріп тұрып ант еткен елге[*] сендерді бастап алып барамын. Сол жерді мұралық иеліктеріңе табыстаймын. Мен Жаратқан Иемін!»

9Мұса осы хабарды исраилдіктерге жеткізді, алайда ауыр жұмыс еңселерін басып, жігерлері күйреген олар Мұсаға құлақ салмады. 10Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

11— Барып, Мысыр патшасы перғауынға: «Еліңнен исраилдіктерді жібер!» де. — 12Ал Мұса Жаратқан Иеге:

— Менің айтқандарыма тіпті исраилдіктер құлақ салмағанда, перғауын қайдан құлақ салсын? Сөзге шорқақпын ғой,[*] — деп жауап қайырды.

13Алайда Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға қайтадан тіл қатып, оларды исраилдіктерге және Мысырдың патшасы перғауынға арнаған әмірлерін жеткізуге жіберді. Осылай Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға Исраил халқын Мысырдан алып шығуды тапсырды.


Һарон мен Мұсаның шыққан ата-тегі

14Исраилдің басты руларының басшылары мыналар: Исраилдің тұңғышы Рубеннің ұлдары: Ханох, Паллу, Хесрон, Қарми. Бұлар Рубеннің үрім-бұтағы.

15Шимонның ұлдары: Емуел, Ямин, Охад, Яхин, Сохар, Саул. Саул қанахандық әйелден туған еді. Бұлар Шимонның үрім-бұтағы.

16Тараған тармақтары бойынша берілген Леуінің ұрпақтарының аттары мыналар: Герсон, Қахат, Мерари. Леуі жүз отыз жеті жыл өмір сүрді.

17Герсонның үрім-бұтағы: Лібіни, Шимей және олардан тараған ұрпақтары. 18Қахаттың ұрпақтары: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел. Қахат жүз отыз үш жыл жасады. 19Мераридің ұрпақтары: Мәхли мен Мұши. Бұл — Леуінің тармақтары бойынша берілген үрім-бұтағы.

20Ымрам әкесінің қарындасы Иохебедке үйленді. Олардан Һарон мен Мұса дүниеге келді.[*] Ымрам жүз отыз жеті жыл өмір сүрді.

21Ысқардың ұрпақтары: Қорах, Непек, Зіхри. 22Ұзиелдің ұлдары: Мишайл, Елісапан, Сітри.

23Һарон Нағасонның қарындасы Әминадап қызы Елішебаға[*] үйленіп, одан Надаб, Әбиһу, Елазар мен Ітамар дүниеге келді.

24Қорахтың ұрпақтары: Асир, Елқанах, Әбиясаф. Бұлар — Қорахтың үрім-бұтағы.

25Һаронның ұлы Елазар Пұтиелдің қыздарының біреуіне үйленді. Одан Пінехес дүниеге келді. Бұлар — Леуінің тараған тармақтары бойынша берілген рубасылары.

26Осы шежіреде аттары аталған Һарон мен Мұса — Жаратқан Иенің «Исраил халқын Мысырдан лек-легімен алып шығыңдар!» деген тапсырмасын алғандар. 27Исраилдіктерді әлгі елден бастап алып шығу туралы бұйрықты Мысыр патшасы перғауынға жеткізгендер осы Мұса мен Һарон болатын.


Құдайдың Мұса мен Һарон арқылы перғауынға құдіретін көрсетуі

28Жаратқан Ие Мысырда Мұсаға тіл қатқан кезде 29оған былай деп бұйырған еді:

— Мен Жаратқан Иемін. Менің өзіңе айтқандарымның бәрін Мысыр патшасы перғауынға жеткіз! — 30Ал Мұса Жаратқан Иеге:

— Сөзге шорқақпын ғой, перғауын айтқандарыма қайдан құлақ салсын? — деген болатын.[*]


#### 7

1Содан Жаратқан Ие[†] Мұсаға жауап беріп былай деді:

— Біліп ал: Мен сені перғауынның алдында Құдай[†] (іспетті құдіретті) етемін,[*] ағаң Һарон (хабарыңды жеткізуші) пайғамбарың[†] болады. 2Сен өзіңе бұйырғандарымның бәрін оған айтасың, ал Һарон перғауынға өз елінен Исраил халқын босатып жіберсін деп айтуға тиіс. 3Алайда Мен перғауынның жүрегін қасарыстырып қоямын. Мен Мысыр елінде көптеген ғажап істер мен кереметтерім[†] арқылы Өзімнің кім екенімді дәлелдесем де, 4перғауын сендерді тыңдамайтын болады. Сонда Мысырға қолымның құдіретін төндіріп, қатаң жазалар тартқызу арқылы өз жасағым — халқым Исраилді Мысыр елінен алып шығамын. 5Осылайша Мысырға қолымды созып, ел ішінен Исраил халқын алып кеткенімде, мысырлықтар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

6Мұса мен Һарон бұларды мұқият орындап, Жаратқан Иенің өздеріне бұйырғанындай істеді.[*] 7Екеуі Оның хабарын перғауынға жеткізгенде Мұса сексен, Һарон сексен үш жаста еді.

8Сол кезде Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тіл қатып:

9— Перғауын сендерге: «(Өздеріңді Құдай жібергендігін дәлелдейтін) керемет көрсетіңдер!» деп талап еткенде, сен, Мұса, Һаронға: «Таяғыңды перғауынның алдына қарай жерге лақтыр!» деп айт. Сонда таяқ жыланға айналмақ, — деді.

10Содан Мұса мен Һарон перғауынның алдына барып, Жаратқан Иенің бұйырғанындай істеді. Һарон таяғын перғауын мен оның нөкерлерінің алдына қарай жерге лақтырып жібергенде, ол жыланға айналды. 11Бірақ перғауын өзінің білімпаздары мен сиқыршыларын алдыртты. Сонда Мысырдың абыздары[*] да сиқыршылықтарымен дәл солай істеді. 12Әрқайсысы таяғын жерге лақтырып, жыланға айналдырды. Бірақ Һаронның жыланға айналған таяғы олардың жылан таяқтарын жұтып қойды! 13Сонда да перғауынның жүрегі қасарысып, Мұса мен Һаронның айтқандарына мойынсұнбай қойды. Осылай болатынын Жаратқан Ие алдын ала білдірген еді.


Бірінші апат: судың қанға айналуы

14Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Перғауынның жүрегі қайтпастан қасарысып, халықты жіберуден бас тартып тұр. 15Ертеңгісін перғауын Нілге қарай беттеген кезде[*] өзен жағасында жолын тосып тұр! Қолыңа бұрын жыланға айналған таяғыңды ұста. 16Перғауынға былай де: «Исраилдіктердің Құдайы Жаратқан Ие маған сізге келіп, мынаны айтуды тапсырды: Айдалада Өзіме ғибадат ету[*] үшін халқымды жібер! Сен осы уақытқа дейін Мені тыңдамай келдің. 17Сол үшін де Жаратқан Ие мынаны айтады: Менің Жаратқан Ие екенімді қазір жасайтынымнан білетін боласың![*] Қараңыз, мен қолымдағы таяқпен Нілдегі судың бетін ұрғанда, ол қанға айналады. 18Балықтар қырылып, суы сасиды, мысырлықтарға Нілдің суын ішу жиренішті болады». — 19Жаратқан Ие Мұсаға арнаған сөзін жалғастырып: — Сен Һаронға былай де: «Таяғыңды алып, қолыңды Мысырдың суларына қарай көтер! Сонда өзендер мен арықтардың, тоғандар мен су қоймаларының бәрі қанға айналады. Бүкіл Мысырды қан жайлап кетпек, тіпті ағаш[†] не тас ыдыстардың ішіндегі су да қанға айналмақ», — деді.

20Мұса мен Һарон Жаратқан Иенің бұйырғанындай істеді. Һарон перғауын мен оның нөкерлерінің көз алдында таяғын жоғары көтеріп, сонымен Нілдегі судың бетін ұрып қалды. Сонда өзендегі бүкіл су қанға айналды! 21Балықтар қырылып, су сасып кетті. Мысырлықтар өзеннен су іше алмайтын болды. Бүкіл Мысыр жерін қан жайлап кетті.

22Ал Мысырдың абыздары[*] да сиқыршылықтарымен дәл солай істеді. Сонда перғауынның жүрегі қасарысып, ол Мұса мен Һаронның айтқандарына мойынсұнбай қойды. Жаратқан Ие соны алдын ала білдірген болатын. 23Перғауын кері бұрылып, сарайына кетіп қалды. Бұл апат та оның жүрегін жібітпеген еді. 24Бүкіл мысырлықтар Нілдің жағалауынан ішетін су табу үшін құдық қаза бастады, өйткені өзеннің суын іше алмады.

25Содан Жаратқан Иенің Нілдің суын арамдағанынан кейін жеті күн өтті.

#### 8


Екінші апат: құжынаған бақалар

1Мұнан соң Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды:

— Перғауынға барып, сөзімді жеткіз: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Маған ғибадат ету үшін халқымды жібер! 2Егер одан бас тартсаң, бақалар қаптатып, бүкіл өлкеңе залал келтіремін. 3Нілде бақалар құжынап, олар судан шығып, сарайыңа, ұйықтайтын бөлмеңе, тіпті төсегіңе дейін кіріп кетпек. Олар уәзірлеріңнің сарайлары мен бүкіл халқыңның үйлерін де, пештерің мен қамыр ашытатын ыдыстарыңды да жайлайды. 4Өзіңнің, халқыңның және бүкіл нөкерлеріңнің үстеріңде бақалар секіріп жүрмек».

5Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тағы да былай деп бұйырды:

— Һаронға мынаны айт: «Қолыңа таяғыңды ұстап, өзендер, арықтар және тоғандарға қарай көтеріп тұр да, бақаларды шығарып, Мысыр елін бақаға қаптат».

6Һарон қолын Мысырдың суларына қарай көтергенде олардан бақалар шығып, елді жайлап алды. 7Ал абыздар да сиқыршылықтарымен солай істеп, Мысыр жеріне бақалар шығарды. 8Сонда перғауын Мұса мен Һаронды шақырып алып, оларға былай деді:

— Жаратқан Иеге менен және халқымнан бақаларды алып кете көрсін деп жалынып сиыныңдар. Содан кейін мен халықты Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалып ғибадат ету үшін жіберемін. — 9Мұса перғауынға жауап беріп:

— Менің сіз үшін, нөкерлеріңіз бен халқыңыз үшін Оған қай уақытта сиынуымды қалайсыз, соны өзіңіз белгілеңіз.[†] Сонда барлығыңыз және үйлеріңіз бақалардан құтылып, тек өзендегілер ғана қалады, — деді. 10Перғауын:

— Ертең, — деп шешті. Мұса:

— Айтқаныңыздай болады. Құдайымыз Жаратқан Иеге тең келетін ешкімнің жоқ екенін осыдан білетін боласыз! 11Өзіңіз, үйлеріңіз, нөкерлеріңіз бен халқыңыз бақалардан құтылып, олар тек өзенде ғана қалады, — деді.

12Мұса мен Һарон перғауыннан шыққаннан кейін Мұса Жаратқан Иеге дауыстап сиынып, перғауынға бола құжынатып алып келген бақаларынан елді құтқарсын деп өтінді. 13Жаратқан Ие Мұсаның перғауынға алдын ала айтқан сөздеріне сай істеді. Содан барлық үйлердегі, қоралар мен даладағы бақалар құрып кетті. 14Жұрт оларды жинастырып, төбе-төбе етіп үйіп қойды. Сонда сасық иіс бүкіл елді алып кетті. 15Алайда перғауын апаттан құтылғанын көргенде жүрегін қайтадан қасарыстырып, Мұса мен Һаронның айтқандарына мойынсұнбай қойды. Осылай болатынын Жаратқан Ие алдын ала білдірген еді.


Үшінші апат: масалар

16Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Һаронға мынаны айт: «Таяғыңды сілтеп, жердің шаң-тозаңын[*] ұрып жібер! Сонда бүкіл Мысырдағы шаң-тозаң масаларға айналады».

17Олар солай істеді де. Һарон қолындағы таяғын сілтеп, жердің шаң-тозаңын ұрып қалғанда, адамдар мен малдардың үстіне масалар жабыла қонды. Бүкіл Мысыр еліндегі шаң-тозаң масаларға айналды. 18Абыздар да сиқыршылықтарымен масалар келтіргілері келіп еді, бірақ қолдарынан келмеді. Ал масалар адамдарға да, малдарға да жаппай қонды. 19Сонда абыздар перғауынға:

— Бұл — Құдайдың құдіретті ісі![*] — деді. Алайда перғауынның жүрегі қайтпастан қасарысып, Мұса мен Һаронның айтқандарына мойынсұнбай қойды. Осылай болатынын Жаратқан Ие алдын ала айтқан да еді.


Төртінші апат: шыбын-шіркейлер

20Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Ертеңгісін ерте тұр да, өзенге бара жатқан кезінде перғауынның алдынан шығып, сөзімді жеткіз: «Жаратқан Ие былай дейді: Маған ғибадат ету үшін халқымды жібер! 21Егер оларды жібермесең, онда Мен өзіңе, нөкерлеріңе, халқыңа және тұратын үйлеріңе шыбын-шіркейлерді быжынатып жіберемін. Мысырлықтардың үйлері мен далалары шыбын-шіркейге лық толады. 22Ал сол күні Мен өз халқым мекендеген Гөшен еліне бөлек қараймын: онда ешқандай шыбын-шіркей болмайды! Осылайша сен бұл елдің ішінде Менің, Жаратқан Иенің, бар екенімді білетін боласың. 23Мен өз халқымды сенің халқыңнан ажыратып қоямын. Құдіретімді көрсететін осы керемет[†] ертең болады».

24Жаратқан Ие солай істеді де. Перғауынның сарайы, нөкерлерінің үйлері, бүкіл Мысыр елі бұлттай қаптаған шыбын-шіркейлерге толып, ел күйреп жатты. 25Сонда перғауын Мұса мен Һаронды шақырып алып, оларға:

— Барып, Құдайларыңа арнап осы елдің ішінде құрбандық шалыңдар! — деді. 26Бірақ Мұса:

— Олай істеуге болмайды. Құдайымыз Жаратқан Иеге ұсынатын құрбандығымыз мысырлықтар үшін жиренішті. Шалған құрбандықтарымыз оларға жиренішті болып көрінсе, бізді таспен атқылап өлтіреді емес пе? 27Біз үш күндік жердегі айдалаға барып, Құдайымыз Жаратқан Иеге Өзі бұйырғандай құрбандық шалуымыз керек, — деп жауап қайырды. 28Ал перғауын:

— Сендерді Құдайларың Жаратқан Иеге арнап айдалада құрбандық шалуларың үшін жіберемін. Тек алысқа бармаңдар! Енді мен үшін сиыныңдар, — деп өтінді. 29Мұса:

— Қазір қасыңыздан кеткен бойда Жаратқан Иеге сиынамын. Ертең өзіңіз, нөкерлеріңіз бен халқыңыздан шыбын-шіркейлер алыстап кететін болады. Тек перғауын алдауын доғарсын, халықты Жаратқан Иеге арнап құрбандық жасау үшін баруға жібермей жүрмесін, — деді.

30Мұса перғауынның алдынан шығып, Жаратқан Иеге сиынды. 31Ол Мұсаның тілегеніндей істеп, перғауынды, нөкерлері мен халқын шыбын-шіркейлерден арылтты. Сонда елде бір шыбын да қалмады. 32Алайда перғауын бұл жолы да жүрегін қасарыстырып, халықты жібермей қойды.

#### 9


Бесінші апат: малдың қырылуы

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды:

— Перғауынға барып сөзімді жеткіз: «Исраилдіктердің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Маған ғибадат ету үшін халқымды жібер! 2Егер оларды жіберуден бас тартып, әрі қарай ұстап қалатын болсаң, 3онда сақ бол. Жаратқан Ие далада жүрген малдарыңа қол салып, жылқыларың, есектерің, түйелерің, мүйізді ірі қараларың және қой-ешкілерің өте жаман індетке ұшырайтын болады! 4Ал Жаратқан Ие қайтадан исраилдіктердің малдарына мысырлықтардікінен бөлек қарамақ: Исраилдің бір тұяғы да шығынға ұшырамайды! 5Жаратқан Ие уақытты белгілеп[†] қойды: Ол мұны осы жерде күні ертең істей бастайды».

6Жаратқан Ие келесі күні солай істеді де. Мысырлықтардың малдары жаппай қырылды, ал исраилдіктердің малдарынан бірде-бір шығын болмады. 7Перғауын адамдарын жіберіп, исраилдіктердің бір тұяғының да шығынға ұшырамағанын біліп алды. Сонда да перғауынның жүрегі қасарысып, ол халықты жібермей қойды.


Алтыншы апат: шиқандар

8Содан соң Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға былай деп бұйырды:

— Пештен уыстап күл алыңдар. Мұса оны перғауынның көз алдында аспанға[†] қарай шашып жіберсін. 9Сонда ол майда тозаң болып бүкіл Мысыр еліне тарап кетеді де, адамдар мен жан-жануарларда шиқандар пайда болады.

10Мұса мен Һарон пештен күл алып, перғауынның алдына барды. Мұса күлді аспанға қарай шашып жібергенде, адамдар мен жан-жануарларда шиқандар пайда болды. 11Абыздар Мұсаға қарсы тұра алмады. Барлық мысырлықтар сияқты олардың тәндеріне де шиқандар шыққан болатын. 12Алайда Жаратқан Ие перғауынның жүрегін қасарыстырып, ол Мұса мен Һаронның айтқандарына құлақ аспай қойды. Осылай болатынын Жаратқан Ие алдын ала айтқан да еді.


Жетінші апат: күн күркіреу мен бұршақ

13Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Ертеңгісін ерте тұрып, перғауынның алдына барып, сөзімді жеткіз: «Исраилдіктердің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Маған ғибадат ету үшін халқымды жібер! 14Мен осы жолы қасарысқан жүрегіңе, нөкерлеріңе және халқыңа қарсы ойлаған апаттарымның бәрін жіберетін боламын. Сонда сен жер бетінде Маған тең келетін ешкімнің жоқ екеніне көзің жетіп, соны білетін боласың. 15Қаласам баяғыда қолымды созып-ақ өзіңді де, халқыңды да індетке[*] ұшыратып, жер бетінен жоқ қылған болар едім. 16Алайда саған (істейтінім арқылы) құдіретімді көрсетіп, бүкіл жер жүзіне атымды шығару үшін ғана сені патша етіп қойдым.[*] 17Сен әлі де халқыма қарсы шығып, оларды жібермей келесің. 18Біліп ал: Мен ертең осы мезгілде Мысыр Мысыр болғалы күні бүгінге дейін болып көрмеген бұршақты сенің еліңе жаудырамын. 19Енді адамдарыңды жіберіп, даладағы малдарың мен меншіктеріңнің бәрін де паналарға жинатып алдырт! Үй-қораларды паналамай далада жүрген күллі адамдар мен малдар бұршақтың астында қалып, қырылмақ».

20Перғауынның нөкерлерінің кейбіреулері Жаратқан Иенің сөздерінен қорқып, қарамағындағы қызметшілері мен малдарын жедел түрде қауіпсіз жерлерге жинап алды. 21Ал Жаратқан Иенің сөзіне көңіл бөлмегендер өз қызметшілері мен малдарын далада қалдырды.

22Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйрық берді:

— Қолыңды аспанға қарай соз! Сол сәтте бүкіл Мысыр елінің үстіне, ондағы адамдардың, малдардың және даладағы өсімдіктердің бәрінің үстіне бұршақ жауатын болады.

23Мұса таяғын аспанға қарай созғанда, Жаратқан Ие күн күркіретіп, бұршақ жаудырып, жерге найзағай түсірді.[*] Осылайша Жаратқан Ие Мысыр елін бұршақтың астына алып, 24бұршақ жерге үздіксіз төпелеп, арасында найзағай жарқылдап тұрды. Бұршақтың мұндай күшті жауғанын Мысыр халқы ел болып, басы біріккелі көрген емес. 25Бұршақ бүкіл Мысыр даласында жүрген күллі адамдар мен малдарды қырып, өсіп тұрғанның барлығын тып-типыл қылып, ағаш[†] атаулының бұтақтарын сындырып, быт-шыт етті. 26Тек Исраилдің үрім-бұтағы мекендеген Гөшен елінде ғана бұршақ жауған жоқ.

27Содан перғауын кісі жіберіп, Мұса мен Һаронды шақырып алып:

— Осы жолы мен күнә[†] жасадым. Жаратқан Ие әділ, ал өзім және халқым кінәлі. 28Жаратқан Иеге сиыныңдаршы! Құдайдың қатты күн күркіретіп, бұршақ жаудырғаны тоқтаса екен! Бұған дейін басымызға түскені жетер. Сендерді жібермекпін, бұдан әрі қарай мұнда қалуға тиіс болмайсыңдар, — деді. 29Мұса:

— Қаладан шығысымен-ақ қолымды Жаратқан Иеге қарай жайып сиынамын. Сонда күн күркіреуін тоқтатып, бұршақ та жаумайтын болады. Осыдан жердің иесі Жаратқан Ие екенін[*] білетін боласыз. 30Алайда өзіңіз де, нөкерлеріңіз[*] де (шынайы) Құдайды, Жаратқан Иені, әлі де терең қастерлеп, Одан қорықпайсыздар, соны білемін, — деп жауап қатты.

31Зығыр мен арпаны бұршақ ұрып кетті, өйткені арпа масақ жарып, зығыр гүлдеп тұрған еді. 32Ал бидай мен соған ұқсас дәнді дақылдар[*] кеш пісетін болғандықтан бұршаққа ұрыла қоймады.

33Мұса перғауыннан қаланың сыртына шығып, қолын Жаратқан Иеге қарай жайып сиынды. Сонда күн күркіреуін, бұршақ жаууын доғарып, жаңбыр да тиылды. 34Бірақ перғауын бұршақ пен жаңбырдың әрі күннің күркіреуінің тыйылғанын көргенде, күнә жасауын әрі қарай жалғастырып, өзі де, нөкерлері де жүректерін қасарыстырып алды. 35Осылай перғауын қайтадан қырсығып, Исраил халқын жібермей қойды. Солай болатынын Жаратқан Ие Мұса арқылы алдын ала айтқан да еді.

#### 10


Сегізінші апат: жалмауыз шегірткелер

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды:

— Перғауынға қайтадан бар! Мен перғауынның және нөкерлерінің жүректерін қасарыстырып қойдым. Мұндағы мақсатым: олардың араларында осы керемет[†] істерім арқылы өз құдіретімді көрсетуім 2әрі сендердің Менің мысырлықтарға билігімді қалай паш еткенім туралы балаларың мен немерелеріңе әрдайым айтып жүріп, Менің Жаратқан Ие екенімді білулерің.[*]

3Мұса мен Һарон перғауынға тағы да барып, былай деді:

— Исраилдіктердің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: «Сен қашанға дейін Маған бағынудан бас тартпақсың? Халқымды Өзіме ғибадат етуге жібер! 4Егер де жібермесең, ертең-ақ еліңе шегірткелер алып келемін. 5Олар түк көрінбестей етіп жердің бетін жауып алып, сендерде бұршақтан аман қалғанның бәрін жалмап, даладағы барлық ағаштардың[†] жапырақтарын да түк қалдырмай жалмап жеп қояды. 6Өз сарайларың да, бүкіл нөкерлеріңнің және барлық мысырлықтардың үйлері де шегірткелерге толып кетеді. Мұндайды сенің ата-бабаларың осы жерге келіп қоныстанғаннан бері бүгінгі күнге дейін ешқашан көрген емес». — Мұса осыны айтысымен бұрылып, перғауынның қасынан шығып кетті. 7Сонда перғауынның нөкерлері одан:

— Бұл адам[†] бізді қашанға дейін азапқа түсірмекші?[*] Исраилдіктерді Құдайлары Жаратқан Иеге ғибадат ету үшін жібере көріңіз. Мысырдың құрып бара жатқанын көріп тұрған жоқсыз ба? — деп сұрады. 8Содан Мұса мен Һарон қайтадан перғауынға әкелінді. Перғауын:

— Жарайды, барыңдар, Құдайларың Жаратқан Иеге ғибадат етіңдер! Тек кімдердің баратынын айтыңдар, — деді. 9Мұса:

— Біз жас-кәрілерімізді, ұл-қыздарымызды, ұсақ және мүйізді ірі қараларымызды ала барамыз. Өйткені Жаратқан Иеге арналған мейрам тойын өткізуіміз керек, — деді.

10— Мен сендерді бала-шағаларыңмен бірге жіберетін болсам, Жаратқан Иелерің сендерге жар болсын! Сендердің ниеттерің қара, бұл айқын көрініп тұр. 11Жоқ, солай бола қоймас! Тек еркектерің ғана барып, Жаратқан Иеге ғибадат етсін! Сұрағандарың да сол емес пе еді? — Осылай деп, перғауын Мұса мен Һаронды қасынан қуып шықты.

12Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Қолыңды Мысырдың үстіне қарай соз. Сонда шегірткелер қаптап келіп, Мысырдың жеріне қонсын. Олар бұршақтан аман қалып, өсіп тұрғанның бәрін де жалмап қойсын.

13Содан Мұса қолындағы таяғын Мысырдың жерінің үстіне қарай созды. Жаратқан Ие елге сол күні бір тәулік бойы шығыс жақтан жел соқтырды. Таң атқанда шығыстан соққан жел шегірткелерді жеткізді. 14Олар бүкіл Мысырға лап қойып, сансыз үйірлерімен елдің түкпір-түкпіріне дейін басып алды. Бұған дейін мұндай қаптаған шегірткелер болған да емес, бұдан кейін де болмайды. 15Шегірткелер жердің бетін түк көрсетпей қап-қара қылып жауып тастады да, бұршақтан аман қалған дала өсімдіктері мен ағаш жемістерін жалмап қойды. Бүкіл Мысыр еліндегі ағаштар мен өсімдіктердің көк жапырақтары мен сабақтарынан ештеңе қалмады.

16Сонда перғауын тездетіп Мұса мен Һаронды шақырып алып, олардан:

— Мен Құдайларыңыз Жаратқан Иенің алдында да, сіздердің алдарыңызда да күнә[†] жасадым. 17Ал енді күнәмді тағы бір жолға кешіріңіздер. Құдайларыңыз Жаратқан Ие бұл жойқын жазаны менен алып кете көрсін деп Оған сиыныңыздар, — деп өтінді.

18Перғауыннан шығысымен Мұса Жаратқан Иеге сиынып мінажат етті. 19Содан Жаратқан Ие желдің бағытын өзгертіп, батыстан ерен күшті дауыл соқтырды. Дауыл күллі шегіртке атаулыны көтеріп алып, Қамысты теңізге[*] тастады. Бүкіл Мысыр жерінде бір шегіртке де қалмады. 20Алайда Жаратқан Ие перғауынның жүрегін қасарыстырып, ол Исраил халқын жібермей қойды.


Тоғызыншы апат: қара түнек

21Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Қолыңды аспанға[†] қарай соз, сонда Мысырды көзге түртсе көргісіз қараңғылық басады.

22Мұса қолын аспанға қарай созғанда, барлық Мысыр елін үш күн бойы қара түнек басты. 23Адамдар бір-бірін көре алмай, үш тәулік бойы ешкім отырған орнынан тұрмады. Ал Исраилдің үрім-бұтағының мекендерінде жарық болды.

24Перғауын Мұсаны шақырып алып:

— Жарайды, барыңыздар, Жаратқан Иеге арнап ғибадат етіңіздер. Балаларыңыз да бірге бара берсін. Тек ірілі-ұсақты малдарыңыз ғана қалсын, — деді. 25Ал Мұса:

— Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалынатын әрі шалынып, өртеліп ұсынылатын малдарды да қолымызға тапсыруыңыз қажет, — деп жауап қайырды. — 26Малдарымыз өзімізбен бірге жүрсін, бір тұяқты да қалдырмаймыз. Біз Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап шалатын құрбандықтарды солардың ішінен аламыз. Қандай малдарды құрбандыққа шалатынымызды тек баратын жерімізге жеткенде ғана білеміз.

27Алайда Жаратқан Ие перғауынның жүрегін қасарыстырып қойды. Ол исраилдіктерді жібергісі келмей, 28Мұсаға:

— Кет қасымнан! Енді қайтып менің алдыма келуші болма! Көзіме түскен күні-ақ өлетін боласың, — деп қоқан-лоқы көрсетті. 29Сонда Мұса:

— Айтқаныңыздай болсын, енді қайтып (өтінішпен) алдыңызға келмеймін, — деп жауап қатты.

#### 11


Оныншы апаттан сақтандыру

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды:

— Мен перғауынды және Мысыр елін тағы бір апатқа душар етемін. Одан соң ол бұл жерден кетулеріңе рұқсат беріп қана қоймай, тіпті біріңді қалдырмай елінен шығуға мәжбүрлейтін болады. 2Исраилдіктерге былай де: «Сол кезде барлық еркектерің мен әйелдерің (мысырлық) көршілерінен күміс, алтын бұйымдар сұрап алсын».

3Осы уақыт жеткенде Жаратқан Ие мысырлықтарды Исраилдің үрім-бұтағына игі ниетпен қаратты. Мұсаның абыройы да Мысыр жерінде перғауынның нөкерлері мен халықтың алдында зор болды.

4(Перғауынның қасынан кетпей тұрып) Мұса оған тағы былай деген болатын:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: «Түн ортасында Мен Мысырды аралап өтемін. 5Сонда Мысыр жеріндегі әрбір тұңғыш бала, тақта отырған перғауынның тұңғышынан бастап, қол диірменді айналдырып отырған күңнің тұңғышына дейін, сондай-ақ мал атаулының алғашқы төлдері де өлетін болады. 6Бүкіл Мысыр елі бұған дейін болмаған, енді қайтып болмайтын зар еңіреген жоқтауға толады. 7Ал исраилдіктерге келсек, олардың адамдары түгіл, малдарына қарсы иттер де үрмейтін болады. Содан сендер Жаратқан Иенің Исраил мен Мысыр халықтарына қалай түрліше қарайтынын білетін боласыңдар». 8Сол кезде мына тұрған нөкерлеріңіздің бәрі алдыма келіп, бастарын иіп былай деп жалынбақ: «Өзіңіз және басқарып жүрген халқыңыз елімізден шыға көріңіздер!» Мен содан кейін шығатын боламын.

Ашуланған Мұса осыны айтып, перғауынның қасынан шығып кетті. 9Жаратқан Ие Мұсаға бұрын мынаны да айтып қойған болатын:

— Менің Мысыр елінде көптеген кереметтер[†] жасауым (әрі Өзімнің кім екенімді білдіруім) үшін перғауын айтқандарыңа құлақ аспайтын болады.

10Мұса мен Һарон перғауынның алдында осы кереметтерді көрсетті. Алайда Жаратқан Ие перғауынның жүрегін қасарыстырып, ол Исраил халқын елінен жібермей қойды.

#### 12


Исраилдіктердің құтқарылуға дайындалуы

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға Мысыр елінде мына ережелерді табыстады:

2— Бұдан былай осы ай[*] сендер үшін айлардың басы, жылдың алғашқы айы болсын. 3Исраилдің барлық қауымына[†] мынаны айтыңдар: әрбір отағасы осы айдың оны күні жанұясы үшін бір тоқтыдан[*] арнап бөлек қойсын. 4Егер үй ішіндегі адамдардың саны бұл малдың етін толық жей алмайтындай аз болса, онда оны іргелес көршісімен бөліссін. Тоқтының үлкен-кішілігін оны қанша адамның жей алатындығына қарап анықтауларың керек. 5Таңдап алған малдарың қойдың не ешкінің еш мінсіз, бір жылдық еркек төлі болсын.

6Осы малды айдың он төртіне дейін бағып күтіп, қастарыңда ұстаңдар. Сол күні кешке қарай Исраил халқының бүкіл қауымы тоқтыларын құрбандыққа шалсын. 7Олар тоқтының қанынан біраз алып, құрбандық асын ішейін деп отырған үйлерінің есік жақтаулары мен маңдайшаларына жақсын. 8Сол түні олар тоқтының етін отқа қақтап, ашытқысыз пісірілген нанмен және ащы шөптермен қосып жеулері керек. 9Оны не шикілей, не суға пісіріп жеуші болмаңдар,[*] тұтастай бас-аяқтарымен, ішкі ағзаларымен қоса қақтаңдар. 10Таң атқанша тоқтыдан ештеңе де артылып қалмасын. Егер қалып қойса, оны өртеп жіберу қажет. 11Сендер тамақтанып жатқанда белдерің буулы, аяқкиімдерің киюлі, таяқтарың қолдарыңда болсын, тамақты тездетіп жеңдер![*] Бұл — Маған, Жаратқан Иеге, арналған Құтқарылу асы.[*]

12Сол түні Мен Мысыр елін аралап, ондағы адамның да, малдың да тұңғыштарын құртып, Мысырдың барлық тәңірсымақтарын әшкерелеп соттаймын.[*] Себебі Мен Жаратқан Иемін! 13Жағылған қан сендердің отырған үйлеріңді көрсететін белгі[†] болады.[*] Сонда қанды көріп, соқпай өтіп кетемін. Мен Мысыр елін қырғынға ұшыратып жатқан кезде сендер бұл күйретіп жатқан соққыдан түгелдей аман қаласыңдар.

14Осы күн естеріңде қалсын. Бүкіл үрім-бұтақтарыңмен оны Жаратқан Иеге арнап мейрамдаңдар. Бұл мереке туралы ережені ұрпақтарың мәңгі берік сақтасын.

15Жеті күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер. Алғашқы күні-ақ үйлеріңнен ашытқы атаулыны шығарып тастаңдар.[*] Осы апта ішінде ашытқымен дайындалған тамақ ішкен әркім Исраил халқының арасынан аластатылуға[*] тиіс. 16Бірінші және жетінші күндері Маған бағышталған жиналыстарың болсын. Сол екі күнде ешқандай жұмыс істемеңдер, тек жейтін тамақтарыңды дайындауларыңа ғана болады.

17Осылай «Ашымаған нан мейрамын»[†] берік сақтаңдар! Бұл күні Менің сендерді Мысырдан лек-лектеріңмен алып шыққанымды жыл сайын еске алып отырыңдар. Келешек ұрпақтарың да бұл ережені мәңгі берік ұстансын. 18Бірінші айдың он төртінші күнінің кешінен бастап, жиырма бірінші күнінің кешіне дейін ашымаған нан жеңдер. 19Сол жеті күн бойы үйлеріңде ашытқы болмасын. Кімде-кім, мейлі елде туған исраилдік, мейлі жат жұрттық адам[†] болсын, осы аралықта ашытқымен дайындалған тамақ ішсе, сол Исраил халқының арасынан аластатылуға тиіс. 20Қайда тұрып жатсаңдар да,[*] сол күндері ешқандай ашыған тағам жеулеріңе болмайды, нанды ашытқысыз пісіріп жеңдер!

21Содан Мұса Исраилдің күллі рубасыларын шақырып алып, оларға былай деді:

— Араларыңдағы әр отбасы үшін бір-бір тоқтыдан таңдап алып, Құтқарылу мейрамына[†] арнап сойыңдар! 22Бір байлам сайсағыз[*] бұтақшасын құрбандықтың қаны жиналған ыдысқа малып алып, қанын есік жақтаулары мен маңдайшасына жағыңдар. Мұнан кейін таң атқанша ешқайсың да сыртқа шықпаңдар! 23Сол кезде Жаратқан Ие Мысырды қырғынға ұшырату үшін бүкіл елді аралап жүрмек. Сонда Ол жақтаулары мен маңдайшаларына жағылған қанды көріп, сендердің есіктеріңнің қасынан өтіп кетеді де, құртушының үйлеріңе кіріп, өлтіруіне жол бермейді.

24Бұл нұсқауды өздеріңе және келешек ұрпақтарыңа арналған ереже ретінде мәңгі берік сақтаңдар! 25Жаратқан Ие сендерге табыстаймын деп уәде еткен елге кіргеннен кейін де осы рәсімді ұстануларың керек. 26Балаларың: «Бұл не қылған рәсім?» деп сұраса, 27оларға былай деңдер: «Бұл — Жаратқан Иеге арналған Құтқарылу мейрамының құрбандығы. Жаратқан Ие мысырлықтарды қырғынға ұшыратқан кезде исраилдіктердің үйлеріне соқпай өтіп кетіп, бізді өлімнен аман алып қалды».[*]

Мұны естіген халық Тәңір Иеге иіліп ғибадат етті. 28Содан исраилдіктер үйлеріне барып, Жаратқан Иенің Мұса мен Һаронға бұйырғанындай істеді.


Оныншы апат: мысырлық тұңғыштардың өлтірілуі

29Сол күні түн ортасында Жаратқан Ие Мысырдағы барлық тұңғыштарды — тақта отырған перғауынның тұңғышынан бастап, түрмеде жатқан тұтқынның тұңғыш ұлына дейін және мал атаулының тұңғыш төлдерін де өлтірді. 30Сол түні перғауын, оның күллі нөкерлері және барлық мысырлықтар да ұйқыларынан тұрды. Бүкіл Мысыр зарлы жоқтау жамылды, себебі өлім[†] шықпаған бірде-бір үй болмады.


Исраилдіктердің азат етіліп, Мысырдан көшіп шығуы

31Перғауын сол түні Мұса мен Һаронды шақырып алып:

— Жолға жиналыңдар! Исраилдің үрім-бұтағын ертіп алып, халқымның арасынан аулақ кетіңдер! Барып, өз сөздеріңе сай Жаратқан Иеге ғибадат етіңдер! 32Ірілі-ұсақты малдарыңды да өздерің айтқандай ала кетіңдер. Ал маған оң баталарыңды бере көріңдер, — деп өтінді.

33Мысыр халқы да исраилдіктерге:

— Осы елден тезірек кете көріңдер, әйтпесе бәріміз де өліп қалармыз! — деп жалынып асықтырды.

34Сонда исраилдіктер қамырларын ашытпастан ыдысымен бірге киімдеріне орап, иықтарына салып көтеріп жүрді. 35Олар жолға шықпас бұрын Мұса мен Һаронның айтқандары бойынша мысырлықтардан күміс, алтын бұйымдар мен әсем киімдер сұрап алған болатын. 36Жаратқан Ие мысырлықтарды Өзінің халқына мейіріммен қаратқандықтан, олар исраилдіктердің сұрағандарын түгел берді. Мысырдың байлығын исраилдіктер осылайша олжалады.

37Сонымен Исраилдің үрім-бұтағы Рамсес қаласының[*] маңынан Соқотқа қарай беттеді. Әйелдері мен балаларын есептемегенде шамамен алты жүз мың еркек жаяу жолға шықты. 38Көптеген бөтен ұлттықтар да, сондай-ақ қора-қора ірілі-ұсақты малдары да бірге жүрді. 39Жұрт алып шыққан ашымаған қамырларынан жолшыбай күлше нан пісірді. Мысырдан жедел кетуге мәжбүр болғандықтан, олар сапарға тіпті тамақ та дайындап үлгермеген болатын.

40Исраилдің үрім-бұтағы Мысырда төрт жүз отыз жыл тұрды. 41Осы мерзім біткен күні-ақ Жаратқан Иенің жасағы — Оның халқы лек-легімен Мысыр елінен шықты. 42Бұл түні Жаратқан Иенің Өзі оларды Мысырдан алып шығу үшін сергек болып күзеткендіктен, осы түн Жаратқан Иеге бағышталған; оны Исраилдің барлық үрім-бұтағы мен келешек ұрпақтары да жыл сайын сергек болып ұйықтамай өткізуге тиіс.


Құтқарылу мейрамы жайлы нұсқаулар

43Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға былай деп нұсқау берді: «Құтқарылу мейрамының ережесі мынау: Арнайы мейрам асынан бірде-бір жат жұрттық ауыз тимейтін болсын. 44Ал ақшаға сатып алған құлыңды сүндеттеген болсаң, онда оның жеуіне болады. 45Бірақ араларыңда уақытша қоныстанғандар мен жалдамалы шетелдіктерге одан жеуге болмайды.

46Құрбандық сол шалынған үйде желініп, еті ешқайда шығарылмасын! Оның ешбір сүйегі де сындырылмасын![*]

47Бұл мейрамды бүкіл Исраил қауымы тойлауға тиіс. 48Ал араларыңда тұрып жатқан жат жұрттық біреу Жаратқан Иеге бағышталған Құтқарылу мейрамын тойлағысы келсе, алдымен сол адамның үйіндегі барлық еркек кіндіктілерін сүндеттеңдер.[*] Сонда ол елдеріңнің жергілікті тұрғыны іспетті мейрам асына қатыса алады. Ал бірде-бір сүндеттелмеген адам одан ауыз тимеуге тиіс. 49Жергілікті халық үшін де, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар үшін де заң біреу болмақ».

50Сонымен барлық исраилдіктер Жаратқан Иенің Мұса мен Һаронға бұйырғанындай істеді. 51Дәл сол күні Жаратқан Ие Исраилдің үрім-бұтағын Мысыр жерінен лек-легімен алып шықты.

#### 13


Ашымаған нан мейрамы

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға мынаны бұйырды:

2— Исраил үрім-бұтағының тұңғыш туғандарының бәрін:[*] адам[†] баласынан бастап малдың төліне дейін Маған бағыштаңдар! Олар Менікі.

3Мұса халыққа былай деді:

— Құлдықтың құрсауы — Мысырдан[*] құтылған осы күнді еске алып отырыңдар. Өйткені Жаратқан Ие сендерді Өзінің құдіретті қолымен сол жерден бастап алып шықты. Осы күні ашытқымен дайындалған тамақ жемеңдер! 4Бүгін, абиб[*] айында, Мысырдан шығып бара жатырсыңдар. 5Жаратқан Ие сендерді ата-бабаларыңа уәде еткен елге: қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, хевтіктер және ебустіктер тұрып жатқан, ағы мен балы ағыл-тегіл жерге бастап алып барады. Сонда осы рәсімді былай ұстануларың керек: 6жеті күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер, әрі жетінші күні Жаратқан Иеге арнап мейрам өткізіңдер. 7Осы жеті күн бойы ашымаған нан жеулерің қажет. Не өздеріңнен, не тұрып жатқан маңайларыңнан сол күндері ашыған нан мен басқа да ашытқымен дайындалған тағам атаулы табылмауға тиіс. 8Сол күні балаларыңа былай деп түсіндіріңдер:[*] «Мысырдан көшіп шыққан кезімізде Жаратқан Иенің бізге көрсеткен игілігі үшін осылай істейміз». 9Бұл әдет қолдарыңа салынған белгіге,[†] көз алдарыңдағы[*] ескертпе жазбаға ұқсайтын болсын. Содан ол Жаратқан Иенің ережелерінің[*] әрқашан аузыңда болуға тиіс екенін естеріңе түсірмек. Себебі Жаратқан Ие сендерді Өзінің құдіретті қолымен Мысырдан бастап алып шықты. 10Осы ережені жыл сайын белгіленген уақытта орындайтын болыңдар!


Тұңғыштардың Жаратқан Иеге бағышталуы

11Жаратқан Ие өздеріңе және ата-бабаларыңа антпен уәде еткендей сендерді Қанахан жеріне алып барып, оны өздеріңе табыстап бергеннен кейін, 12сендер құрсақтан шыққан тұңғыштарды Жаратқан Иеге бағыштаңдар! Қолдағы бар малдың тұңғыш туған еркек төлдерін Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалыңдар. 13Есектің тұңғыш төлінің орнына бір тоқтыны[*] бағыштаңдар. Егер олай етпесеңдер, есектің мойнын үзіңдер. Ал әрбір тұңғыш ұлдарыңның төлемі ретінде арнайы құрбандық шалыңдар.

14Болашақта балаларың сендерден: «Бұның мағынасы қандай?» деп сұраса, оларға мынаны айтыңдар: «Жаратқан Ие бізді құлдықтың құрсауы — Мысырдан[*] Өзінің құдіретті қолымен азат етіп алды. 15Перғауын қырсығып бізді жіберуден бас тартқанда, Жаратқан Ие Мысырдағы тұңғыш атаулыны — адамдардың тұңғыш ұлдарынан бастап малдардың тұңғыш еркек төлдеріне дейін өлтірді.[*] Сол себепті біз малдардың тұңғыш еркек төлдерінің бәрін Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шаламыз. Ал тұңғыш ұлдарымыздың төлемі ретінде арнайы құрбандық ұсынамыз».

16Осылайша бұл әдет қолдарыңа салынған белгі, көз алдарыңдағы ескертпе жазба іспетті болсын. Содан ол Жаратқан Иенің бізді Өзінің құдіретті қолымен Мысырдан алып шыққанын естеріңе түсірмек.


Бағана тәрізді бұлт және жалындаған от бағанасы

17Перғауын халықты жібергеннен кейін, філістірлердің елі арқылы жол қысқарақ болса да, Құдай[†] оларды сол жолмен бастап алып жүрмеді. Себебі Құдай былай деді: «Халық соғысқа душар болып қалса, олар алған беттерінен бас тартып, Мысырға қайта оралып жүрер». 18Сондықтан Құдай халықты Қамысты теңізге[*] қарай айдаладағы жолмен айналдырып алып жүрді. Исраилдіктер Мысырдан қару-жарақтанып көшіп шыққан болатын.

19Ал Мұса пайғамбар[†] Жүсіптің сүйегін де бірге ала шықты. Жүсіп өлер алдында Исраилдің ұрпақтарынан ант алып: «Құдай рақымын түсіріп, сендерді осы жерден алып шығатын болады. Сол кезде менің сүйегімді де өздеріңмен бірге ала кетіңдер!»[*] — деп өсиеттеген болатын.

20Сонымен халық Соқоттан шығып, айдаланың шет жағындағы Етамға барып, қоныстанды. 21Жаратқан Ие исраилдіктерге жол көрсетіп, күндіз бағана тәрізді бұлт ішінде, ал түнде жолдарына жарық түсіріп, жалындаған от бағанасының ішінде алдарында жүріп отырды. Осылайша олар күні-түні жол жүре алды. 22Жаратқан Ие не күндіз бағана тәрізді бұлтты, не түнде жалындаған от бағанасын халықтың көз алдынан ажыратпай, әрдайым бірге жүргізді.

#### 14


Халықтың қақ айырылған теңізді кесіп өтуі

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды: 2«Исраилдің үрім-бұтағына мынаны айт: олар кері бұрылып, Миғдол мен теңіздің аралығындағы Пи-Һахироттың қасына қоныстанып, Бағал-Сефонға қарама-қарсы, теңіз жағалауына орналассын. 3Сонда перғауын Исраил халқы ел кезіп адасып кетті, айдаланың қоршауында қалды деп ойламақ. 4Ал Мен арттарыңнан қуып шықсын деп перғауынның жүрегін қасарыстырып қоямын. Осылай перғауынға және оның бүкіл әскеріне Өзімнің ұлылығымды көрсетемін. Соған қарап мысырлықтар Менің Жаратқан Ие екенімді біліп мойындайтын болады».[*]

Исраилдіктер осылай істеп, сол жерде аялдады.


5Мысыр патшасына «Исраилдіктер қашып кетті» деген хабар жеткенде өзі де, нөкерлері де олар туралы көзқарастарын өзгертіп: «Біздің бұл не істегеніміз? Неліктен Исраилді босатып жіберіп, олардың біз үшін істейтін қызметтерінен ада қалдық?!» — десті. 6Перғауын өзінің соғыс күймесін жеккізіп, әскерін де бірге ала шықты. 7Сондай-ақ өзіне қарасты алты жүз таңдаулы соғыс күймесін және Мысырдың басқа да бүкіл соғыс күймелерін ертіп алды. Бұл күймелердің бәрінің өз басшылары болды.[*] 8Осылайша Жаратқан Ие Мысыр патшасы перғауынның жүрегін қасарыстырып қойды, сонда ол нық сеніммен алға басқан[*] исраилдіктердің артынан қуа жөнелді. 9Мысырлықтар — күллі атты жасақтары, соғыс күймелері және бүкіл жаяу әскер исраилдіктердің артынан өкшелей отырып, оларды тынығуға жайғасқан теңіз жағасындағы Бағал-Сефонға қарама-қарсы, Пи-Һахироттың маңында қуып жетті.

10Перғауын жақындаған кезде исраилдіктер кері бұрылып қараса, соңдарынан қуған мысырлықтар келіп те қалыпты! Зәрелері ұшқан исраилдіктер айқайлап Жаратқан Иені шақырды. 11Олар тіпті Мұсаны сөгіп:

— Не үшін бізді айдалада өлуге алып келдің? Мысырдан бізге мола табылмайтын ба еді?! Мысырдан алып шығып, бізге не қылғаның? 12Саған Мысырда: «Бізде жұмысың болмасын! Мысырлықтарға қызмет ете берейік» деп айтпап па едік? Бізге айдалада өлгеннен гөрі мысырлықтарға құл болғанымыз жақсы еді ғой! — деді. 13Ал Мұса халыққа жауап беріп:

— Қорықпаңдар, берік тұрыңдар! Бүгін-ақ Жаратқан Иенің өздеріңді құтқаруын көресіңдер: бүгін көрген мысырлықтарыңды енді қайтып мәңгі бақи көрмейтін боласыңдар! 14Сендер үшін Жаратқан Иенің Өзі шайқаспақ. Ал өздерің тек тыныш тұрсаңдар болғаны,[*] — деді. 15Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп тіл қатты:

— Неге айқайлап Мені шақырып тұрсың? Исраилдің үрім-бұтағына: «Алға қарай жылжи беріңдер!» деп бұйыр. 16Өзің таяғыңды ұстап, қолыңды теңіздің үстіне қарай соз. Сонда теңіз қақ айырылып, халық теңіз ортасынан құрғақ жермен өте шығады. 17Мен мысырлықтардың жүрегін қасарыстырамын, олар арттарыңнан қуатын болады. Сонда Мен перғауынға, оның әскеріне, барлық соғыс күймелері мен атты жауынгерлеріне Өзімнің ұлылығымды көрсетемін. 18Соған қарап мысырлықтар Менің Жаратқан Ие екенімді біліп мойындайтын болады.

19Исраил көшінің алдында жүріп келе жатқан Құдайдың періштесі[†][*] сол сәтте олардың соңына барды. Бағана тәрізді бұлт[*] та көштің алдыңғы жағынан артына қарай ығысып, 20Мысырдың әскері мен Исраил көшінің ортасына барып тұрды. Бұлт мысырлықтар жағына қараңғылық орнатып, исраилдік жақта түнді жарық қылып тұрды. Осылай Мысыр әскері исраилдіктерге түні бойы жақындай алмады.

21Мұса қолын теңіздің үстіне қарай созғанда Жаратқан Ие шығыстан қатты жел жіберді. Ол түні бойы соғып, теңіз суын әрі қарай итеріп, түбін құрғатты. Су қақ айырылған кезде 22Исраил халқы құрғақ жермен теңіз ортасынан өте шықты. Су оларды оң мен солынан қабырға іспетті қоршап тұрды.

23Ал арттарынан қуған мысырлықтар: перғауынның барлық аттары, соғыс күймелері мен атты жауынгерлері исраилдіктердің ізімен теңіздің ортасына дейін кірді. 24Таңғы күзет кезінде[*] Жаратқан Ие от пен бұлт бағанасынан[*] мысырлықтардың әскеріне қарап, оларды састырып, берекелерін кетірді. 25Сондай-ақ Ол күймелерінің дөңгелектерін шығарып тастап,[*] күймелер әрең дегенде қозғалды. Сонда мысырлықтар: «Исраилдіктерден қашып құтылайық! Олар үшін Жаратқан Ие Мысырмен шайқасып жатыр!» — деп айқай салды.


Қуғыншылардың суға батып кетуі

26Сол кезде Жаратқан Ие Мұсаға мынаны бұйырды: «Қолыңды теңізге қарай соз! Сонда су қайтадан орнына келіп, мысырлықтардың күймелері мен атты жауынгерлерін басып қалсын».

27Мұса қолын теңізге қарай созды. Содан таң ата су орнына келді. Қашып бара жатқан мысырлықтар оған қарсы жүгіріп, Жаратқан Ие оларды теңіз ішінде суға батырды. 28Арнасына қайтқан су Исраил халқының соңына түсіп, теңіздің ішіне дейін қуып келген перғауынның бүкіл әскерін, күймелері мен атты жауынгерлерін көміп тастады. Олардың бірде-біреуі тірі қалмады.

29Ал исраилдіктер теңіздің ортасынан құрғақ жермен өте шығып, су оларды оң мен солынан қабырға іспетті[*] қоршап тұрған еді. 30Осылай Жаратқан Ие сол күні Исраил халқын мысырлықтардың қолынан құтқарып алды. Кейін исраилдіктер олардың теңіз жағасында жатқан мәйіттерін көрді. 31Осылайша исраилдіктер Жаратқан Иенің мысырлықтарға қарсы ғаламат құдіретін қолданғанына көз жеткізді. Олар Жаратқан Иеден қорқып, Оны терең қастерлеп, Жаратқан Иеге және Оның қызметшісі Мұсаға сенді.


Сол кезде Мұса Исраил халқымен бірге Жаратқан Иеге арнап мына мадақтау жырын айтты:

#### 15


Мұса мен халықтың Құдайды мадақтаған жыры

1Жаратқан Иені[†] дәріптеймін ән-жырменен,

Себебі Ол жеңімпаз, мерейі үстем бәрінен!
Теңізге лақтырды Ол атты мінген адамымен.[*]
2Жаратқан Ие — қайнар көзі күш-қуатымның,
Мадақтау жырларымды Оған арнай берейін.
Ием[†] мені құтқарып, алып қалды аман-есен.
Жаратқан — Құдайым менің, Оны мадақтайын,
Ол — әкемнің де Құдайы, даңқын асырайын!


3Ием — батыр жауынгер, есімі — Жаратқан Ие,
4Перғауынның күймелері мен әскерін теңізге,
Таңдаулы басшыларын да Қамысты теңізге
Лақтырды; 5терең су басқан олар тас іспетті
Барлығы тұңғиыққа зым-зия батып кетті.


6Уа, Жаратқан, оң қолың зор құдіретіңді танытты,
Сенің қолың, о, Ием, жауларыңды талқандады.
7Зор ұлылығыңмен құлаттың қарсыластарыңды,
Лаулаған қаһарың сабандай жалмады оларды.


8Деміңнің лебінен бөгеліп, сулар тоқталды,
Ағысы қабырғадай тіп-тіке тұра қалды,
Теңіз ортасындағы терең су қатып қалды.


9Жау былай мақтанды: «Өкшелей қуып, жетемін.
Құмарымды қандырып, олжасын бөлісемін.
Семсерімді қынабынан суырып аламын,
Күшімді көрсетіп, тас-талқанын шығарамын!»[*]


10Ал Сен дем үрлеп,[*] су көміп тастады оларды,
Терең суға батып кетті қорғасындай барлығы.


11Уа, Жаратқан Ие, қай «тәңір» Саған тең келер еді?
Ешкім жоқ Сендей салтанатты да қасиетті[†],
Даңқты ұлылығымен айбынды да қастерлі,
Керемет[†] істер жасайтын сондай құдіретті!
12Сен қол созғанда жауды жұтып қойды о дүние.[†][*]


13Құтқарған халқыңды рақымыңмен жетелейсің,
Киелі мекеніңе зор күшіңмен жеткізесің.
14Басқа халықтар мұны естіп қорқып дірілдейді:
Філістірдің елін ғаламат үрей билейді,
15Едомның әмірлері асып-сасып қалады,
Моабтың көсемдері де қалшылдап қорқады,
Қанахандықтардың түседі ұнжырғалары,
16Уа, Жаратқан, бәрін қорқыныш билеп, үрей басады,
Меншікті халқың[*] өтіп шыққанша жерлерінен,
Зәрелері ұшады қолыңның құдіретінен,
Тастай қатып тыныш отыр олар сол себептен.
17Өзіңе таңдаған тауға халқыңды апарасың,
О, Жаратқан, сонда оны қондыратын боласың.[*]
Сол жерді өз мекенің болуға жаратып алдың,
Уа, Ием, Сен сонда киелі орныңды жасадың.


18Мәңгі болады билігі Жаратқан Иенің![*]


Мәриям мен әйелдердің Жаратқан Иені мадақтауы

19Перғауынның аттары, күймелері және олардағы жауынгерлері теңізге енген кезде Жаратқан Ие оның суын қайтарып, олардың үстеріне құлатты. Ал Исраил халқы теңіздің ортасынан құрғақ жермен өте шыққан еді.

20Һаронның қарындасы Мәриям пайғамбар[†] даңғырасын қолына алғанда басқа әйелдер де даңғыраларын алып, оған еріп дөңгелене би билей жөнелді.

21Мәриям оларға былай деп ән салды:


«Жаратқан Иені дәріптеңдер ән-жырменен,
Себебі Ол жеңімпаз, мерейі үстем бәрінен!
Теңізге лақтырды Ол атты мінген адамымен!»


Марадағы ащы судың тұщылануы әрі Елимдегі бұлақтар

22Бұдан кейін Мұса исраилдіктерді жолға жинап, Қамысты теңізден Шур атты елсіз далаға алып барды. Олар құла түзді үш күн бойы кезгенмен су таппады. 23Мараға келгенде халық оның суын іше алмады, өйткені су ащы екен. Сондықтан да бұл жер Мара («Ащылық») деп аталатын. 24Сонда халық: «Енді не ішеміз?» — деп Мұсаға қарсы наразылық білдірді.

25Мұса Жаратқан Иеге дауыстап жалбарынып сиынды. Сонда Жаратқан Ие оған бір ағашты[†] көрсетті. Мұса оны суға лақтырған кезде су тұщыланды.

Сол жерде Тәңір Ие өз халқына арналған заңдары мен шешімдерін шығарды. Ол халықты сынап былай деді:

26— Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. Егер Менің айтқандарыма құлақ асып, Маған ұнамды әділ іс істесеңдер, әрі өсиеттеріме ден қойып, барлық ережелерімді[*] орындасаңдар, онда Мен мысырлықтарға жіберген індет-аурулардың бірде-біреуін сендерге жұқтырмаймын. Себебі Мен сендерді сауықтырушы[*] Жаратқан Иемін.


27Содан кейін халық он екі су көзі, жетпіс құрма ағашы бар Елим деген шұратқа[*] жетіп, бұлақтарды жағалай орналасты.[*]

#### 16


Аспаннан жауған нан және жерге қаптап қонған бөденелер

1Исраил үрім-бұтағының бүкіл қауымы[†] Елимнен шығып, сол жер мен Синай тауының арасындағы Сін атты елсіз далаға[*] барды. Бұл Мысырдан көшіп шыққаннан кейінгі екінші айдың он бесі күні болатын. 2Сол айдалада күллі қауым Мұса мен Һаронға қарсы наразылық білдіріп: 3«Мысыр елінде Жаратқан Иенің[†] қолынан өлгеніміз жақсы болған болар еді! Ол жерде етке толы қазанды айнала отырып, нанды тойғанымызша жеп жүрдік. Ал сендер бізді бүкіл қауымды аштан қатыру үшін осы шөл далаға бастап алып келдіңдер», — деп күңкілдеді.

4Сонда Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып мынаны айтты: «Біліп қойыңдар, Мен сендерге аспаннан[†] нан жаудырамын. Күн сайын халық далаға шығып, бір күндік тамағын жинап алсын. Осылай Мен олар нұсқауымды орындап жүр ме, жоқ па, соны сынаймын. 5Аптаның алтыншы күні олар жинап алғандарын дайындап қойғанда ол басқа күндері жинағандарынан екі есе көп болмақ».

6Содан Мұса мен Һарон бүкіл Исраил халқына былай деді: «Сендер бүгін кешке өздеріңді Мысырдан алып шыққан Жаратқан Ие екенін біліп мойындап, 7әрі ертеңіне азанда Оның салтанатты ұлылығын көретін боласыңдар. Жаратқан Иеге қарсы күңкілдегендерің Оның құлағына шалынды. Себебі сендер бізге қарсы наразыланып күңкілдейтіндей біз кім едік? — 8Мұса оларға тағы да: — Сендерге кешке ет, таңертең тойдырып нан беретін Жаратқан Иенің Өзі болады. Оған қарсы күңкілдерің Оның құлағына жетті. Ал біз сонша кімбіз? Сендер бізге емес, Жаратқан Иеге наразылық білдіріп тұрсыңдар!» — деді.

9Сонан кейін Мұса Һаронға: «Исраил халқының бүкіл қауымына былай де: Келіп, Жаратқан Иенің алдына тұрыңдар! Себебі сендердің наразылықтарың Оның құлағына жетті», — деді.

10Һарон осыны исраилдіктердің бүкіл қауымына айтып жатқанда-ақ олар айдалаға қараса, міне, нұрлы бұлттың ішінен Жаратқан Иенің айбынды салтанаты көрінді. 11Иеміз Мұсаға тіл қатып: 12«Мен исраилдіктердің наразы күңкілін естідім. Оларға былай де: кешке ет жеп, ертеңіне азанда нанға тоятын боласыңдар. Сонда Менің өздеріңнің Құдайларың Жаратқан Ие екенімді ұғынып білесіңдер», — деді.


13Сол кеште-ақ бөденелер ұшып келіп, халықтың қоныстанған жеріне қаптап қонды. Ал ертеңгісін азанда айналаны шық басып жатты. 14Шық кепкен кезде оның орнында айдалада қырау тәрізді ақ, нәзік қабыршақтар қалды. 15Исраилдіктер мұны көргенде оның не екенін білмей, бір-бірінен: «Ман һу?» яғни «Бұл не?»[*] — деп сұрасты. Мұса оларға түсіндіріп: «Бұл — Жаратқан Иенің сендерге жеуге берген наны. 16Жаратқан Ие мынаны әмір етті: Әрқайсыларың өздеріңе керегінше теріп, үй іштеріңдегі әрбір жан басына бір тегештен[*] толтырып жинап алыңдар!» — деді.

17Исраилдіктер солай істеп, біреуі көп, біреуі аз жинады. 18Ал тегешпен өлшеген кезде көп жинаған кісіден артылған жоқ, аз жинаған мұқтаж да болған жоқ. Әркім өзінің жеуіне қажетінше жинапты. 19Мұса оларға: «Ешкім мұны ертеңге қалдырмасын!» — деп ескертті. 20Алайда олар Мұсаны тыңдамай, кейбіреулері жинағандарынан келесі күнге қалдырып, ол құрттап сасып кетті. Сонда Мұса оларға қатты наразыланды.

21Күн сайын таң ата әркім өзінің жегенінше жинап алатын болды. Күн қызған кезде қабыршықтар еріп кетіп отырды. 22Ал жұма күні[*] олар екі есе көп, әр жанға екі тегенеден жинап алыпты. Сонда қауымның жетекшілері Мұсаға келіп, бұл туралы айтып берді. 23Мұса оларға:

— Жаратқан Иенің айтқаны мынау: Ертең сенбі күні; Өзіме бағышталған демалыс күнін[*] сақтаңдар! Бүгін жинаған тамақтан өздеріңе қанша керек болса, сонша пешке жауып не суға пісіріп алыңдар, ал артылып қалғанын ертеңге сақтап қойыңдар, — деп жауап берді.

24Халық Мұса тапсырғандай артылып қалған тамақты келесі күнге сақтап қойғанда ол не сасыған, не құрттаған жоқ.

25Мұса оларға тағы былай деп қосты: «Бұл сендердің бүгін жейтін тамақтарың. Бүгін Жаратқан Иеге бағышталған демалыс күні. Бұл күні осы тағамды даладан таба алмайсыңдар. 26Оны алты күн қатарынан жинайсыңдар, ал жетінші күн демалыс күні, сонда ол болмайды».

27Дегенмен жұрттың кейбіреулері жетінші күні нан қабыршықтарын жинамақ болып далаға шыққанда ештеңе таппады. 28Сонда Жаратқан Ие халыққа Мұса арқылы: «Сендер Менің бұйрықтарым мен нұсқауларымды орындаудан бас тартуларыңды қашан қоясыңдар?» — деген сөздерін жеткізді. 29(Мұса оларға былай деп те ескертті:) «Сақ болыңдар, Жаратқан Ие сендерге демалыс күнін сыйлады. Сондықтан Ол сендерді жұма күні тамақпен екі күнге бір-ақ қамтамасыз етеді. Жетінші күні әркім тұрған мекенінде қалып, ешкім одан шықпасын!» — 30Мұнан кейін халық жетінші күні демалатын болды.

31Исраилдіктер сол нанды манна деп атады. Оның түсі көжекөк[*] шөбінің дәндері сияқты ақ, ал дәмі бал қосқан күлше нандай болды.

32Мұса халыққа қарап: «Мынау Жаратқан Иенің берген тапсырмасы: бір тегешті маннаға толтырып, келер ұрпақтарың үшін сақтап қойыңдар! Олар да Менің сендерді Мысырдан алып шыққанымда айдалада қоректенуге берген нанымды көрсін», — деді. 33Содан ол Һаронға: «Бір құмыраны алып, ішіне сол бір тегеш маннаны құй. Келер ұрпақтарға сақтау үшін құмыраны Жаратқан Иеге бағышталған орынға апарып қой», — деп тапсырды.

34Кейінірек Һарон Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанын орындап, құмыраны Келісім сандығының[†] ішіне, Келісім[†] айғақтарының алдына[*] салып, сақтап қойды. 35Исраил халқы өзінің тұрақтап мекендейтін жері — Қанахан елінің шегіне жеткенше қырық жыл бойы маннамен қоректенді. 36Олар қолданып жүрген тегеш мөлшері гомер деп аталатын. Бір гомер — ефаның оннан бір бөлегі (яғни екі литр шамасы).

#### 17


Жаратқан Ие жартастан ағызған су

1Осыдан кейін Исраил үрім-бұтағының қауымы[†] Сін атты елсіз даладан[*] шығып, Жаратқан Иенің[†] бұйрығымен көштерін әрі қарай жалғастырды. Олар Рефідимге жайғасты, бірақ ол жерде ауыз суы болмады. 2Халық Мұсаға ұрсып:

— Бізге су тауып беріңдер! — деп талап етті. Мұса оларға:

— Сендер неге маған ұрсасыңдар? Жаратқан Иеге сенбеушілік танытып, Оны еркінсіп сынамақсыңдар ма?[*] — деп жауап берді. 3Алайда халық шөлдегендіктен Мұсаға қарсы наразылық білдіруін қоймай:

— Бізді Мысырдан неге алып шықтың? Өзімізді, балаларымызды, мал-жандарымызды шөлден қатыру үшін бе? — деп шағымданды.

4Мұса Жаратқан Иеге қатты дауыстап сиынып:

— Мына халықты не істесем екен? Олар мені таспен атқылап өлтірудің аз-ақ алдында тұр, — деді. 5Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып:

— Өзіңе Исраилдің рубасыларының[*] бірнешеуін ертіп алып, жұртты бастап, Нілдің суын сабаған таяғыңды[*] қолыңа ұстай жүр. 6Мен Хориб тауындағы[*] анау жартастың басында сенің қасыңда тұрамын. Жартасты таяғыңмен соққанда ішінен халық ішетін су шықпақ, — деді. Мұса Исраил халқының рубасыларының көзінше солай істегенде су аға жөнелді.

7Кейін Мұса бұл жерді Маса («Еркінсіп сынау») және Меріба («Ұрсу») деп атады. Өйткені исраилдіктер сонда оған ұрсып, «Жаратқан Ие арамызда жүр ме, жоқ па» деп Тәңір Иені еркінсіп сынаған еді.[*]


Амалек тайпасының шабуылы әрі жеңілісі

8Сол кезде исраилдіктермен Рефідимде соғыспақ болып, амалектіктер[*] таяп келіп қалған еді. 9Мұса (көмекшісі) Ешуаға:[*]

— Жігіттерді таңдап алып, амалектіктермен шайқасуға аттан! Ертең мен Құдайдың таяғын[*] қолыма алып, төбе басында тұрмақпын, — деп бұйырды.

10Ешуа Мұсаның айтқандарын орындап, Амалек жасағына қарсы ұрысқа аттанып кетті, ал Мұса, Һарон және Һұр[*] төбе басына шықты. 11Мұса қолын аспанға[†] қарай көтерген кезде[*] Исраил жеңіп, ал қолын төмен түсіргенде Амалек басым түсіп жатты. 12Бірақ Мұсаның қолдары талып қалды. Сонда Һарон мен Һұр үлкен тас алып келіп, соған Мұсаны отырғызды. Өздері біреуі оң жағында, екіншісі сол жағында тұрып, күн батқанша оның қолдарын сүйемелдеумен болды. 13Осылайша Ешуа бастаған сарбаздар өткір жүзді семсерлерімен Амалек жасағын күйретті.

14Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды: «Мынаны естелік үшін кітапқа[†] жазып қой да, Ешуаның құлағына құя бер: Мен аспан астынан Амалектің атын біржола өшіріп тастаймын!»[*]

15Мұса сол жерде құрбандық ұсынатын орын салып, оны «Біздің туымыз — Жаратқан Ие» деп атады. 16«Жаратқан Иенің тағына қарай қолдарымыз созылған еді.[*] Оның Амалекке қарсы жүргізетін соғысы ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын болады», — деді.

#### 18


Мұсаның қайын атасының төрешілер тағайындау жайлы кеңесі

1Мұсаның қайын атасы, Мадиян еліндегі діни қызметкер[†] Етор Құдайдың Мұса және оның халқы үшін істегендерінің бәрі туралы түгел естіп білді. Ол, әсіресе, Жаратқан Иенің[†] исраилдіктерді Мысырдан құтқарып алып шыққаны жөнінде хабар алған еді.

2Мұса әйелі Сипораны қайын жұртына қайтарып жіберген кезде[*] Етор қызын екі ұлымен жылы қабылдаған болатын. 3Тұңғыш ұлын Мұса Гершом (яғни «Сол жерде кірме») деп атап, «Мен жат жерде кірме болдым», — деген еді. 4Екіншісінің атын — Елиезер («Қолдаушым — Құдай[†]») деп атап, «Әкемнің сиынған Құдайы Қолдаушым болып, мені перғауынның семсерінен қорғап қалды», — деп бекіткен еді.

5Енді Мұсаның әйелі мен ұлдарын ерткен қайын атасы айдалада Құдай тауының беткейінде[*] орналасқан Мұсаға келіп, 6былай деп хабар жіберді: «Мен, қайын атаң Етор, әйелің, екі ұлыңмен саған келе жатырмыз». 7Мұса қайын атасының алдынан шығып, бас иіп тағзым етіп, бетінен сүйді. Аман-саулық сұрасқаннан кейін олар шатыр ішіне кірді. 8Мұса қайын атасына Жаратқан Иенің Исраилдің игілігі үшін перғауынға және мысырлықтарға істегендерінің бәрін айтып берді. Оған, сондай-ақ, халықтың жолшыбай көрген алуан түрлі ауыртпалықтарын және Жаратқан Иенің олардан құтқарғаны жайлы түгелдей баяндап берді.

9Етор Жаратқан Иенің Исраилді мысырлықтардың зорлық-зомбылығынан құтқарғанына және оған жасаған бүкіл жақсылықтарына қатты қуанып: 10«Жаратқан Ие мадақталсын, Ол сендерді перғауынның қолынан құтқарған, өз халқын Мысырдың қаналуынан босатқан! 11Енді мен нық білемін: Жаратқан Ие барлық тәңір атаулыдан ұлы! Олар Исраилге қарсы[*] көтерілгенде Ол Өзінің құдіретінің басым екенін көрсетті», — деді. 12Етор құрбандыққа мал шалып, бірқатарын Құдайға арнап түгелдей өртеп жіберді. Һарон және Исраилдің күллі рубасылары да келіп, Мұсаның қайын атасымен Құдай алдында құрбандық асынан жеді.


13Келесі күні Мұса халыққа төрелік ету үшін арнайы орнына отырды. Таң атқаннан кешке дейін оның алды босамады. 14Мұсаның халық үшін істегендерінің бәрін көрген қайын атасы оған:

— Сен халыққа не істеп жатырсың? Неліктен жалғыз өзің төрелік етіп отырсың, ал күллі жұрт таң атқаннан кешке дейін айналаңды босатпай жатыр? — деді. 15Мұса оған:

— Халық маған Құдайдың еркін білу үшін келеді. 16Екі кісі бір-бірімен дауласса, маған келеді. Мен оларға Құдайдың ережелері мен заңдарын[*] айтып, соларға сай дауларын шешіп беремін, — деп жауап қайтарды. 17Ал қайын атасы:

— Сенің бұлай істеуің жақсы емес. 18Өзіңді де, жаныңдағы халқыңды да қажытасың. Бұл іс саған өте қиын, жалғыз өзің мұны орындай алмайсың. 19Сол үшін де сөздеріме құлақ сал, саған ақыл-кеңес берейін, Құдай өзіңе жар болсын! Сен халқыңның Құдай алдында тұратын өкілі[*] болып, даулы мәселелерді Оған ұсын. 20Еліңе Құдайдың ережелері мен заңдарын үйретіп, олардың жүруге тиісті тура жолын және атқаруға тиісті міндеттерін нұсқа.

21Сонымен қатар бүкіл халықтың арасынан қабілетті бірсыпыра адамды таңдап ал. Олар Құдайды терең қастерлеп, Оған ұнамсызды істеуден шошынатын адал, әрі арам табыстан бойын аулақ ұстайтын болулары қажет. Солар мың, жүз, елу және он адамға басшылық жасап, 22әрдайым халыққа төрелік етсін. Осы төрешілер бүкіл күрделі мәселелерді саған жолдап, ал жеңіл-желпілерін өздері шешіп отырсын. Сонда олар міндетіңнің жүгін бірге көтерісіп, саған жеңілірек болады. 23Егер осыны істесең және Құдай бұйыртса, сен міндетіңнің қиындығына төтеп беріп, бұл халық та аманшылықпен жөндеріне кетеді.

24Мұса қайын атасының ақылын қабыл алып, айтқандарын түгел орындады. 25Ол бүкіл Исраил қауымынан[†] қабілетті адамдарды таңдап, оларды мың, жүз, елу және он адамға басшылық етуге тағайындады. 26Осы адамдар әрдайым халыққа төрелік етіп, күрделі мәселелерді Мұсаға жолдап, ал жеңіл-желпілерін өздері шешіп отырды.

27Мұнан кейін Мұса қайын атасын жолға шығарып салып, ол еліне қайтып кетті.

#### 19


Халықтың Синай тауына жетуі, әрі Құдайдың оларға еркін білдіруі

1-2Исраилдің үрім-бұтағы Рефідимнен жолға шығып, Мысырдан көшіп шыққаннан кейінгі үшінші айдың бірінші күнінің өзінде Синай атты елсіз далаға[*] жетті. Олар Синай тауына барып, оның қарсы алдындағы құла түзде шатырларын тікті.

3Сонда Мұса Құдайдың алдына баруға тауға көтерілді. Жаратқан Ие[†] оған тау басынан былай деп тіл қатты:

— Жақыптың әулеті — Исраил халқына мынаны жеткіз: 4«Сендер Менің мысырлықтарға не істегенімді, әрі өздеріңді балапандарын қанаттарымен тасыған қыран іспетті осы жерге аман-есен алып келгенімді көрдіңдер. 5Сондықтан, егер айтқандарыма құлақ асып, Менің Келісімімді[†] сақтап жүрсеңдер, барлық халықтардың ішінде сендер Менің ерекше құнды меншігім боласыңдар. 6Бүкіл жер — Менің иелігім, ал сендер Маған бағышталған қасиетті[†] халқым болып, басқалардың игілігі үшін діни қызметкер[†] мен патша секілді рухани[†] билік жүргізетін боласыңдар».[*] Сен Исраилдің үрім-бұтағына айтуға тиіс сөздерім осылар.

7Таудан төмен түскен Мұса халықтың рубасыларын шақырып алып, өзіне Жаратқан Иенің тапсырған осы сөздерін жариялады.

8Сонда бүкіл халық бірауыздан:

— Жаратқан Иенің айтқандарының бәрін де орындаймыз! — деді.

Мұса халықтың жауабын Жаратқан Иеге жеткізу үшін тауға көтерілді.[*]


Халықтың Құдайға бағышталып тазаруы

9Сонда Жаратқан Ие Мұсаға:

— Тыңда, Мен саған қалың бұлтқа оранып келемін. Сонда халық өзіңмен сөйлескенімді естіп, саған өмір бақи сенетін болады, — деді.

Мұса Жаратқан Иеге халықтың берген жауабын жеткізді. 10Содан Жаратқан Ие Мұсаға мынаны бұйырды:

— Халыққа бар да, оларды бүгін-ертең Маған бағышталып, күнәдан таза болуға шақыр. Бәрі киім-кешектерін жуып тазартып, 11бүрсігүнге дайын болсын! Сол күні Мен — Жаратқан Ие бүкіл халықтың көз алдында Синай тауына түсемін. 12Халыққа арнап тауды айналдыра шекара белгілеп[†] қой! Оларға былай де: «Тауға көтерілуден әрі оның айналасындағы шекараға аяқ-қолдарыңды тигізуден сақ болыңдар! Тауға аяқ-қолын тигізген әркім өлтірілуге тиіс! 13Сондайларға қол ұшы да тигізілмей, оларды таспен немесе садақпен атқылап өлтіру керек. Олар не мал болсын, не адам[†] болсын тірі қалдырылмасын». Ал кернейдің ұзақ үні естілгенде, халық таудың етегіне көтерілсін.

14Мұса таудан төмен түсіп, халықты Тәңір Иеге бағышталып, күнә[†] атаулыдан таза жүруге шақырды. Олар киім-кешектерін жуып тазартты. 15Мұнан соң Мұса халыққа: «Бүрсігүнге дайындалыңдар. Әйелдеріңмен жақындаспаңдар», — деп ескертті.


Жаратқан Иенің халыққа жалынмен аян беруі

16Үшінші күні таң ата күн күркіреп, найзағай ойнап, таудың басын қалың бұлт басып, ғаламат қатты керней даусы естілді. Қоныстағы халықтың бәрі де қорыққаннан дірілдеп қоя берді. 17Мұса оларды Құдаймен кездестіру үшін қоныстарынан алып шығып, олар таудың етегіне барып тұрды. 18Жаратқан Ие тау басына от жалынына оранып[*] түскендіктен, Синай тауын түгел түтін жапты. Таудан балқыту пешінен шыққандай түтін шығып, бүкіл тау қатты шайқалып тұрды. 19Керней даусы күшейген үстіне күшейе түсті.

Мұса тіл қатып, Құдай[†] оған қатты дауыспен[*] жауап беріп жатты. 20Жаратқан Ие Синай тауының басына түсіп, Мұсаны сол жерге шақырды. Ол көтеріліп барған соң, 21Жаратқан Ие оған былай деп бұйырды:

— Қайтадан төмен түс! Халық Жаратқан Иені көруге шекараны бұзып, көбі өлім[†] құшпасын деп оларға қатты ескерт! 22Жаратқан Иеге жақындап тұратын діни қызметкерлер де өздерін Оған бағыштап, күнәдан таза жүрсін! Әйтпесе Жаратқан Ие соларды құртпақ. — 23Мұса Жаратқан Иеге жауап беріп:

— Халық Синай тауына көтеріле алмайды, себебі Өзің бізді содан сақтандырып, маған мынадай бұйрықты бергенсің: Тауды айналдыра шекара белгілеп қой![*] Осылай оны Маған бағыштап киелі деп жарияла! — деді.

24Сонда Жаратқан Ие оған былай деп тапсырды:

— Төменге түсіп, Һаронмен бірге қайта көтеріл. Ал діни қызметкерлер мен халық шекараны бұзып, Жаратқан Иенің алдына ұмтылмасын! Әйтпесе Ол соларды құртпақ. — 25Мұса төмен түсіп, халыққа осыларды жариялады.

#### 20


Құдайдың тапсырған Он өсиеті

1Сол кезде Құдай[†] (халыққа арнап) мына сөздердің бәрін айтты:


2«Мен сені құлдықта жүрген Мысыр елінен алып шыққан Құдайың — Жаратқан Иемін.[†]


3Сенің Менен басқа ешқандай тәңірлерің болмасын!


4Аспанда,[†] жерде не суда бар нәрселердің ешқайсысынан өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

5Сондайларға бас иіп табынып, құлшылық етпе! Мен сенің Құдай Иеңмін, Өзімнен басқа тәңірлеріңнің болуына еш төзбеймін.[*] Мені менсінбейтіндерді немерелері мен шөберелеріне дейін жазалаймын, 6ал Өзімді сүйіп, өсиеттерімді ұстанғандарға тіпті мыңыншы ұрпағына[*] дейін рақымымды төгемін.


7Құдай Иеңнің атын орынсыз аузыңа алма!

Жаратқан Ие Өзінің атын орынсыз[*] қолданғандарды жазасыз қалдырмайды.


8Демалыс күнін[*] Тәңір Иеге бағыштауды есіңде сақтайтын бол!

9Алты күн еңбектеніп барлық жұмыстарыңды істей бер, 10ал жетінші күн — Құдай Иеңе бағышталған демалыс күні. Сол күні не өзің, не ұл-қызың, не қызметшілерің, не малдарың, не қалаларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар ешқандай жұмыс істемеңдер! 11Себебі алты күн ішінде Жаратқан Ие аспан, жер және теңізді әрі олардағы күллі нәрселерді жаратып, жетінші күні демалды. Сондықтан Ол демалыс күніне оң батасын беріп, оны Өзіне бағыштап қасиетті[†] деп белгіледі.[†][*]


12Ата-анаңды сыйла!

Құдайың Жаратқан Ие өзіңе табыстайтын елде ұзақ өмір сүруің үшін осылай істе.


13Кісі өлтірме!


14Неке адалдығын бұзба!


15Ұрлық жасама!


16Ешкімді бекерге айыптама![*]


17Басқаның үйіне ие болуға сұқтанба!

Оның әйеліне, құл-күңіне,[*] өгіз-есегіне не өзге де ешқандай нәрсесіне заңсыз ие болуға сұқтанба!»


18Бүкіл халық найзағайдың жарқылдап, түтіннің тауды қаптағанын көріп, күннің күркіреп, кернейдің қатты дауыстағанын естіп тұрды. Содан олар зәрелері ұша дірілдеп кетті. Халық алыстан тұрып, 19Мұсадан:

— Бізбен өзіңіз сөйлесіңіз, ал біз тыңдайтын боламыз. Құдай бізбен тікелей тілдесе көрмесін, әйтпесе құрып кетерміз, — деп өтінді. 20Мұса халыққа:

— Қорықпаңдар! Құдай сендерді (Өзінің араларыңда болуына) үйрету үшін[*] осында келді. Бұдан былай Оны әрдайым шын жүректен қастерлейтін болыңдар! Бұларың сендерді күнә[†] жасаудан сақтайтын болады, — деді.

21Содан халық алыста қалып, ал Мұса Құдай тұрған қою қараңғылыққа қарай беттеді.


Құдайға арналған құрбандық орны

22Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Исраилдің үрім-бұтағына мынаны айт: Көктен сендерге тіл қатқанымды өздерің көріп-естідіңдер. 23Алтын-күмістен тәңір бейнелерін жасап алып, Менімен қатар қоймаңдар![*]

24Маған арнап топырақтан құрбандық орнын салыңдар. Ұсақ әрі мүйізді ірі қара малдарыңнан құрбандық шалып, кейбіреулерін құрбандық орнының үстінде тұтасымен өртеп Маған ұсыныңдар. Ризашылық құрбандықтарының белгілі бөліктерін де соның үстінде өртеп ұсыныңдар.[*] Мен өз атымды атап, дәріптеулеріңе рұқсат еткен әрбір орында солай істеңдер. Сонда Мен қастарыңа келіп, өздеріңді жарылқаймын.

25Егер Маған арнап құрбандық орнын тастардан қаластырып салсаң, тастары қашалмаған болсын. Себебі егер қашауды қолдансаң, оны арамдайсың. 26Сондай-ақ жалаңаш тәнің көрінбес үшін құрбандық орныма баспалдақпен көтерілме.

#### 21


Исраилдік қызметшілер жайлы ережелер

1Сен халқыңа жариялауға тиісті заңдар мыналар:

2Егер басыбайлы исраилдік[*] қызметші сатып алсаң, ол саған алты жыл қызмет етсін. Жетінші жылы оған бас бостандығын тегін бер. 3Егер ол келгенде жалғыз басты болса, жалғыз кетсін; ал үйленген болса, әйелі де онымен бірге босатылсын. 4Егер қожайыны қызметшісіне әйел алып беріп, сол оған ұл-қыздарын туса, онда әйелі мен балалары қожайында қалып, қызметшінің жалғыз өзі ғана босатылсын.

5Алайда қызметші: «Қожайынымды, әйелім мен балаларымды сүйемін, бостандық алмаймын», — десе, 6қожайыны қызметшісін төрешілердің алдына[*] алып барсын. Оны есіктің не жақтауының қасына қойып, сырғалығын бізбен тессін. Сонда ол қожайынының өмірлік басыбайлы қызметшісі болып қалады.

7Егер біреу қызын басыбайлы қызметші болуға сатып жіберсе, сол еркек қызметшілер сияқты бостандық ала алмайды. 8Алайда қыз өзі үшін таңдап алған қожайынына ұнамаса, қожайыны[*] соның туысқандарына оны құнын төлеп босатып алуларына рұқсат етсін. Бірақ өзі уәдесінде тұрмағандықтан оны бөтен біреуге сатуға құқығы жоқ. 9Егер оны ұлы үшін таңдаған болса, оған өз қызы іспетті[*] қарасын. 10Ал қожайыны оған өзі үйленіп, одан кейін де әйел алса, онда қызметші әйел жеткілікті тамақтан, киім-кешектен, жұбайлық қақыларынан құр қалмауға тиіс. 11Егер қожайыны осы үш нәрсемен қамтамасыз етпесе, қызметші әйел құны төленбей-ақ тегін босатылсын.


Адамдарға жасалған зақымдар жайлы

12Кім біреуді ұрып өлтірсе, соның өзі өлтірілсін. 13Алайда егер оны ешқандай арам ниетсіз, Құдайдың жол беруімен істеген болса, онда ол Өзім[*] белгілейтін[†] бас сауғалау жеріне[*] қашсын. 14Бірақ егер амалын тауып зұлымдықпен кісі өлтірсе, оны (қашып, паналап барған) Менің құрбандық орнымнан шығарып алып, өлімге бұйырыңдар.

15Ата-анасын ұратын өлтірілсін.

16Кісі ұрлап, сатқан немесе оны өз қолында мәжбүрлеп ұстаушы өлтірілсін.

17Ата-анасын қарғайтын[*] өлтірілсін.

18Адамдар төбелесіп, біреуі екіншісін таспен не жұдырықпен ұрып-соғып, сол өлмегенмен де төсек тартып жатып қалса, 19егер ол орнынан тұрып, далаға таяқпен шыға алатын болса, ұрып-соққан өлімге бұйырылмайды. Бірақ ол жәбір көргеннің жұмысынан қалғанының және толықтай емделуінің шығындарын өтесін.

20Егер біреу не еркек не әйел болсын басыбайлы қызметшісін таяқпен ұрып, ол содан өліп қалса, онда қожайыны жазалансын. 21Ал егер қызметшісі бір-екі күннен кейін орнынан тұрып кетсе, қожайыны жазаланбасын. Себебі қызметшісі — оның меншігі.

22Біреулер төбелесіп, аяғы ауыр әйелді ұрып, ол түсік тастап, бірақ өзіне содан басқа зақым келмесе,[*] онда кінәлі кісі әйелдің күйеуіне оның талабы мен төрешілердің шешіміне сай айып төлеуге тиіс. 23Ал әйелдің өзіне де зақым келтірілсе, онда мына аралықта ғана кек алынсын: жанға жан, 24көзге көз, тіске тіс, қолға қол, аяққа аяқ беріліп, 25күйік үшін күйдірілсін, жарақат үшін жарақатталсын, көгерген үшін көгертілсін.[*]

26Біреу басыбайлы қызметшісінің, не еркек, не қыз-әйел болсын, көзінен ұрып, жанарын зақымдаса, сол үшін оған бас бостандығын берсін. 27Егер оны ұрып, тісін сындырса, сол үшін де бас бостандығын берсін.

28Біреудің мүйізді ірі қарасы не ер, не әйел адам[†] болсын, басқаны сүзіп өлтірсе, сол мал таспен атқыланып өлтіріліп, еті желінбесін. Ал иесіне кінә тағылмасын. 29Алайда сол мал бұрыннан да сүзеген болып, иесі бұл туралы ескерту алғанмен оны қамап ұстамаған болса, мал сол себептен де біреуді өлтірсе, онда сол ірі қара таспен атқыланып өлтіріліп, иесіне де өлім[†] жазасы берілсін. 30Ал егер иесіне тек айып қана салынса, онда ол өз жаны үшін белгіленген құнды төлеп, аман қалсын. 31Осы заңның күші не ұл баланы, не қыз баланы сүзіп өлтірген мүйізді ірі қараға да жүреді.

32Егер мал басыбайлы қызметшіні сүзіп өлтірсе, оның қожайынына мал иесі отыз мысқал күміс[*] төлеп, мал таспен атқыланып өлтірілсін. 33Біреу шұңқыр не құдық қазып немесе аузын ашып, оны жаппай кетіп, соған біреудің мүйізді ірі қарасы не есегі құлап түсіп өлсе, онда 34шұңқырдың қожайыны мал иесіне құнын төлесін, ал өлімтік сонікі болсын.

35Біреудің мүйізді ірі қарасы көршісінікін сүзіп өлтіріп тастаса, олар тірі қалған малды сатып, түскен ақшасын, сондай-ақ өлімтікті де тең бөліп алсын. 36Алайда сол малдың сүзегендігі бұрыннан да белгілі болғанмен, иесі оны қамап ұстамаған болса, онда ол мал орнына мал төлесін, ал өлімтік онікі болсын.

#### 22


Ұрлық пен ұқыпсыздық салдары және жазалар

1Біреу мүйізді ірі қара не ұсақ мал ұрлап, сойып алса немесе сатып жіберсе, ол айып ретінде бір ірі қара үшін бесеуін, бір ұсақ мал үшін төртеуін төлесін. 2Біреу түнде бұзып кіріп жатқан ұрыға тап болып, оны ұрып өлтірсе, төгілген қан оның мойнына жүктелмейді. 3Ал егер оқиға жарықта болған болса,[*] онда төгілген қан оның мойнында.

Ұры ұрлаған заттардың орнын толтырсын. Егер ештеңесі болмаса, онда соларды төлеу үшін өзі басыбайлы қызметшілікке сатылсын. 4Егер ұрланған малдар, не мүйізді ірі қара, не есек, не қой-ешкі болсын, оның қолынан тірідей табылса, онда ол ұрлағандарын екі есе етіп қайтарып берсін.

5Біреу егістігінде не жүзімдігінде малдарын бағып, олардың басқа біреудің егістігінде емін-еркін жайылуына жол берсе, онда ол өз егістігінің не жүзімдігінің өнімінің ең жақсысынан айып төлесін. 6Егер өрт тұрып, тікенді бұталарды қамтып, жиналған астық бауларын, пісіп тұрған егінді, я болмаса бүкіл егістікті өртеп жіберсе, онда сол өртті шығарған адам[†] шығынның орнын толтыруға тиіс.

7Біреу жақынына ақшасын не дүниесін сақтап қоюға аманаттап, олар соның үйінен ұрланып, ұры қолға түссе, ол ұрлағандарын екі есе етіп қайтарсын. 8Ал ұры табылмаса, үй иесі Құдай[†] (тағайындаған төрешілердің) алдына барып, оның өз жақынының меншігіне қол сұқпағандығы айқындалсын. 9Кез келген даулы мал-дүние туралы, мүйізді ірі қара, есек, қой-ешкі, киім-кешек не басқа да жоғалған меншік жайында біреу: «Жоғалтқаным осы!» — десе, екі жақ та мәселені төрешілердің алдына алып барсын. Олар Құдай алдында кімді кінәлі деп тапса, сол жақынына екі есе етіп қайтарсын.

10Біреу жақынына есегін, мүйізді ірі қарасын, қой-ешкісін не басқа бір малын баға тұруға беріп, сол өліп немесе жарақаттанып қалса, яки біреу айдап кетіп, бұл жайтты ешкім көрмеген болса, 11онда малды бағуға алып қалған «жақынымның меншігіне қол сұқпадым» деп Жаратқан Иенің[†] алдында ант берсін. Екеуінің арасындағы даулы мәселе осылай шешілсін. Мал иесі мұны қабылдап, анау ештеңе төлемесін. 12Алайда мал қорадан ұрланса, иесіне құны төленсін. 13Егер жыртқыш аң-құсқа таланса, онда бағушы өлімтігін дәлел ретінде көрсетіп, ол үшін ештеңе төлемейді.

14Біреу жақынының малын пайдалана тұруға сұрап алып, иесі жоқ кезде мал жарақаттанып не өліп қалса, оны алған адам құнын төлесін. 15Бұл жағдай мал иесінің көз алдында болса, онда малдың құны төленбейді. Ал егер мал пайдалана тұруға жалға алынса, онда жалдама ақысы төленген шығынның орнын толтырады.


Адамдардың қоғамдағы жауапкершіліктері

16Біреу ешкімге айттырылмаған пәк қызды еліктіріп, онымен жақындасса, сол қалыңмалын төлеп, қызға үйленсін. 17Ал әкесі оған қызын ұзатуға келіспесе, онда айыпкер қалыңмал мөлшерінде күміс ақша төлесін.

18Сиқыршыларды[*] тірі қалдырмаңдар!

19Малмен жақындасатын әркім өлтірілсін!

20Жалғыз Жаратқан Иеден басқа тәңірлерге құрбандық шалған әркім түп-тамырымен құртылсын![*]

21Жат жұрттық келімсектерге қысым көрсетіп, зорлық-зомбылық жасамаңдар! Өздерің де Мысырда жат жұрттық болып тұрдыңдар ғой.[*]

22Жесірлер мен жетімдерге жәбір көрсетпеңдер! 23Егер олар сендерден жәбір көргендіктен Маған жалбарынып сиынса, Мен (Жаратқан Ие) олардың зарларына құлақ салып, 24қаһарыма мініп, сендерді семсермен өлтіртемін. Сонда өз әйелдерің жесір, балаларың жетім қалады.

25Араларыңдағы халқымның мұқтаждықтағы біреуіне қарызға ақша берсең, пайдакүнем болып, бергенің үшін өсім ақша талап етпе! 26Егер қарыздар жақыныңның шапанын кепілдікке алсаң, оны күн бата қайтарып беріп отыр. 27Шапаны оның үстін жабатын жалғыз жамылғысы болғанда, сол бейшара не жамылып ұйықтамақ? Ол Маған жалбарынып сиынса, Мен оның зарына құлақ саламын, себебі Мен қайырымдымын.


Құдайды терең қастерлеп, Оның ережелерін орындау

28Сонымен Құдайды[*] қорлама! Халқыңның басшысына балағат сөз айтпа![*]

29Қамбаларың мен күбілеріңе жинаған өнімдеріңнің алғашқыларын Маған ұсынуға сараң болмаңдар.[*]

Тұңғыш ұлдарыңды Маған бағыштаңдар![*] 30Мүйізді ірі қара не ұсақ малдарыңның тұңғыш төлдерімен де солай істеңдер! Олар жеті күн бойы енелерінің бауырында болсын, ал сегізінші күні оларды Маған құрбандыққа шалыңдар. 31Сонда сендер Маған бағышталған қасиетті[†] боласыңдар.

Далада таланған хайуанның етін жемей, итке тастаңдар!

#### 23


Әділдік және мейірімділік

1Құр лақап таратпа!

Жалған куәгер болып әділетсіз адамға қол ұшын берме![*] 2Көпшілікке еріп те зұлымдық жасама! Даулы мәселеге куәлік келтіргенде көпшіліктің ықпалымен шындықты бұрмалама! 3Кедейдің де қисық ісін дауда қолдама!

4-5Біреудің адасып жүрген мүйізді ірі қарасына не есегіне тап болсаң, оны міндетті түрде иесіне айдап апарып бер! Біреудің есегі жүгінің ауырлығынан жығылып, тұра алмай қалғанын көрсең, оны сол күйінде қалдырып кетпе; жүгін түсірісіп, дұрыстап теңдеуге көмектес! Малдың иесі сені жек көретін дұшпаның болса да, солай істеуге тиіссің.

6Араларыңдағы мұқтаж адамның даулы мәселесін теріс шешпе! 7Әділетсіз айыптаудан аулақ жүр; кінәсізді әрі әділді өлімге бұйырма! Мен зұлымдық жасағанды ақтамаймын. 8Пара алма! Себебі пара көрегеннің көзін соқыр қылады, әрі әділдің сөзін бұрмалайды. 9Жат жұрттық адамға зорлық-зомбылық жасамаңдар! Жат жұрттық көңіл күйін жақсы ұғасыңдар, өйткені өздерің Мысыр елінде жат жұрттық болып тұрдыңдар емес пе?!


Демалыс пен тынығу жайлы

10Алты жыл бойы жеріңе егін егіп, өнімін жина, 11ал жетінші жылы оны өңдемей, тынықтыр! Халқыңның мұқтаждары содан шыққан өніммен күндерін көріп, одан қалғандарымен даланың аң-құстары қоректенсін. Жүзімдігіңмен және зәйтүн бақтарыңмен де солай істе.

12Алты күн жұмысыңды істеп, жетінші күні демал! Сонда өгізің мен есегің тынығып, қызметшілерің де, жат жұрттық адамдарың да демалсын.


Жыл сайын өткізілетін үш мейрам

13Өздеріңе айтқандарымның бәрін де орындаңдар!

Басқа тәңірлерге сиынбаңдар, олардың аттары ауыздарыңнан еш шықпасын!

14Маған арнап жылына үш мейрам өткізіңдер:

15Жыл сайын Ашымаған нан мейрамын[†] тойлаңдар! Өзім бұйырғандай, жеті күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер. Мұны (көктемнің) абиб айының белгіленген[†] мезгілінде өткізіңдер, себебі Мысырдан сол айда көшіп шыққан едіңдер.

Ешкім Менің алдыма құр қол[*] келмесін!

16Далаға еккендеріңнің бастапқы өнімдерін жинағанда Алғашқы өнім мейрамын[†][*] тойлаңдар!

(Ауылшаруашылық) жылының аяғында, яғни сендер егістіктерің мен бау-бақшаларыңда өнім жинайтын мезгілдеріңде, Сабантой мейрамын[*] өткізіңдер!

17Барлық ер адамдарың жылына үш рет Жаратушы Тәңір Иенің алдына келуге тиіс.

18Маған арналған құрбандықтың қанын ашытқымен дайындалған тамаққа құйып ұсынбаңдар!

Мейрамға шалынған құрбандықтың майы таң атқанша қалып қоймасын!

19Жерлеріңнен алғаш шыққан өнімдердің ең жақсыларын Құдайларың Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне алып келіңдер!

Лақтың етін енесінің сүтіне пісірмеңдер![*]


Құдайдың өз халқын жүрген жолдарында қолдауы

20Тәңір Ие тағы былай деді:

— Тыңдаңдар. Мен сендерді жолда қорғап, Өзім дайындаған жерге алып баратын періштені[†] алдарыңнан жіберіп отырмын. 21Оны ренжітуден сақ болып, айтқандарына құлақ асып, оған қарсы қасарыспаңдар! Ол Менің атымнан әрекет ететіндіктен бас көтерулеріңді кешірмейді.

22Ал егер оның тілін алып, Менің айтқандарымның бәрін орындасаңдар, онда Мен жауларыңның жауы болып, сендерге қарсы шыққандарға қарсы шығамын. 23Менің періштем алдарыңнан жүріп отырып, сендерді аморлықтар, хеттіктер, перездіктер, қанахандықтар, хевтіктер және ебустіктердің қоныстанған жеріне алып барады, ал Мен соларды құртамын. 24Олардың тәңірлеріне табынбаңдар, әрі істегендеріне еліктемеңдер! Қайта, олардың тәңір мүсіндерін талқандап, тас бағаналарын қиратыңдар. 25Құдайларың Жаратқан Иеге қызмет етіңдер, сонда Ол нан-суларыңды жарылқап, мынадай уәде береді: Мен араларыңнан ауру-сырқау атаулыны қуамын. 26Елдеріңде не түсік тастайтын, не құрсақ көтермейтін әйел заты әрі аналық мал болмайды. Мен сендерге толық мерзімді өмір сыйлаймын.

27(Уәделі елге бет алған жолдарыңда) Мен алдарыңнан үрей тудырып, сендер тап болған әрбір халықты әбігерге түсіріп, барлық жауларыңды кері қашуға мәжбүрлеймін. 28Мен алдарыңнан хевтіктер, қанахандықтар және хеттіктердің зәрелерін ұшыратын қорқынышты[*] жіберіп, оларды қуып шығамын. 29Алайда жер елсіз қалып, далада сендерге зиян келтіретін аң-құстар көбейіп кетпес үшін Мен сол тайпаларды бір-ақ жылда қуып шықпаймын. 30Сендер өсіп-өніп, сол елді иемденіп алғанша оларды алдарыңнан біртіндеп қуып шығып отырамын.

31Қамысты теңізден[*] бастап, філістірлер жағалай мекендеген Жерорта теңізіне дейін, Негев даласынан Евфрат өзеніне дейін шекараларыңды орнатамын. Сол жердің тұрғындарының билігін саған беремін, оларды қуып шығатын боласың. 32Солармен де, олардың табынатын тәңірлерімен де ымыраласпаңдар! 33Сендерді Маған қарсы күнәға батырмас үшін олар елдеріңде бірге тұрмауға тиіс. Әйтпесе солардың тәңірлеріне құлшылық етіп, күнәнің торына түсесіңдер.

#### 24


Келісімнің құрбандықтың қанымен бекітілуі

1Кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп те бұйырды: «Һаронды, (оның ұлдары) Надаб пен Әбиһуді және Исраилдің жетпіс рубасын ертіп тауға көтеріліп, Маған алысырақтан бас ұра тағзым етіңдер. 2Тек сен ғана қасыма жақында, ал басқалар таяп келмесін! Халық саған еріп жоғары көтеріліп жүрмесін!»

3Мұса қайтып келіп, халыққа Жаратқан Иенің күллі сөздері мен заңдарын жеткізгенде, бүкіл халық бірауыздан: «Жаратқан Иенің айтқандарының бәрін орындаймыз!» — деп жауап берді. 4Сонда Мұса Жаратқан Иенің барлық сөздерін жазып қойды.

Ертеңгісін ол ерте тұрып, таудың етегінде құрбандық орнын тұрғызып, Исраилдің он екі руының белгісі[†] ретінде он екі тас бағананы орнатты. 5Исраилдіктердің арасынан жас жігіттерді жіберіп, олар Жаратқан Иеге арнап бірнеше малдарды шалып, түгелдей өртеп ұсынды. Олар тағы бірсыпыра жас бұқаларды ризашылық құрбандығына шалды.[*] 6Мұса солардың қанының жартысын тостағандарға құйып, жартысын құрбандық орнының үстіне бүркіп шашты. 7Содан кейін ол Келісім[†] кітабын алып, халыққа дауыстап оқып берді. Олар:

— Жаратқан Иенің айтқандарының бәрін орындап, мойынсұнатын боламыз, — деп жауап қайырды.

8Содан Мұса қанды алып, оны халыққа бүркіп тұрып:

— Бұл — Жаратқан Иенің осы айтылған сөздердің бәрі бойынша өздеріңмен жасаған Келісімін бекітетін қан, — деді.


Құдайдың халық басшыларына аян беруі

9Мұса мен Һарон, Надаб пен Әбиһу және Исраилдің жетпіс рубасысы жоғары көтеріліп, 10Исраилдің сиынатын Құдайының аянын көрді.[*] Оның табанының асты аспандай[†] мөлдір, жарқылдаған саф көк асыл тас[*] төселген алаңға ұқсады. 11Құдай[†] Исраилдің үрім-бұтағынан таңдаған басшыларына қарсы қол көтерген жоқ. Олар Құдайдың аянын көріп, Оның алдында тамақ ішті.[*] 12Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды: «Таудың басына көтеріліп, осы жерде бол. Мен саған халыққа үйрету үшін Өзім ережелерім мен өсиеттерімді жазған тас тақташаларды беремін».

13Сонда Мұса көмекшісі Ешуамен бірге тауға көтерілді. Ал Мұсаның өзі ғана Құдай тауының басына шықты. 14Ол рубасыларға: «Біз қайтып келгенше осы жерде қалыңдар. Һарон мен Һұр сендермен бірге болады. Мәселелері барлар соларға жүгінсін», — деген болатын.

15Мұса көтеріліп бара жатқанда тауды (бағаналы) бұлт басып, 16Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты Синай тауына орнады. Бұлт тауды алты күн бойы жауып тұрды. Жетінші күні Жаратқан Ие бұлттың ортасынан Мұсаға тіл қатты. 17Исраилдің үрім-бұтағының көздеріне Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты таудың басында бәрін жалмап қоятын от іспетті көрінді. 18Мұса бұлттың ортасына кіріп, таудың басына көтерілді. Қырық күн, қырық түн бойы ол сонда болды.

#### 25


Халықтың киелі шатырды жасауға бағыштап ұсынатын тартулары

1Сонда Жаратқан Ие[†] Мұсаға мынаны бұйырды:

2— Исраилдің үрім-бұтағына былай де: Олар Маған сый-тартулар бағыштап ұсынсын. Шын жүрегімен ниеттенген әрбір адамнан өзінің Маған арнаған тарту-таралғысын қабылдап алыңдар. 3Олардан қабылдайтындарың мыналар болсын: алтын, күміс, қола,[*] 4иірілген қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн жіптер және жіңішке иірілген зығыр жіптер, ешкінің түбіті, 5қызыл түске боялған қошқар терілері, борсық[*] терілері, аққараған ағашы,[†][*] 6май шамға қажетті зәйтүн майы, май жағу рәсімінде[†] қолданылатын (майға қосылуға) немесе түтетілуге арналған хош иісті заттар,[*] 7сондай-ақ бас діни қызметкердің[†] жеңсіз сырт киіміне және төс қалтасына[*] тағылатын оникс пен тағы басқа да асыл тастар.

8Исраилдіктер Маған арнап киелі[†] шатыр дайындап жасасын. Мен халық арасында сол жерде тұратын боламын.[*] 9Бәрін де Мен саған көрсететін киелі шатыр мен ондағы бұйымдардың үлгісіне дәлме-дәл сай етіп жасаңдар!


Шатырдың жиһаздарын жасауға тапсырма: Келісім сандығы

10Аққараған ағашынан сандық жасат. Ұзындығы екі жарым, ал ені мен биіктігі бір жарым шынтақтан болсын. 11Іші-сырты саф алтынмен қапталып, жоғарғы ернеуі айналдыра алтынмен әшекейленіп жиектелсін. 12Сандық үшін төрт алтын шығыршық құйғызып, төменгі төрт бұрышына, екеуін бір жақ бүйіріне, қалған екеуін қарама-қарсы бүйіріне бекіттір. 13Мұнан кейін аққарағаннан сырықтар жасатып, алтынмен қаптат. 14Сандықты көтеріп алып жүру үшін сырықтар оның екі бүйіріндегі шығыршықтардан өткізілсін. 15Сырықтар әрдайым шығыршықтарға кигізулі тұрсын, оларды алып тастауға болмайды.

16Мен өзіңе беретін Келісім[†] жайлы айғақтарды[*] осы сандықтың ішіне салып қой.

17Сандықтың қақпағын[*] да саф алтыннан жасат. Ұзындығы екі жарым, ені бір жарым шынтақ болсын. 18-19Қақпақтың екі жақ шетіне керуб деген күзетші періштелердің[†][*] екі мүсінін алтыннан балғамен соғып жасатып, орнатқыз. Олар қақпақпен бірге біртұтас алтыннан жасалсын. 20Керуб мүсіндері қанаттарын жоғары жайып, қақпақты көлегейлеп, беттері бір-біріне қарама-қарсы, қақпаққа қарап тұрулары керек. 21Мен өзіңе беретін Келісім жайлы айғақтарды[*] сандыққа сал да, үстін қақпақпен жауып қой. 22Сол жерден, Келісім сандығы[†] қақпағының үстіндегі екі керуб мүсіндерінің ортасынан Мен саған тіл қатып,[*] Исраилдің үрім-бұтағына сен арқылы бұйыратын ережелерімнің бәрін тапсырамын.


Нан тартулары қойылатын үстел

23Аққараған ағашынан үстел жасат, ұзындығы екі, ені бір, биіктігі бір жарым шынтақ болсын. 24Үстел саф алтынмен қапталып, жақтауы айналдыра алтынмен қапталсын. 25Үстелдің бетін айналдыра төрт елі бойы ернеумен жиектетіп, соны да алтынмен қаптат. 26Төрт алтын шығыршық құйдырып жасатып, оларды үстелдің аяқтары орнатылған төрт бұрышына бекіттір. 27-28Үстелді көтеріп жүруге арналған сырықтар өткізілетін осы шығыршықтар ернеу жиегіне жақын орнатылсын. Сырықтарды аққарағаннан жасатып, алтынмен қаптат.

29Үстелдің аяқ-табақтары мен табаларын және құйылып ұсынылатын сұйық тартуларға арналған құмыралары мен тостағандарын саф алтыннан жасат. 30Нан тартуларын үстелге қойып отыр, олар ұдайы Менің алдымда болсын.[*]


Жеті шырақты шам қойғыш

31Саф алтыннан шам қойғыш та жасат. Оның тұғыры мен діңгегі, мүсінделген тармақтары, гүл тостағаншалары, қауыздары және бүршіктері түгел біртұтас алтыннан балғамен соғылып жасалсын. 32Діңгегінен екі жағына үш-үштен алты тармақ шығуы керек. 33-34Әр тармақта шар тәрізді үш бүршіктен тараған, қауыздарын ашқан үш алтын бадам гүлінен болсын. Ал ортадағы діңгекте дәл осындай төрт алтын бадам гүлі болуы керек. 35Бұл гүлдердің бүршіктері екі жаққа созылған үш жұп тармақтың діңгектен шыққан жерлерінің астыңғы жағында орналассын. 36Тармақтарымен, бүршіктерімен бірге шам қойғыш түгелдей біртұтас саф алтыннан балғамен соғылып жасалсын. 37Шам қойғышқа жеті май шамын дайындатып, оларды жарығы алдыңғы жағына түсіп тұратын етіп діңгек пен тармақтардың бастарына орнат. 38Оның білте түзеткіштері мен табақшаларын[*] да саф алтыннан жасат. 39Шам қойғыш пен қажетті құрал-жабдықтары үшін бір ат басындай[*] саф алтын жұмсалсын. 40Байқа, барлығын саған осы тау басында көрсетілген үлгіге сай жасайтын бол!

#### 26


Киелі шатырды құруға қажетті заттар

1Киелі[†] шатыр үшін он жабын жасат. Олар жіңішке зығыр және қою күлгін[*], күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн жіптерден тоқылып, бетіне керубтердің бейнелері шебер кестеленсін.[*] 2Барлық жабындардың көлемі бірдей болсын: ұзындығы жиырма сегіз, ені төрт шынтақтан. 3Жабындарды бес-бестен қатарластыра біріктіріп тіккіз. 4-5Осылай біріктірілген екі жапқышты бір-біріне қосу үшін әрқайсысының бір жақ шетіне қою күлгін жіптен баулық сияқты елу ілгек дайындатып бекіттір. Екі жапқыштың жиегіндегі елу-елуден жасалған ілгектер бірдей қашықтықта бір-біріне тұспа-тұс келсін. 6Алтыннан елу ілмек шығыршық жасатып, солармен жапқыштың екі жартысын біріктірт. Осылайша киелі шатыр біртұтас жапқышпен жабылатын болады.

7Шатыр төбесін жабу үшін түбіттен тағы он бір жабын тоқыт. 8Барлық он бір жабынның көлемі бірдей болсын: ұзындығы отыз, ені төрт шынтақтан. 9Бес жабынды бір бөлек, келесі алты жабынды бір бөлек қатарластыра біріктіріп тіккіз. Ал алтыншы жабынды шатырдың алдыңғы жағынан екі қабаттап бүктеп қойғыз. 10Осылай біріктірілген екі жапқышты бір-біріне қосу үшін бір жақ шетіне баулық сияқты елу ілгектен дайындатып бекіттір. 11Қоладан елу ілмек шығыршық жасатып, ілгектерді солармен бекітіп, шатырдың төбесін осы біртұтас жапқышпен жапқыз. 12Жабынның шатырдың төбесін жапқаннан артылып қалған бөлігі шатырдың артқы жағынан салбырап төмен түсіп тұрсын. 13Ал жабындардың ұзындығынан артылып қалғаны шатырдың екі жанынан бір шынтақ бойы төмен салбырап жауып тұрсын. 14Қызыл түске боялған қошқар[*] терілерінен де шатырға арнап жапқыш қап жасат. Оның үстінен жабуға борсық[*] терілерінен тағы бір жабын дайындат.


15Шатыр үшін аққарағаннан қырлы бөренелер жасат, олар қабырғалары ретінде тік тұрмақ. 16Бөренелердің ұзындығы он, ені бір жарым шынтақтан болсын. 17Әрқайсысының табанында қатар тұрған екі төлкеден[*] болсын. Күллі бөренелерді осылай жасат. 18-21Шатырдың оңтүстік пен солтүстік бүйір қабырғалары үшін жиырма бөренеден және олардың табандары болатын қырық күміс тағаннан жасат: әр бөрененің екі шошақ тығыны үшін екі тағаннан дайындалсын. 22Ал шатырдың батысқа қараған артқы қабырғасы үшін алты бөрене 23және оның бұрыштары үшін тағы екі бөренеден жасат. 24Сол бұрыштардағы бөренелер төменнен жоғарыға дейін жұпталып, бір шығыршығы бар жоғарғы жақта біріктірілсін. 25Сонымен барлығы сегіз бөрене болады. Оларға арнап әрбіреуіне екі-екіден он алты күміс таған дайындат.

26-27Киелі шатырдың оңтүстік, солтүстік және батыс қабырғалары үшін аққарағаннан көлденең бес сырықтан жасат. 28Ал ортаңғы сырықтар бөренелердің ортасынан өтіп, қабырғаның бір басынан келесі басына дейін жететін болсын. 29Бөренелерді, сырықтарды және бұларды өткізетін шығыршықтарды алтынмен қаптат.

30Киелі шатырды өзіңе осы тау басында көрсетілген үлгіге сай дайындап тұрғыз![*]


Ішкі және сыртқы шымылдықтар

31Қою күлгін,[*] күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке иірілген зығыр жіптерден (ішкі) шымылдық тоқытып, бетіне керубтердің бейнелерін шебер кестелет. 32Аққарағаннан төрт бағана жасалып, алтынмен қапталып, оларға алтын ілгіштер орнатылсын. Бағаналар төрт күміс тағанға[*] бекітіліп тұрғызылсын. Шымылдықты бағаналардағы алтын ілгіштерге ілгізіп қой.

33Шымылдық ілінген соң оның ішкі жағына Келісім сандығы[†] кіргізіліп қойылсын. Осылай шымылдық сендер үшін қасиетті бөлмені ең қасиетті бөлмеден ажыратып бөліп тұратын болады. 34Мұнан кейін сол ең қасиетті бөлмеде Келісім сандығының бетіне қақпағын қойғыз. 35Шымылдықтың сырт жағына (яғни қасиетті бөлмеге) үстелді, оған қарама-қарсы, киелі шатырдың оңтүстігіне қаратып, шам қойғышты орналастырт. Ал үстел солтүстік жақта тұрсын.

36Киелі шатырдың кіреберісіне арнап қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке иірілген зығыр жіптерден шымылдық тоқыт. 37Оны іліп қою үшін аққарағаннан бес бағана жасатып, алтынмен қаптатып, оларға алтын ілгіштер орнатқыз. Бағаналарға арнап қоладан бес таған құйдыр.

#### 27


Шалынған құрбандықтарды өртейтін үстел

1Шалынған құрбандықтарды түгелдей өртейтін үстелді аққарағаннан жасат. Ол төрт бұрышты, ұзындығы мен ені бес, биіктігі үш шынтақтан болсын. 2Оның төрт бұрышынан шығып тұрған мүйіз тәрізді төрт шошақ құрбандық үстелімен[†] біртұтас жасалсын. Үстел қоламен қапталсын. 3Үстелдің мына құрал-саймандарының бәрін қоладан жасат: күлсалғыштар мен қалақтар,[*] (қан бүркуге арналған) тостағандар, шанышқылар және шоқ салатын табалар. 4-5Отқа арналған торды да қоладан жасат. Оның төрт бұрышында төрт қола шығыршығы болсын. Торды үстелдің төрт қабырғасының ортасына дейін жететіндей етіп, ішкі жағынан, астынан орналастырт. 6Үстелге арнап аққарағаннан қоламен қапталған сырықтар жасат. 7Олар сол шығыршықтарға[*] кіргізіліп, құрбандық үстелін көтеріп алып жүрген кезде оның екі бүйірінде болмақ. 8Сонымен құрбандық үстелін қоламен қапталған тақтайлардан, оның ішін қуыс етіп жасат. Ол өзіңе осы тау басында көрсетілген үлгіге сай жасалуға тиіс.


Киелі шатырдың ауласы

9-11Киелі[†] шатырдың ауласын жасат: оның оңтүстік және солтүстік жақтарының ұзындығы жүз шынтақтан болсын. Ауланы жіңішке зығыр жіптен тоқылған перделер қоршап тұрсын. Жиырма қола тағанға орнатылған жиырма бағана және сол бағаналарды байланыстыратын күміс ілгіштері мен сырықтарын жасат. 12Ауланың батыс жағының ұзындығы елу шынтақ болып, оның перделері он тағанға орнатылған он бағанаға ілініп қойылсын. 13Ауланың кіреберісі орналасқан шығыс жағы да елу шынтақ болсын. 14-15Кіреберістің екі жағындағы перделердің ұзындығы он бес шынтақтан болып, әрқайсысы үш тағанға орнатылған үш бағанаға ілінсін.

16Ал аула кіреберісінің өзіне арнап ұзындығы жиырма шынтақ перде тоқыт. Ол қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден түрлі өрнектермен кестеленіп тоқылсын. Пердені іліп қою үшін төрт тағанға орнатылған төрт бағана дайындат. 17-18Ауланы қоршап тұрған барлық бағаналар бір-бірімен күміс сырықтармен байланыстырылсын. Ілгіштері күміс, тағандары қола болсын. Ауланың ұзындығы жүз, ені елу, ал перделердің биіктігі бес шынтақ болсын. Олар жіңішке зығыр жіптен тоқылсын. 19Киелі шатырдың әр түрлі жұмыстарға қолданылатын барлық басқа құрал-жабдықтары,[*] ауланы қоршаған бағаналар және шатырдың өзін бекітуге қажетті күллі қазықтар да қоладан жасалсын.


Шамдарға арналған май

20Шам қойғыштың шамдары ұдайы жанып, жарық қылулары керек. Сол үшін исраилдіктерге зәйтүн жемісінен келіде түйіп сығып алынған таза май әкелуге тапсырма бер. 21Кездесу шатырындағы[*] Келісім сандығының[†] алдында ілінген шымылдықтың сыртқы жағында, Жаратқан Иенің[†] алдында, Һарон мен оның ұлдары күн батқаннан таң атқанша шамдардың жанып тұруын қамтамасыз етсін. Бұл — Исраил халқының болашақ ұрпақтарына берілген тұрақты ереже.

#### 28


Діни қызметкерлердің арнайы киімдері

1Бүкіл Исраил үрім-бұтағының арасынан Менің діни қызметкерлерім[†] болу үшін ағаң Һаронды ұлдары Надаб, Әбиһу, Елазар, Ітамармен бірге қасыңа шақырып алдырт. 2Қадір-құрмет пен сән-салтанат көрсету үшін ағаң Һаронға арнайы[*] киімдер тіккіз. 3Һаронның Менің қызметіме бағышталып тағайындалу рәсімі кезінде киетін сол киімдерін дайындау жайында Өзім ерекше дарынға кенелткен барлық парасатты адамдарға нұсқау бер. 4Олар жасап дайындауға тиіс киімдер мыналар: төс қалта, жеңсіз сырт киім,[*] сырт көйлек, бедерленіп тоқылған ұзын көйлек, сәлде және жалпақ белбеу. Маған діни қызмет көрсетулері үшін ағаң Һарон мен оның ұлдарына арнап шеберлер осы киімдерді дайындасын. 5Сол үшін алтын талшықтар, әрі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптер қолданылсын.


Жеңсіз сырт киім

6Шеберлер жеңсіз сырт киімді алтын талшықтардан әрі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден кестелеп тоқып дайындасын. 7Сырт киімнің алдыңғы, артқы бөліктерінің жоғарғы жақтарын бір-бірімен байланыстырып тұратын екі иық жапсырмасы болсын. 8Сырт киімді байлап тұратын белбеу де дәл сол сияқты алтын талшықтармен әрі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден кестеленіп тоқылсын.

9Екі оникс тасын алып, олардың бетіне Исраилдің он екі ұлының аттарын[*] 10туу реттеріне сай, алтауын бір тасқа, қалған алтауын келесісіне ойып жаздырт. 11Осылай тастан ойып мөр жасайтын зергер мәнерімен Исраилдің руларының аттарын екі оникс тасқа ойып жаздыртқаннан кейін, оларды әшекейлі алтын жиектемелерге[*] қондырғызып, 12сырт киімнің иық жапсырмаларына бекіттір. Сол екі тас — Исраилдің үрім-бұтағының естелігі: Һарон өзінің діни қызметін атқарғанда, Жаратқан Иенің[†] (оларды рақым етіп таңдап алғанын) есіне салып отыру үшін рулардың аттарын ұдайы екі иығында алып жүретін болсын.

13Әшекейлеп екі алтын шығыршық жасат. 14Саф алтын талшықтардан арқан сияқты екі бау ширата өргізіп, шығыршықтарға бекіттірт.


Кеуде қалта

15Құдайдың еркін[*] білуге көмекші құрал болатын кеуде қалта жасалсын. Ол да жеңсіз сырт киім сияқты алтын талшықтардан әрі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден кестеленіп тоқылсын. 16Қалта ені мен көлденеңі бір қарыстан[*] төрт бұрышты екі қабат етіп дайындалсын. 17Оған асыл тастар төрт қатарға тізіле қадалсын: бірінші қатарға рубин, топаз, изумруд, 18екіншісіне лағыл, сапфир, алмас, 19үшіншісіне жақұт, жүзақ, аметист, 20ал төртінші қатарға зүбәржат,[*] оникс, яспис тастарын алтын жиектемелерге безендіріп қондырғыз. 21Асыл тастардың саны он екі болсын, Исраилдің әрбір ұлы үшін бір тастан. Осылай әр тасқа Исраилдің бір руының аты мөр жасайтын зергер мәнерімен ойылып жазылсын.

22Кеуде қалта үшін саф алтын талшықтардан арқан тәрізді ширатып екі шынжыр бау өргізгеннен кейін[*] 23екі алтын шығыршық жасатып, оларды қалтаның жоғарғы екі бұрышына бекіттір. 24Өрілген екі алтын шынжыр бау қалтаның жоғарғы екі бұрышындағы алтын шығыршықтардан өткізілсін. 25Екі баудың қалған ұштары екі жиектемеге бекітілсін, сонда олар иық жапсырмаларымен алдыңғы жақтан байланысады. 26Тағы екі алтын шығыршық жасатып, оларды қалтаның төменгі екі бұрышына оның сырт киімге қараған астыңғы жағынан бекіттір. 27Осындай басқа да екі алтын шығыршық жасат. Олар сырт киімнің алдыңғы жағында, оның артқы, алдыңғы бөліктерінің түйіскен жеріне таман қолтықтың астынан,[*] белбеудің үстінен бекітілсін. 28Бұл шығыршықтар қою күлгін баулар арқылы қалтаның төменгі жағындағы шығыршықтармен байланыстырылсын. Сонда кеуде қалта өз орнынан қозғалмай, белбеудің үстіңгі жағында берік тұратын болады.

29Осылайша Һарон киелі[†] орынға[*] кірген сайын Исраил руларының аттарын жүрек тұсында Жаратқан Иенің алдында естелік ретінде алып жүрмек. 30Кеуде қалтаға «Нұр және Кемелділік»[*] деген қасиетті жеребелерді салып қой. Һарон Жаратқан Иенің алдына барған сайын олар да Һаронның жүрек тұсында болмақ. Сонда Һарон Исраилдің үрім-бұтағына Жаратқан Иенің шешімдерін білдіретін сол құралдарды әрқашан жүрек тұсында Жаратқан Иенің алдында алып жүретін болады.


Діни қызметкерлердің басқа киімдері

31Жеңсіз сырт киімнің[*] ішінен киетін бір түсті қою күлгін сырт көйлек дайындат: 32оның жоғарғы жағында[*] бас сыятындай ойығы болсын. Ал тарқатылып кетпеуі үшін ойықты айналдыра жаға іспетті қаптама тоқылсын. 33-34Көйлектің етегін айналдыра қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн жіптерден тоқылып жасалған анар жемістері және солардың араларында кішкене алтын қоңыраушалар кезекпен ілініп тұрсын. 35Һарон қызметін атқарғанда осы сырт көйлекті киіп жүруге тиіс. Ол Жаратқан Иенің алдына барып, киелі орынға кіріп-шыққан кезде өліп қалмауы үшін қоңыраушалардың сыңғыры естілуі қажет.[*]

36Саф алтыннан кішкене тақташа жасатып, бетіне «Жаратқан Иеге бағышталған» деп мөр жасайтын зергер мәнерімен ойып жаздырт. 37Алтын тақташаны қою күлгін баумен алдыңғы жағынан сәлдеге бекіттір. 38Һарон Исраилдің үрім-бұтағының Құдайға бағыштаған барлық құрбандықтарының, сый-тартулары мен қызметтерінің мінсіз еместігінің кінәсін өз мойнына алуы үшін, осы алтын тақташа оның маңдайына тағылып жүруге тиіс. Осылай сол құрбандықтар, сый-тартулар және қызметтер Жаратқан Иеге ұнамды болады.[*]

39Сәлде бәтестен,[*] ұзын көйлек бедерлі бәтестен тігіліп, жалпақ белбеу кестеленіп тоқылсын. 40Қадір-құрмет пен сән-салтанат көрсету үшін Һаронның ұлдарына да ұзын көйлек, белбеу мен баскиімнен дайындат. 41Осы киімдерді ағаң Һаронға және оның ұлдарына кигізіп, оларға май жағу рәсімін[†] орында. Діни қызметкерлерім болу үшін оларды Маған бағыштап, тағайында.[*] 42Тәндерін белінен тізесіне дейін жабу үшін бәтес шалбар[*] дайындат. 43Һарон мен оның ұлдары киелі орында қызмет ету үшін кездесу шатырына[*] кіріп не құрбандық үстеліне[†] жақындап барған сайын осындай киімдерді киіп жүруге тиіс. Олай етпесе, олар кінәлі болып, өлім[†] құшады.

Бұл — Һаронға және оның келер ұрпақтарына арналған тұрақты ереже.

#### 29


Діни қызметкерлерді Құдайға бағыштап тағайындау рәсімі

1Һаронды және оның ұлдарын Менің қызметіме бағыштау үшін мыналарды орындауға тиіссің:

Еш мінсіз бір жас бұқа мен екі қошқарды дайындап қойғыз. 2Таңдаулы бидай ұнынан ашымаған нан, май қосылған ашымаған пәтір нан және май жағылған ашымаған құймақтар[*] пісіртіп, 3бәрін бір себетке салдырт. Бұқа мен екі қошқарды және себеттегі нандарды Маған алып келіп ұсын. 4Һарон мен ұлдарын Менімен кездесетін шатырдың кіреберісіне алып келіп, оларды тазару рәсімінен[*] өткіз. 5Арнайы киімдерді алып, Һаронға ұзын көйлек, сырт көйлек, жеңсіз сырт киім кигізіп, кеуде қалтаны таққыз да, жеңсіз сырт киімін кестеленіп тоқылған белбеумен байлат. 6Басына сәлдені кигізіп, Құдайға бағышталғандығын белгілейтін[†] алтын тақташаны маңдай жағына бекітіп байла.[*] 7Арнайы майды алып, оның басына құйып жақ. 8Бұдан кейін Һаронның ұлдарын да алдыртып, оларға ұзын көйлектері 9мен баскиімдерін кигізіп, белбеулерін[*] байлат.

Осылайша Һарон мен оның ұрпақтары тұрақты ереже бойынша діни қызметкерлер[†] болып қалады. Оларды мына рәсімдер арқылы қызметтеріне тағайында:[*] 10жас бұқаны кездесу шатырының алдына алдырт. Һарон мен ұлдары бұқаның басына қолдарын қойсын. 11Бұдан кейін бұқаны кездесу шатырының кіреберісінің жанында, Жаратқан Иенің[†] алдында құрбандыққа шалып, 12оның біразырақ қанын саусағыңмен құрбандық үстелінің[†] мүйіз тәрізді шошақтарына жағып, қалған қанның бәрін үстелдің түбіне төк. 13Бұқаның шарбы майын, бауырының үстіндегі көк етін әрі қос бүйрегін майларымен бірге алып, құрбандық үстелінің үстінде өртеп жібер. 14Ал бұқаның етін, терісі мен жынын ел қонысының сыртына шығарып, өртеткіз. Себебі бұл — күнәнің құнын өтейтін құрбандық.

15Мұнан кейін екі қошқардың бірін алдырт, Һарон мен ұлдары оның басына қолдарын қойсын. 16Қошқарды құрбандыққа шалып, қанын алып, құрбандық үстелінің барлық жағына шаш. 17Қошқарды мүшелеп бөл. Ішек-қарнын, сирақтарын жуып, оларды басы мен мүшеленген бөліктерінің үстіне қой. 18Осылай қошқарды толығымен құрбандық үстелінің үстінде түтетіп өртеп жібер. Осы түгелдей өртелген құрбандық — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту.[*]

19Бұдан кейін екінші қошқарды алдырт. Һарон мен ұлдары оның басына да қолдарын қойсын. 20Қошқарды құрбандыққа шалып, оның біразырақ қанын алып, соны Һарон мен ұлдарының оң құлақтарының сырғалықтарына, оң қолдарының бас бармақтарына, оң аяқтарының үлкен башайларына жақ та,[*] қалған қанды құрбандық үстелінің барлық жағына шаш. 21Сол қаннан және жағу рәсіміне арналған майдан біразырақ алып, Һарон мен ұлдарының өздеріне және үстеріндегі киімдеріне бүрік. Сонда өздері де, киімдері де Құдайдың қызметіне толықтай бағышталған болады.[*]

22Осы қошқардың бүкіл майларын ал: майлы құйрығын, шарбы майын, бауырының үстіндегі көк етін, қос бүйрегін майларымен бірге әрі оң жақ сан етін. Себебі ол — діни қызметкерлерді тағайындау рәсіміне арналған қошқар. 23Жаратқан Иеге ұсынылған себеттен[*] бір дөңгелек нан, май жағылған құймақ және май қосылған бір пәтір нанды ал. 24Мұның бәрін Һарон мен ұлдарының қолдарына беріп, әрі-бері тербеп Жаратқан Иеге ұсыныңдар. 25Содан кейін осы тартулардың бәрін олардың қолдарынан алып, құрбандық үстелінің үстінде түгелдей өртелген құрбандыққа[*] қоса өртеп жібер. Бұл — Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылған, хош иісті де ұнамды тарту.

26Һаронның қызметіне тағайындалуына арнап шалынған қошқардың төсін алып кел де, оны Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсын. Ол сенің үлесің болмақ. 27Сол құрбандық қошқарының Һарон мен ұлдарына арналған үлестерін өздеріне табыста: жоғары көтеріліп, Тәңір Иеге ұсынылған оң жақ сан етін және тербетіліп ұсынылған төс етін. 28Исраилдіктердің Һарон мен ұлдарына ұдайы беретін тұрақты сыбағасы осы болмақ. Өйткені бұл — исраилдіктердің Жаратқан Иемен қарым-қатынастарына ризашылықтарын білдіретін құрбандықтарынан Оған бағыштауға[*] тиісті бөліктері.

29Һаронның арнайы киімдері өзінен кейін келер ұрпақтарына аманатталсын, сонда олар соларды киіп, Құдайға бағышталып, қызметтеріне тағайындала алады: 30Һаронның ізбасары болып киелі[†] орында қызмет ететін ұрпағы[*] сол киімдерді жеті күн бойы кездесу шатырына кіргенде киюге тиіс.

31Һаронның қызметіне тағайындалу рәсіміне байланысты шалынған қошқардың төсі мен қол етін алып, арнайы орында асып пісірт.[*] 32Һарон мен оның ұлдары қошқардың осы етін және себеттегі нандарды кездесу шатырының кіреберісінің алдында[*] жесін. 33Олар Құдайға бағышталып, қызметтеріне тағайындалған кездерінде күнәнің арамдығынан тазару үшін ұсынылған осы құрбандықтардың етін және тартуларды тек өздері ғана жесін, басқа ешкімнің де олардан жеуіне болмайды. Өйткені сол тағамдар Тәңір Иеге арналған. 34Тағайындалу рәсіміне байланысты шалынған қошқар еті мен нандардан таң атқанша артылып қалғандары болса, өртеп жібер. Себебі Тәңір Иеге бағышталған сол тағамдарды енді жеуге болмайды.

35Һаронға және оның ұлдарына Мен өзіңе бұйырған осы рәсімдердің бәрін орында: жеті күн бойы олардың қолдарын тағайындалуларына байланысты Тәңір Иеге ұсынылған құрбандықтар мен сый-тартуларға толтыр. 36Әр күн сайын күнәнің құнын өтеу үшін бір жас бұқадан құрбандыққа шал. Құрбандық үстелін күнәнің арамдығынан тазарту үшін оның үстінде күнәнің құнын өтеуге шалынған құрбандықтарды өртеп жіберіп, үстелге арнайы май жағып, оны Тәңір Иеге бағышта. 37Жеті күн бойы құрбандық үстелін осылайша күнәнің арамдығынан тазартып, оны Тәңір Иеге арна. Сонда құрбандық үстелі Тәңір Иеге түгелдей бағышталып, ерекше киелі болады. Үстелдің үстіне қойылған не оған жанасқандардың бәрі де Тәңір Иеге бағышталып, Оның меншігіне айналады.[*]


Күн сайын ұсынылатын сый-тартулар

38Тұрақты түрде күн сайын құрбандық үстелінің үстінде өртеліп ұсынылатындар мыналар: бір жастағы екі тоқты; 39біреуі таңертең, екіншісі кешке шалынып, өртеліп ұсынылсын. 40Бірінші тоқтыға қоса төрт қадақ[*] сығып алынған таза зәйтүн майымен[*] араластырылған таңдаулы бидай ұнынан бір пұттың оннан бір бөлігін алып, өртеп жібер. Сұйық тарту ретінде төрт қадақ шарапты соның үстіне құйып ұсын. 41Екінші тоқтыны ымырт жабыла құрбандыққа шал. Оған қоса таңертеңгідей астық және сұйық тартуларын да ұсын. Олар Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған, хош иісті де ұнамды сый-тартулар болмақ. 42Бұл — келер ұрпақтарыңның да күн сайын шалып, өртеу арқылы жасауға тиісті құрбандығы. Оны Жаратқан Иенің алдында, кездесу шатырының кіреберісінің жанында ұсыныңдар. Осы жерде Мен сенімен кездесіп,[*] саған тіл қатпақпын. 43Мен Исраил халқымен де осында кездесіп, бұл жерді ұлы салтанатыммен[*] Өзіме бағыштап киелі етемін.

44Осылайша Мен кездесу шатыры мен құрбандық үстелін де, Һарон мен ұлдарын да Өзіме қызмет етуге бағыштап, 45Исраилдің үрім-бұтағының арасында тұрып, олардың Құдайы боламын. 46Сонда олар өздерінің Құдайы Жаратқан Ие Мен екенімді түсініп, араларында тұру үшін оларды Мысырдан алып шыққанымды білетін болады. Мен олардың Құдайы Жаратқан Иемін.

#### 30


Хош иісті заттарды түтету үстелі

1Хош иісті заттарды өртеп түтету үшін аққараған ағашынан[†] арнайы үстел жасат. 2Ол төрт бұрышты, ұзындығы мен ені бір, биіктігі екі шынтақтан болсын, әрі (төрт бұрышының үстіңгі жағынан) мүйіз сияқты шығып тұрған шошақтарымен біртұтас жасалсын. 3Үстелдің бетін, бүкіл жақтаулары мен шошақтарын да саф алтынмен қаптатып, бетін айналдыра алтын ернеумен жиектет. 4Ернеудің астына, үстелдің қарама-қарсы екі жағына екі-екіден алтын шығыршықтар орнат. Соларға үстелді көтеріп алып жүретін сырықтарды кіргізу керек. 5Сырықтар аққарағаннан жасалып, алтынмен қапталсын.

6Үстелді Келісім сандығының[†] және оның үстіндегі қақпақтың қарсы алдындағы шымылдықтың алдына қойғыз. Сол жерде Мен сенімен кездесетін боламын.[*]

7Һарон күн сайын таңертең шамдарды реттеп дайындаған кезде үстелдің үстінде хош иісті заттарды түтетуі керек. 8Ымырт жабыла шамдарды жаққан кезде де Һарон сондай тартуды түтетіп ұсынуға тиіс. Бұл — келер ұрпақтарыңның да Жаратқан Ие[†] алдында тұрақты орындайтын түтету рәсімі.

9Осы үстелдің үстінде басқа ешқандай тарту: не (Тәңір Иеге бағышталмаған) бөтен хош иісті зат, не шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық, не астық тартуын ұсынбаңдар, сұйық тартулар да оның үстіне құймаңдар! 10Һарон жылына бір рет күнәнің құнын өтеу үшін шалынған құрбандықтың қанын түтету үстелінің[†] мүйіз тәрізді шошақтарына жағып, осылайша үстелді күнәнің арамдығынан тазартсын. Бұл рәсімді келешек ұрпақтарың да жыл сайын орындауға тиіс.[*] Себебі түтету үстелі Жаратқан Иеге толықтай бағышталған, ерекше киелі[†].[*]


Киелі шатыр үшін төленетін жан басы салығы

11Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

12— Исраилдің ер адамдарын түгендеп санап жатқан кезде[*] санаққа кірген әркім өз өмірі үшін Жаратқан Иеге жан басы салығын төлесін.[*] Сонда олар санақтан өткенде індетпен жазаланбайды.[*] 13Санақтан өтіп жатқан әр адам[†] салмағы жарты мысқал (күмісті) Жаратқан Иеге тарту ретінде бағыштасын. Мұндағы мысқал — салмағы жиырма гераһтан[*] тұратын, киелі орында қолданылатын ресми өлшем.[*]

14Жасы жиырмаға толған не одан асқан әрбір ер адам Жаратқан Иеге осындай сый-тарту ұсынуға тиіс. 15Жан басы үшін Жаратқан Иеге арнап төленетін осы төлем бай үшін жарты мысқалдан артық болмасын, кедей үшін одан кем де болмасын. 16Исраилдің ер адамдарынан жан басы салығын қабылдап, кездесу шатырының[*] қажетіне жарат. Осылай сендердің жеке бастарың үшін төлеген осы төлемдерің Жаратқан Ие алдындағы естеліктерің болмақ.[*]


Жуыну рәсіміне арналған қазан

17Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға мынаны бұйырды:

18— Жуыну рәсімі үшін қоладан қазан жасатып, қола тұғырға орнатқыз. Қазанды кездесу шатыры мен құрбандық үстелінің[†] екі ортасына қойып, ішін суға толтырт. 19Осы сумен Һарон мен ұлдары аяқ-қолдарын жуып тазартсын. 20Олар кездесу шатырына кіргенде немесе құрбандық үстелінің жанына жақындап, Жаратқан Иеге арналған тартуларды өртеп ұсыну қызметін атқарғанда өліп қалмаулары үшін, алдымен осы тазару рәсімін орындасын![*] 21Олар аяқ-қолдарын жуып тазартуға тиіс. Егер олай етпесе, өлім[†] құшады. Бұл — Һарон мен оның келер ұрпақтарына арналған тұрақты ереже.


Киелі үй қызметіне кірісу рәсіміне арналған хош иісті май

22Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді:

23— Өзің ең таңдаулы хош иісті мына нәрселерді: сұйық мүр шайырынан бес жүз мысқал,[*] жұпар иісті дәмқабық пен хош иісті қамыс тамырының өзегін екі жүз елу мысқалдан, яғни мүр шайырының жарты мөлшерінен, дайындап ал. 24Бұларға дәмқабық ағашының кептірілген гүлдерінен бес жүз мысқал да қос.[*] Осы мөлшерлер киелі орында қолданылатын ресми өлшем бойынша болсын. Және он бес қадақ[*] зәйтүн майын да ал. 25Киелі шатырдағы қызметке кіріскен кезде адамдар мен заттарға май жағу рәсімін[†] жасау үшін арнайы шеберлер бұл заттарды келіде түйіп, араластырып, хош иісті май қоспасын дайындасын.

26Осы қоспаны кездесу шатыры мен Келісім сандығына, 27үстел мен оған қатысты ыдыстарға, шам қойғыш пен оған қажетті бұйымдарға, түтету үстеліне, 28құрбандық өртелетін үстел мен оның құрал-саймандарына және жуынатын қазан мен тұғырына май жағу рәсімін жасағанда қолдан. 29Солай етіп осы аталғандарды Маған түгелдей бағышта, олар ерекше киелі болады. Соларға жанасқан әр нәрсе және әрбір адам да Маған бағышталып, меншігіме айналады.

30Һарон мен ұлдарына да май жағу рәсімін орындап, оларды Менің қызметіме бағыштап, Өзімнің діни қызметкерлерім[†] етіп тағайында. 31Исраил халқына мына сөздерімді жеткіз: Тағайындау рәсіміне арналған бұл май қоспасы Маған ғана арналған. Келер ұрпақтарың да оны тек осылай қолдануға тиіс. 32Осы хош иісті май қоспасын басқа адамдардың денесіне жағуға да, өздеріңе қолдану үшін сондай құрамдағы қоспаны жасауға да болмайды. Ол тек Маған ғана арналған, оны киелі деп санаңдар! 33Кімде-кім осындай май қоспасын өзі жасайтын болса немесе қолдануға болмайтын басқа біреуге жақса, сол адамды халқының арасынан аластату қажет.


Түтетілетін хош иісті тарту

34Жаратқан Ие Мұсаға тағы мынаны бұйырды:

— Әрқайсысынан бірдей мөлшерде етіп мынадай хош иісті заттарды дайындап ал: жұпар иісті шайыр тамшылары, қабыршақ, халбан шайыры,[*] хош иісті дәмдеуіштер және таза ладан шайыры. Осы хош иісті заттардың әрбіреуінен бірдей мөлшерде ал. 35Арнайы шеберлерге солардан жұпар иісті түтету қоспасын жасат: ол тұзбен араластырылып, таза да киелі болсын.[*] 36Түтету қоспасының біразын ұнтақтап, кездесу шатырының ішіне, Мен өзіңмен кездесіп, Саған сөзімді арнайтын орынға,[*] яғни Келісім сандығының қарсы алдына, қой. Оны тек Маған ғана бағышталған ерекше киелі деп есептеңдер! 37Осындай құрамда өздеріңе хош иісті түтету қоспасын жасамаңдар! Оны жалғыз Жаратқан Иеге ғана бағышталған киелі деп санаңдар! 38Кімде-кім өзі үшін түтетуге осындай қоспаны жасаса, сол халқының арасынан аластатылуға тиіс.

#### 31


Шеберлердің тағайындалуы

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Біліп ал: Мен Яһуда руынан шыққан Һұрдың немересі, Ұри ұлы Беселиелді арнайы таңдап алдым. 3Оны Құдай[†] Рухына кенелтіп, оған ақыл-парасат пен қабілет дарытып, барлық өнерден хабардар етіп қойдым.[*] 4Оған алтын, күміс, қола бұйымдарға көркем өрнектер жасауға, 5асыл тастарды қашап өңдеп, жиектемеге қондыруға, ағаш[†] кесіп, жонып, оюлап әшекейлеуге және кез келген көркем өнер жұмысын істеуге қабілет бердім.

6Мынаны да біліп ал: Мен оған Дан руынан шыққан Ахисамах ұлы Аһолияпты көмекші етіп тағайындап отырмын. Мен өзіңе тапсырғандардың барлығын жасаулары үшін күллі ақылдыларға тағы да молынан ақыл-парасат дарытамын. Сондықтан олар Мен өзіңе бұйырған мына нәрселердің бәрін жасай алады:

7Кездесу шатырын, Келісім сандығын[†] және оның үстіндегі қақпағын[*] әрі киелі[†] шатырдың барлық басқа бұйымдарын; 8нан тартулары қойылатын үстел мен оның үстіндегі ыдыстарды, саф алтыннан жасалған шам қойғыш пен құралдарын, хош иісті заттарды түтету үстелін,[†] 9шалынған құрбандықтар өртеліп ұсынылатын үстелді және оған керекті құрал-саймандарды, тазару рәсіміне арналған қазан мен оның тұғырын; 10сондай-ақ, кестеленіп тоқылған киімдерді: діни қызметкер[†] Һаронның арнайы киімдерін және оның ұлдары діни қызмет атқарғанда киіп жүретін киімдерді, 11тағайындау рәсімінде қолданылатын майды және киелі орынға арналған хош иісті түтету заттарын. Шеберлер бұлардың бәрін Мен өзіңе бұйырғандай етіп жасайтын болады.


Демалыс күні туралы ереже

12Жаратқан Ие Мұсаға былай деп те тапсырды:

13— Исраилдің үрім-бұтағына мынаны айт: Менің демалыс күні туралы ережелерімді сақтаңдар! Себебі бұл — бүкіл келешек ұрпақтарың үшін Менімен сендердің араларыңда жасалған Келісімнің[†] белгісі.[†] Ол арқылы Менің сендерді жалғыз Өзіме бағыштап қасиетті еткен[*] Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 14Сонымен демалыс күнін сақтаңдар, ол сендер үшін қасиетті күн. Оны қорлаған әркім өлтірілуге тиіс. Демалыс күні жұмыс істеген адам[†] өз халқының арасынан аластатылуы қажет. 15Аптасына алты күн бойы жұмыс істеулеріңе болады, ал жетінші күн — Жаратқан Иеге бағышталған демалыс, сол күні тынығыңдар! Кімде-кім жетінші күні жұмыс істейтін болса, сол өлтірілуге тиіс. 16Исраилдің үрім-бұтағы демалыс күнін сақтап, келешек ұрпақтары да оны тұрақты Келісім ретінде орындай берсін! 17Бұл мәңгі бақи Менімен Исраил халқы арасында жасалған Келісімнің белгісі болмақ![*]

Себебі Жаратқан Ие алты күн ішінде аспан[†] мен жерді жаратып, жетінші күні демалып тынықты.[*]

18Жаратқан Ие Синай тауының басында Мұсаға арнаған сөзін бітіргеннен кейін оған өз қолымен Келісімнің ережелерін жазған[*] екі тас тақташаны табыс етті.

#### 32


Халықтың жас бұқа мүсініне табынып күнәға батуы

1Ал Мұсаның таудың басынан ұзақ уақыт бойы төмен түспегенін көрген халық Һаронның қасына жиналып:

— Кәне, бізге алдымызда жүріп отыратын тәңір мүсіндерін[*] жасап беріңіз! Себебі бізді Мысыр жерінен бастап алып шыққан анау Мұса болса, оған не болғанын білмейміз, — деді. 2Һарон оларға:

— Ендеше әйелдерің мен ұл-қыздарыңның құлақтарындағы алтын сырғаларын шешіп алып, маған әкеліп беріңдер, — деп жауап қайырды. 3Сонда бүкіл жұрт құлақтарынан алтын сырғаларын шешіп алып, Һаронға әкеліп берді. 4Һарон сырғаларды қолдарынан қабыл алып, балқытып, құралмен қағып, жас бұқа мүсінін жасады.[*] Сонда халық:

— Әй, Исраил, сені Мысыр елінен бастап алып шыққан тәңірің — осы! — десті. 5Мұны көрген Һарон мүсіннің қарсы алдынан құрбандық ұсынатын орын тұрғызып, қатты дауыстап:

— Ертең Жаратқан Иеге[†] арналған мейрам болады! — деп жариялады.

6Олар келесі күні ерте тұрып, құрбандық шалып, өртеп жіберді. Содан соң басқа да мал алып келіп, ризашылық құрбандығы ретінде шалды. Халық жайғасып отырып, құрбандықтан ішіп-жеді; біраздан кейін олар азғын ойындар ойнау үшін орындарынан тұрды.

7Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Тезірек төмен түс! Сен Мысырдан бастап алып шыққан халқың азғындыққа салынды! 8Олар Мен өздеріне өсиет еткен жолдан лезде тайып шығып, алтыннан құйылған жас бұқа мүсінін жасап алды. Соған иіліп құлшылық етіп, құрбандық шалып, «Әй, Исраил, сені Мысыр елінен бастап алып шыққан тәңірің — осы!» десті.

9Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деді:

— Мен бұл халықты назарымда ұстап келемін, оның тоң мойын қыңыр екеніне көзім жетті. 10Енді Мені тоқтатуға тырыспа! Қаһарым лаулап, оларды құртып жібермекпін. Содан кейін өзіңнен үлкен бір халықты жаратамын.

11Бірақ Мұса Құдай[†] Иесіне жалбарынып былай деді:

— Уа, Жаратқан Ие! Өзің Мысырдан ұлы күшпен, құдіретті қолыңмен бастап алып шыққан халқыңа қарсы неге қаһарың лаулайды? 12Егер солай істесең, онда мысырлықтар: «Тәңір Ие оларды елімізден арам ниетпен, тауда қырып-жойып, жер бетінен жоқ қылу үшін алып шығыпты» деп жүрер. Қаһарыңды басып, халқыңа апат жіберемін деген райыңнан қайта гөр! 13Қызметшілерің Ыбырайым, Ысқақ, Исраилді[*] есіңе түсіре гөр. Оларға: «Сендердің ұрпақтарыңды аспандағы[†] жұлдыздардай сансыз көбейтіп, Өзім беруге уәде еткен осы жерді сыйлаймын, олар соны мәңгі иемденетін болады» деп өз атыңмен ант берген едің ғой.[*]

14Сонда Жаратқан Ие халқына апат жіберемін деген ниетінен бас тартты.

15Мұса екі тас тақташаны қолына ұстап, кері бұрылып, таудың басынан төмен түсіп кетті. Тақташалардың екі бетінде: алдыңғы және артқы жақтарында Келісімнің[†] ережелері[*] жазылған еді. 16Тас тақташаларды жасау да, беттеріндегі сөздерді ойып жазу да Құдайдың ісі болатын.[*]

17(Мұсаны жарты жолда қарсы алған) Ешуа[*] халықтың қатты дауыстаған у-шуын естіп: «Ел қонысындағы бұл шу соғыс кезінде шығатын айқай ғой!» — деді. 18Ал Мұса: «Бұл жеңістің қуанышты үні емес, жеңілістің зарлайтын үні де емес. Қайта, мен айтылған ән-жырларды[*] естіп тұрмын», — деп жауап қайырды.

19Олар ел қонысына[*] таяп, Мұса жас бұқа мүсінін әрі би билеген халықты көргенде қаһары лаулады. Содан ол тау етегінде тұрып, қолындағы тас тақташаларды жерге лақтырып жіберіп, быт-шытын шығарды. 20Бұдан кейін исраилдіктердің жасап алған жас бұқа мүсінін алып, отқа салып құртты. Одан қалғанын ұнтақтап үгіп, суға араластырды да, соны халыққа ішкізді. 21Һаронға қарап:

— Осыншама зор күнәға батыратындай мына халық саған не істеді? — деген сұрақ қойды. 22Һарон:

— Қаһарыңызды лаулата көрмеңіз, мырзам.[†] Бұл халықтың жамандыққа бейім екенін өзіңіз білесіз ғой. 23Олар маған былай деді: «Бізге алдымызда жүріп отыратын Тәңір мүсінін жасап беріңіз! Себебі бізді Мысыр жерінен бастап алып шыққан анау Мұса болса, оған не болғанын білмейміз». 24Мен оларға: «Кімнің алтын әшекейі болса, соларын шешіп алсын», — дедім. Олар маған алтындарын беріп, мен оны отқа салдым. Сонда одан әлгі жас бұқа шыға келді, — деп жауап берді.


Халықтың жазалануы және сапарын жалғастыруы

25Мұса халықтың жүгенсіз кетіп, Һаронның да олардың шектен шығуларына жол беріп, жауларына таба болғандарына көзі жетті. 26Сондықтан ол ел қонысының кіреберіс қақпасы алдына шығып алып:

— «Кім Жаратқан Иенің жағында болса, сол қасыма келсін!» — деп шақырды. Сонда оның қасына Леуі руының барлық ер адамдары жиналды. 27Мұса оларға:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: әрқайсың семсерлеріңді белдеріңе байлап алып, қонысты бір қақпасынан екінші қақпасына дейін әрі-бері аралай жүре, (күнәға батқан) бауырларың, дос-жарандарың мен көршілеріңнің көзін құртыңдар! — деді. 28Леуіліктер[†] оның айтқандарын орындап, сол күні халықтың үш мыңдайы өлім[†] құшты.

29Содан кейін Мұса Леуі руының адамдарын тағы да жинап алып:

— Бүгін сендер Жаратқан Иенің қызметіне толықтай бағышталып, тағайындалдыңдар.[*] Себебі өз ұлдарың мен бауырларыңды аямай, (Оның еркін орындадыңдар). Содан Ол сендерге бүгін Өзінің жарылқауын төкті, — деді.

30Келесі күні Мұса халыққа:

— Сендер зор күнә[†] жасадыңдар! Бірақ мен қазір қайтадан тау басына көтеріліп, Жаратқан Иенің алдына барамын. Мүмкін, сендердің жасаған күнәларың үшін Оның кешірімін[†] ала алармын,[*] — деді.

31Сонымен Мұса Жаратқан Иенің алдына қайтып барып:

— О, Ием[†], бұл халық зор күнәға батып, алтыннан тәңір мүсінін[*] жасап алыпты. 32Дегенмен олардың күнәсін кешіре гөр. Егер олай істемесең, онда (өз адамдарыңның есімдерін) жазып қойған кітабыңнан[*] менің де есімімді сызып таста, — деп өтінді.

33Ал Жаратқан Ие Мұсаға:

— Бұл кітабымнан Менің алдымда күнә жасағандардың (есімдерін) сызып тастаймын. 34Ал қазір бар да, халықты Мен айтқан жерге бастап алып бар. Міне, періштем[†][*] алдыңда жүріп отырмақ. Менің соттайтын күнім жеткенде оларды бұл күнәлары үшін жазалайтын боламын, — деп жауап берді.

35Кейінірек Жаратқан Ие халықты Һарон жасаған жас бұқа мүсініне табынғандарына бола індет жіберіп жазалады.


#### 33

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да тіл қатып, былай деп бұйырды: «Өзің және Мысырдан бастап алып шыққан халқың бұл жерді тастап, әрі қарай жүріңдер! Мен «өз ұрпақтарыңа табыстаймын» деп Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа уәде еткен елге көшіп барыңдар. 2Сенің алдыңда жүріп отыратын періштені[†] жіберемін, әрі қанахандықтар, аморлықтар, хеттіктер, перездіктер, хевтіктер және ебустіктерді сол елден қуып шығамын. 3Періштем сендерді ағы мен балы ағыл-тегіл сол жерге бастап алып барады. Бірақ Өзім араларыңда жүріп бірге бармаймын. Сендер тоң мойын қыңыр халықсыңдар, сондықтан сендерді жолшыбай қырып тастауым қажет болар еді».

4Мұндай қатты сөздерді естіген халық зар еңіреп, ешқайсысы да әшекейлерін тақпады.[*] 5Себебі Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырған болатын: «Исраилдіктерге мынаны айт: Сендер тоң мойын қыңыр халықсыңдар. Мен араларыңда бір-ақ сәт бірге жүретін болсам, сендерді жоқ қылуым қажет болар еді. Қазір әшекейлеріңді шешіп тастаңдар. Ал Мен сендермен не істеуді ұйғарамын». 6Сондықтан исраилдіктер Хориб тауында[*] әшекейлерін шешіп тастап, енді қайтып тақпайтын болды.


Мұсаның Құдаймен кездесетін шатыры

7Ал Мұса (бұдан былай) ел қонысынан тыс,[*] одан алысырақ жерде шатыр тігіп, оны кездесу шатыры деп атады. Жаратқан Иенің еркін сұрап білгісі келген[*] әркім қоныстан шығып, осы шатырға баратын. 8Мұса кездесу шатырына беттеген сайын, бүкіл халық үйлерінің есіктерінің алдынан ол шатырға кіріп кеткенге дейін артынан қарап тұратын. 9Мұса шатырға кіргенде, бұлт бағанасы төмен түсіп, шатыр алдына орналасатын. Сол кезде Жаратқан Ие Мұсамен тілдесетін. 10Бұлт бағанасын шатыр есігінің алдынан көрісімен-ақ, күллі халық орындарынан көтеріліп, әркім өз шатырының кіреберісінен Құдайға иіліп ғибадат ететін. 11Жаратқан Ие Мұсамен адамның жақын досымен бетпе-бет сөйлескеніндей сөйлесетін.[*] Мұса кейінірек ел қонысына қайтып оралатын, ал оның жас көмекшісі Нұн ұлы Ешуа[*] кездесу шатырының қасынан кетпейтін.


Құдайдың Мұсаға нұрлы салтанатпен аян беруі

12Бірде Мұса Жаратқан Иеге жалбарына тіл қатып:

— Я, Ием[†], Сен маған: «Халықты сол елге өрлетіп бастап алып жүр» деп келесің. Бірақ менімен бірге кімді жіберетініңді білдірген жоқсың. Алайда Маған: «Есіміңді жадымда сақтап сені жақыннан танимын және саған ризамын» деген едің ғой. 13Егер де маған риза болсаң, (бізді жүргізетін) өз жолдарыңды білдіре гөр. Сонда мен Өзіңмен тығыз байланыста тұрамын, келешекте де Сенің рақымың маған түсетін болады.[*] Мына ұлттың Өзіңнің таңдап алған халқың екенін есіңнен шығара көрме, — деді. 14Жаратқан Ие:

— Өзім бірге барып жар болып, жаныңа тыныштық сыйлаймын, — деп жауап қайырды. 15Сонда Мұса былай деп өтінді:

— Егер Өзің бірге барып жар болмасаң, бізді бұл жерден уәделі елге апара көрме. 16Маған және өз халқыңа Сенің рақымыңның түсіп тұрғанын қайдан біле аламыз? Өзіңнің бізбен бірге жүргеніңнен емес пе? Мені және халқыңды жер бетіндегі басқа күллі халықтардан ерекше қылып ажырататын соның өзі ғой.

17Жаратқан Ие оған:

— Жарайды, сенің сұрағаныңды орындаймын. Өйткені Мен саған ризамын, сені жақыннан танимын да, — деп уәде берді.

18Сонда Мұса:

— Ендеше маған Сенің нұрлы салтанатыңды[*] көрсете гөр, — деп өтінді. 19Жаратқан Ие оған былай деп жауап қайтарды:

— Мен сенің алдыңнан бүкіл игілігімді[*] өте шығатын етіп, қасыңда «Жаратқан Ие»[*] деген есімімді атап шақырамын. Мен қалаған адамыма рақымды боламын, таңдап алғаныма мейірімімді шашамын. 20Бірақ бет-жүзімді көруіңе болмайды, өйткені оны көрген пенде тірі қалмайды. — 21Бұдан кейін Жаратқан Ие сөзін жалғастырып былай деді: — Алайда, міне, қасымда бір орын бар: мына жартаста тұр. 22Менің нұрлы салтанатым жаныңнан өтіп бара жатқан кезде сені жартастың жарығына тұрғызып,[*] Өзім қасыңнан өтіп кеткенше алақаныммен көлегейлеймін. 23Содан кейін қолымды аламын, сонда Мені ту сыртымнан көре аласың. Ал бет-жүзімді ешкімнің көруіне болмайды.


#### 34

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы бұйрық беріп:

— Өзің сындырып тастаған бұрынғы тас тақташалар сияқты екі тақташа қашап жасап ал. Олардың беттеріне алғашқы тақташаларда жазылған сөздерді жазып қоймақпын. 2Ертеңгісін дайын бол, Синай тауына көтеріліп, таудың басында Менің алдымда тұр! 3Ал ешбір адам[†] саған еріп көтерілмесін, таудың барлық беткейінен ешкім де көрінбесін! Таудың маңында ірілі-ұсақты мал да жайылмасын! — деді.

4Осылай Мұса бұрынғы тас тақташалар сияқты басқа екеуін қашап жасап алды. Ертеңгісін ертемен соларды қолына ұстап, Жаратқан Ие өзіне бұйырғандай Синай тауының басына көтерілді.

5Сонда Жаратқан Ие бұлтқа оранып төмен түсті де, Мұсаның қасында тұрып, «Жаратқан Ие» деген өз есімін атап шақырды. 6Бұдан кейін Ол Мұсаның алдынан өтіп бара жатып былай деп дауыстады:


«Жаратқан Ие! Жаратқан Ие!
Құдай[†] мейірімді де қайырымды,
Тез қаһарланбайтын да өте рақымды.
Құдай әрдайым сөзінде тұрады;[*]
7Ол берік мейірімін мыңдағандарға[*] танытады,
Өзіне қарсы шығып теріс қылықтарды
Жасаған күнәкарды да кешіруге дайын тұрады,
Ал (қасарысқанды) жазасыз қалдырмайды,
Аталарының теріс қылықтары үшін
Жазалайды балалары мен немерелерін,
Тіпті шөберелері мен шөпшектерін».[*]


8Мұса дереу жерге дейін иіліп тағзым етіп:

9— Уа, Ием[†], егер Сен маған риза болсаң, онда Өзің арамызда жүріп жар бола гөр. Бұл — тоңмойын қыңыр халық. Әйтсе де, жасаған әділетсіз істеріміз бен күллі күнәларымызды кешіріп, бізді Өзіңнің меншікті халқың ретінде қабылдай гөр, — деп өтінді.


Келісімнің қайтадан жасалуы

10Бұған Жаратқан Ие былай деді:

— Міне, Мен сендермен Келісім[†] жасамақпын: халқыңның көз алдында бұған дейін жер бетінде ешбір ұлттың арасында болып көрмеген кереметтерді[†] жүзеге асырмақпын. Өзің бірге тұрып жатқан бүкіл халқың Мен — Жаратқан Ие сендер үшін жасайтын, үрей туғызатын ғажап істерді көретін боласыңдар. 11Ал сендер Менің өздеріңе бүгін беріп тұрған бұйрықтарымды орындайтын болыңдар! Біліп алыңдар: Мен алдарыңнан жүріп отырып,[*] аморлықтар, қанахандықтар, хеттіктер, перездіктер, хевтіктер және ебустіктерді елден қуып шығамын. 12Сол елге кіргенде оның тұрғындарымен қандай да бір келісім жасаудан сақтаныңдар! Олай етпесеңдер, олар сендерді күнәға батыратын тұзақ болады. 13Қайта, солардың құрбандық ұсынатын орындарын бұзып, қиратып, табынатын тас мүсіндерін талқандап, әйел тәңірлері Ашераға бағышталған ағаш[†] бағаналарын[*] шауып тастаңдар!

14Менен, Жаратқан Иеден, басқа ешбір тәңірге құлшылық етпеңдер! Себебі бір атағым «Қызғаныш».[*] Өзімді шын көңілмен сүйіп, түгелдей бағышталуларыңды талап еткен Құдаймын. 15Сонымен сендер сол елде тұратындармен келісім жасаудан сақтаныңдар! Әйтпесе олар Маған сенімсіздік танытып, өз тәңірсымақтарына арнап[*] құрбандық шалып құлшылық еткенде сендерді де шақырады. Осылай сендер сол құрбандықтарынан жеп, өздерің де жалған тәңірлерге табынатын боласыңдар.[*] 16Ұлдарыңа олардың қыздарын алып бермеңдер! Әйтпесе сол келіндерің шынайы Құдайға опасыздық жасап өздерінің жалған тәңірлеріне құлшылық еткенде, сендердің ұлдарыңа да солай істетпек.

17Тәңір мүсіндерін жасамаңдар![*]

18Жыл сайын Ашымаған нан мейрамын[†] тойлаңдар! Өзім бұйырғандай, жеті күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер. Мұны (көктемнің) абиб айының белгіленген[†] мезгілінде өткізіңдер, себебі Мысырдан сол айда көшіп шыққан едіңдер.

19Құрсақ атаулыдан шыққан әрбір тұңғыш Менікі! Ірі қара мен ұсақ малдардың тұңғыш еркек жыныстыларының бәрі де Маған бағышталсын. 20Есектің алғаш туған қодығының орнына бір тоқты құрбандыққа шалынсын. Егер олай етпесең, қодықтың желкесін үз. Ал әрбір тұңғыш ұлдарыңның төлемі ретінде арнайы құрбандық шалыңдар.

Ешкім Менің алдыма құр қол[*] келмесін!

21Алты күн жұмыс істеп, жетінші күні демалыңдар! Жер жыртып, егін салып, оны орған кезде де сол күні демалуға тиіссіңдер. 22Бидайдың алғашқы өнімін жинарда Жеті апта мейрамын, ал жылдың аяғында Сабантой мейрамын мерекелеңдер![*] 23Күллі ер адамдарың жылына үш рет Исраилдің сиынған Құдайы — Жаратушы Тәңір Иенің алдына келуге тиіс. 24Мен сендердің көз алдарыңнан басқа халықтарды қуып шығарып, шекараларыңды кеңейтемін. Сондықтан сендер жылына үш рет Құдайларың Жаратқан Иенің алдына келген кездеріңде ешкім де елдеріңе қызғанышпен шабуыл жасамайтын болады.

25Маған арналған құрбандықтың қанын ашытқымен дайындалған тамаққа құйып ұсынбаңдар!

Құтқарылу мейрамына[†] шалынған малдың еті таң атқанша қалып қоймасын!

26Егістік жерлеріңнен алғаш шыққан өнімдердің ең жақсысын Құдайларың Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне алып келіңдер!

Лақтың етін енесінің сүтіне пісірмеңдер![*]


27Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға:

— Осы сөздерді жазып қой. Мен сенімен және бүкіл Исраил халқымен Келісімімді солардың негізінде жасаймын, — деп бұйырды.

28Қырық күн, қырық түн бойы Мұса сол жерде Жаратқан Иенің қасында болып, нан да жемеді, су да ішпеді. Ол тас тақташаларға Келісімнің сөздерін — Он өсиетті жазды.[*]


Мұсаның бетіндегі жарқыраған нұр

29Бұдан кейін Мұса Келісімнің ережелері жазылған екі тас тақташаны қолына ұстап, Синай тауынан төмен түсті. Ол Жаратқан Иемен тілдескендіктен бет-жүзі нұр шашып жарқырап тұрды. Ал өзі мұны білген де жоқ. 30Һарон және күллі исраилдіктер Мұсаны көргенде, міне ғажап, оның беті нұрланып жарқырап тұрды! Сондықтан оның қасына жақындаудан қорықты. 31Бірақ Мұса шақырған соң, Һарон мен халықтың барша рубасылары қайтадан қасына жиналып, Мұса оларға сөзін арнады. 32Бұдан кейін исраилдіктердің бәрі де оның қасына келіп, Мұса оларға Жаратқан Иенің Синай тауының басында өзімен тілдескенде тапсырған бүкіл өсиеттерін айтып берді. 33Олармен сөйлесіп болғаннан кейін Мұса бетін пердемен жауып алды.[*] 34Ал Жаратқан Иенің алдына барып, Онымен тілдесу үшін арнайы шатырға кірген сайын, қайтадан сыртқа шыққанша Мұса бетіндегі пердені алып тастайтын. Шатырдан шыққаннан кейін ол Исраил халқына Жаратқан Иенің тапсырған өсиеттерін жеткізетін. 35Сол кезде исраилдіктер Мұсаның бет-жүзінің нұр шашып жарқырап тұрғанын көретін. Мұса қайтадан Жаратқан Иенің алдына барып, Онымен тілдескенше бетін пердемен жауып алатын.

#### 35


Демалыс күні туралы ереже

1Мұса Исраилдің үрім-бұтағының бүкіл қауымын[†] жинап алып, оларға былай деді: «Жаратқан Ие[†] орындауға мынаны бұйырған: 2алты күн жұмыс істеуге арналған. Ал жетінші күн сендер тынығып демалатын, Жаратқан Иеге бағышталған киелі[†] күн болсын! Сол күні жұмыс істеген әркім өлтірілуге тиіс. 3Барлық тұрған жерлеріңде демалыс күні тіпті от та жақпаңдар!»[*]


Киелі шатырды құрудың дайындық жұмыстары

4Мұса жиналған бүкіл Исраил қауымына сөзін жалғап былай деді: «Жаратқан Ие сендерге мынаны тапсырды: 5Қолдарыңда барларыңнан Жаратқан Иеге арнап тарту беріңдер. Оған шын жүректен сый-тарту ұсынғысы келетіндер мыналарды алып келсін: алтын, күміс және қола, 6қою күлгін,[*] күрең қызыл, ал қызыл жүн әрі жіңішке иірілген зығыр жіптер, ешкінің түбітін, 7қызыл түске боялған қошқар терілерін, борсық[*] терілерін, аққараған ағашын,[†] 8майшамға арналған зәйтүн майын, жағу рәсіміне[†] арналған майға қосылатын немесе түтетілетін хош иісті заттар, 9сондай-ақ бас діни қызметкердің[†] арнайы киіміне және кеуде қалтасына тағылатын оникс пен басқа да асыл тастар.[*]

10Араларыңдағы шебер атаулының барлығы келіп, Жаратқан Иенің тапсырғандарының бәрін де жасап дайындасын: 11Оның жер бетіндегі тұрағы — киелі шатырды, соның төбесіндегі жапқышын, ілгектері мен ілмек шығыршықтарын, бөренелерін, сырықтарын, бағаналары мен тағандарын; 12сондай-ақ, Келісім сандығы[†] мен екі жағындағы сырықтарын, бетіндегі қақпағын және оны көзден тасалап тұрған шымылдықты; 13(нан тартулары қойылатын) үстел мен сырықтарын, соған қажетті ыдыстарын және ұсынылатын нан тартуларын; 14жарық түсіретін (жеті шырақты) шам қойғышты, қосымша құрал-саймандарын, шамдарын және жағуға қажетті майды; 15түтету үстелі[†] мен сырықтарын, жағу рәсіміне арналған майды, түтетілетін хош иісті заттарды; киелі шатырдың кіреберісіндегі шымылдықты, 16шалынған құрбандықтар өртеліп ұсынылатын үстелді, оның қола торын, сырықтары мен қажетті құрал-саймандарын; (тазару рәсіміне арналған) қола қазан мен тұғырын; 17ауланы қоршайтын бағаналарды тағандары, перделерімен қоса, сондай-ақ ауланың кіреберісінің перделерін, 18шатырдың және ауланың қазықтары мен арқандарын, 19қасиетті орында қызмет атқарғандардың әдемі тоқылған киімдерін және діни қызметкер Һарон мен оның ұлдарының арнайы киімдерін дайындасын».


20Мұса осыларды айтып болған соң, Исраил үрім-бұтағының жиналған бүкіл жамағаты оның қасынан тарап кетті. 21Мұнан кейін шын жүректен, өз еркімен[*] Жаратқан Иеге арнап сый-тартулар бергілері келген барлығы да соларын алып келді. Осылай олар Жаратқан Иемен кездесетін киелі шатырды тұрғызып, ондағы қызметтерге қажетті бұйымдар мен арнайы киімдерді жасауға керекті заттарды әкелді.

22Осыған ерік білдіргендердің бәрі де, еркек болсын, әйел болсын келді. Олар түрлі-түрлі алтын әшекейлерін: білезік, сырға-жүзік, алқаларын әкеліп, Жаратқан Иеге бағыштап ұсынды. 23Қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптері мен ешкінің түбіті, қызыл түске боялған қошқар терісі әрі борсықтың терісі барлары да соларын әкеліп берді. 24Күміс пен қоладан тарту әкелгендер де оларын Жаратқан Иеге арнады. Кімде аққараған ағашы бар болса, сол да ағашын киелі шатыр үшін қолдануға ұсынды.

25Жіп иіре алатын шебер әйелдер қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн не жіңішке зығыр жіптерді өз қолдарымен иіріп әкелді. 26Түбіт иіре алатын барлық қабілетті әйелдер түбіт иірді.

27Рубасылары оникс және басқа да асыл тастарды Һаронның арнайы сырт киімі мен кеуде қалтасы үшін алып келді. 28Олар, сондай-ақ, май шамдарға, жағу рәсіміне және түтетілуге арнап зәйтүн майы мен хош иісті заттарды да ұсынды. 29Исраилдің барлық әйелдері мен ер адамдары Жаратқан Иенің Мұса арқылы істеуге тапсырған күллі жұмыстары үшін өз жүрек қалауларымен Жаратқан Иеге арнап ерікті сый-тартуларын алып келді.


Шеберлердің тағайындалуы

30Содан Мұса Исраилдің үрім-бұтағына былай деді: «Біліп алыңдар: Жаратқан Ие Яһуда руынан шыққан Ұри ұлы Һұр немересі Беселиелді арнайы таңдап алды. 31Оны Құдайдың Рухына[†] кенелтіп, оған ақыл-парасат пен қабілет дарытып, барлық өнерден хабардар етіп қойды.[*] 32Ол Беселиелге алтын, күміс, қола бұйымдарға керемет[†] көркем өрнектер жасауға, 33асыл тастарды қашап өңдеп, жиектемеге қондыруға, ағаш кесіп, оюлап әшекейлеуге және кез келген көркем өнер жұмыстарын істеуге қабілет берді. 34Мұның үстіне Жаратқан Ие Беселиелге және Дан руынан шыққан Ахисамах ұлы Аһолияпқа[*] басқаларға тәлім беру дарынын да сыйлады. 35Тәңір Ие сол екеуін қандай да болсын жұмысты істей алатын қабілетке кенелтті. Сондықтан олар зергерлер,[*] жобалар ойлап шығаратын көркемдеушілер, шебер тоқымашылар ретінде, не болмаса қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптермен кестелеп тоқушылар ретінде әр қилы бұйымдарды әсем тоқып, күрделі жобаларды ойлап шығарып, жүзеге асыра алады.


#### 36

1Ендеше Беселиел мен Аһолияп та, Жаратқан Ие[†] киелі[†] шатырды дайындап, тұрғызып, жабдықтаудың бүкіл жұмысын іске асыруға ақыл-парасат пен қабілет дарытқан барлық басқа шеберлер де Оның тапсырғандарын түгелдей жасап шығарсын».

2Осылайша Мұса Беселиел мен Аһолияпты да, Жаратқан Ие ақыл-парасат пен шеберлік дарытқан, шын жүректен келіп, жұмыс істеуге тілек білдірген тағы басқалардың барлығын да жұмыстарына кірісуге шақырды. 3Олар Исраил халқы киелі шатырды тұрғызуға арнап әкелген сый-тартуларының барлығын Мұсадан қабылдап алды.

Бұдан кейін де халық күн сайын ертеңмен Мұсаға өз еріктерімен сый-тартулар әкеліп жатты. 4Сонда киелі шатырды дайындап жатқан шеберлер жұмыстарын тастап, Мұсаның алдына барып: 5«Халық Жаратқан Ие тапсырған іске қажетті заттарды мөлшерден тыс әкеліп жатыр», — деп баяндады.

6Содан Мұса жарлық шығарып, оны ел қонысына таратқызды: «Бұдан былай бірде-бір еркек не әйел киелі шатырға арнап заттар дайындап жасамасын!»

Сонда исраилдіктер сый-тарту әкелулерін тоқтатты. 7Өйткені олардың осыған дейін әкелгендері барлық жұмыстарды атқаруға жетіп, тіпті қажетті мөлшерден артылып жатты.


Киелі шатырды құруға қажетті заттардың жасалуы

8Сонымен күллі дарынды шеберлер бірігіп жұмыс істеп, киелі шатырды құруға қажетті заттарды жасап дайындады. Олар жіңішке зығыр және қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн жіптерден шатырдың он жабынын тоқыды. Солардың бетіне керубтердің бейнелері шеберлікпен кестеленді. 9Барлық жабындардың көлемі бірдей еді: ұзындығы жиырма сегіз, ені төрт шынтақ. 10Шеберлер Беселиелдің басшылығымен жабындарды бес-бестен қатарластыра біріктіріп тігіп шықты. 11Осылай біріктірілген екі жапқышты бір-біріне қосу үшін олар әрқайсысының бір жақ шетіне қою күлгін[*] жіптен баулық сияқты елу ілгектен дайындап бекітті. 12Мұнан кейін шеберлер екі жапқыштың жиегіндегі елу-елуден жасалған ілгектерді бірдей қашықтықта бір-біріне тұспа-тұс келтірді. 13Алтыннан елу ілмек шығыршық жасалып, солармен жапқыштың екі жартысы біріктірілді. Осылайша киелі шатыр біртұтас жапқышпен жабылатын болды.

14Шатыр төбесін жабу үшін түбіттен тағы он бір жабын тоқылды. 15Барлық он бір жабынның көлемі бірдей еді: ұзындығы отыз, ені төрт шынтақ. 16Шеберлер бес жабынды бір бөлек, келесі алты жабынды бір бөлек қатарластыра біріктіріп тікті. 17Осылай біріктірілген екі жапқышты бір-біріне қосу үшін әрқайсысының бір жақ шетіне баулық сияқты елу ілгектен дайындалып бекітілді. 18Қоладан елу ілмек шығыршық жасалды. Ілгектер солармен бекітіліп, шатырдың төбесі осы біртұтас жапқышпен жабылатын болды.

19Содан кейін шеберлер киелі шатырды жабу үшін қызыл түске боялған қошқар терілерінен де бір жапқыш қапты және оның үстінен жабуға борсық терілерінен тағы бір жабынды біріктіріп тікті.

20Шатырдың қабырғалары үшін аққараған ағашынан[†] тік тұрғызылатын қырлы бөренелер дайындалды. 21Әр бөрененің ұзындығы он, ені бір жарым шынтақ болды. 22Әрқайсысының табанында қатар тұрған екі шошақ тығыннан бар еді. Беселиел күллі бөренелерді осылай жасатты. 23-26Шатырдың оңтүстік пен солтүстік бүйір қабырғалары үшін жиырма бөренеден және олардың табандары болатын қырық күміс тағаннан жасалды: әр бөрененің екі шошақ тығыны үшін қос тағаннан дайындалды. 27Ал шатырдың батысқа қараған артқы қабырғасы үшін алты бөрене 28және оның бұрыштары үшін тағы екі бөренеден жасалды. 29Сол бұрыштардағы бөренелер төменнен жоғарыға дейін жұпталып, бір шығыршығы бар жоғарғы жақта біріктірілді. Беселиел екі бұрыш үшін де осылай істетті. 30Сонымен барлығы сегіз бөрене болды. Оларға арнап әрбіреуіне екі-екіден он алты күміс таған дайындалды.

31-32Беселиел аққараған ағашынан киелі шатырдың оңтүстік, солтүстік және батыс қабырғалары үшін көлденең бес сырықтан жасатты. 33Ал ортаңғы сырықтар бөренелердің ортасынан өтіп, қабырғаның бір басынан келесі басына дейін жететін болды. 34Бөренелер, сырықтар және бұларды өткізетін шығыршықтар алтынмен қапталды.

35Қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден шымылдық тоқылып, бетіне керуб деген күзетші періштелердің[†] бейнелері кестеленді. 36Шеберлер аққарағаннан төрт бағана дайындап, алтынмен қаптап, оларға алтын ілгіштер орнатты. Бағаналар үшін төрт күміс таған құйып жасады.

37Киелі шатырдың кіреберісіне де арнап қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден шымылдық тоқылды. 38Оны іліп қою үшін ілгіштері бар бес бағана жасалды. Бағаналардың үстіңгі иықтарын[*] және шымылдық ілінетін сырықтар алтынмен қапталды. Бағаналарға арнап қоладан бес таған құйылып дайындалды.

#### 37


Келісім сандығы

1Содан кейін Беселиел аққараған ағашынан[†] Келісім сандығын[†] жасатты. Ұзындығы екі жарым, ал ені мен биіктігі бір жарым шынтақтан болды. 2Сандықтың іші-сырты саф алтынмен қапталып, жоғарғы ернеуі айналдыра алтынмен әшекейленіп жиектелді. 3Сандық үшін төрт алтын шығыршық құйылды. Олар төменгі төрт бұрышына: екеуі бір жақ бүйіріне, қалған екеуі қарама-қарсы бүйіріне арналған еді. 4Мұнан кейін Беселиел аққарағаннан сырықтар жасатып, алтынмен қаптатты. 5Сандықты көтеріп алып жүру үшін сырықтарды оның екі бүйіріндегі шығыршықтардан өткіздіріп қойды.

6Сандықтың қақпағын ұзындығы екі жарым, ені бір жарым шынтақ етіп саф алтыннан жасатты. 7-8Қақпақтың екі жақ шетіне керуб деген күзетші періштелердің[†][*] екі мүсінін алтыннан балғамен соққызып жасатты. Олар қақпақпен бірге біртұтас алтыннан соғылып жасалды. 9Керуб мүсіндері жоғары жайған қанаттарымен қақпақты көлегейлеп, беттерін бір-біріне бағыттап, қақпаққа қарап тұрды.


Нан тартулары қойылатын үстел

10Беселиел аққарағаннан ұзындығы екі, ені бір, биіктігі бір жарым шынтақ үстел де жасатты. 11Ол саф алтынмен қапталып, жақтауы айналдыра алтынмен қапталды. 12Шеберлер үстелдің бетін айналдыра төрт елі бойы ернеумен жиектеп, соны да алтынмен қаптады. 13Мұнан кейін олар төрт алтын шығыршық құйып жасап, оларды үстелдің аяқтары орнатылған төрт бұрышына бекітті. 14-15Үстелді көтеріп алып жүруге арналған сырықтар өткізілетін осы шығыршықтар ернеу жиегіне жақын орнатылды. Сырықтар аққарағаннан жасалып, алтынмен қапталды.

16Үстелдің қажетті бұйымдары: аяқ-табақтары мен табалары және құйылып ұсынылатын сұйық тартуларға арналған құмыралары мен тостағандары саф алтыннан жасалды.


Жеті шырақты шам қойғыш

17Беселиел саф алтыннан шам қойғыш та жасатты. Оның тұғыры мен діңгегі, мүсінделген тармақтары, гүл тостағаншалары, қауыздары және бүршіктері түгел біртұтас алтыннан балғамен соғылып жасалды. 18Діңгегінен екі жағына үш-үштен алты тармақ шығып тұрды. 19-20Әр тармақта шар тәрізді үш бүршіктен тараған, қауыздарын ашқан үш алтын бадам гүлінен болды. Ал ортадағы діңгекте дәл осындай төрт алтын бадам гүлі болды. 21Бұл гүлдердің бүршіктері екі жаққа созылған үш жұп тармақтың діңгектен шыққан жерлерінің астыңғы жағында орналасқан еді. 22Тармақтарымен, бүршіктерімен бірге шам қойғыш түгелдей біртұтас саф алтыннан балғамен соғылып жасалды. 23Беселиел шам қойғыштың жеті май шамын, білте түзеткіштері мен табақшаларын да[*] саф алтыннан жасатты. 24Шам қойғыш пен қажетті құрал-жабдықтары үшін бір ат басындай алтын[*] жұмсалды.


Хош иісті заттарды түтету үстелі

25Беселиел шеберлерге ақ қараған ағашынан хош иісті заттарды түтету үстелін[†] де жасатты. Ол төрт бұрышты, ұзындығы мен ені бір, биіктігі екі шынтақтан болды. Үстел (үстіңгі жағындағы төрт бұрышынан) мүйіз сияқты шығып тұрған шошақтарымен біртұтас жасалды.[*] 26Үстелдің беті, бүкіл жақтаулары және шошақтары да саф алтынмен қапталып, беті айналдыра алтын ернеумен жиектелді. 27Ернеудің астына, үстелдің қарама-қарсы екі жағына екі-екіден алтын шығыршықтар орнатылды. Соларға үстелді көтеріп алып жүруге арналған сырықтар кіргізілді. 28Сырықтар аққарағаннан жасалып, алтынмен қапталды.

29Адамдар мен заттар киелі[†] шатырдағы қызметке бағышталған кезде оларға май жағу рәсімін[†] жасауға арналған май да, түтетілетін хош иісті заттардың таза қоспасы да дайындалды.

#### 38


Құрбандық үстелі

1Беселиел мұнан кейін шалынған құрбандықтар өртеліп ұсынылатын үстелді аққараған ағашынан[†] жасатты. Үстел төрт бұрышты, ұзындығы мен ені бес, биіктігі үш шынтақтан еді. 2Төрт бұрышынан мүйіз тәрізді шығып тұрған төрт шошақ үстелмен біртұтас болды. Үстел соңынан қоламен қапталды. 3Оның мына құрал-саймандарының бәрі қоладан жасалды: күлсалғыштар, қалақтар,[*] (қан бүркуге арналған) тостағандар, шанышқылар және шоқ салатын табалар. 4Ұсталар отқа арналған торды да қоладан жасады. Оны үстел қабырғаларының ортасына дейін жететіндей етіп астынан, ішкі жағынан орналастырды. 5-7Олар қола шығыршықтар құйып, соларды қола тордың төрт бұрышына бекітті. Аққарағаннан жасалып, қоламен қапталған сырықтар сол шығыршықтарға кіргізілді. Құрбандық үстелін[†] көтеріп алып жүрген кезде сырықтар оның екі бүйірінде болды. Осылай үстел қоламен қапталған тақтайлардан іші қуыс етіліп құрастырылды.


Дәу қазан және аула

8Кездесу шатырының кіреберісінде жиналып, ғибадат ететін[*] әйелдер қола айналарын Тәңір Иенің жолына бағыштаған болатын. Сол айналардан тазару рәсіміне арналған қола қазан[*] мен оның қола тұғыры жасалды.

9-11Мұнан кейін Беселиел киелі[†] шатырдың ауласын жіңішке зығыр жіптен тоқылған перделермен қоршатты. Ауланың оңтүстік және солтүстік жақтарының ұзындығы жүз шынтақтан болды. Осы екі жақтың перделерін іліп қою үшін жиырма қола тағанға орнатылатын жиырма бағанадан әрі сол бағаналарды байланыстыратын күміс ілгіштер мен сырықтар жасалды. 12Ауланың батыс жағының ұзындығы елу шынтақ болып, перде он тағанға орнатылатын он бағанаға ілініп қойылатын болды. Солардың да күміс ілгіштері мен сырықтары бар еді. 13Ауланың кіреберісі орналасқан шығыс жағы да елу шынтақ болды. 14-15Кіреберістің екі жағындағы перделердің ұзындығы он бес шынтақтан еді. Әр перде үш тағанға орнатылған үш бағанаға ілінетін болды. 16Аула айналасындағы барлық перделер жіңішке зығыр жіптен тоқылды. 17Бағаналардың үстіңгі иықтары күміспен қапталды. Бағаналарға арналған тағандар қоладан құйылып, ілгіштер мен перделер ілінетін сырықтары күмістен жасалды. Бүкіл бағаналар бір-бірімен сол күміс сырықтар арқылы байланыстырылды.

18Ал аула кіреберісінің пердесі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден түрлі өрнектермен кестеленіп тоқылды. Оның ұзындығы жиырма шынтақ, биіктігі аула перделерінікі сияқты бес шынтақ еді. 19Қола тағанға орнатылған төрт бағана күміс ілгіштерімен, сырықтарымен бірге дайындалды. Перде соларға ілінетін болды. Бағаналардың үстіңгі иықтары күміспен қапталған еді. 20Ауланы қоршаған бағаналар мен киелі шатырдың өзін бекітуге қажетті күллі қазықтар қоладан жасалды.


Жұмсалған заттардың мөлшері

21Келісімнің[†] айғақтары сақталатын киелі шатырды дайындауға жұмсалған заттардың есебі төменде берілген. Мұсаның бұйрығы бойынша леуіліктер[†] діни қызметкер[†] Һарон ұлы Ітамардың басшылығымен осы есепті жүргізді. 22Яһуда руынан шыққан Ұри ұлы, Һұр немересі Беселиел Жаратқан Иенің[†] Мұсаға тапсырғандарының бәрін де жүзеге асырды. 23Оның көмекшісі Дан руынан шыққан Ахисамах ұлы Аһолияп болды. Ол зергер, өрнектер ойлап шығаратын көркемдеуші, сондай-ақ қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптермен кесте тоқитын тоқымашы еді.

24Жаратқан Иеге тербеп ұсынылған тартулардан киелі шатырдың күллі жұмыстарына жұмсалған алтынның барлық мөлшері жиырма тоғыз ат басындай және жеті жүз отыз ресми мысқал болды.[*]

25Қауымның[†] санаққа енгендерінен жиналған күміс мөлшері бір мың жеті жүз жетпіс бес ресми мысқал болды. 26Санаққа енген, жасы жиырмаға толған не одан асқан барлығы алты жүз үш мың бес жүз елу ер адам[†] еді. Олардың әрбіреуі бір бекадан күміс берді. Бека — ресми мысқалдың жарты мөлшері. 27Жүз ат басындай күміс киелі шатыр мен перделерге арналған бағаналардың жүз тағандарын құюға кетті, әр тағанға бір ат басындай күмістен. 28Бір мың жеті жүз жетпіс бес мысқал күміс бағаналардағы ілгіштер мен сырықтарды жасап, бағаналардың үстіңгі иықтарын қаптауға жұмсалды.

29Тәңір Иеге тербеп ұсынылған қола тартудың салмағы жеті жүз ат басындай және екі мың төрт жүз мысқал болды. 30Осы қоладан кездесу шатырының кіреберісіндегі бағаналардың тағандары, құрбандық үстелі мен оған қажетті құрал-саймандар жасалды. 31Сонымен қатар киелі шатырдың ауласының айналасы мен кіреберісіндегі бағаналардың тағандары, шатырдың өзінің және күллі ауласының бағаналарын бекітуге қажетті күллі қазықтары да сол қоладан жасалды.

#### 39


Һаронның арнайы киімдері: жеңсіз сырт киім және кеуде қалта

1Шеберлер діни қызметкерлердің[†] киелі[†] шатырдағы қызмет еткенде киетін киімдерін қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн жіптерден тоқып дайындады. Олар Һаронның мына арнайы киімдерін де Жаратқан Иенің[†] Мұсаға бұйырғанындай етіп жасады: 2(ефод деп аталған) жеңсіз сырт киім алтын талшықтардан әрі қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және жіңішке зығыр жіптерден тоқылды. 3Бұл үшін шеберлер алтыннан балғамен соғып жұп-жұқа тегіс қабықшалар дайындап, соларды талшықтар етіп қиып, қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн және зығыр жіптермен бірге кестелеп тоқу үшін иірді. 4Сырт киімнің алдыңғы, артқы бөліктерінің жоғарғы жақтарын бір-бірімен байланыстырып тұратын екі иық жапсырмасы да жасалды. 5Сырт киімді байлап тұратын белбеу де дәл киімнің өзі сияқты алтын талшықтармен және қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл жүн әрі жіңішке зығыр жіптермен Жаратқан Иенің Мұсаға тапсырғанындай кестеленіп тоқылды.

6Екі оникс тасы әшекейлі алтын жиектемелерге қондырылып, олардың бетіне мөр жасайтын зергерлік мәнермен Исраилдің он екі руының[*] аттары ойылып жазылды. 7Жиектемелерге қондырылған осы екі тас Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай сырт киімнің иық жапсырмаларына бекітілді. Олар Исраилдің үрім-бұтағын рақыммен ескере гөр деген өтінішті білдіретін тастар болды.[*]


8Жеңсіз сырт киім сияқты, кеуде қалта да алтын талшықтармен және қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн әрі жіңішке зығыр жіптермен кестеленіп тоқылды. 9Ол ені мен көлденеңі жарты шынтақтан төрт бұрышты екі қабат етіп дайындалды. 10Оған асыл тастар төрт қатарға тізіле қадалды: бірінші қатарға рубин, топаз, изумруд, 11екіншісіне лағыл, сапфир, алмас, 12үшіншісіне жақұт, жүзақ, аметист, 13ал төртінші қатарға зүбәржат, оникс, яспис тастары алтын жиектемелерге безендіріле қондырылды. 14Асыл тастардың саны он екі болды, Исраилдің әрбір руы үшін[*] бір тастан. Осылай әр тасқа Исраилдің бір руының аты мөрдегідей[*] ойылып жазылды.

15Шеберлер кеуде қалта үшін саф алтын талшықтардан арқан тәрізді ширатып шынжыр баулар өрді. 16Олар алтыннан екі жиектеме мен екі шығыршық та жасап, соларды төс қалтаның жоғарғы екі бұрышына бекітті. 17Өрілген екі алтын шынжыр бауды осы алтын шығыршықтардан өткізіп, 18қалған ұштарын иық жапсырмаларының үстіндегі оникс тастарының екі жиектемесіне бекітіп, солармен алдыңғы жақтан байланыстырды. 19Шеберлер тағы екі алтын шығыршық жасап, оларды кеуде қалтаның төменгі екі бұрышына оның сырт киімге қараған астыңғы жағынан бекітті. 20Осындай басқа да екі алтын шығыршық жасалды. Олар жеңсіз сырт киімнің алдыңғы жағында оның артқы, алдыңғы бөліктерінің түйіскен жеріне таман қолтықтың астынан, белбеудің үстінен бекітілді. 21Бұл шығыршықтар қою күлгін баулар арқылы қалтаның төменгі жағындағы шығыршықтармен байланыстырылды. Осылайша кеуде қалта орнынан қозғалмай, белбеудің үстіңгі жағында берік тұратын болды. Бұл Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанына сай еді.


Діни қызметкерлердің басқа киімдері

22Жеңсіз сырт киімнің ішінен киетін сырт көйлек қою күлгін жүн жіптен тоқылды. 23Оның жоғарғы[*] жағында бас сыятындай ойығы болды, ал тарқатылып кетпеуі үшін ойықты айналдыра жаға іспетті қаптама жасалды. 24-26Сырт көйлектің етегін айналдыра қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн және жіңішке зығыр жіптерден тоқылып жасалған анар жемістері, әрі олардың араларында кішкене саф алтын қоңыраушалар кезекпен ілініп тұрды. Һарон киелі шатырда қызмет атқарған кезде Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай етегінде қоңыраушалар мен анарлар бар осы сырт көйлекті киіп жүруге тиіс еді.

27Һарон мен ұлдарына арнап бедерлі бәтестен[*] ұзын көйлек тігілді. 28Бәтестен сәлде мен өзге баскиімдер де дайындалды. Шалбар бедерлі бәтестен тігілді. 29Жалпақ белбеу жіңішке зығыр және қою күлгін, күрең қызыл, ал қызыл түсті жүн жіптерден кестеленіп тоқылды. Бәрі де Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай болды.

30Саф алтыннан кішкене тақташа жасалып, бетіне «Жаратқан Иеге бағышталған» деп мөр жасайтын зергер мәнерімен ойылып жазылды. Бағышталудың белгісі[†] болған[*] 31алтын тақташа қою күлгін баумен сәлдеге алдыңғы жағынан бекітілді. Ол да Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай болды.


Мұсаның дайындалған заттарды тексеріп қабылдауы

32Сонымен киелі шатырдың, яғни Жаратқан Иемен кездесу шатырының бүкіл жұмыстары аяқталды. Исраилдіктер бәрін де дәл Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай жасаған еді. 33Олар Тәңір Иенің жер бетіндегі тұрағы — киелі шатыр мен оның барлық бұйымдарын Мұсаға алып келді. Әкелгендері мыналар еді: шатырдың ілмек шығыршықтары мен ілгіштері, бөренелері мен сырықтары, бағаналары мен тағандары, 34қызыл түске боялған қошқар терілерінен жасалған төбе жапқышы мен борсық[*] терілерінен жасалған жабыны; ішкі шымылдық;[*] 35сырықтарымен, қақпағымен Келісім сандығы;[†] 36барлық қажетті бұйымдарымен және үстіндегі нан тартуларымен үстел; 37шамдарымен, қосымша құрал-саймандарымен саф алтын шам қойғыш және жағуға қажетті май; 38хош иісті заттар түтетілетін алтын үстел, жағу рәсіміне арналған май, түтетілетін хош иісті заттар; шатырдың кіреберісіндегі шымылдық; 39шалынған құрбандықтар өртеліп ұсынылатын қола үстел мен оның қола торы, сырықтары және барлық құрал-саймандары; тазару рәсіміне арналған қазан астындағы тұғырымен; 40тағандарымен, бағаналарымен бірге аулаға және оның кіреберісіне арналған перделер; арқандар мен қазықтар, Тәңір Иемен кездесетін (жер бетіндегі) тұрағындағы қызмет үшін қажетті күллі бұйымдар; 41сондай-ақ киелі орында киілетін арнайы киімдер — діни қызметкер Һаронның және оның ұлдарының қызмет атқарған кездерінде киетін киімдері.

42Исраилдің үрім-бұтағы бұл жұмыстардың бәрін де Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай етіп орындаған еді. 43Мұса барлығын тексеріп қарағанда исраилдіктердің оны дәл Жаратқан Иенің тапсырғанындай етіп жасағандарына көзін жеткізіп, оларға батасын берді.

#### 40


Киелі шатырды құру

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп бұйырды: 2«Менімен кездесуге арналған тұрағым — киелі[†] шатырды бірінші айдың бірінші күні құрғыз. 3Келісімнің[†] айғақтары сақталатын сандықты[*] шатырдың ішіне қойғызып, шымылдықпен көзден тасалат. 4(Нан тартулары қойылатын) үстелді әкелдіріп, оған қатысты нәрселерді орналастырт. Содан кейін шам қойғышты кіргізіп, үстіне шамдарын орнатқыз. 5Хош иісті заттарды түтететін алтын үстелді Келісім сандығының[†] алдыңғы жағына қойғызып, киелі шатырдың кіреберісіндегі шымылдықты ілгіз.

6Құрбандық үстелін[†] кездесу шатырының кіреберісінің алдыңғы жағына орналастырт. 7Тазару рәсіміне арналған қазанды кездесу шатыры мен құрбандық үстелінің екі ортасына қойдырып, ішіне су құйғыз. 8Шатырдың ауласын айналдыра пердемен қоршатып, оның кіреберісінің пердесін де ілгізіп қой.

9Арнайы хош иісті майдан алып, киелі шатырға және оның ішіндегі әрбір бұйымға аздап жақ. Осылайша шатырды және оның барлық бұйымдарын Маған бағыштап, киелі қыл. 10Мұнан кейін құрбандық үстелі мен оның құрал-саймандарына да осы май жағу рәсімін[†] жасап, үстелді Маған бағышта, сонда ол ерекше киелі болады. 11Қазан мен оның тұғырына аздап май жағып, оларды да Маған бағышта.

12Содан кейін Һарон мен ұлдарын Өзіммен кездесу шатырының кіреберісіне алып келіп, сумен тазару рәсімінен өткіз. 13Һаронға арнайы киімдерін кигізіп, май жағу рәсімін орындап, оны діни қызметкерім[†] болуға Өзіме бағышта. 14Һаронның ұлдарын да жақындатып, ұзын көйлектерін кигіз. 15Менің діни қызметкерлерім болулары үшін әкесіне жасағандай, оларға да май жағу рәсімін орында. Осы рәсім орындалғанда өздері де, келер ұрпақтары да діни қызметкерлікке мәңгілік тағайындалады».


16Мұса барлығын да дәл Жаратқан Ие өзіне бұйырғандай етіп жасады. 17Осылайша (халық Мысырдан көшіп шыққаннан кейінгі) екінші жылдың бірінші айының бірінші күні Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы құрастырылды. 18Мұса киелі шатырды құрған кезде оның тағандарын орын-орындарына қойғызып, бөренелерін тұрғызып, сырықтарын кигізіп, бағаналарын көтертті. 19Мұнан соң киелі шатырдың үстіне жапқышын жайып, оның бетіне жабынын жапты. Мұның бәрі де Жаратқан Иенің бұйрығына сай болды. 20Мұса Келісімнің айғақтарын:[*] екі тас тақташаны алып келіп, Келісім сандығының ішіне салды да, сандықтың шығыршықтарынан сырықтарды өткіздіріп, оның үстіне қақпақты қойғызды. 21Содан кейін Келісім сандығын киелі шатырдың ішіне апарғызып, оның алдына арнаулы шымылдықты ілгізіп, Жаратқан Ие бұйырғандай сонымен Келісім сандығын көзден тасалатып қойды.

22Мұса арнайы нан үстелін Жаратқан Иенің әмірі бойынша кездесу шатырының ішіне, оның солтүстік бетіне, ішкі шымылдықтың бергі жағына орналастыртты. 23Үстелдің үстіне ол Жаратқан Иеге бағышталған нан тартуларын қатарластыра жайғастыртты.[*] 24Ал шам қойғышты кездесу шатырының оңтүстік бетіне, нан үстеліне қарама-қарсы орналастыртып, 25үстіне шамдарды орнатқызып, Жаратқан Ие Өзіне бұйырғандай Оның алдына қойғызды.

26Мұнан кейін Мұса (хош иісті заттар түтетілетін) алтын үстелді кездесу шатырының ішіне, ішкі шымылдықтың алдыңғы жағына қойғызып, 27Жаратқан Ие бұйырғандай үстіне хош иісті заттарды түтеткізді. 28Шатырдың кіреберісіне сыртқы шымылдықты ілгізді. 29Мұнан соң ол Тәңір Иенің жер бетіндегі тұрағы — кездесу шатырының кіреберісінің жанына құрбандық үстелін орнатқызды. Оның үстінде ол шалынған құрбандықтарды және астық тартуларын Жаратқан Иенің бұйырғанындай Оған арнап өртеп жіберді.

30Мұнан кейін Мұса қазанды кездесу шатыры мен құрбандық үстелінің ортасына орналастыртып, тазару рәсімін орындау үшін ішіне су құйғызды. 31Мұса мен Һарон және оның ұлдары содан су алып, қол-аяқтарын жуатын болды. 32Олар кездесу шатырына кірген және құрбандық үстеліне жақындаған сайын Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай осы тазару рәсімін орындап отырды.

33Ең соңында Мұса киелі шатыр мен құрбандық үстелінің айналасындағы ауланы қоршатқызып, оның кіреберісіндегі пердені ілгізді. Осылай Мұса барлық жұмыстарды аяғына дейін жүзеге асырды.


Киелі шатырдың Жаратқан Иенің нұрлы салтанатына кенелуі

34Сонда кездесу шатырын (бағана тәрізді) бұлт басып, Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы Оның нұрлы салтанатына кенелді.[*] 35Мұса кездесу шатырына кіре алмады, себебі оны бұлт жауып, Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы Оның нұрлы салтанатына бөленді.

36Бұлт тұрақтан жоғары қарай көтерілген кезде ғана Исраилдің үрім-бұтағы жолға жиналып, көштерін жалғастыратын. 37Олар бұлт жоғары көтерілмейінше жолға шықпай, бұлттың көтерілуін күтетін.

38Осылайша Жаратқан Иенің бағана тәрізді бұлты киелі шатыр үстінде күндіз тұрып, түнде бұлт ішінен от жанып, бәріне де көрінетін. Исраил халқы мұны көшіп-қонып жүрген уақытының бәрінде көріп отырды.

### Леуіліктер


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Кіріспе


Леуіліктер


Жазба туралы мәлімет

«Леуіліктер» жазбасында Жаратқан Иенің Исраил халқына ереже-нұсқаулар беруін жалғастырғандығы туралы баяндалған. Жазбаның атауы Леуі руының есімінен туындаған. Құдай Тағала Исраилдің сол руын Өзіне киелі шатырда қызмет атқаруға таңдап алды. Леуілік Һаронның әулеті діни қызметкерлер болуға тағайындалды, ал рудың қалған ер адамдары олардың қызметіне көмектесіп, киелі шатырдағы жұмыстарды орындайтын болды. Олар халық үшін мінажат етіп, олардың құрбандықтары мен сый-тартуларын Жаратқан Иеге ұсынып, халыққа Оның заңдары мен өсиеттерін үйретумен айналысты.

Жаратқан Ие халықтың Өзімен тығыз байланыста болуын қалады. Бірақ адамдардың күнәлары олардың Құдаймен байланысын үзіп тастады. Себебі Құдай Тағала киелі, ешқандай күнә Оған жақындап келе алмайды. Күнәнің жазасы — өлім, яғни Құдайдан ажырау. Киелі Құдайдың алдына қайтадан келе алуы үшін адам жасаған күнәсінің құнын өтеуге тиіс. Жаратқан Ие сол үшін адамға өзінің орнына бір мал әкелуге рұқсат берді. Сондай мал құрбандыққа шалынып, күнәкардың орнына өлуге тиіс болды. Сонымен қатар халық ұсынған сый-тартулары арқылы Құдай Тағалаға Оның көрсеткен рақымы мен жарылқауы үшін ризашылықтарын да білдіре алды.

Халықтың қамын ойлаған Жаратқан Ие тамақтың қай түрлерінің не қауіпсіз әрі таза, не арам екендігі туралы нұсқаулар берді. Тері ауруына ұшыраған адамды қалай тексеру керек, халықтың қалай өзара тату тұру керектігі туралы да ережелер берілді. Адам тәкаппар да жауыз болмай, керісінше, жарлыларға қамқор болып, жат жұрттықтардың құқықтарын құрметтеуі қажет болды. Хақ Тағала оларға өз балаларын жалған тәңірлерге құрбандыққа шалып, басқа да көптеген зұлым, зиянды істермен айналысып жүрген бөтен ұлттарға еліктемеуді де ескертті. Керісінше, исраилдіктер Оның жарылқауына кенелген халық болу үшін өздерін Мысырдағы құлдықтан құтқарған Жаратқан Иеге толықтай бағышталған қасиетті халқы ретінде таза өмір сүруге тиіс болды.

#### 1


Шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты ұсыну тәртібі

1Жаратқан Ие[†] киелі[†] кездесу шатырының ішінен[*] Мұсаны шақырып алып, оған былай деп бұйырды:

2— Исраил халқына мынаны айт: Араларыңнан біреу Жаратқан Иеге құрбандық мал ұсынғанда онысын не мүйізді ірі қарадан, не ұсақ малдан алып келсін.

3Егер оның шалынып, түгелдей өртелетін құрбандығы[*] мүйізді ірі қара болса, онда Жаратқан Ие оған риза болу үшін адам[†] еш мінсіз бір бұқаны кездесу шатырының кіреберісіне алып келсін. 4Адам сол құрбандық малдың басына қолын қойсын. Сонда осы адам күнәларының арамдығынан тазарады. Жаратқан Ие оның құрбандығына риза болып, онысын қабылдайды.

5Адам жас бұқаны Жаратқан Иенің алдында шалсын. Һаронның ұлдары — діни қызметкерлер[†] құрбандықтың қанын алып келіп,[*] одан кездесу шатырының кіреберісінің алдында тұрған құрбандық үстеліне[†][*] барлық жақтарынан бүркіп шашсын.

6Содан соң адам шалынған құрбандықтың терісін сыдырып алып тастап, денесін мүшелеп бөлсін. 7Діни қызметкер Һаронның ұлдары құрбандық үстеліне шоқ салып, оның үстіне ағаш[†] отын қаластырсын. 8Олар құрбандықтың мүшеленген бөліктерін, басын және майларын құрбандық үстелінде жанып жатқан отынның үстіне рет-ретімен салсын. 9Құрбандықтың ішек-қарыны мен сирақтары сумен жуылсын. Діни қызметкер соның барлығын құрбандық үстелінде түтетіп өртеп жіберсін. Осы түгелдей өртелген құрбандық — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды[*] тарту.

10Егер адамның шалынып, түгелдей өртелетін құрбандығы ұсақ мал: қой не ешкі болса, онда еш мінсіз, еркек жынысты бір малды алып келсін. 11Адам оны Жаратқан Иенің алдында, құрбандық үстелінің солтүстік жағында шалсын. Діни қызмет атқарушы Һаронның ұлдары малдың қанынан құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүркіп шашсын.

12Содан соң адам құрбандықтың денесін мүшелеп бөлсін. Діни қызметкер сол бөліктерді, басын және майларын құрбандық үстелінде жанып жатқан отынның үстіне рет-ретімен салсын. 13Құрбандықтың ішек-қарыны мен сирақтары сумен жуылсын. Діни қызметкер соның барлығын құрбандық үстелінде түтетіп өртеп жіберсін. Осы түгелдей өртелген құрбандық — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту.

14Егер адамның Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандығы құстардан болса, онда ол бір көгершін немесе бір жас кептер алып келсін. 15Діни қызметкер құсты құрбандық үстеліне алып келіп, оның мойнын үзіп, сонда түтетіп өртеп жіберсін. Содан бұрын ол құстың қанын құрбандық үстелінің қабырғасына қысып ағызсын, 16әрі жемсауы мен қауырсындарын құрбандық үстелінің шығыс жағына, күл төгілген жерге лақтырып тастасын.[*] 17Содан соң діни қызметкер құстың қанаттарын ұстап, денесін қақ жарсын, бірақ бөлектемесін. Діни қызметкер осылай құсты құрбандық үстелінде жанып жатқан отынның үстінде түтетіп өртеп жіберсін. Осы түгелдей өртелген құрбандық — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту.

#### 2


Астық тартуын ұсыну тәртібі

1Егер біреу Жаратқан Иеге[†] астық тартуын ұсынса, онысын таңдаулы бидай ұнынан жасап, соған зәйтүн майын құйып, үстіне хош иісті шайырды[*] қойсын. 2Ол бұларды діни қызмет атқарушы Һаронның ұлдарының біреуіне алып барсын. Діни қызметкер[†] май құйылған ұнның бір уысын және барлық хош иісті шайырды алып, естелік бөлігі ретінде құрбандық үстелінде[†] түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту. 3Астық тартуының қалған бөлігі — Һарон мен оның ұлдарының үлесі. Ол — Жаратқан Иеге бағышталып, өртелу арқылы ұсынылған тартулардың ерекше киелі[†][*] бөлігі.

4Егер сенің алып келген астық тартуың тандырда жабылған нан болса, ол зәйтүн майы араластырылған таңдаулы бидай ұнынан ашытқысыз дайындалған пәтір нан немесе ашытқысыз пісіріліп, зәйтүн майы жағылған жұқа нан болсын.

5Егер тартуың жалпақ табада пісірілген астық тартуы[*] болса, ол зәйтүн майы араластырылған таңдаулы бидай ұнынан ашытқысыз дайындалған болсын. 6Оны үзіп, үстіне зәйтүн майын құй. Бұл — астық тартуының бір түрі.

7Егер тартуың шұңғыл табада пісірілген астық тартуы болса, ол да таңдаулы бидай ұны мен зәйтүн майынан дайындалған болсын.

8Осылайша дайындалған астық тартуын Жаратқан Иеге арнап алып кел де, діни қызметкерге табыста. Ол соны құрбандық үстеліне алып барады. 9Діни қызметкер астық тартуының бір бөлігін үзіп алып, оны естелік бөлігі ретінде құрбандық үстелінде түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту. 10Астық тартуының қалған бөлігі — Һарон мен оның ұлдарының үлесі. Ол — Жаратқан Иеге бағышталып, өртелу арқылы ұсынылған тартулардың ерекше киелі бөлігі.

11Жаратқан Иеге алып келетін астық тартуларыңның ешқайсысы ашытқымен пісірілмесін![*] Себебі Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылатын бірде-бір тартудың құрамында не ашытқы, не бал атаулы болмауы керек. 12Ашытқы мен балды жыл сайын өнімдеріңнің алғашқы бөлігінің арасында Жаратқан Иеге тарту етулеріңе болады. Бірақ соларды құрбандық үстелінде Жаратқан Иеге хош иісті де ұнамды тарту ретінде өртеуге болмайды.

13Астық тартуларыңның барлығына да тұз қос. Тұз Құдайыңның Келісімін[†] есіңе салады.[*] Оны астық тартуларыңның қайсыбіреуіне қоспай қойып жүрме! Қайта, олардың бәріне де тұз қосушы бол!

14Егер алғашқы өнімдеріңнен Жаратқан Иеге астық тартуын ұсынсаң, ол жаңа піскен масақтардан алынып, отта кептіріліп, түйіліп жармаланған дәндерден болсын. 15Оған зәйтүн майын құйып, үстіне хош иісті шайыр қой. Бұл — астық тартуының келесі бір түрі. 16Діни қызметкер осы зәйтүн майы құйылып, жармаланған дәндердің естелік бөлігін және хош иісті шайырдың бәрін алып, Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған тарту ретінде түтетіп өртеп жіберсін.

#### 3


Қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандықты ұсыну тәртібі

1Егер біреу Жаратқан Иемен[†] қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандыққа еркек не ұрғашы мүйізді ірі қара малдан ұсынса, онда Жаратқан Иенің алдына еш мінсіз бір малды алып келсін. 2Адам[†] құрбандығының басына қолын қойсын. Оны кездесу шатырының кіреберісінде шалсын. Діни қызмет атқарушы Һаронның ұлдары малдың қанынан құрбандық үстеліне[†] барлық жақтарынан бүркіп шашсын.

3Адам Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдірген осы құрбандығынан Оған мына бөліктерді өртеу арқылы ұсынсын: малдың бүкіл ішмайы мен шарбы майын, 4қос бүйректі, олардағы майды жамбас майымен бірге және бауырдың үстіндегі көк етті. Соңғысын бүйректермен бірге бөліп алып қойсын. 5Һаронның ұлдары осы бөліктерді құрбандық үстелінде жанып жатқан отынның үстінде түгелдей өртелетін тартумен бірге түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту.

6Егер біреу Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандығына еркек не ұрғашы бір ұсақ малын алып келсе, онысы еш мінсіз болуға тиіс. 7Егер ол тоқты ұсынса, онысын Жаратқан Иенің алдына алып келсін. 8Адам құрбандығының басына қолын қойсын. Оны кездесу шатырының алдында шалсын. Һаронның ұлдары тоқтының қанынан құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүркіп шашсын.

9Адам Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандығынан Оған өртеу арқылы мына бөліктерді тарту етсін: барлық майын, яғни құйымшағының қасынан кесіп алған майлы құйрығын түгелдей, бүкіл ішмайы мен шарбы майын, 10қос бүйректі, олардағы майды жамбас майымен бірге және бауырдың үстіндегі көк етті. Соңғысын бүйректермен бірге бөліп алып қойсын. 11Діни қызметкер[†] осы бөліктерді құрбандық үстелінде тамақ іспетті түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған тарту.[*]

12Егер біреу құрбандыққа ұрғашы ешкі ұсынса, ол онысын Жаратқан Иенің алдына алып келсін. 13Адам ешкінің басына қолын қойып, содан кейін оны кездесу шатырының алдында шалсын. Һаронның ұлдары малдың қанынан құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүркіп шашсын.

14Адам Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандығынан Оған мына бөліктерді өртеу арқылы тарту етсін: малдың бүкіл ішмайы мен шарбы майын, 15қос бүйректі, олардағы майды жамбас майымен бірге және бауырдың үстіндегі көк етті. Ол соңғысын бүйректермен бірге бөліп алып қойсын. 16Діни қызметкер осы бөліктерді құрбандық үстелінде тамақ іспетті түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту.

Құрбандықтың бар майы Жаратқан Иеге бағышталсын! 17Өздерің және болашақтағы ұрпақтарың барлық мекендеріңде сақтауға тиісті тұрақты ереже мынау: сендерге құрбандықтың ешқандай майын және қан атаулыны ішіп-жеуге болмайды.

#### 4


Күнәнің құнын өтейтін құрбандықты ұсыну тәртібі

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы былай деп те бұйырды:

2— Исраил халқына мынаны айт: Егер бір адам[†] Жаратқан Ие тыйым салған бір нәрсені істеп абайсызда[*] күнә[†] жасап қойған болса, ол былай істеуі керек:

3Егер Құдай[†] тағайындаған діни қызметкер[†] күнә жасап қойған болса, ол мұнысы арқылы бүкіл халықты да айыпты етеді. Діни қызметкер жасаған күнәсінің құнын өтейтін құрбандық ретінде Жаратқан Иеге арнап мінсіз бір жас бұқаны алып келсін. 4Оны кездесу шатырының кіреберісіне Жаратқан Иенің алдына әкеліп, басына қолын қойсын. Жас бұқаны Жаратқан Иенің алдында құрбандыққа шалсын. 5Тағайындалған діни қызметкер оның қанынан біраз алып, кездесу шатырының ішіне апарсын. 6Сонда ол саусағын қанға малып алып, оны Жаратқан Иенің алдында, ең қасиетті[†] бөлмені бөліп тұрған шымылдықтың алдында[*] жерге жеті рет бүркіп шашсын. 7Бұдан кейін діни қызметкер кездесу шатырында Жаратқан Иенің алдында тұрған хош иісті заттарды түтету үстелінің[†] мүйіз тәрізді шошақтарына біраз қанды жақсын. Ал қалған қанды кездесу шатырының кіреберісінің қасындағы шалынған құрбандықтар өртелетін үстелдің түбіне төксін.

8Діни қызметкер күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалынған жас бұқаның бар майын: бүкіл ішмайы мен шарбы майын, 9қос бүйректегі майды жамбас майымен бірге және бауырдың үстіндегі көк етті бүйректермен бірге бөліп алып қойсын. 10Оның Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандыққа шалынған мүйізді ірі қараның майларын[*] бөлек алып қоятынындай, осы майларды да бөлек алып қоюы қажет. Діни қызметкер оларды құрбандық үстелінің[†] үстінде өртеп жіберсін.

11Ал бұқаның қалған бөліктерінің бәрін: терісін, бар етін, басы мен сирақтарын, ішек-қарны мен жынын[*] 12ел қонысының сыртындағы күл төгілетін таза жерге апарып, сол жерде жанып жатқан отынның үстіне қойып өртеп жіберуі керек.


13Егер бүкіл Исраил қауымы[†] Жаратқан Ие тыйым салған бір нәрсені істеп абайсызда күнә жасап қойған болса, ал осы туралы өздері білмесе де, олар бәрібір айыпты болады. 14Өздерінің жасаған күнәлары туралы білгенде, қауым күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде жас бұқаны ұсынып, кездесу шатырының алдына алып келсін. 15Қауымның жетекшілері[*] ақсақалдары Жаратқан Иенің алдында жас бұқаның басына қолдарын қойсын және оны сол жерде шалсын.

16Тағайындалған діни қызметкер жас бұқаның қанынан біраз алып, кездесу шатырының ішіне апарсын. 17Сонда ол саусағын қанға малып алып, оны Жаратқан Иенің алдында, (ең қасиетті бөлмені бөліп тұрған) шымылдықтың алдында жерге жеті рет бүркіп шашсын.[*] 18Бұдан кейін діни қызметкер кездесу шатырында Жаратқан Иенің алдында тұрған түтету үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына біраз қанды жақсын. Ал қалған қанды кездесу шатырының кіреберісінің қасындағы құрбандық үстелінің түбіне төксін. 19Діни қызметкер құрбандықтың бар майын бөлек алып қойып, құрбандық үстелінің үстінде түтетіп өртеп жіберсін. 20Ол күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалынған жас бұқаға не істеген болса, осы жас бұқаға да дәл солай істесін. Осылайша діни қызметкер халықты күнәларының арамдығынан тазартып, олар Жаратқан Иенің кешіріміне[†] ие болады. 21Ал жас бұқаның қалған бөліктерін ел қонысының сыртына шығарып, оларды жаңағы бұқаны өртегендей өртеп жіберсін. Бұл — қауымның күнәсінің құнын өтейтін құрбандық.


22Егер басшылардың бірі Құдай Иесі[*] тыйым салған бір нәрсені істеп абайсызда күнә жасап қойса, ол айыпты болады. 23Өзінің жасаған күнәсі туралы білгенде, ол бір мінсіз текені құрбандыққа алып келсін. 24Басшы текенің басына қолын қойсын. Оны түгелдей өртелетін құрбандықтар шалынатын жерде Жаратқан Иенің алдында шалсын. Бұл — күнәнің құнын өтейтін құрбандық. 25Діни қызметкер саусағын күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың қанына малып алып, оны құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына жақсын. Қанның қалған бөлігін құрбандық үстелінің түбіне төксін.

26Діни қызметкер оның бүкіл майын қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандықтың майы сияқты құрбандық үстелінің үстінде түтетіп өртеп жіберсін. Осылайша діни қызметкер сол басшыны күнәсінің арамдығынан тазартып, ол Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады.


27Ал егер жай адамдардың бірі Жаратқан Ие тыйым салған бір нәрсені істеп абайсызда күнә жасаса, ол да айыпты болады. 28Өзінің жасаған күнәсі туралы білгенде адам күнәсінің құнын өтейтін құрбандық ретінде бір мінсіз ұрғашы ешкіні алып келсін. 29Адам күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың басына қолын қойсын. Оны түгелдей өртелетін құрбандықтар шалынатын жерде шалсын. 30Діни қызметкер саусағын құрбандықтың қанына малып алып, оны құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына жақсын. Қанның қалған бөлігін құрбандық үстелінің түбіне төксін.

31Оның Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандықтың майын бөліп алып қоятынындай, осы құрбандықтың бар майын да бөліп алып қоюы қажет. Діни қызметкер майды құрбандық үстелінің үстінде түтетіп өртеп жіберсін. Оның хош иісі Жаратқан Иеге ұнамды. Осылайша діни қызметкер адамның орнына оның құнын өтеуші құрбандық ұсынып, ол Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады.

32Егер адам күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа тоқты ұсынса, онда мінсіз ұрғашы тоқты алып келсін. 33Адам күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың басына қолын қойсын. Оны түгелдей өртелетін құрбандықтар шалынатын жерде шалсын. 34Діни қызметкер саусағын құрбандықтың қанына малып алып, оны құрбандық өртелетін үстелдің мүйіз тәрізді шошақтарына жақсын. Қанның қалған бөлігін құрбандық үстелінің түбіне төксін.

35Оның қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандықтың майын бөліп алып қоятынындай, осы құрбандықтың бар майын да бөліп алып қоюы қажет. Діни қызметкер майды құрбандық үстелінің үстінде Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылатын басқа құрбандықтардың үстінде түтетіп өртеп жіберсін. Осылайша діни қызметкер адамды жасаған күнәсінің арамдығынан тазартып, ол Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады.


#### 5

1Егер біреу өзінің бір жайтқа байланысты көргені не білетіні туралы куәлік келтіруге антпен шақырған дауысты естіп,[*] содан бас тартса, оның күнә[†] жасағаны, ол айыпты болады.

2Немесе біреу кез келген арам нәрсемен: арам аңның не арам малдың өлігімен не құжынаған арам мақұлықтардың өлігімен жанасса, тіпті осы жайт оған беймәлім болса да, ол бәрібір арамданып, айыпты болады.

3Біреу адам[†] денесінен бөлінетін қандай да болмасын оны арамдайтын былғанышқа жанасса, тіпті осы жайт оған беймәлім болса да, сол туралы білгенде ол айыпты болады.

4Біреу жақсы болсын, жаман болсын кез келген бір іс істеймін деп ойланбастан ағат ант бере салса, ол тіпті өзінің айтқанын толығымен білмесе де, сол туралы оған мәлім болғанда ол айыпты болады.

5Егер адам осы айтылған жайттардың біреуіне сай айыпты бола қалса, ол өзінің қандай күнә жасағанын ашық мойындасын. 6Сол айыбының өтемі ретінде Жаратқан Иеге[†] арнап күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа қойдың не ешкінің ұрғашысын алып келсін. Осылайша діни қызметкер[†] сол адамды жасаған күнәсінің арамдығынан тазартсын.

7Егер айыбының өтеміне қой-ешкі шалуға адамның жағдайы көтермесе, онда екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді Жаратқан Иеге алып келсін. Олардың біреуі күнәнің құнын өтейтін, екіншісі шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарға арналады. 8Адам құрбандықтарын діни қызметкерге алып келсін. Діни қызметкер алдымен күнәнің құнын өтейтін құрбандықты ұсынып, құстың мойнын үзсін. Бірақ басын денесінен толығымен жұлып алмасын. 9Ол күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың қанының біразын құрбандық үстелінің[†] барлық жақтарына шашуы керек. Қанның қалған бөлігін құрбандық үстелінің түбіне қысып ағызсын. Бұл — күнәнің құнын өтейтін құрбандық.

10Содан соң діни қызметкер екінші құсты ережеге сай құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп жіберсін. Осылайша ол сол адамды жасаған күнәсінің арамдығынан тазартып, ол Жаратқан Иенің кешіріміне[†] ие болады.

11Ал егер адамның екі орман кептерін немесе екі көгершінді әкелуге де жағдайы көтермесе, онда ол жасаған күнәсінің құнын өтейтін тарту ретінде пұттың оннан біріндей мөлшерде[*] таңдаулы бидай ұнын алып келсін. Ол ұнына не зәйтүн майын, не хош иісті шайыр қоспауы керек, себебі бұл — күнәнің құнын өтейтін тарту. 12Адам оны діни қызметкерге алып келсін. Діни қызметкер ұнның бір уысын естелік бөлігі ретінде алып, Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған басқа құрбандықтармен бірге құрбандық үстелінің үстінде түтетіп өртеп жіберсін. Бұл — күнәнің құнын өтейтін тарту: 13осылайша діни қызметкер адамды жасаған осындай күнәсінің арамдығынан тазартып, ол Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады. Ал астық тартуы сияқты, осы тартудың қалған бөлігі де діни қызметкерге тиісті үлес болады.


Айыпты өтейтін құрбандықты ұсыну тәртібі

14Жаратқан Ие Мұсаға тағы да нұсқау беріп былай деді:

15— Егер бір адам Жаратқан Иеге бағышталған киелі[†] нәрселерге қатысты абайсызда[*] теріс қылық жасап күнәлі болса, ол соның айыбын өтейтін құрбандыққа Жаратқан Иеге арнап отардан бір қошқар алып келсін. Қошқар еш мінсіз болып, құны киелі үйде қолданылатын ресми өлшем[*] бойынша белгіленген[†] күміс мысқалға сәйкес келсін. Бұл — айыпты өтейтін құрбандық. 16Адам Жаратқан Иенің сол арамданған[*] киелі нәрселерінің құнын және оның үстіне сол құнның бестен бірін қосып, барлығын діни қызметкерге табыстасын. Осылайша діни қызметкер қошқарды әлгі адамның айыбын өтеуші құрбандық ретінде ұсынып, оны жасаған күнәсінің арамдығынан тазартады. Сонда адам Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады.

17Егер біреу Жаратқан Ие тыйым салған бір нәрсені істеп абайсызда күнә жасап қойған болса, ол бәрібір айыпты болып, кінәсінің жазасын тартады. 18Адам діни қызметкерге айыбын өтейтін құрбандыққа отардан бір қошқар алып келсін. Қошқар еш мінсіз болып, құны киелі үйде қолданылатын ресми өлшем бойынша белгіленген күміс бағасына сәйкес келсін. Осылайша діни қызметкер адамды абайсызда жасаған күнәсінің арамдығынан тазартып, адам Жаратқан Иенің кешіріміне ие болады. 19Бұл — айыпты өтейтін құрбандық, оны ұсынған адам Жаратқан Иенің алдында айыпты болып қалған еді.


#### 6

1[*] Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да нұсқау беріп былай деді: 2-3Егер біреу басқа бір кісінің өзіне сеніп тапсырған немесе қарамағына қалдырған нәрсесін не өтірік айтып, не ұрлап, не мәжбүрлеп иемденіп алса, немесе біреудің жоғалтып алған нәрсесін тауып алып, ол туралы айтпай, антпен де мойындамаса, немесе адам[†] осы сияқты басқа да күнә[†] жасаса, онда сол адамның Жаратқан Иеге де опасыздық жасағаны.

4Біреу осылай күнә жасаса, айыпты болып қалады. Онда ол ұрлап не мәжбүрлеп алып қойғанын, сондай-ақ, біреудің өзіне сеніп тапсырғанын, не біреудің жоғалтып, ал өзі иемденіп алғанын, 5не жалған ант ішіп иемденіп алғанын түгелдей қайтаруы керек. Адам өзінің айыбын мойындаған күні[*] сол заттың толық құнын, үстіне құнның бестен бірін қосып иесіне қайтарып беруге тиіс.

6Адам өзінің айыбын өтейтін құрбандығын діни қызметкерге[†] алып келіп, оны Жаратқан Иеге ұсынсын. Құрбандығы еш мінсіз, құны белгілі[†] мөлшерге сәйкес қошқар болсын. 7Осылайша діни қызметкер Жаратқан Иенің алдында адамды жасаған күнәсінің арамдығынан тазартып, адам өзін айыпты қылған осы істерінің бәрі үшін Жаратқан Иенің кешіріміне[†] ие болады.


Шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық жайлы қосымша нұсқаулар

8Жаратқан Ие Мұсаға тағы да нұсқау беріп былай деді:

9— Діни қызметкер Һарон мен оның ұлдарына мына бұйрықты жеткіз: Шалынып түгелдей өртелетін құрбандық туралы нұсқаулар мынадай: Осы құрбандық өртеліп жатқанда құрбандық үстелінің[†] үстінде түні бойы таң атқанша қалуы керек. Құрбандық үстеліндегі от өшіп қалмай, түні бойы жанып тұрсын. 10Таңертең діни қызметкер өзінің бәтестен жасалған сырт киімі мен шалбарын[*] кисін. Ол өртелген құрбандықтың күлін құрбандық үстелінен алып, оның жанына қойсын. 11Содан соң діни қызметкер үстіндегі сол киімдерін шешіп, басқасын киіп, күлді ел қонысының сыртына бір таза жерге апарсын.

12Құрбандық үстеліндегі отты ұдайы жандыра беру керек, ол ешқашан сөнбесін. Әр күні таңертең діни қызметкер оған ағаш[†] отын салып, оттың үстіне түгелдей өртелетін құрбандықты салып өртесін және онда қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандығының майлы бөліктерін де өртейтін болсын. 13Сонымен құрбандық үстеліндегі отты ұдайы жандыра беру керек, ол ешқашан сөнбесін.


Астық тартуы жайлы қосымша нұсқаулар

14Астық тартуы жайындағы нұсқаулар мынадай: Һаронның ұлдары оны құрбандық үстелінің алдына Жаратқан Иеге арнап алып келсін. 15Діни қызметкер таңдаулы бидай ұнынан бір уыс, аздап зәйтүн майынан және астық тартуының үстіндегі барлық хош иісті шайырды алып, астық тартуының осы естелік бөлігін Жаратқан Иеге ұнамды, хош иісті тарту ретінде құрбандық үстелінде өртесін. 16Һарон мен оның ұлдары астық тартуының қалған бөлігін ашымаған нан ретінде кездесу шатырының ауласындағы киелі[†] орында жеулері керек. 17Осы нанды ешқашан ашытқымен пісіруге болмайды.[*] Мен (Жаратқан Ие) оны Өзіме арнап өртелу арқылы ұсынылатын тартулардан олардың үлестері ретінде діни қызметкерлерге беремін. Күнәнің құнын өтейтін және айыпты өтейтін құрбандықтар сияқты бұл тарту да ерекше киелі.[*] 18Һаронның барлық еркек кіндікті ұрпақтарының одан жеулеріне болады. Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылатын тартулардың барлығынан оларға әрдайым бұйырылған үлес осы болмақ. Онымен жанасқан әр нәрсе де Жаратқан Иеге бағышталып киелі болады.[*]


19Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деп нұсқау берді:

20— Діни қызметкер май жағу рәсімі[†] арқылы тағайындалған күні[*] Һарон мен оның ұлдары (Маған) Жаратқан Иеге мына астық тартуын ұсынулары керек: пұттың оннан бір бөлігіндей мөлшердегі таңдаулы бидай ұнын. Бұл күн сайынғы астық тартуы болады. Оның жартысын олар таңертең, қалған жартысын кешке ұсынулары керек. 21Сол ұнды зәйтүн майымен жақсылап араластырып, жалпақ табада пісіріп,[*] үзіп-үзіп астық тартуы ретінде Жаратқан Иеге ұсыну қажет. Бұл Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды сый-тарту болады. 22Һаронның діни қызметкер болып тағайындалып, май жағу рәсімінен өткен әрбір еркек кіндікті ұрпағы да болашақта осы тартуды Жаратқан Иеге ұсынатын болсын. Бұл — мәңгілік ереже. Тарту Жаратқан Иеге арналып түгелдей өртелсін. 23Діни қызметкердің өзі ұсынған әрбір астық тартуын түгелдей өртеп жіберу қажет. Оның ешқандай бөлігін жеуге болмайды.


Күнәнің құнын өтейтін құрбандық жайлы қосымша нұсқаулар

24Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

25— Һаронға және оның ұлдарына мынаны айт: күнәнің құнын өтейтін құрбандық жайлы нұсқаулар мыналар. Күнәнің құнын өтейтін құрбандық Жаратқан Иенің алдында, түгелдей өртелетін құрбандықтар шалынатын орында шалынсын. Ол ерекше киелі. 26Күнәнің құнын өтейтін құрбандықты ұсынған діни қызметкер оның етін жесін. Оны кездесу шатырының ауласындағы киелі орында жеуі керек. 27Құрбандықтың етіне жанасқан әр нәрсе Жаратқан Иеге бағышталып киелі болады.[*] Егер құрбандықтың қаны киімге тамса, сол киімді киелі орында жуу керек. 28Құрбандықтың еті пісірілген ыдыс қыштан жасалған болса, сол ыдысты сындырып тастау керек, ал қоладан жасалған болса, оны ысқылап тазалап, сумен жуып-шаю керек. 29Тек діни қызметкердің отбасындағы барлық ер адамдардың ғана сол құрбандықтың етін жеулеріне болады. Ол Жаратқан Иеге бағышталған ерекше киелі.

30Ал егер күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың қанының бір бөлігі киелі орында адамды күнәсінің арамдығынан тазарту мақсатында ұсынылу үшін[*] кездесу шатырының ішіне әкелінсе, сондай құрбандықты жеуге болмайды. Оны түгелдей өртеп жіберу керек.[*]

#### 7


Айыпты өтейтін құрбандық жайлы қосымша нұсқаулар

1Айыпты өтейтін құрбандықты ұсыну тәртібі мынау: сол құрбандық Жаратқан Иеге[†] бағышталған ерекше киелі[†]. 2Осы құрбандық күнәнің құнын өтейтін құрбандықтар шалынатын жерде шалынсын. Діни қызметкер[†] оның қанын құрбандық үстеліне[†] барлық жақтарынан шашсын. 3Ал оның бүкіл майын: майлы құйрығын, ішмайы мен шарбы майын, 4қос бүйректегі майды жамбас майымен бірге және бауырдың үстіндегі көк етті бүйректермен бірге бөліп алып қойсын. 5Діни қызметкер осы бөліктерді Жаратқан Иеге өртелу арқылы жасалатын құрбандық ретінде құрбандық үстелінде өртеп жіберсін. 6Діни қызметкерлердің отбасыларындағы әрбір ер адамның сол құрбандықтың етін жеуіне болады. Оны киелі орында жесін, ол Жаратқан Иеге бағышталған ерекше киелі.

7Күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың ережесі қандай болса, айыпты өтейтін құрбандықтың ережесі де сондай: құрбандықтың еті адамның күнәсінің арамдығын тазартатын құрбандықты ұсынған діни қызметкерге тиісті. 8Діни қызметкер біреудің шалынып, өртелетін құрбандығын Жаратқан Иеге ұсынғанда, сол малдың терісі де діни қызметкерге тиесілі болады. 9Сол сияқты, тандырда, табада не жалпақ табада пісірілген әрбір астық тартуы[*] Жаратқан Иеге ұсынылғанда, ол соны Жаратқан Иеге ұсынған діни қызметкерге тиісті болады. 10Май қосылған болсын не май қосылмаған құрғақ болсын, әрбір астық тартуы Һаронның ұлдарының барлығына бірдей тиесілі.


Ризашылық білдіретін тартулар жайлы қосымша нұсқаулар

11Адамның Жаратқан Иеге Онымен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандықтар мен тартулар ұсынуы жайлы нұсқаулар мыналар.

12Егер адам[†] Жаратқан Иеге шүкіршілік ету үшін бір құрбандық әкелсе, онда ол сонымен бірге зәйтүн майы қосылған ашымаған нандар, ашымаған әрі майланған пәтір нандар және таңдаулы бидай ұнынан маймен жақсылап араластырылып пісірілген нандарды да қоса тартуы керек. 13Сол адам осы нандарымен және Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандығымен қоса ашытқымен пісірілген нандарды да тарту етсін. 14Осылардан ол Жаратқан Иеге арнап бір-бір наннан тарту етсін. Бұл нандар құрбандықтың қанын құрбандық үстеліне бүркіп шашқан діни қызметкерге тиесілі болады.

15Құрбандықтың етін құрбандық шалған күні жеу керек, оны ертеңге дейін қалдыруға болмайды. 16Ал егер адамның құрбандығы ант етілген немесе (өз еркімен ұсынылған) тарту болса, соның еті құрбандық шалынған күні желінсін, ал оның қалған етін келесі күні де жеуге болады. 17Алайда үшінші күні еттің қалғанын міндетті түрде өртеп жіберу керек. 18Егер сол еттен үшінші күні де желінсе, онда сол адамның Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдірген құрбандығы қабылданбайды да, оған бұдан еш сауап тимейді. Сондай ет арамданып, жиренішті болады, одан жеген адам өз айыбын өзі көтереді.

19Кез келген арам нәрсемен жанасып кеткен етті жеуге болмайды. Ондай етті өртеп жіберу керек. Бірақ арамданбаған әркімнің басқалай етті жеуіне болады. 20Ал егер арамданған біреу Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдірген құрбандықтың етін жесе, ондай адам халқының арасынан аластатылсын! Ол Жаратқан Иеге арналған етті тазару рәсімінен өтпеген арам күйінде жеді ғой. 21Сондай-ақ, егер біреу не адамның денесінен бөлініп оны арамдайтын былғанышқа, не арам хайуанға, не кез келген арам да жиренішті басқа бір затқа жанасқан соң Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіріп, Оған арналған құрбандықтың етін тазару рәсімінен өтпеген арам күйінде жесе, сондай кісі де халқының арасынан аластатылсын!


Құрбандықтың ішмайы мен қаны жайлы нұсқаулар

22Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

23— Исраил халқына мынаны айт: Мүйізді ірі қараның, қойдың, ешкінің ешқандай (іш) майын ішіп-жеулеріңе болмайды.[*] 24Сол сияқты, арам өлген не жыртқыш аңға таланып өлген хайуанның майын басқа қажеттеріңе жаратуларыңа болады, тек оны ішіп-жеулеріңе болмайды. 25Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған құрбандықтың майын жеген кез келген адам халқының арасынан аластатылсын!

26Тұрған мекендеріңнің бәрінде құстың да, хайуанның да қанын ішіп-жемеңдер! 27Қанды ішіп-жеген әрбір адам халқының арасынан аластатылсын!


Құрбандықтың діни қызметкерге тиесілі бөліктері

28Жаратқан Ие Мұсаға тағы нұсқау беріп былай деді:

29— Исраил халқына мынаны айт: Жаратқан Иеге Онымен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандығын алып келген әркім соның бір бөлігін Жаратқан Иеге арнайы тарту ретінде ұсынуға тиіс. 30Адам Жаратқан Иеге өртелу арқылы жасалатын бұл тартуын, яғни малдың ішмайын, өз қолымен ұсынуы керек: ол малдың ішмайы мен төсін әкеліп, төсті Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынылатын тарту[*] ретінде Оған бағыштасын. 31Діни қызметкер ішмайды құрбандық үстелінде өртесін, ал төс Һарон мен оның ұлдарына тиесілі болады. 32Жаратқан Иемен қарым-қатынасыңа ризашылығыңды білдіретін құрбандығың ретінде шалынған малыңның оң жақ сан етін діни қызметкерге көтеріп ұсынылатын тарту ретінде бер. 33Осы оң жақ сан еті құрбандықтың қанын бүркіп, майын өртеп ұсынған діни қызметкердің сыбағасы болып табылады. 34Мен исраилдіктердің Өзіммен қарым-қатынастарына ризашылықтарын білдіретін құрбандықтарынан малдардың әрі-бері тербеп ұсынылған төсін және көтеріп ұсынылған сан етін діни қызметкер Һаронға және оның ұрпақтарына мәңгілік сыбаға етіп тағайындадым.

35Олардың сыбағасы, міне, осы. Ол Һарон мен оның ұлдары Жаратқан Иеге діни қызметке тағайындалған күнінен бері оларға өртелу арқылы ұсынылған құрбандықтардан белгіленген.[†] 36Һарон мен оның ұлдарына май жағу рәсімі[†] жасалып, қызметке тағайындалған кезде Жаратқан Ие Исраил халқына мынадай бұйрық берген болатын: Олар осы сыбағаны әрқашан діни қызметкер Һаронға және оның ұрпақтарына беріп тұратын болсын!


37Шалынып, түгелдей өртеліп ұсынылатын құрбандық, астық тартуы, күнәнің құнын өтейтін құрбандық, айыпты өтейтін құрбандық, діни қызметкерді тағайындау рәсіміндегі құрбандық және Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандық туралы нұсқаулар, міне, осылар. 38Жаратқан Ие оларды Синай тауының басында Мұсаға тапсырды. Сол кезде Жаратқан Ие Өзіне сый-тарту алып келулері жайлы осы нұсқауларын Синай атты иен далада (уақытша аялдаған) Исраил халқына берді.

#### 8


Діни қызметкерлердің міндеттеріне тағайындалуы

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да нұсқау беріп былай деді: 2«Менің алдыма Һаронды және оның ұлдарын, сондай-ақ, арнайы киімдерін, май жағу рәсіміне[†] арналған майды әрі күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір жас бұқаны, екі қошқарды және ашымаған нан салынған себетті[*] алып кел. 3Бүкіл қауымды[†] кездесу шатырының алдына[*] жина».

4Сонда Мұса Жаратқан Иенің берген тапсырмасын орындады да, қауым кездесу шатырының кіреберісінің маңында жиналды. 5Мұса жиналғандарға: «Жаратқан Ие бізге мынаны істеңдер деп бұйырды», — деді.

6Содан ол Һарон мен оның ұлдарын алға шығарып, оларды сумен жуып тазару рәсімінен өткізді. 7Мұса Һаронға арнайы ұзын көйлегін кигізіп, жалпақ белбеуін[*] тақты да, сырт көйлегі мен жеңсіз сырт киімін кигізді. Мұнан кейін ол жеңсіз сырт киімді кестеленіп тоқылған белбеумен буды. 8Һаронға кеуде қалтаны таққызып, соған «Нұр және Кемелділік» атты арнайы жеребелерді салып қойды.[*] 9Содан соң Мұса Һаронның басына сәлдені кигізді. Сәлденің маңдай жағына Һаронның Құдайға түгелдей бағышталғандығын белгілейтін[†] алтын тақташаны[*] бекітіп байлады. Осының бәрін Мұса Жаратқан Иенің бұйырғанына[*] сай орындады.

10Бұдан кейін Мұса Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы — киелі[†] шатырға және ондағы барлық нәрселерге арнайы май жағып, осы рәсім арқылы оларды Құдайға бағыштады. 11Мұса майдың біразын құрбандық үстеліне[†] жеті рет бүркіп, сол үстел мен оның барлық бұйымдарына және қазан мен оның тұғырына май жағу рәсімін жасап оларды Құдайға бағыштады. 12Сол майдың біразын Һаронның басына құйып май жағу рәсімін орындап, Һаронды Құдайдың қызметіне бағыштады. 13Бұдан кейін Мұса Һаронның ұлдарын алға шығарды да, үстеріне арнайы ұзын көйлек кигізіп, белдерін жалпақ белбеумен буып, бастарына сәлде кигізді. Осының бәрін Мұса Жаратқан Иенің бұйырғанына[*] сай орындады.

14Содан соң Мұса күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір жас бұқаны әкелдірді. Һарон мен оның ұлдары соның басына қолдарын қойды. 15Мұса бұқаны шалып, оның біраз қанын саусағымен құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына жағып, осы арқылы құрбандық үстеліне тазарту рәсімін жасады. Қанның қалған бөлігін Мұса құрбандық үстелінің түбіне төгіп, үстелді күнәнің арамдығынан тазартып, оны Жаратқан Иеге бағыштады. 16Мұса бұқаның бүкіл ішмайы мен шарбы майын, бауырының көк етін, қос бүйрегін майларымен қоса алып, құрбандық үстелінің үстінде өртеп жіберді. 17Ал бұқаның терісін, етін, ішек-қарны мен жынын[*] ел қонысының сыртына шығарып өртетті. Осының бәрін Мұса Жаратқан Иенің бұйырғанына[*] сай орындады.

18Мұнан кейін Мұса түгелдей өртелетін құрбандыққа бір қошқарды әкелдірді. Һарон мен оның ұлдары қошқардың басына қолдарын қойды. 19Мұса қошқарды шалып, қанын құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүрікті. 20Мұнан кейін ол қошқарды мүшелеп бөліп, басын, сол бөліктерді және майларын өртеп жіберді. 21Мұса қошқардың ішек-қарны мен сирақтарын сумен жуып, қошқарды толығымен құрбандық үстелінде өртеп жіберді. Бұл шалынып, түгелдей өртелген құрбандық — Жаратқан Иеге хош иісті де ұнамды тарту. Осының бәрін Мұса Жаратқан Иенің бұйырғанына[*] сай орындады.

22Бұдан кейін Мұса екінші қошқарды алдыртты. Ол Һарон мен оның ұлдарын діни қызметке тағайындау рәсіміне арналған қошқар еді. Һарон мен оның ұлдары қошқардың басына қолдарын қойды. 23Мұса қошқарды шалып, оның қанынан алып, соны Һаронның оң құлағының сырғалығына, оң қолының бас бармағына, оң аяғының үлкен башпайына жақты. 24Содан соң Мұса Һаронның ұлдарын алға шығарып, олардың да оң құлақтарының сырғалықтарына, оң қолдарының бас бармақтарына, оң аяқтарының үлкен башпайларына қан жақты. Мұнан кейін ол құрбандық үстеліне барлық жақтарынан қан бүрікті. 25Мұса малдың майын: майлы құйрығын, бүкіл ішмайы мен шарбы майын әрі бауырдың көк етін, қос бүйрегін майларымен қоса және оң жақ санын алды. 26Содан соң ол Жаратқан Иенің алдында тұрған, ашытқысыз пісірілген нан салынған себеттен бір-бірден ашымаған нанды, зәйтүн майы қосылған шелпек нанды және пәтір нанды алды.[*] Оларды майлы бөліктердің және оң жақ санның үстіне қойды.

27Мұса осылардың бәрін Һарон мен оның ұлдарының қолдарына ұстатып, Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербетіп ұсындырды. 28Бұдан кейін Мұса бұл тартуларды Һарон мен оның ұлдарының қолдарынан қайтарып алып, құрбандық үстелінің үстіндегі түгелдей өртелетін құрбандықтың үстіне қойып, өртеп жіберді. Діни қызметкерді[†] тағайындау рәсіміндегі осы құрбандық — Жаратқан Иеге шалынып, өртелу арқылы ұсынылған хош иісті де ұнамды тарту. 29Сол сияқты, Мұса малдың төсін алып, оны Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынды. Бұл діни қызметкерді тағайындау рәсімінде шалынған қошқардан Мұсаға тиесілі үлес болды. Осының бәрін Мұса Жаратқан Иенің бұйырғанына[*] сай орындады.

30Содан кейін Мұса тағайындау рәсіміне арналған майдың және құрбандық үстеліндегі қанның біразын алып, оларды Һаронға және оның киімдеріне әрі Һаронның ұлдарына және олардың киімдеріне бүрікті. Осылайша ол Һаронды және оның киімдерін, сол сияқты, Һаронның ұлдарын және олардың киімдерін Жаратқан Иенің қызметіне бағыштады.

31Содан соң Мұса Һаронға және оның ұлдарына былай деді: «(Құрбандыққа шалынған екінші қошқардан қалған) етті кездесу шатырының алдында пісіріңдер. Сол етті сендердің қызметтеріңе тағайындалу рәсіміне орай жасалған тартудың нанымен қосып жеңдер. «Һарон мен оның ұлдары осыны жесін» деген бұйрықты сендерге жеткізген едім ғой.[*] 32Жеп болған соң нан мен еттен артылып қалғандарын өртеп жіберіңдер. 33Сендердің қызметке тағайындалғандарыңнан кейін жеті күн өтпейінше, кездесу шатырының кіреберісінен шығуларыңа болмайды. Себебі Жаратқан Иенің сендерді Өзінің қызметіне тағайындау рәсімі жеті күнге созылады. 34Бүгінгі біздің істегенімізді Жаратқан Ие сендерді күнәларыңның арамдығынан тазарту үшін бұйырған еді. 35Сендер кездесу шатырының кіреберісінде жеті тәулік бойы күні-түні Жаратқан Иенің қызметіне дайын болып тұрыңдар. Өлмей тірі қалуларың үшін солай істеңдер, себебі Жаратқан Ие маған осылай бұйырды».

36Сонда Һарон мен ұлдары Жаратқан Ие Мұса арқылы бұйырғанның барлығын орындады.

#### 9


Діни қызметкерлердің міндеттеріне кірісуі

1Сол жеті күн өткенде сегізінші күні Мұса Һарон мен оның ұлдарын және Исраилдің рубасыларын шақырып алып, 2Һаронға былай деді: «Күнәнің құнын өтейтін құрбандығың үшін табыннан бір жас ірі қара малды, әрі шалынып, түгелдей өртелетін құрбандығың үшін бір қошқарды Жаратқан Иенің[†] алдына алып кел. Екеуі де ешбір мінсіз болсын. 3Содан соң Исраил халқына мынаны айт: Жаратқан Иенің алдында ұсыну үшін күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір текені, шалынып, түгелдей өртелетін құрбандыққа бір жастағы, ешбір мінсіз бір бұқа мен қошқарды 4әрі қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандыққа бір мүйізді ірі қара мен қошқарды, сондай-ақ, зәйтүн майымен араластырылған астық тартуын алыңдар. Себебі бүгін Жаратқан Ие сендерге көрінетін болады».

5Олар Мұсаның бұйырғандарын кездесу шатырының алдына алып келді. Бүкіл қауым[†] жақындап келіп, Жаратқан Иенің алдында тұрды. 6Мұса оларға былай деді: «Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты[*] өздеріңе көрінуі үшін Ол сендерге осыларды істеуге бұйырды».

7Мұса Һаронға былай деді: «Құрбандық үстеліне[†] жақындап кел де, күнәнің құнын өтейтін құрбандықты және шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты ұсынып өзіңді және халықты күнәларыңның арамдығынан тазарт. Мұнан кейін халықтың құрбандықтарын да шалып, оларды күнәларының арамдығынан тазарт. Жаратқан Иенің бұйырғанындай істе».

8Сонда Һарон құрбандық үстеліне жақындап келді де, жас бұқаны өзінің күнәларының құнын өтейтін құрбандық ретінде шалды. 9Һаронның ұлдары оған қанды алып келді, ол саусағын қанға малып алып, құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына жақты. Қанның қалған бөлігін құрбандық үстелінің түбіне төкті. 10Һарон Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген бұйрығы бойынша күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың ішмайын, бүйректерін және бауырының көк етін құрбандық үстелінде өртеп жіберді. 11Ал оның еті мен терісін ел қонысының сыртына шығарып, өртеді.

12Содан соң Һарон түгелдей өртелетін құрбандықты шалды. Һаронның ұлдары оған құрбандықтың қанын алып келіп, ол соны құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүрікті. 13Һаронның ұлдары оған түгелдей өртелетін құрбандықтың мүшеленген бөліктерін басымен қоса бір-бірден табыстады. Ол соның барлығын құрбандық үстелінде түтетіп өртеп жіберді. 14Бұдан кейін ол құрбандықтың ішек-қарны мен сирақтарын жуып, құрбандық үстелінде өртелген құрбандықтың үстінен түтетіп өртеп жіберді.

15Һарон халық үшін шалынатын құрбандықтарды да алып келді. Солардан ол халықтың күнәларының құнын өтейтін бір текені алып, оны бұдан бұрынғы құрбандық сияқты шалып, күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде ұсынды.

16Һарон түгелдей өртелетін құрбандықтарды да әкеліп, ережеге сәйкес шалып, ұсынды. 17Оның үстіне ол астық тартуын да алып келіп, одан бір уыс алып, таңертеңгі шалынып, түгелдей өртелетін құрбандыққа қоса құрбандық үстелінде өртеп жіберді.

18Мұнан кейін Һарон халықтың Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандығы ретіндегі бұқа мен қошқарды шалды. Һаронның ұлдары оған солардың қанын табыстап, ол соны құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүрікті. 19Олар бұқа мен қошқардың майлы бөліктерін, яғни майлы құйрықтарын, шарбы майын, бүйректерін және бауырдың көк етін, 20сол малдардың төстерінің үстіне қойды. Содан кейін Һарон майлы бөліктерді алып, құрбандық үстелінде түтетіп өртеп жіберді. 21Ал малдардың төстері мен оң жақ сандарын Һарон Жаратқан Иенің алдында Мұсаның бұйырғанына сай әрі-бері тербеп ұсынды.[*] 22Соңында Һарон халыққа қарай қолдарын жайып, оларға батасын берді. Сонымен ол күнәнің құнын өтейтін, түгелдей өртелетін және Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандықтарды шалып, ұсынып болған соң (құрбандық үстелінің қасынан) төмен түсті.

23Мұнан кейін Мұса мен Һарон кездесу шатырына кірді. Сыртқа шыққанда олар халыққа бата берді. Сонда Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты бүкіл халыққа көрінді. 24Жаратқан Иенің алдынан[*] бір от лап етіп шығып, құрбандық үстеліндегі түгелдей өртелетін құрбандықтар мен майлы бөліктерді жалмап қойды. Осыны көргенде бүкіл халық қуаныштан айқайлап, етпеттерімен жерге құлап, тағзым етті.

#### 10


Надаб пен Әбиһудің еркінсіп күнә жасауы

1Һаронның Надаб пен Әбиһу есімді ұлдары шоқ салатын табаларын қолдарына алып, оларға оттың шоғы мен хош иісті шайыр салды. Алайда олар Жаратқан Иенің[†] алдында оттың Ол бұйырмаған бөтен түрін[*] ұсынды. 2Сол себепті Жаратқан Иенің алдынан[*] бір от лап етіп шығып, оларды жалмап қойды. Осылайша олар сол жерде Жаратқан Иенің алдында өлді.

3Сонда Мұса Һаронға:

— Жаратқан Иенің «Маған жақындап келетіндер арқылы Өзімнің киелі[†] екенімді көрсетемін, барлық халықтар алдында салтанатты ұлылыққа кенелемін»[*] дегені осы туралы болатын, — деп түсіндірді. Содан Һарон үндемеген күйі қала берді.

4Мұса сонда Һаронның әкесінің інісі Ұзиелдің ұлдары Мишайл мен Елсапанды шақырып алып, оларға: «Мұнда келіңдер, мына туысқандарыңды киелі орыннан алысқа, ел қонысының сыртына алып кетіңдер», — деп тапсырды. 5Олар келіп, екі өлікті үстеріндегі ұзын көйлектерімен бірге көтеріп алып кетіп, Мұсаның бұйрығы бойынша, қоныстың сыртына шығарды.

6Содан соң Мұса Һарон мен оның қалған ұлдары Елазар мен Ітамарға: «(Аза тұтып жалаң бас жүріп) шаштарыңды жайып жібермеңдер және көйлектеріңнің өңірін айыра жыртпаңдар![*] Әйтпесе өздерің де өлесіңдер, әрі Жаратқан Ие бүкіл қауымға[†] да қаһарын шашатын болады. Алайда бауырластарың — Исраилдің бүкіл халқына Жаратқан Ие өртеп құртқан сендердің ағайындарыңды жоқтап аза тұтуларына болады. 7Жаратқан Ие сендерді осы қызметке май жағу рәсімімен[†] тағайындағандықтан, кездесу шатырының кіреберісінен шықпаңдар, әйтпесе өлесіңдер»,[*] — деді. Содан олар Мұсаның жеткізген бұйрығына сай істеді.


Діни қызметкерлердің халыққа киелілік туралы үйретуі

8Содан соң Жаратқан Ие Һаронға нұсқау беріп былай деді:

9— Сенің өзіңе де, ұлдарыңа да кездесу шатырына кірген әрбір кездеріңде не шарап, не басқа да ашытылған сусындарды ішулеріңе болмайды! Әйтпесе өлесіңдер. Бұл өздеріңе, болашақ ұрпақтарыңа берілген тұрақты ереже.

10Сендер ненің киелі,[*] ненің киелі емес жай екенін және ненің таза да адал, ненің арам екенін ажырата білулерің керек. 11Исраил халқына Менің, Жаратқан Иенің, Мұса арқылы тапсырған барлық ережелерімді үйретуің де қажет.

12Кейін Мұса Һарон мен оның қалған ұлдары — Елазар мен Ітамарға[*] тіл қатып былай деді:

— Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған тартулардан қалған астық тартуын алыңдар. Оны ашытқысыз дайындап, құрбандық үстелінің[†] жанында жеңдер, себебі бұл — Жаратқан Иеге бағышталған ерекше киелі тарту. 13Оны тек киелі орында ғана жеңдер! Бұл — Жаратқан Иеге өртелу арқылы жасалған тартулардан өзіңе және ұлдарыңа арналған үлес. Маған берілген бұйрық осындай. 14Ал құрбандықтың Жаратқан Иеге әрі-бері тербеп ұсынылған төсін және жоғары көтеріп ұсынылған санын өздеріңе және ұл-қыздарыңа жеуге болады. Себебі сол бөліктер исраилдіктердің Жаратқан Иемен қарым-қатынастарына ризашылық білдіретін құрбандықтарынан саған және ұлдарыңа берілген үлес.[*] Осы етті тазару рәсімі жасалған бір жерде жеңдер. 15Исраилдіктер құрбандықтың өртелу арқылы ұсынылатын майлы бөліктерімен бірге жоғары көтерілетін санын және тербеп ұсынылатын төсін де әкелсін. Оларды Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынсын. Жаратқан Иенің бұйрығына сай[*] құрбандықтың оң жақ саны мен төсі — сендердің өздеріңе және ұлдарыңа берілген тұрақты сыбаға.

16Мұнан кейін Мұса күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде ұсынылған теке туралы сұрастырып, оның өртеліп кеткенін білді. Сонда ол Һаронның қалған екі ұлы Елазар мен Ітамарға ашуланып, былай деді: 17«Күнәнің құнын өтейтін құрбандықты неге киелі орында[*] жемедіңдер? Осы құрбандық ерекше киелі. Ол қауымның күнәларын арқалап, Жаратқан Иенің алдында халықты күнәнің арамдығынан тазарту үшін сендерге берілген еді ғой. 18Оның қаны киелі шатырдың ішіне апарылмады. Сондықтан сендер менің бұйырғанымдай оның етін қасиетті орында жеуге тиісті едіңдер».[*]

19Сонда Һарон Мұсаға былай деп жауап берді: «Бүгін олар Жаратқан Иенің алдында күнәнің құнын өтейтін және түгелдей өртелетін құрбандықтарын ұсынды. Ал енді осы жайт басыма түсті![*] Бүгін күнәнің құнын өтейтін құрбандықтан жегенімде Жаратқан Ие маған риза болар ма еді?»

20Осыны естігенде Мұса онысын мақұл көрді.

#### 11


Адал және арам тағамдар

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға нұсқау беріп былай деді:

2— Исраил халқына мынаны айтыңдар: Жер бетіндегі бар хайуандардың ішінен мыналарды жеулеріңе болады: 3Тұяғы екіге бөлінген ашатұяқты[*] әрі күйіс қайыратын барлық хайуандардың етін жеулеріңе болады.

4Бірақ күйіс қайыратын немесе ашатұяқты хайуандар арасынан мыналардың етін тамаққа пайдалануға болмайды: түйе күйіс қайырса да, тұяқтары екіге бөлінген аша емес,[*] сол себепті оның еті сендер үшін арам. 5Майбасар[*] күйіс қайырса да, ашатұяқты емес, сол себепті оның еті сендер үшін арам. 6Қоян күйіс қайырса да, ашатұяқты емес, оның еті сендер үшін арам. 7Ал шошқа тұяғы екіге бөлінген, ашатұяқты болғанмен, күйіс қайырмайды, сондықтан да сендер үшін арам. 8Осы хайуандардың не етін жеулеріңе, не өлімтігіне жанасуларыңа болмайды. Ондайлар сендер үшін арам.

9Суды мекендейтін мақұлықтардың қайсыларында қанаттары мен қабыршақтары болса, соларды азық етулеріңе болады. Олар қай суда болмасын, теңізде болсын, өзенде болсын, жеулеріңе болады. 10Бірақ теңізде не өзенде құжынап жүзіп жүретін және суды мекендейтін басқа да мақұлықтардың қайсысында қанаттары мен қабыршақтары болмаса, оларды жеуге болмайтын, жиренішті деп санаңдар! 11Олар сендер үшін жиренішті болғандықтан, етін жемей, өліктерінен де жеркенулерің керек. 12Суды мекендейтін, қабыршақтары мен қанаттары жоқ кез келген мақұлық сендер үшін жиренішті.

13Бірқатар құстарды да жиренішті деп біліңдер, соларды жеулеріңе болмайды. Олар: бүркіт, күшіген, тазқара,[*] 14қызыл кезқұйрық, қара кезқұйрықтың кез келген түрі, 15қарғаның кез келген түрі, 16түйеқұс, батпақ жапалағы, шағала, қаршығаның кез келген түрі, 17байғыз, суқұзғын, құлақты жапалақ, 18ақ үкі, бірқазан, тұйғын, 19ләйлек, құтанның кез келген түрі, бәбісек және жарқанат.

20Аяқтарымен жерде құжынап жүретін және ұшатын жәндіктердің бәрі[*] сендер үшін жиренішті. 21Барлық қанаттарымен ұшып, аяқтарымен жер басып жүретіндердің арасындағы тек сирақтары ұзын, секіре алатындарын ғана азық етулеріңе болады. 22Олар: шегіртке, шекшек шегіртке, қара шегіртке, саяқ шегіртке және бұлардың барлық түрлері. 23Алайда аяқтарымен жерде құжынап жүретін және ұшатын жәндіктердің бәрі сендер үшін жиренішті.

24Осы жәндіктер адамды арамдайды. Олардың өліктерімен жанасқан адам[†] кешке дейін арам болып саналады. 25Кім солардың өлігін алып жүрсе, сол киімдерін жусын, ал өзі кешке дейін арам болып саналады.

26Тұяғы толықтай емес, аздап қана бөлінген немесе күйіс қайырмайтын кез келген хайуан сендер үшін арам. Ондаймен жанасқан әркім арамданады. 27Тұяғы жоқ, төрт аяқтап табанымен жүретін барлық хайуандар сендер үшін арам. Кімде-кім сондай жануардың өлігімен жанасса, сол кешке дейін арам болып саналады. 28Кімде-кім солардың өлігін алып жүрсе, сол киімдерін жусын, ал өзі кешке дейін арамданған болып саналады. Ондай хайуандар сендер үшін арам.

29Жер бетінде құжынаған мыналар да сендер үшін арам: көртышқан, тышқан, ешкіемердің кез келген түрі,[*] 30тағы да жармасқы кесіртке, келес, кәдімгі кесіртке, дала кесірткесі және құбылғы.[*] 31Жер бетіндегі бауырымен жорғалап құжынаған барлық мақұлықтардың ішіндегі арамдары — осылар. Олардың өліктерімен жанасқан әркім кешке дейін арамданған болып саналады. 32Егер сол жануарлардың бірінің өлігі бір бұйымға құлап түссе, сол бұйым қандай заттан жасалған болса да: ағаш[†] болсын, мата, тері немесе кенеп болсын, қандай пайдалы болса да арамданып қалады. Ондай бұйымды суға салып қою керек. Ол кешке дейін арам болып саналып, содан кейін адал болады. 33Ал егер сондай жануардың өлігі қыш ыдыстың ішіне түсіп кетсе, онда ішіндегінің бәрі арамданады. Ондай ыдысты сындырып тастау керек. 34Егер осындай ыдыстың ішінен жеуге болатын тамаққа су ақса, онда тамақ та арамданады. Ондай ыдыстан ішетін сусын да ішуге жарамсыз арам болады.

35Осындай жануардың өлігінің кез келген бөлігі түскен заттың бәрі де, ошақ не тамақ даярлайтын ыдыс болсын, арамданады. Оларды сындырып тастау керек. Олар арамданған және оларды әрдайым арам деп санауларың керек. 36Ал осындай жануардың өлігі бұлаққа не су жинайтын құдыққа түссе, олар таза болып қала береді. Бірақ өлікке жанасқан адам немесе зат арамданады. 37Егер өлік себілетін дәнге түссе, дән таза болып қала береді. 38Бірақ егер өлік суға малынған дәнге түсетін болса, онда дән арамданады.

39Егер етін тамаққа қолдануға болатын хайуан өлсе, онда соның өлігімен жанасқан әркім кешке дейін арамданған болып саналады. 40Өліктің етін жеген не өлікті көтеріп алып жүрген адам киімдерін жууы керек, оның өзі кешке дейін арамданған болып саналады.

41Жер бетінде бауырымен жорғалап құжынаған барлық мақұлықтардан жиреніп, азық етпеңдер! 42Бауырымен жорғалайтындарды, аяқтарымен жүретіндерді, не жер бетімен жорғалайтындардың ішіндегі көпаяқтыларды жемеңдер! Өйткені олар жиренішті. 43Кез келген құжынап жүретін мақұлықтар арқылы өздеріңді жиренішті етіп, арамдамаңдар!

44Өйткені Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.[*] Мен киелімін,[†][*] сондықтан сендер де Өзіме бағышталып, киелі[†] болыңдар![*] Жер бетінде жорғалап жүретін ешбір мақұлықпен өздеріңді арамдаушы болмаңдар![*] 45Құдайларың болу үшін өздеріңді Мысыр елінен азат етіп алып шыққан Жаратқан Ие Менмін. Мен киелімін, сондықтан сендер де киелі болыңдар!

46Хайуандар, құстар, суда жүзетін және жер бетімен жорғалап жүретін барлық мақұлықтар туралы заң, міне, осы. 47Арамды адалдан әрі жеуге болатын жануарларды жеуге болмайтындарынан ажырата біліңдер!

#### 12


Жаңадан босанған әйелдің тазару рәсімі

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға нұсқау беріп былай деді:

2— Исраил халқына мынаны айт: Егер бір әйел жүкті болып, ұл туса, онда ол жеті күн бойы өзінің айлық етеккірі келген кезіндегідей таза емес болады. 3Сегізінші күні оның ұлы сүндеттелсін. 4Содан соң әйел отыз үш күн бойы босанғандағы қан ағуынан тазару кезеңінің аяқталуын күтсін. Тазару кезеңі бітпейінше әйел киелі[†] нәрселермен жанаспасын, әрі киелі орынға да бармасын. 5Егер әйел қыз тапса, онда ол екі апта бойы өзінің айлық етеккірі келген кезіндегідей таза емес болады. Содан соң әйел алпыс алты күн бойы босанғандағы қан ағуынан тазару кезеңінің аяқталуын күтсін.

6Ұл не қыз тапқаннан кейінгі тазару кезеңі аяқталғаннан кейін, әйел кездесу шатырының кіреберісіндегі діни қызметкерге[†] түгелдей өртелетін құрбандыққа бір жасар тоқтыны және күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір жас көгершінді не бір кептерді алып келсін. 7Діни қызметкер оларды Жаратқан Иеге тарту етіп, әйелді күнәсінің арамдығынан тазарту үшін қажетті рәсімді орындасын. Әйелдің қан ағуынан таза еместігі сонымен бітеді.

Бұл — босанып, ұл не қыз тапқан әйел орындауға тиісті рәсімдер туралы ереже. 8Ал егер тоқты алып келуге әйелдің жағдайы көтермесе, біреуін — түгелдей өртелетін, екіншісін — күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа арнап екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді алып келсін. Сонда діни қызметкер әйелді күнәсінің арамдығынан тазартып, сол әйел таза болып саналады.

#### 13


Жұқпалы тері аурулары жайлы нұсқаулар

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға нұсқау беріп былай деді:

2— Егер біреудің денесінде жұқпалы тері ауруы бола алатын[*] ісік, бөртпе немесе ақтаңдақ[*] пайда болса, ол діни қызметкер[†] Һаронның немесе оның діни қызмет атқарушы ұлдарының біреуінің алдына әкелінсін. 3Діни қызметкер сол адамның терісіндегі жараны қарап шықсын. Егер жараның орнындағы түк ағарып кеткен және жара ойық болса, онда бұл — жұқпалы тері ауруы. Бұл жағдайда діни қызметкер терісінің осындай екенін анықтаған адамды таза емес деп жарияласын.

4Ал егер оның терісіндегі дақтың түсі ақ болғанмен, дақ теріден ойық орналасқан болмаса, әрі жара бетіндегі түк ағарып кетпесе, онда діни қызметкер терісінде жара бар адамды жеті күнге басқалардан бөлектесін. 5Жетінші күні діни қызметкер оны қайтадан қарап шықсын. Егер терісіндегі жараның көлемі ұлғаймай, сол қалпында қалған болса, онда діни қызметкер сол адамды тағы жеті күнге бөлектесін. 6Жетінші күні діни қызметкер оны қайтадан қарап шықсын. Егер жара көмескіленіп, теріге жайылмаса, діни қызметкер оны таза деп жарияласын. Бұл — жай бөртпе ғана. Адам[†] киімдерін жусын, содан кейін таза болып саналады.

7Бірақ егер адам діни қызметкерге қаралып, таза деп жарияланғаннан кейінгі уақытта терісіндегі бөртпелері қайтадан ұлғайып, жайыла бастаса, онда ол діни қызметкердің алдына қайтып келуі керек. 8Діни қызметкер оны тағы да қарап шықсын. Егер терісіндегі бөртпелер ұлғайып жайылған болса, онда ол сол адамды таза емес деп жарияласын. Бұл — алапес ауруы.

9Егер біреу жұқпалы тері ауруымен ауырса, оны діни қызметкердің алдына алып келсін. 10Діни қызметкер адамды қарап шықсын. Егер оның терісіндегі ісік ақтаңдақ болып, әрі сол жердің түгі ағарып кетіп, ісіктен қызыл ет[*] көрініп тұрса, 11бұл — созылмалы алапес. Сондықтан діни қызметкер әлгі адамды таза емес деп жариялап, оны басқалардан бөлектесін. Себебі ол ауруының кесірінен таза емес деп саналады.

12Егер ауру адамның бүкіл терісіне жайылып, діни қызметкер оның басынан аяғына дейін бірде-бір сау жер көре алмай, 13алапестің оның бүкіл денесіне жайылып кеткенін көрсе, онда діни қызметкер оны таза деп жарияласын. Өйткені толығымен ағарғаны себепті ол таза деп саналады. 14Бірақ егер жарадан қызыл ет көрініп тұратын болса, ол таза емес деп есептеледі. 15Діни қызметкер оның қызыл етін көргенде-ақ оны таза емес деп жарияласын. Қызыл ет сол адамның жұқпалы алапеспен ауыратынын, таза емес екенін білдіреді.

16Ал егер қызыл ет өзгеріп, ағарып кетсе, адам қайтадан діни қызметкерге баруы керек. 17Ол ауру адамды қарап шығып, қызыл еттің ағарып кеткенін көрсе, оны таза деп жарияласын. Сонда адам таза болады.

18Егер біреудің терісіне шиқан шығып, ол жазылып кетсе 19және шиқан орнында ақшыл ісік не ақшыл-қызғылт дақ пайда болса, ондай адам діни қызметкерге көрінуі керек. 20Діни қызметкер адамды қарап шықсын. Егер шиқанның орнына шыққан нәрсе теріден ойық орналасқан болып көрінсе және ондағы түк ағарып кеткен болса, діни қызметкер адамды таза емес деп жариялауы керек. Бұл — шиқанның орнында пайда болған жұқпалы тері ауруы. 21Бірақ діни қызметкер оны қараған кезде дақтағы түктің ағармағанын, әрі сол жердің теріден ойық орналаспай, көмескіленгенін көрсе, әлгі адамды жеті күнге бөлектесін.

22Егер осы аралықта ісік теріде кең жайыла бастаса, діни қызметкер сол адамды таза емес деп жарияласын. Бұл — жұқпалы жара. 23Ал егер дақ сол күйінде қалып, теріге жайылмаса, демек, бұл — шиқанның тыртығы ғана. Діни қызметкер адамды таза деп жарияласын.

24Егер біреу терісін күйдіріп алып, жазылған күйіктің орнында ақшыл не қызғылт дақ пайда болса, 25діни қызметкер дақты қарап шықсын. Егер ондағы түк ағарып кетсе және дақ теріден ойық орналасқан болып көрінсе, демек, бұл — терінің күйген орнына шыққан алапес.[*] Діни қызметкер сол адамды таза емес деп жарияласын, себебі бұл — алапестің жарасы. 26Бірақ діни қызметкер оны қараған кезде дақтағы түктің ағармағанын, оның теріден ойық орналаспай, көмескіленгенін көрсе, онда ол адамды жеті күнге бөлектесін. 27Жетінші күні діни қызметкер оны қайтадан қарап шықсын. Егер дақ теріде кең жайылған болса, ол адамды таза емес деп жарияласын. Бұл — алапестің жарасы. 28Ал егер дақ сол қалпында қалып, теріге жайылмай, көмескіленсе, онда бұл — күйіктен пайда болған ісік. Діни қызметкер оны таза деп жарияласын, себебі бұл — күйіктен қалған тыртық қана.

29Егер еркектің не әйелдің басында не иегінде жара болса, 30онда діни қызметкер сол жараны қарап шықсын. Егер жара теріден ойық орналасса және ондағы түк сарғайып жұқарса, діни қызметкер сол адамды таза емес деп жарияласын. Бұл — қотыр,[*] бастағы не иектегі жұқпалы тері ауруы. 31Бірақ діни қызметкер осындай қотыр жараны қарап шығып, оны теріден ойық орналаспаған және ондағы түкті қара емес деп тапса, онда діни қызметкер жұқпалы қотыры бар адамды жеті күнге бөлектеуі керек. 32Жетінші күні діни қызметкер жараны тағы да қарап шықсын. Егер қотыр жайылмаса, онда сары түсті түк пайда болмаса және жара теріден ойық болып көрінбесе, 33онда адамның қотыры бар жерінен өзге бүкіл жерлеріндегі түкті қырып алып тастау керек. Діни қызметкер адамды тағы жеті күнге бөлектесін. 34Жетінші күні діни қызметкер қотырды қарап шықсын. Егер сол қотыр теріге жайылмаған болып шықса және теріден ойық болып көрінбесе, онда діни қызметкер оны таза деп жарияласын. Қотыры бар адам киімдерін жусын, содан соң ол таза болады.

35Алайда ол таза деп жарияланғаннан кейінгі уақытта қотыры теріге қайтадан жайыла бастаса, 36діни қызметкер оны тағы да қарап шықсын. Егер қотыр теріге жайылған болса, онда ол сарғайған түкті іздемесе де болады. Сол адамның таза емес екені анық. 37Ал егер діни қызметкерге ана адамның қотыр дағы өзгермегендей көрініп, дақ үстіне қара түк шыққанын көрсе, демек, қотырдың жазылғаны. Бұл адам таза, діни қызметкер оның таза екенін жарияласын.

38Егер әйел болсын, еркек болсын, біреудің терісінде ақ дақтар пайда болса, 39онда діни қызметкер оларды қарап шығуы керек. Егер дақтардың түсі ақшыл сары болса, онда бұл — терідегі зиянсыз ақтаңдақ,[*] ондай адам — таза.

40Егер ер адамның басындағы шашы таздықтан түсіп, айна таз болып қалса, ол бәрібір таза күйі қалады. 41Егер оның басының алдыңғы жағындағы шашы таздықтан түсіп қалса, ол қасқа таз. 42Бірақ оның айна таз басында немесе қасқа таз маңдайында ақшыл-қызыл жара пайда болса, онда оның басында немесе маңдайында жұқпалы аурудың бар болғаны. 43Діни қызметкер оны қарап шықсын. Егер маңдайындағы не басындағы ісіп тұрған жарасы жұқпалы аурудың жарасындай ақшыл-қызыл болса, 44онда сол адамда жұқпалы ауру бар. Оның басында пайда болған жарасына бола діни қызметкер оны сөзсіз таза емес деп жариялауы керек.

45Осындай жұқпалы аурумен ауырған адам көйлегінің өңірін айыра жыртып, шашын жинамай жайып жіберіп,[*] бетінің төменгі бөлігін жауып алып, «Таза емеспін! Арамданғанмын!» деп айқайлап жүретін болсын. 46Адам жұқпалы ауруынан айықпайынша таза емес қалпы қала береді. Ол ел қонысының сыртында оңаша тұруға тиіс.


Зең мен көгеру жайлы ереже

47Егер киімнің жүннен не кенептен[*] жасалған кез келген түріне, 48немесе матаның жүннен тоқылған не зығырдан иірілген кез келген түріне, немесе былғарыға не былғарыдан жасалған кез келген бұйымға зең[*] түсіп, көгеріп кеткен болса, 49әрі сол киімге, былғарыға немесе есілген не иірілген жіптен тоқылған матаға түскен зақымданудың түсі жасыл немесе қызыл болса, онда бұл — зеңнің белгісі.[†][*] Зақымданған бұйымды діни қызметкерге көрсету керек. 50Діни қызметкер сол бұйымды қарап шығып, жеті күнге бөлек қойсын. 51Жетінші күні ол соны қайтадан қарап шықсын. Егер зең киімге, иірілген не есілген жіптен тоқылған матаға, былғары не былғарыдан жасалған бұйымға жайыла түскен болса, бұл — кетпейтін, зиянды зең. Зақымданған бұйым арамданған. 52Діни қызметкер аталған заттардың бірінен жасалып, зеңмен бұзылған бұйымды өртеп жіберуі керек. Себебі сондағы кетпейтін, зиянды зеңді өртеп құрту қажет.

53Ал егер діни қызметкер сол бұйымды жетінші күні қарап шығып, ондағы зақымдану жайыла түспей, киім болсын, иірілген не есілген жіптен тоқылған мата болсын, былғарыдан жасалған бұйым болсын бұрынғы қалпында қалған болса, 54онда ол бұйымды жақсылап жууға бұйырсын. Содан кейін діни қызметкер бұйымды тағы жеті күнге бөлек қойсын. 55Зақымдана бастаған бұйым жуылғаннан кейін діни қызметкер оны қайтадан қарап шықсын. Егер шіріген жер өзінің көзге көрінісін өзгертпесе, тіпті үлкеймеген болса да, ол бәрібір арамданған. Шіру жұқарып кеткен бұйымның бір жағына ғана жайылса да, оны өртеп жіберулерің керек. 56Ал егер діни қызметкер бұйым жуылғаннан кейін қарағанда шіру тиген жердің көмескіленгенін байқаса, ол бұйымның зақымданған жерін жыртып алып тастасын. 57Бірақ зең сол бұйымда қайта пайда болса, демек, ол жайылып жатыр. Зең жайлаған сол нәрсені тұтастай өртеп құртуларың қажет. 58Ал егер жуып тазалағаннан кейін мата не былғары бұйымның зеңі жоғалып кетсе, ондай бұйымды тағы бір рет жуу керек, содан соң ол таза болып саналады.

59Жүн не кенеп[*] киімдегі, иірілген не есілген жіптен тоқылған матадағы, немесе кез келген былғары бұйымдағы зеңнен болатын зақымдану туралы, әрі сондай нәрселерді таза немесе арам деп жариялау туралы ережелер, міне, осылар.

#### 14


Жұқпалы тері ауруынан сауыққан адамның тазару рәсімі

1Содан соң Жаратқан Ие[†] Мұсаға нұсқау беріп былай деді:

2— Жұқпалы тері ауруымен ауырған[*] адамның тазаруы туралы заң мынау: адам[†] жазылған кезде діни қызметкерге[†] көрінуі керек. 3Сонда діни қызметкер ел қонысының сыртына шығып, адамды қарап шықсын. Егер ол адамның тері ауруынан жазылғанын анықтаса, 4онда ол сол адамға тазару рәсімін орындау үшін екі тірі адал құсты, біраз самырсын ағашын,[†] қырмызы жіп пен сайсағыз[*] бұтақшасын әкелуге бұйырсын. 5Діни қызметкер екі құстың бірін таза су құйылған қыш құмыраның үстінде шалуға бұйырсын. 6Діни қызметкер тірі құсты қолына ұстап алып, самырсын ағашымен, қырмызы жіппен және сайсағыз бұтақшасымен бірге таза су үстінде шалынған құстың қанына малып алсын. 7Діни қызметкер жұқпалы тері ауруынан тазару рәсімінен өтіп жатқан адамға қанды жеті рет бүріксін. Содан соң оны таза деп жарияласын. Ал тірі құсты далаға босатып жіберсін.

8Тазару рәсімінен өтіп жатқан адам киімдерін жақсылап жуып, денесіндегі шашы мен түгін түгел қырып алып тастап, сумен жуынып тазарсын. Осыдан кейін оған ел қонысына кіруге болады, бірақ жеті күн бойы үйінің сыртында тұруға тиіс. 9Жетінші күні ол шашын, сақалын, қастарын және денесіндегі бар түкті түгелдей қырып алып тастасын. Адам киімдерін жақсылап жуып, денесін де сумен жусын, содан кейін таза болып саналады.

10Ауруынан сауыққан адам сегізінші күні мінсіз екі еркек тоқты мен бір жасар ұрғашы тоқтыны әкелсін. Ол, сондай-ақ, астық тартуына арнап пұттың оннан үш бөлігіндей[*] мөлшердегі зәйтүн майымен араластырылған таңдаулы бидай ұнын және бір шағын құмыра зәйтүн майын[*] да дайындасын. 11Діни қызметкер тазару рәсімінен өтіп жатқанның өзін және оның әкелген тартуларын кездесу шатырының кіреберісіне алып келіп, Жаратқан Иеге ұсынсын.

12Діни қызметкер еркек тоқтылардың бірін айыпты өтейтін құрбандық ретінде шалсын. Бір шағын құмыра зәйтүн майын да алып, бәрін Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынсын. 13Діни қызметкер екінші еркек тоқтыны күнәнің құнын өтейтін құрбандық пен түгелдей өртелетін құрбандықтар шалынатын киелі[†] орында шалсын. Күнәнің құнын өтейтін құрбандық сияқты, айыпты өтейтін құрбандық та діни қызметкерге тиісті; ол Жаратқан Иеге бағышталған ерекше киелі.

14Бұдан кейін діни қызметкер айыпты өтейтін құрбандықтың біраз қанын алып, тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның оң құлағының сырғалығына, оң қолының бас бармағына және оң аяғының үлкен башпайына жақсын. 15Діни қызметкер зәйтүн майы құйылған шағын құмырадан біраз майды өзінің сол жақ алақанына құйып, 16оң қолының бір саусағын соған малып алсын да, оны Жаратқан Иенің алдында жеті рет бүріксін. 17Діни қызметкер алақанында қалған майынан тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның оң құлағының сырғалығына, оң қолының бас бармағы мен оң аяғының үлкен башпайына жағылған қанның үстіне жақсын. 18Алақанындағы майдың қалған бөлігін діни қызметкер тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның басына жақсын. Осылайша ол Жаратқан Иенің алдында адамды арамданған күйінен тазартады.

19Содан соң діни қызметкер күнәнің құнын өтейтін құрбандықты шалып, тері ауруынан жазылған адамға арамданған күйінен тазарту рәсімін қайтадан жасасын. Осыны істеп болған соң діни қызметкер түгелдей өртелетін құрбандықты шалып, 20оны астық тартуымен бірге құрбандық үстелінде[†] өртеп жіберсін. Бұларды тері ауруынан жазылған адамды арамданған күйінен тазарту үшін ұсынсын. Осылайша адам таза болып саналады.

21Ал егер ауруынан жазылған адам кедей болып, құрбандыққа екі тоқты шалуға жағдайы көтермесе, ол бір еркек тоқтыны ғана айыпты өтейтін құрбандық ретінде, зәйтүн майымен араластырылған, пұттың оннан бір бөлігіндей мөлшердегі таңдаулы бидай ұнын астық тартуы ретінде және бір шағын құмыра зәйтүн майын алып келсін. Айыпты өтейтін құрбандық адамды арамданған күйінен тазарту үшін әрі-бері тербеліп ұсынылады. 22Адам, сондай-ақ, өзінің әл-ауқатына қарай екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді де әкелсін. Олардың біреуі күнәнің құнын өтейтін, екіншісі түгелдей өртелетін құрбандыққа шалынсын.

23Тазару рәсімінің сегізінші күні сол адам осылардың бәрін Жаратқан Иеге ұсыну үшін кездесу шатырының кіреберісіне діни қызметкерге алып келсін. 24Діни қызметкер айыпты өтейтін құрбандық ретінде бір тоқтыны және бір шағын құмыра зәйтүн майын алсын да, оларды Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынсын. 25Діни қызметкер бұл тоқтыны айыпты өтейтін құрбандық ретінде шалсын. Содан ол құрбандықтың біраз қанын алып, тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның оң құлағының сырғалығына, оң қолының бас бармағына, оң аяғының үлкен башпайына жақсын.

26Діни қызметкер зәйтүн майы құйылған құмырадан біраз майды өзінің сол жақ алақанына құйып, 27оң қолының бір саусағын соған малып алсын да, оны Жаратқан Иенің алдында жеті рет бүріксін. 28Алақанында қалған майынан тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның оң құлағының сырғалығына, оң қолының бас бармағына, оң аяғының үлкен башпайына жағылған қанның үстіне жақсын. 29Діни қызметкер алақанындағы майдың қалған бөлігін тазару рәсімінен өтіп жатқан адамның басына жағып Жаратқан Иенің алдында сол адамды арамданған күйінен тазарту рәсімінен өткізсін.

30Мұнан кейін діни қызметкер сол адамның әл-ауқатына қарай әкелген орман кептерлерін немесе жас көгершіндерін, 31біріншісін күнәнің құнын өтейтін, екіншісін түгелдей өртелетін құрбандықтар ретінде шалсын. Діни қызметкер оларды астық тартуымен қоса Жаратқан Иеге сол адамды арамданған күйінен тазарту үшін ұсынсын.

32Жұқпалы тері ауруымен ауырған және өзі үшін тазару рәсімін құрбандыққа мал шалып жасауға жағдайы көтермейтін адамға арналған ережелер осындай.


Үйді зеңі мен көгеруінен тазарту рәсімі

33Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тағы да нұсқау беріп былай деді:

34— Сендер Мен өздеріңе иемденуге беріп отырған Қанахан еліне кіріп, қоныстанғаннан кейін сондағы бір үйге Менің зеңнің[*] жайылуына жол бергенімді көрсеңдер, 35онда үйдің иесі діни қызметкерге барып: «Маған үйім зеңнен көгере бастағандай болып көрінеді», — десін. 36Діни қызметкер үйдегі барлық нәрселерді арамданған деп жариялауына тура келмес үшін өзі сол үйге бармай тұрып: «Ішіндегінің бәрін шығарып, үйді босатып қойыңдар!» — деп үй иесіне бұйырсын. Содан соң діни қызметкер үйге кіріп, оны қарап шықсын.

37Қабырғаларды жайлай бастаған көгеруді қарасын. Егер оның түсі жасыл немесе қызыл болып, сол дөңгелек дақтар қабырғаның бетінен ойық орналасқандай көрінсе, 38онда діни қызметкер үйден шығып, оны жеті күнге жауып тастасын. 39Жетінші күні ол үйді қайтадан қарап шықсын. Егер көгеру қабырғаларға жайыла түскен болса, 40діни қызметкер көгеру жайлаған тастарды алдырып, қаланың сыртындағы (қоқыс тасталатын) арам орынға апарып тастауға бұйырсын. 41Ол үйдің барлық ішкі қабырғаларын қырып-тазалауға да нұсқау берсін. Қырылып алынған қоқыс та қала сыртындағы арам орынға апарылып тасталсын. 42Адамдар алынып тасталған тастардың орнына басқа тастарды қалап, саз балшықтан жасалған жаңа сылақпен үйдің ішін майлап шықсын.

43Егер тастар алынып, қабырғалар қырып-тазаланып, жаңадан сыланғаннан кейін де көгеру қайтадан пайда болса, 44діни қызметкер сол үйге қайтып барып, оны қарап шықсын. Егер көгеру үйдің ішін тағы да жайыла бастаған болса, бұл — кетіруге болмайтын өте зиянды зең, демек, үй арамданған. 45Ондай үйді бұзып тастау керек. Оның барлық тастарын, бөренелері мен сылағын қаладан шығарып, арам орынға апарып тастау керек.

46Ал діни қызметкер жеті күнге жауып тастаған үйге[*] кірген әркім кешке дейін арамданған болады. 47Сондай үйде ұйықтаған не тамақтанған әркім киімдерін жууы керек.

48Егер діни қызметкер үйді қарауға келіп, жаңа сылақ жағылғаннан бері көгерудің жайылмағанын көрсе, ол сол үйді таза деп жарияласын. Себебі бұл көгерудің жоғалып кеткенін білдіреді. 49Діни қызметкер сол үйге тазару рәсімін жасау үшін екі құсты, біраз самырсын ағашын, қырмызы жіп пен сайсағыз бұтақшасын алсын. 50Құстың бірін таза су[*] құйылған қыш құмыраның үстінде шалып, қанын соған ағызсын. 51-52Діни қызметкер самырсын ағашын, сайсағыз бұтақшасын, қырмызы жіпті және тірі құсты шалынған екінші құстың қаны араластырылған суға малып алсын. Содан кейін ол қан аралас суды үйге қарай жеті рет бүріксін. Осылайша ол сол үйге тазару рәсімін жасайды. 53Ал тірі құсты қала сыртында далаға босатып жіберсін. Сонымен діни қызметкер үйді арамданған күйінен тазартып, ол таза болады.

54Кез келген алапес іспетті жұқпалы тері ауруы мен қотырға, 55әрі киімнің не үйдің көгеруіне, 56ісік, бөртпе, ақтаңдаққа[*] бір нәрсенің таза не арамданған екенін белгілеуге[†] арналған ережелер осылар. Жұқпалы тері аурулары мен көгеру туралы заң, міне, осы.

#### 15


Адамды арамдайтын ірің туралы нұсқаулар

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға тағы нұсқау беріп былай деді:

2— Исраил халқына мынаны айтыңдар: егер біреудің денесінен[*] ірің бөлінетін болса, сол адам[†] таза емес болып саналады. 3Ірің не ағып жүрген, не іркіліп тоқтап қалған екі жағдайда да адамды арамдайды.

4Денесінен ірің ағатын адамның жатқан төсегі әрі ол отырған нәрселердің бәрі арамданады. 5Оның төсегімен жанасып кеткен әркім киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады. 6Денесінен ірің ағатын адамның отырып кеткен жеріне отырған басқа адам да киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады.

7Егер біреу ірің ағып жүрген адамның денесімен жанасып кетсе, ол киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады.

8Егер денесінен ірің ағатын адамның түкірігі таза біреуге шашырап кетсе, ол киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады.

9Денесінен ірің ағатын адам отырған аттың ері де арамданады. 10Оның отырған кез келген нәрсесімен жанасқан немесе соны көтерген әркім киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады.

11Денесінен ірің ағатын адам қолын жумай біреуге қолын тигізетін болса, ол киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады.

12Денесінен ірің ағатын адам ұстаған әр қыш ыдысты сындырып тастау керек. Ал егер ол ағаш[†] ыдыс болса, сумен жуылып-шайылсын.

13Сол адам ірің ағудан сауығып кеткенде, өзінің тазаруы үшін жеті күнді санасын. Сол кезең өткеннен кейін адам киімдерін жуып, өзі ағынды сумен жуынсын. Содан кейін ол таза болып саналады. 14Сегізінші күні ол екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді алып, кездесу шатырының кіреберісіне Жаратқан Иенің алдына келіп, құстарды діни қызметкерге[†] табыстасын. 15Діни қызметкер олардың біреуін күнәнің құнын өтейтін, екіншісін түгелдей өртелетін құрбандықтар ретінде шалсын. Осылайша ол Жаратқан Иенің алдында сол адамды денесінен ірің аққандықтан болған арам күйінен тазартады.

16Егер ер адамның шәуеті ағып кетсе, ол денесін түгелдей сумен жусын. Сол адам кешке дейін таза емес болып саналады. 17Оның шәуеті тамған әрбір киім мен былғары бұйымды сумен жуу керек. Сол киім не бұйым кешке дейін арамданған болады. 18Еркек әйелмен жақындасып, шәуеті ағып кетсе, екеуі де сумен жуынуға тиіс. Олар кешке дейін таза емес болып саналады.

19Егер әйелдің әдеттегідей айлық етеккірі келіп жүрген болса, оның таза емес деп саналатын уақыты жеті күнге созылады. Сол кезде онымен жанасқан әр адам кешке дейін таза емес болып саналады.

20Етеккірі келіп жүрген әйел жатқан әрі отырған нәрселердің бәрі де арам болып саналады. 21Сондай әйелдің төсегімен жанасқан әркім киімдерін жуып, өзі де суға түсіп шомылсын. Ол кешке дейін таза емес болып саналады. 22Әйелдің отырған нәрселерімен жанасқан әркім киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Ол кешке дейін таза емес болып саналады. 23Әйелдің жатқан төсегінің не отырған бұйымының үстіндегі кез келген нәрсесімен жанасқан әркім кешке дейін таза емес болып саналады.

24Егер ер адам әйелімен бір төсекте жатып,[*] оның етеккірі бұған жұғып қалса, онда сол адам жеті күн бойы таза емес болып саналады. Ол жатқан әрбір төсек те арамданған болады.

25Егер әйелдің етеккірі әдеттен тыс басталып, көпке созылса немесе етеккірі әдеттегіден ұзақ уақытқа созылса, онда әйел сол кезең бойы таза емес болып саналады. 26Сол аралықта әйел жатқан әр төсек не отырған әр нәрсе оның әдеттегі келетін етеккірімен арамданған төсегі не отырған нәрселері сияқты арам болып саналады. 27Осы нәрселермен жанасқан әркім таза емес болып саналады. Ол киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Адам кешке дейін таза емес болып саналады.

28Әйел етеккірі тоқтағанда жеті күнді санасын. Сол кезең өткеннен кейін ол таза болып саналады. 29Сегізінші күні әйел екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді алып, кездесу шатырының кіреберісіндегі діни қызметкерге апарсын. 30Діни қызметкер екі құстың біреуін күнәнің құнын өтейтін, екіншісін өртелетін құрбандықтар ретінде шалсын. Осылайша діни қызметкер сол әйелді етеккірінен болған таза емес күйінен тазартады.

31Осылайша сендердің Исраил халқын өздерін арамдайтын нәрселерден бөлек ұстауларың қажет. Әйтпесе олар араларыңдағы Менің киелі[†] шатырымды[*] арамдап, соның кесірінен өледі.[*]

32Денесінен ірің не шәует ағып кеткендіктен таза емес еркектерге 33және етеккірі келіп жүрген әйелдерге, денесінен түрлі сұйықтық ағатын еркек не әйелге және таза емес болған әйелімен бір төсекте жатқан ер адамға арналған заң, міне, осы.

#### 16


Күнәнің арамдығынан тазарту күні

1Һаронның екі ұлы Жаратқан Иенің[†] алдына оттың (Ол бұйырмаған бөтен түрін алып) келіп, өлгеннен кейін[*] Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып 2былай деді:

— Ағаң Һаронға мынаны ескерт: Һаронның шымылдықтың арт жағындағы ең қасиетті[†] бөлменің ішіне және онда орналасқан Келісім сандығының[†] үстіндегі қақпақтың[*] алдына өзі қалаған кезінде келуіне болмайды.[*] Әйтпесе ол өледі. Өйткені күнәнің арамдығынан тазару рәсімі орындалатын сол қақпақтың үстіндегі бұлт ішінде Мен боламын.

3Һарон киелі орынға кіргенде күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір жас бұқаны және шалынып, түгелдей өртелетін құрбандыққа бір қошқарды әкелсін. 4Һарон бедерлі бәтестен тігілген арнайы[*] ұзын көйлегін және тәнін жабатын бәтес шалбарын[*] киіп алсын. Содан соң ол бәтестен тоқылған жалпақ белбеумен белін буып, басына бәтес сәлдесін орап алсын. Бұлар (Өзіме киелі орында қызмет көрсеткенде ғана киіп жүруге болатын) киелі[*] киімдер. Һарон оларды киместен бұрын денесін сумен жуып тазарсын.[*] 5Һарон Исраил халқының қауымынан[†] күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа екі текені және түгелдей өртелетін құрбандыққа бір қошқарды қабылдасын.

6Һарон жас бұқаны өзінің күнәларының құнын өтейтін құрбандық ретінде ұсынсын. Осы арқылы ол өзін және отбасын күнәларына бола арамданған күйлерінен тазартады. 7Содан соң ол екі текені кездесу шатырының кіреберісінде Жаратқан Иенің алдына тұрғызып қойсын. 8Һарон екі текенің қайсысы Жаратқан Иеге бағышталатынын, қайсысы халықтың күнәларын мойнына артып шалғай құла түзге айдалып тасталатынын жеребе тастап анықтасын. 9Жеребе түсіп, Жаратқан Иеге бағышталған текені Һарон күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде шалып, ұсынсын. 10Ал жеребе бойынша күнәні мойнына артып әкетуге бағышталған теке тірідей Жаратқан Иенің алдына әкелініп, ұсынылады. Осы теке елсіз иен далаға айдалып тасталғанда халықтың күнәларының арамдығын өзімен бірге алып кетеді.

11Һарон әлгі жас бұқаны[*] өзінің күнәсінің құнын өтейтін құрбандық ретінде алып келіп шалсын. Сонда Һарон және оның отбасы күнәларына бола арамданған күйлерінен тазартылады. 12Бұдан кейін Һарон Жаратқан Иенің алдындағы түтету үстелінен[†] қызып тұрған көмір шоғына толы табаны және майда етіп тартылған екі уыс хош иісті затты[*] алып, солармен ішкі шымылдықтың арғы жағына өтіп барсын. 13Һарон сол жерде, Жаратқан Иенің алдында хош иісті затты табаға салсын. Соның бұлт тәрізді хош иісті түтіні Келісім сандығының[*] үстіндегі қақпақты тұмшалап көзден тасалайды. Осылайша Һарон өлмей тірі қалады. 14Һарон жас бұқаның қанының біразын саусағымен осы қақпақтың шығыс жағына бүріксін. Мұнан кейін ол саусағымен жеті рет қақпақтың алдына да біраз қанды бүркіп шашсын.

15Содан соң Һарон халықтың күнәларының құнын өтейтін құрбандыққа арналған текені де шалсын. Оның қанын ішкі шымылдықтың арғы жағына алып барып, құрбандыққа шалған жас бұқаның қанымен не істеген болса, текенің қанымен де соны істесін: оны сол қақпақтың үстіне және оның алдына бүркіп шашсын. 16Осылайша Һарон ең қасиетті бөлмені оның арамданған күйінен тазартсын. Ең қасиетті бөлме Исраил халқының Жаратқан Иеге мойынсұнбағандықтан жасаған барлық күнәларының кесірінен арамданған болатын. Исраилдіктердің арасында тігіліп қойылған, дәл солай арамданған бүкіл кездесу шатырын да Һарон осы сияқты тазартсын.[*] 17Һарон ең қасиетті бөлмеге кірген мезгілден бастап, оған тазарту рәсімін жасап аяқтап шыққанға дейін басқа ешбір адам[†] кездесу шатырында болмауға тиіс. Осылай Һарон өзін, отбасын және бүкіл Исраил қауымын арамданған күйінен тазартады.

18Содан соң Һарон кездесу шатырынан шығып, Жаратқан Иенің алдындағы құрбандық үстеліне[†] барып, оны да арамданған күйінен тазартсын. Сол үшін ол бұқа мен текенің қанынан алып, құрбандық үстелінің барлық төрт бұрышындағы мүйіз тәрізді шошақтарына жақсын. 19Һарон саусағын тағы да қанға малып алып, оны құрбандық үстеліне жеті рет бүркіп шашсын. Осылайша құрбандық үстелін исраилдіктердің күнәларының кесірінен арамданған күйінен тазартып, оны қайтадан Жаратқан Иеге бағыштап киелі қалпына келтіреді.

20Һарон ең қасиетті бөлмеге, бүкіл кездесу шатырына және құрбандық үстеліне оларды арамданған күйінен тазарту рәсімін орындап болған соң, тірі текені алға шығарсын. 21Содан Һарон текенің басына қолын қойып, исраилдіктердің күллі теріс қылықтарын, олардың Жаратқан Иеге мойынсұнбай жасаған күнәларының барлығын да мойындап, осы текенің басына артсын. Содан соң текені арнайы дайын тұрған адамға тапсырып, ол соны елсіз иен далаға айдап апарсын. 22Адам текені иен далада босатып жібергеннен кейін, теке халықтың барлық теріс қылықтарын шалғайдағы құла түзге алып кетеді.

23Содан соң Һарон қайтадан кездесу шатырына кірсін де, ең қасиетті бөлмеге барар алдында киіп алған арнайы бәтес киімдерін шешіп, сол жерде қалдырсын. 24Ол киелі орында бүкіл денесін сумен жуып, өзге арнайы киімдерін киіп, шықсын. Мұнан кейін өзінің және бүкіл халықтың әкелген құрбандықтарын шалып, (құрбандық үстелінде) түгелдей өртеп ұсынсын. Осы арқылы Һарон өзін және бүкіл халықты арамданған күйлерінен тазартсын. 25Һарон күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалынған малдардың майларын да құрбандық үстелінде түтетіп өртеп ұсынсын.

26Ал (халықтың күнәлары артылған) текені елсіз иен далада босатып жіберген адам қайта оралғанда үстіндегі киімдерін жуып, денесін де сумен жусын. Содан кейін оған ел қонысына кіруге болады.

27Күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде шалынып, қандарын Һарон халықты арамданған күйінен тазарту үшін ең қасиетті бөлмеге апарған жас бұқа мен текеге[*] келсек, олардың денелерін ел қонысының сыртына шығарып, сол жерде терілерін, еттерін және ішек-қарындарын жынымен қоса өртеп жіберу керек.[*] 28Соларды өртеген адам үстіндегі киімдерін жуып, денесін де сумен жусын. Содан кейін ғана оның ел қонысына қайтып кіруіне болады.

29Мынау сендерге арналған тұрақты ереже: жетінші айдың оныншы күні[*] Жаратқан Иеге ерекше бой ұсынып (ораза тұтып) еш жұмыс істемеңдер! Бұл тумысынан исраилдік болғандарға ғана емес, сондай-ақ, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтарға да қатысты. 30Себебі сол күні сендер үшін күнәнің арамдығынан тазарту рәсімі жасалып тазарасыңдар. Соның арқасында сендер Жаратқан Иенің алдында барлық күнәларыңнан пәк таза болып тұрасыңдар. 31Сол күн сендер түгелдей тынығатын демалыс күні болсын. Сендер Жаратқан Иеге ерекше бой ұсынып ораза ұстаңдар! Бұл — тұрақты ереже. 32Болашақта әкесінен кейін тағайындалып, орнын басқан (бас) діни қызметкер[†][*] де халықты арамданған күйінен тазарту рәсімін (жыл сайын) дәл солай орындалуы керек. Сонда ол (бас) діни қызметкердің бәтестен тігілген арнайы[*] киімдерін киіп алып, 33ең қасиетті бөлмені, бүкіл кездесу шатыры мен құрбандық үстелін, сондай-ақ, діни қызметкерлер мен бүкіл қауымды арамданған күйінен тазарту рәсімін орындасын.

34Бұл сендерге арналған тұрақты ереже[*] болады: жылына бір рет Исраил халқының барлық күнәларына бола оларды арамданған күйінен тазарту рәсімін орындаңдар![*]

Мұса бәрін де Жаратқан Ие өзіне айтқандай істеді.

#### 17


Құрбандық шалу туралы қосымша нұсқаулар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы былай деп бұйырды:

2— Һарон мен оның ұлдарына және барлық исраилдіктерге мынаны айт: Жаратқан Иенің бұйрығы мынау: 3егер Исраил халқынан біреу не мүйізді ірі қарасын, не тоқтысын, не ешкісін ел қонысының ішінде немесе оның сыртында шалып, 4ал оны кездесу шатырының кіреберісіне алып келіп, Жаратқан Иеге арнап Оның (жер бетіндегі) тұрағының алдында құрбандыққа ұсынбаса, малдың қаны сол адамның өз мойнына жүктеледі. Адам[†] қан төккен болып есептелінеді, оны халықтан аластату қажет. 5Бұның мақсаты — исраилдіктердің бұрын ашық далада шалып келген құрбандықтарын бұдан былай Жаратқан Иеге әкелулері. Олар құрбандықтарын кездесу шатырының кіреберісіндегі діни қызметкерге[†] алып келіп, оларды Жаратқан Иемен қарым-қатынастарына ризашылықтарын білдіріп құрбандыққа шалып, Оған ұсынсын. 6Діни қызметкер құрбандықтың қанын кездесу шатырының кіреберісінің алдында тұрған Жаратқан Иенің құрбандық үстеліне[†] шашып, майларын Жаратқан Иеге хош иісті де ұнамды тарту ретінде өртеп жіберсін. 7Олар бұдан былай Жаратқан Иеге опасыздық жасап, теке кейпіндегі жалған тәңірлерге құлшылық етпесін, әрі соларға ешбір құрбандықтарын ұсынбасын! Бұл — олардың өздері үшін де, келер ұрпақтары үшін де тұрақты ереже.

8Оларға былай де: егер не Исраилдің үрім-бұтағынан біреу болсын, не араларында тұрып жатқан жат жұрттық адам болсын, шалынып, түгелдей өртелетін немесе басқа бір құрбандық ұсынса, 9бірақ онысын Жаратқан Иеге ұсыну үшін кездесу шатырының кіреберісіне алып келмесе, сол адам халықтың арасынан аластатылсын!


Қанды ішіп-жеуден сақтандыру

10Егер не Исраилдің үрім-бұтағынан біреу, не араларында тұрып жатқан жат жұрттықтардан біреу қанның кез келген түрін ішіп-жейтін болса, Мен сондай адамға қарсы шығып, оны халықтың арасынан аластатамын. 11Себебі тірі мақұлықтың жаны[*] оның қанында. Мен сендерге жандарыңды арамданған күйлерінен тазарту үшін құрбандық үстелінде ұсынылған қанды бұйырдым. Өйткені төгілген қан арқылы жанның құны өтеліп, оны арамданған күйінен тазартады.

12Сондықтан Мен Исраил халқына былай дедім: «Сендердің ешқайсыларыңның да, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтардың да қанды ішіп-жеулеріңе болмайды!» 13Не исраилдік, не араларыңда тұрып жатқан жат жұрттық біреу жеуге болатын аңды не құсты ауласа, соның қанын толық ағызып, топырақпен көміп тастаңдар!

14Әрбір мақұлықтың жаны оның қанында. Сол себепті Мен исраилдіктерге ешқандай тәннің қанын ішіп-жемеуді бұйырдым. Өйткені барлық мақұлықтардың жаны қанында. Сол себепті оны ішіп-жеген әркім аластатылуға тиіс.

15Кімде-кім, не исраилдік болсын, не жат жұрттық болсын, арам өлген немесе жыртқыш аңдарға таланып өлген хайуанның етін жесе, ол киімдерін жуып, өзі де сумен жуынсын. Сол адам кешке дейін арамданған, ал содан соң таза болып саналады. 16Ал егер киімдерін жумай, өзі де жуынбаса, оның айыбы өз мойнында болады.

#### 18


Тыйым салынған қатынастар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді:

2— Исраилдіктерге Менің мына сөздерімді жеткіз: Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. 3Сендер бұрын қоныстанған Мысырдың адамдарындай істемеңдер! Мен сендерді жетелеп бара жатқан Қанахан елінің адамдарындай да әрекет етпеңдер, әрі олардың (азғын) ережелеріне[*] сәйкес ештеңе істемеңдер! 4Сендер Менің шешімдерімді орындап, ережелерімді сақтауларың керек. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. 5Сонымен Менің ережелерім мен шешімдерімді ұстаныңдар! Оларды бұлжытпай орындайтын адам[†] солар арқылы өмір сүреді.[*] Мен Жаратқан Иемін.

6Ешкім өзінің қандас туысымен жақындасып абыройын ашпасын! Мен Жаратқан Иемін. 7Әкең мен шешеңнің абыройын төгіп шешеңмен жақындаспа! Ол өз анаң ғой, оның абыройын ашпа! 8Әкеңнің өзге әйелімен де жақындаспа! Бұл әкеңнің де абыройын ашқаның. 9Өзіңнің бірге туған әпке-қарындасыңның немесе өзіңмен жартылай қандас не әкеңнің, не шешеңнің қызымен де жақындаспа! Ол сенімен бірге туып-өсті ме, жоқ па, бәрібір, оның абыройын төкпе! 10Ұлыңның не қызыңның қызымен жақындаспа! Бұл өзіңнің де абыройыңды ашқаның. 11Әкеңнің басқа әйелінен туған қызымен де жақындаспа! Ол сенің әпке-қарындасың ғой. 12Әкеңнің әпке-қарындасымен де жақындаспа! Ол әкеңнің қандас туысы ғой. 13Шешеңнің әпке-сіңлісімен жақындаспа! Ол шешеңнің қандас туысы ғой. 14Әкеңнің аға-інісінің әйелімен жақындаспа, немере аға-ініңнің абыройын төкпе! Сол әйел сенің туысқан жеңгең не келінің ғой. 15Өз келініңмен де жақындаспа! Ол ұлыңның әйелі ғой, келініңнің абыройын ашпа! 16Аға-ініңнің әйелімен жақындаспа! Бұл ағаңның не ініңнің абыройын ашқаның.

17Бір әйелмен және оның қызымен немесе бір әйелмен және оның немере не жиен қызымен бірдей жақындаспа! Олар өзара қандас туыстар ғой. Бұл — жексұрын қылық. 18Әйеліңнің туған әпке не сіңлісін алып, онымен әйеліңнің көзі тірісінде жақындаспа! Бұдан сол екеуі күндес болар еді.[*]

19Әйелдің айлық етеккірі келіп жүрген кезінде онымен жақындаспа!

20Басқа біреудің әйелімен еш жақындаспа, өзіңді арамдама!

21Ұрпақтарыңды (жалған тәңір) Молохқа құрбан етіп[*] Құдайыңды қорлама! Мен Жаратқан Иемін.

22Еркекті әйелдей көріп онымен жақындаспа! Бұл — жексұрын қылық.

23Жануармен жақындаспа, өзіңді арамдама! Әйел де жақындасу мақсатымен өзін жануарға ұсынбасын. Бұл — нағыз азғындық.

24Осындай қылықтармен өздеріңді еш арамдамаңдар! Мен алдарыңнан қуып шыққалы тұрған халықтар дәл осындай қылықтардың кесірінен өздерін арамдады. 25Олардың жексұрын қылықтарынан елдің өзі де арамданып кетті. Мен оның айыбына назар аударып, сол себептен енді елдің өзі тұрғындарын құсып шығарып тастайды. 26Ал сендер Менің ережелерім мен шешімдерімді орындауларың керек. Тумысынан исраилдік өздерің де, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар да осындай жексұрын қылықтарды жасамасын!

27Себебі осындай жексұрындықтардың барлығын елде өздеріңнен бұрын тұрған халықтар істейтін еді, содан да жер арамданып кетті. 28Егер енді сендер елді арамдайтын болсаңдар, онда ел сендерді де бұрынғы халықтар сияқты құсып шығарып тастайтын болады.

29Ал егер біреу осы жексұрын қылықтардың кез келгенін істесе, сондай адам халық арасынан аластатылсын! 30Сондықтан да Менің бұйрықтарымды сақтап орындаңдар! Өздерің елге келмей тұрып сонда тараған жексұрын салт-дәстүрлерді ұстанбаңдар! Соларды істеп өздеріңді арамдамаңдар! Мен сендердің Құдайларың — Жаратқан Иемін.

#### 19


Құдайға бағышталған таза өмір сүру

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Исраил халқының бүкіл қауымына[†] мынаны жеткіз: Мен, сендердің Құдайларың Жаратқан Ие, киелімін,[†] сондықтан сендер де Өзіме бағышталып киелі[†] болыңдар![*]

3Әрқайсың өз әке-шешелеріңді терең қастерлеңдер! Мен белгілеген[†] демалыс күндерімді сақтаңдар! Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

4Жалған тәңірлерге бет бұрмаңдар! Олардың мүсіндерін[*] жасап алмаңдар! Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

5Сендер Менің Өзіммен — Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін құрбандық шалған кезде Мен соларыңды ізгілікпен қабылдайтындай етіп шалыңдар! 6Құрбандықтың етін оны шалған күні немесе ертеңіне жеңдер. Үшінші күнге артылып қалғанының барлығын өртеп жіберулерің керек. 7Егер сол еттен үшінші күні де желінсе, ол арамданып, жиренішті болады. Мұндай құрбандық қабыл болмайды. 8Одан үшінші күні жеген адамның Жаратқан Иеге бағышталған киелі нәрсені қор қылғаны. Ондай адам[†] өз айыбын өзі көтереді, ол халқының арасынан аластатылсын!

9Егістік жеріңнің өнімін жинаған кезде оның шет жағын ормай қалдыра сал, әрі жерге түскен масақтарды қайтып келіп жинамай-ақ қой! 10Жүзімдігіңдегі қалып қойған не түсіп қалған жүзім шоқтарын да жинама. Оларды жарлылар мен жат жұрттықтарға қалдыр. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

11Ұрлық жасама!

Өтірік айтпа!

Бір-біріңді алдамаңдар!

12Менің атыммен өтірік ант беріп, Құдайларыңның есімін қорламаңдар! Мен Жаратқан Иемін.

13Басқа кісіге жәбір көрсетпе, оның мүлкін тонама!

Жалдаған адамыңның жалақысын тиесілі күні қолма-қол бер, оны ертеңге дейін күттіріп қойма.[*] 14Саңырауды қарғама, соқырдың алдына сүріндіретін бөгет тастама.[*] Құдайыңды терең қастерлейтініңді осылай көрсет. Мен Жаратқан Иемін.

15Сотта әділдікті бұрмалама! Не кедейге орынсыз жеңілдік жасамай, не байға орынсыз құрмет көрсетпей, адамдарды соттағанда әділ бол!

16Жұрттың арасында өсек-аяң таратушы болма. Басқа адамның өміріне қауіп төндіре алатын еш нәрсе істеме. Мен Жаратқан Иемін.

17Жақыныңа өкпелеп, мұныңды көңіліңе сақтама! Оған қатесін ашық айт, әйтпесе оның кінәсіне ортақ боласың.

18Кек алушы болма, басқаға реніш сақтама! Керісінше, өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй! Мен Жаратқан Иемін.

19Менің ережелерімді сақтап орындайтын болыңдар!

Екі түрлі жануарды бір-бірімен шағылыстырмаңдар.[*] Егістік жерге бір мезгілде екі түрлі тұқым сеппеңдер. Екі түрлі жіптен тоқылған матадан тігілген киім кимеңдер.

20Егер ер адам басқа біреуге айттырылған күңмен жақындасқан болса, ал сол қыздың құны әлі төленбеген, оған бас бостандығы әлі берілмеген болса, онда сол адам лайықты жазасын тартсын. Бірақ оларды өлімге кесуге болмайды, себебі қыз әлі азат етілмеген. 21Алайда сол адам кездесу шатырының кіреберісіне Жаратқан Иеге арнап айыпты өтеу құрбандығына бір қошқарды алып келсін. 22Діни қызметкер[†] жаңағы қошқарды айыпты өтеу құрбандығына шалсын. Осылай ол Жаратқан Иенің алдында сол ер адамды күнәсіне бола арамданған күйінен тазартады. Сонда оның күнәсі кешіріледі.

23Қанахан еліне келіп қоныстанғаннан кейін түрлі жеміс ағаштарын[†] отырғызсаңдар, содан кейінгі үш жыл бойы олардың жемістерін жинамаңдар! Үш жыл бойы жемістерін тыйым салынған[*] деп санап, жемеңдер! 24Төртінші жылы сол ағаштардың жемістерін түгелдей Жаратқан Иеге мадақтау тартуы ретінде бағыштаңдар! 25Ал бесінші жылы олардың жемістерін жей берулеріңе болады. Осылай ететін болсаңдар, өнімдерің мол болады. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

26Қаны ағызылып тасталмаған етті жемеңдер!

Сәуегейлікпен және сиқыршылықпен айналыспаңдар!

27Өлгенді аза тұтып[*] самай шашын қырып, сақал шеттерін қырықпаңдар, 28әрі денелеріңнің терісін тілгілеп жарақаттап, инемен таңба да салмаңдар! Мен Жаратқан Иемін.

29Қызыңды жезөкшелікке салып, арамдама! Әйтпесе жезөкшелік бүкіл елге жайылып, ел азғындыққа толады.

30Менің белгілеген демалыс күндерімді сақтап, киелі орнымды терең қастерлеңдер. Мен Жаратқан Иемін.

31Аруақ шақырушыға, бақсы-балгерлер мен сәуегейлерге жүгінбеңдер! Бұларыңмен өздеріңді арамдағандарың. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

32Жасы үлкен адамды сыйлап орныңнан тұрып Құдайыңды терең қастерле. Мен Жаратқан Иемін. 33Еліңде тұрып жатқан жат жұрттыққа жәбір көрсетпе. 34Еліңде тұрып жатқан жат жұрттыққа өз адамыңдай қара. Өзіңді қалай сүйсең, оны да солай сүй! Өздерің де Мысырда жат жұрттық болдыңдар ғой. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

35Ұзындық,[*] салмақ, көлем өлшегенде әділетсіздік жасамаңдар! 36Барлық таразыларың, кір тастарың[*] және көлем өлшейтін ыдыстарың[*] дұрыс болу керек. Мен сендерді Мысырдан алып шыққан Құдайларың Жаратқан Иемін.

37Менің барлық ережелерім мен шешімдерімді сақтап орындаңдар. Мен Жаратқан Иемін.

#### 20


Құдайдың заңдарын бұзғандар тартатын жазалар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы былай деп бұйырды:

2— Исраил халқына мынаны айт: Егер исраилдік не жат жұрттық біреу өз ұрпағын (жалған тәңір) Молохқа құрбан етсе,[*] сондай адамды өлімге кесу керек. Сол жердің халқы оны таспен атқылап өлтірсін.

3Мен Өзім сондай адамға қарсы шығып, оны халықтан аластатамын. Себебі өз баласын Молохқа құрбан ету арқылы ол Менің киелі[†] орнымды арамдап, киелі есімімді қорлады.[*] 4Егер біреу баласын Молохқа құрбан еткенмен сол жердің халқы онысын көрмегенсіп, оған өлім[†] жазасын тартқызбаса, 5онда Мен сол адамның өзіне де, оның бүкіл әулетіне де қарсы шығамын. Мен олардың өздерін де, оларға еріп Молохқа табынулары арқылы Маған опасыздық жасаған басқаларды да халықтың арасынан аластатамын.

6Аруақтарға және аруақ шақырушыларға[*] жүгініп, Маған опасыздық жасағандарға да Мен қарсы шығып, оларды халықтың арасынан аластатамын.

7Сонымен өздеріңді Маған толығымен бағыштап киелі болыңдар! Себебі Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.[*] 8Менің ережелерімді сақтап орындайтын болыңдар. Мен сендерді Өзіме бағыштап киелі ететін Жаратқан Иемін.

9Егер біреу әкесін не шешесін жамандайтын[*] болса, ол өлтірілсін! Сол адам[†] әке-шешесін жамандағандықтан, оның төгілген қаны өзінің мойнында.

10Егер ер адам басқа біреудің әйелімен жақындасса, сол еркек те, әйел де өлтірілсін.

11Егер біреу әкесінің әйелімен жақындасса, оның өз әкесінің абыройын төккені. Сол еркек пен әйел өлтірілсін! Төгілген қандары олардың өз мойындарында.

12Егер біреу өз келінімен жақындасса,[*] солардың екеуі де өлтірілсін! Олардың істегендері — жексұрындық. Төгілген қандары олардың өз мойындарында.

13Егер ер адам басқа еркекпен әйел іспетті жақындасса, бұлардың жасағандары — жексұрындық. Олар өлтірілсін. Төгілген қандары олардың өз мойындарында.

14Егер ер адам бір әйелмен және оның шешесімен жақындасса, бұл — зұлымдық. Араларыңда ешбір зұлымдық болмауы үшін оның өзін де, екі әйелін де өртеп құрту керек.

15Егер ер адам жануармен жақындасса, онда ол өлтірілсін. Сол жануарды да құртыңдар. 16Егер әйел адам бір жануармен жыныстық жақындасу мақсатымен әрекет жасаса, әйелдің өзі де, жануар да өлтірілсін. Төгілген қандары олардың өз мойындарында.

17Егер ер адам өз қарындасымен не әпкесімен жақындасып, бір-бірінің жалаңаш тәндерін көретін болса, тіпті ол әкесінің не шешесінің қызы (яғни өзімен тек жартылай ғана қандас) болсын, бәрібір, бұл — масқара. Оларды халықтың көзінше құрту керек. Адам өзінің туған қарындасының не әпкесінің абыройын төккендіктен оның айыбы өз мойнында.

18Егер ер адам әйелмен оның айлық етеккірі келіп жүрген кезінде жақындасса, ол әйелдің етеккірінің көзін жалаңаштап, әйелдің өзі де оны ашты. Бұлардың екеуін де халықтың арасынан аластату керек.

19Шешеңнің әпке-сіңлісімен не әкеңнің әпке-қарындасымен еш жақындаспа! Бұл — қандас туысыңның абыройын төккенің. Екеуіңнің айыптарың өз мойындарыңда болады.

20Егер ер адам әкесінің бірге туған аға-інісінің әйелімен жақындасса, бұл әкесінің аға-інісінің абыройын төккені. Еркек пен әйелдің екеуінің де айыптары өз мойындарында болады. Олар өле-өлгенше бала көрмей өтеді.

21Егер біреу өз ағасы не інісінің әйеліне үйленсе, бұл — әдепсіздік[*] әрі оның туған бауырының абыройын ашқаны. Күнәкар болған екеуі де бала көрмей өтеді.

22Сонымен барлық ережелерім мен шешімдерімді сақтап орындаңдар! Сонда Мен өздеріңді қоныстандыруға алып бара жатқан ел сендерді құсып шығарып тастамайды.[*] 23Мен сендердің алдарыңнан елден қуып шығарғалы тұрған халықтың салт-дәстүрлерін ұстанбаңдар! Сондай зұлымдықтарды істегендіктен, Мен олардан жиреніп кеттім. 24Ал өздеріңе Мен мына тәрізді сөздерді айтқан едім: Сендер олардың жерін иемденетін боласыңдар. Мен ағы мен балы мол сол елді сендерге мұралық үлестерің етіп беріп отырмын.[*] Мен өздеріңді басқа барлық халықтардан ажыратып қойған[*] сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

25Сол себепті адал және арам хайуандар мен құстарды ажыратып алыңдар! Мен арам, таза емес деп бөлектеген кез келген хайуан, құс не бауырымен жорғалаушылармен өздеріңді арамдамаңдар! 26Осылайша сендер Маған бағышталған киелі болуларың керек, себебі Мен, Жаратқан Ие, киелімін.[†] Мен өздеріңді халықтардың арасынан өз халқым болуға ажыратып, бөлек қойдым.

27Араларыңдағы аруақ шақырушы не сәуегейлікпен айналысушы[*] әркім, еркек болсын, әйел болсын, міндетті түрде өлтірілсін! Оларды тас лақтырып өлтіру керек. Төгілген қандары олардың өз мойындарында.

#### 21


Діни қызметкерлердің арамдық атаулыдан сақтану ережелері

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді:

— Діни қызметті атқаратын Һаронның ұлдарына мынаны айт: Діни қызметкер[†] халқының[*] арасынан қайтыс болған ешкімнің мәйітіне жанасып, өзін арамдамасын. 2Ал егер өзінің қандас туысқаны: әке-шешесі, ұл-қызы, бірге туған аға-інісі 3немесе күйеуге шықпай оның қолында жүрген әпке-қарындасының біреуі қайтыс болса, соның мәйітіне жанасып, таза емес күйге түсуіне болады. 4Бірақ ол қайын жұртынан біреу үшін таза емес күйге түсіп өзін арамдамасын.

5Діни қызметкерлерге не шашын тақырлап алғызуға, не сақалының шеттерін қырқып қысқартуға, не денесінің терісін тілгілеп жарақаттап таңба салуларына да болмайды.[*] 6Олар Құдайға бағышталғандықтан,[*] Оның есімін еш қорламасын! Жаратқан Иеге тамақ іспетті арналған тартуларды өртеу арқылы ұсынатындықтан, олар (іс-әрекеттерінде) қасиетті[†] болулары керек.

7Діни қызметкерлерге жеңіл жүріспен арамданған не күйеуімен ажырасқан әйелге үйленуге болмайды. Өйткені діни қызметкер өзінің Құдайына бағышталған.[*] 8Діни қызметкерлер сендер сиынатын Құдайға тамақ іспетті арналған тартуларды ұсынатындықтан, оларды Жаратқан Иеге бағышталған деп қастерлеңдер! Себебі сендерді Өзіме бағыштайтын Мен, Жаратқан Ие, киелімін.[†][*] 9Егер діни қызметкердің қызы жеңіл жүріспен өзін арамдаса, сонысымен әкесін де арамдағаны. Ондай қызды өртеп көзін құрту керек.

10Бас діни қызметкер — діни қызметкерлердің арасынан таңдалып, май жағу рәсімі[†] орындалып, арнайы киімді киюге тағайындалған адам[†]. Сондықтан оған (аза тұтып не жалаң бас жүріп) шашын жайып жіберуге не көйлегінің өңірін айыра жыртуға болмайды.[*] 11Бас діни қызметкерге өлген адамның мәйітіне жақындауға болмайды. Тіпті өз әкесі не шешесі қайтыс болғанда да, оның арамданбауы үшін солардың мәйітіне жақындауына болмайды. 12Бас діни қызметкердің (қабір басына бару үшін) Құдайдың киелі орнын тастап кетіп, оны арамдауына болмайды. Ол арнайы май жағу рәсімі арқылы Құдай[†] Иесіне қызмет етуге тағайындалған. Мен Жаратқан Иемін.

13Бас діни қызметкер пәк таза қызға ғана үйленуге тиіс. 14Оған жесірге, күйеуімен ажырасқан, жеңіл жүріспен арамданған әйелге үйленуге болмайды, тек өз халқынан шыққан пәк таза қызға ғана үйленуіне болады.[*] 15Осылайша бас діни қызметкер халқының арасындағы өзінен тарайтын ұрпақтарын арамданудан сақтасын. Оны киелі ететін Мен Жаратқан Иемін.


Діни қызметке тағайындала алмайтындар

16Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

17— Һаронға мынаны айт: Болашақта өзіңнен тараған ұрпақтарыңның денесінде бір кемістігі бар адамы (киелі шатырға) жақындап келіп, Құдайға тамақ іспетті арналған тартуларды ұсынушы болмасын. 18Бірде-бір кемтар жан Маған қызмет көрсету үшін жақындамасын: соқыр, ақсақ, қоянжырық ерінді не қол-аяғы дұрыс дамымаған мүгедек, 19сондай-ақ, аяғы не қолы сынып майып болған, 20бүкір не дене мүшесі семіп қалған, көзінің кемістігі бар, қотыр не теміреткісі бар немесе ұрық безі езілген ешкім де осы қызметті атқарушы болмасын. 21Діни қызметкер Һароннан тараған бір ұрпағының сондай кемістігі бар болса, оның (киелі шатырға) жақындап келіп, Жаратқан Иеге бағышталған тартуларды өртеп ұсынуына болмайды. Кемтар болғандықтан оның Құдайға тамақ іспетті арналған тартуларды әкеліп ұсынуына болмайды. 22Алайда оған Құдайға бағышталған киелі және ерекше киелі тамақтардан жеуіне болады.[*] 23Ал ол өзінің тәндік кемістігіне бола (киелі шатырдағы ішкі) шымылдыққа және құрбандық үстеліне[†] жақындап Менің киелі орнымды арамдамасын. Соларды Өзіме толығымен бағыштап киелі еткен Мен Жаратқан Иемін.

24Мұса осының бәрін Һарон мен оның ұлдарына және бүкіл Исраил халқына айтып берді.

#### 22


Жаратқан Иеге бағышталған тартулар жайлы ережелер

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы былай деп бұйырды:

2— Һарон мен оның ұлдарына мынаны жеткіз: Менің киелі[†] есімімді қорламаулары үшін олар исраилдіктердің Маған бағыштайтын киелі тартуларына құрметпен қарайтын болсын! Мен Жаратқан Иемін.

3Оларға тағы былай деп ескерт: Егер болашақта өздеріңнен тараған діни қызметкер[†] арамданған күйінде исраилдіктердің Жаратқан Иеге бағыштаған киелі тартуларына[*] жақындайтын болса, ондай адамды Менің алдымнан аластату керек. Мен Жаратқан Иемін.

4Һаронның бір ұрпағы жұқпалы тері ауруымен[*] ауыратын болса немесе бір аурудың себебінен денесінен ірің ағатын болса, онда оның содан тазармайынша киелі тартулардан жеуіне болмайды. Сондай-ақ, егер Һаронның ұрпағы не өлі денемен, не шәуеті ағып кеткен біреумен жанасу арқылы арамданған бір нәрсемен жанасса 5немесе арамдайтын құжынаған жәндікпен не қандай да себептен арамданған кісімен жанасса онда ол таза емес болып саналады. 6Осындай нәрселермен жанасқан діни қызметкер кешке дейін таза емес болады. Кешке ол денесін сумен жусын. Бұған дейін оның киелі тартулардан жеуіне болмайды. 7Тек күн батқан соң ғана ол таза болып, оның киелі тартулардан жеуіне болады. Себебі бұлар — оның үлесіне тиген тамақ.

8Діни қызметкер арам өлген не жыртқыш аңдарға таланып өлген ешқандай хайуанның етін жемесін! Себебі бұл оны арамдайды. Мен Жаратқан Иемін.

9Діни қызметкерлер Менің бұйрықтарымды орындаулары керек. Ал егер соларға немқұрайды қарап бұзатын болса, онда олар кінәлі болып, өлім[†] құшады. Оларды Өзіме бағыштап киелі еткен Мен Жаратқан Иемін.

10Діни қызметкердің отбасына жатпайтын кез келген адамға киелі тартулардан жеуге тыйым салынған. Ол діни қызметкердің не қонағы, не жалшысы болсын, бәрібір оның сол тартулардан жеуіне болмайды. 11Ал діни қызметкердің өз ақшасына сатып алған немесе оның үй ішінде дүниеге келген басыбайлы қызметшісіне оның арнайы тамағынан жей беруіне болады. 12Егер діни қызметкердің қызы діни қызметкерлер әулетінен шықпаған басқа біреуге күйеуге шықса, онда оның бұдан былай киелі тартулардан жеуіне болмайды. 13Ал егер діни қызметкердің қызы жесір қалып не күйеуімен ажырасып, баласы болмай әкесінің үйіне қайтып келіп, жас кезіндегідей бірге тұратын болса, оған оның арнайы тамағынан жеуіне болады. Бірақ сырттан келген ешбір адамның одан жеуіне болмайды.

14Ал егер қайсыбір адам[†] киелі тартуды білмей жеп қойса, ол діни қызметкерге сол тартудың орнын толтырып, үстіне құнының бестен бір бөлігін қосып қайтарсын. 15-16Діни қызметкерлер өзге исраилдіктердің Жаратқан Иеге бағыштаған киелі тартуларынан жеп, оларды арамдауларына жол бермесін! Әйтпесе әлгі адамдар кінәлі болып, солары үшін оның төлемін төлеуге тиіс болады. Сол тартуларды киелі ететін Мен Жаратқан Иемін.


Лайықты және лайықсыз құрбандықтар

17Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

18— Һаронға, оның ұлдарына және бүкіл Исраил халқына мынаны айт: Егер кейбіреулерің, исраилдік болсын, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттық болсын, ант етілген немесе өз еркімен Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандық ұсынатын болса, 19ол ешбір мінсіз бір бұқаны, қошқарды немесе текені алып келсін. Сонда ғана құрбандығы қабылданады.

20Кемістігі бар еш малды Жаратқан Иеге ұсынбаңдар, әйтпесе оларың қабылданбайды.

21Егер біреу берген антын орындау үшін немесе өз еркімен Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандық ұсыну үшін мүйізді ірі қара не ұсақ малынан алып келсе, Жаратқан Ие ондай малды ешбір мінсіз болса ғана мақұлдап қабылдайды. 22Сондықтан мынадай малдарды: соқыр немесе бір мүшесі сынған, не тілік жарақаты,[*] не сүйелі, не іріңді жарасы, не қышыма-қотыр, есекжем секілді ауруы бар малдарды шалып, құрбандық үстелінде[†] Жаратқан Иеге түтетіп өртеп ұсынуға болмайды. 23Ал егер өз еркіңмен Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалғың келсе,[*] бір мүшесі нысаналы немесе дұрыс өспей қалған мүйізді ірі қара не ұсақ малды құрбандыққа шалуға болады. Бірақ сондай мал ант етілген құрбандық ретінде қабылданбайды. 24Ұрық безі зақымданған, езілген, жұлынып қалған немесе кесіп тасталған[*] малды Жаратқан Иеге құрбандыққа шалуға болмайды. Елдеріңде осылай еш істемеңдер! 25Мұндай кемістігі бар малдарды Құдайға тамақ іспетті тарту ретінде ұсынуға жат жұрттықтан да қабылдап, алып келмеңдер! Олар кемістігі бар зақымданған мал болғандықтан, құрбандығың ретінде қабыл болмайды.

26Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді:

27— Жаңа туған бұзау, қозы не лақты анасынан жеті күн айырмаңдар. Сегізінші күннен бастап сол жас малды Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылатын құрбандық ретінде қабылдауға болады. 28Сиырды бұзауымен немесе қойды қозысымен бір күнде соймаңдар!

29Жаратқан Иеге шүкірлік құрбандығын шалғанда, оны қабылданатындай етіп ұсыныңдар. 30Малдың етін сол күні жеп бітіріңдер, келесі күнгі таңға дейін ештеңесін қалдыруға болмайды. Мен Жаратқан Иемін.

31Менің өсиеттеріме бағынып, оларды орындаңдар! Мен Жаратқан Иемін. 32Менің киелі есімімді қорламаңдар![*] Исраилдіктер Менің киелі екенімді мойындап қастерлей берсін! Мен сендерді Өзіме бағыштап киелі ететін Жаратқан Иемін. 33Сендерге Құдай[†] болу үшін өздеріңді Мысыр елінен алып шықтым. Мен Жаратқан Иемін.

#### 23


Мейрам күндері туралы ережелер

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Исраил халқына мынаны айт: Менің тағайындаған мейрамдарым төмендегідей. Оларды Маған, Жаратқан Иеге, бағышталған жиналыс күндері[*] деп жариялаңдар!

3Аптаның алты күнінде еңбектеніп жұмыс істеулеріңе болады, ал жетінші күн — тынығатын демалыс және киелі[†] жиналыс күні. Сол күні ешқандай жұмыс жасамаңдар! Барлық мекендеріңде[*] бұл күн — Жаратқан Иеге бағышталған демалыс күні.[*]

4Ал (демалыс күнінен басқа) Жаратқан Иенің жиналуға тағайындаған киелі мейрамдары мыналар, оларды жыл сайын белгіленген[†] уақытында өздерің жариялаңдар!


Құтқарылу және Ашымаған нан мейрамы

5Жаратқан Иеге бағышталған Құтқарылу мейрамын[†] бірінші айдың он төртінші күнінің кеш батқан кезінен бастаңдар. 6Осы айдың он бесінші күні Жаратқан Иенің Ашымаған нан мейрамы[†] басталады. Сол күннен бастап жеті күн бойы тек ашытқысыз пісірілген нан жеңдер! 7Мейрамның бірінші күні Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Еңбектеніп жұмыс жасамаңдар![*] 8Жеті күн бойы Жаратқан Иеге құрбандық-тартулар әкеліп, өртеп ұсыныңдар. Ал жетінші күні Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Еңбектеніп жұмыс жасамаңдар!


Алғашқы өнім мейрамы

9Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деді:

10Исраил халқына мынаны тапсыр: Мен өздеріңе табыстағалы отырған осы елге еніп, егін өнімін жинайтын кездеріңде жинаған алғашқы егіннің бірінші бауын діни қызметкерге[†] алып келіңдер. 11Жаратқан Ие оны мақұлдап қабылдау үшін діни қызметкер сол бауды Оның алдында демалыс күнінен кейінгі күні әрі-бері тербеп ұсынсын. 12Бауды әрі-бері тербеп ұсынған күні мінсіз бір жасар тоқтыны түгелдей өртелетін құрбандық ретінде Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалып, өртеп жіберіңдер. 13Соған тиісті астық тартуы ретінде зәйтүн майымен араластырылған бір пұттың оннан екі бөлігіндей мөлшердегі таңдаулы бидай ұнын Жаратқан Иеге арналған хош иісті де ұнамды тарту ретінде өртеп жіберіңдер. Сұйық тарту ретінде бір шағын құмыра[*] шарап ұсыныңдар. 14Осы тартуларды Құдайыңның алдына алып келген күнге дейін (алғашқы өнімнен пісірілген) ешқандай нан, ешбір қуырылған не жаңадан піскен арпа жемеңдер! Бұл барлық мекендеріңде келер ұрпақтарыңа да тапсырылған тұрақты ереже болады.


Елуінші күн (Жеті апта) мейрамы

15— Сендер егіннің бірінші бауын әрі-бері тербеп ұсынған Құтқарылу мейрамынан бастап[*] жеті апта мен бір күнді (яғни елу күнді) санап шығыңдар. 16Осылай жетінші демалыс күні өтіп, елуінші күн басталғанда Жаратқан Иеге жаңа өнімнен астық тартуын алып келіңдер. 17Тұрған мекендеріңнен алғашқы өнімнің әрі-бері тербеп ұсынылатын тартуы ретінде пұттың оннан екісіндей мөлшердегі таңдаулы бидай ұнынан ашытқы қосылып пісірілген екі бөлке нанды алып, Жаратқан Иеге ұсыныңдар.

18Осы екі нанға қоса сендер (жамағат болып бірігіп) бір жасар, ешбір мінсіз жеті еркек тоқтыны, бір жас бұқаны және екі қошқарды алып келіңдер! Осының бәрі астық әрі сұйық тартуларымен қоса Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандық болады. Оның хош иісі Жаратқан Иеге ұнамды сый-тарту болады. 19Содан соң күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде бір текені және Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандық ретінде бір жасар екі тоқтыны құрбандыққа шалыңдар. 20Діни қызметкер сол екі тоқтыны алғашқы өнімнен дайындалған нанмен бірге Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынсын. Жаратқан Иеге бағышталған осы киелі тарту — діни қызметкерге тиесілі үлес.

21Сендер халыққа дәл сол күнді Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс күні деп жариялап, еңбектеніп жұмыс істемеңдер! Бұл — барлық мекендеріңде өздеріңе және келер ұрпақтарыңа берілген тұрақты ереже.

22Егістік жеріңнің өнімін жинаған кезде оның шет жағын ормай қалдыра сал, әрі жерге түскен масақтарды қайтып келіп жинамай-ақ қой. Оларды жарлылар мен жат жұрттықтарға қалдыр. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.[*]


Керней тарту мейрамы

23Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деп бұйырды:

24— Исраил халқына мынаны жеткіз: жетінші айдың бірінші күні демалып, Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Мейрамның басталуын керней тартып жариялаңдар.[*] 25Сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер, Жаратқан Иеге өртеу арқылы тарту ұсыныңдар.


Халықты күнәларының арамдығынан тазарту күні

26Жаратқан Ие Мұсаға тағы тіл қатып былай деді:

27— Жетінші айдың оныншы күні — халықты және кездесу шатырын күнәнің арамдығынан тазарту рәсімі жасалатын күн. Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер; Оған ерекше бойсұнып ораза ұстаңдар әрі өртеу арқылы тарту ұсыныңдар. 28Сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер! Себебі ол күн — күнәнің арамдығынан тазартылу күні. Сонда сендер Құдайларың — Жаратқан Иенің алдында күнәнің арамдығынан тазартыласыңдар. 29Сол күні Құдайға ерекше бойсұнып ораза ұстамаған әрбір адам[†] халқының арасынан аластатылсын. 30Жаратқан Ие — Мен сол күні жұмыс істеген әркімді халқының арасынан құртамын. 31Сонымен сол күні ешқандай жұмысты істемеңдер! Бұл барлық мекендеріңде өздеріңе және болашақ ұрпақтарыңа арналған тұрақты ереже болады. 32Осы күн — өздерің толықтай тынығатын демалыс күні, онда Құдайға ерекше бойсұнып ораза ұстауларың керек. Жетінші айдың тоғызыншы күнінің кешінен бастап келесі күннің кешіне дейін осы демалыс күнін ұстануларың қажет.


Күркелер мейрамы

33Жаратқан Ие тағы да Мұсаға тіл қатып былай деді:

34— Исраил халқына мынаны айт: жетінші айдың он бесінші күні Жаратқан Иеге арналған Күркелер мейрамы[†][*] басталады; ол жеті күнге созылады. 35Мейрамның бірінші күні — Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні еңбектеніп ешқандай жұмыс істеулеріңе болмайды. 36Жеті күн бойы Жаратқан Иеге өртеу арқылы тартулар ұсынып, сегізінші күні де соны істеп, Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер!

37Жаратқан Ие белгілеген мейрамдар осылар. Сол кездерде сендер бағышталған жиналыстар жариялаңдар және Оған арнап мына сый-тартуларды өртеу арқылы ұсыныңдар: шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен астық тартуларын, басқа құрбандықтар мен сұйық тартуларды. Бұлардың әрқайсысын белгіленген әр күні Жаратқан Иеге ұсынуларың қажет. 38Осы мейрамдарды Жаратқан Ие белгілеген демалыс күндерінен[*] басқа қосымша сақтауға тиіссіңдер. Сондай-ақ, бұл тартулар — сендер Жаратқан Иеге ұсынатын өзге де сый-тартулардан, әрі Оған ант еткен және өз еріктеріңмен беретін тартуларыңнан басқа, қосымша ұсынатын құрбандықтарың мен тартуларың.

39Осылайша сендер елдің өнімін жинап болған соң, жетінші айдың он бесінші күнінен бастап жеті күн бойы Жаратқан Иеге арналған Күркелер мейрамын өткізіңдер. Оның бірінші күні мен сегізінші күні толықтай тынығатын демалыс күндері болсын.

40Бірінші күні таңдаулы ағаштардың[†] жемістерін, пальма бұтақшаларын[*] әрі жапырағы мол өзге ағаштардың және өзен жағасындағы талдардың бұтақшаларын жинап, күркелер жасап алыңдар. Құдай[†] Иелеріңнің алдында жеті күн бойы шаттана тойлаңдар. 41Осы мейрамды Жаратқан Иенің құрметіне арнап жыл сайын жеті күн бойы өткізіңдер. Бұл — өздеріңе және келер ұрпақтарыңа берілген тұрақты ереже: мейрамды жетінші айда тойлауларың керек! 42Жеті күн бойы бұтақшадан жасалған күркелерде тұрыңдар. Исраилдік болып туған әркім осыны істеуге тиіс. 43Сонда сендердің келер ұрпақтарың да Менің Исраил халқын Мысырдан бастап алып шыққанда оларды күркелерде тұрғызғанымды білетін болады. Мен сендердің Құдайларың — Жаратқан Иемін.

44Осылайша Мұса исраилдіктерге Жаратқан Иенің тағайындаған мейрамдарын жариялап айтып берді.

#### 24


Киелі шатырдағы шамдар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Исраилдіктерге кездесу шатырындағы шамдардың сөнбей жанып тұруы үшін зәйтүннен сығып алынған таза майды алып келуді тапсыр. 3Шамдар кездесу шатырындағы ең қасиетті[†] бөлменің және ондағы Келісім[†] айғақтары (сақталған сандықтың) алдында ілінген шымылдықтың сыртқы жағында орналасқан. Һарон осы шамдардың Жаратқан Иенің алдында күн батқаннан таң атқанша жанып тұруын қамтамасыз етуге тиіс. Бұл — кейінгі ұрпақтарыңа да берілген тұрақты ереже. 4Һарон саф алтын шам қойғыштағы шамдарды Жаратқан Иенің алдында ұдайы реттеп, сөндірмей жандырып қоюы керек.


Алтын үстелге қойылатын нан тартулары

5Таңдаулы бидай ұнынан он екі күлше пісір. Олардың әрқайсысына пұттың[*] оннан екісіндей мөлшерде ұн қолдан. 6Нанды[*] Жаратқан Иенің алдындағы саф алтын үстелдің үстіне, алты-алтыдан екі қатар етіп қой. 7Әр қатарға таза да хош иісті шайырды қой. Осы хош иісті шайыр кейін Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылатын естелік іспетті нанның орнын басады. 8Бұл күлшелерді Һарон Жаратқан Иенің алдына әр сенбі сайын қоятын болсын. Мұны ол Исраил халқының атынан мәңгілік Келісімге сай істеуге тиіс. 9Осы нан Һаронға және оның ұлдарына тиесілі, олар сол күлшелерді киелі орында[*] жеулері қажет. Бұл — Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылатын тартулардан оларға тиісті үлестің ерекше киелі бөлігі.


Әділ жазалаудың мысалдары

10Бірде мысырлыққа күйеуге шыққан исраилдік әйелдің ұлы исраилдіктердің арасына келді. Ол ел қонысында жүргенде бір исраилдікпен төбелесіп қалды. 11Сонда осы исраилдік әйелдің ұлы Жаратқан Иенің есімін балағаттап қарғады. Сол себепті оны Мұсаның алдына әкелді. Сол жігіттің анасының аты-жөні Дан руынан шыққан Дибри қызы Шеломит болатын. 12Бұл жігіт туралы Жаратқан Иенің еркі анық болғанша ол қамауға алынды.

13Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деп бұйырды:

14— Жаратқан Иенің есімін қарғағанды ел қонысының сыртына алып шығыңдар. Оның айтқандарын естігендердің бәрі қолдарын оның басына қойсын. Бұдан кейін Исраилдің бүкіл қауымы[†] оны таспен атқылап өлтірсін. 15Исраил халқына тағы мынаны айт: Құдайын қарғаған әркімнің күнәсі өз мойнында. 16Жаратқан Иенің есімін балағаттаған әркім өлтірілсін! Исраилдің бүкіл қауымы оны таспен атқылап өлтіруге тиіс. Егер жат жұрттық не исраилдік болып туған біреу Менің есімімді балағаттаса, соны өлтіру керек.

17Кісіні ұрып өлтірген әркім де өлтірілсін.[*] 18Өзге біреудің малын ұрып өлтірген әркім басқа бас төлеп, оның орнын толтырсын. 19Өзге біреуді жарақаттаған әркімге оның соған істегені өзіне істелінсін:[*] 20сыныққа — сынық, көзге — көз, тіске — тіс. Ол өзге адамды қалай жарақаттаса, оның өзіне де солай істелінсін. 21Сонымен бір малды ұрып өлтірген әркім оның орнын толтырсын. Бірақ кісіні ұрып өлтіргеннің өзі өлтірілсін. 22Исраилдік болып туған адамды да, жат жұрттықты да бірдей заңмен соттауларың керек. Себебі Мен сендердің Құдайларың — Жаратқан Иемін.

23Мұса осы ережелерді Исраил халқына айтып жеткізді. Олар Жаратқан Иенің есімін қарғағанды ел қонысының сыртына алып шығып, тас лақтырып өлтірді. Мұны Жаратқан Иенің Мұсаға берген бұйрығына сай істеді.

#### 25


Жердің тынығу жылдары туралы

1Жаратқан Ие[†] Синай тауында Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Исраил халқына мынаны айт: Мен сендерге бергелі тұрған елге еніп, иемденгеннен кейін оның жері де Жаратқан Иенің тағайындаған демалысын ұстанып әрбір жетінші жылы тынығуы керек. 3Алты жыл бойы егістігіңе егін егіп, жүзімдігіңнің сабақтарын кесіп, өнімін жинаңдар. 4Бірақ жетінші жылы жер тынықсын, ол — Жаратқан Иеге арналған тынығу жылы. Сол жылы егістіктеріңе еш нәрсе егуші болмаңдар, жүзімдіктеріңнің сабақтарын кеспеңдер. 5Өздігінен өсіп шыққан өнімді қоймаларыңа жинамаңдар, сабақтары кесілмеген жүзімдіктеріңнің жүзім шоқтарын да жинаушы болмаңдар! Бұл жердің тынығатын жылы болсын. 6Тынығу жылы өздігінен өсіп шыққан жер өнімі бәрің үшін — өздерің, қызметшілерің, жалшыларың және араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар үшін де тамақ болады. 7Малдарың да, елдегі жабайы аңдар да одан жей алады. Жерден өсіп шыққанның бәрі де азық болады.


Бостандық берілетін Мереке жылы

8Жеті рет жеті жылдан, яғни, жеті тынығу жылын санап шығыңдар, сонда жалпы саны қырық тоғыз жыл болады. 9Сол қырық тоғызыншы жылдың жетінші айының оныншы күні керней тартыңдар.[*] Осы күні, демек, халықты күнәларының арамдығынан тазарылу күні,[*] бүкіл ел көлемінде керней тартыңдар! 10Елуінші жылды Құдайға ерекше бағышталған деп қастерлеңдер! Сонда елдің барлық тұрғындарына бостандық жариялаңдар! Бұл жыл — сендерге арналған Мереке жылы.[†][*] Әрқайсыларың өз руларыңа, ата-бабаларыңнан қалған мұралық жерлеріңе қайтып келіп, оны иемденіңдер. 11Елуінші жыл сендерге арналған Мереке жылы болады. Сендер екпеңдер де, өздігінен өсіп шыққан өнімді қоймаларыңа жинамаңдар да, сабақтары кесілмеген жүзімдіктеріңнің жүзім шоқтарын да жинамаңдар. 12Себебі бұл — Мереке жылы, сендер оны Жаратқан Иеге ерекше бағышталған деп қастерлеңдер. Тек егістіктен өздігінен өсіп шыққан өніммен ғана тамақтаныңдар.

13Осындай Мереке жылында әрқайсыларың, ата-бабаларыңнан қалған мұралық жерлеріңе қайтып келіп оны иемденіңдер.

14Егер жеріңді бір ұлттасыңа сататын немесе одан сатып алатын болсаң, қулық-сұмдық жасаушы болма. 15Жерді сатып алғанда оның құнын соңғы Мереке жылынан бері өткен жылдардың санына сай белгілеңдер.[†] Сатушы келесі Мереке жылына дейін қалған өнім жинайтын жылдардың санына сәйкес бағасын анықтасын. 16Егер келесі Мереке жылына дейін әлі көп жыл қалған болса, жердің бағасы қымбаттау болсын, ал егер азғана жыл қалған болса, бағасы арзандау болсын. Себебі сатылып жатқан — жердің өзі емес, тек одан белгілі жылдар бойы жиналатын өнім ғана.

17Бір-біріңе қулық-сұмдық жасаушы болмаңдар, Құдайларыңды терең қастерлеңдер! Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

18Менің ережелерім мен шешімдерімді сақтап орындаңдар, сонда елде аман-есен тұратын боласыңдар. 19Жер өнімін беріп, сендер тамақты тоя жеп, аман-есен тұрмыс кешесіңдер. 20Ал сендер: «Жетінші жылы егін егуге де, жинауға да болмағанда[*] күнімізді қалай көреміз?» деп сұрарсыңдар. 21Онда айтарым мынау: алтыншы жылы егіндіктеріңді молынан жарылқаймын, сонда сол жылы шыққан өнімнің өзі үш жылға жететіндей ағыл-тегіл болады. 22Сегізінші жылы егін еге бастаған кездеріңде әлі де алтыншы жылдың өнімімен күн көріп, тоғызыншы жылдың өнімі жиналып жатқан кезге дейін соны тамақ ететін боласыңдар.


Сатылып кеткен мұралық жерді қайтарып алу

23(Естеріңнен шығармаңдар:) Жерді мүлдем қайтарылмайтындай етіп біржола сатып жіберуге болмайды, себебі елдің жері Менікі, ал өздерің Менің қасымда қоныстанушы жат жұрттық кірме[*] іспеттісіңдер. 24Өздеріңе тиген бүкіл ел бойынша сатылып кеткен жерлерді қайта сатып алуға жағдай жасауларың керек.

25Егер ұлттастарыңның бірі кедейленіп, өз жерінің бір бөлігін сатып жіберсе, сол кісінің ең жақын туысқаны[*] сатылған жерді қайта сатып алуы керек. 26Ал егер адамның мұндай туысқаны болмаса, бірақ өз әл-ауқаты көтеріліп, сол жерді өзі сатып алуға жеткілікті қаржы тапса, 27онда сол жердің сатылып кеткен кезінен бері өткен жылдарды санап, жердің қалған құнын[*] анықтасын. Бұрынғы иесі жерін сатып алған адамға оның қалған құнын төлеп бергеннен кейін ғана өзінің жерін қайтадан иемдене алады. 28Ал егер ол жерін қайтарып алуға қаражат таба алмаса, сатып жіберген жері жаңа иесінің қарамағында келесі Мереке жылына дейін қала береді. Сол жыл жеткенде, сатылған жердің бұрынғы иесі оған қайтып келіп иемденеді.

29Ал егер біреу бекітілген қала ішіндегі үйін сатса, оны содан кейінгі жылдың аяғына дейін қайта сатып алуына болады. Сол мерзімнің ішінде ол сатып жіберген үйінің құнын өтеп оны қайтарып алуға құқықты. 30Ал егер ол сатып жіберген үйін содан кейінгі толық бір жылдың ішінде қайта сатып алмаса, онда үй жаңа иесінің және оның ұрпақтарының тұрақты меншігіне біржола ауысады. Мереке жылы да ол үй бұрынғы иесіне қайтарылмайды. 31Ал бекініссіз ауылдық жердегі үйлерге егістік жер іспетті қарау керек. Соларды қайта сатып алу құқығы сақталады. Келесі Мереке жылында сол үй алғашқы иесіне қайтарылады.

32Ал леуіліктерге[†] келсек, олар өздеріне бөлінген қалалардағы үйлерін қайта сатып алуға әрқашан құқықты болады. 33Сонымен, егер леуіліктердің біреуі өздеріне тиісті қалалардың біріндегі үйін сатып жіберсе, оны өзінің немесе басқа бір леуіліктің қайтарып алуына болады. Әйтпесе үйі Мереке жылында қайтарылуы керек. Себебі леуіліктердің қалаларындағы үйлері — өзге исраилдіктердің арасындағы олардың мұралық меншіктері. 34Ал леуіліктерге бөлінген қалалардың маңындағы жайылым жерлерді сатуға мүлдем болмайды. Бұлар — олардың мәңгілік иеліктері.


Басыбайлы қызметшілердің босатылуы

35Егер қасыңдағы исраилдік бауырласыңның біреуі кедейленіп, өздігінен күнін көре алмай қалса, оның бұдан кейін де араларыңда бірге тұра беруі үшін, жат жұрттық пен келімсекке көмектескеніңдей, оған да көмектес.

36Одан (орынсыз) пайда тауып, өсім алушы да болма, қайта, Құдайды қастерлеп бауырласыңның бұдан былай да араларыңда тұра беруіне жағдай жаса. 37Оған қарыз бергенде өсім талап етпе, азық-түлікті пайда табу үшін қымбатқа сатпа! 38Мен сендерге Қанахан елін сыйлап, өз Құдайларың болу үшін сендерді Мысыр елінен алып шыққан Құдайларың Жаратқан Иемін.

39Егер исраилдік бауырластарыңның бірі кедейленіп, өзін саған басыбайлы қызметшің болуға сатса, оған құл іспетті ауыр жұмыс істетпе. 40Оған жалдамалы жұмысшыға немесе еліңде тұрып жатқан жат жұрттыққа қарағандай жақсы қара. Ол саған келесі Мереке жылына дейін қызмет етеді. 41Сол жыл келгенде, оның өзіне және бала-шағасына бас бостандығын бер. Ол өз руына, ата-бабаларына бөлінген мұралық жерге қайтып барады. 42Исраилдіктер Өзімнің Мысыр елінен алып шыққан қызметшілерім. Оларды құл сияқты сатуға болмайды. 43Қызметшілеріңе аяусыз, қатал билік жүргізбе,[*] қайта, Құдайыңды терең қастерле!

44Құл-күңдерің айналаларыңдағы өзге халықтардан болсын. Құлдарыңды солардың арасынан сатып ал. 45Сондай-ақ, құлдарды елдеріңде уақытша тұрып жатқан жат жұрттықтардан және олардың елдеріңде туған ұрпақтарынан сатып алыңдар. Олар сендердің басыбайлы құлдарыңа айналады. 46Оларды өмір бойы құл етіп, өзіңнен кейінгі бала-шағаңа мұра етіп қалдыруларыңа да болады. Бірақ бауырлас исраилдіктерге аяусыз, қатал билік жүргізбеңдер!

47Егер өте кедейленген бір исраилдік бауырласың өзін еліңде тұрып байып алған жат жұрттыққа не соның әулетінің бір ұрпағына басыбайлы қызметші болуға сатса, 48осы исраилдіктің де құнын төлеп, оны босату құқығы сақталып қала береді. Исраилдік қызметшінің туысқандарының бірі: 49ағасы, ағасының баласы немесе кез келген жақын туысқаны оның құнын төлеп азат етуге құқықты. Не болмаса, егер жағдайы түзелсе, бұл исраилдіктің өзі де құнын төлеп азат бола алады. 50Ол өзін сатып алған адаммен бірге өзінің қызметші болған кезінен бастап келесі Мереке жылына дейінгі қалған жылдарды санасын. Осы жылдар ішінде бір жалдамалы қызметшіге төленетін жалақы осы исраилдіктің босатылуының құны болады. Оның азат болуы үшін осы құн төленсін. 51Егер Мереке жылына дейін әлі көп жыл қалған болса, оның сатылғандағы құнының басым бөлігі төленсін. 52Ал егер оған дейін азғана жыл қалған болса, онда сол жылдардың санына сай құны да аз төленсін. 53Жат жұрттық қожайыны ондай адамға қызмет еткен жылдарының бәрінде жалшыға қарағандай қарасын. Оның сендердің көз алдарыңда исраилдік қызметшісіне аяусыз, қатал билік жүргізуіне жол бермеңдер!

54Егер исраилдік басыбайлы қызметші осы жолмен құнын төлеу арқылы азат етілмесе, Мереке жылында оның өзі де, бала-шағасы да бас бостандығына ие болады. 55Себебі исраилдіктер Маған қызмет етеді. Олар Өзімнің Мысыр елінен алып шыққан қызметшілерім.[*] Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін.

#### 26


Құдайға мойынсұнушы халықтың жарылқануы

1Өздеріңе ешқандай тәңір бейнелерін жасамаңдар! Не бір тәңірдің ойып жасалған мүсінін, не киелі[†] тас бағана орнатушы болмаңдар! Елде қашалған тас мүсін орнатып, оған тағзым етіп табынушы да болмаңдар! Мен сендердің Құдайларың — Жаратқан Иемін.[†]

2Маған бағышталған демалыс күндерін берік сақтап, Менің киелі үйімді терең қастерлеңдер! Мен Жаратқан Иемін.

3Егер сендер ережелеріме бағынып, өсиеттерімді мұқият сақтап орындасаңдар, 4Мен мезгілінде жаңбыр жаудырамын, сонда жер өнімін, ағаштар[†] жемісін береді. 5Молынан орған астықты жүзім жинайтын мерзімге дейін бастырып, ағыл-тегіл піскен жүзімді егіс науқанына дейін жинайтын боласыңдар.[*] Осылай сендер тамақты тоя ішіп-жеп, елдеріңде аман-есен тұратын боласыңдар.

6Мен елдеріңе тыныштық сыйлаймын, ешкім де сендерді мазаламай, алаңсыз ұйықтайтын боласыңдар. Мен бұл елден жыртқыш аңдарды жоямын. Жау семсері елдеріңді шауып та тастай алмайды. 7Қайта, сендер жауларыңды өкшелеп қуып, семсерлеріңнің жүзімен қырып-жоятын боласыңдар. 8Бесеуің — жүз, ал жүзің — он мың жауды қуатын боласыңдар. Жауларың алдарыңда семсерлеріңнің жүзінен ойсырай жеңіліп, қырылатын болады.

9Мен сендерге мейіріммен қарап, өсіріп-өндіріп сандарыңды көбейтемін. Сендермен жасаған Келісімімді[†] берік сақтаймын. 10Өткен жылғы астықты әлі жеп бітірмей, жаңа орған өнімді қоймаларыңа құю үшін өткен жылдан қалғандарын шығарып тастайтын боласыңдар. 11Мен араларыңда Өзімнің жер бетіндегі тұрағым — киелі орынды құрып, сендерден еш жиренбейтін боламын. 12Араларыңда жүріп, сендердің Құдайларың боламын, ал сендер Менің халқым боласыңдар. 13Сендерді мысырлықтардың құлдығынан азат етіп, Мысырдан алып шыққан Құдайларың Жаратқан Иемін.[*] Мойындарыңа салынған құлдықтың мойынтұрығын Мен сындырдым,[*] бойларыңды тік ұстап жүре алуларыңа мүмкіндік бердім.


Құдайға мойынсұнбаудың кесірі

14Бірақ егер Мені тыңдамай, осы өсиеттердің барлығын орындамасаңдар 15және Менің Келісімімді бұзып, ережелерімді менсінбей, шешімдерімнен жиреніп, бүкіл өсиеттерімді орындаудан қалсаңдар, 16онда Мен сендерге мыналарды істеймін: аяқ астынан үрей туғызамын, араларыңа өкпе ауруын әрі көздеріңді соқыр етіп, өмірлеріңді қысқартатын індет жіберемін. Жауларың өнімдеріңді тартып алып, егіндеріңді бекер себетін боласыңдар. 17Сендерге Өзім қарсы шығамын, сонда жауларыңнан жеңіліп қаласыңдар. Өздеріңді жек көретіндер сендерге билігін жүргізетін болады. Тіпті ешкім арттарыңнан қумаған кезде де үрейленіп қашатын боласыңдар.

18Егер осыдан кейін де Мені тыңдамай қойсаңдар, сендерді күнәларыңа бола жеті есе қаттырақ жазалаймын. 19Қасарысқан өркөкіректіктеріңді басу үшін аспанды[†] темірдей қылып жаңбыр жаудырмаймын, жерді қоладай қылып қатайтамын. 20Сонда күштеріңді босқа жұмсайтын боласыңдар, өйткені жерлерің — өнімін, жеміс ағаштарың — мәуелерін бермей қояды.

21Егер әлі де Маған қарсы шығып,[*] еркіме бағынбай қойсаңдар, күнәларыңа сай апатты жеті есе ұлғайтамын.[*] 22Сендерге қарсы жыртқыш аңдарды жіберемін, олар сендерді балаларыңнан айырып, малдарыңды жарып құртатын болады. Өздерің де азайып, жолдарың қаңырап бос қалады.

23Ал бұдан кейін де еш түзелмей, Маған қарсы шыға беретін болсаңдар, 24онда Мен де сендерге қарсы шығып, күнәларыңа бола жеті есе қаттырақ жазалаймын. 25Келісімді бұзғандарың үшін сендерден кек алып, елдеріңе семсер ұстаған басқыншы жіберемін. Сендер қалаларыңа бас сауғалап тығылғанда, араларыңа індет жіберіп, жауларыңның қолына түсетін етемін. 26Мен сендерді наннан айырамын, сонда он әйел бар нанын бір-ақ тандырда жабатын болады, пісірген нанды таразыға тартып бөлісіп алады. Сендер сол азғана нанды жеп, қарындарың тоймайтын болады.

27Егер осыдан кейін де Мені тыңдаудан бас тартып, Маған қарсы шықсаңдар, 28онда Мен де сендерге қарсы шығып, қаһарыма мініп, күнәларыңа бола сендерді жеті есе қаттырақ жазалайтын боламын. 29Сендер әбден ашыққаннан өз ұл-қыздарыңның етін жейтін боласыңдар. 30Сендердің жалған тәңірлерге табынатын биіктеу жерлердегі орындарыңды қиратамын, оларға арнап хош иісті зат түтететін үстелдеріңді талқандаймын. Өздеріңнің өліктеріңді өлі тәңірлеріңнің сынған мүсіндерінің үстіне үйіп тастап, сендерден әбден жиренетін боламын. 31Қалаларыңды қиратып, киелі орындарыңды бос қалдырамын, тартуларыңның хош иісін де иіскемеймін. 32Осылайша осы елді қаңыратып бос қалдырамын. Сонда келіп, қоныстанған дұшпандарың мұны көргенде аң-таң болып жандары түршігетін болады. 33Ал өздеріңді басқа халықтардың арасына шашыратып жіберемін,[*] Өзім семсерімді суырып алып, арттарыңнан қуамын. Елдерің қаңырап бос қалып, қалаларың қирайтын болады.

34Біліп қойыңдар, сендер жауларыңның елдерінде жүрген сол кездеріңде осы ел қаңырап бос жатып, сақталмаған тынығу жылдарының орнын толтырады. Сонда елдің топырағы тынығып жататын болады.[*] 35Қаңырап бос жатқан барлық кезінде елдің топырағы сендер онда тұрған уақытта демалмаған тынығу жылдарының орнын толтырып жатады.

36Ал араларыңнан тірі қалғандарыңды Мен жауларыңның елінде жүрген кездеріңде жүрексіз үргелек етемін. Сонда сендер тіпті жапырақтың сыбдырынан да шошынып қашатын боласыңдар. Ешкім қумаса да, дұшпанның семсерінен бас сауғалағандай қашып, содан сүрініп құлайсыңдар. 37Иә, ешкім қумағанда да семсерден қашқандай шошына безіп, бір-біріңнің үстіне құлайтын боласыңдар. Осылайша сендердің жауларыңа қарсы тұруға қауқарларың болмайды. 38Сендер халықтардың арасында құрып жоқ болып, жау елі сендерді жалмайтын болады. 39Ал тірі қалғандарың жау елінде өздерінің және ата-бабаларының теріс қылықтарының кесірінен әлсіреп құритын боласыңдар.

40Сонда араларыңнан тірі қалғандар өздерінің және ата-бабаларының теріс қылықтарын әрі Маған қарсы шығып опасыздық жасағандарын мойындайды. 41Сол үшін Мен де оларға қарсы шығып, оларды жауларының еліне апарған едім. Ал Маған шын жүректен бағынбаған олар[*] ақыр соңында кішіпейіл болып, Маған мойынсұнады. Сол кезде олар кінәларының жазасын тартып, оны әділ деп қабылдайтын болады. 42Сонда Мен Жақыппен жасаған Келісімімді, Ысқақпен жасаған Келісімімді, сондай-ақ, Ыбырайыммен жасаған Келісімімді есіме аламын. Сонымен қатар осы елді де есіме түсіремін.[*] 43Исраил халқы елдерінен қуылып, жер оларсыз бос қалған кезінде, ел тынығу жылдарының орнын толтырып, рақаттанып тынығып жатады. Ал халық Менің шешімдерімді менсінбей, ережелерімнен жиренгендері[*] үшін кінәларының жазасын тартады.

44Алайда тіпті халық жауларының елдерінде жүрген кезінде де Мен оларды жек көрмеймін әрі олардан жиренбеймін. Әйтпесе олар халық болмай толығымен құрып кетіп, Мен Келісімімді бұзған болып шығар едім. Бірақ та Мен олардың Құдайлары Жаратқан Иемін. 45Мен олардың Құдайы болуым үшін исраилдіктердің ата-бабаларын басқа халықтардың көз алдында Мысырдан көшіріп алып шықтым. Солармен жасаған Келісімімді осы халықтың игілігі үшін есіме аламын. Мен Жаратқан Иемін.

46Жаратқан Иенің Синай тауында Мұса арқылы Исраил халқымен (жасаған Келісімінде) белгілеген[†] ережелері, шешімдері және заңдары, міне, осылар.

#### 27


Құдайға бағышталған нәрселердің құнын төлеу

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы былай деп бұйырды:

2— Исраил халқына мынаны айт: Егер біреу Жаратқан Иеге қызмет етуге бір кісіні бағыштауға ерекше ант еткен болса,[*] онда сол кісі үшін берілетін төлемді төмендегідей мөлшерде белгілесін.[†] 3Егер сол кісі жасы жиырма мен алпыстың арасындағы ер адам[†] болса, ол үшін берілетін төлем киелі[†] орында қолданылатын ресми өлшем бойынша[*] елу мысқал, 4жасы сол аралықтағы әйел адамның төлемі — отыз мысқал күміс болады. 5Егер жасы бес пен жиырманың арасында болса, ұл баланың төлемі — жиырма мысқал, қыз баланың төлемі — он мысқал күміс, 6жасы бір ай мен бес жастың арасында болса, ұл баланың төлемі — бес мысқал, қыз баланың төлемі — үш мысқал күміс болады. 7Жасы алпыстан асқан ер адамның төлемі — он бес мысқал, әйелдің төлемі — он мысқал күміс.

8Егер ант еткен адамның осы көрсетілген төлемді төлеуге жағдайы көтермесе, сонда ол Жаратқан Иеге бағыштаған кісісін діни қызметкерге[†] алып келсін. Діни қызметкер сол кісінің төлемін ант берушінің жағдайына қарай белгілейді.

9Егер Жаратқан Иеге антпен бағышталған жануар құрбандыққа шалуға болатын адал хайуан болса, оны Жаратқан Иеге бағышталған деп есептеу керек.[*] 10Оны ауыстырып не жақсысын жаманымен, не жаманын жақсысымен алмастыруға болмайды. Егер орнына басқа бір малды беремін десе, онда сол малдардың екеуі де Жаратқан Иеге бағышталған деп есептелінеді. 11Ал егер Жаратқан Иеге құрбандыққа шалуға болмайтын хайуан[*] бағышталса, онда оны діни қызметкерге алып бару керек. 12Діни қызметкер оны жақсы ма, жаман ба қарап шығып, құнын белгілейді. Оның белгілеген құны өзгеріссіз болып қалады. 13Қожайыны осындай малын төлемін төлеп қайтарып алғысы келгенде, құнының үстіне оның бестен бір бөлігін қоса төлеп, малды қайтарып алсын.

14Егер біреу өзінің үйін Жаратқан Иеге бағышталған деп арнаса, сонда діни қызметкер барып, сол үйдің жақсы ма, жаман ба қандай жағдайда екенін бағаласын. Діни қызметкердің үйге белгілеген құны өзгеріссіз болып қалады. 15Сол адам құнын төлеп, үйін қайтарып алғысы келсе, құнының үстіне оның бестен бір бөлігін қоса төлесін. Содан үй қайтадан онікі болады.

16Егер біреу өзінің отбасына тиісті мұралық жердің бір бөлігін Жаратқан Иеге бағыштағысы келсе, оның құны сонда себуге болатын тұқымның мөлшеріне байланысты белгіленеді. Он пұт арпа тұқымы себілетін егістіктің құны елу мысқал күміс болады. 17Егер біреу егістігін Жаратқан Иеге Мереке жылында[†][*] бағыштаса, жердің белгіленген құны өзгеріссіз болып қалады. 18Ал егер ол егістігін сол жылдан кейін бағыштаса, жердің құнын діни қызметкер келесі Мереке жылына дейін қалған жылдардың санына сай белгілеп, құны соған сәйкес төмендейді. 19Егер егістігін бағыштаған адам оны қайтарып алғысы келсе, жердің белгіленген құнының үстіне оның бестен бір бөлігін қоса төлесін, сонда егістігі қайтадан өзінікі болады. 20Ал егер ол егістігін құнын төлеп қайтарып алмаса немесе (діни қызметкер) оны басқа біреуге сатып жіберген болса, онда оны қайтарып алуға ешбір мүмкіндік жоқ. 21Осындай егістік Мереке жылында бұрынғы иесінен босайды. Ол Жаратқан Иеге бағышталған жер сияқты, ешкімге беруге болмайтын киелі болады[*] да, діни қызметкерлердің үлесіне тиеді.

22Егер біреу өзінің мұралық иелігіне жатпайтын басқа біреуден сатып алған егістік жерін Жаратқан Иеге бағыштаса, 23діни қызметкер жердің құнын келесі Мереке жылына дейін қалған жылдардың санына сәйкес белгілейді. Ана адам жердің құнын Жаратқан Иеге бағышталған тарту ретінде сол күні-ақ төлесін. 24Келесі Мереке жылы келгенде егістік оны сатып жіберген бастапқы иесіне қайтарылады. 25Осындай істерде құн киелі орында қолданылатын ресми өлшем бойынша мысқалмен есептелінеді. Ал бір мысқалдың салмағы жиырма гераһқа тең.[*]

26Малдың тұңғышын Жаратқан Иеге бағыштауға болмайды, себебі мал мен адамның тұңғышы онсыз да Жаратқан Иенікі болып табылады. Не мүйізді ірі қара, не ұсақ малдың тұңғышы болсын, олар Жаратқан Иенікі.[*] 27Егер біреу Жаратқан Иеге қандай да бір арам мал бағыштаса,[*] оның белгіленген құнының үстіне соның бестен бір бөлігін қоса төлеп, оны қайтарып алуға болады. Егер де құнын төлеп қайтарып алмаса, сол малды белгіленген құны бойынша басқа біреуге сату қажет.

28Алайда ешкімнің де өзінің антпен Жаратқан Иеге бағыштаған меншікті нәрсесін сатып жіберуіне немесе құнын төлеп қайтарып алуына болмайды. Ол не адамы, не малы, не мұралық жері болсын, бәрібір антпен Жаратқан Иеге бағышталғанның бәрі де ерекше киелі.

29Жаратқан Иенің бұйрығына сай түгелдей жойылуға белгіленген ешбір кісіні[*] төлемін төлеу арқылы содан босатуға болмайды. Ондай адам өлтірілсін.

30Елдің барлық өнімінің: егістіктерде өскен астықтың және ағаштардан[†] жиналған жемістердің он бөлігінің бірі Жаратқан Иеге тиісті. Ол Жаратқан Иеге бағышталған киелі.[*] 31Егер біреу беруге тиіс он бөлігінің бірінен бір нәрсені құнын өтеп өзінде қалдырғысы келсе, онда ол соның құнының үстіне оның бестен бірін қоса төлесін.

32Отарлар мен табындардың он бөлігінің бірі де Жаратқан Иеге тиесілі. Малын санаған малшының асатаяғының астынан өткен әр он малдың біреуі Жаратқан Иеге бағышталуға тиіс. 33Мал иесі малының жақсыларын алып қалып, жамандарын беруші болмасын! Бір малды басқа малмен ауыстыруға да болмайды. Егер ол бір малды басқа малға ауыстырар болса, сол малдың екеуі де Жаратқан Иеге бағышталуға тиіс. Сондықтан бұрынғы иесіне оларды құнын төлеп қайтарып алуына болмайды.

34Жаратқан Иенің Синай тауында Исраил халқына Мұса пайғамбар[†] арқылы табыстаған бұйрықтары,[*] міне, осылар.

### Руларды санау


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Кіріспе


Руларды санау


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Исраил халқының Синай түбегіндегі иен далада көшіп-қонғаны туралы баяндалған. Жаратқан Ие халықты Мысырдан азат етіп, Хориб (Синай) тауының түбінде олармен қасиетті Келісімін жасаған болатын. Енді Ол Мұса пайғамбарға он екі руға санақ жүргізуді бұйырды. Пайғамбар елсіз далада көшіп-қонғанда тұрақтағы киелі шатырдың айналасынан әр руға өзіне тиісті орынды белгілеп беруге де міндетті болды. Жаратқан Ие Мұсаға Леуі руының мүшелерінің айрықша міндеттері туралы да нұсқаулар берді.

Қырық жыл өткеннен кейін исраилдіктер Иордан өзенінің шығысындағы Моаб еліне қарай көш бастады. Бірақ олар жолшыбай біркелкі тамақтан жалығып, судың тапшылығынан, әрі Қанахан елінде күшті бекінген қалалар, алып жауынгерлер бар деген хабарды естігеннен үміттерін үзіп, мақсаттарынан түңілді. Сонда халық Жаратқан Иенің уәделеріне сенбей, шағымдана күңкілдеп, уәделі елге қадам басудан бас тартты. Ал Тәңір Ие олардың мұқтаждықтарының бәрін қамтамасыз етіп келді. Сондықтан халық осы бағынбаушылығының жазасы ретінде тағы қырық жыл бойы айдаланы кезіп жүріп көшіп-қонуға тиіс болды. Сол ұрпақтан тек Құдай Тағаланың уәдесіне сенген Ешуа, Халеп есімді екі адам ғана айдалада туып-өскен жаңа ұрпақпен бірге уәделі елге аяқ басуға рұқсат алды.

Ақыр соңында Исраил халқы солтүстікке жылжып, Иордан өзенінің шығыс жағасына жетті. Сол жерді мекендеген Моаб тайпасының патшасы танымал көріпкел Балағамды оларға қарғыс айтуға шақырды. Бірақ Жаратқан Ие Балағамға халыққа қарғыстың орнына бата айтқызды. Бірақ кейін исраилдіктер сол тайпаның сиынған жалған тәңіріне табынып күнәға батты, әрі соның жазасын тартты. Екі аморлық патша Исраилге қарсы соғыс ашқанда, өздері ойсырап жеңіліп қалды. Олардың билігіндегі жерлерді халық иемденіп алды. Екінші рет санақ жүргізілгеннен кейін, Жаратқан Ие Нұн ұлы Ешуаны Мұсаның ізбасары етіп тағайындады. Ешуаға халықты уәделі елге енгізіп, соны иеліктеріне алуға бастап, жерді руларға үлестіру міндеттері жүктелді. Жаратқан Ие Ешуаға осыған көмектесетін рубасыларын да тағайындап берді.

Айдаланы кезіп жүрген бүкіл кезінде Исраил халқы Жаратқан Иенің әрдайым сөзінде тұрып, халқын жарылқауға дайын болғанына куә болды.

#### 1


Исраилдің руларын алғаш рет санау

1Исраилдіктер Мысыр елінен шыққаннан кейінгі екінші жылдың екінші айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] Синай атты елсіз далада[*] тігілген кездесу шатырында[*] Мұсаға тіл қатып былай деді:

2— Әрбір ер адамның атын жеке-жеке тіркеу арқылы Исраилдің үрім-бұтағының бүкіл қауымын[†] өз рулары мен әулеттері бойынша санақтан өткізіңдер! 3Шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан исраилдіктерді жасақ топтарына сай Һарон екеуің түгендеп санап шығыңдар. 4Сендерге әрбір рудан бір-бір адамнан көмектессін. Олардың әрқайсысы өз руының басшысы болсын.[*] 5Сендерге көмектесетін адамдардың аты-жөндері мыналар:


Рубеннен Шедеур ұлы Елисур,

6Шимоннан Суришадай ұлы Шелумиел,

7Яһудадан Әминадап ұлы Нағасон,

8Исашардан Суғар ұлы Нетанел,

9Забулоннан Хелон ұлы Елияп,

10Жүсіптің ұлдарынан:

Ефремнен Амихуд ұлы Әлишама,

Манасадан Педасур ұлы Гамалиел,

11Буняминнен Гидеони ұлы Абидан,

12Даннан Амишадай ұлы Ахиезер,

13Аширден Охран ұлы Пагиел,

14Ғадтан Рәгуел ұлы Әлиасаф,

15Нафталимнен Енан ұлы Ахира.


16Осылар Исраил қауымынан тағайындалған адамдар; олар өз әулеттері мен руларының жетекшілері әрі мыңбасылары да болатын.

17Мұса мен Һарон аты-жөндерімен белгіленген[†] осы адамдарды шақырып алып, 18олар сол екінші айдың бірінші күні[*] бүкіл жамағатты жинады. Жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдар шыққан ата-тектері, әулеттері мен аты-жөндерін атап санақтан өтті. 19Сонымен Мұса Жаратқан Иенің берген нұсқауына сай Синай атты елсіз далада халықты түгендеп санақтан өткізуді басқарды.

20Исраилдің[*] тұңғыш ұлы Рубеннің үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 21Рубен руынан санақтан өткендер саны қырық алты мың бес жүз болып шықты.

22Шимонның үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 23Шимон руынан санақтан өткендер саны елу тоғыз мың үш жүз болып шықты.

24Ғадтың үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 25Ғад руынан санақтан өткендер саны қырық бес мың алты жүз елу болып шықты.

26Яһуданың үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 27Яһуда руынан санақтан өткендер саны жетпіс төрт мың алты жүз болып шықты.

28Исашардың үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 29Исашар руынан санақтан өткендер саны елу төрт мың төрт жүз болып шықты.

30Забулонның үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 31Забулон руынан санақтан өткендер саны елу жеті мың төрт жүз болып шықты.

32Жүсіп ұлы Ефремнің үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 33Ефрем руынан санақтан өткендер саны қырық мың бес жүз болып шықты.

34Жүсіп ұлы Манасаның үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 35Манаса руынан санақтан өткендер саны отыз екі мың екі жүз болып шықты.

36Буняминнің үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 37Бунямин руынан санақтан өткендер саны отыз бес мың төрт жүз болып шықты.

38Данның үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 39Дан руынан санақтан өткендер саны алпыс екі мың жеті жүз болып шықты.

40Аширдің үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 41Ашир руынан санақтан өткендер саны қырық бір мың бес жүз болып шықты.

42Нафталимнің үрім-бұтағының шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 43Нафталим руынан санақтан өткендер саны елу үш мың төрт жүз болып шықты.

44Міне, Мұса, Һарон және Исраилдің он екі жетекшісі жүргізген санақтың[*] нәтижелері осындай. Сол он екі жетекшінің әрқайсысы өзі шыққан руының өкілі болды. 45Исраилдіктердің шыққан ата-тектері бойынша шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан ер адамдарын түгендеп ретімен санағанда, 46олардың жалпы саны алты жүз үш мың бес жүз елу болды.

47Леуіліктердің[†] әулеттері басқалармен бірге санақтан өткен жоқ. 48Өйткені Жаратқан Ие Мұсаға былай деген болатын: 49Леуі руын түгендеп санама, басқа исраилдіктерді санаған кезде оларды санаққа енгізбе! 50Леуіліктерді Келісімнің[†] айғақтары сақталған киелі[†] шатырда[*] қызмет етуге, оның барлық құрал-жабдықтары мен басқа бұйымдарын қарауға тағайында. Леуіліктер киелі шатырды және оның жабдықтарын көтеріп алып жүріп, оларға күтім жасайтын болсын. Олар қостарын киелі шатырдың айналасына тіксін. 51Шатырды көшіру қажет болған кезде леуіліктер оны жинап, қонған кезінде қайтадан тігуге тиіс. Ал егер киелі шатырға олардан басқа біреу жақындайтын болса, сол өлтірілсін.[*]

52Әрбір исраилдік өз әулетінің қосында, өз тұрағының байрағы астында[*] қоныстансын. 53Ал леуіліктер қостарын киелі шатырды айналдыра тіксін. Осылай олар исраилдіктердің қауымын (киелі шатырға абайламай жақындап Құдайдың) қаһарына ілігіп қалудан[*] қорғайтын болады. Осылайша леуіліктер Келісімнің айғақтары сақталған киелі шатырды қорып, қызметтерін атқаратын болады.

54Исраилдіктер барлығын да Жаратқан Иенің Мұса арқылы нұсқауларына сай істеді.

#### 2


Рулардың қоныс пен көштегі орналасу тәртібі

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді:

2— Исраилдіктердің әрқайсысы өз әулетінің таңбалары бар байрағының[*] астында қоныстануға тиіс. Олар кездесу шатырынан[*] біраз қашықтықта, оны айналдыра қостарын тіксін.


3Ел қонысының күншығыс жағында Яһуда руының тұрағы мен байрағы орналассын. Яһуданың рубасы — Әминадап ұлы Нағасон. 4Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — жетпіс төрт мың алты жүз.

5Одан кейін Исашар руы қостарын тігеді. Исашардың рубасы — Суғар ұлы Нетанел. 6Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — елу төрт мың төрт жүз.

7Сол тұрақтағы үшінші ру — Забулон. Забулонның рубасы — Хелон ұлы Елияп. 8Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — елу жеті мың төрт жүз.

9Яһуда руының тұрағына жататын үш рудағы санақтан өткен жасақшылардың жалпы саны — жүз сексен алты мың төрт жүз. Исраилдіктер қоныс аударғанда осы үш ру көштің алдында жүретін болсын.


10Ел қонысының оңтүстік жағында Рубен руының тұрағы мен байрағы орналассын. Рубеннің рубасы — Шедеур ұлы Елисур. 11Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — қырық алты мың бес жүз.

12Одан кейін Шимон руы қостарын тігеді. Шимонның рубасы — Суришадай ұлы Шелумиел. 13Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — елу тоғыз мың үш жүз.

14Сол тұрақтағы үшінші ру — Ғад. Ғадтың рубасы — Рәгуел ұлы Әлиасаф. 15Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — қырық бес мың алты жүз елу.

16Рубен руының тұрағына жататын үш рудағы санақтан өткен жасақшылардың жалпы саны — жүз елу бір мың төрт жүз елу. Исраилдіктер қоныс аударғанда осы үш ру көш сапында екінші болып жүретін болсын.


17Бұлардан кейін Леуі руы кездесу шатырын әрі өздерінің тұрағын басқа рулардың тұрақтарының арасында алып жүрулері керек. Олардың орналасу тәртібі қонған кезде қалай болса, көшкен кезде де дәл солай болып сақталсын. Әркім өз байрағының маңындағы орнында жүрсін.


18Ефрем руының тұрағы мен байрағы ел қонысының батыс жағында орналассын. Ефремнің рубасы — Амихуд ұлы Әлишама. 19Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — қырық мың бес жүз.

20Одан кейін Манаса руы қостарын тігеді. Манасаның рубасы — Педасур ұлы Гамалиел. 21Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — отыз екі мың екі жүз.

22Сол тұрақтағы үшінші ру — Бунямин. Буняминнің рубасы — Гидеони ұлы Абидан. 23Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — отыз бес мың төрт жүз. 24Ефрем руының тұрағына жататын үш рудағы санақтан өткен жасақшылардың жалпы саны — жүз сегіз мың бір жүз. Исраилдіктер қоныс аударғанда осы үш ру көш сапында үшінші болып жүретін болды.


25Дан руының тұрағы мен байрағы көштің солтүстік жағында орналассын. Данның рубасы — Амишадай ұлы Ахиезер. 26Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — алпыс екі мың жеті жүз.

27Одан кейін Ашир руы қостарын тігеді. Аширдің рубасы — Охран ұлы Пагиел. 28Рудағы санақтан өткен жасақшылардың саны — қырық бір мың бес жүз.

29Сол тұрақтағы үшінші ру — Нафталим. Нафталимнің рубасы — Енан ұлы Ахира. 30Рудағы санақтан өткен жасақшылар саны — елу үш мың төрт жүз.

31Дан руының тұрағына жататын үш рудағы санақтан өткен жасақшылардың жалпы саны — жүз елу жеті мың алты жүз. Исраилдіктер қоныс аударғанда осы үш ру өз байрақтарының астында көштің соңында жүретін болды.


32Шыққан ата-тектерінің әулеттері бойынша санақтан өткен исраилдіктер — осылар. Олардың тұрақтарындағы шайқасқа жарамдылардың жалпы саны — алты жүз үш мың бес жүз елу. 33Алайда Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауына сай, леуіліктер[†] осы санаққа енгізілген жоқ.[*]


34Исраилдіктер барлығын да Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауларына сай істеді. Олар осылайша өз байрақтарының астында қонып, шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша жолға шығып, көшіп жүретін.

#### 3


Леуі руы жайлы нұсқаулар

1Ал мынау — Жаратқан Иенің[†] Мұсамен Синай тауында тілдескен кезінде Һароннан және Мұсадан тараған ұрпақтардың шежіресі:

2Һаронның ұлдарының есімдері: тұңғышы Надаб, одан кейін Әбиһу, Елазар және Ітамар. 3Һаронның өзі май жағу рәсімін[†] орындап, Жаратқан Иеге арналған діни қызметке тағайындаған ұлдарының есімдері — осылар. 4Алайда Надаб пен Әбиһу Синай атты елсіз далада Жаратқан Иенің алдында оттың Ол бұйырмаған бөтен түрін ұсынғандары үшін өлім[†] құшқан болатын. Олардың арттарында бала да қалмаған еді. Сондықтан жалғыз Елазар мен Ітамар ғана әкелері Һаронның қасында діни қызмет атқаратын болды.[*]

5Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 6«Леуі руын алға шығарып, оларды діни қызметкер[†] Һаронның алдына тұрғыз. Олар оған қызмет ететін болсын. 7Леуіліктер[†] діни қызметкер Һарон және бүкіл халық үшін кездесу шатырының алдындағы күзету және қызмет ету жұмыстарын атқаратын болсын. 8Олар кездесу шатырының барлық құрал-жабдықтарына күтім жасап, осылай Исраил халқына жүктелген киелі[†] шатырдағы қызмет ету міндетін орындайтын болады. 9Сонымен леуіліктерді Һарон мен оның ұлдарының қарауына тапсыр. Бүкіл Исраил халқының арасынан леуіліктер Һаронның құзырына тапсырылсын. 10Һаронды және оның ұлдарын діни қызметтерін атқаруға тағайында. Ал бөтен адам[†] сол қызметті атқарамын деп жақындаса, өлтірілсін».

11Жаратқан Ие Мұсаға тағы тіл қатып былай деді: 12«Міне, Мен Өзіме исраилдіктердің барлық тұңғыш ұлдарының орнына Леуі руын бағыштадым. Күллі леуіліктер Менікі. 13Себебі тұңғыш атаулы Менікі. Мен Мысыр халқының барлық тұңғыштарының көздерін құртқан күннен бастап, Исраилдің барлық тұңғыш ұлдарын да, малдың тұңғыш төлдерін де Өзіме бағыштадым. Сондықтан олар Менікі болуға тиіс. Мен Жаратқан Иемін».

14Жаратқан Ие Мұсаға Синайдағы елсіз далада мынаны да айтты: 15«Барлық жасы бір айдан жоғары еркек кіндікті леуіліктерді шыққан ата-тектері мен әулеттері бойынша түгендеп санақтан өткіз!» 16Содан Мұса Жаратқан Иенің осы нұсқауына сай Леуі руын түгендеп санақтан өткізді.

17Леуінің ұлдарының есімдері: Герсон, Қахат, Мерари. 18Герсонның ұлдарынан тараған әулеттердің аттары: Лібіни, Шимей.[*] 19Қахаттың ұлдарынан тараған әулеттер: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел. 20Мераридің ұлдарынан тараған әулеттер: Мәхли, Мұши. Шыққан ата-тектері бойынша леуіліктердің әулеттері осылар.


21Герсонға жататын әулеттер: Лібіни мен Шимей әулеттері. 22Олардағы санақтан өткен, жасы бір айдан жоғары еркек кіндіктілердің жалпы саны жеті мың бес жүз болып шықты. 23Герсондық әулеттер киелі шатырдың артында, яғни, батыс жақта орналасып қостарын тіксін. 24Герсондық әулеттердің басшысы — Лаел ұлы Әлиасаф. 25Герсондықтар киелі кездесу шатырында мына міндеттерді орындауға тағайындалды: шатырдың өзіне жабындарымен қоса, сондай-ақ кіреберісіндегі шымылдыққа, 26ауланың перделеріне, киелі шатыр мен құрбандық үстелінің[†] айналасындағы ауланың кіреберісіндегі пердеге және арқандарға күтім жасау әрі соған байланысты барлық жұмыстарды атқару.


27Қахаттан тараған әулеттер: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел әулеттері. 28Бұлардағы санақтан өткен, жасы бір айдан жоғары еркек кіндіктілерінің жалпы саны сегіз мың алты жүз болып шықты. Олардың жауапкершілігінде киелі шатырдағы қызмет болды. 29Қахаттық әулеттер киелі шатырдың оңтүстік жағында орналасып қостарын тіксін. 30Қахаттық әулеттердің басшысы — Ұзиел ұлы Елісапан. 31Қахаттықтар Келісім сандығын,[†] (нан тартулары қойылатын) үстелді, шам қойғышты, құрбандық үстелін және хош иісті заттарды түтету үстелін,[†] киелі шатырдағы қызметте қолданылатын құрал-саймандарды және шымылдықты қарап, оларға байланысты барлық жұмыстарды атқаруға тағайындалды. 32Леуі руы басшыларының жетекшісі діни қызметкер Һаронның ұлы Елазар болды. Ол киелі шатырдағы түрлі қызметтерді атқаратындардың үстерінен қарады.


33Мерариге жататын әулеттер: Мәхли, Мұши әулеттері. 34Олардағы санақтан өткен жасы бір айдан жоғары еркек кіндіктілердің жалпы саны алты мың екі жүз болып шықты. 35Мерарилік әулеттердің басшысы — Әбихаил ұлы Суриел. Мерарилік әулеттер киелі шатырдың солтүстік жағында орналасып қостарын тіксін. 36Мерариліктердің орындайтын міндеті киелі шатырдың бөренелеріне, көлденең сырықтарына, бағаналарына, тағандарына және барлық құрал-жабдықтарына күтім жасап, соларға байланысты бүкіл қызметті атқару болды. 37Олар, сондай-ақ, киелі шатырдың айналасындағы ауланың бағаналары, тағандары, қазықтары мен арқандарына байланысты қызметтерді де атқаратын.


38Киелі шатырдың алдында, оның шығыс жағында Мұса, Һарон және оның ұлдары қостарын тігетін болды. Оларға исраилдіктердің атынан киелі шатырды басқарып, бақылап қорғау міндеті жүктелді. Ал соған жақындаған бөтен адам өлтірілуге тиіс болды.[*]


39Мұса мен Һарон Жаратқан Иенің берген нұсқауына сай Леуі руын өз әулеттері бойынша түгендеп санақтан өткізгенде, олардағы жасы бір айдан жоғары еркек кіндіктілердің тіркелген жалпы саны жиырма екі мың болып шықты.


Тұңғыш ұлдар жайлы нұсқаулар

40Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп нұсқады: «Исраилдіктердің жасы бір айдан жоғары барлық еркек кіндікті тұңғыштарын санақтан өткізіп, аты-жөндерін тізімге тірке. 41Осылайша исраилдіктердің барлық тұңғыш ұлдарының орнына леуіліктерді Маған бағышта; Мен Жаратқан Иемін. Исраилдіктердің малының барлық алғашқы төлінің орнына леуіліктердің малы да Менікі».[*]

42Содан Мұса Жаратқан Иенің нұсқауына сай исраилдіктердің арасындағы барлық тұңғыш туған еркек кіндіктілерді түгендеп санақтан өткізді. 43Сонда есімдерінің тізіміне сәйкес есептегенде, исраилдіктердің жасы бір айдан жоғары еркек кіндікті тұңғыш болып туғандарының жалпы саны жиырма екі мың екі жүз жетпіс үш болды.

44Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 45«Исраилдіктердің барлық тұңғыш ұлдарының орнына леуіліктерді, барлық малының орнына леуіліктердің малын ал. Леуіліктер Менікі болып Маған арнайы қызмет етуге тиіс; Мен Жаратқан Иемін. 46Леуіліктердің санынан асып түсетін екі жүз жетпіс үш тұңғыш болып туған исраилдіктің құнын өтеп, (міндеттерінен) босату үшін 47олардың әрқайсысы үшін бес мысқал күмістен қабылдап ал. Мұндағы мысқал — салмағы жиырма гераһтан тұратын киелі орында қолданылатын ресми өлшем.[*] 48Исраилдіктердің босатылуы үшін төленген осы құнды Һарон мен оның ұлдарына бер».

49Сонда Мұса саны леуіліктерден артылып қалған тұңғыш болып туған исраилдіктердің құны ретінде төленген күмісті жинап алғанда, 50ол киелі орынның ресми өлшемі бойынша салмағы бір мың үш жүз алпыс бес мысқал тартатын күміс[*] болды. 51Мұса Жаратқан Иенің берген нұсқауына сай төленген осы құнды Һарон мен оның ұлдарына табыс етті.

#### 4


Леуі руының қахаттық тармағының міндеттері

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға тағы да тіл қатып былай деді: 2«Леуіліктердің[†] қахаттық тармағын әулеттері мен ата-тектері бойынша санақтан өткіз. 3Жасы отыз бен елу арасындағы қызмет етуге жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілерін сана.

4Қахаттықтардың кездесу шатырындағы атқаратын қызметі ең қасиетті[†] бөлмеге қатысты. 5Ел қонысы көшуге дайындалғанда, Һарон ұлдарымен бірге ең қасиетті бөлмені ажыратып бөліп тұратын шымылдықты шешіп алып, сонымен Келісім сандығын[†] жабатын болсын. 6Олар соның үстіне борсық[*] терілерінен жасалған жабын жайып, оның үстіне бір түсті қою күлгін[*] жапқыш жапсын. Сырықтарды шығыршықтарға кіргізсін.

7Һарон мен оның ұлдары нан тартулары қойылатын үстелге қою күлгін түсті дастарқан жайып, оның үстіне аяқ-табақтар мен табаларды, сұйық тартулар жасауға арналған құмыралар мен тостағандарды қоюлары керек. Сол үстелдің үстінде Жаратқан Иеге бағышталған нан тартулары ұдайы болсын. 8Солардың үстіне ал қызыл түсті жапқыш жайып, борсық терілерінен жасалған жабынмен жауып, сырықтарды орнатсын.

9Мұнан кейін олар қою күлгін түсті жабынды алып, онымен жарық түсіретін шам қойғышты, оның шамдарын, шам өшіргіш қысқаштар мен табақшаларды әрі шамдарға байланысты қызметте қолданылатын зәйтүн майының ыдыстарын да жапсын, 10олар шам қойғышты және оның барлық құрал-жабдықтарын борсық терілеріне орап, зембілге салып қойсын.

11Бұдан соң олар хош иісті заттар түтетілетін алтын үстелдің үстіне қою күлгін жабын жайып, оны борсық терілерінен жасалған жабынмен жауып, үстелге оның арнайы сырықтарын орнатсын.

12Олар киелі орында қызмет етуге арналған басқа құрал-саймандарды да алып, оларды қою күлгін жабынға орап, борсық терісінен жасалған жабынмен жауып, зембілге салып қойсын.

13Мұнан кейін Һарон және оның ұлдары шалынған құрбандықтар өртеліп ұсынылатын үстелді күлден тазартып, оның үстіне күрең қызыл жабын жайсын. 14Олар құрбандық үстелінде[†] жасалатын қызметте қолданылатын құрал-саймандардың бәрін: (шоқ салатын) табаларды, шанышқыларды, қалақтарды, (қан бүркуге арналған) тостағандарды, яғни құрбандық үстелінің барлық құрал-саймандарын, жабынның үстіне қойып, оларды борсық терілерінен жасалған жамылғымен жауып, үстелге оның арнайы сырықтарын орнатсын.

15Исраилдіктердің ел қонысы көшер алдында Һарон және оның ұлдары киелі шатыр мен оның құрал-жабдықтарын жауып болған соң ғана қахаттықтардың жақындап келіп, оларды көтеріп алып жүрулеріне болады. Сол киелі заттардың ешқайсысына қол тигізулеріне болмайды, әйтпесе олар өлім[†] құшады. Қахаттықтардың кездесу шатырындағы алып жүретін заттары осылар.

16Діни қызметкер[†] Һарон ұлы Елазарға шамдардың майына, түтетілуге арналған хош иісті заттарға, ұдайы ұсынылатын астық тартулары мен май жағу рәсіміне[†] арналған майға қатысты, сондай-ақ, бүкіл киелі орын мен ондағының бәріне: кездесу шатыры мен оның құрал-жабдықтарына қатысты жауапкершілік жүктелген».

17Содан соң Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді: 18«Қахаттық әулеттердің Леуі руының арасынан құрып кетулеріне жол бермеңдер. 19Олар ең киелі нәрселерге жақындап өліп қалмай, тірі қалулары үшін Һарон мен оның ұлдары қахаттықтардың әрқайсысын атқаратын қызметі мен алып жүретін жүгіне қарай тағайындасын. 20Бірақ қахаттықтардың ең қасиетті бөлмеге бір сәтке де кіріп, жиналып жатқан киелі нәрселерді көрулеріне болмайды, әйтпесе олар өлім құшады».


Леуі руының герсондық тармағының міндеттері

21Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді:

22— Герсонның ұрпақтарын да олардың ата-тектері мен әулеттері бойынша санақтан өткіз. 23Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, киелі шатырдың жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілерін сана.

24Герсондықтардың атқаратын жұмыстары мен көтеретін жүктері мынау: 25олар кездесу шатырының шымылдықтарын, жапқыштарымен қоса кездесу шатырының өзін, оның үстіндегі борсық терілерінен жасалған жабынды және кездесу шатырының кіреберісіндегі перделерді көтеріп алып жүруге тиіс. 26Герсондықтар ауланың перделерін, киелі шатыр мен құрбандық үстелінің айналасындағы ауланың кіреберісіне ілінген пердені, арқандарын және құрбандық үстелінде атқарылатын қызметке қажетті құрал-саймандардың барлығын алып жүреді. Сонымен герсондықтар осы нәрселердің бәрін істеуге міндетті. 27Герсондықтар Һарон мен оның ұлдарының өздеріне берген нұсқауымен жұмыс жасауға әрі жүк тасуға тиісті. Һарон мен оның ұлдары герсондықтарға таситын жүктерін мұқият сақтап қадағалауды тапсырсын. 28Герсондықтардың кездесу шатырында атқарар жұмыстары осылар. Олар міндеттерін діни қызметкер Һаронның ұлы Ітамардың нұсқауы бойынша атқаратын болады.


Леуі руының мерарилік тармағының міндеттері

29Мераридің ұрпақтарын да ата-тектері мен әулеттері бойынша санақтан өткіз. 30Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілерін сана.

31Кездесу шатырына қатысты жұмыс істегенде оларға мынадай міндет жүктеледі: олар шатырдың бөренелерін, көлденең сырықтарын, бағаналарын, күміс тағандарын, 32ауланы айнала орналасқан бағаналарды, тағандарын, арқандарын, олардың барлық құрал-саймандары мен солардың қызметіне қатыстының бәрін алып жүруге міндетті. Қай затты кімнің алып жүруге тиіс екендігін аттарымен атап тағайындау керек. 33Діни қызметкер Һаронның ұлы Ітамардың нұсқауымен Мераридің ұрпақтары кездесу шатырында атқаруға тиісті жұмыстар, міне, осылар.


Леуі руы тармақтарының санағы

34Содан соң Мұса, Һарон және Исраил қауымының[†] жетекшілері Қахаттың ұрпақтарын өз әулеттері мен ата-тектері бойынша санақтан өткізді. 35Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілері есептелгенде, 36олардың жалпы саны екі мың жеті жүз елу болып шықты. 37Бұл — кездесу шатырында жұмыс істейтін қахаттықтардың өз әулеттері бойынша санағы. Мұса мен Һарон санақты Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауына сай өткізді.

38Герсонның ұрпақтары да өз әулеттері мен ата-тектері бойынша санақтан өткізілді. 39Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілері есептелгенде, 40олардың жалпы саны екі мың алты жүз отыз болып шықты. 41Бұл — кездесу шатырында жұмыс істейтін герсондықтардың өз әулеттері бойынша санағы. Мұса мен Һарон санақты Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауына сай өткізді.

42Мераридің ұрпақтары да өз әулеттері мен ата-тектері бойынша санақтан өткізілді. 43Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқара алатын еркек кіндіктілері есептелгенде, 44олардың жалпы саны үш мың екі жүз болып шықты. 45Бұл — кездесу шатырында жұмыс істейтін мерариліктердің өз әулеттері бойынша санағы. Мұса мен Һарон санақты Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауына сай өткізді.

46Осылай Мұса, Һарон және Исраилдің жетекшілері барлық леуіліктерді әулеттері мен ата-тектері бойынша санақтан өткізді. 47Жасы отыз бен елу арасындағы қызметке жарамды, кездесу шатырының жұмысын атқарып, оның жүгін көтере алатын еркек кіндікті леуіліктердің ұзын саны 48сегіз мың бес жүз сексен болып шықты. 49Жаратқан Иенің әмірімен олардың әрқайсысына Мұса арқылы істейтін жұмысы мен көтеруге тиіс жүгі тағайындалды. Осылайша олар Жаратқан Иенің Мұсаға берген нұсқауына сәйкес түгенделіп санақтан өтті.

#### 5


Ел қонысының тазалығы жайлы ереже

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге жұқпалы тері ауруына[*] шалдыққан, денесінен ірің ағатын немесе өлікке жанасып арамданған[*] адамдарды ел қонысынан шығарып жіберуге бұйыр. 3Еркек болсын, әйел болсын, ондай адамдарды қоныстарыңның сыртына шығарып жіберіңдер! Ондағы мақсат — олардың Өзім араларыңда тұратын қонысты арамдамаулары».

4Исраилдіктер осылай істеп, сондайларды ел қонысының сыртына шығарып жіберді. Жаратқан Ие Мұсаға қалай айтқан болса, исраилдіктер дәл солай істеді.


Әділетсіз істің құнын өтеу

5Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 6«Исраилдің үрім-бұтағына мынаны айт: Ер адам[†] немесе әйел қандай да бір күнә[†] жасап Жаратқан Иеге опасыздық істеуі арқылы айыпты болса, 7ондай адам өз күнәсін ашық мойындасын. Содан кейін ол жасағанының толық құнын, оның үстіне сол құнның бестен бірін қосып, зиян шеккен адамға берсін. 8Бірақ егер сол адам өліп, оның айып төлемін қабылдап алатындай туысқан қамқоршысы[†] болмаса, онда айып төлем Жаратқан Иеге тиісті болып, діни қызметкерге[†] берілсін. Оған сол адамның күнәсінің арамдығынан тазаруы үшін құрбандыққа шалған қошқары да берілсін. 9Исраилдіктердің діни қызметкерге әкеліп, көтеріп ұсынатын киелі[†] тартуларының барлығы оған тиесілі. 10Әрбір адамның Жаратқан Иеге бағыштаған сый-тартулары діни қызметкердің меншігіне айналады: адамның діни қызметкерге табыс еткені сонікі болмақ».


Әйелдің адалдығын дәлелдеу рәсімі

11Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

12— Исраилдіктерге мынаны айт: Біреудің әйелі түзу жолдан адасып, күйеуіне опасыздық жасап, 13өзге ер адаммен төсектес болса, бірақ ешкім үстінен түспей, куәгер жоқ болғандықтан бұл жайт күйеуіне беймәлім болып, әйелдің арамданғаны құпия күйінде қала беруі мүмкін. 14Егер күйеуінде қызғаныш сезімі туып, әйелінің адалдығына күдіктенсе, 15ол әйелін діни қызметкерге алып барсын. Күйеуі әйелі үшін берілетін тарту ретінде пұттың оннан біріндей мөлшерде арпа ұнын да ала барсын. Бірақ сол ұнға ол не май құйып, не хош иісті зат салушы болмасын. Себебі бұл — қызғанышқа бола ұсынылған астық тартуы, ол әділетсіздіктің орын алған-алмағанын тексеріп білуге арналған естелік тарту.

16Діни қызметкер әйелді алға шығарып, Жаратқан Иенің алдында тұрғызсын. 17Діни қызметкер қыш құмыраға Жаратқан Иеге бағышталған судан құйып, оған киелі шатырдың жер еденінен алынған біразырақ топырақты салсын. 18Содан соң ол Жаратқан Иенің алдында тұрған әйелдің шашын жайғызып, оның қолына естелік тартуын, яғни қызғанышқа бола ұсынылған астық тартуын, ұстатсын. Ал өзі қарғыс келтіретін жаңағы ащы су құйылған құмыраны ұстап тұрсын. 19Діни қызметкер әйелге ант бергізіп, оған былай десін: «Егер бөтен еркек сенімен төсектес болмаған болса, сен некелі күйеуің бола тұра оған опасыздық жасамаған әрі өзіңді арамдамаған болсаң, қарғыс алып келетін мына ащы су саған еш зиянын тигізбесін. 20Бірақ егер сен түзу жолдан адасып, некелі күйеуің бола тұра өзге еркекпен төсектес болып, күйеуіңе опасыздық жасап, өзіңді арамдаған болсаң, — 21осы кезде діни қызметкер әйелге қарғыс келтіретін мына анттың сөздерін айтқызып, оған былай десін: — онда Жаратқан Ие саған бойыңа бала бітсе оны түсіріп тастайтын құрсақ беріп, бедеу қылсын. Солай сенің халқың саған лағнет айтып, айыптайтын болсын! 22Қарғыс алып келетін осы су денеңе еніп, сені бедеу қылып, ал құрсағыңды бойыңа бала бітсе, түсіріп тастай беретін етсін!»

Ал әйел бұған: «Аумин,[†] солай болсын!» десін.

23Діни қызметкер осы қарғыстарды бір нәрсеге[*] жазып қойсын. Содан кейін ол жазғандарын ащы сумен өшіріп шайсын. 24Діни қызметкер осы қарғыс алып келетін суды кейінірек әйелге ішкізсін.[*] Егер әйел кінәлі болса, су оның денесіне еніп, оны қатты азапқа ұшыратады. 25Бұдан кейін діни қызметкер әйелдің қолынан қызғанышқа байланысты астық тартуын алып, оны Жаратқан Иенің алдында тербей көтеріп, құрбандық үстеліне[†] алып барсын. 26Ол астық тартуының бір уысын алып, тартудың естелік бөлігі ретінде құрбандық үстелінде өртеп жіберсін. Осыдан кейін әйелге қарғыстың суын ішкізсін. 27Егер әйел шынымен күйеуіне опасыздық жасап арамданған болса, ол қарғыс алып келетін сол ащы суды ішкенде, су оның бойына тарап, оны қатты азапқа ұшыратады. Сол су оның құрсағын ісітіп, мықынын аздырып, оны бала көтере алмайтын етеді. Сол себепті оның аты өз халқының арасында қарғысқа айналады. 28Ал егер сол әйел арамданбаған, ешбір жазығы жоқ болса, ол өзіне тағылған айыптан құтылып, бала көтеретін болады.

29Сонымен, әйел некелі ері бола тұра түзу жолдан адасып өзге ер адаммен төсектес болып арамданғанда, 30немесе күйеуі әйеліне күдіктеніп, қызғанған кезде қолданылатын заң — осы. Сондай жағдайда діни қызметкер әйелді Жаратқан Иенің алдында тұрғызып, оған осы заңды толығымен іске асырады. 31Сонда күйеуі күнәдан таза болады, ал әйелі өзі жасаған күнәсінің кесіріне ұшырайды.

#### 6


Назир анты жайлы нұсқаулар

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы тіл қатып былай деді:

2— Исраилдіктерге мынаны айт: Егер бір ер адам[†] не әйел өзін Жаратқан Иеге ерекше бағыштап бөлектейтін назир антын[†][*] берсе, 3сол адам шараптан және ашыған басқа сусыннан бас тартсын, әрі шарап не өзге ашыған сусыннан жасалған сірке суын да ішпеуі керек. Оған не жүзім шырынын, не жаңа піскен жүзімді, не мейізді ішіп-жеуіне болмайды. 4Құдайға бағышталып назир болып жүрген кезінде оған жүзім бұтасынан шығатын еш нәрсені, тіпті жүзімнің қабығы мен дәнегін де жеуге болмайды.

5Адамның Құдайға бағышталып назир антын ұстанған кезінде оның басына ұстара тимеуі тиіс. Жаратқан Иеге өзін ерекше бағыштаған киелі[†] мерзімі біткенше ол шашын өсіре берсін. 6Өзін Жаратқан Иеге бағыштаған бүкіл уақыт бойы ол өлікке жақындамасын. 7Тіпті өз әкесі, шешесі немесе туған бауыры қайтыс болса да, ол солардың мәйітіне барып өзін арамдамасын. Оның Құдайға бағышталғандығының сыртқы белгісі[†] — басындағы шашы. 8Өзін Жаратқан Иеге бағыштаған күллі мерзім бойы сол адам осылай жүруі керек.

9Егер оның көз алдында біреу кенеттен қайтыс болса, осының өзі де оның басындағы бағышталған шашты арамдайды. Жеті күндік тазару мерзімі өткен соң ол шашын алдырып тастасын. 10Ал сегізінші күні ол кездесу шатырының кіреберісіне діни қызметкерге[†] екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді алып келсін. 11Сол адам өліктің жанында болуы арқылы күнәлі болғандықтан,[*] діни қызметкер екі құстың біреуін күнәнің құнын өтейтін, ал екіншісін түгелдей өртелетін құрбандық ретінде шалсын. Осылай адам өліктің қасында болып арамданған күйінен тазарады. Сол күні ол қайтадан назир антын беріп, бұдан былай шашын өсіретін болсын. 12Ол өзін қайтадан Жаратқан Иеге бағыштап назир болып, соған арнайы уақытты белгілесін және айыбын өтейтін құрбандығы ретінде бір жасар тоқтыны алып келсін. Себебі ол арамданып қалғандықтан оның назир болған бұрынғы күндері жарамсыз.

13Адамның назир болып Құдайға ерекше бағышталған мерзімі аяқталған кездегі рәсімдер туралы заң мынау. Назир антын берген адам кездесу шатырының кіреберісіне келтірілсін. 14Ол Жаратқан Иеге арнап мына құрбандықтарды: бір жасар мінсіз еркек тоқтыны — түгелдей өртелетін құрбандыққа, бір жасар ұрғашы тоқтыны — күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа және бір мінсіз қошқарды — Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандыққа алып келсін. 15Осыған қоса ол бір себет таңдаулы бидай ұнынан зәйтүн майымен араластырылып пісірілген ашымаған нан, зәйтүн майы жағылған шелпек, сондай-ақ астық және сұйық тартуларын да әкелсін. 16Діни қызметкер осыларды Жаратқан Иенің алдына әкеліп, күнәнің құнын өтейтін құрбандықты және түгелдей өртелетін құрбандықты шалып ұсынады. 17Бұдан кейін Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандығы ретінде қошқарды шалып, ашымаған нан тартуы бар себетті қоса әкелсін. Сол сияқты, діни қызметкер астық және сұйық тартуларын да ұсынсын. 18Содан соң назир болған кісі басындағы назирлікке бағышталған кезде шыққан шашын кездесу шатырының кіреберісінде қырықсын. Оны Құдаймен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандығының астында жанып жатқан отқа салып өртеп жіберсін. 19Назир болған адам шашын қырқып тастағаннан кейін діни қызметкер құрбандыққа шалынған қошқардың пісірілген оң жақ жауырынын және себеттегі ашымаған нан мен шелпектен бір-бірден алып, оларды назир болған адамның алақанына салып берсін. 20Мұнан соң діни қызметкер оларды Жаратқан Иенің алдында әрі-бері тербеп ұсынады. Олар әрі-бері тербеп ұсынылған төс және көтеріп ұсынылған сан етімен бірге діни қызметкердің үлесіне тиесілі әрі киелі.[*] Бұдан былай назир болған адамның шараптан ішуіне болады.

21Өзін Жаратқан Иеге антпен ерекше бағыштап назир болған адамның жасайтын тартулары туралы заң осы. Егер назир болған адам өзі ұсынуға тиісті тартуларына қоса басқа нәрсені де ұсынуға серт берген болса, онда өзінің сол сертін де бұлжытпай іске асыруы қажет.


Діни қызметкердің ақ батасы

22Жаратқан Ие Мұсаға тағы тіл қатып былай деді: 23«Һаронға және оның ұлдарына мынаны жеткіз: Исраил халқына былай деп бата беріңдер:[*]


24Жаратқан Ие сені жарылқап аман сақтай көрсін,
25Жаратқан Ие саған бетінің нұрын төгіп[*] рақымды бола көрсін,
26Жаратқан Ие саған бет-жүзін бұрып тыныштық[*] сыйлай көрсін!


27Осылайша Һарон мен оның ұлдары Исраил халқына Менің есімімді атап бата бергенде, Мен Өзім оларды жарылқайтын боламын».

#### 7


Киелі шатырды Құдайға бағыштағанда ұсынылған тартулар

1Киелі[†] шатырды құрып болған күні Мұса оған және ішіндегі барлық құрал-жабдықтарына, құрбандық үстелі[†] мен оның бұйымдарына май жағу рәсімін[†] орындап, оларды Жаратқан Иеге[†] бағыштап киелі етті. 2Содан соң Исраилдің жетекшілері — санақты жүргізген рубасылар[*] өз тартуларын ұсынды. 3Олар Жаратқан Иеге арнаған сый-тартуларын он екі өгізге жегілген, үсті жабық алты арбаға тиеп алып келді. Әрбір жетекшіге бір өгізден, ал әрбір екі жетекшіге бір арбадан келді. Жетекшілер осыларды киелі шатырдың алдына әкеліп ұсынды.

4Сонда Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 5«Алып келгендерін олардан қабылдап ал. Бұл тартуларды кездесу шатырындағы қызметте қолдануға болады. Оларды леуіліктерге[†] атқаратын қызметтеріне қарай үлестіріп бер».

6Содан Мұса арбалар мен өгіздерді қабылдап алып леуіліктерге тапсырды. 7Мұса (кездесу шатырындағы) қызметтеріне сай екі арба мен төрт өгізді Герсонның ұрпақтарына, 8төрт арба мен сегіз өгізді Мераридің ұрпақтарына үлестірді. Олардың барлығы күллі қызметтерін діни қызметкер[†] Һаронның ұлы Ітамардың басшылығымен атқарды. 9Ал қахаттықтарға Мұса еш көлік бермеді, себебі олардың қызметі — киелі жиһаздарды өз иықтарымен көтеріп алып жүру болды.

10Құрбандық үстеліне май жағу рәсімі жасалып болғаннан кейін, рубасылар құрбандық үстелін қызметке бағыштау рәсіміне байланысты тартуларын оның алдына алып келе бастады. 11Себебі Жаратқан Ие Мұсаға: «Әр күн сайын бір жетекші құрбандық үстелінің қызметке бағышталуына байланысты өзінің тартуларын ұсынатын болсын», — деп бұйырған болатын.

12Бірінші күні Яһуда руының атынан Әминадап ұлы Нағасон өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 13салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген[*] және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 14сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 15түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 16күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 17әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Әминадап ұлы Нағасонның ұсынған сый-тартулары осы болды.

18Екінші күні Исашар руының атынан Суғар ұлы Нетанел өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 19салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 20сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 21түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 22күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 23әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Суғар ұлы Нетанелдің ұсынған сый-тартулары осы болды.

24Үшінші күні Забулон руының атынан Хелон ұлы Елияп өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 25салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 26сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 27түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 28күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 29әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Хелон ұлы Елияптың ұсынған сый-тартулары осы болды.

30Төртінші күні Рубен руының атынан Шедеур ұлы Елисур өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 31салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 32сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 33түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 34күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 35әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Шедеур ұлы Елисурдің ұсынған сый-тартулары осы болды.

36Бесінші күні Шимон руының атынан Суришадай ұлы Шелумиел өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 37салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 38сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 39түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 40күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 41әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Суришадай ұлы Шелумиелдің ұсынған сый-тартулары осы болды.

42Алтыншы күні Ғад руының атынан Рәгуел ұлы Әлиасаф өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 43салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 44сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 45түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 46күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 47әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Рәгуел ұлы Әлиасафтың ұсынған сый-тартулары осы болды.

48Жетінші күні Ефрем руының атынан Амихуд ұлы Әлишама өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 49салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі шатырдың орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 50сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 51түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 52күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 53әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Амихуд ұлы Әлишаманың ұсынған сый-тартулары осы болды.

54Сегізінші күні Манаса руының атынан Педасур ұлы Гамалиел өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 55салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 56сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 57түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 58күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 59әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Педасур ұлы Гамалиелдің ұсынған сый-тартулары осы болды.

60Тоғызыншы күні Бунямин руының атынан Гидеони ұлы Абидан өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 61салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 62сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 63түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 64күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 65әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Гидеони ұлы Абиданның ұсынған сый-тартулары осы болды.

66Оныншы күні Дан руының атынан Амишадай ұлы Ахиезер өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 67салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 68сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 69түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 70күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 71әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Амишадай ұлы Ахиезердің ұсынған сый-тартулары осы болды.

72Он бірінші күні Ашир руының атынан Охран ұлы Пагиел өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 73салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 74сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 75түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 76күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 77әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Охран ұлы Пагиелдің ұсынған сый-тартулары осы болды.

78Он екінші күні Нафталим руының атынан Енан ұлы Ахира өзінің мына сый-тартуларын ұсынды: 79салмағы жүз отыз мысқал күміс табақ, жетпіс мысқалдық күміс тостаған, екеуінің де салмағы киелі орындағы мысқалмен өлшенген және екеуі де астық тартуымен, яғни маймен араластырылған таңдаулы бидай ұнымен, толтырылған еді, 80сондай-ақ, хош иісті зат салынған салмағы он мысқал алтын таба, 81түгелдей өртелетін құрбандық үшін бір жас бұқа, бір қошқар және бір тоқты, 82күнәнің құнын өтейтін құрбандық үшін бір теке, 83әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылығын білдіретін құрбандық үшін екі ірі қара, бес қошқар, бес теке және бес тоқты. Енан ұлы Ахираның ұсынған сый-тартулары осы болды.


84Сонымен құрбандық үстеліне май жағу рәсімін жасап, оны Жаратқан Иеге бағыштаған кезде Исраилдің рубасыларының ұсынған сый-тартулары мыналар болды: он екі күміс табақ, он екі күміс тостаған, он екі алтын таба. 85Әрбір күміс табақтың салмағы жүз отыз мысқал, күміс тостағанның салмағы жетпіс мысқал болды. Күміс табақтардың жалпы салмағы екі мың төрт жүз мысқалды құрады. Осындағы мысқал киелі орында қолданылатын ресми мысқал бойынша өлшенген. 86Хош иісті зат салуға арналған, шоқ салатын он екі алтын табаның әрқайсысының салмағы ресми өлшем бойынша он мысқалдан болды. Хош иісті зат салуға арналған табалардың жалпы салмағы жүз жиырма мысқал болды.

87Осы рәсімді жасағанда түгелдей өртелетін құрбандыққа шалынған малдар он екі жас бұқа, он екі қошқар, он екі тоқты болды. Олар тиісті астық тартуларымен бірге ұсынылды. Күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде он екі теке әкелінді. 88Жаратқан Иемен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандыққа шалынған малдың жалпы саны мүйізді ірі қарадан жиырма төрт жас бұқа, сонымен қатар алпыс қошқар, алпыс теке және алпыс тоқты болды. Құрбандық үстеліне май жағу рәсімі жасалғаннан кейін шалынған құрбандықтар осы болды.


89Мұса Жаратқан Иемен тілдесу үшін кездесу шатырына барып, ішіне кіретін. Сонда ол Келісім сандығының[†] қақпағының үстіңгі жағында орналасқан екі керуб мүсінінің арасынан өзіне арналған дауысты еститін.[*] Осылай Жаратқан Ие Мұсаға сөзін арнайтын.

#### 8


Киелі шатырдағы жеті шамды орнату

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді: 2Һаронға мынаны айт: «Шам қойғыштың жеті май шамын дайындатқанда жарығы оның алдыңғы жағына түсіп тұратын етіп орнат!» 3Һарон солай істеп, Жаратқан Иенің Мұсаға берген нұсқауына сай шам қойғышқа жеті май шамын орнатты. Олардың жарығы алдыңғы жаққа түсіп тұратын болды.[*] 4Шам қойғыш тұғырынан бастап жоғарғы жағындағы бүршіктеріне дейін түгелдей алтыннан балғамен соғылып жасалған еді. Бұл Жаратқан Иенің Мұсаға көрсеткен үлгісіне сай істелінді.


Леуіліктерді Құдайға қызмет етуге тағайындау

5Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 6«Леуіліктерді[†] басқа исраилдіктердің арасынан бөліп алып, тазару рәсімінен өткіз. 7Оларды тазарту үшін былай істе: олардың үстіне тазарту суын бүркіп шаш. Олар денелеріндегі шашы мен түгін түгел қырып алып тастап, киімдерін жуып, өздерін осылайша тазартсын.

8Содан соң леуіліктер бір жас бұқаны және тиісті астық тартуын, яғни зәйтүн майымен араластырылған таңдаулы бидай ұнын, әрі күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа арналған екінші жас бұқаны әкелсін. 9Леуіліктерді кездесу шатырының кіреберісіне алып келіп, Исраилдің үрім-бұтағының бүкіл қауымын[†] жина. 10Леуіліктерді Жаратқан Иенің алдына алып келгенде, исраилдіктер[*] олардың үстіне қолдарын қойсын. 11Содан Һарон леуіліктерді Исраил халқының Жаратқан Иеге жасаған ерекше тартуы ретінде Оған ұсынып, Оның қызметіне бағыштасын.

12Леуіліктер қолдарын екі жас бұқаның бастарына қойсын, содан кейін біреуін күнәнің құнын өтейтін, екіншісін түгелдей өртелетін құрбандық ретінде өздерін күнәларының арамдығынан тазарту үшін шалып, Жаратқан Иеге ұсынсын. 13Бұдан соң леуіліктерді Һарон мен оның ұлдарының алдына тұрғызып, оларды Жаратқан Иеге арналған ерекше тарту ретінде бағышта. 14Осылайша леуіліктерді басқа исраилдіктердің арасынан бөліп ал. Леуіліктер Менің ерекше меншігім болады.[*]

15Леуіліктерге тазару және Маған ерекше қызмет атқаруға бағышталғанын көрсететін рәсімдерді жасап болғаннан кейін олар кездесу шатырына барып, сол жердегі қызметтеріне кіріссін. 16Себебі исраилдіктердің барлық тұңғыш ұлдары Менікі, бірақ олардың орнына Мен Исраил халқының арасынан леуіліктерді Өзіме тұрақты қызмет етуге таңдап алдым.[*] 17Мысыр елінің тұңғыштарына апат жіберген кезде Мен исраилдіктердің тұңғыштарын, адам[†] болсын, мал болсын, Өзіме бағыштап таңдап алып қойғанмын. 18Сонда Мен леуіліктерді исраилдіктердің тұңғыштарының орнына Өзіме бағыштадым. 19Мен леуіліктерді діни қызметкер[†] Һарон мен оның ұлдарына көмекші болсын деп тапсырдым.[*] Содан леуіліктер исраилдіктердің күнәларының арамдығынан тазартатын құрбандықтарын шалып, ұсынуға және олардың Жаратқан Иенің кездесу шатырында істеуге міндетті басқа жұмыстарын атқаруға тиіс. Өзге исраилдіктердің киелі[†] орынға өз беттерімен жақындап келгендіктерінен бастарына апат түспеуі үшін[*] осылай істедім».

20Содан да Мұса, Һарон және Исраил халқының бүкіл жамағаты леуіліктерді Жаратқан Иеге бағыштап, Оның леуіліктер туралы Мұсаға айтқан нұсқауларының барлығын мұқият орындады. 21Леуіліктер күнәларынан тазару рәсімінен өтіп, киімдерін жуды. Һарон оларды Жаратқан Иеге ерекше тарту ретінде ұсынып, оларды күнәларының арамдығынан тазартатын құрбандық шалды. 22Осыдан бастап леуіліктер діни қызметкер Һарон мен оның ұлдарына көмектесіп, кездесу шатырындағы тиісті міндеттерін атқаруға кірісті. Осының барлығын леуіліктер Жаратқан Иенің Мұса арқылы өздеріне берген нұсқауына сәйкес жасады.

23Жаратқан Ие Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 24«Жасы жиырма беске жеткен леуіліктер орындауға тиісті ереже мынау: олар осы жастан бастап кездесу шатырында қызмет етуге тиіс. 25Жасы елуге жеткенде олар бұл қызметтерінен босатылып, жұмыс істемесін. 26Жасы елуге жеткеннен кейін олардың өзге леуіліктерге кездесу шатырындағы күзетшілік қызметтерін атқаруға көмектесулеріне болады, бірақ басқа жұмыс істемесін. Леуіліктердің қызмет ету тәртібін осылай белгілеулерің[†] керек».

#### 9


Синайда тойланған Құтқарылу мейрамы

1Мысыр елінен шыққаннан кейінгі екінші жылдың бірінші айында Жаратқан Ие[†] Мұсаға Синай атты елсіз далада тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктер Құтқарылу мейрамын[†][*] белгіленген[†] уақытта өткізсін. 3Оны осы бірінші айдың он төртінші күні кешке қарай белгіленген мезгілінде барлық ережелер мен шешімдерге сәйкес өткізсін».

4Сонда Мұса Исраил халқына Құтқарылу мейрамын өткізуді тапсырды. 5Олар Синай атты елсіз далада жүргенде бірінші айдың он төртінші күні кешке қарай Құтқарылу мейрамын өткізді. Исраилдіктер осының барлығын да Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай істеді.


6Алайда халық арасында өлікке жанасып арамданғандықтан сол белгіленген күні Құтқарылу мейрамына қатыса алмаған кейбір адамдар да болды. Олар сол күні-ақ Мұса мен Һаронның алдына келіп, 7былай деді:

— Біз өлікке жанасып, арамданып қалған едік. Неліктен біз басқа исраилдіктермен бірге белгіленген уақытында Жаратқан Иеге арналған құрбандықты ұсынудан шет қалуға тиіспіз? 8Мұса бұған:

— Жаратқан Ие сендер туралы қандай нұсқау берер екен, мен соны біліп алғанға дейін күте тұрыңдар! — деген жауабын берді.

9Сонда Жаратқан Ие Мұсаға мынадай шешімін айтты:

10— Исраилдіктерге былай де: Егер біреу өліктен арамданып қалса немесе алыс сапарда жүрсе, ондай адам[†] бәрібір Жаратқан Иеге арналған Құтқарылу мейрамын өткізсін. 11Сол адам екінші айдың он төртінші күні кешке қарай құрбандыққа бір тоқты шалып, оны ашытқысыз пісірілген нанмен және ащы шөптермен қосып жесін. 12Ол таңға дейін құрбандықтан еш нәрсе қалдырмасын әрі ешбір сүйегін сындырмасын.[*] Адам мұны Құтқарылу мейрамын өткізу жайлы барша ережеге сай істесін.

13Ал егер біреу таза, арамданбаған болса да, алыс сапарға шықпаса да, Құтқарылу мейрамына немқұрайды қарап, оны өткізбесе, ондай жан Жаратқан Иеге белгіленген мезгілінде құрбандығын ұсынбағандықтан Оның алдында кінәлі болады. Мұндай адамды халықтың арасынан аластату керек.

14Егер араларыңда тұрып жатқан бір жат жұрттық Құтқарылу мейрамын өткізгісі келсе, оны арнайы ережелер мен шешімдер бойынша өткізуі керек. Бұндай ережелер не елде туылған исраилдік болсын, не сендермен бірге тұруға келген жат жұрттық болсын барлығыңа бірдей тиісті.


Құдайдың өз халқын жолда жетелеуі

15Сонымен Жаратқан Иенің жердегі тұрағы — Келісімнің[†] айғақтары сақталған киелі[†] шатыр тұрғызылды. Сол күні бұлт киелі шатырдың үстін жауып тұрды. Кеш батқан кезде таңға дейін шатырдың үстінен от тәрізді көрінетін бұлт жарқырап тұрды.[*] 16Осылай әрқашан күндіз (бағана тәрізді) бұлт киелі шатырдың үстін жауып тұратын болды. Түнде бұлт жалындаған отқа ұқсайтын. 17Бұлт шатыр үстінен жоғары көтерілген кезде ғана исраилдіктер жолға жиналып, оның соңынан жылжып көшіп отырды. Ал бұлт бір жерге тоқтаса, сол жерге олар да тұрақтап қостарын тігетін. 18Исраилдіктер осылайша сапарға шыққанда да, бір орында тұрақтап қостарын тіккенде де Жаратқан Иенің еркі бойынша істеп отырды. Бұлт киелі шатыр үстінде тұрған кезде исраилдіктер де қостарында қала берді.

19Бұлт шатыр үстінде ұзақ уақыт тұрақтағанда да, исраилдіктер Жаратқан Иенің еркіне бағынып жолға шықпайтын. 20Кейде бұлт кездесу шатырының үстінде санаулы күн ғана тұратын. Сонда халық Жаратқан Иенің еркімен тұрақтап, тек Оның еркімен ғана сапарға шығатын. 21Кейде бұлт кешке тоқтап, келесі күні таңертең қайтадан алға жылжитын. Күндіз болсын, түнде болсын, бұлт жоғары көтерілген кезде исраилдіктер жолға шығып отырды. 22Екі күн не бір ай болсын, немесе өте ұзақ уақыт болсын, бұлт шатыр үстінде тұрғанда, исраилдіктер де жылжымай тұрақтап тұрды. Ал бұлт жоғары көтеріліп, жылжи бастағанда, олар да көштерін жалғастыратын. 23Олар Жаратқан Иенің бұйрығымен тоқтап, әрі Оның бұйрығымен жолға шығып жүрді. Осылайша исраилдіктер Жаратқан Иеге мойынсұнып, Оның Мұса арқылы берген бұйрықтарын орындайтын.

#### 10


Белгі беретін күміс кернейлер

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді: 2«Исраил қауымына[†] жиналу не жолға шығу туралы белгі[†] беру үшін күмістен балғамен соққызып екі керней жасатып ал. 3Кернейдің екеуі де тартылған кезде, бүкіл қауым кездесу шатырының алдында жиналсын. 4Ал біреуі ғана тартылғанда тек жетекшілер — Исраилдің мыңбасылары ғана сенің алдыңа жиналсын. 5Кернейлермен дабыл тартылғанда, кездесу шатырының шығыс жағында қостарын тіккен рулар жолға аттансын. 6Кернейлермен екінші рет дабыл тартылғанда, шатырдың оңтүстігіндегі рулар жолға аттансын. Сонымен кернейдің дабыл берген дауысы жолға шығудың белгісі болады. 7Ал қауымның жиналуына белгі бергенде, кернейлеріңді дабыл бермей, басқаша тартыңдар.

8Кернейлерді тартатындар — Һароннан тараған діни қызметкерлер[†] болсын. Бұл — болашақтағы ұрпақтарыңа да тиісті тұрақты ереже. 9Елдеріңде өздеріңе зорлық жасаған жауға қарсы соғысқандарыңда да, кернейлерді дабыл беріп тартыңдар! Сонда Мен, Құдайларың Жаратқан Ие, сендерді ескеріп, жауларыңнан құтқаратын боламын. 10Сендер қуана той тойлағанда, белгіленген мейрамдарыңды өткізген уақыттарыңда, әр айдың бірінші күні, түгелдей өртелетін және Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін құрбандықтарыңды ұсынған кездеріңде де, кернейлеріңді тартыңдар! Сонда Мен сендерді ерекше ескеретін боламын. Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін».


Исраилдің Синайдан Паран даласына көшуі

11Сол екінші жылдың екінші айының жиырмасыншы күні Келісімнің[†] айғақтары сақталған киелі[†] шатырдың үстіндегі бұлт жоғары көтеріліп, алға жылжи бастады. 12Сонда исраилдіктер Синай атты елсіз даладан шығып, бұлт жылжи Паран даласына келіп тоқтағанша көштерін жалғастырды. 13Осылайша олар Жаратқан Иенің Мұса арқылы жақында берген нұсқауларына[*] сай алғаш рет жолға шықты.

14Яһуда тұрағындағы үш ру соның байрағының астында көш бастап шықты. Яһуда руы жасағының басшысы Әминадап ұлы Нағасон, 15Исашар руы жасағының басшысы Суғар ұлы Нетанел, 16Забулон руы жасағының басшысы Хелон ұлы Елиап болды. 17Бұлардан кейін Леуі руының Герсон мен Мерариден тараған екі тармағы киелі шатырды жинап, оны көтеріп алып жолға шықты.

18Олардан соң Рубен тұрағындағы үш ру соның байрағының астында жолға шықты. Рубен руы жасағының басшысы Шедеур ұлы Елисур, 19Шимон руы жасағының басшысы Суришадай ұлы Шелумиел, 20Ғад руы жасағының басшысы Рәгуел ұлы Әлиасаф болды. 21Олардан кейін Леуі руының Қахаттан тараған тармағы киелі шатырдың жиһаздары мен жабдықтарын көтеріп алып жолға шықты. Бұлар қоныстанатын жерге келіп жетпес бұрын киелі шатыр құрылып, дайын тұратын.

22Солардан кейін Ефрем руының тұрағындағы үш ру соның байрағының астында жолға шықты. Ефрем руы жасағының басшысы Амихуд ұлы Әлишама, 23Манаса руы жасағының басшысы Педасур ұлы Гамалиел, 24Бунямин руы жасағының басшысы Гидеони ұлы Абидан болды.

25Бүкіл көштің соңын қамтып, Дан тұрағындағы үш ру соның байрағының астында жолға шықты. Дан руы жасағының басшысы Амишадай ұлы Ахиезер, 26Ашир руы жасағының басшысы Охран ұлы Пагиел, 27Нафталим руы жасағының басшысы Енан ұлы Ахира болды. 28Көшкен кезде исраилдіктер жасақтарына сәйкес осындай тәртіппен жолға шығатын.


Жол көрсететін жетекші Хобаб

29Мұсаның қайын атасы мадияндық Рәгуелдің[*] ұлы Хобаб та сол жерде еді. Мұса (балдызы) Хобабқа былай деді:

— Жаратқан Иенің бізге табыстауға сөз берген еліне қарай бара жатырмыз. Сол елге бізбен бірге жүрсеңші. Жаратқан Ие Исраилге игіліктерді уәде етті. Біз де саған жақсылық жасайтын боламыз. — 30Хобаб оған:

— Жоқ, бармаймын. Мен өз еліме, өз жұртыма қайтып оралмақшымын, — деп жауап қатты. 31Ал Мұса:

— Өтінемін, бізді тастай көрме. Елсіз далада тұрақтауға болатын жерлерді жақсы білесің ғой. Біздің көзіміз іспетті жол бастаушымыз болсаңшы. 32Егер бізбен бірге жүрсең, Жаратқан Иенің бізге сыйлайтын игіліктерін сенімен де бөлісеміз, — деді.[*]

33Сонымен исраилдіктер Жаратқан Иенің тауынан шығып, үш күндік жол жүрді. Сол үш күн бойы Келісім сандығы[†] оларға тынығып демалатын орын табу үшін алдарында жүріп отырды. 34Күндіз қоныстан көшкенде Жаратқан Иенің бұлты олардың үстінде болды. 35Келісім сандығы көшпен бірге жолға шыққан сайын Мұса былай деп сиынатын:


— Уа, Ием[†], көтерілші, жауларың шашырасын,
Өзіңді жек көретіндер алдыңнан қашсын!


36Келісім сандығын көтеріп алып жүргендер тоқтап тыныққан сайын Мұса былай деп өтінетін:


— Уа, Жаратқан Ием, тұрақтай гөр қайта
Исраилдің сан мыңдағандарына!

#### 11


Шағымданған халықтың отпен жазалануы

1Ал халық Жаратқан Иенің[†] алдында ауыртпалықтарға шағымдана берді. Мұны естіген Жаратқан Иенің қаһары лаулап, Оның қасынан от лап етіп шықты. От халықтың арасына түсіп, ел қонысының шетін жалмап өртеп жіберді. 2Сонда халық Мұсаға айқайлап жалбарынды. Мұса Жаратқан Иеге сиынып мінажат еткенде от басылды. 3Жаратқан Иенің оты халықтың арасында жанып өртегендіктен, сол жер Табера (демек, Өрт) деп аталып кетті.


Мұсаның тым ауыр міндетінен түңілуі

4Исраил халқының арасындағы жат жұрттық тобыр[*] өзге тағамдарға құмарлық танытты. Исраилдіктердің өздері де қайтадан күңкілдей жыланып: «Біреу бізге ет жегізсе ғой, шіркін! 5Мысырдағы тегін балықты айтсаңшы! Қияр мен қарбыз, жуа, пияз әрі сарымсақ дегендерді айтсаңшы! 6Ал енді, көзіміз мына маннадан басқа ештеңені көрмейді. Оны жей-жей тәбетіміз таусылып, өзегіміз талды ғой!» — деп шағымданды.

7Ал манна болса, көжекөк[*] өсімдігінің дәндеріндей, түсі ақшыл сары шайыр сияқты болды. 8Адамдар далаға барып, маннаны жинап алатын, содан кейін оны қол диірменге тартып не келіде түйіп ұнтақтайтын. Содан олар оны қазанда пісіретін немесе одан күлше нан жасайтын. Маннаның дәмі май жағылған тәтті нанның дәміндей болатын.[*] 9Түнде қонысқа шық түскенде онымен бірге манна да түсетін.

10Осылай Мұса халық әулеттерінің бәрі қостарының кіреберісінде шағымданып зарлап жатқандарын естіді. Жаратқан Ие оларға қатты қаһарланып, Мұса да соларына наразыланды. 11Ол Жаратқан Иеге мінажат етіп:

— Неге мендей қызметшіңнің басына осы ауыртпалықты түсіріп тұрсың? Неге маған рақыммен қарамайсың? Мына күллі халықтың ауыртпалығын маған жүктеп, Өзің жек көретіндей мен не істедім? 12Осы халыққа мен жүкті болдым ба? Оны дүниеге[†] келтірген мен бе едім? Сенімді бала күтушінің сәбиді бауырына алып көтеріп жүретініндей, маған мына халықты ата-бабаларына сыйлауға уәде еткен елге көтеріп алып баруға сол себепті бұйырасың ба?[*] 13Бізге ет бер, ет жегіміз келеді деп жылап жүрген халыққа мен етті қайдан тауып беремін? 14Осы халықтың ауыр жүгін мен жалғыз өзім көтеріп алып жүре алмаймын, бұл мен үшін тым қиын![*] 15Егер Сен шынымен маған осылай етпекші болсаң, онда мейірімді болып мені қазір-ақ өлтіре сал. Басыма түскен осы пәлені көргеннен бұл әлдеқайда артық! — деді.


Мұсаға көмектесетін ақсақалдарға Құдайдың өз Рухын қондыруы

16Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп жауап берді:

— Исраилдің жетпіс ақсақалын жинап ал! Өзің оларды халықтың қамын ойлайтын басқарушылары ретінде жақсы танып білуің керек. Сол адамдарды кездесу шатырының алдына алып кел. Осы жерде күтіп тұрыңдар. 17Мен сол жерге түсіп, өзіңмен тілдесемін. Сендегі Рухтан алып, олардың әрқайсысына үлестіріп қондырамын. Сонда осы халықты басқарудың ауыр жүгін сен жалғыз өзің көтермейсің, олар да сенімен бірге көтерісетін болады. 18Ал халыққа мынаны жеткіз: Жаратқан Иеге бағышталып тазару рәсімінен өтіп ертеңгі күнге дайындалыңдар! Ет жейтін боласыңдар. «Біреу бізге ет жегізсе ғой, шіркін! Мысырда жүрген кездеріміз жақсырақ болатын еді!» деген шағымдарың Жаратқан Иенің құлағына жетті. Енді Ол сендерге ет береді, соны жейсіңдер! 19Сендер сол етті тек бір күн не екі күн емес, бес, он, жиырма күн емес, 20тұтас бір ай бойы мұрындарыңнан шығып, өздерің ет атаулыдан жиренгендеріңе дейін жейтін боласыңдар.[*] Өйткені сендер Жаратқан Иеден бас тарттыңдар, ал Ол сендердің араларыңда. Сендер: «Неге ғана біз Мысырдан көшіп шықтық екен?!» деп Оның көз алдында шағымдана зарладыңдар.

21Сонда Мұса Жаратқан Иеге былай деді:

— Міне, алты жүз мың жаяу жасақшысы бар халықтың арасында тұрмын. Ал Сен «Мен оларға тұтас бір ай бойы жейтін ет беремін» дейсің. 22Отар-отар қой-ешкі мен табын-табын ірі қара сойып бергенде де бұл оларға жетер ме екен? Тіпті теңіздің бүкіл балығын аулап бергенде де бұл оларға жеткілікті болар ма екен? — 23Жаратқан Ие Мұсаға жауап қатып:

— Немене, бұлай істеу Жаратқан Иенің қолынан келмейді деп ойлайсың ба? Айтқан сөзімнің іске асып-аспайтынын қазір көретін боласың, — деді.

24Мұса шықты да, Жаратқан Иенің сөздерін халыққа жеткізді. Содан соң ол халықтың ақсақалдарынан жетпіс адамды жинап алып, оларды кездесу шатырын айналдыра тұрғызды. 25Сонда Жаратқан Ие бұлт ішімен төмен түсіп, Мұсамен сөйлесті; Мұсаға қонған Рухтан алып, Оны сол жетпіс ақсақалға үлестіріп қондырды. Өздеріне Рух[†] қона салысымен олар пайғамбар[†] ретінде Құдайдың хабарын жеткізе бастады.[*] Ал кейін олар бұларын тоқтатты.

26Ақсақалдар ретінде Елдад пен Модад деген екі адам[†] да тізімге енгізілген болатын. Бірақ олар басқалармен бірге кездесу шатырына кірмей, қоныста қалып қойған еді. Алайда Рух оларға да қонып, екеуі қоныста пайғамбар ретінде Құдайдың сөзін[†] жеткізді. 27Бұны көріп қалған бір жас жігіт Мұсаға жүгіріп барып: «Елдад пен Модад қоныста пайғамбар ретінде Құдайдың хабарын жеткізіп жатыр!» — деді.

28Сонда жастайынан Мұсаға қызмет етіп келген Нұн ұлы Ешуа:

— Мырзам,[†] Мұсеке, оларды тоқтата көріңіз! — деді. 29Ал Мұса оған:

— Сен менің қамымды жейсің бе? Жаратқан Ие өз халқының бәріне де Өзінің Рухын қондырып, олардың барлығының да пайғамбар болып кетуін тілеймін,[*] — деп жауап қайырды. 30Бұдан кейін Мұса ақсақалдармен бірге ел қонысына қайтып оралды.


Жаратқан Ие жіберген бөденелер

31Ал Жаратқан Ие бір жел жіберіп, сол жел теңіз жақтан бөденелерді ел қонысына ұшырып алып келді. Құстар ел қонысын айналдыра екі бағытта бір күндік жол қашықтықта екі шынтақ биіктікке төмендеп түсті. 32Халық шығып, сол күні және ертеңіне күні бойы бөдене жинап жүрді. Олардың әрқайсысы ең аз дегенде он үлкен қапқа сыярлық мөлшерде бөдене жинап алып, (бауыздады да, кептіру үшін) қоныстың айналасында жайды. 33Алайда олар шайнап жеп жатқан еттерін әлі жұтып үлгірмей жатып-ақ, Жаратқан Ие оларға қаһарланып, сұрапыл апат жіберді. 34Осы себепті сол жер Қиброт-Хатауа (демек, Құмарту қабірлері) деп аталып кетті. Өйткені ет жеуді аңсап құмартқандар сол жерде қабірге қойылды.

35Қиброт-Хатауадан халық жолға шығып, Хасиротқа жетіп, сонда тұрақтады.

#### 12


Мәриям мен Һаронның Мұсаға қарсы шығуы

1Мұса құштық[*] әйелге үйленген болатын. Бір күні Мәриям мен Һарон соған бола Мұсаны сынады. 2Олар тағы былай деді: «Жаратқан Ие[†] тек Мұсаға ғана сөйлеп пе еді? Ол бізге де сөйледі емес пе?» — Бұлары Жаратқан Иенің құлағына жетті.

3Ал Мұса жер бетіндегі барлық адамдардың ең кішіпейілі болатын.

4Жаратқан Ие кенеттен Мұса, Һарон, Мәриямды: «Үшеуің кездесу шатырына келіңдер!» — деп шақырды. Үшеуі сонда барды. 5Жаратқан Иенің Өзі бағана тәрізді бұлтпен төмен түсіп, шатырдың кіреберісінде тұрып, Һарон мен Мәриям екеуін шақырды. Екеуі алға қарай шықты. 6Жаратқан Ие оларға тіл қатып былай деді: «Енді сөзіме құлақ салыңдар! Сендердің араларыңда пайғамбар[†] бар болса, оған аян арқылы көрініп, түсінде онымен тілдесемін. 7Ал қызметшім Мұсамен бұлай емес. Ол — Менің бүкіл үйімдегі адал қызметшім. 8Мен онымен жұмбақтап емес, бетпе-бет, анық тілдесемін. Мұса Менің — Жаратқан Иенің бейнесін көреді.[*] Өз қызметшім Мұсаға қарсы сөйлеуден сендер қалайша қорықпадыңдар?»

9Жаратқан Иенің қаһары оларға қарсы лап етіп, Өзі қастарынан алшақтап кетті. 10Бұлт киелі[†] шатырдан жоғары көтеріліп кеткенде, Мәриямның бүкіл денесін қардай аппақ алапес[*] басып кетті. Һарон Мәриямға қарай бұрылғанда, оның алапес екенін көрді.

11Сонда Һарон Мұсаға: «Уа, мырзам![†] Ақымақтықтан жасаған күнәмізді бізге қарсы қоймаңыз! 12Мәриямның ана құрсағынан шығып жатқан өлі нәресте іспетті болуына жол бермеңіз. Оның тәнінің жартысы шіріп кетіпті!» — деп жалынды. 13Мұса Жаратқан Иеге:

— Уа, Құдай[†], оны сауықтыра гөр! — деп жалбарына сиынды. 14Жаратқан Ие Мұсаға:

— Егер әкесі бетіне түкіріп жіберген болса, Мәриям ұялғаннан жеті күн бойы жұрттың көзіне көріне алмай жүрмес пе еді? Сол сияқты ол ел қонысының сыртына жеті күнге аластатылсын. Содан кейін оны қайтадан алып келуге болады, — деді.

15Осылайша Мәриям жеті күн бойы қоныстың сыртына аластатылды. Оны қайтып алып келмейінше, халық жолға шыққан жоқ.

#### 13


Қанахан еліне барлаушылар жіберу

1[*] Мұнан кейін халық Хасироттан көшіп шығып, Паран атты елсіз далаға жетіп, қостарын тікті. 2Сонда Жаратқан Ие[†] Мұсаға былай деп тапсырды: 3«Мен Исраил халқына табыстап отырған Қанахан елін барлап келу үшін сол жерге адамдар жібер. Ата-бабаларынан тараған он екі рудан бір-бір басшыдан жібер». 4Сонымен Мұса оларды Жаратқан Иенің нұсқауы бойынша Паран атты иен даладан жұмсап жіберді. Олардың барлығы Исраил халқының басшыларынан болатын.

5Олардың аты-жөндері мыналар: Рубен руынан Зақур ұлы Шаммуа, 6Шимон руынан Хори ұлы Шапат, 7Яһуда руынан Ефунне ұлы Халеп, 8Исашар руынан Жүсіп ұлы Иғал, 9Ефрем руынан Нұн ұлы Ошия,[*] 10Бунямин руынан Рафу ұлы Палти, 11Забулон руынан Соди ұлы Ғаддиел, 12Жүсіптен тараған Манаса руынан Суси ұлы Ғадди, 13Дан руынан Гемалли ұлы Әмиел, 14Ашир руынан Михайл ұлы Сетур, 15Нафталим руынан Уопси ұлы Нахби, 16Ғад руынан Махи ұлы Геуел. 17Мұсаның елді барлап келуге жіберген адамдарының есімдері осылар. Ал Мұса Нұн ұлы Ошияға Ешуа деген жаңа ат қойды.[*]

18Сонымен Мұса оларды Қанахан елін барлап келуге жіберіп, мынадай тапсырма берді: «Осы Негев аймағы арқылы елдің таулы жеріне өрлеп барыңдар. 19Байқап көріңдер: ел қандай екен? Онда тұрып жатқан халықты да байқаңдар, қуатты ма, әлде әлсіз бе, көп пе, әлде аз ба? 20Халықтың тұрып жатқан жері де қандай: жақсы ма, жоқ па? Қандай елді мекендерде тұрады екен, шатырлы қоныстарда ма, әлде бекіністі қалаларда ма? 21Жерлерінің топырағы қандай: құнарлы ма, әлде құнарсыз ба? Онда ағаш[†] өсе ме, жоқ па? Батыл да қайсар болып сол елдің жемістерінен де біраз алып келіңдер!» — Бұл жүзім піскен мезгіл болатын.

22Жіберілгендер елге өрлеп барып, оны Сін[*] атты елсіз даладан бастап (солтүстіктегі) Лебо-Хаматқа қарай баратын жолдағы Рехоб аймағына дейін[*] шарлап, барлап шықты. 23Олар елге Негев арқылы еніп, Хеброн[*] қаласына жетті. Онда Анақтың ұрпақтары Ахиман, Шешай, Талмай деген алыптар тұратын. Ал Хеброн Мысырдағы Соған[*] қаласынан жеті жыл бұрын салынған қала. 24Мұнан кейін олар Ешқол аңғарына барып, онда жүзім бұтасынан шоғы бар бір сабағын кесіп алып, оны ағаш бақанға іліп, екеулеп көтеріп кетті. Сонымен бірге олар анар, інжір жемістерінен де ала жүрді. 25Сол жер исраилдік барлаушылардың кесіп алған жүзім шоғына бола Ешқол (демек, жүзім шоғы) аңғары деп аталып кетті.


Барлаушылардың екі түрлі баяндамасы

26Жіберілгендер қырық күн бойы елді барлап болғаннан кейін қоныстарына қайта оралды. 27Олар Паран даласындағы Қадеште[*] жиналып тұрған Мұса мен Һаронның және Исраил халқының бүкіл жамағатының алдында өздерінің көріп-біліп келгендерін айтып беріп, алып келген жемістерін де көрсетті. 28Барлаушылар Мұсаға баяндап былай деді:

— Біз сіз жіберген елге барып келдік. Онда шынында да ағы мен балы молынан ағып жатыр екен. Міне, мыналар — сол елде өсетін жемістер. 29Алайда онда тұратын халық сондай мықты екен! Ондағы қалалар да бекіністі әрі өте үлкен. Біз одан тіпті Анақтың алып ұрпақтарын да көрдік. 30Елдің оңтүстігіндегі Негев аймағында Амалек тайпасы тұрады. Ортадағы таулы аймақта хеттіктер, ебустіктер, аморлықтар орналасыпты. Қанахандықтар (батыстағы) теңіз жағасында және (шығыстағы) Иордан өзені бойында қоныстанған екен.

31Ал Халеп Мұсаның алдында халықты тыныштандырып:

— Уа, халайық, біз елге өрлеп барып, оны иемденіп алайық! Соны сөзсіз істей аламыз! — деді. 32Бірақ онымен бірге барып келген басқалар:

— Жоқ, біз сол халыққа қарсы шыға алмаймыз, олар бізден соншама күшті! — деп онымен келіспеді. 33Сол он барлаушы[*] исраилдіктердің арасында өздері барлап келген ел туралы жағымсыз хабар таратты: «Біз аралап, барлап келген сол ел өз тұрғындарын жалмайтын жер екен! Онда тұрып жатқан халықтың адамдары денелі. 34Бұл жерде алыптың тұқымынан[*] тараған Анақтың ұрпақтары да тұрады! Біз олардың жанында өзімізді шегіртке іспетті кішкентай сезіндік! Олар да бізге солай қарады».

#### 14


Халықтың сенімсіздік білдіріп бас көтеруі

1Сонда бүкіл қауым[†] дауыс көтеріп, түні бойы азан-қазан жылаумен болды. 2Барлық исраилдіктер Мұса мен Һаронға наразыланып, бүкіл қауым болып: «Бізге баяғыда-ақ Мысыр елінде өлгеніміз жақсы болған болар еді![*] Немесе осы елсіз далада өлген болсақ қой! — деп күңкілдесті.[*] 3— Жаратқан Ие[†] бізді бұл елге неге алып келе жатыр екен? Сол жерде біз семсерден қырыламыз, әрі әйел, бала-шағамыз жауға олжа болмақ. Одан да Мысырға қайта оралғанымыз жақсы емес пе!» — 4Олар бір-біріне: «Кәне, басшы таңдап алып, Мысырға қайта оралайық!» — десті.

5Ал Мұса мен Һарон жиналған исраилдіктердің бүкіл қауымының алдында жерге етпетінен жығыла кетті (де, Жаратқан Иеге сиынды). 6Елді барлап келгендердің екеуі — Нұн ұлы Ешуа және Ефунне ұлы Халеп те (басқалардың сенімсіздігіне қатты қайғырып)[†] киімдерінің өңірін айыра жыртты. 7Олар Исраилдің бүкіл қауымына: «Біз барлап келген ел өте керемет[†] екен! 8Егер Жаратқан Ие бізге риза болса, Ол бізді ағы мен балы ағыл-тегіл сол елге алып барып, оны бізге табыстайды. 9Тек Жаратқан Иеге қарсы бас көтермеңдер, елдің халқынан қорықпаңдар! Олар бізге жем болады: олар қорғаныштарынан ада қалған. Ал арамыздағы Жаратқан Ие бізге жар! Олардан еш қорықпай-ақ қойыңдар!» — деп ескертті.

10Бірақ бүкіл қауым олардың екеуін таспен атқылап өлтіру туралы айта бастады. Сонда кездесу шатырынан Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты барлық исраилдіктерге көрінді. 11Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

— Мына халық Мені қашанға дейін менсінбей жүре береді? Мен олардың көз алдында құдіретімді дәлелдейтін қаншама кереметтер жасаған болсам да, олар қашанға дейін Маған сенбей жүре бермек?! 12Енді Мен бұл халыққа індет жіберіп, құртамын. Содан кейін сенің өзіңнен олардан да көбірек әрі күштірек халықты өрбітемін!


Пайғамбардың арашалық дұғасы

13Ал Мұса Жаратқан Иеге былай деп сиынды:

— Сонда мысырлықтар бұл туралы еститін болады! Сен осы халықты Өзіңнің құдіретіңмен олардың арасынан алып шықтың ғой! 14Олар мұны Қанахан елінің тұрғындарына айтатын болады. Уа, Жаратқан Ие, Сенің осы халықтың ортасында екендігің жайлы олар естіген. Уа, Ием[†], Сенің адамның көзіне көрініп аян бергенің әрі өз бұлтыңның халқыңның үстінде қалықтап тұрғаны да олардың құлақтарына шалынған. Сенің күндіз бағана тәрізді бұлт ішінде, ал түнде жалындаған от бағанасының ішінде халқыңның алдында жүргендігің туралы да олар хабардар. 15Бірақ егер Сен мына халықты бір адамын да қалдырмай қырып тастасаң, онда Өзің туралы естіген бөтен халықтар: 16«Әне, көрдің бе, Жаратқан Ие сол халықты оларға беруге Өзі ант еткен елге жеткізе алмапты. Сол себепті Ол халықты елсіз далада қырып тастапты» деп Сені табаламақ. 17Сондықтан да, уа, Ием, Сенің зор құдіретің көріне түссін! Өзің сол туралы былай деп едің ғой:


18«Жаратқан Ие тез қаһарланбайды,
Ол сондай сенімді де қайырымды,
Көтеріліс пен теріс қылықтарды
Тіпті кешіруге дайын тұрады!
Ал қасарысқанды жазасыз қалдырмайды,
Ол аталарының күнәлары үшін
Жазалайды балалары мен немерелерін,
Тіпті шөберелері мен шөпшектерін».[*]


19Өзіңнің ұлы да берік мейіріміңе сай осы халықтың күнәсін кешіре гөр! Оларды Мысырдағы кездерінен бастап қазірге дейін осылайша кешіріп келдің ғой.

20Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп жауап берді:

— Жарайды, сенің өтінгеніңдей Мен оларды кешіремін. 21Бірақ Мен, мәңгі тірі Жаратқан Ие, былай деп ант етемін: Бүкіл дүниенің Менің салтанатты ұлылығыма толы екендігі шүбәсіз. 22Сол сияқты, мына адамдардың тағдыры да еш шүбәсіз. Олар Мысырда және осы айдалада Менің ұлы салтанатымды әрі құдіретімді дәлелдеген керемет істерімді өз көздерімен көрсе де, Мені он рет еркінсіп сынап, даусыма құлақ түрмеді! 23Сол үшін олардың ешқайсысы да Мен ата-бабаларына табыстауға ант еткен елді көрмейтін болады! Мені менсінбегендердің ешқайсысы да сол елге[*] көз тастамайды! 24Алайда қызметшім Халеп ондай мінез[*] көрсетпей, Маған шын жүректен сенімді болғандықтан, Мен оны өзі барлап келген сол елге апарып кіргіземін. Оның ұрпақтары сол елді иемденетін болады.

25Ендеше амалектіктер мен қанахандықтар аңғарларда тұрғандықтан сендер ертең кері бұрылып, иен дала жолына түсіп, Қамысты теңізге қарай[*] беттеңдер!


Өз бетімен аттанған халықтың жеңілісі

26Содан соң Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға былай деді: 27«Мына зұлым жамағат қашанға дейін Маған қарсы күңкілдеп шағымдана бермек? Исраилдіктердің Маған қарсы күңкілдеп шағымдануы құлағыма шалынды. 28Оларға мынаны жеткіз: Мәңгі тірі Жаратқан Ие былай деп ант етеді: құлағыма шалынған сендердің айтқандарыңды Мен өз бастарыңа айнытпай-ақ келтіремін! 29Санақтан өткен жасы жиырмадағы не одан асқан еркек кіндіктілерің — Маған қарсы күңкілдеп наразылық білдірген барлығыңның сүйектерің осы иен далада шашылып қалады. 30Мен өздеріңді қоныстандыруға ант еткен сол елге Ефунне ұлы Халеп пен Нұн ұлы Ешуа екеуінен басқа сендердің ешқайсыларың кірмейсіңдер! 31Сендер бала-шағамыз жауға олжа болады деген едіңдер. Алайда осы балаларыңды өздерің менсінбей қойған сол елге Мен Өзім алып барамын. Елдің игілігін солар көретін болады! 32Ал сендердің сүйектерің осы иен далада қалмақ. 33Жаратқан Иеге деген опасыздықтарыңа бола, бала-шағаларың сендердің бірде-біреуің тірі қалмай құрып бітпейінше, қырық жыл бойы осы иен далада көшіп-қонып мал бағып азап шегетін болады. 34Уәделі елді қанша күн барлаған болсаңдар, сонша жыл, яки қырық жыл бойы өз кінәларыңның зардабын тартатын боласыңдар. Осылайша Менің өздеріңе қарсы болуымның не екенін ұғасыңдар. 35Мен, Жаратқан Ие, осылай деймін. Және осы айтқандарымды Маған қарсы шыққан мына зұлым жамағаттың бәріне міндетті түрде жүзеге асырамын: олар бірде-біреуі тірі қалмай, осы иен далада құритын болады!»

36Ал Мұсаның елді барлауға жіберген және сол ел туралы халыққа жаман хабар таратып, бүкіл жамағаттың Жаратқан Иеге наразы болуына түрткі салған адамдары 37сол кезде Жаратқан Иенің алдында індеттен көз жұмды. 38Елді барлап келген он екі адамнан тек Нұн ұлы Ешуа мен Ефунне ұлы Халеп екеуі ғана тірі қалды.

39Мұса Жаратқан Иенің айтқан сөздерін Исраил халқына жеткізгенде бәрі қатты қайғырып жылаумен болды. 40Бірақ келесі күні ертемен олар таулы елге қарай өрлеп баруға дайындалып:

— Иә, күнә[†] жасадық, мойындаймыз! Енді Жаратқан Иенің айтқан жеріне өрлеп барамыз! — десті. 41Мұса оларға былай деп басу айтты:

— Неге қайтадан Жаратқан Иенің бұйрығына[*] қарсы шығасыңдар? Осылай табысты болмайсыңдар! 42Таулы жерге қарай өрлеп бармаңдар, өйткені Жаратқан Ие сендермен бірге жүріп жар болмайды. Сонда жауларыңнан жеңіліп күйрейсіңдер. 43Амалектіктер[*] мен қанахандықтар[*] сендерге сол жерде қарсы шығады. Сендер Жаратқан Иеден теріс бұрылып кеткендіктен, Ол араларыңда бірге болмай, сендер семсердің жүзінен қырыласыңдар.

44Алайда олар өркөкіректеніп, таулы жерге қарай өрлеп шығуға бәрібір ұмтылды. Ал Жаратқан Иенің Келісім сандығы[†] және Мұса пайғамбар[†] қоныстан шықпады. 45Сонда таулы жерде тұратын амалектіктер мен қанахандықтар төмен түсіп, исраилдіктерге тап беріп, оларды Хормаға[*] дейін қуып талқандады.

#### 15


Қосымша сый-тартулар

1Кейінірек Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге мынаны айт: Мен сендерге[*] табыстағалы тұрған елге еніп, қоныстанатын боласың. 3Бұдан кейін сендер Өзіме ұнамды хош иісті тартулар ұсынатын боласыңдар. Осы тартуларды адам[†] шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық ретінде, не өзінің Жаратқан Иеге берген сертін орындау үшін, не өз еркімен немесе белгілі[†] мейрамға орай беретін тарту ретінде бағыштай алады. Құрбандықтар мүйізді ірі қара не ұсақ малдан бола алады. 4Сонда сый-тартуды ұсынушы адам шалатын құрбандығына қоса мынадай астық тартуын да әкелсін: ол пұттың оннан біріндей мөлшердегі таңдаулы бидай ұнын екі қадақ зәйтүн майымен араластырып, астық тартуы ретінде ұсынуы керек.[*] 5Түгелдей өртелетін тарту ретінде құрбандыққа шалынған әрбір тоқтыға қоса сұйық тарту ретінде екі қадақ[*] шарап та ұсынылсын.

6Ал егер құрбандыққа қошқар ұсынсаңдар, оған арналған астық тартуы үш қадақ[*] зәйтүн майымен араластырылған бір пұттың оннан екі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұны болсын. 7Сонымен қатар сұйық тарту ретінде үш қадақ шарап та ұсыныңдар. Бұлар Маған хош иісті де ұнамды тарту болады.

8Түгелдей өртелетін құрбандыққа, не берілген сертке байланысты шалынған құрбандыққа, не Өзіммен қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандыққа бір жас бұқаны әкелгенде, 9бұқамен бірге астық тартуы ретінде бір пұттың оннан үштей мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын төрт жарым қадақ зәйтүн майымен араластырып ұсыну керек. 10Соған қоса сұйық тарту ретінде бес қадақ шарап та ұсыныңдар. Бұлар Маған өртелу арқылы ұсынылатын хош иісті де ұнамды тарту болады.

11(Құрбандыққа шалынып, өртелетін) әрбір жас бұқа не қошқарға, әрбір тоқты не ешкіге қоса осы тартулар ұсынылсын. 12Әрқайсыларың әкелген құрбандық малдарыңның санына қарай осылай істеңдер. 13Елде туған әрбір адам Маған өртелу арқылы ұсынылатын хош иісті де ұнамды тарту әкелгенде, бұларын осы нұсқауға сай істеуге тиіс.

14Араларыңда уақытша не тұрақты тұрып жатқан жат жұрттықтар Маған өртелу арқылы ұсынылатын хош иісті де ұнамды құрбандық ұсынса, олар да сендер сияқты істеулері керек. 15Халыққа арналған ережелер сендер үшін де, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар үшін де бірдей болуға тиіс. Бұл — келер ұрпаққа да арналған тұрақты ереже. Мен Жаратқан Иемін, әрі Менің алдымда сендер де, жат жұрттықтар да бірдей боласыңдар. 16Заңдар және шешімдер сендер үшін де, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар үшін де бірдей болулары керек».

17Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деді:

18— Исраилдіктерге мынаны айт: Мен сендерді[*] алып бара жатқан елге жеткен соң, 19елдің өнімін жейтін боласыңдар. Сонда Жаратқан Иеге бағышталған тарту ретінде өнімнің арнайы бөлігін ұсыныңдар. 20Қырманның алғашқы өнімінің тартуы ретінде диірменде тартылған алғашқы ұннан[*] пісірілген дөңгелек нанды әрі-бері тербеп Жаратқан Иеге ұсыныңдар. 21Диірменде тартылған алғашқы ұннан Жаратқан Иеге тарту ұсынуды барлық келер ұрпақтарың да орындасын.


Абайламай жасалған күнәнің құнын өтейтін құрбандық

22Егер Жаратқан Иенің Мұсаға берген осы өсиеттерін абайламай бұзып алатын болсаңдар, 23яғни Жаратқан Иенің алғашқы кезден бастап Мұса арқылы берген барлық өсиеттерінің бірін болашақ ұрпақтарың да 24абайламай бұзып алатын болса және бұл туралы ешкім де білмесе, онда бүкіл қауым[†] бір жас бұқаны шалып, түгелдей өртеп, Жаратқан Иеге хош иісті де ұнамды құрбандық ретінде ұсынсын. Соған тиісті астық және сұйық тартуларын да алып келсін, әрі күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалсын. 25Осылайша діни қызметкер[†] Исраил халқының бүкіл қауымын күнәларының арамдығынан тазартып, олар кешіріледі. Себебі сол күнә[†] әдейі емес, абайламай жасалған еді, әрі исраилдіктер осы теріс істері үшін Жаратқан Иеге арнап өртелу арқылы жасалатын және күнәнің құнын өтейтін құрбандықтарын шалып, өртеп ұсынған болатын. 26Сонда бүкіл исраилдік қауым және араларында тұрып жатқан жат жұрттықтар да кешіріледі, себебі бұны бүкіл халық абайламай істеген болатын.

27Егер бір жеке адам абайламай күнә жасаған болса, онда ол бір жасар ешкіні күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде шалсын. 28Діни қызметкер абайламай күнә жасаған адам үшін оны күнәсінің арамдығынан тазартатын рәсімді Жаратқан Иенің алдында орындайды, осылайша сол адамның күнәсі кешіріледі. 29Абайламай күнә жасаған адам тумысынан исраилдік болсын не араларыңда тұрып жатқан жат жұрттық болсын, екеуіне де қолданылатын заң бірдей болады.


Әдейі жасалған күнәнің жазасы

30Бірақ тумысынан исраилдік болсын не жат жұрттық болсын, әдейі күнә жасайтын кез келген адам сонысымен Жаратқан Иені қорлайды. Ондай адам халықтың арасынан аластатылсын. 31Жаратқан Иенің сөзін түкке тұрғысыз деп есептеп, өсиеттерін бұзғандықтан ондай жан міндетті түрде аластатылсын. Оның кінәсі өз мойнында қалады.

32Исраилдіктер елсіз далада жүрген кезде (араларындағы) бір адам діни демалыс күні отын жинап жүрген жерінен ұсталып қалды. 33Ұстағандар әлгі адамды Мұса мен Һаронның және жамағаттың алдына алып келді. 34Оған қандай шара қолдану керек екендігі анық болмағандықтан, адам қамауға алынды. 35Сонда Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: «Сол адам өлуге тиіс. Бүкіл жамағат оны қоныстың сыртына шығарып, таспен атқылап өлтірсін».

36Бүкіл жамағат адамды қоныстың сыртына алып шығып, Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген нұсқауына сәйкес оны таспен атқылап өлтірді.


Өсиеттерді еске түсіруге арналған шашақтар

37Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

38— Исраилдіктерге мынаны айт: Олар киімдерінің етектеріне арнап шашақтар жасап, оларды етектің бұрыштарына байлайтын болсын. Әр шашақтың қою күлгін түсті жіптен жасалған бауы болуы керек. Келер ұрпақтарыңның бәрі де осындай шашақтарды тағып жүретін болсын. 39Осы шашақтар сендерге ескертпе болады. Ондағы мақсат — шашақтарды көрген сайын естеріңе Жаратқан Иенің барлық өсиеттері түсіп, соларды орындауларың, әрі өз жүректерің мен көздеріңнің құмарлығымен жүріп, Маған опасыздық жасаудан аулақ болуларың. 40Мұны Менің өсиеттерімді әрқашан естеріңде ұстап, орындауларың үшін және осы арқылы Маған, өз Құдайларыңа, бағышталған киелі[†][*] болуларың үшін істеңдер. 41Мен сендердің Құдайларың болу үшін өздеріңді Мысырдан алып шыққан Жаратқан Иемін. Иә, Мен өздеріңнің Құдайларың Жаратқан Иемін.[*]

#### 16


Қорахтың тобының бас көтеруі

1Леуі руының Қахат тармағының[*] адамы Ысқар ұлы Қорах және Рубен руынан шыққан Елияптың екі ұлы Датан мен Абирон әрі Пелет ұлы Ауон өзара сыбайласып, 2Мұсаға қарсы бас көтерді. Олармен бірге исраилдіктердің тағы екі жүз елу атақты ер адамы болды. Бұлар жамағатта тағайындалған қауым[†] жетекшілері еді. 3Барлығы Мұса мен Һаронға қарсы бірігіп, былай деді:

— Жетер енді сендерге! Өздерің ғана емес, бүкіл қауым киелі[†]![*] Жаратқан Ие[†] біздің де арамызда ғой. Сендер неге өздеріңді Жаратқан Иенің халқынан жоғары қоясыңдар?!

4Мұны естігенде, Мұса жерге етпетінен жығыла кетті (де, Жаратқан Иеге сиынды).[*] 5Содан кейін ол Қорах пен оның барлық жақтастарына тіл қатып былай деді:

— Ертең Жаратқан Ие кімнің Өзіне бағышталған киелі екенін көрсетеді. Жаратқан Ие таңдап алғандарына Өзіне жақындауға жол береді.[*] 6Енді сен, Қорах, өзіңнің барлық жақтастарыңмен бірге былай етіңдер: хош иісті заттарды түтететін табалар алыңдар. 7Ертең соларға Жаратқан Иенің алдында қызып тұрған шоқтан салып, үстіне хош иісті зат түтетіңдер. Жаратқан Ие кімді таңдап алып қабылдаса, сол адамның киелі болғаны.[*] Жетер енді сендерге,[*] леуіліктер![†] — 8Мұса Қорахқа тағы былай деді: — Сөзіме құлақ асыңдар, леуіліктер! 9Жаратқан Иенің киелі шатырында қызмет атқару, қауымның алдында тұрып, оларға қызмет етудің өзі — өте сыйлы міндет. Ал Исраилдің Құдайы Исраил халқының арасынан дәл өздеріңді осы міндетті атқаруға таңдап алғандығы сендерге аздық ете ме? 10Қорах, осылайша Жаратқан Ие саған және леуілік ағайындарыңның бәріне Өзінің алдына келіп қызмет етуге жол берген. Ал қазір сендер тағы діни қызметкер[†] болуға да дәмеленіп жатырсыңдар. 11Өзің де, күллі жақтастарың да бұларыңмен Жаратқан Иеге қарсы шығып отырсыңдар. Ал сендер Һаронға наразы болып күңкілдейтіндей, ол кім өзі?

12Содан соң Мұса Елияптың ұлдары Датан мен Абирон[*] екеуін өзіне шақыртты, алайда олар былай деп жауап қатты:

— Жоқ, келмейміз! 13Бізді ағы мен балы ағыл-тегіл елден[*] шығарып алып, мына елсіз далада өлімге душар еткің келіп отырғаны саған аздық ете ме? Соның үстіне сен бізге үстемдік жүргізгің келеді. 14Сен бізді ағы мен балы ағыл-тегіл елге[*] алып барған жоқсың, бізге егіндік жер мен жүзімдіктерді мұралық меншікке үлестірген де жоқсың. Енді мына адамдардың көзін алдауыңды қой! Келмейміз дедік пе, келмейміз!

15Мұса қатты ашуланып, Жаратқан Иеге сиынып: «Олардың сый-тартуларын қабылдай көрме! Мен олардан тіпті бір есек те алған жоқпын! Ешбіреуіне жамандық та істеген емеспін!» — деді. 16Содан Мұса Қорахқа былай деп нұсқау берді:

— Ертең сен өзіңнің барлық жақтастарыңмен бірге және Һарон Жаратқан Иенің алдына келіңдер! 17Әрқайсың бір-бір табадан барлығы екі жүз елу таба әкеліңдер, соларға хош иісті зат салып, Жаратқан Иеге ұсыныңдар.[*] Һарон екеуің де солай істеңдер.

18Сонымен әрбір адам[†] табасын алып, соған қызып тұрған шоқ пен хош иісті зат салып, кездесу шатырының кіреберісінің қасындағы Мұса мен Һаронның жанына келіп тұрды. 19Осылайша Қорах өзінің барлық жақтастарын Жаратқан Иенің кездесу шатырының кіреберісінің алдына Мұса мен Һаронға қарсы жинады.


Қорахтың тобының жазалануы

Сонда бүкіл қауымға Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты көрінді.[*] 20Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді:

21— Екеуің мына қауымнан бөлек тұрыңдар! Мен оларды қас-қағым сәтте-ақ жойып жіберейін!

22Осыны естіген Мұса мен Һарон жерге етпеттерінен жата кетіп:

— Уа, Құдай[†], демі бар күллі тірі жанның Құдайы! Бір адамның жасаған күнәсі үшін бүкіл қауымға қаһарланбақсың ба? — деп жалбарынды.

23Сонда Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді:

24— Қауымға: «Қорах, Датан және Абиронның қостарының жан-жағынан кері шегініңдер!» деп бұйыр.

25Мұса орнынан тұрып, Датан мен Абиронға қарай беттеді. Исраилдің ақсақалдары оның соңынан ілесті. 26Мұса қауымға бұйрық беріп: «Мына зұлым адамдардың қостарынан аулақ шегініңдер! Әрі оларға қарасты ештеңеге де тиісуші болмаңдар! Әйтпесе олардың күллі күнәларына бола сендер де құрып кетесіңдер», — деді.[*] 27Сонда халық Қорах, Датан мен Абиронның тұратын қостарының жан-жағынан кері шегінді. Ал Датан мен Абирон әйелдері, ұлдары және кішкентай сәбилерімен бірге қостарының кіреберісінде тұрды.

28Мұса Исраилдің қауымына тағы былай деді: «Осы істердің барлығын өз ойыма сай емес, Жаратқан Иенің маған тапсыруымен істегеніме мынау арқылы көздерің жететін болады: 29Егер бұлар барлық адамдар іспетті көз жұмып ақ өліммен өлетін болса, онда Жаратқан Иенің мені жібермегені. 30Ал егер Жаратқан Ие бұрын-соңды болмағанды жасап, жер аранын ашып, оларды барлық мал-мүлкімен бірге жұтып қойып, олар тірідей тұңғиыққа[*] түсіп кетсе, онда сендер сол адамдардың Жаратқан Иені менсінбей қорлағанын білетін боласыңдар!»

31Мұса осы сөздерді айтып бола салысымен, сол адамдардың аяқ астындағы жер қақ айырылды. 32Осылай жер аранын ашып, Қорахтың бүкіл тобын үй іштерімен бірге, барлық дүние-мүлкімен қоса жұтып қойды. 33Олар өздеріндегі барымен бірге тірідей тұңғиыққа түсіп кетті. Содан соң жер жабылып, олар жамағаттың арасынан біржола құрып жойылды.

34Айналаларында тұрған бүкіл Исраил халқы олардың айқайын ести сала: «Ойбай, бізді де жер жұтып қоймасын!» — деп, жан-жаққа бас сауғалап қаша жөнелді. 35Ал Жаратқан Ие от жіберіп, өз беттерімен хош иісті заттарды түтетіп жатқан екі жүз елу адамды өртеп жіберді.

36Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 37«Діни қызметкер Һарон ұлы Елазарға мынаны айт: Өрттің арасынан табаларды жинап ал, себебі олар киелі. Іштерінде қызып тұрған шоқтарын алысқа төгіп таста! 38Бұл адамдар күнә[†] жасап, сол үшін өліммен жазаланғанмен, табалары Жаратқан Иенің алдына келтірілгенде Оған бағышталып киелі болды.[*] Табаларды балғамен жалпақтап соғып, құрбандық үстелін[†] солармен қаптап тастау керек. Осылайша исраилдіктерге ескертпе болсын».[*]

39Діни қызметкер Елазар өртеніп кеткендердің әкелген қола табаларын жинап алды. Құрбандық үстелін қаптау үшін олар балғамен соғылып тегістелді. 40Бұның барлығы Жаратқан Иенің Мұса арқылы айтқан нұсқауы бойынша істелді. Һаронның ұрпақтарынан басқа ешкімге Жаратқан Иенің алдына барып, хош иісті зат түтетіп ұсынуға болмайтынын, әйтпесе соның Қорах пен оның сыбайластарының кейпін киетіні туралы исраилдіктерге берілген ескертпе осындай болды.


Халықтың бас көтеріп, Һаронның араша түсуі

41Келесі күні Исраилдің бүкіл жамағаты қайтадан Мұса мен Һаронға наразы болып: «Сендер Жаратқан Иенің халқын құрттыңдар!» — деп күңкілдей бастады. 42Алайда жамағат Мұса мен Һаронға қарсы жиналып, кездесу шатырына бет бұрған сәтте-ақ шатырды бұлт жауып, Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты көрінді.[*] 43Содан Мұса мен Һарон кездесу шатырының алдына барды. 44Сол кезде Жаратқан Ие Мұсаға: 45«Мына жамағаттың арасынан кетіңдер! Мен оларды қас қағым сәтте-ақ жойып жіберемін», — деп ескертті. Сонда Мұса мен Һарон етпеттерінен жерге жығыла кетті. 46Мұса Һаронға: «Бір табаны ал да, оған түтету үстелінен[†] қызып тұрған көмір шоғын сал, ал оның үстіне хош иісті зат сал.[*] Тезірек жамағатқа жүгіріп бар да, оларға күнәнің арамдығынан тазартатын рәсімді орында! Өйткені Жаратқан Ие қаһарланып отыр, халық арасында індет жайыла бастады»,[*] — деп тапсырды.

47Сонда Һарон Мұсаның айтқан нәрселерін алып, жамағаттың ішіне жүгіріп барды. Қараса, олардың арасында індет жайыла бастаған екен. Һарон хош иісті затты түтетіп, халықты күнәларының арамдығынан тазартатын рәсімді орындады. 48Осылай Һарон тірілер мен өлілердің арасында тұрды. Сонда індет жайылуын тоқтатты. 49Ал сол індеттен, Қорахтың күнәсіне бола көз жұмғандарды есептемегенде, он төрт мың жеті жүз адам қырғынға ұшырады.

50Індет тоқтағаннан кейін Һарон кездесу шатырының кіреберісіндегі Мұсаға қайта оралды.

#### 17


Һаронның таяғының бүр жарғаны

1Мұнан кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге он екі рудың он екі рубасының таяқтарын берсін деп бұйыр да, өзің соларды қабылдап ал. Әрбір рубасының есімін оның берген таяғына жазып қой. 3Леуі руының таяғына Һаронның есімін жаз, өйткені әрбір рудың бір басшысының таяғы болу керек.[*] 4Таяқтарды кездесу шатырында Өзім сендермен кездесетін орын — Келісімнің[†] айғақтары (сақталған сандықтың) алдына[*] қой. 5Мен кімді (діни қызметкер[†] болуға) таңдап алған болсам,[*] соның таяғы бүр жарады. Осылайша Мен исраилдіктердің өздеріңе қарсы күңкілдеп білдірген наразылықтарын доғартамын».

6Мұса исраилдіктерге бұйырып, әрбір рубасы өз руының атынан бір таяқтан берді. Һаронның таяғы да солардың таяқтарының арасында болды. 7Мұса таяқтардың барлығын алып, оларды Келісімнің айғақтары сақталған киелі[†] шатырда Жаратқан Иенің алдына қойды. 8Келесі күні Мұса киелі шатырға келіп қараса, Леуі руы үшін берілген Һаронның таяғы бүр жарып қана қоймай, гүлдеп, бадам жаңғақтарын да беріпті! 9Мұса таяқтардың барлығын Жаратқан Иенің алдынан алып шықты да, оларды бүкіл Исраил халқына көрсетті. Халық таяқтарды қарап, әр рубасы өз таяғын қайтарып алды.

10Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деді: «Һаронның таяғын бағынбайтын қиқарларға ескертпе болу үшін Келісімнің айғақтары алдына қайтадан сақтап қой. Осылайша өздерінің Маған күңкілдеп наразылық білдірулерін доғарсын. Әйтпесе олар өлім[†] құшады». 11Мұса мұны дәл Жаратқан Иенің айтқанындай істеді.

12Ал исраилдіктер Мұсаға: «Біз өлеміз, құрып бара жатырмыз! Бәріміз де құрып бара жатырмыз-ау! 13Тіпті Жаратқан Иенің киелі шатырына таяп келетін адам[†] да өлім құшады екен! Осылай бәріміз де құрып кетер ме екенбіз?» — деп қатты уайымдады.

#### 18


Діни қызметкерлер мен леуілік көмекшілердің міндеттері

1Содан кейін Жаратқан Ие[†] Һаронға тіл қатып былай деді: «Егер киелі[†] орынға қарсы бір күнә[†] жасалатын болса, оған өзің де, ұрпақтарың да, арғы атаңнан шыққан бүкіл Леуі руы да жауапты боласыңдар. Ал діни қызметкердің[†] қызметіне байланысты күнә үшін тек өзің мен ұрпақтарың ғана жауапты боласыңдар. 2Ағайындарың — арғы атаңнан шыққан Леуі руын қасыңа қосып ал. Олар өздеріңмен бірге болып, сендерге қызмет етсін. Бірақ Келісімнің[†] айғақтары сақталған киелі шатырдың алдында қызметті тек өзің және ұрпақтарың ғана атқаратын боласыңдар. 3Леуіліктер[†] сендерге қызмет етіп, киелі шатырға байланысты барлық міндеттерін атқаратын болсын. Алайда олар киелі шатырдағы құрал-жабдықтарға және құрбандық үстеліне[†] жақындаушы болмасын, әйтпесе олар да, өздерің де өлесіңдер. 4Олар қасыңда болып, кездесу шатырын күзетіп, ондағы барлық міндеттерін орындасын. Ал бөтен ешкім сендерге жақындап келуші болмасын. 5Бұдан былай исраилдіктер қаһарыма ұшырамаулары үшін, сендердің киелі шатырдағы және құрбандық үстелінің алдындағы міндеттерді орындауларың керек.

6Мен леуіліктерді исраилдіктердің арасынан таңдап алдым. Олар сендерге көмекке беріліп, кездесу шатырындағы жұмыстарды орындау үшін Өзіме бағышталған. 7Ал құрбандық үстеліне және Киелі шатырдағы шымылдықтың артындағы (ең киелі орынға) байланысты қызметтерді тек сен және ұрпақтарың ғана орындайтын боласыңдар. Мен діни қызметкер болып сол міндетті атқаруды сендерге сыйлап отырмын. Ал киелі шатырдағы қызметті орындау үшін жақындап келген әрбір бөтен адам[†] өлім[†] құшады».


Діни қызметкерлерге тиісті үлестер

8Жаратқан Ие Һаронға қайтадан тіл қатып былай деді: «Біліп қой, Мен исраилдіктердің Өзіме жасайтын сый-тартуларын бақылауды саған тапсырдым. Олардың Өзіме көтеріп ұсынатын тартуларын Мен саған және ұрпақтарыңа арналған үлестерің әрі тұрақты құқықтарың етіп сыйладым. 9(Маған бағышталған) тартулардың отқа өртелмейтін бөлігі сендердің үлестерің болады. Ол не астық тартуы, не күнәнің құнын өтейтін құрбандық, не айыпты өтеу құрбандығы болсын, халықтың Маған бағыштаған ерекше киелі тартуларының осы бөліктері сенің өзіңе және ұрпақтарыңа тиісті. 10Оларды киелі орында жеңдер. Сендердің еркек кіндіктілерің сол бөліктерді жей алады. Оларға Өзіме бағышталған киелі деп қараңдар.

11Сондай-ақ, мыналар да сенікі: исраилдіктердің көтеріп не әрі-бері тербеп ұсынатын тартуларынан арнайы үлесті Мен саған және ұл-қыздарыңа сыйладым. Ол әрқашан солай болуы тиіс. Ондай сыйды отбасыңдағы тазару рәсімінен өткен әркім жей алады. 12Халықтың Маған, Жаратқан Иеге, ұсынатын алғашқы өнімдерін: зәйтүн майының, жүзім шырыны мен астығының таңдаулы үлестерін Мен саған бердім. 13Халықтың өз жерінен алған, Маған беруге тиісті алғашқы өнімдерінің барлығы саған арналған. Үй ішіңнің тазару рәсімінен өткен әр адамы оны жей алады.

14Исраилде Жаратқан Иеге антпен бағышталғанның барлығы да сенікі болады. 15Әр әйелдің тұңғышы және малдың әр бірінші төлі Жаратқан Иеге ұсынылып, сенікі болсын. Бірақ тұңғыш ұл балаға және Маған арнап құрбандыққа шалуға болмайтын арам хайуандарға өтем құнын белгіле.[†] Сол құн тұңғыш ұл не малдың орнына төленсін. 16Ал өтем құны мынау: бір айлық ұл бала немесе төл үшін бес күміс мысқал. Мұндағы мысқал — салмағы жиырма гераһтан тұратын киелі орында қолданылатын ресми өлшем.[*]

17Алайда сиыр, қой, ешкінің алғашқы төлін құрбандыққа шалмай, құнын өтеп тірі алып қалуға жол берме! Олар Маған бағышталған. Оларды шалып, қанын құрбандық үстеліне шашып, майын Жаратқан Иеге хош иісті де ұнамды құрбандық ретінде өртеп ұсын. 18Ал олардың еті, әрі-бері тербеп ұсынылатын көкірек еті мен оң жақ саны сияқты, сендерге тиісті үлес болады.

19Осылайша Мен исраилдіктердің Жаратқан Иеге алып келетін барлық киелі тартуларын тұрақты түрде сенің өзің мен ұл-қыздарыңа сыйладым. Бұл — өзіңе және отбасыңа арнап Жаратқан Ие жасаған ешқашан бұзылмауға тиіс Келісім».[*]

20Жаратқан Ие Һаронға тағы былай деді: «Сендерге, діни қызметкерлерге, елден мұралық аймақ бөлінбейді, халық арасында сендерге тиер үлес те жоқ. Исраилдіктердің арасындағы сендердің үлестерің де, мұраларың да Менмін.[*]


Леуілік көмекшілерге тиісті үлестер

21Мен Леуі руына кездесу шатырында атқаратын қызметтері үшін алатын мұралық үлестері ретінде Исраилдегі барлық өнімнің он бөлігінің бірін бердім. 22Бұдан былай өзге исраилдіктер киелі шатырға тым жақындап келмесін! Әйтпесе олардың күнәсі мойындарында болып, өлім құшады. 23Кездесу шатырындағы қызметтерді леуіліктер атқарсын. (Егер міндеттерін ұқыпсыз атқарса) оған өздері айыпты болады. Бұл келер ұрпақтарың үшін де тұрақты ереже.

Исраилдіктердің арасынан леуіліктер мұралық үлес алмайды. 24Себебі Мен леуіліктерге исраилдіктер жинаған өнімдерінің Маған сый-тарту ретінде ұсынатын он бөлігінің бірін сыйладым. Сондықтан Мен Леуі руы жайлы «Исраилдіктердің арасынан леуіліктер мұралық үлес алмайды» деген едім».[*]

25Содан соң Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 26«Леуіліктерге мынаны айт: Мен сендерге мұралық үлестерің ретінде сыйлаған он бөліктің бірін исраилдіктерден қабылдағанда, өздерің де сол алғандарыңның он бөлігінің бірін Маған көтеріп ұсынатын тартуларың ретінде бағыштаңдар. Яғни он бөліктің бірінің он бөлігінің бірін беріңдер. 27Сендердің бұл тартуларың қырманда бастырған астық немесе жүзім сыққыштан[*] алынған жүзім шырынының алғашқы өнімдері іспетті саналады. 28Осылайша исраилдіктерден өнімдерінің он бөлігінің бірін қабылдайсыңдар, ал соның он бөлігінің бірін Маған көтеріп ұсынатын тарту ретінде бағыштайсыңдар. Маған тиісті осы бөлікті сендер діни қызметкер Һаронға табыстауларың қажет. 29Өздеріңе жасалатын барлық тартулардың ең таңдаулы да киелі бөлігін Маған, Жаратқан Иеге, арнап көтеріп ұсынуларың керек. 30Сондықтан леуіліктерге былай де: Сендер барлық тартулардың ең таңдаулы бөлігін Маған бағыштап ұсынғанда, ол сендердің өз қырмандарыңның немесе өз жүзім сыққыштарыңның өнімі ретінде саналады. 31Оның қалған бөлігін өздерің және үй іштерің кез келген жерде жей аласыңдар. Себебі ол кездесу шатырында жасайтын қызметтеріңнің ақысы. 32Оның ең таңдаулы бөлігін Маған көтеріп ұсынған болсаңдар, айыпты болмайсыңдар. Сонда сендер исраилдіктердің киелі тартуларын арамдаған болып шықпайсыңдар. Әйтпесе өлімге душар болар едіңдер».

#### 19


Тазару рәсімінде қолданылатын арнайы су

1Жаратқан Ие[†] Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді: 2«Жаратқан Иенің бұйырған заңының тағы бір ережесі мынау: Исраил халқына мынаны айту керек: Олар бір жирен баспақты[*] алып келсін. Сол жас сиырдың барлық жері сау, ешбір кемістігі жоқ болсын және оған ешқашан мойынтұрық салынбаған болуы керек. 3Жас сиырды діни қызметкер[†] Елазарға табыстасын. Содан соң мал ел қонысының сыртына шығарылып, біреу оны Елазардың көз алдында бауыздасын. 4Діни қызметкер Елазар саусағын баспақтың қанына батырып алып, кездесу шатырының алдыңғы жағына қарай жеті рет бүріксін. 5Малдың өзі: терісі, еті, қаны, жыны[*] түгелімен Елазардың көз алдында өртеліп жіберілсін. 6Діни қызметкер самырсынның бір жаңқасын, сайсағыздың бір бұтақшасын және ал қызыл түсті жүннің бір шүйкесін алып, жанып жатқан мал денесінің үстіне лақтырсын.

7Содан соң діни қызметкер үстіндегі киімін жуып, өзі де сумен жуынсын. Бұдан кейін оған қонысқа қайтып келуге болады, алайда ол кешке дейін таза емес болып саналады. 8Малдың денесін өртеген адам[†][*] да киімін жуып, сумен жуынсын. Ол да кешке дейін арамданған болып саналады.

9Арамданбаған басқа бір адам өртелген баспақтың күлін жинап алып, оны ел қонысының сыртындағы бір таза жерге апарып сақтап қойсын. Осы күл исраилдіктердің жамағаты үшін тазару рәсімінің суында қолдануға сақтала берсін. Бұл рәсім күнәдан тазарту үшін жасалады. 10Жас сиырдың күлін жинаған адам да өз киімін жусын. Ол да кешке дейін таза емес болып саналады. Бұл — өздеріңе де, араларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтарға да арналған тұрақты ереже».


Өлікке жанасқан адам жайлы ереже

11Өлген адамның мәйітіне жанасқан әркім жеті күн бойы таза емес арамданған болып саналады. 12Арамданғаннан кейінгі үшінші және жетінші күндері сондай адам арнайы сумен тазару рәсімінен өтсін.[*] Бұдан кейін ол таза болады. Ал егер үшінші және жетінші күндері тазару рәсімінен өтпесе, онда ол таза болмайды. 13Өлген адамның мәйітіне жанасып, тазару рәсімінен өтпеген әркім Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағын арамдайды. Ондай адам Исраилдің қауымынан[†] аластатылсын. Тазарту суы оған бүркіп себілмегендіктен ол арамданған күйінде қала береді.

14Біреу үй ішінде[*] қайтыс болған жағдайдағы ереже мынау: сол кезде үйде болғандардың және кейін оған кіргендердің барлығы жеті күн бойы таза емес болып саналады. 15Сол үйдегі қақпағы жабылмай аузы ашық қалған әрбір ыдыс та арам.

16Сол сияқты, далада семсерден қаза тапқан немесе өз ажалымен өлген адамның мәйітіне, сүйектеріне не қабіріне жанасқан әр кісі де жеті күн бойы таза емес болып саналады.

17Осындай арамданған адамды тазару рәсімінен өткізу үшін алдымен шалынып, өртелген жирен баспақтың біраз күлін[*] ыдысқа салып, үстіне ағынды судан құйсын. 18Арамданбаған бір адам сайсағыздың[*] бір бұтақшасын ыдыстағы суға малып алып, сонымен суды сол үйге, ондағы бұйымдар мен адамдардың бәріне бүріксін. Ол, сондай-ақ, өлген адамның сүйегіне, қаза тапқан не өз ажалымен өлген адамның мәйітіне немесе қабіріне жанасқан әркімге арнайы суды бүркіп себуі қажет. 19Содан соң үшінші және жетінші күндері таза адам арамданған адамға сол судан бүріксін. Осылайша оны жетінші күні арамдығынан тазартады. Сол күні адам киімін жуып, өзі сумен жуынсын, сонда ол кеште арамданбаған болып саналады.

20Ал егер біреу арамданып қалып, тазару рәсімінен өтпесе, ондайды жамағаттан аластату керек. Себебі ол үстіне тазару рәсімінің суын сепкізбей, Жаратқан Иенің киелі[†] орнын арамдады. 21Бұл — халыққа арналған тұрақты ереже. Тазарту рәсімінің суын бүркіп сепкен адам да киімін жусын. Ал тазару рәсімінің суы біреуге тисе, сол адам кешке дейін таза емес болып саналады. 22Арамданған адам жанасқан кез келген нәрсе де арамданады. Сондай арамданған нәрсеге жанасқан әркім де кешке дейін таза емес болып саналады.

#### 20


Мерібадағы жартастан аққан су

1Бірінші айда[*] исраилдіктердің бүкіл қауымы[†] Сін[*] атты елсіз далаға жетіп, сондағы Қадеш деген жерде тұрақтады. Мәриям[*] сол жерде қайтыс болып, мәйіті қабірге қойылды.

2Ал қауымның ішетін сулары болмай, олар Мұса мен Һаронға қарсы бас қосты. 3Олар Мұсаға қатты наразы болып былай деді: «Ағайындарымыз Жаратқан Иенің[†] алдында өлген кезде біздің де өліп қалғанымыз игі болар еді! 4Бізді — Жаратқан Иенің қауымын неге осы иен далаға бастап алып келдіңдер? Өзіміз бен малымыздың қырылуы үшін бе?! 5Бізді Мысыр елінен шығарып, мына қу медиенге неге алып келдіңдер? Мұнда астық шықпайды, інжір, жүзім, анар дегендерің өспейді! Тіпті ішетін су да жоқ!»

6Осы сөздерді естігенде Мұса мен Һарон бас қосқан халықтан бөлініп шығып, кездесу шатырының кіреберісіне барып, сол жерде етпеттерінен жата кетті. Сонда оларға Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты көрінді. 7Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 8«Әлгі таяқты[*] қолыңа алып, ағаң Һарон екеуің бүкіл қауымды жинаңдар. Олардың көз алдында мына жартасқа бұйыра сөйлеңдер! Сонда ол сендерге ішінен суын ағызады. Осылайша сен жартастан су ағызып шығарып, халықтың да, малының да шөлін қандыратын боласың».

9Мұса Жаратқан Иенің нұсқауы бойынша Оның алдында[*] сақтаулы тұрған таяқты қолына алды. 10Һарон екеуі бүкіл жамағатты жартастың алдына жинады. Мұса оларға: «Уа, бағынбайтын қыңырлар, құлақ салыңдар! Сендерге осы жартастан су ағызайық па?» — деп дауыстады.

11Содан кейін Мұса қолын көтеріп, жартасты екі рет таяғымен соғып қалды.[*] Сонда одан су молынан сарқырап аға жөнелді. Бүкіл жамағат та, малдары да ішіп, шөлдерін қандырды.

12Бірақ Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді: «Маған жете сенбей, Исраилдің үрім-бұтағының алдында Менің киелі[†] екенімді[*] көрсетпедіңдер.[*] Сондықтан екеуің осы қауымды Өзім оларға табыстап отырған елге алып бармайсыңдар!»

13Бұл жер Меріба (Ұрсу)[*] суы деп аталып кетті. Себебі Исраилдің үрім-бұтағы сол жерде Жаратқан Иеге ұрсып, Ол Өзінің киелі екенін көрсетті.[*]


Едомның исраилдіктерді өз жерінен өткізбеуі

14Мұса Қадештен Едом патшасына елшілері арқылы мынадай сәлем жіберді:

— Ағайындарың исраилдіктерден дұғай сәлем. Біздің басымызға түскен әр алуан бейнеттер туралы өздерің білесіздер. 15Ата-бабаларымыз Мысыр еліне қоныс аударып, сол жерде көп жыл тұрдық. Ал мысырлықтар бізге және аталарымызға жәбір көрсетті. 16Сонда біз Жаратқан Иеден көмек сұрап жалбарынған едік. Ол бізге құлақ салып, періштесін[†] жіберіп, бізді Мысыр елінен азат етіп алып шықты. Енді біз сіздің елдің шет жағында орналасқан Қадеш қаласындамыз. 17Бізге жеріңіз арқылы өтіп шығуға рұқсат берсеңіз екен. Не егістіктеріңізге, не жүзімдіктеріңізге түспейміз. Құдықтарыңыздан да су ішуші болмаймыз. Патшаның үлкен жолымен[*] ғана еліңізді кесіп өте шығамыз. Соған дейін жолдан оңға да, солға да бұрылмаймыз! — 18Бірақ едомдықтар Мұсаға мынадай жауап жіберді:

— Жеріміз арқылы өтпейсіңдер, әйтпесе сендерге қарсы семсермен шығамыз! — 19Сонда исраилдіктер:

— Біз үлкен жолмен ғана өте шығамыз. Егер біз өзіміз не малдарымыз суыңызды ішетін болсақ, ақшасын төлейміз. Тек жеріңіз арқылы жаяу өте шықсақ болғаны. Одан басқа ештеңе істемейміз, — деп өтінді. 20Алайда едомдықтар қайтадан:

— Жоқ, өйтпейсіңдер! — деген жауап берді. Олар Исраилге қарсы мықты қарулы қолмен шықты. 21Сонымен едомдықтар Исраилге өз жерлері арқылы өтіп кетуге рұқсат бермегендіктен, халық оларды айналып өтпек болып бағыттарын өзгертті.[*]


Һаронның қайтыс болуы

22Осылайша исраилдіктер Қадеш қаласынан шығып, бүкіл жамағат Һор тауына жетті. 23Едом елінің шекарасындағы Һор тауында Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға тіл қатып былай деді: 24«Һаронның о дүниеге,[†] ата-бабаларының қасына аттанатын мезгілі жетті. Ол Мен исраилдіктерге табыстауға уәде еткен елге кірмейді. Себебі екеуің Мерібадағы су жайлы Менің бұйрығыма бағынбадыңдар.[*] 25Һаронды және оның ұлы Елазарды ертіп алып, Һор тауының басына көтеріліңдер. 26Сол жерде Һаронның арнайы киімдерін шешіп, ұлы Елазарға кигіз. Ал Һаронның өзі сол жерде дүниеден өтіп ата-бабаларының қасына жөнеледі».

27Мұса Жаратқан Иенің бұйрығын орындап, үшеуі бүкіл жамағаттың көзінше Һор тауына көтеріліп кетті. 28Сонда Мұса Һаронның үстінен арнайы киімін шешіп алып, оның ұлы Елазарға кигізді. Һарон сол таудың басында қайтыс болды. Кейін Мұса Елазар екеуі таудан түсті. 29Жамағат Һаронның қайтыс болғанын білгенде, бүкіл Исраил халқы оны отыз күн бойы жоқтап аза тұтты.

#### 21


Шабуылдаған Арад патшасының жеңілуі

1Негев өлкесіндегі[*] Арад қаласының қанахандық патшасы Исраил халқының Атарим жолымен[*] келе жатқанын естіп, оларды шабуылдап, біразын тұтқындады. 2Сонда исраилдіктер Жаратқан Иеге:[†] «Егер осы халықты біздің қолымызға тапсырсаң, онда біз олардың қалаларын Өзіңе бағыштап, толығымен құртатын боламыз», — деген ант берді. 3Жаратқан Ие исраилдіктердің өтініштеріне құлақ салып, қанахандықтарды олардың қолдарына тапсырды. Исраилдіктер солардың өздері мен қалаларын Құдайға бағыштап, толығымен құртты. Содан осы жер Хорма (Құрту)[*] деп аталып кетті.


Бағанаға бекітілген мыс жылан

4Һор тауынан исраилдіктер Едом елін сырт айналып өтпек болып, Қамысты теңізге[*] қарай бет алды. Жолшыбай халықтың шыдамы таусылып, 5Құдайға және Мұсаға қарсы сөйлеп: «Бізді не үшін Мысырдан алып шықтыңдар? Мына иен далада қырылуымыз үшін бе? Жейтін нан, ішетін суымыз жоқ! Әлгі жеп жүрген жиренішті тамағымыздан әбден мезі болдық!» — деді.

6Сонда Жаратқан Ие халық арасына отқа ұқсаған улы жыландар[*] жіберіп, солар Исраил халқының арасынан көптеген адамды шағып өлтірді. 7Халық Мұсаның алдына келіп: «Біз Жаратқан Иеге және өзіңізге қарсы сөйлеп күнә[†] жасадық. Мына жыландарды бізден аластата көрсін деп Жаратқан Иеге біз үшін өтініш жасап сиыныңызшы!» — деп жалынды. Содан Мұса халық үшін өтініп сиынды.

8Сонда Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды: «Отқа ұқсаған улы жыланның мүсінін жасап ал да, оны белгі[†] беретін бағананың басына бекітіп, жоғары көтеріп қой! Жылан шаққан әркім соған қараса, тірі қалады».

9Сонымен Мұса мыстан[*] жылан мүсінін жасап, оны бағананың басына бекітіп, жоғары көтеріп қойды. Жылан шағып алған әркім мыс жыланға қарағанда, тірі қалып отырды.


Халықтың Моаб елін айналып өтуі

10Исраилдің үрім-бұтағы әрі қарай жылжып, Оботқа жетіп, сонда қостарын тікті. 11Олар Оботтан шығып, Моаб елінің шығысындағы елсіз даладағы Ие-Абаримге көшіп барып, сонда аялдады. 12Бұл жерден олар Зәред аңғарына барып, сонда қостарын тікті. 13Халық сол жерден иен даладағы Арнонның арғы жағына өтіп, сонда тоқтады. Арнон — аморлықтардың аймағынан бері ағатын өзен, ол Моаб елін аморлықтардың аймағынан бөліп тұратын шекарасы еді. 14Сол себепті «Жаратқан Иенің шайқастары» деген кітапта[†] былай деп жазылған: «Суфаның маңайындағы Уахеп қаласы және Арнон өзені мен 15оның Ар деген елді мекенге қарай созылып жатқан сайлары Моаб шекарасының бойында орналасқан».

16Сол жерден исраилдіктер Бегерге көшіп барды. Жаратқан Ие сондағы құдық туралы Мұсаға: «Халықты жина, Мен оларға су беремін», — деді.

17Сол кезде Исраил халқы мына әнді шырқады:


«Уа, құдық, суыңды сарқырата бер,
Құдық жайында айтыңдар әндер!
18Оны ойып қазды билеушілер,
Халықтың озаттары, жетекшілер,
Қолдарында асатаяқ пен сүңгілер».


Елсіз даладан халық Матанаға, 19содан Нахалиелге және Бамотқа көшіп-қонды. 20Бамоттан олар Моаб еліндегі алқапқа көшіп барды. Сол маңайдағы Писга тауы құлазыған далаға тіреліп тұр.


Шабуылдаған Сихон патшаның жеңілуі

21Мұнан кейін Исраил халқы елшілері арқылы аморлықтардың патшасы Сихонға мынадай сәлем жіберді: 22«Жеріңізден өтуімізге рұқсат етсеңіз екен. Не егістіктеріңізге, не жүзімдіктеріңізге бұрылмаймыз, құдықтарыңыздан су да ішпейміз. Тек Патшаның үлкен жолымен ғана жеріңізден өтіп шығамыз».[*]

23Бірақ Сихон Исраилге өз жері арқылы жүріп өтуге рұқсат бермей, бүкіл жасағын жинап, Исраилге қарсы елсіз далаға аттанды. Яхас деген жерге жетіп, исраилдіктермен шайқасты. 24Исраилдіктер Сихонның жасағын семсердің жүзімен қырып-жойып, Арнон өзенінен Ябок өзеніне дейінгі аралықтағы оның жерін иемденіп алды. (Ябоктың арғы жағындағы) аммондықтардың шекарасы бекіністі болғандықтан, олар тек соған дейін барды. 25Исраил халқы аморлықтардың барлық қалаларын да қолға түсіріп, соларды, әсіресе, Хешебон мен оған қарасты елді мекендеріне қоныстанып алды. 26Себебі Хешебон аморлықтардың патшасы Сихонның тұрған қаласы болатын. Ол Моабтың бұрынғы патшасына шабуыл жасап, оның Арнонға дейінгі бүкіл жерін тартып алған еді. 27Сондықтан жыраулар ол туралы мынадай нақыл айтқан:


«Келіңдер Хешебонға, Сихонның қаласына,
Қайта салынып, бекітілсін астана!
28Себебі Хешебоннан от жалыны шықты,
Сихонның қаласынан алау лап етті,
Моабтың Ар қаласын жалмап қойды,
Арнон қыраттарының иелерін қырды.
29Уа, Моаб халқы, қасірет саған!
Хамосқа[*] табынған халық қырылған.
Хамос өз «ұлдарын» қашуға қалдырды,
«Қыздарын» Амор патшасы Сихонға олжалатты,
30Ал біз оларды жебе атып талқандадық,
Дибонға дейінгі Хешебон елін құрттық,
Медеба мен Нофаға дейін ойран салдық!»


31Осылайша исраилдіктер аморлықтардың жеріне қоныстанып алды. 32Кейін Мұса Жазер қаласына барлаушылар жіберді. Исраил жасағы оған қарасты елді мекендерді басып алып, сондағы аморлықтардың жерін де иемденді.


Шабуылдаған Ог патшаның жеңілуі

33Бұдан кейін исраилдіктер бұрылып, Башан аймағына баратын жолмен жоғары қарай өрледі. Сонда Башанның патшасы Ог бүкіл жасағын ертіп олармен шайқасуға Едірейге аттанды. 34Ал Жаратқан Ие Мұсаға: «Одан қорықпа! Себебі Мен оның өзін, бүкіл жасағы мен елін сенің қолыңа тапсырып отырмын. Аморлықтардың Хешебонда тұрған патшасы Сихонға не істеген болсаң, оған да дәл соны істе!» — деді.

35Сонымен исраилдіктер Ог патшаны, оның ұлдарын және бүкіл жасағын бір адамын да тірі қалдырмай қырып тастап, жерлерін иемденіп алды.

#### 22


Моаб патшасының көріпкел Балағамды шақыруы

1Содан соң исраилдіктер көшіп барып, Иерихон қаласына қарама-қарсы, Иордан өзенінің бойындағы Моабтың елсіз алқаптарына орналасты.[*]

2Исраилдің аморлықтарға не істегені туралы (Моаб халқының патшасы) Сипор ұлы Балақ хабардар болатын. 3Исраил халқының соншама көп екенін көргенде, моабтықтар олардан қатты қорқып, 4Мадиян халқының ақсақалдарына мына хабарды жолдады:


«Өгіз даланың шөбін толық жалмап қояр,
Енді бұл тобыр маңымызды жалмап қояр!»


Моаб патшасы Сипор ұлы Балақ 5елшілерін жіберіп, Беғор ұлы Балағамды өзіне шақыртты. Балағам Евфрат өзенінің бойындағы Петор деген туған жерінде тұрып жатты. Патша Балағамға мынадай сәлем жіберді: «Мысырдан бір халық көшіп шығып, жер бетін қаптап кетті. Олар енді қасымызға қоныстанып жатыр. 6Өтінемін, келіп, сол халықты қарғап беріңіз. Олар бізден сондай қуатты! Мүмкін, осылай оларды күйретіп, елден қуып шыға алармын. Себебі сіз кімге бата берсеңіз, соның жарылқанатынын, ал кімді қарғасаңыз, соның қарғысқа ұшырайтынын білеміз».

7Осылайша Моаб пен Мадиянның ақсақалдары Балағамға сәуегейлігі[*] үшін беретін сый-тартуын ала шығып, Балақтың айтып жібергенін жеткізді. 8Балағам оларға: «Бүгінше осында түнеп шығыңыздар. Жаратқан Ие[†] маған не айтса, соны сіздерге жеткіземін», — деді. Содан Моабтың әміршілері[†] Балағамның қасында қалды.

9Түнде Құдай[†][*] Балағамға келіп тіл қатып:

— Мына қасыңдағы адамдарың кім? — деп сұрады. 10Балағам:

— Моаб патшасы Сипор ұлы Балақ маған мынадай сәлем жіберді: 11«Мысырдан көшіп шығып келген халық жер бетіне қаптап кетті. Келіп, оларды қарғап беріңіз. Мүмкін, сонда олармен шайқасып, қуып шыға алармын», — деп жауап берді. 12Құдай Балағамға:

— Олармен барып, сол халықты қарғаушы болма! Себебі олар жарылқанған, — деп бұйырды. 13Ертеңіне таңертең Балағам орнынан тұрып, Балақтың жіберген әміршілеріне былай деді: «Елдеріңізге қайта беріңіздер. Өйткені Жаратқан Ие маған сіздерге ілесіп жолға шығуға рұқсат берген жоқ».

14Моабтың әміршілері Балаққа қайтып келіп: «Тақсыр, Балағам бізге ілесіп келуден бас тартты», — деді. 15Сонда Балақ Балағамға бұлардан да қадірлі әрі көбірек әміршілерін жіберді. 16Олар Балағамға келіп, былай деді:

— Сипор ұлы Балақтан сізге дұғай сәлем. Еш нәрсе де сіздің маған келуіңізге бөгет болмасын! 17Мен сізге зор сый көрсетіп, айтқаныңыздың бәрін де орындаймын. Өтінемін, тек келіп, ана халықты қарғап берсеңіз екен.

18Балағам Балақтың жіберген адамдарына мынадай жауап қайырды:

— Балақ маған сарайын алтын-күміске толтырып берсе де, мен Құдайым Жаратқан Иенің бұйрығына қарсы шығып, не үлкен, не майда-шүйде еш нәрсені де өздігімнен істей алмаймын. 19Сіздер де бүгін осында түнеп шығыңыздар. Жаратқан Ие маған тағы не айтар екен, соны біліп алайын.


Періштенің Балағамның жолын бөгеуі

20Түнде Құдай тағы да Балағаммен кездесіп: «Мына адамдар сені шақыруға келген соң жолға жиналып, оларға еріп бара бер. Бірақ тек Менің айтқанымды ғана істейтін бол!» — деп бұйырды. 21Балағам таңертең тұрып, мәші есегін[*] ерттеп, мініп алды да, Моабтың әміршілеріне ілесіп сапарға аттанды. 22Бірақ оларға ілесіп шыққаны үшін Құдай Балағамға қаһарланды.[*] Сондықтан Жаратқан Иенің періштесі[†] Балағамға қарсы шығып, жолын бөгеп тастады. Балағам екі қызметшісін ертіп жол жүріп бара жатқанда, 23оның астындағы мәші есегі Жаратқан Иенің періштесінің қолына жалаң семсер ұстап жолда тұрғанын көрді. Есек жолдан шығып, ашық далаға қарай беттеді. Ал Балағам оны ұрғылап, жолға қайтарды. 24Бұдан кейін Жаратқан Иенің періштесі жүзімдіктердің арасындағы соқпақ жолға тұрып алды. Соқпақтың екі жағынан да дуалдар қоршап тұрды. 25Есек Жаратқан Иенің періштесін көріп, дуалға жабыса ығысып, Балағамның аяғын қысып тастады. Балағам жануарды қайтадан ұрғылады.

26Ал Жаратқан Иенің періштесі алға жылжып, не оңға да, не солға да бұрылып өтуге мұрша бермейтін бір тар жерге келіп тұрып алды. 27Жаратқан Иенің періштесін көрген мәші есек жерге жата кетті. Бұдан Балағамды ашу кернеп, есегін таяғымен ұра бастады. 28Сонда Жаратқан Ие мәшіге тіл бітіріп, ол:

— Мені үш рет қатарынан ұрып-соғатындай саған не жаздым? — деп сұрады. 29Балағам есекке:

— Мені келеке қылғаның үшін. Егер қолымда семсер болса, сені өлтіре салар едім! — деп дауыстады. 30Ал есек Балағамға:

— Баяғыдан бері мініп келе жатқан мәші есегің емеспін бе? Бұрын-соңды менің осындай әдетім болып па еді? — деген сұрақ қойды. Балағам оған:

— Жоқ, — деп жауап берді.

31Сонда Жаратқан Ие Балағамның көзін ашып, ол Жаратқан Иенің періштесінің қолына жалаң семсер ұстап жолда тұрғанын көрді. Балағам оның алдында иіліп, етпетінен жерге жығыла кетті. 32Періште оған:

— Не себептен сен мәші есегіңді үш рет қатарынан ұрып-соқтың? Мен өзім бөгет болу үшін саған қарсы шыққан едім. Себебі сен маған қыңырлана мойынсұнбайсың. Жүрген жолың сені менің көз алдымда тұңғиыққа құлатпақ! 33Ал есегің мені көріп, үш рет қатарынан менен жалтарды. Ол солай етпегенде, мен қазір-ақ сені өлтіріп, оны тірі қалдыратын едім, — деп ескертті. 34Балағам Жаратқан Иенің періштесіне:

— Мен күнә[†] жасадым. Сіздің маған қарсы шығып, жолды бөгеп тұрғаныңызды білмеген едім. Ал енді, егер мұным сізге ұнамаса, онда кері қайтайын, — деп жауап қатты. 35Бірақ Жаратқан Иенің періштесі:

— Мына адамдарға ілесіп бара бер. Алайда тек менің өзіңе айт дегенімді ғана айтатын бол! — деген бұйрық берді. Осылай Балағам Балақтың әміршілеріне ілесіп кете берді.


Балақ патшаның Балағамды қарсы алуы

36Балақ патша Балағамның келе жатқанын ести салысымен, оны қарсы алу үшін жолға шығып, өз елінің шекарасындағы Арнон өзенінің бойында орналасқан моабтық қалаға барды. 37Балақ:

— Мен адамдарымды жіберіп, сізді жедел келуге шақырмап па едім? Неге келіп болмадыңыз? Әлде сізге тиесілі сый-сыяпат көрсету қолымнан келмей ме? — деп ренішін білдірді. 38Ал Балағам оған:

— Міне, қасыңызға келдім ғой. Алайда өзім қалаған сөзімді айта алар ма екенмін? Жоқ, Құдай аузыма қандай сөз салса, соны айтамын, — деп жауап берді.

39Сонымен Балағам Балақ патшаға еріп Кирият-Хусотқа барды. 40Сол жерде патша мүйізді ірі қара мен ұсақ малдарды құрбандыққа шалып, солардың біраз бөлігін Балағамға және қасындағы әміршілеріне берді. 41Ертеңіне таңертең патша Балағамды ертіп алып, оны Моаб халқы Бағал атты жалған тәңірге құлшылық ететін биіктеу орындарға шығарды. Сол жерлерден көріпкел төмендегі Исраил халқын шет-шетіне дейін көре алды.[*]

#### 23


Балағамның алғашқы нақыл сөзі

1Сонда Балағам Балаққа:

— Маған осы жерде жеті құрбандық орнын тұрғызып, жеті жас бұқа мен жеті қошқар дайындап қойыңыз, — деп тапсырды. 2Балақ оның айтқанын орындады. Екеуі әрбір құрбандық орнында бір-бірден жас бұқа мен қошқарды құрбандыққа шалып, өртеп ұсынды. 3Мұнан кейін Балағам Балаққа:

— Мына шалынып, түгелдей өртелген құрбандықтарыңыздың қасында тұра тұрыңыз. Мен әрірек барып келейін, мүмкін, Жаратқан Ие[†] кездесу үшін келіп қалар. Ол маған не ашып көрсетсе, соны сізге айтып беремін, — деп, бір тақыр төбе басына шығып кетті.

4Сол жерде Құдай[†] оған кездескенде, Балағам:

— Жеті құрбандық орнын тұрғызып, әрқайсысында бір-бір жас бұқа мен қошқарды құрбандыққа шалып, өртеп ұсындым! — деді. 5Жаратқан Ие Балағамның аузына айтатын сөздерін салып, оған:

— Енді Балаққа қайтып бар да, оған осы хабарымды жеткіз, — деп бұйырды.

6Сонымен Балағам қайтып келсе, Балақ өзінің шалып, түгелдей өртеген құрбандықтарының жанында тұр екен. Моаб елінің барлық әміршілері[†] оның қасында болды. 7Енді Балағам нақыл сөзін айтып былай деді:


— Балақ мені шақырды Арама[†] аймағынан,
Моаб патшасы алдыртты шығыс тауларынан:
«Келіп, Жақыптың ұрпағын қарғап беріңіз, —
Деп, — Исраил халқын лағынеттеп кетіңіз!»


8Құдай қарғамағанды мен қалайша қарғаймын?
Жаратқан айып тақпағанға мен қалай тағамын?
9Оны көріп тұрмын жартастың шыңынан,
Оған қарап тұрмын төбе бастарынан.


Бұл халық оңашаланып бөлек тұрады,
Басқа ұлттарға қосылудан бас тартады.
10Жақыптың құмдай көп ұрпағын кім есептер?
Исраилдің төрттен бірінің өзін санап көр!
Көз жұмған кезімде сол әділдердей өлейін,
Бұлардай ақ өліммен дүниеден өтейін!


11Балақ Балағамға:

— Бұ не қылғаныңыз маған? Мен сізді жауымды қарғауға алдырттым, ал сіз оған ақ бата жаудырдыңыз?! — деп налыды. 12Балағам:

— Жаратқан Ие маған не бұйырса, дәл соны ғана айтуым қажет емес пе? — деп жауап берді.


Балағамның екінші нақыл сөзі

13Балақ:

— Менімен бірге басқа бір жерге жүріңіз, халыққа сол жерден қарайсыз. Бірақ оны толығымен емес, тек бір бөлшегін ғана көретін боласыз. Сол жерден оларды қарғап беріңізші, — деді де, 14көріпкелді Писга тауының басындағы «Қарауылдар»[*] атты алаңқай жерге алып барды. Балақ патша сонда жеті құрбандық орнын тұрғызып, әрқайсысында бір жас бұқа мен бір қошқардан құрбандыққа шалып, өртеп ұсынды. 15Көріпкел Балаққа:

— Мен Құдаймен ана жақта кездесіп жатқанда сіз мұнда, түгелдей өртелген құрбандықтарыңыздың қасында тұра тұрыңыз, — деп тапсырды.

16Мұнан кейін Жаратқан Ие Балағамды кездестіріп, оның аузына айтатын сөздерін салып беріп былай деп бұйырды: «Балаққа қайтып бар да, оған осы хабарымды жеткіз!»

17Балағам қайтып келсе, патша Моаб елінің әміршілерімен бірге өзінің түгелдей өртелген құрбандықтарының жанында тұр екен. Балақ:

— Жаратқан Ие не деді? — деп сұрады. 18Сонда Балағам нақыл сөзін айтып былай деді:


— Уа, Балақ, тұрыңыз да, мені тыңдаңыз,
Иә, Сипор ұлы, маған құлақ салыңыз!
19Құдай өтірік айтатын пенде емес,
Ойын өзгерте беретін адам[†] да емес.
Ол айтса, сонысын іске асырмай ма,
Әлде сөз беріп, онысын орындамай ма?
20Мен ақ бата беруге тапсырма алдым,
Құдай жарылқаса, соны өзгерте алмаймын.


21Жақыптың ұрпағынан пәле көрінбейді,
Исраил халқынан бейнет деген білінбейді.[*]
Құдайы Жаратқан Ие арасында тұрады,
Оны Патшамыз деп кернеймен жар салады.
22Халықты Мысырдан шығарған — Құдайдың Өзі,
Жабайы бұқаның мүйізіндей оның күші.


23Жақыпқа қарсы ешбір сиқырлық жүрмейді,
Исраилге қарсы сәуегейлік өтпейді!
Қазір де Жақып пен Исраил жөнінде:
«Қарашы Құдайдың ісін!» — деп дәріптейді.


24Ана арыстандай халық өрлеп шығады,
Дәу арыстандай ол орнынан тұрады,
Олжасын жалмап, қанын ішіп тояды,
Содан соң ғана жатып, тыным табады.


25Балақ сонда Балағамға:

— Ендеше бұл халыққа қарғыс та айтпаңыз, бата да бермеңіз! — деп бұйырды. 26Балағам оған:

— Жаратқан Ие маған не айтса, соның бәрін істеуге тиіспін деп өзіңізге ескертпеп пе едім? — деп жауап берді.


Балағамның үшінші нақыл сөзі

27Сонда Балақ патша Балағамға:

— Жүріңізші, басқа бір жерге барайық. Мүмкін, Құдай сіздің оларды сол жерден қарғағаныңызды құп көрер, — деді. 28Патша Балағамды елсіз далаға қарап тұрған Пеғор тауының басына алып барды. 29Сол жерде Балағам тағы да Балаққа:

— Маған осында жеті құрбандық орнын тұрғызып, жеті бұқа мен жеті қошқар дайындап қойыңыз, — деп тапсырды. 30Балақ оның айтқанын орындап, әрбір құрбандық орнына бір-бірден бұқа мен қошқар шалып, өртеп ұсынды.


#### 24

1Ал Балағам Жаратқан Иенің[†] Исраилді жарылқағысы келіп отырғанын сезіп, енді бұрынғыдай сәуегейлікке сүйенбеді. Қайта, ол елсіз далаға қарай бет-жүзін бұрып қарады. 2Балағам көз тастап, рулары бойынша қатар-қатар тұрақтаған исраилдіктерді көрген кезде, оған Құдайдың Рухы[†] қонды да, 3ол мына нақыл сөзін айтты:


— Беғор ұлы Балағамның пайғамбарлық[†] сөзі,
Көкірек көзі ашық адамның болжау сөзі:
4Құлағым шалады Құдайдың хабарын,
Көзім көреді Құдіреттінің[*] аянын,
Көзім ашық күйі жерге жығыламын,
Құдайдың хабарын[*] енді айтамын.


5Уа, Жақып халқы, шатырларың қандай әдемі,
Уа, Исраил халқы, үйлерің қандай көрікті!
6Бұл халық кеңінен жайылған алқаптардай,
Өзен жағасында өсетін бақтардай,
Жаратқан отырғызған алып ағаштардай,[†][*]
Су жағалай өсетін самырсындардай.
7Халықтың шелектерінен су мол ағады,
Сепкен тұқымдарына ылғал мол барады,
Оның патшасы Агагтан[*] да үстем болады,
Иә, патшалығының даңқы тым асады.


8Құдай[†] осы халықты Мысырдан алып шықты,
Жабайы бұқаның мүйізіндей оның күш-қуаты,
Жауласқан бөгде ұлттарды ол қиратады,
Олардың сүйектерін күйретіп сындырады,
Һәм жебелерімен тәндерін тесіп атады.
9Халық арыстандай еңкейіп дайын тұрады,
Ана арыстандай тыншып жерге жатады.
Оны мазалауға кімнің батылы барады?
Жақып, саған бата бергеннің өзі жарылқанады,
Ал сені қарғағанның өзін қарғыс атады.


10Сонда Балақтың Балағамға деген ашу-ызасы лаулап, екі алақанын сарт еткізіп, былай деп айқайлады:

— Сені жауымды қарға деп шақырсам, сен оның орнына оларға үш рет ақ бата бердің! 11Лезде өз жөніңе тайып тұр! Сені молынан сыйлаймын деген едім. Ал Жаратқан Иенің Өзі сені сыйыңнан құр қалдырып отыр!

12Сонда Балағам Балаққа мына жауапты қайырды:

— Маған жіберген елшілеріңе-ақ былай деп айтпап па едім: 13Балақ маған сарайын алтын-күміске толтырып берсе де, мен Жаратқан Иенің бұйрығына қарсы шығып, не жақсы, не жаман болсын, еш нәрсені де өздігімнен істей алмаймын. Мен тек Жаратқан Иенің айтқанын ғана айтатын боламын. 14Ал енді, мен өз халқыма қайтпақпын. Кәне, болашақта мына халықтың сіздің халқыңызға не істейтіні жайлы ақыл берейін, — деді.


Балағамның төртінші нақыл сөзі

15Сонымен Балағам мына нақыл сөзін айтып берді:


«Мынау — Беғор ұлы Балағамның айтқан сөзі,
Көкірек көзі ашық адамның болжау сөзі,
16Құдайдың айтқан сөздерін еститіннің,
Тағаланың[†] білдіргенін білетіннің,
Көздері ашық күйі сіресіп құлап,
Құдіреттінің[*] аянын көретіннің
Айтқандары (тыңдаған пенде құлақ түрсін!):
17Көріп тұрмын оны, бірақ қазір емес,
Байқап тұрмын оны, бірақ жақын емес:
Жақыптан бір жұлдыз туатын болады,
Исраилден ұлы патша[*] шығатын болады.
Ол Моабтың әміршілерін[†] таптап жояды,
Шеттің бар ұрпақтарының көзін құртады.
18Сонда ол Едом елін басып алады,
Сейірдегі жаулары оған бағынады,
Ал Исраил үнемі күшейіп нығаяды.
19Жақыптан мықты билеуші шығады,
Ирдағы[*] тірі қалғандардың көзін құртады!»


Балағамның өзге халықтар жайлы нақыл сөздері

20Балағам Амалек халқына көз салып мына нақыл сөзді айтты:


«Амалек халықтардың алғашқысы еді,[*]
Бірақ ақыр соңында ол құрып бітеді».


21Балағам кендіктерге де көз салып, олар туралы мына нақыл сөзін айтты:


«Сондай берік екен сенің тұрағың,
Жартасқа салынған, қауіпсіз екен ұяң.
22Алайда, кендіктер, сендер қырыласыңдар,
Ассурға[*] көп кешікпей тұтқын боласыңдар».


23Содан соң Балағам мынадай нақыл сөз айтты:


«Оу, Құдай солай еткенде кім тірі жүрер,
24Ал Кіттим[*] жағасынан жүзіп келген кемелер
Ассурға әрі Еберге[*] жәбір көрсетер,
Бірақ өздері де кейін күйретілер».


25Осыны айтып болғанда Балағам орнынан тұрып, еліне қайтып кетті. Балақ та өз жағына жөнелді.

#### 25


Исраилдіктердің опасыздық жасап жазалануы

1Ал Исраилдің көші Шиттим деген жерде тұрған кезде, халық моабтық қыздармен азғындық жасай бастады. 2Бұлар халықты өздерінің жалған тәңірлеріне арнаған құрбандықтарына шақырған еді. Исраилдіктер солардан дайындалған тамақты жеп, моабтықтардың жалған тәңірлеріне иіліп табынды.[*] 3Осылай исраилдіктер пеғорлық Бағал атты жалған тәңірге[*] мықтап беріліп кетті. Содан Жаратқан Иенің[†] қаһары Исраил халқына қарсы лаулады. 4Ол Мұсаға былай деді: «Осы халықтың барлық басшыларын ұстап алып, оларды күндіз Менің, Жаратқан Иенің, алдында (күллі жұрттың көзінше) дарға асып, іліп қой! Сонда Менің Исраилге деген жалындаған қаһарым басылады!»

5Сондықтан Мұса Исраилдің төрешілеріне: «Әрқайсыларың пеғорлық Бағалға беріліп кеткен өз адамдарыңның барлығын өлтіріп жазалаңдар!» — деген әмір берді.

6Дәл осы кезде исраилдіктердің біреуі бір мадияндық әйелді өз әулетіне алып келді. Адам[†] онысын кездесу шатырының кіреберісі алдында қайғырып[†] зарлап тұрған Мұса мен бүкіл исраилдік жамағаттың көз алдында істеді. 7Мұны діни қызметкер[†] Елазардың ұлы, Һаронның немересі Пінехес көрді. Ол жамағаттың ортасынан шықты да, қолына найзасын алды. 8Пінехес исраилдік ер адам мен сол әйелдің артынан шатырға кіріп, екеуіне де найзасын сұғып алды. Найза еркекті тесіп өтіп, әйелдің ішіне қадалды. Осылай Пінехес исраилдіктердің басына түскен індеттің бетін әрі қайырды. 9Ал індеттен қаза тапқандардың саны жиырма төрт мыңға жеткен еді.

10Сонда Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 11«Діни қызметкер Елазардың ұлы, Һаронның немересі Пінехес Менің исраилдіктерге деген қаһарымды басты. Ол солардың арасында Менің абыройымды Өзім іспетті жан сала құлшына қорғады. Сол себепті Мен Исраил халқының бәрін бірдей қаһарыммен қырып тауысқан жоқпын. 12Сондықтан оған мынаны айт: Біліп қой, Мен сенімен амандық пен тыныштық туралы Келісімімді[†] жасамақпын.[*]

13Мен Елазардың өзін және одан кейінгі ұрпақтарын әрқашан діни қызметкер қыламын деп уәде беріп Келісімімді бекітемін. Себебі ол қызмет еткен Құдайының абыройын жан сала қорғап, Исраил халқын күнәларының арамдығынан тазартты».

14Мадияндық әйелмен бірге өлтірілген исраилдіктің есімі — Салу ұлы Зімри. Ол Шимон руындағы бір әулеттің басшысы еді. 15Ал өлтірілген мадияндық әйелдің есімі — Хазба,[*] ол мадияндықтардың бір әулетінің басшысы Сурдың қызы болатын.

16Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға бұйрық беріп былай деді: 17«Мадияндықтарға қарсы шығып, олардың көздерін жойыңдар! 18Себебі олар Пеғорда сендерді жалған тәңірге табынуға азғырулары және өздерінің қарындасы — мадияндық әулет басының қызы Хазба арқылы сендерге қулық-сұмдықпен жәбір көрсетті. Сол Хазба Пеғордағы оқиға үшін болған індет кезінде өлтірілді».[*]

#### 26


Рулардың жаңа ұрпағын санақтан өткізу

1Сол індеттен кейін Жаратқан Ие[†] Мұсаға және діни қызметкер[†] Һарон ұлы Елазарға тіл қатып былай деді: 2«Исраил қауымындағы[†] шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан барлық исраилдіктерді шыққан әулеттері бойынша түгендеп санап шығыңдар!»

3Сол кезде бүкіл Исраил халқы Иерихон қаласына қарама-қарсы, Иордан өзенінің жағасындағы Моабтың елсіз алқаптарында қостарын тігіп аялдаған еді. Сонда Мұса мен діни қызметкер Елазар оларға былай деп жариялады: 4«Жаратқан Ие Мұсаға бұйырғандай, жасы жиырмаға толған не одан асқан барлық ер адамдарды түгендеп санап шығыңдар!»[*]

Мысыр елінен көшіп шыққан Исраилдің бүкіл үрім-бұтағы мынау:

5Исраилдің[*] тұңғыш ұлы Рубеннің ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Ханохтан ханохтықтар, Паллудан паллулықтар, 6Хесроннан хесрондықтар, Қармидан қармилықтар тарады.[*]

7Бұлар Рубеннен тараған әулеттер. Олардың жалпы саны қырық үш мың жеті жүз отыз екендігі анықталды.

8Паллудың ұлы Елияп болды. 9Елияптың ұлдары: Немуел, Датан, Абирон. Жаратқан Иеге мойынсұнбай, Мұса мен Һаронға қарсы шыққан Қорахтың сыбайластарының арасында осы Датан, Абирон атты қауым жетекшілері де болды. 10Сол кезде жер қақ айырылып, оларды Қорахпен бірге жұтып қойды. Қорахтың тағы да екі жүз елу жақтасын сол күні Құдайдың оты жалмап құртты.[*] Осылайша бұл адамдар басқаларға ескертетін мысал болды. 11Алайда Қорахтың ұрпақтары толығымен құрып кетпеген еді.


12Шимонның ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Емуелден[*] емуелдіктер, Яминнен яминдіктер, Яхиннен яхиндіктер, 13Зарахтан зарахтықтар, Саулдан саулдықтар тарады.

14Бұлар Шимоннан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны жиырма екі мың екі жүз екендігі анықталды.


15Ғадтың ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Сефоннан сефондықтар, Хагиден хагиліктер, Шуниден шуниліктер, 16Озниден озниліктер, Ериден ериліктер, 17Ародидан ародилықтар, Арелиден арелиліктер тарады.

18Бұлар Ғадтан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны қырық мың бес жүз екендігі анықталды.


19Яһуданың Ер мен Онан деген ұлдары да бар еді, бірақ олар Қанахан елінде қайтыс болды.[*] 20Ал Яһуданың қалған ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Шелахтан шелахтықтар, Парестен парестіктер, Зарахтан зарахтықтар тарады. 21Парестің ұрпақтары: Хесроннан хесрондықтар, Хамулдан хамулдықтар тарады.

22Бұлар Яһудадан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны жетпіс алты мың бес жүз екендігі анықталды.


23Исашардың ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Толадан толалықтар, Пуадан пуалықтар, 24Яшубтан[*] яшубтықтар, Шимроннан шимрондықтар тарады.

25Бұлар Исашардан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны алпыс төрт мың үш жүз екендігі анықталды.


26Забулонның ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Середтен середтіктер, Елоннан елондықтар, Яхлелден яхлелдіктер тарады.

27Бұлар Забулоннан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны алпыс мың бес жүз екендігі анықталды.


28Манаса мен Ефрем есімді екі ұлы арқылы Жүсіптен тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар:

29Манасаның ұрпақтары: Махырдан махырлықтар тарады. Махыр Ғилақадтың әкесі болатын, әрі Ғилақадтан ғилақадтықтар тарады. 30Ғилақадтың ұрпақтары: Езерден езерліктер, Хелектен хелектіктер, 31Азриелден азриелдіктер, Сихемнен сихемдіктер, 32Шемидадан шемидалықтар, Хеферден хеферліктер тарады. 33Хефер ұлы Салопахадтың ұлдары болмай, Махла, Ноға, Хоғла, Мылқа, Тирса есімді қыздары болды.[*]

34Бұлар Манасадан тараған әулеттер. Олардың жалпы саны елу екі мың жеті жүз екендігі анықталды.


35Ефремнің ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Шутелахтан шутелахтықтар, Бехерден бехерліктер, Таханнан тахандықтар, 36әрі Шутелахтың Әран деген ұрпағынан әрандықтар тарады.

37Бұлар Ефремнен тараған әулеттер. Олардың жалпы саны отыз екі мың бес жүз екендігі анықталды.

Жүсіптен (ұлдары Манаса мен Ефрем арқылы) тараған әулеттер, міне, осылар.


38Буняминнің ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Беладан белалықтар, Ашбелден ашбелдіктер, Ахирамнан ахирамдықтар, 39Шефуфамнан[*] шефуфамдықтар, Хұфамнан хұфамдықтар тарады. 40Беланың Ард пен Нағыман есімді екі ұлынан да екі әулет тарады: Ардтан ардтықтар, Нағыманнан нағымандықтар тарады.

41Бұлар Буняминнен тараған әулеттер. Олардың жалпы саны қырық бес мың алты жүз екендігі анықталды.


42Данның ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Шухамнан шухамдықтар тарады.

43Дан руының барлығы шухамдықтар әулеті болды. Олардың жалпы саны алпыс төрт мың төрт жүз екендігі анықталды.


44Аширдің ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Имнадан имналықтар, Ишуиден ишуиліктер, Берияхтан берияхтықтар тарады. 45Осы соңғы әулет Берияхтың Хебер мен Малхиел деген екі ұлынан тараған хеберліктер мен малхиелдіктер әулеттеріне бөлінетін еді. 46Аширдің тағы Серах есімді қызы да болған.[*]

47Бұлар Аширден тараған әулеттер. Олардың жалпы саны елу үш мың төрт жүз екендігі анықталды.


48Нафталимнің ұлдарынан тараған ұрпақтардың әулеттері мыналар: Яхсиелден яхсиелдіктер, Гуниден гуниліктер, 49Есерден есерліктер, Шилемнен шилемдіктер тарады.

50Бұлар Нафталимнен тараған әулеттер. Олардың жалпы саны қырық бес мың төрт жүз екендігі анықталды.


51Шайқасқа жарамды, жасы жиырмаға толған не одан асқан исраилдіктердің жалпы саны алты жүз бір мың жеті жүз отыз ер адам[†] екендігі анықталды.


Уәделі елді бөліп үлестіру жайлы нұсқау

52Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 53«Елдің жері осы руларға меншікті үлестері болуға олардың адамдарының санына сәйкес бөлінуі керек. 54Халқының саны көп руға мұралық жер көбірек, ал халқының саны аз руға жер азырақ берілуі тиіс.[*] Жер әр рудың санақтан өткен адамдарының санына сәйкес бөлінуі керек. 55Елдің жері жеребе арқылы үлестірілсін. Ол әркімге өзінің әкесінің руының аты бойынша беріледі. 56Әрбір мұралық жер үлкенірек және кішірек әулеттердің арасында жеребе арқылы бөлінетін болады».


Леуі руының санақтан өтуі

57Леуіліктердің[†] шыққан әулеттері бойынша түгенделіп саналғандар мыналар: Герсоннан герсондықтар, Қахаттан қахаттықтар, Мерариден мерариліктер тарады. 58Леуіліктерге тағы мынадай әулеттер де жататын еді: лібіниліктер, хеброндықтар, мәхлиліктер, мұшилықтар, қорахтықтар.

Қахаттан Ымрам тарады. 59Ымрамның әйелінің есімі Иохебед болатын, ол да Мысыр елінде туған леуілік әйел еді. Ымрам мен Иохебедтің Һарон, Мұса мен Мәриям есімді екі ұл, бір қызы болды. 60Һаронның Надаб пен Әбиһу, Елазар мен Ітамар есімді ұлдары бар еді. 61Надаб пен Әбиһу Жаратқан Иенің алдында оттың Ол бұйырмаған бөтен түрін ұсынғанда өлімге ұшыраған болатын.[*]

62Жасы бір айдан жоғары еркек кіндікті леуіліктердің жалпы саны жиырма үш мың болды. Олар Исраилдің басқа руларымен бірге санаққа енгізілмеді. Себебі леуіліктерге олардың арасында жеке мұралық аймақ бөлінбеген еді.[*]

63Сонымен Иерихон қаласына қарама-қарсы, Иордан өзенінің жағасындағы Моабтың елсіз алқаптарында Мұса мен діни қызметкер Елазар исраилдіктерді түгендеп санаған кезде санақтан өткендер, міне, осылар болды. 64Олардың арасында (содан отыз сегіз жыл бұрын) Синай атты елсіз далада болған бірінші санаққа[*] енген исраилдіктерден бірде-бір адам болған жоқ. 65Жаратқан Ие солар туралы «Олар сөзсіз елсіз далада қайтыс болады!» деп айтқандықтан[*] Ефунне ұлы Халеп пен Нұн ұлы Ешуадан басқаның бәрі дүниеден өткен еді.

#### 27


Салопахадтың қыздарына мұралық жер үлестіру

1Бір күні Салопахадтың қыздары: Махла, Ноға, Хоғла, Мылқа, Тирса жамағаттың алдына шықты. Олардың әкесі Салопахад Хефердің ұлы, Ғилақадтың немересі, Махырдың шөбересі еді, ол Жүсіптің ұлы Манасаның руына жататын.[*] 2Осы қыздар кездесу шатырының кіреберісінің маңына Мұсаның, діни қызметкер[†] Елазардың, жетекшілердің және бүкіл жамағаттың алдына шығып, былай деп өтініш жасады: 3«Әкеміз иен далада көз жұмған еді. Соңынан ұл қалмады. Ол Жаратқан Иеге[†] қарсы шыққан Қорахтың сыбайластар тобына қосылған жоқ, (өзге пенделер іспетті) өз күнәсі үшін өлді.[*] 4Артынан қалған ұлы жоқ болғандықтан, әкеміздің аты өз әулетінен өшіп қалуға тиіс пе? Сол себептен бізге әкеміздің ағайындарының арасынан мұралық жер үлестіріп берсеңіз екен».

5Сонда Мұса олардың даулы мәселесін Жаратқан Иенің алдына жеткізді. 6Жаратқан Иенің Мұсаға берген жауабы мынау болды: 7«Салопахадтың қыздары дұрыс айтады. Оларға әкесінің ағайындарының арасынан, сөзсіз, мұралық жер үлестіріп беруің керек. Әкелеріне тиесілі мұралық жерін қыздарына табыста. 8Исраилдіктерге мынаны айт: егер біреу артынан ұл қалдырмай қайтыс болса, онда оның мұралық жерін қызына табыстаңдар. 9Егер қызы да болмаса, онда мұралық жерін туған ағайындарына беріңдер. 10Егер туған аға-інісі де болмаса, онда мұралық жерді қайтыс болған адамның әкесінің туған ағайындарына табыстаңдар. 11Ал егер әкесінің туған аға-інісі де болмаса, онда мұралық жерді марқұмның әулетінің ішіндегі ең жақынының иелігіне беріңдер».

Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғанындай, бұл шешім исраилдіктерге арналған ереже болуға тиіс.


Мұсаның ізбасары Ешуаның тағайындалуы

12Содан соң Жаратқан Ие тіл қатып Мұсаға былай деді: «Абарим қыратындағы[*] мына таудың басына шық. Мен исраилдіктерге табыстағалы тұрған елге көз таста. 13Соны көргеннен кейін ағаң Һарон сияқты сен де ата-бабаларыңның қасына жөнелесің. 14Себебі қауым[†] Сін атты елсіз далада[*] Маған қарсы бас көтергенде, екеуің де Менің бұйрығыма бағынбай, жартастан су ағызған кезімде олардың алдында Мені қастерлеп, киелілігімді[†] көрсетпедіңдер».[*] — Бұл оқиға Сін даласындағы Қадештің маңындағы Меріба суының қасында болды.

15Мұса Жаратқан Иеге былай деп жауап берді: 16«Жаны бар күллі адамзаттың Құдайы — Жаратқан Ие осы қауымға жетекшілік ететін біреуді тағайындасын. 17Сол кісі оларды бастап алып жүреді. Осылайша Жаратқан Иенің қауымы бағушысы жоқ бір отар қой сияқты болмайды. — 18Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деді: — Бойында Менің Рухым бар[*] адам[†] — Нұн ұлы Ешуаны қасыңа ал да, оның үстіне қолыңды қойып бата бер. 19Ешуаны діни қызметкер Елазардың және бүкіл жамағаттың алдына тұрғызып, олардың көз алдында оған міндетін өсиеттеп тапсыр. 20Өзіңнің билігіңнің біразын Ешуаға табыста! Осылай Исраилдің үрім-бұтағының бүкіл қауымы оған бағынатын болсын. 21Ешуа Менің, Жаратқан Иенің, еркін білу үшін діни қызметкер Елазардың алдында тұрсын. Елазар «Нұр және Кемелділік» деген қасиетті[†] жеребелер арқылы Жаратқан Иенің алдында Оның шешімін анықтасын. Соның білдіргенімен Ешуа және барлық исраилдіктер ел қонысынан аттанып, оған қайта оралатын болсын».

22Мұса Жаратқан Иенің берген бұйрығын орындап, Ешуаны діни қызметкер Елазар мен бүкіл жамағаттың алдында тұрғызды. 23Содан ол Ешуаның үстіне қолын қойып бата беріп, оған міндетін өсиеттеп тапсырды. Бұның бәрі Жаратқан Иенің Мұса арқылы білдірген еркі бойынша істелінді.

#### 28


Күн сайын ұсынылатын сый-тартулар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 2«Исраилдің үрім-бұтағына мына нұсқауды жеткіз: Маған өртелу арқылы ұсынатын ерекше тартуларың Өзіме ұнамды да хош иісті әрі тамақ іспетті. Оларды белгілі[†] мезгілдерде әкелуге мұқият болыңдар!

3Оларға тағы мынаны айт: Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандық ретінде күн сайын мінсіз бір жасар екі тоқтыдан әкеліп отырыңдар. 4Бірінші тоқтыны таңертең, екіншісін кешке қарай шалып, өртеп ұсыныңдар. 5Бұған қоса пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын төрт жарым қадақ ең таза зәйтүн майымен араластырып,[*] астық тартуы ретінде ұсыну керек. 6Бұл — Синай тауында бұйырылған, Жаратқан Иеге түгелдей өртелу арқылы ұсынылатын, Оған ұнамды да хош иісті әрі тұрақты тарту.[*] 7Әрбір тоқтымен бірге сұйық тарту да ұсынылсын. Ол екі жарым қадақ ашыған сусын болсын. Сұйық тарту киелі[†] орында Жаратқан Иеге арнап құйылып ұсынылсын. 8Ал екінші тоқтыны кешке қарай бірінші тоқты сияқты ұсынып, оған тиісті астық, сұйық тартуларын да дәл таңертең істегендеріңдей ұсынуларың керек. Бұл да Жаратқан Иеге өртелу арқылы ұсынылған, Оған ұнамды да хош иісті тарту болмақ.


Діни демалыс күніндегі сый-тартулар

9Діни демалыс күні[*] мінсіз бір жасар екі тоқтыны, тиісті сұйық тартуын және пұттың оннан екі бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, астық тартуы ретінде ұсыныңдар. 10Күн сайын тиісті сұйық тартумен бірге ұсынылатын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандыққа қоса, діни демалыс күніне арналған түгелдей өртеліп ұсынылатын құрбандық — осы.


Айдың бірінші күніндегі сый-тартулар

11Әр айдың бірінші күні Жаратқан Иеге арналған шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық ретінде екі жас бұқа, бір қошқар, бір жасар жеті тоқты шалыңдар. Олардың барлығы да мінсіз болсын. 12Оларға тиісті астық тартуын: әрбір құрбандық бұқа үшін пұттың оннан үш бөлігі, әрбір құрбандық қошқар үшін пұттың оннан екі бөлігі, 13әрбір құрбандық тоқты үшін пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыныңдар. Бұлар Жаратқан Иеге түгелдей өртеліп ұсынылатын, хош иісті де ұнамды тартулар.

14Осы құрбандықтарға тиісті сұйық тартулар мынадай болады: әр бұқаға — сегіз қадақ, әр қошқарға — бес қадақ, әр тоқтыға — екі жарым қадақ мөлшеріндегі шарап. Жыл бойы, әр ай сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтардың ұсынылу тәртібі осындай.

15Әр айдың бірінші күні Жаратқан Иеге күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде бір теке шалынсын.[*] Ол күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандыққа және оған тиісті сұйық тартуына қоса ұсынылады.


Құтқарылу мейрамындағы сый-тартулар

16Жыл сайынғы бірінші айдың он төртінші күні — Жаратқан Иеге бағышталған Құтқарылу мейрамы.[†] Бұл күні Оған арнап құрбандық шалынады. 17Сол айдың он бесінші күні жеті күндік мейрам басталады. Осы жеті күн бойы ашымаған нан желінуі керек. 18Мейрамның алғашқы күні Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер.

19Жаратқан Иеге түгелдей өртелетін құрбандық ретінде екі жас бұқа, бір қошқар, бір жылдық жеті еркек тоқты әкеліңдер. Олардың барлығы да мінсіз болсын. 20Осы құрбандықтарға тиісті астық тартуын: зәйтүн майымен араластырылған бидай ұнынан әрбір бұқа үшін — пұттың оннан үш бөлігі, қошқар үшін — пұттың оннан екі бөлігі 21және жеті еркек тоқтының әрқайсысы үшін — пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыну керек.

22Ал өздеріңнің жасаған күнәларыңның арамдығынан тазаруларың үшін тағы бір текені күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалыңдар. 23Бұларды күн сайын түгелдей өртелетін таңертеңгі құрбандыққа қоса ұсынуларың керек.

24Осылайша сендер мейрамның жеті күнінің әрбіреуінде тамақ іспетті тартуды өртеу арқылы ұсыныңдар. Олардың хош иісі Маған, Жаратқан Иеге, ұнамды. Оларды күн сайын түгелдей өртелетін құрбандықтар мен сұйық тартуларға қоса ұсыныңдар. 25Ал жетінші күні Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні еңбектеніп, жұмыс істемеңдер.


Алғашқы өнім мейрамындағы сый-тартулар

26Жаңа жиналған егіннен Жаратқан Иеге арнап астық тартуын Алғашқы өнім мейрамының[†] кезінде[*] алып келіңдер. Сол күні Оған бағышталған жиналыс өткізіңдер және еңбектеніп жұмыс істемеңдер. 27Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін, Оған ұнамды да хош иісті құрбандық ретінде екі жас бұқа, бір қошқар, бір жылдық жеті еркек тоқты шалыңдар. 28Осы құрбандықтарға тиісті астық тартуын: әрбір бұқа үшін — пұттың оннан үш бөлігі, қошқар үшін — пұттың оннан екі бөлігі, 29жеті тоқтының әрқайсысы үшін — пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыныңдар.

30Өздеріңнің жасаған күнәларыңның арамдығынан тазаруларың үшін тағы бір текені күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалыңдар.

31Осы құрбандықтарды күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен соларға тиісті астық тартуларына қоса ұсыныңдар да, оларға тиісті сұйық тартуларды да әкеліңдер. Құрбандықтардың барлығы да мінсіз болуы керек.

#### 29


Кернейлер мейрамындағы сый-тартулар

1Жетінші айдың бірінші күні Жаратқан Иеге[†] бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні жұмыс істемеңдер. Мейрам күні керней тартыңдар.[*] 2Жаратқан Иеге ұнамды да хош иісті құрбандықтар ретінде бір жас бұқа, бір қошқар, бір жылдық жеті еркек тоқтыны шалып, түгелдей өртеп жіберіңдер. Бұлардың бәрі де мінсіз болсын. 3Оларға тиісті астық тартуын: жас бұқа үшін — пұттың оннан үш бөлігі, қошқар үшін — пұттың оннан екі бөлігі 4және жеті тоқтының әрқайсысы үшін — пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыныңдар.

5Ал жасаған күнәларыңның құнын өтеп, солардың арамдығынан тазаруларың үшін бір текені шалып ұсыныңдар.

6Осы айтылған мейрамдардағы арнайы құрбандықтар мен сый-тартулар белгіленген[†] тәртіптеріне сай ұсынылатын мына кезекті құрбандықтарға қоса әкелінсін: айдың бірінші күні шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен оларға тиісті астық тартуы, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен оларға тиісті астық және сұйық тартулары. Бұлардың барлығы да — өртеліп ұсынылатын, Жаратқан Иеге ұнамды да хош иісті тартулар.


Күнәнің арамдығынан тазарту мейрамындағы сый-тартулар

7Жетінші айдың оныншы күні Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіңдер. Сол күні Оған ерекше бой ұсынып ораза ұстаңдар, әрі ешқандай жұмыс істемеңдер![*] 8Жаратқан Иеге түгелдей өртеліп ұсынылатын хош иісті де ұнамды тарту ретінде: бір жас бұқа мен бір қошқарды және бір жылдық жеті еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, өртеп жіберіңдер. Құрбандықтардың бәрі де мінсіз болсын. 9Оларға тиісті астық тартуын: жас бұқа үшін — пұттың оннан үш бөлігі, қошқар үшін — пұттың оннан екі бөлігі, 10жеті тоқтының әрқайсысы үшін — пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыныңдар. 11Ал күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Айтылып кеткен құрбандықтар мен тартулар өздеріңді жасаған күнәларыңның арамдығынан тазартып, күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа қоса ұсынылсын. Сонымен қатар күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен оларға тиісті астық тартуын және осылардың барлығына тиесілі сұйық тартуларын да әкеліңдер.


Күркелер мейрамындағы сый-тартулар

12Жетінші айдың он бесінші күні де Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіп, сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер. Жеті күн бойы Жаратқан Иеге арнап мейрам өткізіңдер. 13Сонда Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылатын хош иісті де ұнамды тарту ретінде он үш жас бұқа, екі қошқар және бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп жіберіңдер. Құрбандықтардың бәрі де мінсіз болсын. 14Оларға тиісті астық тартуын: он үш жас бұқаның әрқайсысы үшін — пұттың оннан үш бөлігі, екі қошқардың әрқайсысы үшін — пұттың оннан екі бөлігі, 15он төрт тоқтының әрқайсысы үшін — пұттың оннан бір бөлігі мөлшеріндегі таңдаулы бидай ұнын зәйтүн майымен араластырып, ұсыну керек. 16Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

17Мейрамның екінші күні он екі жас бұқа, екі қошқар, бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 18Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 19Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

20Мейрамның үшінші күні он бір жас бұқа, екі қошқар және бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 21Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 22Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

23Мейрамның төртінші күні он жас бұқа, екі қошқар және бір жылдық он еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 24Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 25Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

26Мейрамның бесінші күні тоғыз жас бұқа, екі қошқар және бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 27Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 28Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

29Мейрамның алтыншы күні сегіз жас бұқа, екі қошқар, бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 30Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 31Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені де шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

32Мейрамның жетінші күні жеті жас бұқа, екі қошқар және бір жылдық он төрт еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, ұсыныңдар. Олардың бәрі де мінсіз болсын. 33Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 34Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

35Мейрамның сегізінші күні салтанатты жиналыс өткізіңдер. Сол күні еңбектеніп жұмыс істемеңдер. 36Жаратқан Иеге өртеу арқылы ұсынылатын хош иісті де ұнамды тарту ретінде бір жас бұқа, бір қошқар және бір жылдық жеті еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп жіберіңдер. Құрбандықтардың бәрі де мінсіз болсын. 37Сол жас бұқаларға, қошқарлар мен тоқтыларға тиісті астық және сұйық тартуларын белгіленген мөлшерде ұсыныңдар. 38Өздеріңнің жасаған күнәларыңның құнын өтейтін құрбандыққа бір текені шалып, ұсыныңдар. Сондай-ақ, күн сайын шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықты, оған тиісті астық және сұйық тартуларын да әкеліңдер.

39Белгіленген мейрамдарыңның кезінде аталып өткен құрбандықтар мен сый-тартуларды Жаратқан Иеге ұсыныңдар. Оларды өздеріңнің Жаратқан Иеге ант еткен құрбандықтарыңа, ерікті сый-тартуларыңа, шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарыңа, астық және сұйық тартуларыңа әрі Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін құрбандықтарыңа қоса ұсыныңдар!»

#### 30


Ант-серттің орындалуы жайлы

1[*] Мұса Жаратқан Иенің[†] өзіне айтқандарының барлығын Исраилдің үрім-бұтағына жеткізіп айтып берді.

2Мұнан кейін Мұса Исраилдің рубасыларына былай деді: «Жаратқан Иенің берген бұйрығы мынау: 3Егер бір адам[†] Жаратқан Иеге бір нәрсені ұсынуға не бір нәрседен бас тартуға ант етсе, я болмаса біреуге берген сөзін сертпен байласа, онда ол өзінің берген уәдесін бұзбай, аузынан шыққанының бәрін де орындауға тиісті болады.

4Егер әкесінің қолында тұрып жатқан қыз Жаратқан Иеге бір нәрсені ұсынуға не бір нәрседен бас тартуға ант етсе, я болмаса біреуге берген уәдесін сертпен байласа 5және әкесі оның берген анты не серті туралы естігенмен ештеңе демесе, онда қыздың берген барлық анттары да, сертпен байлаған барлық уәделері де өз күшінде қалады. 6Ал егер әкесі сол туралы естіген күні қызына тыйым салса, онда қыздың берген анттары мен уәделерінің ешқайсысы күшінде қалмайды. Қыздың әкесі тыйым салғандықтан, Жаратқан Ие қызды берген сертінен босатады.

7Егер де қыз ант етіп, асығыстықпен біреуге берген уәдесін сертпен байлап, бұдан кейін күйеуге шықса 8және күйеуі сол туралы естіген күні ештеңе демесе, онда бұл әйелдің берген анттары да, сертпен байлаған уәделері де өз күшінде қалады. 9Ал егер күйеуі сол туралы естіген күні әйеліне тыйым салса, онда ол әйелінің берген антының не байлаған сертінің күшін жояды, әрі Жаратқан Ие әйелді берген сертінен босатады.

10Бірақ егер жесір немесе күйеуінен ажырасқан әйел ант етсе, я болмаса берген уәдесін сертпен байласа, онда сонысы күшінде қалады.

11Егер күйеуімен бірге тұрып жатқан әйел ант етсе немесе берген уәдесін сертпен байласа 12және күйеуі сол туралы естіп, ештеңе демесе әрі тыйым салмаса, онда әйелдің берген анттарының бәрі де, сертпен байлаған әрбір уәдесі де өз күшінде қалады. 13Ал егер күйеуі сол туралы естіген күні әйеліне тыйым салса, онда әйелдің ауызынан шыққан әрбір анты не серті күшінен айырылады. Күйеуі олардың күшін жойғандықтан, Жаратқан Ие әйелді берген сертінен босатады.

14Әйелдің еткен әрбір антын немесе Жаратқан Иеге ерекше бой ұсынып ораза ұстауға берген әрбір сертін оның күйеуі не бекіте, не күшінен айыра алады. 15Егер күйеуі бұл туралы естіген соң, күн өткен сайын әйеліне ештеңе демесе, онда ол бұнысымен әйелінің берген анттары мен серттерінің бәрін бекітеді. Себебі ол сол туралы естіген күні үндемегені арқылы оларды бекітіп қойды. 16Ал егер күйеуі (біраз уақыт өткеннен кейін ғана) тыйым салса, онда әйелінің осыған байланысты кінәсі күйеуінің мойнында болады».

17Жаратқан Иенің ерлі-зайыптылар арасындағы және әке мен оның қолында тұрып жатқан бойжеткен қызының арасындағы қарым-қатынастар туралы Мұсаға берген ережелері, міне, осылар.

#### 31


Азғырушы Мадиянды жазалау

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерді (жалған тәңірге табындырып күнәға батырғандары үшін) мадияндықтардан өшімді ал.[*] Содан соң өзің дүниеден өтіп ата-бабаларыңның қасына жөнелесің».

3Сонда Мұса халыққа былай деп бұйырды: «Араларыңнан ер адамдарды қаруландырып жасаққа жіберуге дайындаңдар! Олар Мадиянға қарсы аттанып, олардан Жаратқан Иенің өшін алсын. 4Исраилдің әрбір руынан жасаққа бір мың адамнан жіберіңдер!» 5Сонда Исраилдің әулеттерінен әр рудан бір-бір мыңнан, шайқасқа қаруланып дайындалған он екі мың адам[†] жиналды. 6Әр рудан бір-бір мыңнан шыққан оларды Мұса шайқасқа аттандырды. Діни қызметкер[†] Елазар ұлы Пінехес қолына киелі[†] бұйымдар мен белгі[†] беретін кернейлерді алып, солармен бірге аттанды.

7Исраилдіктер Жаратқан Иенің Мұсаға берген бұйрығы бойынша мадияндықтарға қарсы шайқасқа шығып, олардың күллі еркектерінің көзін құртты. 8Сол өлгендердің арасында Мадиянның бес көсемі — Еуи, Рекем, Сур, Хур және Реба да болды. Исраилдіктер Беғор ұлы Балағамды[*] да семсермен өлтірді. 9Исраилдік сарбаздар мадияндықтардың әйелдері мен балаларын қолға түсіріп, барлық табындарын, отарларын және өзге дүние-мүліктерін олжалап алды. 10Бұдан кейін олардың тұрған барлық қалалары мен тұрақтарын өртеп жіберді.


Жасақ алып келген олжа

11Исраил жасағы қолға түскен барлық олжаны және тонап алғандарын: адамдар мен малдарды жинап алып, 12бәрін де Иерихонға қарама-қарсы, Иордан жағалауындағы Моабтың елсіз алқаптарында қоныста тұрып жатқан Мұсаның, діни қызметкер Елазардың және исраилдіктердің бүкіл қауымының[†] алдына алып келді.

13Мұса, Елазар және қауымның жетекшілері оларды қарсы алуға қоныстың сыртына шықты. 14Бірақ Мұса шайқастан қайтып келе жатқан жасақ басшыларына: мыңбасылар мен жүзбасыларға қатты ашуланып 15былай деді: «Барлық әйелдерді тірі қалдырыпсыңдар ғой, бұларың қалай? 16Бері қараңдар! Балағамның кеңесі бойынша Пеғордың маңында исраилдіктерді азғындыққа еліктіріп, олардың Жаратқан Иеге опасыздық жасауларына себепші болған солар емес пе еді?! Содан да Жаратқан Иенің халқының арасында індет жайылды ғой![*] 17Енді барлық ұл балалардың және еркек көрген әйелдердің көздерін құртыңдар! 18Бірақ әлі еркекпен жақындаспаған жас қыздарды өздеріңе тірі қалдырыңдар.

19Ал сендердің соғыста адам өлтірген не өлген адамның мүрдесімен жанасқандарыңның барлығың, жеті күнге ел қонысының сыртында қалыңдар! Арамданғаннан кейінгі үшінші және жетінші күндері өздерің де, қолға түсірген тұтқындарың да тазару рәсімінен өтіңдер.[*] 20Барлық киімдеріңе, теріден, жүннен не ағаштан[†] жасалған бұйымдарыңа да күнәдан тазарту рәсімін орындаңдар!» — деді.

21Діни қызметкер Елазар шайқасқа қатысқандарға тағы мынаны айтты: «Жаратқан Иенің Мұса арқылы бұйырған заңының ережелері былай: 22алтын, күміс, қола, темір, қалайы, қорғасыннан жасалған, 23жалпы, отқа төзімді бұйымдардың барлығын отқа күйдіріп тазартыңдар. Бірақ оларға тазарту суын бүркіліп тазарту рәсімі де орындалсын.[*] Отқа төзбейтін бұйымдарды тек тазарту суымен бүркіп тазартыңдар. 24Жетінші күні киімдеріңді жуыңдар, сонда тазарасыңдар. Содан соң қонысқа қайтып келулеріңе болады».


Олжаның үлестірілуі

25Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 26«Өзің, діни қызметкер Елазар және қауымдағы әулеттердің басшылары қолға түскен тұтқындар мен мал басын санаңдар. 27Содан соң қолға түскен олжаны шайқасқа қатысқандар мен қауымның қалған адамдарының арасында тең бөл. 28Алайда алдымен сарбаздардың олжасына тиген адамдар, мүйізді ірі қара, есек және қой-ешкінің әрбір бес жүзінен біреуін Жаратқан Иенің үлесіне арнаңдар. 29Сарбаздардың өздеріне тиген жартысынан Жаратқан Иеге бағыштаған осы үлестерін діни қызметкер Елазарға табыстаңдар! 30Ал олжаның қалған исраилдіктерге тиген екінші жартысының: адамдар, мүйізді ірі қара, есек және қой-ешкінің, яғни барлық малдың әрбір елуінен біреуін Жаратқан Иенің үлесіне арнаңдар. Бұл тартуды Жаратқан Иенің киелі шатырындағы күзет пен өзге де міндеттерді атқаратын леуіліктерге[†] табыстаңдар!»

31Мұса мен діни қызметкер Елазар Жаратқан Иенің Мұсаға берген бұйрығы бойынша істеді. 32Сарбаздардың қолдарына түскен олжаның қалғанын есептегенде барлығы алты жүз жетпіс бес мың қой-ешкі, 33жетпіс екі мың мүйізді ірі қара, 34алпыс бір мың есек, 35еркек көрмеген отыз екі мың қыз болды. 36Олжаның шайқасқа қатысқандардың үлесіне тиген жартысы мынадай болды: қой-ешкіден — үш жүз отыз жеті мың бес жүз бас, 37одан Жаратқан Иеге тиісті тартудың саны: алты жүз жетпіс бес. 38Мүйізді ірі қара: отыз алты мың, одан Жаратқан Иеге тиісті тартудың саны: жетпіс екі. 39Есек: отыз мың бес жүз, одан Жаратқан Иеге тиісті тартудың саны: алпыс бір. 40Тұтқын адам саны: он алты мың, одан Жаратқан Иеге тиісті тартудың саны: отыз екі. 41Мұса Жаратқан Иеге тиісті тартуды діни қызметкер Елазарға табыстады. Жаратқан Ие Мұсаға осыны бұйырған болатын.

42Қолға түскен олжаның сарбаздарға тиісті үлесін бөліп алғаннан кейін Мұса оның екінші жартысын қалған исраилдіктерге белгіледі. 43Қауымға арналған осы үлес: үш жүз отыз жеті мың бес жүз қой-ешкі, 44отыз алты мың мүйізді ірі қара, 45отыз мың бес жүз есек, 46әрі он алты мың тұтқын қыз болды. 47Исраилдіктерге арналған олжаның осы жартысынан Мұса адам мен малдың елуден бірін алып, Жаратқан Иенің киелі шатырындағы күзет пен өзге де жұмыстарды атқарып жүрген леуіліктерге табыстады. Жаратқан Ие Мұсаға осыны бұйырған болатын.

48Содан соң жасақ басшылары: мыңбасылары мен жүзбасылары Мұсаның алдына келіп, 49оған былай деді: «Біз қол астымыздағы жасақты түгендеп санап шықтық. Сонда бірде-бір сарбазымыз шығын болмапты! 50Сол себепті әрқайсымыз қолға түсірген алтын бұйымдарды: шынжыр, білезік, жүзік, сырға, алқалардың барлығын (бәріміздің өмірімізді сақтап қалған) Жаратқан Иеге тарту етеміз. Осылайша (абайсызда) жасаған күнәларымыздың арамдығынан Оның алдында тазарғымыз келеді».

51Мұса мен діни қызметкер Елазар алтыннан өрнектеп жасалған әр түрлі бұйымдардың барлығын да олардан қабылдап алды. 52Мыңбасылар мен жүзбасылар Жаратқан Иеге тарту ретінде көтеріп ұсынған сол алтынның жалпы салмағы он алты мың жеті жүз елу мысқал[*] болып шықты. 53Сарбаздардың әрқайсысы олжаны өзі үшін алған болатын. 54Сонымен Мұса мен діни қызметкер Елазар мыңбасылары мен жүзбасыларынан ұсынған алтындарын қабылдап алды. Оларды кездесу шатырына апарып, исраилдіктердің Жаратқан Иенің халқы екенінің ескертпесі ретінде Оның алдында сақтап қойды.

#### 32


Рубен мен Ғад руларының өтініші

1Ал Рубен мен Ғад руларының малдары өте көп болатын. Олар Жазер мен Ғилақад аймақтарын көргенде, бұлардың мал бағуға өте қолайлы жер екенін ұқты. 2Сонда Ғад пен Рубеннің рубасылары Мұсаның, діни қызметкер[†] Елазардың және қауым[†] жетекшілерінің алдына келіп, былай деп өтініш жасады:

3— Атарот, Дибон, Жазер, Нимрах, Хешебон, Елғале, Себам, Небо және Беғон аймақтарын 4Жаратқан Ие[†] Исраил халқы үшін басып алды. Осы жер мал бағуға өте қолайлы екен. Ал алдыңыздағы пенделердің табын-отарлары бар ғой. 5Бізге марқабат етіп, осы жердің біздей пенделеріңіздің иелігіне берілуін бұйырсаңыз екен. Бізді Иорданның арғы жағына өткізбей-ақ қойыңыз. — 6Алайда Мұса ғадтықтар мен рубендіктерге мына жауапты қайырды:

— Сонда қалай, исраилдік ағайындарың (арғы жаққа өтіп) соғысуға барғанда, сендер осында қалмақсыңдар ма? 7Жаратқан Иенің Өзі оларға табыстап отырған елге барудан исраилдіктерді неге айнытасыңдар? 8Мен әкелеріңді (бұдан қырық жыл бұрын) елді барлап келуге Қадеш-Барниден жіберген кезде олар дәл осылай істеген еді! 9Сонда олар Ешқол аңғарына дейін өрлеп барып, жерді барлап келгеннен кейін исраилдіктерді Жаратқан Ие оларға табыстап отырған еліне кіруден айнытып жіберген болатын.[*] 10Содан Жаратқан Иенің қаһары лаулап, Ол ант етіп былай деді: 11«Мысырдан шыққан мына адамдардың жасы жиырмаға толған не одан асқан ешбір адамы Мен Ыбырайым, Ысқақ және Жақыпқа ант еткен сол елді көре алмайды! Себебі олар Маған толықтай сеніп мойынсұнған жоқ. 12Тек Кенездің ұрпағы Ефунне ұлы Халеп және Нұн ұлы Ешуа ғана сол елге кіреді. Өйткені бұл екеуі Маған, Жаратқан Иеге, толығымен сеніп мойынсұнды». 13Сонда Жаратқан Иенің қаһары Исраилге қарсы лаулаған еді. Ол Өзіне жеккөрінішті зұлымдықты жасаған буын толығымен бұ дүниеден құрып бітпейінше, исраилдіктерді осы елсіз далада қырық жыл бойы сандалып жүретін етті.

14Енді, міне, сендер — күнәкарлардың тұқымы өз әкелеріңнің орнын басып, Жаратқан Иенің Исраилге деген қаһарын олардан бетер өршітіп отырсыңдар! 15Егер Жаратқан Иеге мойынсұнбай кететін болсаңдар, онда Ол халықты тағы да осы иен далада қалдырып, сендер бүкіл халықтың қырылып қалуына жауапты боласыңдар! — 16Бірақ олар Мұсаға таяп келіп, былай деді:

— Осы жерде біз малымызға қора, әйелдеріміз бен бала-шағамызға қала салып алайық. 17Ал өзіміз қаруланып, басқа исраилдіктердің алдында жүріп, оларды жаңа мекендеріне алып баруға дайынбыз. Сол кезде бала-шағамыз елдің тұрғындарынан қауіпсіз бекіністі қалаларда тұра берсін. 18Әрбір исраилдік өзінің мұралық жерін иемденіп алмайынша, біз өз үйлерімізге қайтпайтын боламыз. 19Бізге мұралық жер үлесіміз[†] Иордан өзенінің осы шығыс жағынан тисе, онда біз Иорданның арғы жағынан және содан әрі қарай өзімізге мұралық жер алмаймыз. — 20Мұса оларға былай деп жауап берді:

— Егер осы айтқандарыңды шынымен орындайтын болсаңдар, яғни, егер Жаратқан Иенің көз алдында шайқасқа қаруланған 21және қару ұстанған барлығың да Иорданның арғы жағына өтсеңдер, онда Ол Өзінің жауларын қуып шығарып, 22бүкіл ел Жаратқан Иеге бағынып болған кезде сендер Жаратқан Ие мен Исраил халқының алдындағы міндеттеріңнен босатыласыңдар. Сонда сендерге кері қайта берулеріңе болады, әрі осы жер сендердің Жаратқан Иенің алдындағы мұралық меншіктерің болады.

23Бірақ егер осылай етпейтін болсаңдар, сонда Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасағандарың. Біліп қойыңдар, онда осы күнәларыңның зардабын тартпай қоймайсыңдар. 24Енді солай болсын, бала-шағаларыңа қала, малдарыңа қора салыңдар, бірақ та ауыздарыңнан шыққан осы уәделеріңді орындаңдар! — 25Сонда ғадтықтар мен рубендіктер Мұсаға былай деп жауап берді:

— Тақсыр, сіз қалай бұйырсаңыз, алдыңыздағы қызметшілеріңіз соны бұлжытпай орындаймыз! 26Бала-шағамыз, әйелдеріміз әрі барлық малымыз осы жақта, Ғилақадтың қалаларында қалады. 27Ал біздің бәріміз де шайқасқа қаруланып, өзіңіз әмір еткендей, Жаратқан Иенің алдында соғысу үшін арғы бетке өтеміз.

28Мұнан кейін Мұса олар туралы діни қызметкер Елазарға, Нұн ұлы Ешуаға және исраилдік рубасыларына нұсқау беріп 29былай деді:

— Егер ғадтықтар мен рубендіктердің шайқасқа қаруланған адамдарының бәрі өздеріңмен бірге Жаратқан Иенің алдында Иордан өзенінен өтсе, онда сендер Қанахан елін өздеріңе бағындырып алған кезде оларға Ғилақад аймағын мұралық үлестері ретінде беріңдер. 30Ал егер олар қаруланып сендермен бірге өтпесе, онда олардың мұралық жері өздеріңнің араларыңда Қанахан елінде болады. — 31Бұған ғадтықтар мен рубендіктер жауап беріп былай деді:

— Жаратқан Иенің біздей пенделеріңізге берген әмірін бұлжытпай орындаймыз! 32Біз шайқасқа қаруланып Жаратқан Иенің алдында Қанахан еліне өтеміз. Ал бізге тиісті мұралық жеріміз Иорданның бергі жағында болсын.


Иорданның шығыс жағындағы жердің үлестірілуі

33Сонымен Мұса ғадтықтар мен рубендіктерге және Жүсіп ұлы Манасадан тараған рудың жартысына аморлықтардың патшасы Сихонның және Башанның патшасы Огтың патшалықтарын бүкіл жерімен, ондағы қалаларымен әрі соларға тиісті елді мекендерімен бірге қосып табыстады.

34Ғадтықтар өздеріне тиген жерде Дибон, Атарот, Арогер, 35Атарот-Шопан, Жазер, Жоқпеха, 36Бет-Нимра, Бет-Харан атты бекіністі қалаларды, әрі отарларына мал қораларын салды.

37Рубендіктер Хешебон, Елғале, Кириятаим, 38Небо, Бағал-Меон, Симба атты қалаларды салды. Олар қолдарына түсіріп, өздері қайтадан салған бірнеше қалаларға жаңа ат қойды.

39Манаса ұлы Махырдың әулеті Ғилақадқа аттанып, оны иемденіп, сонда тұрып жатқан аморлықтарды қуып жіберді. 40Сондықтан Мұса Ғилақад аймағын Манаса ұлы Махырдың әулетіне табыстап, олар сонда қоныстанып алды. 41Манасаның басқа ұлы Жайырдың әулеті де аттанып, сол жердегі қоныстарды иемденіп алып, оларды Жайыр қоныстары[*] деп атады. 42Нобах есімді адам[†] Кенат қаласы мен оған қарасты елді мекендерді иемденіп алып, оны өзінің атымен Нобах деп атады.

#### 33


Халықтың Мысырдан Моаб еліне барған жолы

1Мұса мен Һаронның бастауымен өз топтары бойынша Мысыр елінен шыққаннан кейін исраилдіктер көшіп-қонып жүрген сапарында төмендегі жерлер арқылы өтті. 2Мұса Жаратқан Иенің[†] бұйрығымен көшіп-қонып жүрген жолдарында өздері аялдаған жерлердің аттарын жазып алып отырды. Солар мыналар еді: 3Бірінші айдың он бесінші күні, құтқарылу мейрамынан[†] кейінгі келесі күні исраилдіктер мысырлықтардың көз алдында Рамсес қаласынан нық сеніммен алға басып шықты.[*] 4Жаратқан Ие мысырлықтардың барлық тұңғыштарын қырғынға ұшыратқандықтан, олар сол күні тұңғыштарының мәйіттерін жерлеп жатты. Себебі Жаратқан Ие олардың жалған тәңірлеріне Өзінің үкімін жүзеге асырған еді.[*]

5Исраилдіктер Рамсестен көшіп шығып, Соқотқа жетіп, қостарын тікті,[*] 6олар сол жерден шығып, айдаланың шет жағындағы Етамға[*] барып тоқтады. 7Халық Етамнан шығып, Бағал-Сефонның шығысындағы Пи-Һахиротқа қарай кері бұрылды да, Миғдолдың маңында аялдады. 8Кейін олар Пи-Һахироттан шығып, Қамысты теңізден[*] өтіп, арғы жақтағы иен далаға жетті. Олар Етамның жанындағы айдаламен үш күн жол жүріп, Мараға барып аялдады;[*] 9Марадан шығып, Елимге жетіп тоқтады. Сол шұратта[*] он екі су көзі, жетпіс құрма ағашы[†] болды.

10Кейін халық Елимнен шығып, Қамысты теңіздің жағасына жетіп, қостарын тікті; 11бұл жерден шығып, олар Сін атты елсіз далаға[*] барып аялдады. 12Халық сол даладан шыққаннан кейін Допқаға, 13Допқадан шығып, Алушқа, 14Алуштан шығып, Рефідимге[*] жетіп тоқтады. Сол жерде халық ішетін ауыз су болмады. 15Олар Рефідимнен шығып, Синай атты елсіз далаға[*] жетіп тұрақтады. 16Кейін халық сол даладан шығып, Қиброт-Хатауаға, 17сол жерден шығып, Хасиротқа, 18Хасироттан шығып, Ритмаға жетіп, қостарын тікті. 19Олар Ритмадан шығып, Римнон-Пәреске, 20сол жерден шығып, Либнаға, 21Либнадан шығып, Риссаға, 22Риссадан шығып, Кеһелатаға жетіп аялдады. 23Сол жерден олар Шәфер тауына барып, 24Шәферден Харадаға жетіп, 25Харададан Макехелотқа, 26Макехелоттан Тахатқа, 27Тахаттан Тарахқа барып, қонды. 28Сол жерден Митқаға, 29Митқадан Хашмонаға, 30одан Мосеротқа, 31Мосероттан шығып, Бене-Яқанға жетіп, аялдады. 32Бене-Яқаннан Һор-Агидгадқа, 33содан Жотбатаға, 34Жотбатадан Абронға барып тоқтады. 35Аброннан шығып, Есион-Гәберге, 36сол жерден қайтадан Сін атты елсіз далаға[*] жетіп тоқтады. Сол аймақ Қадеш[*] деп те аталады.

37Қадештен шыққаннан кейін халық Едом елінің шетіндегі Һор тауына[*] жетіп тұрақтады.

38Діни қызметкер[†] Һарон Жаратқан Иенің айтқанына сәйкес Һор тауына көтеріліп, сол жерде көз жұмып дүние салды.[*] Бұл, исраилдіктердің Мысыр елінен шыққаннан кейінгі қырқыншы жылдың бесінші айының бірінші күні болды. 39Дүние салғанда Һаронның жасы жүз жиырма үште еді. 40Сол кезде Қанахан елінің оңтүстік (Негев) бөлігінде тұрып жатқан Арадтың қанахандық патшасы исраилдіктердің көшінің елге жақындап қалғаны туралы естіді.

41Халық Һор тауынан шығып, Салмонаға, 42одан Пунонға, 43Пуноннан Оботқа, 44Моаб елінің шекарасындағы Ие-Абаримге жетіп тоқтады. 45Сол жерден олар Дибон-Ғадқа, 46одан Алмон-Диблатаимға, 47содан Абарим қыратындағы Небо тауына[*] жетіп, қостарын тігіп тұрақтады.

48Халық Абарим қыратынан шыққаннан кейін Иерихонға қарама-қарсы, Иордан өзенінің жағалауындағы Моабтың елсіз алқаптарына жетіп қонды. 49Сонда олар Моабтың елсіз алқаптарында Иордан өзенін бойлап Бет-Ешимоттан Әбел-Ситтимге дейінгі аралықта жайғасты.


Уәделі елді иемдену жайлы нұсқаулар

50Жаратқан Ие сол жерде, Иерихонға қарама-қарсы, Иорданның жағалауындағы Моабтың елсіз алқаптарында, Мұсаға тіл қатып былай деді: 51«Исраилдіктерге мынаны айт: Сендер Иордан өзенінен өтіп, Қанахан еліне кірген кезде 52елде тұрып жатқандардың барлығын қуып шығып, олардың ойып жасаған және балқытып құйған тәңір мүсіндерінің бәрін де жойып, жоқ қылыңдар! Биіктеу жерлердегі табыну орындарын да талқандап қиратыңдар! 53Елді иемденіп, сонда қоныстаныңдар, себебі Мен сол елді сендердің иеліктеріңе беріп қойғанмын. 54Оның жерін жеребе тастап әулеттерің бойынша өзара бөлісіп алыңдар. Халқының саны көп әулетке көбірек, ал халқының саны аз әулетке азырақ жер берілетін болсын.[*] Жеребе бойынша кімге қай жер үлесіне тиген болса, сол жер онікі болады. Жерді сендердің ата-бабаларыңнан тараған руларың бойынша бөлісіп, мұралық меншіктерің ретінде иемденіп алыңдар.

55Ал егер елдің тұрғындарын қуып жібермесеңдер, онда елде қалып қойғандары көздеріңе тікендей кіріп, денелеріңе жаңқадай қадалып, қоныстанған сол елдеріңде сендерге жәбір көрсететін болады. 56Сонда Мен оларға істемек болғандарымды сендердің өз бастарыңа түсіремін».

#### 34


Уәделі елдің шекаралары

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға тағы да тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге мына бұйрықты жеткіз: Сендер Қанахан еліне кіргенде, мұралық меншіктерің болатын Қанахан елі мен оның шекаралары мынау болады: 3Елдеріңнің оңтүстік бөлігі Сін даласынан[*] басталып, Едомның шекарасын бойлай орналасатын болады. Сендердің оңтүстік шекараларың шығыстағы Өлі (Тұзды) теңіздің шетінен басталады. 4Содан соң шекара оңтүстікке бұрылып, Шаяндар асуынан[*] өтіп, Сін (даласы) арқылы Қадеш-Барнидің оңтүстік жағына дейін жетеді. Содан шекара Хасар-Адарға, одан әрі Асмонға қарай ұласып, 5Асмоннан Мысырмен шекарадағы өзенге қарай бұрылып, сол арқылы үлкен теңізге[*] дейін жетіп аяқталады.

6Елдің батыс шекарасы — Жерорта теңізінің жағалауы. Сендердің батыс шекараларың, міне, осы. 7Солтүстік шекараларың үшін Жерорта теңізінен (солтүстіктегі) Һор тауына[*] дейін, 8ал Һор тауынан Лебо-Хаматқа дейін шек белгілеңдер.[†] Сол жерден шекара Седадқа дейін жететін болады. 9Одан әрі шекара Сифронға қарай жалғасып, Хасар-Енанда бітеді. Сендердің солтүстік шекараларың, міне, осы.

10Шығыс шекараларың үшін Хасар-Енаннан оңтүстікке қарай Шефамға дейін шекара белгілеңдер. 11Шекара Шефамнан Аинның шығысындағы Риблаға дейін созылып, Кінерет (яғни Ғалилея) көлінің шығысындағы қыраттардың үстімен өтеді. 12Одан Иордан өзенінің бойымен Өлі теңізге[*] дейін жетіп аяқталады. Өздеріңе тиісті елдерің және оның жан-жағындағы шекаралары, міне, осылар болады».

13Мұнан кейін Мұса исраилдіктерге өсиеттеп бұйрық беріп былай деді: «Иордан өзенінің арғы жағына өтіп, сонда қоныстанайын деп жатқан тоғыз ру мен бір рудың жартысына Жаратқан Иенің жеребе арқылы үлестіріліп берілсін деп бұйырған жері — осы. 14Себебі Рубен, Ғад рулары және Манаса руының жартысы өздерінің меншікті жерлерін өз әулеттері бойынша 15Иерихонның маңынан өтетін Иордан өзенінің шығыс жағынан алып қойды».


Елді үлестіруге тағайындалған басшылар

16Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 17«Сендерге елді мұралық меншіктеріңе үлестіріп беретін адамдардың есімдері мыналар: діни қызметкер[†] Елазар және Нұн ұлы Ешуа. 18Елді үлестіріп беруге көмектесу үшін әрбір рудан бір-бір жетекшіден тағайындаңдар. 19Сол адамдардың есімдері мыналар: Яһуда руынан Ефунне ұлы Халеп, 20Шимон руынан Амихуд ұлы Самуил, 21Бунямин руынан Қислон ұлы Елидад, 22Дан руынан жетекшісі Жоғли ұлы Буки, 23Жүсіптің ұлдарынан тараған екі рудан Манаса руынан жетекшісі Ефод ұлы Ханиел, 24Ефрем руынан жетекшісі Шифтан ұлы Кемуел, 25Забулон руынан жетекшісі Парнах ұлы Елзапан, 26Исашар руынан жетекшісі Аззан ұлы Палтиел, 27Ашир руынан жетекшісі Шеломи ұлы Ахихуд, 28Нафталим руынан жетекшісі Амихуд ұлы Педахил».

29Жаратқан Ие исраилдіктерге Қанахан елінде мұралық жерлерін үлестіріп беруге осы адамдарды тағайындады.

#### 35


Леуіліктерге тұруға арналған қалалар

1Жаратқан Ие[†] Мұсаға Иерихонға қарама-қарсы, Иорданның жағалауындағы Моабтың елсіз алқаптарында тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге мына бұйрықты жеткіз: Олар өздерінің үлесіне тиген мұралық жерлерінен леуіліктерге[†] тұруға бірнеше қаланы айналаларындағы жайылымдарымен қоса бөліп берсін! 3Сол қалалар леуіліктерге қоныс, ал айналаларындағы жерлер олардың отар-табындары мен басқа да малдарына жайылым болады. 4Леуіліктерге берілетін қалалардың қамалынан айнала мың шынтақ қашықтықта жатқан жердің барлығы сол қалаға тиісті жайылым болып саналсын. 5Яғни қаланың сыртынан шығыс, оңтүстік, батыс, солтүстік жақтарының ұзындығы екі мың шынтақ болып табылатын үлкен төртбұрышты өлшеңдер. Қаланың өзі соның ортасында орналассын. Осы аумақ леуіліктер қоныстанатын қалалардың жайылымдары болсын.

6Леуіліктерге тұруға берілетін қалалардың алтауы абайсызда кісі өлтіріп алған адамдарға арналған бас сауғалау қалалары болуға тиіс. Соған қоса леуіліктерге тағы қырық екі қала беріңдер. 7Ал барлығы леуіліктерге жайылым жерлерімен қоса қырық сегіз қала берулерің керек.[*] 8Леуіліктерге қалаларын белгілеп[†] бергенде, үлкенірек жер үлесін алған руларың қаланы көбірек, кішірек үлес алған руларың азырақ берсін. Демек, рулардың беретін қалаларының саны әрқайсысының алған мұралық жер үлесінің[†] аумағына сай болсын».


Бас сауғалау қалалары

9Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: 10Исраилдіктерге мынаны айт: Сендер Иордан өзенінен өтіп, Қанахан еліне кіргеннен кейін, 11елден өздеріңе бірнеше қаланы біреуді абайсызда өлтіріп алған адам[†] қашып барып, паналайтын бас сауғалау қаласы етіп белгілеңдер. 12Сол қалалар кісі өлтіріп алған адам бас сауғалайтын пана болады. Осылай ол жамағаттың алдында өз ісіне жауап беріп, үкімі кесілмес бұрын, қаны төгілген кісінің жазалаушы туысқаны оны өлтіріп қоя алмайды.[*] 13Өздеріңе алты қаланы бас сауғалау қаласы етіп тағайындаңдар. 14Оның үшеуі Иордан өзенінің шығыс жағында, үшеуі Қанахан елінің өзінде орналасатын болсын. 15Егер исраилдік не араларыңда тұрақты немесе уақытша тұрып жатқан жат жұрттық біреуді абайсызда өлтіріп алса, сол адам осы алты қаланың біреуіне қашып барып, бас сауғалай алады.


Кісі өлтіргендер жайлы заң

16Бірақ егер сол адам бір кісіні темір құралмен ұрып өлтірген болса, онда оның кісі өлтіруші екені анық. Оны өлімге кесу қажет. 17Немесе, егер адамның қолында біреуді өлтіре алатындай тас болып, ол сонымен басқа адамды ұрып өлтірсе, онда оның кісі өлтіруші екені анық. Оны өлімге кесу қажет. 18Не болмаса, егер адамның қолында біреуді өлтіре алатындай ағаш[†] бұйым болып, ол сонымен басқа адамды ұрып өлтірсе, онда оның кісі өлтіруші екені анық. Оны өлімге кесу қажет. 19Өлген кісінің жазалаушы туысқаны сондай адамға кездескен жерінде жазасын тартқызсын.

20Егер біреу басқа кісіні өшіккеннен итеріп немесе арам ниетпен оған қарай бір нәрсені лақтырып жіберіп, ол содан өліп қалса, 21не болмаса анау өшігіп жұдырығымен соғып қалғаннан сол кісі өліп қалса, ондай адамды өлімге кесіңдер. Оның кісі өлтіруші екені анық. Өлген кісінің жазалаушы туысқаны әлгі адамға кездескен жерінде жазасын тартқызсын.

22Ал егер біреу басқа адамды өшіккендіктен емес, абайламай, ешбір арам ниетсіз итеріп немесе оған бір затты лақтырып жібергеннен сол кісі өліп қалса 23немесе адамды көрмей бір ауыр тасты абайсызда түсіріп алып, сол кісі өліп қалса және өлтірген адам оған жау болмаған, ешбір зияндық тілемеген болса, 24онда жамағат абайламай кісі өлтірген адам мен қаны төгілген адамның жазалаушы туысқанының арасында мына заң ережелері бойынша шешім қабылдасын. 25Жамағат абайсызда кісі өлтіргенді жазалаушының қолынан құтқарып алсын әрі оны бұрынырақ өзі бас сауғалап барған қаласына қайтарсын. Әлгі адамның тағайындалған бас діни қызметкер[†][*] қайтыс болғанға дейін сол қалада тұра беруі қажет. 26Ал егер кісі өлтірген адам бас сауғалау қаласынан өзге бір жаққа шықса, 27әрі қаны төгілген адамның жазалаушы туысқаны оны сол қаланың сыртында ұстап алып, өлтірсе, онда жаза тартқызған туысқанға сонысы үшін еш айып тағылмайды. 28Себебі абайсызда кісі өлтірген адам бас діни қызметкер қайтыс болғанға дейін сол қаладан шықпауға тиіс. Тек бас діни қызметкер қайтыс болғаннан кейін ғана кісі өлтірген адамның өзінің меншікті жеріне қайтуына болады.

29Өздерің мен барлық келер ұрпақтарың болашақта қай жерде тұрсаңдар да, сендер орындауға тиісті заң ережелері, міне, осылар. 30Біреуді әдейі өлтірген адамды тек куәгерлердің айтқандары бойынша ғана өлімге кесу керек. Жалғыз бір ғана адамның куәлігі кісі өлтіргенді әшкерелеп, өлімге кесуге жеткіліксіз.

31Қасақана кісі өлтіріп, өлім[†] жазасына лайықты адамға құн төлетіп, жанын аман сақтап қалуына жол бермеңдер! Ондай қылмыскерге міндетті түрде өлім жазасын тартқызу керек. 32Бас сауғалау қаласына қашып барған адамға да бас діни қызметкер қайтыс болмай тұрып, құн төлетіп, өз мекеніне қайтуына жол бермеңдер!

33Осы арқылы сендер өздерің тұрып жатқан елді арамданудан сақтайсыңдар. Себебі өлтірілген кісінің төгілген қаны елді арамдайды. Оны өлтірген адамның өз қаны төгілмей, төгілген қаннан арамданған елді тазартуға болмайды. 34Сондай-ақ, ешқайсың өздерің мекендеген және Мен Өзім мекендеген елді еш арамдамаңдар![*] Себебі Мен, Жаратқан Ие, Исраил халқының арасында бірге тұратын боламын.[*]

#### 36


Мұралық жерлері бар әйелдер жайлы ереже

1Бір күні Ғилақад әулетінің басшылары — Жүсіптің немересі, Манасаның ұлы Махырдың ұрпақтары Мұсаның және Исраил халқының жетекшілері мен әулет басшыларының алдына келіп, былай деді:

2— Уа, тақсыр! Жаратқан Ие[†] сізге мына елдің жерін исраилдіктерге жеребе арқылы үлестіріп бер деп бұйырған кезде ағайынымыз Салопахадқа тиесілі мұралық жерді артында қалған қыздарына беруге бұйырған болатын. 3Егер сол қыздар басқа рулық исраилдіктерге күйеуге шықса, онда олардың үлестері өз әулетіміздің мұралық меншігіне тиген жерден бөлініп, қыздың барған әулетінің жеріне қосылады. Осылайша сол жер біздің жеребе арқылы иемденген үлесімізден алынып тасталады. 4Мереке жылы[†][*] келген кезде де сол қыздардың мұралық жері бізге қайтарылмай, қыздың күйеуге тиген руының жер үлесіне қосылып, біздің руымыздың мұралық меншігінен шығып қалады.

5Сонда Мұса Жаратқан Иенің айтқан сөзі бойынша исраилдіктерге мына шешімін жеткізді:

— Жүсіптен тараған рудың адамдары дұрыс айтады. 6Жаратқан Иенің Салопахадтың қыздарына байланысты шешімі мынау: Олардың қалаған адамдарына күйеуге шығуларына болады, тек күйеуі қыздың өз руының бір әулетінен шыққан адам[†] болсын. 7Осылайша исраилдіктердің мұралық жерлері бір рудан екіншісіне көшпесін. Әрбір исраилдік ата-бабаларының руының мұралық жерін біртұтас сақтайтын болсын. 8Исраил руларының бір жер үлесін мұра етпек болған әрбір қыз өз әкесінің руының адамына күйеуге шығатын болсын. Осылайша исраилдіктер ата-бабаларының мұралық жерлерін біртұтас сақтайтын болады. 9Сонымен мұралық үлестер бір рудан екіншісіне көшпесін. Қайта, исраилдіктердің барша рулары өздерінің мұралық жерлерін біртұтас сақтайтын болсын.

10Жаратқан Иенің Мұса арқылы бұйырғанын Салопахадтың қыздары орындады. 11Махла, Тирса, Хоғла, Мылқа, Ноға есімді осы қыздар әкелерінің ағайындарының ұлдарына күйеуге тиді. 12Демек, олар Жүсіптің ұлы Манасадан тараған рудың ер адамдарына тұрмысқа шықты. Осылай өздерінің мұралық жерлері әкелерінің руының үлесінде қалды.

13Жаратқан Иенің Иерихонға қарама-қарсы, Иорданның жағалауындағы Моабтың елсіз алқаптарында Мұса пайғамбар[†] арқылы исраилдіктерге тапсырған заңдары мен ережелері, міне, осылар.

### Заңды қайталау


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Кіріспе


Заңды қайталау


Жазба туралы мәлімет

Өмірінің соңында Мұса пайғамбар өзінің халқына өсиетін айтып, Құдай Тағаланың еркін қайтадан түсіндірді. Сол кезде Исраил халқы Иордан өзенінің шығыс жағындағы Моаб елінің алқабында шатырларын тіккен болатын. Құдай Ие өздерінің ата-бабаларына уәде еткен Қанахан еліне енуге дайын тұрды.

Пайғамбар халықтың басынан өткізген оқиғаларды әңгімелеп, Жаратқан Иенің сүйіспеншілігі мен сенімділігін олардың есіне салды. Ол Исраилді Өзімен ерекше қарым-қатынаста тұруға таңдап алып, Құдайы және Патшасы ретінде оны қамқорлап, қорғап-қолдап келді. Ал олардың міндеті Жаратқан Иеге мойынсұнып қызмет ету және Оған бағышталған таза өмір сүру еді. Мұса осыны анықтау үшін «Леуіліктер» және «Руларды санау» жазбаларындағы басты өсиеттер мен ережелерді қайталап айтып, соларды мұқият орындауды халыққа ескертті.

Осылай пайғамбардың бастауымен халық Жаратқан Иенің өздерімен жасаған Келісімін қайтадан бекітті. Егер халық Оған сенімді болып, Келісімді бұлжытпай орындайтын болса, онда Құдай Тағала оларды молынан жарылқайды. Ал егер олар опасыз болып жалған тәңірлерге табынып, Келісімнің ережелеріне немқұрайды қарап кетсе, онда халық Келісімде алдын ала айтылған қарғыстарға ұшырайды.

Жазбаның соңындағы «Мұсаның жырында» Құдайдың сүйіспеншілігі мен қамқорлығы және халықтың опасыздығы айрықша әсерлі түрде бейнеленген, ал одан кейінгі «Мұсаның батасында» Исраилдің әр руының болашағы алдын ала көрсетілген.

Жүз жиырма жасқа толғанмен әлі де қуатты әрі белсенді пайғамбар Небо тауының төбесіне көтеріліп, Құдай Тағала оған сол жерден бүкіл уәделі елді көрсетті. Мұнан кейін Жаратқан Иенің сенімді қызметшісі сол таудың басында дүние салды.

#### 1


Пайғамбардың өсиетінің бастамасы

1Бұл — Мұса пайғамбардың[†] бүкіл Исраил халқына Иордан өзенінің шығыс жағындағы иен далада айтқан сөздері. Халық сол кезде Суфқа[*] қарама-қарсы Араба деген елсіз алқапта[*] Паран (атты иен дала) мен Топел, Лабан, Хасирот[*] және Дизахабтың арасында көшіп-қонып жүрді. 2Хориб (яғни Синай) тауынан[*] Сейірдің таулы жеріне[*] апаратын жолмен жүргенде Қадеш-Барниге[*] дейін небәрі он бір күндік жол болатын.

3Ал енді Мұса Жаратқан Иенің[†] исраилдіктерге айт деп бұйырған мына сөздерін (олар Мысыр елінен көшіп шыққаннан кейінгі) қырқыншы жылы, он бірінші айдың бірінші күні жеткізді. 4Бұл Мұсаның аморлықтардың Хешебонда орналасқан Сихон патшасын,[*] әрі Башан өлкесінің Аштарот пен Едірей қалаларында орналасқан Ог патшасын Едірейдегі шайқаста жеңіп, құртқанынан кейін болды.[*] 5Енді халық Иорданның шығыс жағындағы Моаб еліне тоқтаған кезде Мұса оларға мына тәлімін[*] түсіндіріп айта бастады:


Хориб тауынан Қанаханға баруға берілген бұйрық

6— Құдай[†] Иеміз Хориб тауында бізге былай деген болатын:[*] «Осы таудың маңында жеткілікті тұрдыңдар. 7Енді қостарыңды жинап, жолға шығыңдар. Аморлықтардың таулы жеріне және барлық көршілес елдеріне барып кіріңдер: Иордан алқабына, таулы аймаққа, батыстағы төменгі қыраттарға, оңтүстіктегі Негев даласына және теңіздің[*] жағасына, демек, бүкіл Қанахан елі мен Ливанға әрі (солтүстік-шығыстағы) үлкен өзен — Евфрат өзеніне[*] дейін барыңдар! 8Мынаны біліп алыңдар: Мен сендерге осы елді табыстап отырмын. Оған кіріп, оны иемденіп алыңдар! Мен, Жаратқан Ие, оны түп аталарың Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа және олардың ұрпақтарына беруге уәде еткенмін».[*]


Басшылар мен төрешілердің тағайындалуы

9Сол кезде мен сендерге[*] былай дегенмін: «Сендерді жалғыз өзім бастап алып жүре алмаймын. 10Өз Құдайларың Жаратқан Ие сендерді молынан көбейтіп, қазір аспандағы[†] жұлдыздардай сансыз көп болып кеттіңдер. 11Енді ата-бабаларымыз да сиынған Құдай Жаратқан Ие өздеріңді тағы да мың есе көбейтіп, Өзі уәде еткендей жарылқай көрсін. 12Бірақ мен жалғыз өзім қалай сендердің қиын мәселелерің мен дау-жанжалдарыңның жүгін көтермекпін? 13Өз руларыңның арасынан ақылды, парасатты әрі беделді бірсыпыра адамды алып келіңдер. Оларды өздеріңе басшы етіп тағайындайын!»

14Сендер: «Сіз істеуге бұйырған осы іс дұрыс», — деп жауап бердіңдер.

15Сонда мен руларыңның басшыларын — ақылды да беделді адамдарды руларыңа мыңбасы, жүзбасы, елубасы, онбасы және басқарушыларың етіп тағайындадым.[*] 16Сол уақытта осы тағайындалған билеріңе мына тапсырмаларды бердім: «Исраилдіктер арасында және болашақта исраилдіктермен бірге елде тұратын жат жұрттықтар арасында пайда болып отыратын дауларды тыңдап, әділ шешім шығарыңдар! 17Үкім шығарғанда ешкімнің бет-жүзіне қарамай, үлкенді-кішілі бәріне бірдей құлақ түріп, сот жүргізіңдер! Ешкімнен қаймықпаңдар, себебі үкім шығаруды сендерге Құдайдың Өзі бұйырған. Егер сендерге бір мәселе тым қиын болса, оны менің алдыма әкеліңдер, сонда оған назар аударамын». 18Сол кезде мен өздерің орындауға тиісті істеріңнің бәрі туралы нұсқау бергенмін.


Уәделі елге жіберілген барлаушылар

19Содан соң біз Жаратқан Иенің берген бұйрығы бойынша Хориб тауынан шығып, өздерің көрген ұлан-ғайыр да үрейлі иен дала арқылы аморлықтардың таулы жеріне қарай бет алдық. Осылай жүре отырып Қадеш-Барниге жеттік. 20Мен сендерге тағы былай дегенмін: «Құдайымыз Жаратқан Ие бізге табыстамақ аморлықтардың таулы жеріне жеттіңдер. 21Біліп алыңдар: Құдайларың Жаратқан Ие сендерге осы елді ұсынып отыр. Ол, ата-бабаларыңның да Құдай Иесі, өздеріңе уәде еткеніне сәйкес, енді сол елге өрлеп барып, оны иемденіп алыңдар. Еш нәрседен уайымдап, қорқушы болмаңдар!»

22Сонда сендердің барлығың маған келіп: «Алдымыздан барлаушылар жіберейік. Олар елді барлап, жүретін жолдарымыз бен кезігетін қалаларымыз туралы мағлұмат алып келсін», — дедіңдер. 23Мен бұл ұсыныстарыңды құп көріп, араларыңнан әр рудан бір-бірден, барлығы он екі адамды таңдап алдым. 24Олар жолға шығып, таулы жерге көтерілді. Ешқол аңғарына жеткенде, оны барлап шолып шықты. 25Сол елдің жемістерінен біразын алып, қайта оралғанда: «Құдайымыз Жаратқан Ие бізге жақсы ел табыстап отыр!» — деген хабарды жеткізді.[*]


Халықтың Жаратқан Иеге қарсы шығып, жазалануы

26Алайда сендер[*] өз Құдайларың Жаратқан Иенің бұйрығына қарсы шығып, сол елге өрлеп барудан бас тарттыңдар. 27Сонда қостарыңда наразылық білдіріп: «Жаратқан Ие бізді жек көргендіктен аморлықтардың қолына түсіріп, құрту үшін Мысыр елінен алып шықты! 28Енді қайда барсақ екен? Барлап келген бауырларымыз әкелген мағлұматтарымен зәремізді ұшырды. Сол елдің халқы бізден мықты да бойшаң, қалалары үлкен, қамалдары аспанмен таласқандай биік екен! Анақтың алып ұрпақтарын да сонда көріпті!» — дедіңдер.

29Сонда Мен сендерге былай дедім: «Олардан үрейленіп қорықпаңдар! 30Алдарыңда жүріп, сендерді жетелейтін — өз Құдайларың Жаратқан Ие ғой! Ол Мысыр елінде көз алдарыңда сендер үшін қалай шайқасқан болса, қазір де солай шайқасатын болады. 31Әкесінің ұлын көтеріп алып жүргені сияқты, Құдай Иеміздің де сендерді иен далада жүрген жолдарыңның барлығында қамқорлап келгенін өздерің көрдіңдер. Сендерді осы жерге бастап алып келген де Сол».

32Алайда сендер Құдай Иеміздің істегендеріне қарамастан Оған сенім артпадыңдар! 33Ал Ол сапарларыңның кезінде түнде жайнаған отпен, күндіз бағана тәрізді бұлтпен алдарыңда жүріп, тұрақтайтын жерлерің мен жүретін жолдарыңды нұсқап отырды.

34Сендердің наразылық білдірген дауыстарыңды естігенде Жаратқан Ие қаһарланып, былай деп ант етті: 35«Мен ата-бабаларыңа беруге ант еткен шұрайлы елді осы зұлым ұрпақтың ешбір адамы көрмейді! 36Тек Ефунне ұлы Халеп қана сол елді көреді. Оның аяқ басқан жерін өзіне және кейінгі ұрпақтарына табыстаймын. Себебі ол Маған, Жаратқан Иеге, толығымен мойынсұнды».

37Кейінірек Жаратқан Ие сендерге бола маған да ашуланып:[*] «Сен де сол елге кірмейсің! 38Ал көмекшің Нұн ұлы Ешуа сол елге кіреді. Оны жігерлендіріп отыр, оның басшылығымен исраилдіктер елді иемденетін болады. 39Сендер жауға олжа болады деген балаларың[*] — әлі де жақсы мен жаманды айыра алатын жасқа жете қоймаған нәрестелерің, міне, солар елге кіретін болады. Мен оларға елді табыстаймын, олар оны иемденіп алады! 40Ал сендер артқа бұрылып, Қамысты теңізге[*] апаратын жолмен иен далаға бет алыңдар!» — деп бұйырды. 41Бірақ сендер былай деп жауап бердіңдер:

— Иә, біз Жаратқан Иеге Құдайға қарсы күнә[†] жасадық. Енді Құдайымыз Жаратқан Иенің бұйырғанындай жоғары өрлеп барып, шайқасамыз! — Сол таулы жерге көтеріліп барып, шабуыл жасау оңай екен деп ойлап, барлық ер адамдарың қару-жарақтарыңды асынып алдыңдар. 42Ал Жаратқан Ие маған былай деді:

— Оларға мынаны айт: Жоғары өрлеп барып, шабуыл жасамасын! Себебі Мен сендермен бірге болмаймын. Әйтпесе жауларыңнан жеңіліп күйрейсіңдер.[*]

43Мен сендерге мұны жеткізгенмен, еш тыңдамадыңдар. Жаратқан Иенің берген бұйрығына қарсы шығып, менмендікпен таулы жерге өрлеп бардыңдар. 44Сонда сол тауларды мекендеген аморлықтар алдарыңнан шыға келді де, араның үйіріндей арттарыңнан қуа отырып, сендерді Сейір тауынан төмендеп, Хормаға жеткенге дейінгі бүкіл жолдың бойында талқандап қырып тастады.[*] 45Содан сендер қайтып келіп, Жаратқан Иенің алдында жыладыңдар. Бірақ Ол жалыныштарыңды тыңдап, құлағын түрген жоқ.

46Осылайша Қадештің маңында ұзақ уақытқа тұрып қалдыңдар.[*]

#### 2


Сейір аймағынан Моаб еліне қарай бет алу

1Бұдан кейін біз Жаратқан Иенің[†] маған берген нұсқауы бойынша Қамысты теңіздің бағытында иен далаға қарай бет алдық, әрі Сейір атты таулы аймақты айналдыра ұзақ уақыт бойы көшіп-қонып жүре бердік.

2Содан соң Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: 3«Осы таулы жерді айналдыра шарлағандарың жетер. Енді солтүстікке қарай бет алыңдар! 4Халыққа мына бұйрығымды жеткіз: Сендер өз ағайындарың — Есаудың үрім-бұтағы мекендеген Сейір аймағынан[*] өткелі тұрсыңдар. Олар сендерден қорқатын болады, ал өздерің де өте сақ болып, 5еш тиіспеңдер. Сендерге олардың елінен тіпті бір табан жер де бермеймін. Себебі Мен осы таулы Сейір аймағын Есаудың меншігіне беріп қойғанмын. 6Жейтін тамақ пен ішетін суды олардан күміс төлеп сатып алыңдар!»

7Өйткені Құдайларың Жаратқан Ие қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді жарылқап келеді. Осы қырық жыл бойы мына кең-байтақ далада жүргенде Құдай[†] Ие сендерді қорғап жүрді. Оның Өзі бірге жүріп сендерге жар болғандықтан, еш нәрседен таршылық көрген жоқсыңдар.

8Сонда біз таулы Сейір аймағында тұрып жатқан ағайындарымыз — Есаудың ұрпақтарының жанынан өтіп, Араба деген елсіз алқаптағы[*] жолдан бұрылып, Елат пен Есион-Гәбер қалаларына[*] жақындамай, Моаб еліндегі құла түзге қарай бағыт алдық. 9Жаратқан Ие маған былай деп нұсқау берді: «Моабтықтарға тиісіп, олармен соғыс бастаушы болмаңдар! Мен олардың жерінен сендерге ешқандай үлес бермеймін. Мен Ар қаласын Луттың ұрпақтарының[*] меншігіне беріп қойғанмын».

10Моаб халқынан бұрын сонда емдіктер тұрған еді. Емдіктер Анақтың ұрпақтарындай[*] зор денелі, саны көп, ұлы халық болатын. 11Анақтықтар сияқты олар да рафалықтарға[*] жататын, ал моабтықтар оларды емдіктер деп атайтын. 12Сейір аймағында ежелде хорлықтар[*] да тұратын еді. Алайда Есаудың ұрпақтары оларды елден қуып шығып, орындарына өздері қоныстанып алған болатын. Кейінірек исраилдіктер де Жаратқан Ие өздерінің меншігіне табыстаған елге солай қоныстанатын болды.


Моаб, Аммон елдерінен өтіп шығу

13Жаратқан Ие: «Ал енді, жиналып, Зәред аңғарынан өтіңдер!» — деп бұйырды. Сонда біз Зәред аңғарынан өттік.

14Қадеш-Барниден шығып, Зәред аңғарынан өткенге дейінгі аралықта отыз сегіз жыл өткен болатын. Жаратқан Иенің оларға антпен алдын ала білдіргеніндей,[*] Исраил қонысындағы соғысқа жарамды ер адамдардың барлығы сол отыз сегіз жыл ішінде қайтыс болып бітті. 15Олар халқымыздың арасынан түгелдей құрып біткенге дейін Жаратқан Иенің қолы оларға қарсы көтеріліп тұрды.

16Сол жауынгерлердің барлығы қайтыс болғаннан кейін 17Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: 18«Бүгін Ар қаласының маңында Моабтың шекарасынан өтіп, 19Аммон еліне жақындап барыңдар. Оларға тиісіп, соғыс бастаушы болмаңдар! Мен сендерге аммондықтардың жерінен ешқандай үлес бермеймін, оны Луттың ұрпақтарының меншігіне беріп қойғанмын».

20Осы өлке рафалықтардың[*] жері деп те саналатын, себебі оны ежелде рафалықтар мекендеген еді. Аммондықтардың өздері рафалықтарды замзумдықтар деп атайтын. 21Сол рафалықтар да Анақтың[*] ұрпақтарындай зор денелі, саны көп, ұлы халық болатын. Бірақ Жаратқан Ие оларды аммондықтардың алдынан құртқан еді. Бұлар рафалықтарды елдерінен қуып шығып, сонда қоныс тепті. 22Жаратқан Ие Сейір аймағындағы хорлықтарды да құртқан болатын. Едомдықтар хорлықтарды елдерінен қуып шығып, сонда қоныстанып алып, қазірге дейін тұрып жатыр. 23Ал бұрын Газа қаласына дейінгі елді мекендерде тұрған ауилықтарға келсек, Крит аралынан көшіп келген криттіктер[*] оларды қырып-жойып, жерлеріне өздері қоныстанып алды.


Сихон патшаның жеңілісі

24Жаратқан Ие Мұсаға арнаған сөзін жалғастырып тағы былай деді: «Ал енді, жолға шығып Арнон аңғарынан өтіңдер! Біліп алыңдар, Мен Хешебон патшасы — аморлық Сихонды және оның елін қолдарыңа беріп отырмын. Онымен соғысып, жерін иемденуге ұмтылыңдар! 25Бүгіннен бастап Мен аспан[†] астындағы күллі халықтарды сендерден үрейленіп қорқатын қыламын. Олар өздерің туралы естігенде қалтырап абыржитын болады».

26Мұнан кейін мен Кедемот атты иен даладан елшілерім арқылы Хешебон патшасы Сихонға мына сәлемімді жіберіп, бейбітшілік туралы ұсыныс жасадым: 27«Жеріңізден өтуімізге рұқсат етсеңіз екен. Сонда оңға да, солға да бұрылмай, тек басты жолмен еліңізден өтіп шығамыз.[*] 28Жейтін тамағымыз бен ішетін суымызды сіздерден күміске сатып аламыз. Тек жеріңіз арқылы жаяу жүріп өте шығуға рұқсат етсеңіз екен. 29Есаудың Сейір елінде тұратын ұрпақтары мен Арда тұратын моабтықтар да бізге рұқсат берген болатын. Осылай біз Иордан өзенінен өтіп, Құдайымыз Жаратқан Иенің бізге бергелі отырған еліне енетін боламыз».

30Бірақ Хешебон патшасы Сихон бізге өз жері арқылы жүріп өтуге рұқсат бермеді. Себебі Құдай Иеміз оның ой-санасы мен жүрегін қасарыстырып қойды. Ондағы мақсаты Сихонды сендердің қолдарыңа түсіру еді. Бұл солай болды да.

31Сонда Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: «Міне, Мен Сихонды және оның елін сенің қолыңа тапсыра бастадым. Енді елін басып алып, иемденуге ұмтыл!» 32Сихон өзінің бүкіл жасағымен бізге қарсы шайқасуға Яхасқа аттанды. 33Бірақ Құдай Иеміз оны қолымызға табыстап, біз оны ұлдарымен және күллі жасақшыларымен бірге ойсырата жеңдік. 34Сол кезде оның барлық қалаларын қолға түсіріп, олардың күллі тұрғындарын Жаратқан Иеге бағыштап жойып, бірде-бір еркек, әйел, бала-шағасын тірі қалдырмадық.[*] 35Тек малдары мен қолға түскен қалаларындағы дүние-мүлкін ғана олжалап алдық. 36Арнон аңғарының үстіндегі қырда орналасқан Арогерден және аңғардың өзіндегі қаладан бастап (солтүстіктегі) Ғилақадқа[*] дейінгі аралықта біз басып ала алмаған бірде-бір бекіністі қала қалмады.[*] Солардың барлығын Құдайымыз Жаратқан Ие біздің қолымызға тапсырды. 37Тек Құдай Иеміздің бұйрығына сай, аммондықтардың ешбір жеріне: Ябок өзенінің бүкіл бойына және таулы жердегі қалаларға басып кірген жоқпыз.[*]

#### 3


Ог патшаның жеңілісі

1Бұдан кейін біз бұрылып, Башан аймағына жоғары қарай өрледік. Сонда Башанның патшасы Ог бүкіл жасағын ертіп бізбен шайқасуға Едірейге аттанды. 2Ал Жаратқан Ие[†] маған: «Одан қорықпа! Себебі Мен оның өзін, бүкіл жасағы мен елін сенің қолыңа тапсырып отырмын. Аморлықтардың Хешебонда тұрған патшасы Сихонға не істеген болсаң, оған да дәл соны істе!» — деді.

3Сонымен Құдайымыз Жаратқан Ие Ог патшаны да, оның бүкіл жасағын да біздің қолымызға тапсырып, олардың бір адамын да тірі қалдырмай қырып тастадық.[*] 4Сол кезде Ог патшасының алпыс қаласын түгел басып алдық. Оның халқынан біз тартып алмаған бірде-бір қала қалмады. Огтың патшалық құрған Башан жеріндегі бүкіл Арғоп өлкесі де қолымызға түсті. 5Осы қалалардың барлығы биік қамалмен, қақпалар және кесе-көлденең бөренелермен[*] бекітілген еді. Бұларға қоса ашық жатқан бекініссіз көптеген елді мекендері де болды. 6Біз Хешебон патшасы Сихонның халқына істегенді оларға да істеп, бәрін де біржола күйреттік: әрбір қаланы, ондағы еркек, әйел, бала-шаға демей түгелдей құрттық. 7Ал олардың барлық малдары мен дүние-мүліктерін олжалап алдық.

8Осылай Иорданның шығыс жағындағы аморлықтардың екі патшасынан да жерлерін тартып алдық. Сол өлке Арнон аңғарынан бастап, Хермон тауына дейін созылған еді. 9Сидондықтар Хермон тауын Сирион тауы[*] деп, ал аморлықтар оны Сенір тауы[*] деп атайды. 10Сонымен жонды даладағы[*] барлық қалаларды, әрі бүкіл Ғилақад пен Башан аймақтарын Ог патшалық құрған Салха мен Едірей қалаларына дейін басып алдық. 11Алып Рафаның ұрпақтарынан[*] (сол жерде) жалғыз Ог патша ғана тірі қалған болатын. Оның темірден жасалған төсегінің ұзындығы тоғыз, ені төрт кәдімгі шынтақ болды.[*] Сол төсек әлі де аммондықтардың Рабба қаласында сақтаулы тұр.


Иорданның шығыс жағындағы жердің үлестірілуі

12Осылай біз сол кезде бұл жерді иемденіп алдық. Мен одан Арнон аңғарындағы Арогерден бастап солтүстікке созылып жатқан аймақты әрі Ғилақад қыраттарының жартысын ондағы қалалармен қоса Рубен және Ғад руларына үлестірдім.[*] 13Ғилақад аймағының қалған бөлігін және Ог патшалық құрған бүкіл Башан аймағын Манаса руының жартысының үлесіне бердім. — Башандағы бүкіл Арғоп аймағы бұрын «рафалық алыптардың елі» деп аталатын. 14Манасаның ұрпағы Жайыр бүкіл Арғоп аймағын гешурліктер мен махалықтардың шекарасына дейін басып алғандықтан, Башанға «Жайыр қоныстары»[*] деген ат қойды. Сол жер бүгінге дейін солай аталады. — 15Мен Махырдың үрім-бұтағының[*] үлесіне Ғилақад аймағының көп жерін табыстадым. 16Ал Ғилақад аймағының мына жерін Рубен мен Ғад руларының үлесіне бердім: оңтүстіктегі Арнон аңғарының ортасынан бастап Аммон халқының шекарасындағы Ябок аңғарына дейін созылған бүкіл өлкені. 17Олардың жері шығыстағы Писга тауының етектерінен батыстағы Иордан өзеніне дейін, солтүстіктегі Кінерет (яғни Ғалилея) көлінен оңтүстіктегі Өлі теңізге[*] дейінгі аралықта жатқан Иорданның алқабын да қамтыды.


18Сол кезде мен (Иорданның шығыс жағындағы жер үлестерін алған) сендерге былай деп тапсырма бердім: «Құдайларың Жаратқан Ие осы елді өздеріңе мұралық меншіктерің етіп табыстады. Бірақ араларыңдағы соғысуға жарамды барлық ер азаматтарың қаруланып, ағайындас руларыңның алдында жүріп олардан бұрын Иорданнан өтулерің керек. 19Ал әйел, бала-шаға, малдарыңды мен өздеріңе берген қалаларда қалдырсаңдар болады. Сендерде малдың көп екенін білемін ғой. 20Құдайымыз Жаратқан Ие өздеріңе істегендей ағайындарыңа да тыныштық сыйлап, оларға Иордан өзенінің батыс жағындағы жерлерін табыстамақ. Ағайындас руларың сол жерлерін иемденгенге дейін оларға қол ұшын беріп көмектесіңдер! Содан кейін мен өздеріңе табыстаған жерлеріңе бәріңнің де қайта оралуларыңа болады».


Мұсаның Писга (Небо) тауына шығып, Қанаханды көруі

21Сол кезде мен Ешуаға мынадай нұсқау бердім: «Құдай[†] Иеміздің осы екі патшаға не істегендерінің бәрін өз көзіңмен көрдің. Енді сен Иорданнан өтіп, кіргелі отырған барлық патшалықтарға да Жаратқан Ие осылай істейтін болады. 22Олардан еш қорықпаңдар, себебі сендер үшін Құдайларың Жаратқан Иенің Өзі шайқаспақ!»

23Сол уақытта мен Жаратқан Иеге былай деп жалбарына сиындым: 24«Уа, Жаратушы Тәңір Ием[†]! Сен мендей қызметшіңе зор ұлылығың мен құдіретіңді көрсете бастадың. Өйткені Сенің істегеніңдей құдіретті іс-әрекеттер істей алатын қандай тәңір не аспанда,[†] не жерде бар еді? 25Менің Иордан өзенінен өтіп, арғы жақтағы шұрайлы елді, оның әсем қыраттарын[*] әрі Ливанның тауларын[*] көруіме рұқсат ете көрші».

26Бірақ Жаратқан Ие сендердің баяғыда істегендеріңе бола маған ашуланған еді. Сондықтан Ол өтінішіме құлақ аспай, былай деп жауап қайтарды: «Жетер енді! Бұл туралы Маған бұдан былай айтушы болма! 27Бірақ Писга[*] тауының басына шығып, батыс пен солтүстікке, оңтүстік пен шығысқа көз тастайсың. Сонда елге көз тігіп жақсылап қарап ал. Себебі өзің Иорданның арғы жағына өтпейсің. 28Ал Ешуаға нұсқау беріп, оны жігерлендіріп, қуатта. Өйткені ол мына халықты бастап Иорданнан өтіп барып, өзің таудың басынан көретін елді оларға мұралық меншікке үлестіріп беретін болады».

29Мұнан кейін біз Бет-Пеғордың маңындағы аңғарда біраз уақытқа аялдадық.

#### 4


Жаратқан Иеге мойынсұнуды ескерту

1Ал енді, Исраил, мен сендерге үйретіп отырған ережелер мен шешімдерді тыңдаңдар! Өмір сүре берулерің үшін,[*] әрі ата-бабаларың сиынған Құдай[†] Иенің сендерге табыстап отырған елге кіріп, оны иемденулерің үшін оларды орындайтын болыңдар! 2Құдай Иеміздің бүгін өздеріңе тапсырып отырған осы өсиеттеріне ештеңені қоспай, ештеңені алып та тастамай, оларды берік сақтайтын болыңдар!

3Жаратқан Иенің[†] Бағал-Пеғорда не істегенін[*] өз көздеріңмен көрдіңдер. Пеғорда Бағалға[*] табынып кеткендеріңнің бәрін Құдай Иеміз халықтың арасынан аластатып, қырғынға ұшыратты емес пе?! 4Ал Құдай Иемізден берік ұстанған басқаларың бүгін аман-есен тірі жүрсіңдер.

5Міне, өздерің кіріп, иемденгелі тұрған елде орындауларың үшін мен сендерге Құдай Иемнің ережелері мен шешімдерін Оның маған бұйырғанына сай үйретіп келемін. 6Иә, соларды мұқият сақтап орындаңдар! Себебі осылайша басқа халықтар сендердің даналықтарың мен ақыл-парасаттарыңа көз жеткізіп, осы ережелер туралы естігенде қайран қалып: «Ойпыр-ай, осы үлкен халық неткен дана да парасатты ел еді!» — дейтін болады. 7Шынында, біз қай кезде мінажат етсек те, Құдайымыз Жаратқан Ие бізге жақын тұрады. Ал табынған тәңірлері дәл солай жақын тұратын тағы басқа үлкен халық бар ма?![*] 8Мен сендерге қазір табыстап отырған осы бүкіл Таурат заңындай[†][*] әділ ережелер мен шешімдерге[*] ие болып отырған тағы басқа үлкен халық бар ма?! (Әрине, жоқ!)

9Сондықтан өз көздеріңмен көрген осы нәрселердің ешқайсысын естеріңнен шығармауларың үшін, әрі өмір бойы жүректеріңнен кетіп қалмаулары үшін абай болып сақтаныңдар! Сол үшін балаларың мен немерелеріңе оларды айтып үйрететін болыңдар! 10Сендер Хориб тауының маңында Құдайларың Жаратқан Иенің алдында тұрған күнді[*] естеріңе түсіріңдер. Сонда Жаратқан Ие маған мынадай тапсырма берді: «Халықты Менің алдыма жина. Олар өмір бойы[*] Мені терең қастерлеуді үйрететін және өз балаларына да сондай тәрбие бергізетін сөздерімді естісін!» 11Сендер тауға жақындап келіп, оның етегінде тұрдыңдар. Ал жанып жатқан таудың жалыны тіпті аспанға[†] дейін жетіп, үстін қара бұлт пен түнек басып жатқан болатын. 12Сонда Жаратқан Ие өздеріңе сол оттың ішінен тіл қатты. Сендер Оның сөздерін естідіңдер, бірақ ешқандай бейнені көрген жоқсыңдар. Тек Оның дауысы ғана естілді. 13Жаратқан Ие сендерге Өзінің Келісімін[†] жариялап, орындауға бұйырған Он өсиетін айтты да, оларды екі тас тақташаға жазып берді.[*] 14Сол кезде Жаратқан Ие маған сендерге ережелері мен шешімдерін үйретуге бұйырды. Оларды өздерің енді өзеннен өтіп, иемденгелі тұрған елде орындауларың керек.


Жалған тәңірлерге табынудан сақтандыру

15Сонымен абай болыңдар! Жаратқан Ие өздеріңе Хориб тауындағы оттың ішінен тіл қатқан кезде сендер ешқандай бейнені көрген жоқсыңдар. 16Абайлаңдар, ешбір мақұлықтың бейнесін жасап, оған табынып азғындыққа салынудан[*] аулақ болыңдар: еркектің не әйелдің, 17жерде жүретін жануардың не аспанда ұшатын құстың, 18жер бетінде жорғалайтын жәндіктің не суда жүзетін балықтың бейнесінде өздеріңе жалған тәңірдің мүсінін жасап алмаңдар! 19Сонымен қатар сендер аспанға қарап, ондағы күн, ай, жұлдыз сияқты аспан денелерінің үлкен тобын[*] көргенде, соларға елігіп, табынып кетуден де сақ болыңдар! Оларды жер бетіндегі барлық ұлттардың игілігі үшін Құдай Иеміздің Өзі жаратқан.[*] 20Бірақ сендерді Жаратқан Ие (тазартып) Өзіне меншікті халық ету үшін темір балқытатын пеш іспетті[*] Мысыр елінен алып шығарды. Енді сендер Оның халқы әрі өз меншігі болып отырсыңдар да.[*]

21Ал Жаратқан Иенің сендерге бола маған ашуланған кезі де болды. Сонда Ол мені Иордан өзенінен өткізбеуге ұйғарып, Онысын антпен бекітті. Соның кесірінен Құдай Иеміз мұралық меншіктеріңе табыстамақ мына шұрайлы елге мен кіре алмайтын болдым.[*] 22Мен Иорданның арғы жағына өтпей, осы жерде көз жұмамын. Ал сендер өзеннің арғы жағына өтіп, сол шұрайлы елді басып алып, иемденесіңдер. 23Сондықтан Құдайларың Жаратқан Иенің өздеріңмен жасаған Келісімін естеріңнен шығарудан сақ болыңдар! Өздеріңе кез келген бейнедегі тәңір мүсіндерін жасап алмаңдар! Құдай Ие соған тыйым салған еді ғой. 24Себебі Құдайларың Жаратқан Ие жалмап қоятын от[*] іспетті! Ол — басқа еш нәрсеге табынуларыңа төзбей, Өзіне адал болуларыңды талап ететін Құдай![*]

25Сендер елде үбірлі-шүбірлі болып, көп жыл тұрғанда азғындыққа салынсаңдар,[*] әлдебір нәрсенің бейнесіне ұқсатып мүсін ойып жасап өз Құдайларың Жаратқан Иеге жек көрінішті іс-әрекет етсеңдер, бұларыңмен Оның ашуын туғызатын[*] боласыңдар. 26Мен бүгін сендерге қарсы көк пен жерді айғақ болуға шақыра отырып[*] былай деймін: егер осылай істейтін болсаңдар, сендер қазір Иорданның арғы жағына өтіп, иемденгелі тұрған елден жуырда-ақ аластатыласыңдар. Онда ұзақ өмір сүрмей, еш шүбәсіз қырыласыңдар.

27Қалғандарыңды Жаратқан Ие басқа ұлттардың арасына шашыратып жібереді. Сендер Жаратқан Ие өздеріңді жер аудартқан сол ұлттардың арасында сандарың аз болып тіршілік етесіңдер. 28Сонда сендер адам[†] қолымен ағаш[†] пен тастан жасалған, көрмейтін де естімейтін, тамақ та жемейтін, иіс те сезбейтін тәңірсымақтарға[*] құлшылық ететін боласыңдар.

29Сол алыс жерлерде сендер өз Құдайларың Жаратқан Иені іздеп, Оған бет бұра бастайсыңдар. Егер Оған шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен бет бұрсаңдар, Оны табасыңдар.[*] 30Осы сөздердің барлығы орындалып, сендер қиындыққа ұшыраған сол кейінгі уақытта Құдай Иемізге қайта оралып, Оған мойынсұнатын боласыңдар. 31Себебі Құдайымыз Жаратқан Ие — рақымды Құдай, Ол сендерден бас тартып, толығымен құрып кетулеріңе жол бермейді, әрі ата-бабаларыңмен антпен бекітіп жасаған Келісімін есінен шығармайды.


Жаратқан Ие — бірден-бір шынайы Құдай

32Ал енді, ежелгі заманнан бері, Құдайдың адамды жер бетінде жаратқан кезінен бастап қазірге дейінгі тарихты зерттеп шығыңдар! Аспанның о шеті мен бұ шетінің аралығындағы халықтардан сұрастырып көріңдер: осы сияқты ұлы іс болып па еді? Яки біреу қашан болса да осындай оқиға туралы естіп пе екен?! 33Оттың ішінен сөйлеген Құдайдың даусын сендер сияқты естіп, тірі қалған өзге халық бар ма екен?![*] 34Немесе Құдай Иеміздің көз алдымызда Мысыр елінде істегеніндей, сол халықты ауыр сынақтардан өткізіп, ғажап істер мен кереметтер[†] көрсетіп, соғыспен, Өзінің алға созылған құдіретті қолымен әрі ұлы да үрейлі істерімен өз меншігі болу үшін бір халықты басқа бір елдің ішінен алып шығуға тырысқан тәңір бар ма екен? (Әрине, жоқ!)[*]

35Жаратқан Иенің шынымен Құдай екендігі, Одан басқа шынайы құдайдың жоқ екендігі өздеріңе анық болу үшін[*] осы ұлы да үрейлі істер көрсетілді. 36Ол сендерге тәлім-тәрбие беру үшін көктен Өзінің даусын естіртіп, жерде ғаламат отын көрсетті. Сол оттың ішінен Оның сөздерін естідіңдер. 37Жаратқан Ие ата-бабаларыңды сүйгендіктен,[*] олардың ұрпақтары — сендерді де таңдап алды. Өзі араларыңда бірге болып сендерді Мысыр елінен Өзінің құдіретті күшімен алып шықты. 38Ондағы мақсаты өздеріңнен үлкен әрі күшті халықтарды алдарыңнан қуып шығып, жерлерін тартып алып, сендердің мұралық меншіктеріңе беру болды. Бүгін бұл солай.

39Сол себепті көкте де, жерде де Жаратқан Иенің жалғыз Құдай екендігін, Одан басқа ешбір (шынайы) құдайдың жоқ екендігін бүгін біліп, мұны жүректеріңе құйып алыңдар! 40Жаратқан Иенің мен сендерге бүгін тапсырып отырған ережелері мен өсиеттерін орындайтын болыңдар! Сонда өздеріңе және кейінгі ұрпақтарыңа игі болып, Құдай Иеміз сендерге ұзақ ғасырларға табыстамақ елде көп жасайтын боласыңдар.


Шығыс жақтағы бас сауғалау қалалары

41Мұнан кейін Мұса Иордан өзенінің шығыс жағынан үш қаланы бөліп, белгілеп[†] қойды. 42Бұрын өшікпеген біреуді абайсызда[*] өлтіріп алған адам сонда қашып барып, бас сауғалай алатын болды. 43Сол қалалар мыналар: Рубен руына үлестірілген жонды даладағы Бесер қаласы, Ғад руының Ғилақад аймағындағы Рамот қаласы, Манаса руының Башан аймағындағы Ғолан қаласы.


Келісімнің ережелеріне кіріспе

44Мұсаның исраилдіктерге табыстаған Таурат заңы[*] төменде берілген. 45Мысыр елінен шыққаннан кейін Мұса халыққа мына нұсқаулар, ережелер және шешімдерді айтып үйретті. 46Мұнан бұрын олар Иорданның шығысындағы Бет-Пеғордың маңындағы аңғарда, Хешебонда орналасқан аморлықтар патшасы Сихонның елінде біраз тұрып жатқан еді. Мұса мен өзге исраилдіктер Мысырдан көшіп шыққаннан кейін Сихонды талқандап жеңген болатын. 47Содан олар аморлықтардың екі патшасы — жаңағы Сихонның және Башан патшасы Огтың Иорданның шығыс жағасында жатқан жерлерін иемденіп алды. 48Осы жер Арнон аңғарының жағасындағы Арогерден Сирион, яғни Хермон, тауына дейін созылып, 49Иорданның шығыс жағындағы бүкіл елсіз алқапты Өлі теңізге және Писга тауының етектеріне дейін қамтыды.

#### 5


Құдай тапсырған Он өсиет

1Содан Мұса бүкіл Исраил халқын жинап алып, былай деді:

— Уа, Исраил халқы, мен бүгін өздеріңе жеткізетін ережелер мен шешімдерге құлақ асыңдар! Оларды сақтап, орындау үшін үйреніңдер! 2Құдай[†] Иеміз бізбен Хориб тауында Келісім[†] жасаған еді.[*] 3Осы Келісімді Жаратқан Ие[†] ежелгі ата-бабаларымызбен емес, біздің өзімізбен, яғни қазір осы жерде тірі тұрған біздің бәрімізбен[*] жасады. 4Жаратқан Ие таудағы оттың ішінен сендермен бетпе-бет тілдесті. 5Мен сол кезде Жаратқан Ие мен сендердің екі араларыңда тұрып Оның сөздерін сендерге жеткізетінмін. Өйткені сендер оттан қорқып, тау басына көтерілмей қойған едіңдер. Сонда Жаратқан Ие былай деген еді:


6«Мен сені құлдықта жүрген Мысыр елінен алып шыққан Құдайың — Жаратқан Иемін.[*]


7Сенің Менен басқа ешқандай тәңірлерің болмасын!


8Аспанда,[†] жерде не суда бар нәрселердің ешқайсысынан өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

9Сондайларға бас иіп табынып, құлшылық етпе! Мен сенің Құдай Иеңмін, Өзімнен басқа тәңірлеріңнің болуына еш төзбеймін.[*] Мені менсінбейтіндерді немерелері мен шөберелеріне дейін жазалаймын, 10ал Өзімді сүйіп, өсиеттерімді ұстанғандарға тіпті мыңыншы ұрпағына[*] дейін рақымымды төгемін.


11Құдай Иеңнің атын орынсыз аузыңа алма!

Өз атын орынсыз[*] қолданғандарды Жаратқан Ие жазасыз қалдырмайды.


12Құдай Иең саған өсиеттегендей, демалыс күнін[*] Оған бағыштауды сақтайтын бол!

13Алты күн еңбектеніп барлық жұмыстарыңды істей бер, 14ал жетінші күн — Құдай Иеңе бағышталған демалыс күні. Сол күні не өзің, не ұл-қызың, не қызметшілерің, не өгізің, не есегің, не басқа да малдарың, не қалаларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар ешқандай жұмыс істемеңдер! Осылайша өзің сияқты қызметшілерің де демалсын. 15Сенің де Мысырда құл болғаныңды, Құдайың Жаратқан Иенің сені Өзінің алға созылған құдіретті қолымен сол елден алып шыққанын есіңнен шығарма! Сондықтан да Құдай Иең саған демалыс күнін сақтауды бұйырды.


16Құдай Иең саған өсиеттегендей, ата-анаңды сыйла!

Сонда Құдай Иең өзіңе табыстайтын елде[*] игілікті де ұзақ өмір сүретін боласың.


17Кісі өлтірме!


18Неке адалдығын бұзба!


19Ұрлық жасама!


20Ешкімді бекерге айыптама![*]


21Басқаның әйеліне, оның үйіне не жеріне, құл-күңіне,[*] өгіз-есегіне не өзге де ешқандай нәрсесіне заңсыз ие болуға сұқтанба!»


Мұса пайғамбардың арашалығы

22Осы сөздерді Жаратқан Ие оттың және бұлт пен қою қараңғылықтың ішінен таудың етегінде жиналып тұрған сендерге зор дауыспен айтып берді.[*] Оларға басқа еш нәрсе қосқан жоқ. Сол өсиеттерін Ол екі тас тақташаға жазып, маған тапсырды.

23Тау от болып жанып жатқан кезде сендер қараңғылық ішінен дауысты естігенде, барлық рубасыларың мен ақсақалдарың маған жақындап келіп, 24былай деді: «Құдайымыз Жаратқан Ие бізге Өзінің нұрлы салтанаты мен ұлылығын көрсетті, от ішінен Оның даусын естідік. Бүгін біз Құдай адаммен тілдескенде адамның тірі қала алатынын да көрдік. 25Ал енді, біз неге өлуге тиіспіз? Мына жалындаған от бізді жалмағалы тұр. Егер Құдай Иеміздің дауысын әрі қарай ести берсек, онда құрып кетерміз. 26Мәңгі тірі Құдайдың дауысын от ішінен біз естігендей естіп, тірі қалған пенде бар ма? 27Сіз өзіңіз Құдай Иемізге жақындап барып, Оның айтқандарын тыңдаңызшы. Содан кейін Құдайымыз Жаратқан Иенің өзіңізге білдіргендерінің бәрін бізге жеткізіңіз. Соларды тыңдап, орындайтын боламыз».[*]

28Сендердің осы сөздерің Жаратқан Иенің құлағына жетіп, Ол маған былай деді: «Мына халықтың саған айтқан сөздерін естідім. Соларының бәрі дұрыс. 29Олардың Мені терең қастерлеп, өсиеттерімді түгел орындауға ниеттенген жүректері берік болса екен! Сонда олардың өздері де, ұрпақтары да әрқашан игілікті өмір сүретін болады.[*]

30Енді оларға барып, қостарына қайтсын де. 31Ал өзің осы жерде Менің қасымда қал. Мен саған айтып беретін барлық өсиеттерім, ережелерім және шешімдерімді сен халыққа үйрет. Мен өздеріңе мұралық меншікке бергелі тұрған елде олар бұларды орындайтын болсын».

32(Содан Мұса халыққа былай деді:)

— Өз Құдайларың Жаратқан Ие сендерге бұйырғанды толығымен орындауға қырағы болып, одан оңға да, солға да бұрылмаңдар! 33Құдай Иеміз өздеріңе нұсқаған жолмен жүріңдер! Сонда сендер тірі қалып, иемденгелі тұрған елде игілікті де ұзақ өмір сүретін боласыңдар.

#### 6


Құдай Иеңді шын жүректен сүй!

1Құдайымыз Жаратқан Иенің[†] маған сендерге үйретуге бұйырған өсиеттері, ережелері және шешімдері, міне, осылар. Сендер өзеннен өтіп кіріп, иемденгелі тұрған елде оларды орындауларың қажет. 2Өздерің де, балаларың мен немерелерің де Құдайларың Жаратқан Иені терең қастерлеп, қазір мен өздеріңе тапсырып отырған Оның барлық ережелері мен өсиеттерін өмір бойы сақтап орындауға тиіссіңдер. Сонда өмір жастарың ұзақ болады.

3Сонымен, уа, Исраил халқы, сөздеріме құлақ салып, оларды мұқият орындайтын бол! Сонда ағы мен балы ағыл-тегіл елде игілікті өмір сүріп, молынан өсіп-өнетін боласың. Ата-бабаларың сиынған Құдай[†] Ие мұны саған уәде етті.


4Тыңда, Исраил: Құдайымыз Жаратқан Ие — жалғыз Құдай![*]

5Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, бар күш-қуатыңмен сүй![*]


6Бүгін Мен өздеріңе тапсырып отырған осы сөздер жүректеріңнен тұрақты орын алсын! 7Балаларыңа да бұл сөздерді мұқият үйретіңдер: үйде отырған не жол жүрген, төсекте жатқан не тұрып жатқан кездеріңде де солар туралы айтатын болыңдар! 8Бұл сөздер қолдарыңа байланған белгі,[†] көз алдарыңдағы ескертпе жазба іспетті болсын. 9Оларды үйлеріңнің есік жақтауларына әрі қақпаларыңа да жазып қойыңдар.[*]

10Сонда Құдай Ие сендерді Өзі түп аталарың Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа беруге антпен уәде еткен еліне алып барады. Сол елде Ол сендерге өздерің салмаған үлкен де жақсы қалаларды, 11өздерің жинамаған әр алуан жақсы заттарға толы үйлерді, өздерің қазбаған құдықтарды, өздерің отырғызбаған жүзімдіктер мен зәйтүн ағаштарын[†] табыстайды. Ал сендер ішіп-жеп, тойған кезде 12өздеріңді құлдықта жүрген Мысыр елінен босатып алып шыққан Жаратқан Иені естеріңнен шығарудан сақ болыңдар!

13(Уа, Исраил,) Құдай Иеңді терең қастерлеп, жалғыз Оған ғана қызмет ет! Оның атымен ғана ант беретін бол! 14Айналаларыңдағы тұрып жатқан ұлттар табынатын жалған тәңірлердің жолдарымен жүрмеңдер! 15Себебі араларыңда тұратын Құдайларың Жаратқан Ие сендердің басқа тәңірлерге табынуларыңа еш төзбейді.[*] Әйтпесе Оның лаулаған қаһары өздеріңе қарсы лап етіп, сендерді жер бетінен құртып жібереді. 16(Уа, Исраил,) Масада істегеніңдей,[*] Құдай Иеңді еркінсіп сынама! 17Құдай Иенің өздеріңе бұйырған өсиеттерін, нұсқауларын және ережелерін берік сақтаңдар![*] 18Жаратқан Иеге ұнамды әділ істерді істеңдер! Сонда сендер игілікті өмір сүріп, Жаратқан Ие ата-бабаларыңа антпен уәде еткен елге кіріп, оны иемденесіңдер, 19әрі Жаратқан Иенің айтқанындай барлық жауларыңды қуып шығасыңдар.


Құдайдың заңын балаларға үйрету

20Болашақта балаларың өздеріңнен: «Құдай Иеміздің сіздерге өсиеттеген ережелері, жарлықтары және шешімдерінің мағынасы қандай?» деп сұраса, 21онда оларға былай деп жауап беріңдер: «Біз Мысырда перғауынның құлдары болып жүрген едік. Бірақ Жаратқан Ие бізді сол елден Өзінің құдіретті қолымен құтқарып алып шықты.[*] 22Сонда Жаратқан Ие көз алдымызда Мысырға, перғауын мен оның бүкіл үй-ішіне қарсы ғажап кереметтер[†] істеп, ғаламат зор апаттар жіберді. 23Осылайша Ол бізді ата-бабаларымызға антпен уәде еткен елге жеткізу үшін Мысырдан алып шықты. 24Жаратқан Ие әрқашан игілікті де аман-есен өмір сүруіміз үшін бізге осы жарлықтардың бәрін орындап, Өзін, біздің Құдайымыз Жаратқан Иені, терең қастерлеуді өсиеттеді. Соның арқасында қазір аман-есен өмір сүріп жатырмыз да. 25Құдай Иеміз бізге тапсырғандай осы өсиеттердің бәрін Оның алдында орындауға қырағы болсақ, онда біз әділ болып табыламыз».[*]

#### 7


Азғын халықтармен араласпай, Құдайға толық бағышталу

1Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерді елді иемдену үшін соған кіргізген кезде Өзі алдарыңнан бірнеше ұлтты қуып шығады. Олар: хеттіктер, гергестіктер, аморлықтар, қанахандықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктер. Осы жеті ұлт өздеріңнен үлкен әрі күшті. 2Құдайларың Жаратқан Ие (азғындыққа салынған) сол халықтарды[*] қолдарыңа түсіріп, сендерге жеңдіргенде, барлығын да Оған бағыштап, түгелдей құртуларың керек.[*] Олармен ешбір келісім[†] жасамаңдар,[*] аяп-мүсіркеуші де болмаңдар! 3Олармен құдандалы болып, қыз алысып, қыз берісуші болмаңдар! 4Әйтпесе олар балаларыңды Жаратқан Иеден бас тартқызып, бөтен тәңірлерге құлшылық еткізетін болады. Сонда Оның қаһары өздеріңе қарсы лап етіп, сендерді лезде-ақ құртып жібереді.

5Керісінше, сендер азғын халықтарға мынаны істеулерің қажет: олардың құрбандық орындарын бұзып, қиратыңдар, табынатын тас мүсіндерін талқандаңдар; Ашера[*] атты жалған тәңірге арналған ағаш[†] бағаналарды шауып тастап, олардың тәңірсымақтарының басқа мүсіндерін де отқа өртеп жіберіңдер! 6Себебі сендер Құдайларың Жаратқан Иеге бағышталған қасиетті[†] халықсыңдар. Ол жер бетіндегі барлық халықтардың ішінен сендерді Өзінің халқы және ерекше құнды меншігі болуға таңдап алған.[*]

7Жаратқан Иенің сендерді сүйіп, таңдап алғанының себебі сендердің басқа халықтардан үлкен болғандықтарыңнан емес! Шынында сендер барлық халықтардың ішіндегі ең азы едіңдер.[*] 8Қайта, Жаратқан Ие сендерді сүйгендігінен[*] әрі ата-бабаларыңа берген антына бола ғана таңдап алды. Содан Өзінің құдіретті қолымен сендерді Мысыр патшасы перғауынның қолынан құтқарып, сол елдегі құлдықтан азат етіп, алып шықты. 9Сондықтан да Құдайларың Жаратқан Иенің шынымен Құдай[†] екенін[*] біліп алыңдар! Өзін сүйіп, өсиеттерін ұстанғандардың тіпті мыңыншы ұрпағына да Ол Өзінің Келісімін сақтап, рақымын төгетін болады.[*] 10Бірақ Өзін менсінбейтіндерді құртып, оларға жазаларын тартқызады. Иә, Ол Өзін менсінбейтіндерге көп кешікпей-ақ жазаларын тартқызбақ. 11Сондықтан бүгін мен өздеріңе табыстап отырған Оның өсиетін, ережелерін және шешімдерін сақтап орындайтын болыңдар!


Құдайға мойынсұнған халықтың жарылқануы

12Егер осы шешімдерге құлақ асып, оларды сақтап орындайтын болсаңдар, онда Құдайларың Жаратқан Ие ата-бабаларыңмен жасаған Келісімін сақтап, сендерге рақымын төгетін болады. 13Ол өздеріңе табыстауға ата-бабаларыңа антпен уәде еткен елде сендерді сүйіп, жарылқап, көбейтеді. Сендерді ұрпақты етіп, жерлеріңнің өнімін де жарылқап, өндірген астықтарыңды, жүзім шырындарыңды, зәйтүн майларыңды және табын-отарларыңның төлдерін мол қылатын болады.[*] 14Сендер басқа халықтардың бәрінен де мол жарылқанатын боласыңдар. Араларыңда бала сүйе алмайтын не еркек, не әйел[*] болмайды, малдарың да қысыр қалмайды. 15Жаратқан Ие сендерден ауру-сырқау атаулыны алшақтатып, Мысырдың өздеріңе таныс жаман індеттерінің ешқайсысын сендерге жуытпайды. Керісінше, солардың барлығын өздеріңді жек көретіндерге жұқтырады. 16Сонымен, Құдайларың Жаратқан Ие қолдарыңа тапсыратын (сол азғын) халықтардың барлығын құртуларың керек.[*] Оларды аяп-мүсіркемеңдер, олар табынып келген жалған тәңірлеріне құлшылық етпеңдер! Әйтпесе, сол тәңірсымақтар өздеріңе тұзақ болады.[*]

17Сендер іштей: «Бұл халықтар бізден соншама басым ғой. Қалай ғана оларды қуып шыға аламыз?» деп уайымдауларың да мүмкін. 18Бірақ олардан еш қорықпаңдар! Құдайларың Жаратқан Иенің перғауын патшаға және бүкіл Мысырға не істегенін естеріңде берік сақтаңдар! 19Құдай Иенің оларды өткізген алапат сынақтарын әрі Өзінің сендерді ғажап кереметтері[†] және алға созылған құдіретті қолы арқылы Мысырдан алып шыққанын өз көздеріңмен көрдіңдер ғой. Сендер қорқып келген халықтардың бәріне де Құдай Иеміз солай істейтін болады. 20Оның үстіне Құдай Ие сол халықтардың зәрелерін ұшыратын үрейді де[*] жібереді, сонда олардың сендерден тығылып тірі қалғандарының бәрі де құритын болады.

21Ендеше сол халықтардан еш қорықпаңдар! Себебі араларыңда тұрып, сендерге жар болатын Құдайларың Жаратқан Ие — үрей туғызатын ұлы да ғажайып Құдай![*] 22Оның Өзі сол (азғын) халықтарды[*] алдарыңнан біртіндеп қуып шығып отыратын болады. Оларды бірден жоя алмайсыңдар, әйтпесе жабайы аңдар тым көбейіп кетіп, сендерге зиян келтірер еді. 23Дегенмен, Құдай Ие оларды қолдарыңа тапсырып, бәрі де құрып кетпейінше ғаламат әбігерге салады. 24Ол солардың патшаларын да қолдарыңа түсіреді. Содан оларды жойып, есімдерін аспан[†] астынан біржолата сызып тастайсыңдар. Ешкім де сендерге қарсы тұра алмайды, барлығын да жоқ қыласыңдар.

25Олардың ағаштан жасалған тәңір мүсіндерін өртеп жіберулерің керек! Солардағы алтын-күміске қызығып, оны өздеріңе алмаңдар! Әйтпесе Құдай Иеге жексұрын сол мүсіндер сендерді тұзаққа түсіреді. 26Құдайға жек көрінішті сондай нәрсені үйлеріңе еш әкелмеңдер! Әйтпесе өздерің де сол нәрселер сияқты қарғысқа ұшырап, құрып кетесіңдер. Керісінше, солардан өздерің де жиреніп, бойларыңды аулақ ұстаңдар! Себебі барлық тәңір мүсіндері қарғысқа ілігіп, толығымен жойылуға тиісті нәрселер.

#### 8


Қамқоршы Құдайды естеріңнен шығармаңдар!

1Мен бүгін өздеріңе табыстап отырған осы өсиеттердің барлығын берік сақтап орындайтын болыңдар! Сонда сендер тірі қалып, өсіп-өніп, Жаратқан Ие[†] ата-бабаларыңа антпен уәде еткен елге еніп, оны иемдене аласыңдар. 2Құдай[†] Иеміздің осы қырық жыл бойы сендерді иен далада бастап алып жүрген жолын естеріңе түсіріңдер! Ол сендерді Өзіне мойынсұндыру үшін, әрі шынайы ниеттеріңнің қандай екенін: Оның өсиеттерін орындайсыңдар ма, жоқ па, соны білу үшін түрлі сынақтардан өткізді. 3Жаратқан Ие сендерді мойынсұндыру үшін кейде аштыққа душар етті. Адам[†] тек нанмен ғана емес, Жаратқан Иенің аузынан шыққан әрбір сөзімен де өмір сүреді[*] дегенді үйрету үшін Ол сендерді өздерің де, ата-бабаларың да бұрын татып көрмеген тәтті нанмен (маннамен) қоректендірді. 4Осы қырық жылдың ішінде киімдерің еш тозып, жүре-жүре аяқтарың ісіп те көрген емес. 5Сонымен әкесінің баласын тәрбиелейтініндей, Құдайларың Жаратқан Иенің де сендерді тәрбиелейтінін[*] терең ұғынып, жүректеріңде берік сақтаңдар!

6Құдай Иеміздің өсиеттерін берік сақтап, нұсқаған жолдарымен жүріп, Оны терең қастерлеңдер! 7Себебі Құдай Иеміз сендерді суға толы өзендері мен тоғандары бар, сайлары мен қыраттарындағы қайнарлардан бұлақ ағатын шұрайлы елге алып бара жатыр. 8Бұл елде бидай мен арпа, жүзім бұталары, інжір мен анар, зәйтүн майы мен бал да мол. 9Сол елде сендер наннан да, басқа еш нәрседен де таршылық көрмейсіңдер. Жерінің тастарында темір мол, қыраттарынан күміс қазып, өндіретін боласыңдар.[*]

10Тамақ ішіп, тойғаннан кейін, осы шұрайлы елді өздеріңе табыстағаны үшін Құдайларың Жаратқан Иені мадақтаңдар! 11Сондай-ақ абай болып, Құдай Иемізді естеріңнен шығарып, бүгін мен сендерге жеткізіп отырған Оның өсиеттерін, ережелерін және шешімдерін орындамаудан сақтаныңдар! 12Әйтпесе, сендер тамақ ішіп тойынып, жақсы үй салып қоныстанып алғаннан кейін, 13әрі отар-табындарың көбейіп, алтын-күмістерің, дүние-мүліктерің молайғаннан кейін, 14сендер өркөкіректеніп, өздеріңді құлдықта жүрген Мысыр елінен құтқарып алып шыққан Құдай Иелеріңді естеріңнен шығарасыңдар. 15Ол сендерді осы ұлан-ғайыр да үрейлі иен дала, улы жыландар мен шаяндар жорғалаған сусыз, қуаң аймақ арқылы Өзі жетелеп алып өтті. Дәу шақпақ тастан Ол сендерге су ағызып берді.[*] 16Жаратқан Ие кейін игілікті өмір сүре алуларың үшін сендерді Өзіне мойынсұндыру әрі сынақтан өткізу мақсатымен ата-бабаларың татып көрмеген тәтті нанды (маннаны) сендерге айдалада тамақ етіп берді. 17Әйтпесе: «Осы дүние-байлықты[†] өз күшім мен еңбегімнің арқасында қол жеткіздім» деп жүрулерің мүмкін. 18Қайта, Құдайларың Жаратқан Иені естеріңде сақтаңдар! Байлыққа жетуге қуат-қабілет беретін — Соның Өзі. Осыны істеуі арқылы Ол ата-бабаларыңа антпен бекіткен Келісімін[†] орындайды, бүгін де солай істеп отыр.

19Ал егер болашақта Құдайларың Жаратқан Иеден бас тартып, бөгде тәңірлердің жолына түсіп, оларға иіліп құлшылық етсеңдер, сендер міндетті түрде құрисыңдар. Мен мұны бүгін сендерге байыппен ескертемін. 20Жаратқан Ие сендердің алдарыңда құртқан халықтары сияқты, сендер де Құдай Иеміздің дауысына құлақ салмағандарыңа бола құритын боласыңдар.

#### 9


Азғын халықтарға арналған үкім

1Құлақ түр, уа, Исраил халқы! Сендер енді Иордан өзенінен өтіп, саны да, күші де өздеріңнен басым халықтардың елдеріне кіріп, соны иемденейін деп жатырсыңдар. Олардың аспанмен[†] таласатындай зәулім қамалмен қоршалған үлкен қалалары бар. 2Сол елде күшті де зор денелі адамдар — Анақтың алып ұрпақтары тұрады. Сендер бұлар туралы біліп, «Анақтың ұрпақтарына кім қарсы тұрмақ?» деген мәтелді естігенсіңдер. 3Бірақ та бүгін мынаны біліп қойыңдар: сендердің Құдайларың Жаратқан Ие[†] жалмайтын от сияқты болып[*] Иорданнан өтіп, алдарыңда бастап жүреді. Өзі соларды құртып, сендерге жеңдіреді. Жаратқан Ие өздеріңе уәде еткендей, сендер оларды елден қуып шығып, тез арада көздерін жоясыңдар.

4Алайда сендердің Құдайларың Жаратқан Ие оларды алдарыңнан қуып шығарғаннан кейін сендер іштей: «Жаратқан Ие мені осы елді иемденуге өз әділдігіме бола алып келді» деп бөсуші болмаңдар! Жоқ, Жаратқан Ие сол халықтарды олардың асқан зұлымдықтарына бола[*] алдарыңнан қуып шығармақ. 5Ендеше осы елді иемденулерің сендердің ерекше әділдіктеріңе яки ізгі қасиеттеріңе бола емес. Қайта, сол халықтардың зұлымдықтарына бола Құдайларың Жаратқан Ие оларды алдарыңнан қуып шығады. Осылайша Ол ата-бабаларың Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа антпен берген уәдесін жүзеге асырады. 6Сондықтан Құдай[†] Иенің осы шұрайлы елді сендерге мұралық меншікке беруі өз әділдіктеріңе бола емес екендігін ұғып алыңдар! Керісінше, сендер тоңмойын, бағынбайтын халықсыңдар.[*]


Халықтың жас бұқа мүсініне табынып күнәға батқаны

7Сендер айдаланы кезіп жүргендеріңде Құдай Иеміздің қаһарын туғызғандарыңды ешқашан ұмытпай, естеріңде сақтаңдар! Мысырдан көшіп шығып, осы жерге келген күнге дейін сендер Жаратқан Иеге қарсы бас көтеріп келесіңдер. 8Хориб тауының маңында Жаратқан Иенің қаһарын туғызғандарың сонша, Ол сендерді түгелдей құртып жібермекші болды.[*] 9Бұл менің Жаратқан Иенің өздеріңмен жасаған Келісімінің[†] тас тақташаларын қабылдап алу үшін тауға шыққан кезімде болған еді. Сол жерде мен қырық күн, қырық түн болып, еш нәр татпай, су да ішкен жоқпын. 10Сонда Жаратқан Ие маған Құдайдың қолымен жазылған[*] жазуы бар екі тас тақташаны табыс етті. Сендер тау етегінде жиналып тұрған кездеріңде Жаратқан Ие өздеріңе тау басындағы от ішінен айтқан сөздерінің бәрі сол тас тақташаларда жазылған болатын.

11Сол қырық күн мен қырық түн бітіп, Жаратқан Ие маған екі тас тақташаны, яғни Келісімнің тақташаларын, табыстағаннан кейін, 12Жаратқан Ие маған былай деп бұйырды: «Тезірек төмен түс, сен Мысырдан бастап алып шыққан халқың азғындыққа салынды![*] Олар Мен өздеріне өсиет еткен жолдан лезде тайып шығып, алтыннан құйылған бір мүсінді жасап алды!»[*] — деді.

13Жаратқан Ие маған тағы да: «Мен бұл халықты назарымда ұстап келемін. Оның шынында тоңмойын қыңыр екеніне көзім жетті. 14Ал енді, Мені қалдыр, оларды құртып, есімдерін аспанның астынан өшіріп тастаймын. Содан кейін Мен саны мен күші олардан басым бір халықты өзіңнен жаратамын», — деді.

15Мен кері бұрылып, от болып жанып тұрған таудың басынан төмен түсіп кеттім. Қолымда Келісімнің екі тас тақташасы болды. 16Мен ел қонысына жақындап қарағанда, сендердің жас бұқаның алтыннан құйылған мүсінін жасап алып, Құдай Иенің алдында күнәға батқандарыңды көрдім. Сендер Жаратқан Ие өздеріңе өсиет еткен жолдан лезде тайып шықтыңдар![*] 17Сонда мен екі тас тақташаны қолдарыма алдым да, сендердің көз алдарыңда жерге лақтырып жіберіп, олардың быт-шытын шығардым.


Пайғамбардың өз халқы үшін араша түсуі

18Содан кейін мен қайтадан Жаратқан Иенің алдында етпетімнен қырық күн, қырық түн бойы жатып алдым. Сендердің Жаратқан Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасап[*] Оның ашуын туғызған барлық күнәларыңа бола сол уақыттың ішінде еш нәр татпай, су да ішкен жоқпын.[*] 19Жаратқан Иенің лаулаған қаһарынан қорқып, Ол сендерді құртып жібермей ме деп үрейленіп тұрдым. Бірақ Ол бұл жолы да маған құлақ асты. 20Жаратқан Ие Һаронға да қаһарланғаны сонша, оның көзін құртпақшы болды.[*] Сол кезде Һарон үшін де мінажат етіп Жаратқан Иеге жалбарындым.[*] Сонда Ол Һаронды аман қалдырды.

21Ал сендер күнәға батқанда жасап алған жас бұқа мүсінін алдым да, оны отқа салып құртып, күл-талқанын шығардым. Одан қалғанын ұнтақтап үгіп, таудан төмен ағып жатқан бұлаққа лақтырдым.

22Бұдан басқа сендер Таберада, Масада және Қиброт-Хатауада да Жаратқан Иенің қаһарын туғыздыңдар.[*] 23Жаратқан Ие сендерді Қадеш-Барниден: «Өрлеп барып, Мен сендерге беріп отырған елді иемденіңдер!» — деп жолдап жіберген еді. Бірақ сендер өз Құдайларың Жаратқан Иенің бұйрығына қарсы шықтыңдар! Оған сенген де жоқсыңдар, тілін де алмадыңдар.[*]

24Мен сендерді білгеннен бері Жаратқан Иеге қарсы бас көтеріп келесіңдер. 25Жаратқан Ие сендерді құртамын дегендіктен, Оның алдында сол қырық күн, қырық түн бойы етпетімнен жата бердім. 26Жаратқан Иеге сиынып былай дедім: «Уа, Жаратушы Тәңір Ие! Сен өз ұлылығыңмен құтқарып, құдіретті қолыңмен Мысырдан алып шыққан осы халқыңды, Өзіңнің меншігіңді,[*] құрта көрме! 27Өз қызметшілерің Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпты есіңе ала гөр! Осы халықтың қыңырлығына, зұлымдығына және жасаған күнәсіне назар аудара көрме! 28Әйтпесе Сен бізді алып шыққан Мысыр елінің адамдары: «Өзі антпен уәде еткен елге оларды алып бару Жаратқан Иенің қолынан келмегендіктен, әрі оларды жек көргендіктен, айдалада өлтіру мақсатымен елімізден алып шықты» деп табалап жүрер. 29Бірақ бұл Өзіңнің ұлы құдіретіңмен және алға созылған қолыңмен жат елден алып шыққан халқың, Сенің өз меншігің,[*] емес пе?!»

#### 10


Құдайдың өсиеттерін қайта табыстауы, Һаронның қайтыс болуы

1Сол кезде Жаратқан Ие[†] маған былай деп тапсырды: «Бұрынғы екеуіндей етіп тағы екі тас тақташа қашап жасап ал. Содан кейін таудың басына Менің алдыма көтеріліп кел. Бір ағаш[†] сандық та жасап дайындауың керек. 2Мен жаңа тақташаларға өзің сындырып тастаған алғашқы тақташалардағы сөздерді жазып қоймақпын. Содан кейін тақташаларды сандыққа салып қой».

3Сонда мен аққараған ағашынан сандық жасап дайындадым, әрі тастан бұрынғылардай екі тақташа қашап жасап алдым. Тақташаларды қолыма ұстап, тау басына көтерілдім. 4Жаратқан Ие бұрын жазған Он өсиетті осы тақташаларға қайталап жазды. Сендер тау етегінде жиналған күні Жаратқан Ие сол Он өсиетті тау басындағы от ішінен сендерге жариялап айтқан болатын. Жаратқан Ие тас тақташаларды маған табыстаған соң, 5мен тау басынан төмен түстім. Бұдан кейін сол екі тақташаны Жаратқан Иенің берген нұсқауы бойынша өзім жасаған Келісім сандығының[†] ішіне салып қойдым. Қазір де олар сонда жатыр.


6Кейін исраилдіктер Бене-Яқан құдықтары[*] деген жерден Мосерге көшіп барды. Сол жерде Һарон қайтыс болып, сүйегі қабірге қойылды. Һаронның ұлы Елазар оның орнын басып діни қызметкер[†] болды.[*]

7Сол жақтан халық Гудгодқа, содан кейін ағып жатқан бұлақтары көп Жотбатаға көшіп барды. 8Бұл кезде Жаратқан Ие Леуі руын халықтың өзге руларынан бөліп, Өзінің қызметіне тағайындады. Леуіліктердің[†] міндеттері Жаратқан Иенің Келісім сандығын[*] (халық көшкенде) көтеріп жүру, Жаратқан Иенің алдында тұрып қызмет ету және Оның атынан адамдарға бата беру болды. Леуіліктер қазірге дейін осы міндеттерін атқарып келеді. 9Леуі руына өзге ағайындас руларымен қатар елден мұралық үлесі бөлінбегендігі сондықтан. Құдайларың Жаратқан Иенің оларға берген уәдесі бойынша, леуіліктердің «мұралық үлестері» — Жаратқан Иенің Өзі.[*]


10Бірінші рет болғанымдай, бұл жолы да тау басында қырық күн, қырық түн болдым. Жаратқан Ие сөздеріме осы кезде де құлақ асып, сендерді құртамын деген ойынан бас тартты.[*] 11Сонда Жаратқан Ие маған: «Бар да, Мен оларға беремін деп Өзім ата-бабаларына антпен уәде еткен елге кіріп, оны иемдене алулары үшін халықты жүретін жолында бастап жүр», — деді.


Жаратқан Иені сүйіп, терең қастерлеу

12Ал енді, уа, Исраил, Құдай[†] Иең сенен нені талап етеді? Тек мыналарды ғана: Құдай Иеңді терең қастерлеп, Оның жолымен ғана жүруіңді, Оны сүйіп, шын жүректен және бүкіл жан дүниеңмен Оған қызмет етуіңді, 13әрі Жаратқан Иенің өсиеттері мен ережелерін жүзеге асыруыңды.[*] Бұларды бүгін сендерге өз игіліктерің үшін тапсырып отырмын. 14Ұлан-ғайыр аспан,[†] жер және ондағының барлығы да Құдайларың Жаратқан Иенің меншігі. 15Алайда Жаратқан Ие ата-бабаларыңды сүюге қатты риза болды және олардан өрбіген сендерді барлық халықтардың арасынан таңдап алды. Міне, содан қазір Оның сүйікті халқысыңдар.[*]

16Ендеше жүректеріңді күнәдан арылтып, Жаратқан Иенің бізбен жасаған Келісімін[†] естеріңде ұстап,[*] бұдан былай тоңмойын[*] болмаңдар. 17Себебі Құдайларың Жаратқан Ие — «тәңір» атаулының үстіндегі Құдай[*] және иелердің Иесі. Ол — үрей туғызатын ұлы да құдіретті Құдай, ешкімнің бет-жүзіне қарамайды да, ешкімнен пара алмайды да. 18Жаратқан Ие жетім-жесірлердің мүддесін қорғап, жат жұрттықтарға мейірім көрсетіп, оларды нанмен, киіммен қамтамасыз етеді. 19Жат жұрттықтарға сендер де мейірімді болуға тиіссіңдер, өйткені өздерің де Мысырда жат жұрттық кірмелер болдыңдар ғой.

20Құдайларың Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оған қызмет етіп, Одан ажырамастай берік ұстанып,[*] Оның атымен ғана ант беріңдер. 21Өз көзіңмен көрген сол ұлы да үрейлі істердің бәрін істеген[*] Ол — сендердің Құдайларың, Оны әрдайым мадақтаңдар! 22Мысырға көшіп барған ата-бабаларыңның ұзын саны жетпіс жан ғана еді, енді Құдай Иеміз сендерді аспандағы жұлдыздардай сансыз етіп көбейтті.

#### 11


Жаратқан Иеге мойынсұнудың артықшылығы

1Сонымен өз Құдайларың Жаратқан Иені[†] сүйіңдер, Оның бұйрықтары мен ережелерін, шешімдері мен өсиеттерін әрқашан берік сақтаңдар! 2Біліп алыңдар, мен бүгін сендердің балаларыңа сөйлеп жатқан жоқпын. Өйткені олар (кейінірек дүниеге келгендіктен) Құдайларың Жаратқан Иенің түзетіп тәрбиелеуін көріп, бастарынан кешірген емес: Оның ұлылығын, алға созылған құдіретті қолын, 3Мысыр елінде патшасы перғауын мен оның бүкіл халқына жасаған кереметтері[†] мен ғажап істерін: осылардың бәрін олар көрген емес. 4Жаратқан Иенің мысырлықтардың әскеріне, аттары мен соғыс күймелеріне не істегенін, сендерді қуып келе жатқан оларды Қамысты теңіздің суына батырып, толығымен жойып жібергенін де көре алған жоқ. 5Олар Жаратқан Иенің сендерге иен далада уәделі елге жеткен осы кезге дейін қалай қамқорлық жасағанын да көрген жоқ. 6Жаратқан Ие рубендік Елияптың ұлдары Датан мен Абиронды жазалап, бүкіл Исраил халқы тұрған жердің ортасы қақ айырылып, сол адамдарды бүкіл отбасыларымен, барлық шатырларымен, малдарымен жұтып қойған кезді[*] көрген де балаларың емес. 7Ал Жаратқан Иенің жасаған осы ұлы істерін өз көздеріңмен көрген сендерсіңдер.

8Сондықтан, мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған барлық өсиеттерді берік сақтаңдар! Сонда сендердің өзеннің арғы жағындағы елге кіріп, оны иемденіп алуға күш-қуаттарың жететін болады, 9әрі Жаратқан Иенің ата-бабаларыңа және олардың ұрпақтарына беруге антпен уәде еткен елінде: ағы мен балы ағыл-тегіл елде өмірлерің ұзақ болады. 10Сендер енейін деп жатқан осы ел өздерің шығып келген Мысыр еліне ұқсамайды. Онда сендер тұқым сеуіп, бақшада істегендей арық қазып, ауыр жұмыс істеп оны суғаратын едіңдер.[*] 11Жоқ, сендер иемденейін деп жатқан осы ел көктен жауған жаңбырмен суғарылатын қыратты да аңғарлы жер. 12Бұл елге Құдайларың Жаратқан Иенің Өзі қамқорлық жасайды. Жылдың басынан аяғына дейін Ол сол елді ұдайы назарында ұстайды.

13Сонымен, бүгін мен өздеріңе беріп отырған мына өсиеттеріме мұқият құлақ түріңдер: «Құдайларың Жаратқан Иені сүйіп, Оған шын жүректен және бүкіл жан дүниелеріңмен қызмет етіңдер». 14Егер солай істесеңдер, онда Ол елдеріңе күзгі де, көктемгі де жаңбырды мезгілінде жаудырып тұратын болады. Осылайша сендер астықты, жүзім шырынын және зәйтүн майын уақытында жинап, дайындап алатын боласыңдар. 15Жаратқан Ие малдарың үшін далаларыңда шөпті қалың қылып өсіреді, сонда тамақтарың тоқ болып, тойынасыңдар.

16Бірақ сақ болыңдар, әйтпесе азғырылып,[*] бөтен тәңірлерге бет бұрып, оларға жүгініп құлшылық етіп кетесіңдер. 17Егер солай етсеңдер, онда Жаратқан Иенің лаулаған қаһары сендерге қарсы лап етеді. Ол аспанды[†] жауып, жаңбырды жаудырмай қояды. Сонда жер өнімін бермей, сендер көп ұзамай Жаратқан Иенің өздеріңе табыстаған елінде құрып, жоқ боласыңдар.


Құдайдың тәлімін сақтап, балаларыңа үйретіңдер!

18Ендеше мен айтқан осы сөздерді жүректеріңе, жан дүниелеріңе және ақыл-саналарыңа тоқып алыңдар! Олар қолдарыңа байланған белгі,[†] көз алдарыңдағы ескертпе жазба іспетті болсын. 19Балаларыңа да бұл сөздерді үйретіңдер: үйде отырған не жол жүрген, төсекте жатқан не тұрып жатқан кездеріңде де солар туралы айтатын болыңдар! 20Оларды үйлеріңнің есік жақтауларына әрі қақпаларыңа да жазып қойыңдар.[*] 21Сонда Жаратқан Ие ата-бабаларыңа беруге антпен уәде еткен елде өздерің де, бала-шағаларың да аспан өз орнында тұрғанша ұзақ өмір сүретін боласыңдар. 22Мен бүгін өздеріңе ұстануға тапсырып отырған, «Құдайларың Жаратқан Иені сүйіңдер, Одан ажырамастай берік ұстанып, Оның жолдарымен жүріңдер!» деген өсиеттерді тұрақты сақтайтын болыңдар! 23Сонда Жаратқан Ие елдегі халықтардың барлығын алдарыңнан қуып шығады. Олардың саны мен күші өздеріңнен басым болса да, сендер елді иемденіп аласыңдар. 24Қай жерге аяқ бассаңдар, сол жер сендердікі болады. Жерлерің оңтүстіктегі Негев даласынан Ливан тауларына дейін, Евфрат өзенінен батыстағы теңізге[*] дейін созылатын болады. 25Ешкім сендерге қарсы тұра алмайды. Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе уәде еткеніндей, қайда барсаңдар да, бүкіл елдегі адамдардың бәрін сендерден қорқып үрейленетін етеді.

26Бүгін сендерге таңдауға жарылқау мен қарғысты ұсынып отырмын. 27Егер сендер өз Құдайларың Жаратқан Иенің бүгін мен арқылы тапсырып отырған өсиеттеріне құлақ ассаңдар, онда жарылқанатын боласыңдар. 28Ал егер Жаратқан Иенің өсиеттеріне құлақ аспай, орындамасаңдар, әрі өздеріңе бейтаныс, бөтен тәңірлердің соңына түсіп, мен бүгін сендерге нұсқаған жолдан тайып кетсеңдер, онда қарғысқа ұшырайтын боласыңдар.

29Құдайымыз Жаратқан Ие сендерді иемденгелі отырған осы елге кіргізгеннен кейін, Гәризим тауынан жарылқауларды, Гебал[*] тауынан қарғыстарды жариялаңдар. 30Сол екі тау Иордан өзенінің арғы жағындағы елсіз алқапта Ғылғалға[*] қарама-қарсы тұрып жатқан қанахандықтардың аймағында, алып емен ағаштары[†] өсіп тұрған Мореге жақын жерде, батысқа қарай бағытталған жолдың бойында орналасқан.

31Енді Иордан өзенінен өтіп, Құдай[†] Иеміз сендерге табыстап отырған елге еніп, оны иемденейін деп тұрсыңдар. Соған еніп, қоныстанып алғаннан кейін 32мен өздеріңе бүгін табыстап отырған барлық ережелер мен шешімдерді сақтап орындаңдар.

#### 12


Құдайға құрбандық ұсынуға болатын жалғыз орын

1Ата-бабаларың сиынған Құдай[†] Ие сендерге иемденуге берген елде қоныс теуіп, өмір сүрген кездеріңде сақтап орындауларыңа тиісті ережелер мен шешімдер мыналар:

2Сендер қуып шығарғалы отырған халықтар биік тау-төбелерде және әрбір саялы ағаштың[†] түбінде өздерінің жалған тәңірлеріне құлшылық етеді. Сол ғибадат орындарының барлығын түгелдей бұзып тастауларың керек.[*] 3Олардың құрбандық үстелдерін қиратып, тас мүсіндерін сындырып, Ашераға бағышталған ағаш бағаналарын өртеп жіберіңдер! Сол халықтар табынып келген жалған тәңірлерінің мүсіндерін де бөлшектеп, жалған тәңірлердің аттарын сол орындардан есте қалмастай етіп өшіріңдер![*]

4Құдайларың Жаратқан Иеге[†] сол халықтардың (жексұрын) дәстүрлері бойынша құлшылық етпеңдер! 5Керісінше, Құдай Иеге Өзінің есімі құрметтелетін жер бетіндегі тұрағы болуға сендердің күллі руларыңның арасынан бір орынды таңдап алатын болады.[*] Оған сиынып ғибадат етуге сол жерге баруларың қажет. 6Құдайға арнап өртелетін құрбандықтарың мен сый-тартуларыңды, өнімнің он бөлігінің бірін[*] әрі арнайы, не беруге серт еткен, не өз еріктеріңмен ұсынған сый-тартуларыңды, сондай-ақ малдарыңның тұңғыш төлдерін де сол жерге алып барыңдар! 7Құрбандық асын отбасыларыңмен бірге сол жерде Құдай Иеміздің алдында ішіп-жеңдер. Осылайша қол тигізген барлық істеріңнің Құдайларың Жаратқан Иенің жарылқауымен жемісті болғанын тойлап шаттаныңдар.

8Бүгін біздің істегеніміздей, болашақта әркім өзіне дұрыс болып көрінгенді істемесін.[*] 9Себебі Құдайларың Жаратқан Ие сендерге тыныштық сыйлайтын орынға, өздеріңнің меншікті жерлеріңе[*] әлі жеткен жоқсыңдар. 10Ал сендер Иордан өзенінен өтіп, Құдай Ие сендерге иемденуге беріп отырған елде қоныстанған кезде Ол қауіпсіздікте тұруларың үшін сендерге айналадағы жауларыңның бәрінен қорғап, тыныштық сыйлайтын болады. 11Содан соң Құдайларың Жаратқан Ие өз есімін орнату үшін қандай жерді таңдап алса, сол жерге мен сендерге тапсырып отырған нәрселердің бәрін әкеліңдер: өртелетін сый-тартуларыңды, шалынып өртелетін құрбандықтарыңды, өнімдеріңнің он бөлігінің бірін, арнайы тартуларыңды және өздерің Жаратқан Иеге ант етіп бағыштаған бағалы заттарыңды алып келіңдер! 12Сол жерде өздерің, ұл-қыздарың, қызметшілерің және қалаларыңда тұрып жатқан, мұралық меншікке жер үлесі бөлінбеген леуіліктер,[†] бәрің бірге Құдайларың Жаратқан Иенің алдында қуана тойлаңдар. 13Өртелетін құрбандықтарыңды өздерің қалаған әр жерде шалып, өртеуден сақ болыңдар! 14Тек Жаратқан Ие руларыңның арасынан тағайындаған орында ғана құрбандықтарды шалып, мен өздеріңе тапсырған ережелердің бәрін орындаңдар!

15Бірақ өз елді мекендеріңнің кез келген жерінде малдарыңды азыққа сойып, етін Құдай Иенің берген жарылқауына сай қалағандарыңша жеулеріңе болады. Аң аулап, соғып алған елік немесе бұғының еті іспетті сол етті де Жаратқан Иенің құрбандық орнына апармай-ақ жей аласыңдар. 16Алайда оның қанын ішіп-жемеңдер, оны су іспетті жерге төгіп тастаңдар![*]

17Ал жиналған астықтың, жүзім шырынының және зәйтүн майының (Жаратқан Иеге тиісті) он бөлігінің бірін, малдарыңның алғашқы төлдерін, сондай-ақ Жаратқан Иеге ұсынуға серт еткен не өз еркіңмен ұсынып жатқан немесе арнайы берген сый-тартуларыңды да өздерің тұрып жатқан елді мекендеріңде жеулеріңе болмайды. 18Керісінше, бұларды Құдайларың Жаратқан Ие тағайындайтын орында Оның алдында өздерің, ұл-қыздарың, қызметшілерің және елді мекендеріңде бірге тұратын леуіліктер, бәрің бірге ішіп-жеңдер. Осылайша қолға алған барлық істеріңнің жемісті болғанына қуанып Құдай Иелеріңнің алдында тойлаңдар.[*] 19Елде тұрып жатқан уақыттың барлығында леуіліктерді қамқорлықсыз қалдырмаңдар!


Мал сою және қанын ішіп-жемеу жайлы

20Құдайларың Жаратқан Ие жерлеріңді өз уәдесіне сай кеңейтіп берген соң, етке аңсарларың ауғанда оны қанша жегілерің келсе, сонша жей аласыңдар. 21Егер Құдай Ие өз есімін орнатуға тағайындайтын орын сендердің тұратын жерлеріңнен тым алыс болса, онда өздеріңе өсиет еткенімдей, Жаратқан Иенің жарылқауымен өскен малдарыңнан бір малды сойып, етін елді мекендеріңде қалағандарыңша жеулеріңе болады. 22Сол етті еліктің не бұғының етін жегендей жей аласыңдар. Тазару рәсімінен өткен не өтпеген адамдарың да соны жей алады.

23-24Алайда оның қанын ішіп-жеуден сақ болыңдар! Себебі қан дегеніміз — жан. Етті жанмен қосып жеулеріңе болмайды. Қайта, қанын су іспетті жерге төгіп тастаңдар! 25Қанды еш ішіп-жемеңдер! Сонда өздерің және болашақ ұрпақтарың игілікті өмір сүретін боласыңдар.[*] Себебі осы бұйрықты орындағандарың Жаратқан Иеге ұнамды.

26Ал Жаратқан Иеге бағышталған және Оған тарту етемін деп серт еткен барлық құрбандықтарыңды Жаратқан Ие тағайындайтын жерге алып барыңдар. 27Өртеп ұсынылатын құрбандықтарың Құдайларың Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінде[†] қанымен және етімен қоса ұсынылсын.[*] Бұлардан өзге құрбандықтарыңның қаны да сол құрбандық үстелінің жанында төгілуі керек, ал солардың етін жей берулеріңе болады. 28Өздеріңе беріп отырған осы бұйрықтарымның бәрін мұқият тыңдап, орындайтын болыңдар! Сонда өздерің және болашақ ұрпақтарың үшін игілікті өмір сүретін боласыңдар. Себебі осылай еткендерің Құдай Иемізге ұнамды және дұрыс.


Жалған тәңірлерге табынбаңдар!

29Құдайларың Жаратқан Ие өздерің кіріп, иемденейін деп жатқан елдегі халықтарды алдарыңнан аластатып, сендер оларды елден қуып шығып, сонда қоныстанып алғандарыңнан кейін, 30өздерің азғырылып қалмаңдар! Солардың жалған тәңірлеріне ынтығып, «Осы халықтар өз тәңірлеріне қалай ғана құлшылық етті екен? Біз де солай істейікші!» деп олардың торына түсіп қалып жүрмеңдер! 31Сендер Құдайларың Жаратқан Иеге олардан үйренген жолдармен табынушы болмаңдар! Себебі сол халықтар жалған тәңірлеріне табынған кезде Жаратқан Иеге жексұрын да жиренішті нәрселердің әр түрін жасайды. Олар сол тәңірлеріне арнап тіпті ұл-қыздарын да құрбан етіп өртеп жібереді.

32Сонымен мен айтқан бұйрықтардың барлығын мұқият орындаңдар, оларға еш нәрсені не қосып, не алып тастаушы болмаңдар!

#### 13


Азғырушы атаулыны елден аластату

1Егер араларыңда пайғамбар[†] не көріпкел пайда болып, бір ғажап іс не керемет[†] туралы алдын ала жариялап, 2онысы жүзеге асса, әрі сол адам[†]: «Ал, кәне, басқа тәңірлерге табынып құлшылық етейік!» — деп сендерді өздеріңе бейтаныс тәңірлерге мойынсұнуға еліктіріп азғырса, 3онда сендер сондай пайғамбардың не көріпкелдің айтқан сөздерін тыңдамаңдар! Осы жайт арқылы Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерді, Өзін шын жүректен және бүкіл жан дүниелеріңмен сүйетін не сүймейтіндеріңді білу үшін сынайды. 4Сендер тек Құдайларың Жаратқан Иенің жолымен жүріп, жалғыз Оны ғана қастерлеулерің керек! Оның өсиеттерін орындап, даусына құлақ асатын болыңдар! Әрдайым Жаратқан Иеге қызмет етіп, Одан ажырамастай берік ұстаныңдар! 5Ал сол пайғамбарды не көріпкелді өлтірулерің керек. Себебі ол сендерді Мысыр елінен алып шығып, құлдықтан құтқарған Құдайларың Жаратқан Иеге қарсы шығуға еліктіріп, Оның өсиеттеген жолынан азғыруға тырысты. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар!

6Бір ағайының, тіпті бір анадан туған ағаң не інің, немесе өз ұл-қызың, сүйікті әйелің не жаныңдай жақсы көретін досың құпия түрде саған: «Жүр, басқа тәңірлерге барып табынайық!» — деп азғыруға ұмтылады дейік. Ал сол тәңірлерді не өзің, не ата-бабаларың еш білген жоқсыңдар.[*] 7Сондай адам сені төңірегіңде: алыс не жақын, жердің ана не мына шетінде тұрып жатқан халықтардың тәңірлеріне табынуға еліктірсе, 8онда оған еш көнбе, сөздеріне құлақ та түрме! Осындай азғырушыны еш аяп-мүсіркеме, оны қолдап-қорғаушы да болма! 9Қайта, оны міндетті түрде өлтіру керек. Оған қарсы бірінші болып қол көтеретін сен бол, сенен кейін бүкіл халық та солай істесін. 10Оны таспен атқылап өлтіріңдер! Себебі ол сендерді құлдықта жүрген Мысыр елінен алып шыққан Құдайларың Жаратқан Иеден бас тартқызып ажыратуға ұмтылды. 11Сонда осыны бүкіл Исраил халқы естіп, қорқып, араларыңнан ешкім де мұндай зұлымдықты істемейтін болады.

12Егер Құдай[†] Ие сендерге тұруға беріп отырған елдегі қалалардың бірі туралы: 13«Сол қаланың халқын азғырып, бөтен тәңірлерге табынуға еліктіріп жүрген бір сұмырай адамдар арамызда пайда болыпты!» деген сөз естілсе, 14онда барып, істің мән-жайын тексеріп, бәрін зерттеп, тәптіштеп тергеңдер! Егер әңгіме рас болып, сондай жексұрын нәрсенің елде орын алғаны дәлелденсе, 15онда қаладағылардың барлығын семсердің жүзімен қыруға тиіссіңдер. Қаланың адамдары мен малдарын Жаратқан Иенің қарғысына ұшырағандықтан түгелдей құртыңдар! 16Барлық олжаны алаңның ортасына жинап апарып, қаланы ондағы олжа дүниелерімен[†] қоса Құдайларың Жаратқан Иеге арнап өртеліп ұсынылатын құрбандық іспетті өртеп жіберіңдер! Қаланың талқандалған орны мәңгі солай болып қала берсін, ол ешқашан қалпына келтіріліп қайтадан салынбасын! 17Сол қаладағы заттардың бәрі қарғысқа ұшыраған, солардың ешқайсысын алушы болмаңдар! Сонда Жаратқан Ие Өзінің лаулаған қаһарынан қайтады. Ол сендерге рақымы мен мейірімін көрсетіп, ата-бабаларыңа антпен уәде еткеніндей, сендерді де молынан көбейтеді. 18Өйткені сендер Оның айтқандарына құлақ асып, мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған Оның барлық өсиеттерін сақтап, Құдайларың Жаратқан Иеге ұнамды әділ істерді істеп келесіңдер.

#### 14


Құдай жек көретін іс-әрекеттен бас тарту

1Сендер Құдайларың Жаратқан Иенің[†] рухани[†] балаларысыңдар.[*] Сондықтан өлгендерді жоқтағанда денелеріңнің терісіне жарақат салмаңдар, кекілдеріңді алмаңдар![*] 2Себебі сендер Құдай[†] Иеге бағышталған қасиетті[†] халықсыңдар. Жер бетіндегі барлық халықтардың ішінен Жаратқан Ие сендерді Өзінің ерекше құнды меншігі болуға таңдап алды.[*]

3Ешбір арам[*] нәрсені жемеңдер! 4Мына жануарларды азық етулеріңе болады: мүйізді ірі қара, қой, ешкі, 5бұғы, киік, елік, жабайы ешкі, таутеке, бөкен, арқар. 6Тұяғы екіге бөлінген аша тұяқты, күйіс қайыратын кез келген жануардың етін жеулеріңе болады. 7Бірақ күйіс қайыратын немесе аша тұяқты хайуандар арасынан сендерге түйенің, қоянның және майбасардың[*] етін жеуге болмайды. Олар күйіс қайырғанмен, тұяқтары аша емес, сол себепті олардың еті сендер үшін арам. 8Ал шошқа аша тұяқты болғанмен, күйіс қайырмайды. Сондықтан ол да сендер үшін арам. Осы хайуандардың не етін жеулеріңе, не өлімтігіне жанасуларыңа болмайды.

9Суды мекендейтін мақұлықтардың қайсыларында қанаттары мен қабыршақтары бар болса, соларды азық етулеріңе болады. 10Ал егер қанаттары мен қабыршақтары болмаса, жеулеріңе болмайды, сондайлар сендер үшін арам.

11Кез келген адал құсты жеулеріңе болады. 12Бірақ мыналарды жемеулерің керек: бүркіт, күшіген, тазқара, 13қызыл кезқұйрық, қара кезқұйрық, сұңқардың кез келген түрін, 14қарғаның кез келген түрін, 15түйеқұс, батпақ жапалағы, шағала, қаршығаның кез келген түрін, 16байғыз, құлақты жапалақ, ақ үкі, 17бірқазан, тұйғын, суқұзғын,[*] 18ләйлек, құтанның кез келген түрін, бәбісек және жарқанат.

19Қанаты бар құжынаған барлық жәндіктер де сендер үшін арам, оларды жемеңдер! 20Ал қанаты бар адал құстар мен жәндіктердің кез келгенін жеулеріңе болады.

21Арам өлген ешқандай жануарды жеулеріңе болмайды! Оны не елді мекендеріңде тұрып жатқан жат жұрттыққа жеуге беруге, не шетелдікке сатуға болады. Себебі сендер Құдайларың Жаратқан Иеге бағышталған қасиетті халықсыңдар.

Лақты енесінің сүтіне пісірмеңдер![*]


Өнімнің он бөлігінің бірін Құдайға бағыштау

22Жыл сайын егістіктеріңде жиналатын өнімдеріңнің он бөлігінің бірін жеке бөліп алып қойыңдар. 23Астықтың, жүзім шырыны мен зәйтүн майының өнімінің он бөлігінің бірін және мүйізді ірі қара әрі ұсақ малдарыңның алғаш туған төлдерін Құдайларың Жаратқан Ие өз есімінің жер бетіндегі тұрағы болуға тағайындайтын орынға апарыңдар. Олардан Жаратқан Иенің алдында тамақ дайындап, ішіп-жеңдер. Осылай сендер Құдай Иемізді әрдайым терең қастерлеуді үйренесіңдер. 24Бірақ егер Құдайларың Жаратқан Ие сендерді жарылқап, өнімдеріңнің он бөлігінің бірін Жаратқан Иенің өз есімінің жер бетіндегі тұрағы болуға тағайындайтын орынға апару үшін тым алыс болса, 25онда он бөлігіңнің бірін сатып, түскен күмісті сол жерге апарыңдар. 26Сонда сендер сол күміске қалаған нәрселеріңді: мүйізді ірі қара, қой-ешкі, жүзім шырыны, ашытылған сусын немесе басқа қалағандарыңды сатып ала аласыңдар. Осы азық-түліктен сол орында, Құдай Иенің алдында отбасыларыңмен бірге қуана ішіп-жеңдер.

27Елді мекендеріңде тұратын леуіліктерді[†] ұмытпай қамқорлаңдар. Себебі оларға араларыңда мұралық жер үлестірілген жоқ.[*]

28Әрбір үш жыл сайын, сол жылғы өніміңнің он бөлігінің бірін қалаларыңның ішіне алып барып, арнайы жерге жинап қойыңдар. 29Осылайша араларыңдағы мұралық жер үлестері жоқ леуіліктер әрі жат жұрттықтар мен жетім-жесірлер келіп, соны жеп, тойынуларына болады. Сонда Құдайларың Жаратқан Ие сендерді қолға алған барлық іс-әрекеттеріңде жарылқайды.[*]

#### 15


Қарыздар кешірілетін жетінші жыл

1Әр жеті жылдың соңында өзгеге берген қарыздарыңды кешіруге тиіссіңдер. 2Әрбір қарыз беруші мұны былай істеуі керек: ағайындас не ұлттас адамға берген қарызын кешіріп, соны бұдан былай талап етпесін. Өйткені Жаратқан Иенің[†] атынан қарыздар кешірілу мезгілі жарияланды. 3Жат жұрттықтан қарыздарыңның өтемін талап етуіңе болады, бірақ өз бауырластарыңның қарыздарын кешірулерің қажет.[*] 4Осылайша араларыңда жарлы-жақыбайлар болмасын. Өйткені Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе мұралық меншікке табыстап отырған елінде сендерді молынан жарылқайды. 5Егер Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ асып, бүгін мен өздеріңе табыстап отырған өсиеттерін мұқият орындайтын болсаңдар, 6онда Құдай[†] Иеміз Өзі уәде еткендей, сендерді жарылқайтын болады. Сендер көптеген халықтарға қарыз беріп, бірақ өздерің қарыз алмайтын боласыңдар.[*] Сендер көптеген ұлттарға билік құрасыңдар, бірақ олардың ешқайсысы сендердің үстеріңнен билік құрмайтын болады.[*]

7Ал егер Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе табыстап отырған елдегі қалалардың бірінде мұқтаждыққа тап болған бейшара бауырласың болса, онда оған жүректеріңді қасарыстырып, сараңдық көрсетпеңдер! 8Қайта, оған қолдарың ашық болып, мұқтаждығына қарай қарыз беріңдер. 9Сақ болыңдар, жүректеріңде залым ой тумасын. «Қарыздар кешірілетін жетінші жыл таяп қалды» деп ойлап, мұқтаждықтағы бауырласыңа көмектесуден бас тартып, мейірімсіздік көрсетпеңдер! Әйтпесе сол адам[†] Жаратқан Иеге шағым айтып, сендер айыпты болып шығасыңдар. 10Керісінше, оған шын көңілмен, жомарттықпен көмектесіңдер! Осылай істегендерің үшін Құдайларың Жаратқан Ие сендерді қолға алған барлық іс-әрекеттеріңде жарылқайтын болады. 11Елдеріңде мұқтаждықтағылар болмай қоймайды, сондықтан сендерге: «Елдеріңдегі бауырлас жарлы-жақыбайларға қолдарың әрдайым ашық болсын!» деген өсиетті тапсырып отырмын.


Бауырлас қызметшілерге бостандық беру

12Егер бауырлас еркек не әйел басыбайлы қызметшің болуға сатылып, саған алты жыл бойы қызмет етсе, жетінші жылы оған бас бостандығын беріп қоя бер! 13Оны босатқанда құр қол жіберме. 14Оған отардағы малыңнан, қоймадағы астығыңнан және жүзім шырыныңнан жомарттықпен бөліп бер. Құдайың Жаратқан Иенің өзіңе төккен жарылқауынан оған да тисін. 15Өздеріңнің де Мысыр елінде құлдықта жүріп, Құдай Иенің сендерді құтқарып алып шыққанын есіңнен шығарма. Сондықтан да бүгін сендерге осы өсиетті табыстап отырмын.

16Ал егер қызметшің өзіңді, әрі үй ішіңді жақсы көріп, сендермен бірге тұруды қалап: «Сізден ешқайда кеткім келмейді» десе, 17онда қолыңа біз ал да, сол бізді қызметшінің сырғалығын тесе есікке қада (да, кейін суырып ал). Сонда ол сенің өмірлік басыбайлы қызметшің болып қалады. Басыбайлы қыз не әйелмен де (оның өтінішіне сәйкес) солай істеуің керек.

18Ал (осындай уәде бермеген өзге) қызметшіңе бас бостандығын беріп қоя беруді қиынсынба! Ол саған алты жыл бойы тегін қызмет етіп, жалданушыдан гөрі екі есе көп пайда кіргізді ғой. Солай етсең, онда Құдай Иең сені барлық іс-әрекетіңде жарылқайтын болады.


Тұңғыш туған еркек төл жайлы ереже

19Малдарыңның тұңғыш туған еркек төлдерін Құдайларың Жаратқан Иеге бағыштауларың керек. Төлдің басы болып туған өгізді жұмысқа жегуге, әрі тұңғыш туған ұсақ малдың жүнін қырқуға болмайды. 20Әр жыл сайын ондай малды Құдай Иенің таңдап алған жерінде Оның алдында отбасыларыңмен бірге құрбандыққа шалып, ішіп-жеңдер. 21Ал егер малдың ақсақтық немесе соқырлық сияқты бір кемістігі болса, онда оны Құдайларың Жаратқан Иеге құрбандыққа ұсынбаңдар! 22Сондай малды елді мекендеріңде сойып, ішіп-жеңдер. Аң аулап, соғып алған елік немесе бұғының еті іспетті сол етті тазару рәсімінен өткен адам да, өтпеген адам да жей алады. 23Тек оның қанын ішіп-жемеңдер, қанды су іспетті жерге төгіп тастаңдар!

#### 16


Құтқарылу мейрамы жайлы ереже

1Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерді абиб айының[*] бір түнінде Мысыр елінен алып шыққан еді.[*] Сондықтан осы мезгілді есте ұстап, сол айда Құдай[†] Иенің құрметіне арнап Құтқарылу мейрамын[†] тойлаңдар![*] 2Жаратқан Ие өз есімінің жер бетіндегі тұрағы ретінде таңдап алған орында қой-ешкілеріңнен не мүйізді ірі қара малдарыңнан Құдай Иенің құрметіне Құтқарылу мейрамына арналған құрбандықты шалыңдар. 3Оның етін ашытқы салып пісірілген нанмен қосып жемеңдер. Жеті күн бойы етті ашымаған нанмен қосып жеңдер. Бұл нан — көрген қиындықтарыңды еске түсіретін нан, себебі Мысыр елін асығыс тастап шықтыңдар. Сендер Мысырдан көшіп шыққан күнді осы рәсімді орындау арқылы өмір бойы есте сақтайтын боласыңдар. 4Өздерің тұрып жатқан бүкіл ел көлемінде сол жеті күн бойы ешқандай ашытқы көрінбеуі керек.

Сендер мейрамның алғашқы күнгі кешінде құрбандыққа шалған малдың ешбір еті таң атқанша қалып қоймасын![*]

5Құдайларың Жаратқан Ие сендерге беріп отырған елді мекендеріңнің барлығында бірдей Құтқарылу мейрамының құрбандығын шалуларыңа болмайды. 6Құрбандықты тек Құдайларың Жаратқан Ие өз есімінің жер бетіндегі тұрағы ретінде таңдап алған орында ғана шалыңдар! Оны Мысыр елінен шыққан мезгілдерің — кеште күн батқанда шалуларың керек. 7Етті отқа қақтап пісіріп, Құдай Ие тағайындаған орында жеңдер. Ал келесі күні таңертең қонатын шатырларыңа қайтуларыңа болады. 8Алты күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер. Жетінші күні Құдайларың Жаратқан Иеге арналған салтанатты жиналыс өткізіңдер. Сол күні ешқандай жұмыс істемеңдер!


Жеті апта (Елуінші күн) мейрамы

9Осы кезден, демек, пісіп тұрған арпаны[*] ора бастаған уақыттан бастап жеті апталық кезеңді санап алыңдар. 10Бұл кезеңнің соңында Құдайларың Жаратқан Иеге бағышталған Жеті апта мейрамын[*] тойлаңдар. Сонда Құдай Иенің сендерді жарылқағанына сәйкес Оған өз еріктеріңмен беретін сый-тартуды[*] әкеліп ұсыныңдар. 11Құдай Иенің алдында, Оның өз есіміне арналған жер бетіндегі тұрағы ретінде таңдап алған орнында, сендер ұл-қыздарыңмен, қызметшілеріңмен, қалаларыңда тұрып жатқан леуіліктермен,[†] араларыңдағы жат жұрттықтармен және жетім-жесірлермен бірге қуана мейрамдаңдар. 12Өздеріңнің Мысыр елінде құлдықта болғандарыңды естеріңде ұстап, осы ережелерді сақтап орындаңдар.


Күркелер мейрамы

13Астық бастырып, жүзім шырынын сығып болғаннан кейін жеті күн Күркелер мейрамын[†][*] өткізіңдер. 14Мейрамды ұл-қыздарыңмен, қызметшілеріңмен, қалаларыңда тұрып жатқан леуіліктермен, жат жұрттықтармен, жетім-жесірлермен бірге шаттана тойлаңдар. 15Осы мейрамды Құдайларың Жаратқан Иенің құрметіне Өзі тағайындаған орында жеті күн бойы өткізіңдер. Себебі Құдай Ие сендерге мол өнім беріп, қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді жарылқайтын болады. Сондықтан зор шаттыққа кенелесіңдер.

16Сонымен барлық ер адамдарың Құдайларың Жаратқан Иенің алдына, Өзі таңдап алған орынға жылына үш рет барулары керек:[*] Ашымаған нан мейрамы,[†][*] Жеті апта мейрамы[*] және Күркелер мейрамы[*] кезінде. Олар Жаратқан Иенің алдына құр қол бармай, 17әрқайсысы Құдай Иеміздің өздеріңді жарылқағанына сәйкес, хал-жағдайына қарай сый-тартулар ұсынсын.


Әділ басшылар

18Құдайларың Жаратқан Ие сендерге табыстап отырған елді мекендеріңнің бәрінде барлық руларыңа арнап төрешілер мен басқарушылар тағайындаңдар. Олар халыққа әділ билік айтуға міндетті болады. 19Не әділдікті бұрмалаушы, не адамның бет-жүзіне қараушы, не пара алушы болмаңдар! Пара деген дананың көзін соқыр қылып, әділдің іс-әрекетін бұрмалайды. 20Әділдікке, тек әділдікке ғана ұмтылыңдар! Сонда тірі қалып,[*] Құдай Иенің өздеріңе табыстап отырған елін иемденетін боласыңдар.


Жалған тәңірлерге табынудан сақтандыру

21Құдайларың Жаратқан Иеге арнап салған құрбандық орындарыңның жанына жалған тәңір Ашераға бағышталған ешқандай ағаш[†] бағаналар орнатпаңдар! 22Табынуға арналған тас бағаналар да орнатпаңдар! Құдай Иеміз сондай нәрселерді жек көреді.


#### 17

1Құдайларың Жаратқан Иеге[†] арнап кемтар, қандай да бір кемістігі бар не мүйізді ірі қара, не ұсақ малды құрбандыққа шалмаңдар![*] Құдай[†] Ие солай істегендеріңді әбден жек көреді.

2Құдай Иеміз өздеріңе табыстап отырған елді мекендердің бірінде не еркек, не әйел Оған жек көрінішті іс-әрекет жасап Құдайларың Жаратқан Иенің Келісіміне[†] қиянат қылып, 3Оның тыйым салғанын істейді дейік: ол адам[†] жалған тәңірлерге, яки күн, ай не басқа да аспан[†] денелеріне жүгініп құлшылық етіп табынады.[*] 4Егер сондай іс туралы сендерге айтылса, немесе біреуден кездейсоқ естіп қалсаңдар, онда бұл жөнінде мұқият тергеу жасаңдар! Егер сондай жексұрын істің Исраил халқының арасында шынымен орын алғаны дәлелденсе, 5онда сол зұлымдықты істеген еркек не әйелді қала қақпасының алдына апарып, таспен атқылап өлтіріңдер.

6Кінәлі адамды өлім[†] жазасына кескенде (ең аз дегенде) екі не үш куәгердің айтқандарына сүйену керек.[*] Тек бір ғана куәгердің айтқанына негізделіп ешкімді өлім жазасына кесуге болмайды. 7Куәлік келтірген адамдар өлім жазасын іске асырғанда тасты бірінші болып лақтыруға тиіс. Солардан кейін бүкіл халық болып атқыласын. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар![*]


Қиын дауларды шешу

8Елді мекендеріңде шешуге тым қиын даулы мәселелерді: біреуді біреу әдейі өлтірді ме, не кездейсоқ болды ма, бір дауда кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс, яки төбелесіп қалғандардың қайсысы айыпты, осы сияқты даулы мәселелерді Құдайларың Жаратқан Ие таңдап алған орынға апарыңдар. 9Сол жердегі леуілік діни қызметкерлерге[†] және сол кезде міндетін атқарып жатқан төрешіге[*] барып жүгініңдер. Олар сол іс бойынша үкімдерін шығарып береді. 10Жаратқан Ие таңдап алған орындағы олардың сендерге айтатын шешімін толығымен, мұқият жүзеге асырыңдар! 11Олар түсіндіріп берген заңды және шығарған үкімді толығымен орындауларың керек. Жариялаған шешімдерінен не оңға, не солға бұрылмаңдар. 12Ал егер біреу Құдай Иенің алдында қызмет етуге тағайындалған діни қызметкердің не төрешінің айтқандарын менсінбей, орындамай қойса, ондай адамды тірі қалдырмау керек.

Зұлымдықты Исраилден осылайша аластатыңдар! 13Бүкіл халық мұны естіп, қорқатын болады.[*] Содан олар да (билік иелерін) менсінбеулерін доғарады.


Болашақта тағайындалатын патшаға арналған ережелер

14Сендер Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе табыстап отырған елге еніп, оны иемденіп, сонда орнығасыңдар. Егер содан кейін: «Айналамыздағы барлық халықтар сияқты, біз де өзімізге патша тағайындағымыз келеді!» десеңдер,[*] 15онда міндетті түрде Құдай Иенің таңдаған адамын ғана патша етіңдер! Ол жат жұрттық емес, өз халқыңнан шыққан бауырластарың болсын.

16Патшаның өзіне жылқыны көптеп ала беруіне болмайды, әрі соларын көбейту үшін халықты Мысырға қайтуға жұмылдырмауға тиіс. Себебі Жаратқан Ие сендерге: «Сол жолмен ешқашан қайтып бармауларың керек» деп бұйырған еді ғой.

17Патшаның көп әйел алуына да болмайды, әйтпесе оның жүрегі басқа жаққа бұрылып кетеді.[*] Патша өзіне көп мөлшерде алтын-күмісті де жинай бермеуі керек.

18Патшалығының тағына отырғанда, ол леуілік діни қызметкерлердің қолындағы осы Таурат заңы[†] кітабының көшірмесін шиыршық кітапқа[†][*] жаздырып алуға міндетті. 19Кітап үнемі оның қасында болуға тиіс. Патша Құдай Иесін құрметтеуді үйреніп, сол кітапта жазылған заң мен ережелердің барлығын мұқият орындауы үшін бұл кітапты өмір бойы оқитын болсын. 20Осылайша патша көкірегін көтеріп, өзін ұлттастарынан асқақтатпасын, әрі Жаратқан Иенің өсиеттерінен не оңға, не солға бұрылмасын! Сонда оның өзі де, артындағы ұрпақтары да Исраилге ұзақ уақыт билік жүргізетін болады.

#### 18


Діни қызметкер мен леуіліктің сый-тартулардан алатын үлестері

1Леуілік діни қызметкерлерге[†] әрі бүкіл Леуі руына, Исраилдің өзге руларына берілетіні іспетті, мұралық жер үлестері табысталмайды. Олар Жаратқан Иеге[†] ұсынылып өртелетін құрбандықтардың және Оған арналған басқа да сый-тартулардың өздеріне тиесілі бөліктерімен тамақтанатын болады. 2Леуіліктердің[†][*] бауырлас рулардың арасында мұралық үлестері болмайды. Жаратқан Иенің оларға уәде еткеніндей, олардың «мұралық үлесі» Оның Өзі болады.[*]

3Адамдар құрбандыққа шалу үшін алып келген мүйізді ірі қара немесе ұсақ малдың діни қызметкерлерге берілуге тиісті бөліктері мыналар: жауырыны, екі жағы және асқазаны. 4Сендер жаңа жиналған астықтың, жаңа сығылған жүзім шырыны мен зәйтүн майының және қой-ешкіден қырқылған жүннің алғашқы бөлігін алып, оларға берулерің керек. 5Себебі Құдайларың Жаратқан Ие барлық руларыңның арасынан Леуіні және оның ұрпақтарын таңдап алып, әрқашан Жаратқан Иенің алдында тұрып, Оның атынан қызмет етуге тағайындады.

6Егер бір леуілік Исраил елінің қай қаласында тұрмасын өз жүрек қалауы бойынша Жаратқан Иенің ғибадат етулерің үшін таңдап алған орнына көшіп келсе, 7онда өзге леуіліктер секілді оның да Құдайларың Жаратқан Иенің алдында тұрып, Оған қызмет етуіне болады. 8Ол әкесінен қалған меншігін сатып, пайда көрсе де, құрбандықтар мен сый-тартулардың өзіне тиесілі үлесін алуы керек.


Баласын құрбан ету, бал ашу және сиқырлаудан сақтандыру

9Сендер Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе табыстап отырған елге енгенде, сондағы халықтардың істеп жүрген жиренішті салттарына еліктеп үйренбеңдер! 10Араларыңдағы ешқайсың ұл-қызын оттан өткізіп (жалған тәңірге құрбандыққа ұсынбасын)![*] Бал ашып, жауырынға қарап,[*] не құмалақ салып сәуегейлікпен де айналыспаңдар! Сиқырлау, 11дуалап үшкіру және теріс бата берумен де шұғылданбаңдар! Аруақтарды шақырып, олармен тілдесуші, ақыл-кеңестерін сұраушы да болмаңдар! Араларыңда осылай істейтіндер болмасын![*] 12Бұндай істермен айналысатын әркім Жаратқан Иеге жек көрінішті. Осындай қылықтарына бола Құдай[†] Иеміз сол азғын халықтарды алдарыңнан қуып шығады.[*] 13Ал өздерің Құдайларың Жаратқан Иенің көз алдында мінсіз жүруге тиіссіңдер. 14Сендер жерлерін иемденетін бұл халықтар сәуегейлікпен және балгерлікпен айналысатындарға құлақ асады. Бірақ сендерге Құдай Иеміз солай істеуге тыйым салған.


Келетін пайғамбар туралы уәде

15Құдай Иелерің сендерге мен сияқты бір пайғамбарды[†] бауырларыңның арасынан шығарады.[*] Соның айтқандарын тыңдаңдар! 16Себебі сендер Хориб тауының етегінде жиналған кезде: «Құдай Иеміздің дауысын әрі қарай естімейік, осы жалындаған зор отты тағы да көрмейік, әйтпесе өліп қалармыз!» деген кезде[*] Құдай Иеден осыны өтінген едіңдер.

17Сонда Жаратқан Ие маған былай деді: «Олардың айтқандары дұрыс. 18Мен бауырларыңның арасынан сен сияқты пайғамбарды шығарып, сөздерімді соның аузына салып отырамын. Ол Менің өзіне бұйырғандарымның бәрін соларға жеткізетін болады. 19Осы пайғамбардың Менің атымнан айтқан сөздерін тыңдамайтын әрбір адамнан Өзім жауап алатын боламын.

20Бірақ бір пайғамбар Өзім оған айтуға бұйрық бермеген хабарды халыққа Менің атымнан жеткізсе, немесе бөтен тәңірлердің атынан сөйлесе, ондай (жалған) пайғамбарды өлтіруге тиіссіңдер».

21Сендер іштей: «Жаратқан Ие айтпаған сөзді қалай білеміз?» деулерің мүмкін. 22(Мынаны ұмытпаңдар): егер осы пайғамбардың Жаратқан Иенің атымен айтқаны рас болмай жүзеге аспаса, онда бұл хабар Жаратқан Иеден емес. Қайта, бұл пайғамбардың асқақтықпен айтқан өз сөзі. Ондайдан қорықпаңдар.

#### 19


Бас сауғалау қалалары

1Құдайларың Жаратқан Ие[†] әлгі азғын халықтарды құртып, жерлерін сендерге табыстамақ. Сонда сендер олардың қалалары мен үйлеріне ие болып, қоныстанып аласыңдар. 2Сол кезде Құдай[†] Иеміздің өздеріңе мұралық меншікке берген сол еліндегі үш қаланы арнайы мақсатқа бөліп қойыңдар. 3Бұл үшін елді үш аймаққа бөліп, әр аймақта бір қаладан белгілеңдер.[†] Осы қалаларға апаратын жолдарды жақсылап салыңдар. Біреуді өлтірген әр адам[†] сол қалалардың біріне қашып барып, бас сауғалай алатын болсын.[*]

4Бұл туралы ереже мынау: бұрын өшікпеген бір кісіні абайсызда өлтіріп алған адам осындай қалаға бас сауғалауға қашып барып, сонда тұруына болады. 5Мысалы, екі адам орманға ағаш[†] дайындауға барып, біреуі ағаш шабу үшін балтасын сілтей бергенде, балтаның басы сабынан ұшып кетіп, екінші адамға тиіп, оны өлтіріп алды дейік. Абайсызда кісі өлтіріп алған адам сол белгіленген қалалардың біріне қашып барып, бас сауғалай алады. 6Әйтпесе, егер арақашықтық тым үлкен болса, онда мерт болған кісінің жазалаушы туысқаны еш өшпенділіксіз өлтіріп алған адамды қатты ашумен өкшелей қуып жетіп, көзін құртады. Ал сол адамның өлімге бұйыратындай жазығы болған жоқ қой. 7Сондықтан да сендерге былай деп бұйырып отырмын: үш бас сауғалау қаласын бөліп белгілеп қойыңдар!

8Құдайларың Жаратқан Ие ата-бабаларыңа ант еткендей,[*] иемденген жерлеріңді кеңейтіп, оларға уәде еткен елдің барлығын сендерге табыстамақ. 9(Ал Оның сендерге осы бүкіл елді табыстауының шарты —) мен бүгін өздеріңе жеткізіп отырған «Құдайларың Жаратқан Иені сүйіп, лайым Оның жолдарымен жүріңдер!» деген өсиетімді мұқият орындауларың.[*] (Сонымен Жаратқан Ие бүкіл Қанахан елін қолдарыңа тапсырғанда) осы аталып өткен үш қалаға қоса тағы үш қаланы бас сауғалау үшін белгілеңдер. 10Сонда Құдай Ие сендерге иемденуге беріп отырған елінде жазықсыз кісінің қаны төгілмейді де, соның кінәсі мойындарыңда болмайды да.

11Бірақ егер сондай адам өлтірген кісісіне бұрыннан өшігіп, аңдып келіп, сәті түскен кезде бас салып, оны өлтіргеннен кейін бас сауғалау қалаларының біріне қашып барса, 12онда оның өз қаласының ақсақалдары ол бас сауғалаған қалаға адамдарын жіберіп, қайтарып алдыртсын. Сол адам өлген кісінің жазалаушы туысқанының қолына тапсырылуы керек. Осылай ол жазасын тартып өлуге тиіс. 13Мұндай адамға аяушылық көрсетпеңдер. Қайта, Исраил елін жазықсыз төгілген қанның кінәсінен осылайша тазартуларың керек. Сонда игілікті өмір сүретін боласыңдар.


Мұралық жер үлестерінің шекаралары

14Құдай Иең саған мұралық меншікке табыстап отырған елге енгеннен кейін бауырыңның жерін заңсыз иемденуге ұмтылма! Жеке өзіңе бөлінетін жер үлесіндегі бұрынғы ұрпақтар орнатқан шекара межелерін өз пайдаңа жылжытушы болма![*]


Куәгерлер жайлы ережелер

15Егер біреу қылмыс не күнә[†] жасапты деп айыпталса, оған үкім шығаруға бір ғана адамның куәлігі жеткіліксіз. Әрбір іс[*] ең кем дегенде екі не үш куәгердің айтқандарымен дәлелденуі керек.

16Егер бір жалған куәгер басқа біреуді қылмыс жасады деп айыптаса, 17осы екі адам Жаратқан Иенің алдына келіп, сол кезде міндеттерін атқарып жатқан діни қызметкерлер[†] мен төрешілерге жүгінсін. 18Төрешілер істің мән-жайын мұқият тексерсін. Егер айыптаушының бауырына таққан айыбы өтірік болып шықса, 19онда сол адамның өз бауырына тартқызайын деген жазасын оның өзіне тартқызыңдар!

Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар! 20Басқалар да мұны естіп, қорқатын болады. Содан олар енді қайтып осындай зұлым істі араларыңда істемейді. 21Өтірік айып таққан адамды аяп-мүсіркемеңдер: жанға жан, көзге көз, тіске тіс, қолға қол, аяққа аяқ.[*]

#### 20


Соғыс туралы ережелер

1Жауларыңа қарсы соғысуға шығып, олардың аттары мен соғыс күймелерін көріп, әскерінің сендердікінен басым екенін байқасаңдар, олардан қорықпаңдар! Себебі өздеріңді Мысыр елінен алып шыққан Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендермен бірге жүріп жар болады. 2Шайқасқа аттанып бара жатқанда діни қызметкер[†] әскердің алдына шығып, былай деп сөз сөйлесін: 3«Тыңда, уа, Исраил жасағы! Қазір сендер жауларыңа қарсы шайқасқа кетіп бара жатырсыңдар. Жүрексініп қорықпаңдар, үрейленіп қалтырамаңдар! 4Себебі Құдайларың Жаратқан Ие сендермен бірге жүріп жар болады. Ол жауларыңа қарсы соғысып, сендерге жеңіс сыйлайды».

5Ру басқарушылары[*] да жасаққа сөз арнап былай десін: «Жаңадан үй салып, оған әлі қоныстанып үлгермеген біреу бар ма араларыңда? Сондай адам[†] үйіне қайта берсін! Әйтпесе, ол шайқаста қаза тапса, үйін басқа біреу қоныстанып жүрер. 6Немесе жүзімдік отырғызып, жемісін әлі жинап үлгермеген біреу бар ма араларыңда? Ол да үйіне қайта берсін! Әйтпесе, ол шайқаста қаза тапса, жүзімдігінің жемісін басқа біреу жинап жүрер. 7Айттырылған қалыңдығы болып, әлі үйленіп үлгермеген жігіт бар ма араларыңда? Ол да үйіне қайта берсін! Әйтпесе, шайқаста қаза тапса, оның қалыңдығына басқа біреу үйленіп жүрер». 8Басқарушылар әскерге тағы былай десін: «Жүрексініп қорқып тұрған адам бар ма араларыңда? Ол да үйіне қайта берсін! Әйтпесе, оған қарап бауырластары да үрейленіп, қорқып жүрер!» 9Басқарушылар жасақшыларға арналған сөздерін бітірген соң, олардың үстінен қолбасшыларын тағайындасын.

10Бір қалаға қарсы соғысу үшін таяп келгендеріңде оған бітімге келіп, берілсін деген ұсыныс жасаңдар. 11Егер сол қала бітімді қабылдап, қақпаларын айқара ашса, онда қаладағы барлық адамдар сендерге міндетті жұмыс істеп, қызмет көрсететін болсын. 12Егер қала бітімге келмей, өздеріңе қарсы соғыс бастаса, оны қоршап алыңдар. 13Құдайларың Жаратқан Ие оларды қолдарыңа түсірген кезде қаладағы барлық еркектерді семсердің жүзімен құртыңдар, 14ал әйел, бала-шаға, мал-мүлікті өздеріңе алуға болады. Құдай[†] Иеміз қолдарыңа табыстаған жауларыңның олжасын алып, өз қажеттеріңе жаратуларыңа болады.

15Қанахан елінен алыста орналасқан, осындағы халықтарға жатпайтын қалаларға осылай істеңдер.[*] 16Бірақ Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе иемденуге беріп отырған елдегі халықтардың қалаларында ешбір жан иесін тірі қалдырмаңдар! 17Керісінше, Құдай Ие сендерге әмір бергендей, хеттіктер, аморлықтар, қанахандықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктерді түгелдей құртуға тиіссіңдер. 18Әйтпесе, олар өз жалған тәңірлеріне табынатын кезде істейтін жексұрын істерінің бәрін сендерге де үйретеді. Сонда өз Құдайларың Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасайсыңдар.

19Бір қаланы қолға түсіру үшін ұзақ уақыт қоршап тұрғанда айналасындағы ағаштарды[†] шауып құртушы болмаңдар! Олардың жемістерін жей аласыңдар ғой. Далада өсіп тұрған ағаштар оларға қарсы соғысатындай, адамдар емес қой! 20Бірақ жемісі жеуге жарамайтыны белгілі[†] ағаштарды кесіп, олардан сол қаланы қоршап, қолға түсіруге арналған құрал-жабдықтар жасауларыңа болады.

#### 21


Кім өлтіргені беймәлім кісі өлімінің кінәсінен тазару

1Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерге иемденуге табыстап отырған елдегі ашық далада өлген кісінің сүйегі табылса және оны кім өлтіргені беймәлім болса, 2онда былай істеулерің керек: сендердің ақсақалдарың мен төрешілерің сүйек табылған жерге барып, оның маңайындағы жақын орналасқан елді мекендерге дейінгі қашықтықты өлшесін. 3Мұнан кейін сүйекке ең жақын жатқан елді мекеннің ақсақалдары ешқашан жұмысқа жегілмеген жас сиырды[*] таңдап алсын. 4Малды топырағы жыртылып, тұқым себілмеген, суы тоқтаусыз ағып жатқан бір сайға алып барсын. Олар сайдың ішінде сиырдың мойнын үзсін. 5Сонда леуілік діни қызметкерлер[†] алға шықсын. Себебі Құдайларың Жаратқан Ие Өзіне қызмет етіп, өз атынан бата беріп, әрбір дау мен шабуыл жайлы үкім шығаруға оларды таңдап алған.[*]

6Өлген адамның сүйегі табылған жерге ең жақын орналасқан елді мекеннің барлық ақсақалдары сол сайда мойны үзілген сиырдың үстінде қолдарын жуып, былай десін: 7«Осы кісінің қанын төккен біздің қолдарымыз емес, сол қылмысты кім істегенін де көздеріміз көрген жоқ! 8Уа, Жаратқан Ие, Өзің құтқарған халқың Исраилден осы құрбандықты қабылдап, кешірім[†] бере гөр! Жазықсыз өлтірілген осы кісінің қанын халқыңның мойнына жүктей көрме». Сонда олар сол төгілген қанның кінәсінен тазарады. 9Бұлай істегендеріңді Жаратқан Ие құптап, жазықсыз өлтірілген кісінің қанының кінәсі сендерден алынып тасталады.


Түрлі отбасылық және әлеуметтік жағдайлар

10Сендер жауларыңа қарсы соғысқа шығып, Құдайларың Жаратқан Ие оларды қолдарыңа табыстап, тұтқынға алғанда, 11араларынан бір көрікті әйел затын көріп, ұнатып қалсаң, оған үйленуіңе болады. 12Сол әйелді үйіңе әкеліп, шаш-тырнағын алғызып, 13қолға түскенде киіп жүрген киімдерін ауыстырғызуың керек. Әйел сенің үйіңде толық бір ай бойы тұрып, әке-шешесін жоқтасын. Содан кейін онымен жақындасып, сен оған күйеу, ол саған әйел боласыңдар. 14Ал егер кейінірек ұнатпай қалсаң, оны қалаған жағына қоя беруің керек. Оны сатуға немесе өзіңе күң етіп алуыңа болмайды, себебі оның абыройын төктің.

15Бір адамның екі әйелі болып, ол біріншісін сүйіп, екіншісін жаратпаса, әрі екі әйелі де оған ұл туып берсе, ал тұңғыш ұлын жаратпайтын әйелінен көрген болса, 16сол адамның мал-мүлкін балаларына мұра етіп үлестіргенде, тұңғыш ұлға тиісті мұраны өзінің нағыз тұңғышына емес, сүйетін әйелінен туған ұлына беруге қақы жоқ. 17Ол жақтырмайтын әйелінен туған шын тұңғышын танып, оған тиісті екі есе үлкен үлесті беруі керек. Тұңғыш ұл — әкесінің қайратының тұңғышы, сондықтан тұңғыштың мұрасы онікі.

18Егер біреудің баласы әке-шешесіне мойынсұнбайтын қиқар болып, жөнге салғанмен оларды мүлдем тыңдамайтын болса, 19онда әке-шешесі оны ұстап, қала қақпасының алдына апарып, ақсақалдарға 20былай десін: «Мына баламыз бізге мойынсұнбайтын қиқар, былапыттап ішіп-жеп, айтқанымызды тыңдамайды». 21Сонда қаланың барлық адамдары оны таспен атқылап өлтіруге тиіс. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар! Бүкіл Исраил халқы мұны естіп, (жамандық істеуден) қорқатын болады.[*]

22Егер ауыр қылмысы үшін өлімге кесілген бір кісінің мәйітін ағашқа[†] іліп қоятын болсаңдар, 23оны түні бойы ағашта қалдырмай, сол күні жерлеңдер.[*] Себебі ағашқа ілінген әркім Құдайдың қарғысына ұшыраған. Осылайша Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе иемденуге табыстап отырған елді арамданып кетуден сақтаңдар!


#### 22

1Егер біреудің[*] не мүйізді ірі қарасының, не ұсақ малының адасып жүргенін көрсең, оны көрмегенсіме! Малын жетелеп иесіне алып бар! 2Егер иесі өзіңнен алыс тұрса немесе малдың кімдікі екенін білмесең, оны үйіңе алып кел. Иесі іздеп келгенше жоғалған мал үйіңде тұра тұрсын. Ал іздеп келгенде қайтар. 3Біреудің жоғалған есегін, жамылғысын не кез келген басқа дүниесін тауып алғанда да, осылай істе. Оған немқұрайды қараушы болма! 4Сондай-ақ, біреудің есегінің не өгізінің жол бойында құлап жатқанын көргенде оған немқұрайды қарама. Иесіне құлап жатқан малын тұрғызуға қол ұшын бер.


Күнделікті тіршілікке қатысты ережелер

5Әйел еркекке тән не еркек әйелге тән киім киюші болмасын. Құдай[†] Иеңе осылай істейтін адам[†] жиренішті.

6Егер жолшыбай бір құстың не ағаш[†] басындағы, не жердегі ұясына тап болсаң, ал ұяда анасы жұмыртқа басып немесе балапандарының қасында отырса, онда анасын балапандарымен қоса алма. 7Балапандарын алсаң да, анасын алып кетпе! Солай етсең, игілікті де ұзақ өмір сүретін боласың.[*]

8Жаңа үй салғанда, жалпақ төбесін айналдыра жақтау жаса. Сонда үйіңнің төбесінен ешкім құлап, оның қаны сенің үй ішіңе жүктелмейді.

9Жүзімдігіңе өзге тұқым түрін сеппе. Әйтпесе сол тұқымнан шыққан өнім де, жүзімдіктің жемісі де арам болып, оларды пайдалануыңа болмайды.

10Бір соқаға өгіз бен есекті қатар жегіп жер жыртпа.

11Жүн мен зығырдың талшықтарынан тоқып жасалған матадан тігілген киім киме.[*]

12Киетін киімдеріңнің төрт бұрышына шашақ жасап қой.[*]


Неке адалдығы жайлы

13Егер біреу әйел алып, жақындасқаннан кейін оны ұнатпай қалса 14және ол туралы: «Мен мына әйелге үйленген едім, жақындасқанда ол пәк қыз болмай шықты» деген жаман сөз тарататын болса, 15онда қыздың әке-шешесі қыздарының пәктігін дәлелдейтін нәрсені қаланың ақсақалдарына алып келулері керек. 16Қыздың әкесі оларға былай десін:

— Мен қызымды сол кісіге әйелдікке берген едім, бірақ ол ұнатпай кетті. 17Енді оны даттап: «Қызыңыз пәк емес екен!» деп жүр. Ал қызымның пәктігінің дәлелі міне! — деп, оларға жайманы көрсетсін. 18Сонда қала ақсақалдары оның күйеуін ұстатып, жазаласын. 19Оған жүз мысқал[*] күміс айып салып, соны қыздың әкесіне берсін. Себебі ол исраилдік қыздың атына кір келтірді. Ал сол әйел оның жұбайы болып қала береді, күйеуінің өмір бойы онымен ажырасуына болмайды.

20Ал егер күйеуінің айтқаны дұрыс болып шығып, қалыңдықтың пәктігінің дәлелі табылмаса, 21онда оны әкесінің үйіне, оның есігінің алдына алып келсін. Сол қаланың ер адамдары оны таспен атқылап өлтірсін. Себебі ол әкесінің үйінде жүріп-ақ жеңіл жүріске салынып, Исраил елінде масқара іс жасады. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар!

22Егер бір ер адам күйеуі бар әйелмен жатқан жерінен ұсталса, онда еркек пен әйелдің екеуі де өлтірілулері керек. Зұлымдықты Исраилден осылайша аластатыңдар!

23Егер біреу елді мекеннің ішінде басқа біреуге айттырылған қызбен ұшырасып, онымен жақындасса, 24онда олардың екеуін қала қақпасына алып барып, таспен атқылап өлтіріңдер. Қызды — елді мекеннің ішінде көмекке келетін адамдар болса да, айқайлап көмекке шақырмағаны үшін, еркекті — басқа біреудің қалыңдығының абыройын төккені үшін өлтіріңдер. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар!

25Ал егер еркек айттырылған қызды далада кездестіріп, оны ұстап алып зорласа, онда тек зорлаған адам ғана өлімге кесілуі керек. 26Қыздың өзіне ештеңе істемеңдер, ол өлімге лайық күнә[†] жасаған жоқ. Бұл жағдайды біреудің басқа адамға бас салып, өлтіруімен салыстыруға болады, 27себебі еркек қызды ашық далада ұстап алды ғой. Айттырылған қыз қанша айқайласа да, елсіз далада оған көмекке келетін ешкім болмады.

28Ал егер еркек ешкімге айттырылмаған қызды кездестіріп, оны ұстап алып зорласа және бұл жағдай ашылып қалса, 29онда еркек қыздың әкесіне елу мысқал[*] күміс төлеуі керек. Және ол сол қыздың абыройын төккендіктен оған үйленуге міндетті. Сондай-ақ, өмір бойы онымен ажырасуына болмайды.

30Ер адамға әкесінің әйеліне үйленуге болмайды. Бұл әкесінің абыройын ашқанымен бірдей.

#### 23


Исраил жамағатының қатарында бола алмайтындар

1Аталық безі[*] езіліп не жыныс мүшесі кесіліп тасталған ешбір еркек Жаратқан Иенің[†] жамағатының қатарында бола алмайды. 2Тыйым салынған некеден туған ешкім де Жаратқан Иенің жамағатының қатарында бола алмайды. Тіпті одан кейінгі оныншы буынның ұрпағы да оған ене алмайды.

3Ешбір аммондық не моабтықтың Жаратқан Иенің жамағатына енуіне болмайды. Тіпті оныншы буынның ұрпағы да оған ене алмайды.[*] 4Себебі сендер Мысыр елінен көшіп келе жатқан кездеріңде олар алдарыңнан нан мен су алып шығып қарсы алған жоқ. Керісінше, олар солтүстік Месопотамиядағы Петордан Беғор ұлы Балағамды сендерді қарғасын деп шақырып алып, жалдады.[*] 5Алайда Құдайларың Жаратқан Ие сендерді сүйгендіктен Балағамның айтқанына құлақ аспай, қарғысты жарылқауға айналдырды. 6Өмір бойы олармен ынтымақтасып, игілік тілемеңдер.

7Ал едомдықтардан жиренбеңдер, олар сендердің бауырластарың. Мысырлықтардан да жиренбеңдер, олардың елінде жат жұрттық кірме болып тұрдыңдар. 8Олардан туған үшінші ұрпақтың Жаратқан Иенің жамағатының қатарына енуіне болады.


Тазалық, адалдық және адамгершілік

9Жауларыңа қарсы жорыққа аттанып, қос тіккен кездеріңде барлық арам нәрселерден аулақ болыңдар! 10Егер араларыңдағы бір адамның түнде шәуеті төгіліп, арамданып қалса, ол қостың сыртына шығып,[*] сол жерде қала берсін. 11Ол кеш түсе суға шомылсын, күн батқан соң қосқа қайтып кіруіне болады.

12Қостың сыртында дәретке отыратын жер белгілеңдер.[†] 13Құрал-жабдықтарыңның арасында жер қазатын қалақша да болсын. Дәретке отырып болған соң шұңқыр қазып, нәжісті көміп тастаңдар. 14Өйткені Құдайларың Жаратқан Ие сендерді құтқарып, жауларыңды қолдарыңа тапсыру үшін қостарыңды аралап жүретін болады. Араларыңнан арам бір нәрсені байқап, сендерден кері бұрылып кетпеуі үшін, қостарыңның мүлтіксіз таза болуы қажет.


15Егер бір (жат жұрттық) адамның басыбайлы қызметшісі пана іздеп сендерге қашып келсе, оны қожайынына қайтарып бермеңдер. 16Сол босқын араларыңда ұнатқан жерінде, қалаған елді мекенінде тұрсын. Оған жәбір көрсетпеңдер!

17Исраилдік ешбір еркек не әйел (жалған тәңірге бағышталып) жезөкшелікпен айналысушы болмасын! 18Құдай[†] Иеміздің киелі[†] үйіне уәде еткен қандай да бір сый-тартуды өтеу үшін, жезөкше әйел не еркектің алған ақысын алып келмеңдер! Өйткені Құдай Ие сол екеуінің де қылықтарын әбден жек көреді.

19Берген қарызың үшін бауырласыңнан ешқандай өсім алма! Одан не ақшадан, не азық-түліктен, не қарызға беруге болатын басқа кез келген нәрседен болсын, өсім алушы болма. 20Жат жұрттыққа берген қарызыңнан өсім алуыңа болады, бірақ бауырласыңнан ешқандай өсім алуыңа болмайды. Сонда Құдайларың Жаратқан Ие сендер еніп, иемденбекші болып отырған елде қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді жарылқайтын болады.

21Құдай Иеңе қандай да бір ант берген болсаң,[*] оны орындауды кешіктірме! Себебі Құдай Иең оны сенен талап ететін болады. Егер орындамасаң, Оның алдында күнәлі болып қаласың. 22Егер ант бермеген болсаң, күнәлі болмайсың. 23Ал аузыңнан шыққан уәделеріңнің бәрін орындауға мұқият бол, себебі сен Құдай Иеңе ерікті түрде өз аузыңмен ант бердің.

24Егер біреудің жүзімдігіне кірсең, сол жерде қалағаныңша жүзім жеуіңе болады. Бірақ одан ыдысыңа салып алып кетуші болма. 25Біреудің егістігіне кірсең, астықтың масағын қолыңмен үзіп жей аласың. Бірақ оны орақпен оруыңа болмайды.


#### 24

1Егер біреу үйленіп, кейін әйелінің бір масқарасын ашып, оны жақтырмай кетсе және оған ажырасу қағазын жазып беріп, үйінен шығарып жіберсе, 2ал әйел сол үйінен кеткеннен кейін басқа біреуге тұрмысқа шығып, 3айталық, екінші күйеуі де оны жаратпай, ажырасу қағазын жазып беріп, үйінен шығарып жіберсе я болмаса қайтыс болса, 4онда бірінші күйеуінің сол әйелге қайтадан үйленуіне болмайды. Өйткені әйел бірінші күйеуі үшін арамданған болып саналады. Бұндай әрекетті Жаратқан Ие[†] әбден жек көреді. Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе мұралық меншікке табыстап отырған елін осылай істеп күнәмен масқараламаңдар![*]

5Жақында ғана үйленген адамды соғысқа жіберуге немесе басқа бір іске шақыруға болмайды. Ол бір жыл бойы үйінде болып, жаңадан үйленген әйелін бақытты етуі керек.[*]

6Ешкім де кепілдікке не қол диірменді, не оның үстіңгі тасын алмасын! Бұл оның иесінің жанын кепілдікке алумен бірдей.

7Егер біреу ұлттас бауырласын өзіне басыбайлы қызметші ету немесе оны сатып жіберу үшін ұрлап жатқан жерінде қолға түссе, сол кісі ұрлаушыны өлтіру керек. Зұлымдықты араларыңнан осылайша аластатыңдар!

8Алапес (сияқты жұқпалы тері) ауруларынан сақ болып, леуілік діни қызметкерлер[†] не айтса, соны орындаңдар! Мен оларға берген нұсқауларды мұқият жүзеге асырыңдар. 9Құдайларың Жаратқан Иенің сендер Мысырдан шығып келе жатқан кезде Мәриямға не істегенін[*] естеріңнен шығармаңдар.


Мейірімділік пен әділдік

10Маңайыңдағы адамға қандай да бір нәрсені қарызға бергенде, соның кепілдігін алу үшін үйіне баса көктеп кірме. 11Сыртта күте тұр. Ана кісі үйіне кіріп, кепілдігін өзі алып шықсын. 12Егер сол адам[†] кедей болса, оның кепілдігін түнде өзіңде қалдырма. 13Күн батарда кепілдікке алған шапанын өзіне қайтарып бер, сонда ол шапанын жамылып, саған рақметін айтады.[*] Осылай істегеніңді Құдай[†] Иең әділ іс деп ұнатады.

14Жоқшылықта өмір сүрген жалданушыларыңды, олар не исраилдік, не қалаларыңда тұрып жатқан жат жұрттық болсын, еш жәбірлеме! 15Күн сайын оларға жалақыларын кеш түспей тұрып төлеуші бол.[*] Өйткені олар кедей, күнделікті күнкөрісі үшін соған қарап отыр ғой. Әйтпесе, олар Жаратқан Иеге сенің үстіңнен шағымданып, Оның алдында күнәлі болып қаласың.

16Не балаларының істері үшін әкелерін, не әкелерінің істері үшін балаларын өлімге кесуге болмайды. Әркім тек өз қылмысы үшін ғана өлімге кесіледі.[*]

17Жат жұрттықты да, жетімді де құқықтарынан айырма! Қарыздар жесірдің киім-кешегін кепілдікке алма! 18Мынаны естеріңнен шығармаңдар: өздерің Мысыр елінде құлдықта болдыңдар, ал Құдайларың Жаратқан Ие сендерді сол жақтан құтқарып алды ғой. Сондықтан да сендерге осы өсиетті беріп отырмын.

19Егістігіңнен өніміңді жинап жатқанда, масақтың бір бумасын ұмытып кетсең, оны алу үшін қайтып барма. Соны жат жұрттықтар мен жетім-жесірлерге қалдыр![*] Сонда Құдай Иең қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді жарылқайтын болады. 20Зәйтүн ағашыңның[†] жемістерін қаққанда да қалып қойған жемістерді қайта қағушы болма. Оларды жат жұрттықтар мен жетім-жесірлерге қалдыр! 21Сондай-ақ жүзімдігіңнің жемістерін жинағанда да қалып қойғандарын қайта барып жинамай-ақ қой. Оларды жат жұрттықтар мен жетім-жесірлерге қалдыр! 22Мынаны естеріңнен шығармаңдар: өздерің де Мысыр елінде құлдықта болдыңдар. Сондықтан да сендерге осы өсиетті беріп отырмын.

#### 25


Әділет, әдептілік және адалдық

1Егер біреулердің арасында дау туса, олар сотқа барып жүгінсін. Төрешілер сол істің шешімін айтып, жазықсызды ақтап, айыптыны соттайды. 2Егер айыпты адамды дүре соғып жазалау керек болса, төреші дәл сол жерде оны жатқызып, дүре санын қылмысының ауырлығына сәйкес етіп өзінің көз алдында дүрелетсін.[*] 3Бірақ дүренің саны қырықтан аспасын. Асып кетсе, бұл көз алдарыңда бауырласыңның абыройын төгер еді.

4Астық бастырып жүрген өгіздің аузын бума.

5Егер бірге тұрып жатқан ағайындардың біреуі артынан бала қалдырмай өлсе, онда марқұмның жесірін сырт жаққа күйеуге бермеңдер. Марқұм күйеуінің аға-інілерінің бірі оған үйленіп, әмеңгерлік парызын өтесін. 6Сол әйелдің туған тұңғыш ұлы қайтыс болғанның баласы болып саналады. Осылайша марқұмның есімі Исраил халқынан өшірілмей сақталып қалады.[*]

7Егер сол кісі ағайынының әйеліне үйленгісі келмесе, онда әйел қала қақпасының маңында жиналатын ақсақалдардың алдына барып, былай десін: «Марқұм күйеуімнің ағайыны оның есімін Исраилден өшіп кетуден сақтағысы келмей, өзінің әмеңгерлік парызын өтеуден бас тартады». 8Сол туысқан тұрып жатқан қаланың ақсақалдары оны шақыртып, өзімен сөйлессін. Егер ол ойынан қайтпай, «үйленбеймін» деуін қоймаса, 9марқұмның әйелі ақсақалдардың көзінше оған жақындап келсін де, оның аяғындағы аяқкиімінің біреуін шешіп алып, бетіне түкіріп, «Өзінің қайтыс болған ағайынының есімін өшірмей сақтап қалғысы келмейтін адамға осылай істеледі» десін.[*] 10Бұдан кейін сол адамның әулеті Исраилде «Аяқкиімі шешілгеннің әулеті» деп аталатын болады.

11Екі адам[†] төбелесіп қалып, солардың біреуінің әйелі күйеуін ұрып жатқан қарсыласынан құтқарғысы келіп, соның жыныс мүшесінен шап беріп ұстап алса, 12сол әйелді аяп-мүсіркемей, қолын кесіп тастаңдар!

13Қалтаңда бірдей мөлшерде болғанмен біреуі жеңілірек, басқасы ауырырақ екі түрлі кір тастары болмасын![*] 14Үйіңде бірдей мөлшерде болғанмен біреуі үлкенірек, басқасы кішірек екі түрлі өлшейтін ыдыс та болмасын! 15Кір тастарың да, өлшейтін ыдыстарың да дәл әрі дұрыс болуға тиіс. Сонда Құдай[†] Иелерің сендерге табыстап отырған елінде ұзақ өмір сүретін боласыңдар. 16Өйткені Құдай Ие адамдарды осылай алдайтын әркімді жек көреді.

17Мысыр елінен шығып келе жатқандарыңда амалектіктердің сендерге не істегендерін естеріңнен шығармаңдар: 18сендер қажып-талып көшіп келе жатқандарыңда олар сендерді қарсылап, артта қалып қойғандарыңның бәріне тап берген еді ғой.[*] Олар Құдайды еш қастерлемеді әрі Одан қорыққан да жоқ. 19Сондықтан Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерге иемденуге беріп отырған елінде айналаларыңдағы барлық жаулардан тыныштық сыйлағаннан кейін Амалектің атын аспан[†] астындағы дүниеден өшіріп тастауларың қажет.[*]

#### 26


Елдегі алғашқы өнім әрі кірістің он бөлігінің бірі

1Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерге мұралық меншікке табыстап отырған елге еніп, оны иемденіп, қоныстанғаннан кейін, 2әрқайсың сол елдің жерінен жинаған өнімдеріңнің біразын себетке салыңдар. Осы сый-тартуларыңды Құдай[†] Ие өз есімінің (жер бетіндегі) тұрағы болуға таңдап алған орынға апарыңдар! 3Сол кезде қызмет етіп жүрген діни қызметкерге[†] былай деңдер: «Жаратқан Иенің ата-бабаларымызға бізге беруге антпен уәде еткен еліне келдім. Соны бүгін Құдай Иеңіздің алдында мойындаймын». — 4Діни қызметкер себеттеріңді алып, Құдай Иеге арналған құрбандық үстелінің[†] алдына қойсын.

5Бұдан кейін Құдай Иеміздің алдында былай деңдер: «Түп атам көшпелі арамалық[†] болатын.[*] Ол азғана адамымен Мысырға көшіп барып, сол елге қоныстанды. Ал түп атамыздан өрбіген ұрпақ үлкен де күшті әрі сансыз көп халыққа айналды. 6Сонда мысырлықтар бізге жаман қарап, зорлық-зомбылық көрсетіп, ауыр жұмысқа салып қойды. 7Бірақ біз ата-бабаларымыз сиынған Құдай Иеге жалбарындық. Ол дауысымызға құлақ асып, бейшара жағдайымыз бен ауыр жұмысымызға әрі көріп отырған зорлық-зомбылығымызға назар аударды.[*] 8Жаратқан Ие бізді Мысыр елінен өзінің алға созылған құдіретті қолымен, жауға үлкен қорқыныш жіберіп, кереметтер[†] мен ғажап істер жасап алып шықты. 9Содан Құдай Иеміз бізді бұл жерге алып келді де, ағы мен балы ағыл-тегіл осы елді табыстады. 10Уа, Жаратқан Ие, Өзің маған табыстаған жердің алғашқы өнімінен енді Саған мына сый-тартуды әкелдім».

Осылайша сый-тартуды Құдайларың Жаратқан Иенің алдына қойған соң Оның алдында иіліп тағзым етіңдер. 11Содан соң леуіліктермен[†] және араларыңдағы жат жұрттықтармен бірге Құдайларың Жаратқан Иенің сендерге және отбасыларыңа сыйлаған игіліктеріне қуанып мейрамдаңдар.

12Ал үшінші жыл — өнімнің арнайы он бөлігінің бірін беретін жыл. Сондықтан сол жылы өніміңнің он бөлігінің бірін бөліп қойып, оны леуіліктерге, жат жұрттықтар мен жетім-жесірлерге беріңдер.[*] Елді мекендеріңде тұрып жатқан олар да соны жеп тойынсын. 13Содан соң Құдай Иеге былай деңдер: «Мен үйімнен Өзіңе бағышталған үлесті шығарып, маған бұйырғаныңдай оны леуіліктерге, жат жұрттықтар мен жетім-жесірлерге үлестіріп бердім. Сенің өсиеттеріңді бұзған жоқпын, олардың ешқайсысын да ұмытқан емеспін. 14Аза тұтқан кезде де өнімнің Саған бағышталған бөлігінен жеген де жоқпын, арамданып қалған кезімде оған қол тигізген де емеспін,[*] аруақтарға еш нәрсесін бағыштаған да жоқпын. Уа, Құдай Ием[†], Сенің дауысыңа құлақ асып, бізге бұйырған өсиеттеріңнің бәрін орындадым. 15Енді киелі[†] тұрағың — көктен назар аударып, халқың Исраилді және ағы мен балы ағыл-тегіл осы елді жарылқай гөр! Оны ата-балаларымызға берген антыңа сай бізге табыстадың ғой».


Құдайдың заңдарын сақтап орындауды ескерту

16Құдайларың Жаратқан Ие бүгін сендерге осы ережелер мен шешімдерді орындауды бұйырып отыр. Сондықтан оларды шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен сақтап, орындайтын болыңдар! 17Жаратқан Иенің сендердің Құдайларың екенін[*] бүгін антпен бекітесіңдер. Оның жолдарымен жүруге, ережелерін, өсиеттері мен шешімдерін орындап ұстануға және Оған мойынсұнуға уәде етесіңдер.[*] 18Жаратқан Ие Өзі уәде еткендей, сендерді бүгін Өзінің халқы әрі ерекше меншігі деп жариялап, сендерге өсиеттеген заңдарының бәрін орындап ұстануға тиіс екендеріңді айтып отыр. 19Осылай істесеңдер, Ол сендерді Өзі жаратқан барлық халықтардан атақ-даңқ пен салтанат жағынан жоғары етеді, әрі сендер Оның берген уәдесіне сәйкес Өзіне, Құдайларың Жаратқан Иеге, бағышталған қасиетті халқы боласыңдар.[*]

#### 27


Ебал тауындағы ескерткіш тастар және құрбандық орны

1Осыдан кейін Мұса пайғамбар[†] Исраилдің рубасыларымен бірге халықтың алдында тұрып, оларға былай деп бұйырды:

— Мен бүгін сендерге тапсырып отырған өсиеттердің бәрін де сақтап орындаңдар! 2Сендер Құдай[†] Иеміз өздеріңе табыстап отырған еліне кіру үшін Иорданды кесіп өткен күні өзен арнасынан дәу қойтастарды жинап алып, жағалауда орнатып, үстін әкпен сылаңдар. 3Сол тастарға осы заңдардың барлық сөздерін ойып жазып қойыңдар! Ата-бабаларың сиынған Құдай Ие уәде еткендей, Өзі сендерге табыстап отырған, ағы мен балы ағыл-тегіл елге кірген соң осылай істеңдер.

4Сонымен, сендер Иордан өзенінен өткеннен кейін, мен жаңа өздеріңе бұйырғанымдай тастарды Гебал тауында[*] орнатып, әкпен сылаңдар. 5Сол жерде Құдайларың Жаратқан Иеге[†] арнап құрбандық ұсынатын орын да жасаңдар. 6Оны темір құрал-сайманмен өңделмеген, бүтін тастардан тұрғызыңдар. Соның үстінде Құдай Иеге арнап шалынған құрбандықтарды өртеп ұсынуларың керек. 7Одан кейін Құдайларың Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін құрбандықтар шалып, Оның алдында қуанышпен ішіп-жеңдер. 8Осылай орнатылған тастарға осы Таурат заңының[†] барлық сөздерін анық етіп ойып жазыңдар.


Құдайға бағынбайтындар ұшырайтын он екі қарғыс

9(Содан соң) Мұса және леуілік діни қызметкерлер[†] бүкіл Исраил халқына дауыстап былай деді:

— Үндемей тұрып тыңдап алыңдар, ей, Исраил халқы! Бүгін сендер (қайтадан) Құдайларың Жаратқан Иенің өз халқы болдыңдар![*] 10Сондықтан Құдай Иенің айтқандарына құлақ асып, мен бүгін тапсырып отырған Оның өсиеттері мен ережелерін орындайтын болыңдар!

11Мұса сол күні халыққа төмендегі бұйрықтарды жариялады:

12— Иордан өзенінен өткеннен кейін сендер, Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар, Жүсіп пен Бунямин рулары, халыққа Құдайдың жарылқауының қандай жағдайларда қонатынын жариялау үшін Гәризим тауының беткейінде тұрыңдар! 13Ал сендер, Рубен, Ғад, Ашир, Забулон, Дан мен Нафталим рулары, халық Құдайдың қарғысына қандай жағдайда ұшырайтынын паш ету үшін Гебал тауының беткейінде тұрыңдар! 14Сонда леуілік діни қызметкерлер қатты дауыспен Исраил халқының бәріне былай деп жарияласын:

15«Жаратқан Иеге жиренішті іс істеп: тәңір мүсінін ойып не құйып жасап, яки шеберге жасатып, оны құпия орынға орнатқан адамды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!»[†] деңдер.

16«Әке-шешесін менсінбей қорлағанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

17«Көршісінің шекарасын белгілеген[†] межетасты ұрланып жылжытқанды[*] қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

18«Зағип адамды жолынан адастырғанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

19«Жат жұрттықтың, жетім-жесірдің ақысын жегенді қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

20«Әкесінің әйелімен жақындасқанды[*] қарғыс атады! Бұл әкесінің абыройын ашқанымен бірдей!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

21«Қандай болмасын жануармен жақындасқанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

22Өзінің әпке-қарындасымен, әкесінің не шешесінің қызымен жақындасқанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

23«Қайын енесімен жақындасқанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

24«Біреуді жасырын өлтіргенді қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

25«Жалданып жазықсыз адамды өлтіргенді қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

26«Осы Таурат заңының ережелерін орындап сақтамағанды қарғыс атады!» Соған бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

#### 28


Құдайға мойынсұнғандарға арналған он екі бата

1Сонымен сендер Құдайларың Жаратқан Иенің[†] айтқандарына құлақ асып, мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған күллі өсиеттерін сақтап орындайтын болсаңдар, Ол сендерді жер бетіндегі барлық халықтардан жоғары қояды.[*] 2Иә, Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарын тыңдайтын болсаңдар, мына жарылқаулардың барлығы сендерге қонып, сендердікі болады:[*]


3Қалада да, далада да жарылқаулы боласыңдар.

4Сендердің ұл-қыздарың, жерлеріңнің өнімдері, малдарыңның төлдері: табындағы бұзауларың мен отардағы қозы-лақтарың жарылқаулы болады.[*]

5Өнім жинайтын себеттерің мен қамыр ашытатын ыдыстарың да жарылқанады.

6Келіп-кету жолдарың да жарылқаулы болады.[*]


7Жауларың сендерге қарсы көтерілсе, Жаратқан Ие оларды көз алдарыңда тізе бүктіреді. Олар сендерге қарсы бір жолмен аттанса, жеті жолмен кері қашады.

8Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе беріп жатқан елінде сендерді жарылқап, қамбаларыңа және қолға алған барлық іс-әрекеттеріңе ақ батасын жаудырады.

9Егер де Құдайларың Жаратқан Иенің өсиеттерін сақтап, Оның тура жолымен жүретін болсаңдар, онда Жаратқан Ие ант еткеніндей, сендерді Өзіне бағышталған қасиетті[†] халқы етіп бекітеді.[*]

10Сонда жер бетіндегі күллі халықтар Жаратқан Иенің атымен аталғандарыңды көріп, сендерді қастерлеп, сендерден қаймығатын болады.[*]

11Жаратқан Ие ата-бабаларыңа сендерге табыстауға ант еткен елінде әр түрлі игіліктерді молынан сыйламақ: сендердің ұл-қыздарыңа, малдарыңның төлдеріне, жеріңнің өніміне Ол ағыл-тегіл молшылық дарытады.

12Жаратқан Ие Өзінің «игілікті қазынасын», яғни «аспанның[†] қақпаларын», ашып, еліңе мезгілінде жаңбыр жаудырып, қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді жарылқайтын болады.[*]

Сендер көп халықтарға қарыз беріп, өздерің ешқайсысынан қарыз алмайсыңдар.

13Егер де Құдай[†] Иелеріңнің өсиеттеріне құлақ асып, оларды сақтап орындайтын болсаңдар, онда Жаратқан Ие сендерді көштің аяғы емес, басы етеді. Сендер төменде емес, тек жоғарыда жүретін боласыңдар.[*]

14Сонымен, мен бүгін сендерге тапсырған өсиеттердің ешқайсысынан да не оңға, не солға бұрылмаңдар, әрі жалған тәңірлердің жолына түсіп, оларға құлшылық етпеңдер!


Келісімді бұзудан сақтандыру

15Алайда егер сендер Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ аспай, мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған Оның өсиеттері мен ережелерін сақтап орындамасаңдар, онда төмендегі барлық қарғыстарға ұшырайсыңдар:


16Қалада да, далада да қарғыс атқан боласыңдар.

17Өнім жинайтын себеттерің мен қамыр ашытатын ыдыстарыңды қарғыс атады.

18Сендердің ұл-қыздарыңды, жерлеріңнің өнімдерін, малдарыңның төлдерін: табындағы бұзауларың мен отардағы қозы-лақтарыңды қарғыс атады.

19Келіп-кету жолдарыңа да қарғыс тиеді.


20Сендер Өзінен бас тартып, зұлымдық жасағандықтан кенеттен құрып, жоқ болып кеткенше Жаратқан Ие сендердің қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді қарғысқа, абыржу мен табыссыздыққа ұшыратады.

21Сендер қазір кіріп, иемденгелі тұрған елден құрып кеткенше Жаратқан Ие сендерге індет жұқтырады. 22Жаратқан Ие сендерге өкпе ауруын жібереді, содан денелеріңнің ыстығы көтеріліп, қабына ауырасыңдар. Сонымен қатар, Ол сендерге аптап ыстық пен қуаңшылық жолдап,[*] егістіктерің қурап, ал қурамағаны көгеріп-шіріп, өсімдік татынан да құрып кетпек. Сендер әбден жойылып бітпейінше осы апаттар арттарыңнан қалмайтын болады.

23Төбелеріңдегі аспан қолаға айналғандай, жаңбыр жаумайды, ал астарыңдағы жер темірдей қатайып, кеуіп қалады. 24Сендер жоқ болып құрып кеткенше Жаратқан Ие жерлеріңе аспаннан жаңбыр емес, шаң-тозаң жаудыратын болады.

25Жаратқан Ие сендерді жауларыңа жеңілдіреді. Оларға қарсы бір жолмен аттансаңдар, жеті жолмен кері қашатын боласыңдар. Жер бетіндегі барлық патшалықтар үшін қорқынышты көрініске айналасыңдар. 26Сендердің мәйіттерің аспандағы жыртқыш құстар мен жердегі аңдарға жем болады, оларды үркітіп жіберетін ешкім болмайды.[*]

27Жаратқан Ие сендерге мысырлық шиқандарды:[*] іріңді жара, қатерлі ісік, қышыма-қотырды жаппай жұқтырып, солардан жазыла алмайсыңдар.

28Сонымен қатар Жаратқан Ие сендерді ақыл-естеріңнен айырып,[*] соқыр қылып, абыржытатын болады. 29Соқырдың қараңғыда сипалағанындай, сендер тал түсте сипаланып қаласыңдар. Не істесеңдер де, істерің оңға баспайды. Ұдайы зорлық-зомбылық көріп, тоналасыңдар. Ал өздеріңді құтқаратын ешкім де болмайды.

30Құда түсіп, айттырып қойған қалыңдықтарыңды бөтен біреулер алып, олармен жақындасады. Салған үйлеріңде өздерің тұра алмайсыңдар, отырғызған жүзімдіктеріңнің жемісін ешқашан жемейсіңдер. 31Жауларың мүйізді ірі қараларыңды көз алдарыңда сойып алып, сендерге бір түйір ет те татқызбайды. Есектеріңді айдап әкетіп, қайтарып бермейді, қой-ешкілерің де жауларыңның қолына беріледі. Ал оларды құтқарып, қайтарып беретін ешкім де болмайды. 32Ұл-қыздарың бөтен халыққа құлдыққа түсіп, қарсы тұруға әлдерің жетпейді. Қайтып келе ме деп, күн сайын қарай-қарай көздерің талады.

33Сендер бұрын білмеген жат жұрттық халық жерлеріңнің өнімін жеп, еткен еңбектеріңнің пайдасын көреді. Сендер өмір бойы қаналып, жәбір көретін боласыңдар. 34Осының бәрін өз көздеріңмен көргенде ақыл-естеріңнен айырыласыңдар.

35Жаратқан Ие тізелерің мен сандарыңа жаман алапес жұқтырып, ол басыңнан аяғыңа дейін тұла бойларыңа қаптап кетіп, содан сауыға алмайсыңдар.

36Жаратқан Ие өздеріңді де, билік жүргізуге өздерің таңдап алған патшаны да не сендер, не ата-бабаларың бұрын білмеген халықтың арасына айдатып жібереді. Сол жерде жалған тәңірлердің ағаштан,[†] тастан жасалған мүсіндеріне құлшылық ететін боласыңдар. 37Жаратқан Ие сендерді бөтен халықтардың арасына айдатып жібергенде, олардың бәрі кешкен азаптарыңды көріп, шошынады. Сендерді мазаққа айналдырып, келекелейтін болады.

38Егістіктеріңе мол тұқым сепсеңдер де, шегіртке жайпап кететіндіктен өнімдерің аз болмақ. 39Жүзімдіктер отырғызып, өңдеп баптасаңдар да, құрт жалмап қоятындықтан олардан жиналатын жүзім болмай, шырынын іше алмайсыңдар. 40Бүкіл елдеріңде зәйтүн ағаштары өсіп тұрса да, жемісінің бәрі мерзімінен бұрын түсіп қалатындықтан, қолданатын зәйтүн майларың болмайды.

41Ұл-қыздарың туып-өскенмен, олар тұтқынға түскендіктен қастарыңда тұрмайды.

42Құжынап ұшып келген шегірткелер ағаштарыңды да, егістіктеріңнің өнімін де жалмап кетеді.

43Араларыңда тұратын жат жұрттықтардың жағдайы жоғарылап, сендер төмендей бересіңдер. 44Олар сендерге қарыз бере алып, өздерің оларға ешқандай қарыз бере алмайсыңдар. Олар көштің басы, сендер аяғы боласыңдар.

45Сендер Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ аспай, Оның өсиеттері мен ережелерін сақтап орындамағандарыңа бола осы қарғыстардың бәрі бастарыңа түсіп, арттарыңнан қалмай қояды. Олар сендерді түбінде құртпай тынбайды. 46Осы апаттар сендерге және кейінгі ұрпақтарыңа Жаратқан Иенің қарғысы тигенінің белгісі[†] болады. 47Өйткені сендер бар игіліктерге кенелген кездеріңде Құдайларың Жаратқан Иеге шат жүрекпен мойынсұнып, қуана қызмет етіп жүрмедіңдер. 48Сондықтан енді арып-ашып, шөлдеп, жалаңаш жүріп, қай нәрсеге де тарығып, Жаратқан Ие сендерге қарсы аттандырған жауларыңа қызмет ететін боласыңдар. Ол сендерді құртып жібергенше мойындарыңа құлдықтың «темір қамытын»[*] салып қояды.

49Жаратқан Ие сендерге қарсы алыстан, тіпті жердің шетінен бір халықты төменге шүйілген бүркіттей аттандырып келтіреді. Сол халық сендер түсінбейтін бөтен тілде сөйлеп, 50айбарлы болып көрінеді. Олар кәріге құрмет, кішіге мейірім көрсетпейді. 51Сол халық сендерді құртып болғанша малдарыңның төлдерін, егістіктеріңнің өнімін жеп қояды да, астықтарыңды, жүзім шырындарың мен зәйтүн майларыңды, бұзауларың мен тоқтыларыңды түгел сендерден тартып ала береді. Осылайша сендер ойран боласыңдар. 52Дұшпандарың елдегі барлық қалаларыңды қоршап алып, олардағы сендер сенім артқан зәулім қамалдарыңды қиратады. Сонда жау Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе табыстаған еліндегі барлық қалаларыңды қоршап алып, сендерді қыспақтайтын болады.

53Жауларың қалаларыңды қоршап, қыспаққа алғанда сендер шексіз азап шеккендіктен, тіпті өздеріңнің туған балаларыңды, иә, Құдайларың Жаратқан Ие сендерге сыйлаған ұл-қыздарыңның етін жейтін боласыңдар![*] 54Араларыңдағы ең нәзік жанды, сезімтал деген адамның өзі де енді бауырынан, отасқан әйелінен, тірі қалған балаларынан қызғанып, 55олардың ешқайсысына да өзі жеп отырған баласының етінен бір түйір де бермейді. Себебі жау барлық қалаларыңды жан-жақтан қоршап, бастарыңа ауыр азап тудырғандықтан одан басқа жейтін еш нәрселерің болмайды. 56Араларыңдағы ең нәзік жанды, сезімтал, талғампаздығы мен ақсаусақтығы сондай, аяғын жерге тигізбей жүріп келген әйел енді отасқан сүйікті күйеуінен, туған ұл-қызынан қызғанып, 57жаңа туған нәрестесі мен баланың жолдасын кейін жеу үшін тығып қояды. Себебі жау барлық қалаларыңды жан-жақтан қоршап, бастарыңа ауыр азап тудырғандықтан одан басқа жейтін еш нәрселерің болмайды.

58Сонымен, егер сендер осы кітапта[†] жазылған Таурат заңының[†] барлық ережелерін сақтап орындамасаңдар, әрі Құдай Иелеріңнің ұлы да айбынды атына мойынсұнып, Оны құрметтемесеңдер,[*] 59онда Жаратқан Ие сендерді және кейінгі ұрпақтарыңды сұрапыл азаптарға ұшыратып, ұзаққа созылатын ауыр індеттерді, қорқынышты да созылмалы ауру-сырқауларды жібереді. 60Осылай Ол сендер Мысырда жүргенде қатты қорқатын індеттердің[*] бәрін де жібереді. Солар сендерге ұзақ уақытқа жабысады. 61Бұларға қоса, Жаратқан Ие осы Таурат заңы кітабында айтылмаған басқа да көптеген ауру-сырқаулар мен індеттерді сендер әбден құрып біткенше жіберіп отырады.

62Бір кезде сендердің сандарың аспандағы жұлдыздай көп болғанмен, сендерден азғана адамдарың тірі қалатын болады, себебі Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ аспадыңдар.

63Бұрын Жаратқан Ие сендерге жақсылық жасауды, сандарыңды көбейтуді қалай ұнатқан болса, енді Ол сендерді құртып, жоқ қылуды да солай ұнататын болады. Осылай сендер қазір кіріп, иемденгелі тұрған елдеріңнен түпкілікті аластатыласыңдар.

64Сонымен қатар, Жаратқан Ие сендерді барлық халықтардың арасына шашыратып, жер бетінің бір шетінен келесі шетіне дейін бытыратып жібереді. Сол жерлерде сендер өздерің де, ата-бабаларың да еш білмеген бөгде тәңірлерге: ағаштан, тастан жасалған тәңірсымақтарға құлшылық ететін боласыңдар.[*]

65Сендерге сол халықтардың арасында да тыныштық болмайды. Аяқтарың дамыл таппай ел кезетін боласыңдар. Жаратқан Ие сендерге дірілдеп үрейленген жүрек, көз жасын төгіп, көруден қалған көз және үміті үзіліп торыққан көңіл береді. 66Өмірлерің қыл үстінде тұрып, күні-түні елегізіп қорқатын боласыңдар, амандықтарыңа сенімдерің болмайды. 67Айналаларыңда болып жатқан нәрселерді көріп, жүректеріңді қорқыныш жайлап, таңертең: «Тезірек кеш батса екен!», ал кеште: «Тезірек таң атса екен!» деп тілейтін боласыңдар.

68Мен сендерге: «Енді бұдан былай бұл жолды ешқашан да қайтып көрмейсіңдер!» деген едім,[*] бірақ Жаратқан Ие сендерді кемемен дәл сол жаққа: Мысыр еліне қайтадан жібереді. Сол жерде дұшпандарыңа құл не күң ретінде сатылмақ болсаңдар да, сендерді сатып алатын ешкім болмайды.

#### 29


Келісімнің қайта бекітілуі

1Бұлар Жаратқан Иенің[†] (Өзінің атынан) Мұсаға Моаб елінде Исраилдің руларымен жасатқан Келісімінің[†] шарттары. Осы Келісімді Жаратқан Ие (Синай түбегіндегі) Хориб тауында жасаған Келісімге[*] қоса жасауды бұйырды.

2Мұса бүкіл Исраил халқын шақырып алып, оларға былай деді: «Мысыр елінде Жаратқан Иенің перғауынға, оның барлық нөкерлері мен бүкіл еліне істегендерін түгел көрдіңдер. 3Жаратқан Иенің соларды өткізген алапат сынақтарын,[*] Оның құдіретті істер жасап, Өзінің шынайы Құдай[†] екендігін дәлелдейтін кереметтерін[†][*] көздеріңмен көргенсіңдер. 4Сонда да Жаратқан Ие сендерге осы күнге дейін (Өзінің еркін) ұғатын ақыл-сана,[*] (шындығын) көретін көз, (айтқандарын) тыңдайтын құлақ сыйлаған емес.[*] 5Қырық жыл бойы сендерді иен далада бастап жүрдім. Сонда киім-кешектерің де, аяқкиімдерің де тозып қалған емес. 6Сендердің жейтін нандарың, ішетін жүзім шырыны мен ашытылған сусындарың болмай, (Оның Өзі сендерді тамақтандырды).[*] Осылайша сендер Оның Құдайларың Жаратқан Ие екенін біле алдыңдар.

7Осы жерге келген кезімізде Хешебонның патшасы Сихон мен Башанның патшасы Ог бізбен айқасқа шықты. Бірақ біз оларды жеңіп, 8жерлерін иемденіп, Рубен, Ғад руларына және Манаса руының жартысына мұралық меншікке бердік.[*]

9Енді осы Келісімнің шарттарын орындап сақтаңдар, сонда күллі іс-әрекеттеріңде табысты боласыңдар. 10Бүгін бәрің де Құдайларың Жаратқан Иенің алдында тұрсыңдар: рубасыларың, ақсақалдарың және басқарушыларыңмен бірге Исраилдің басқа да барлық адамдары, 11бала-шағаларың, әйелдерің және қоныстарыңда өздеріңмен бірге тұрып, сендерге отын жарып, су таситын жат жұрттықтар. 12Сендер Құдайларың Жаратқан Иемен Келісім жасау үшін осы жерде тұрсыңдар. Жаратқан Ие оны бүгін сендермен жасап, антпен бекітеді. 13Өзі сендерге уәде беріп, ежелде ата-бабаларың Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа ант еткендей, сендердің (сиынатын жалғыз) Құдайларың болу үшін, Ол бүгін сендерді Өзінің меншікті халқы етіп бекітпек. 14Мен антпен бекітілген осы Келісімді сендер үшін ғана емес, 15бүгін осында бізбен бірге Құдайымыз Жаратқан Иенің алдында тұрып жатқандар әрі қазір арамызда жоқ, болашақта келер ұрпақтарың үшін де жасап отырмын.


Келісімге адал болуды ескерту

16Себебі сендер Мысырда қалай өмір сүргенімізді де, сол елден шығып, жау ұлттардың жерімен өтіп, осы жерге қалай жеткенімізді де білесіңдер. 17Олар ағаш,[†] тас, күміс және алтыннан жасап алған, Құдайға әбден жек көрінішті тәңір мүсіндерін көрдіңдер. 18Араларыңда ешқашан бірде-бір еркек не әйел, әулет не ру Құдайымыз Жаратқан Иеден бас тартып, өзге халықтардың жалған тәңірлеріне құлшылық етуге бет бұрмасын! Ондай әрекет көктеп, қаулап өсіп, ащы да улы жеміс беретін тамырға ұқсап, бақытсыздық пен апат әкелмек.[*] 19Яғни, осы қарғыспен байланған анттың сөздерін естігенде іштей мақтанып,[*] «Өз жүрегімнің қалауымен жүрсем де, аман-есен боламын» деп ойлайтын ешкім де болмасын! Өйткені мұнысы сулы да, сусыз да өлкелерге бірдей апат әкелер еді. 20Жаратқан Ие мұндай зұлым адамды ешқашан да кешірмейді. Қайта, Оны сол кезде-ақ ашу кернеп, лаулаған қаһары сондай күнәкардың басына төгіледі. Осы кітапта[†] жазылған қарғыстардың бәрі де оған тиіп, Жаратқан Ие оның атын аспан[†] астындағылардың тізімінен өшіріп тастайды. 21Осы Таурат кітабында жазылған Келісімде белгіленген[†] барлық қарғыстарға сәйкес, Жаратқан Ие сондай күнәкарларды Исраилдің күллі руларының ішінен аластатып, апат-кеселдерді дәл солардың бастарына төгіп, құртады.

22Сендердің ұл-қыздарың мен олардың болашақ ұрпақтары және алыс елдерден келген жат жұрттықтар елдеріңнің қаңырап бос тұрғанын, әрі Жаратқан Иенің сендерге ауру-індет жіберіп, қалжырап болдырғандарыңды көргенде былай дейтін болады: 23«Жаратқан Ие Содом, Ғомора, Адма және Себоим қалаларына қаһарын төгіп, құртып жіберген кездегідей,[*] бүкіл елді өрт жайлап, күкірт пен тұз басады. Жерге еш нәрсе себілмейді де, еш нәрсе көктеп, өсіп шықпайды да». 24Соны көріп, күллі халықтар да: «Жаратқан Ие неліктен осы елге мұны істеді екен? Неден оған қаһарын соншама төкті?» — деп сұрайтын болады.

25Сонда оларға мына жауап беріледі: «Бұл елдің адамдары өз ата-бабалары сиынған Құдай — Жаратқан Иенің Келісімінен бас тартты. Ол өздерін Мысырдан құтқарып алып шыққан кезінде сол Келісімді олармен жасаған болатын. 26Алайда олар өз беттерімен кетіп, бұрын танып-білмеген және Жаратқан Ие өздеріне белгілемеген (жалған) тәңірлерге бас ұрып, құлшылық ете бастады. 27Сондықтан да Жаратқан Иенің қаһары осы елге қарсы лаулап, Ол Таурат кітабында жазылған қарғыстардың бәрін олардың бастарына түсірді. 28Осылайша қатты ашуланып, қаһарын төге наразыланған Жаратқан Ие оларды туған елдерінен түп-тамырымен жұлып алып, бөтен елге лақтырып тастады. Күні бүгінге дейін олар сол жақта».

29Ашылмаған құпиялар Құдай Иеміздікі.[*] Ал ашылғандары бізге және ұрпақтарымызға арналған. Сондықтан да біз осы Таурат заңының[†] күллі ережелерін мәңгі бақи жүзеге асыруымыз керек.

#### 30


Құдайдың өз Келісіміне шексіз адалдығы

1Болашақта Мен сендерге айтып берген барлық баталар мен қарғыстар бастарыңа түсіп, Құдайларың Жаратқан Ие[†] сендерді бытыратып шашып жіберген түрлі жат халықтардың арасында тұрып жатсаңдар, осы нұсқауларымды естеріңе алыңдар! 2Егер сендер және балаларың Құдайларың Жаратқан Иеге қайтадан бет бұрып, мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған өсиеттерге сай Оған шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен мойынсұнсаңдар, 3онда Құдай[†] Иеміз сендерді құлдықтан қайтарып алып,[*] аяп-мүсіркейді. Ол сендерді Өзі шашыратып жіберген халықтардың арасынан қайтадан жинап алмақ. 4Тіпті жердің қиыр шеттеріне аластатылған болсаңдар да, Құдай Иеміз сендерді сол жақтан да жинап, 5ата-бабаларың иемденген елге қайтарып алып келеді. Содан осы елге тағы да ие боласыңдар. Құдай Ие сендерді ата-бабаларыңнан да асқан дәулетті әрі сансыз көп етеді.

6Сендер Құдайларың Жаратқан Иені шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен сүйіп, қайтадан елдеріңде өмір сүре алуларың үшін Ол сендердің және ұрпақтарыңның жүректеріңді жаңартып, күнәдан тазартатын болады.[*] 7Сонда Құдайларың Жаратқан Ие сол қарғыстардың бәрін сендерді жек көріп, қудалаған жауларыңның бастарына түсіреді. 8Сендер қайтадан Жаратқан Иеге құлақ салып, мен бүгін өздеріңе беріп отырған өсиеттерінің бәрін орындайсыңдар. 9Содан Құдай Ие қолға алған барлық іс-әрекеттеріңді молынан жарылқап, сендерге көп бала, сансыз мал, ағыл-тегіл өнім сыйлайды. Жаратқан Ие ата-бабаларыңа істегеніндей, сендерге де қайтадан игілік сыйлап, сонысына қуанатын болады. 10Егер сендер Құдайларың Жаратқан Иеге мойынсұнып, осы Таурат заңы[†] кітабында жазылған Оның өсиеттері мен ережелеріне бағынып, шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен Оған қайтадан бет бұрсаңдар, осылай болады.


Шынайы өмірге апаратын жолды таңдаңдар!

11Мен бүгін өздеріңе тапсырып отырған өсиет сендер үшін тым қиын әрі алыс нәрсе емес. 12«Оны орындауымыз үшін кім көкке көтеріледі де, оны жерге алып келіп, бізге жариялайды?» деп сұрайтындай, бұл өсиет тек көкте емес. 13Немесе: «Оны орындауымыз үшін кім теңізді кесіп өтіп, оны алып келіп, бізге жариялайды?» деп сұрайтындай, осы өсиет тек теңіздің ар жағында да емес. 14Жоқ, бұл сөз саған өте жақын, ол ауызыңда және жүрегіңде. Сондықтан оны орындай аласың.

15Бері қараңдар! Мен бүгін өмір мен игілікке және өлім[†] мен қырғынға (апаратын екі жолды өздерің таңдап алуларың үшін) алдарыңа қойып отырмын. 16Сендерге бүгін Құдайларың Жаратқан Иені сүйіп, Оның жолдарымен жүріп, өсиеттерін, ережелерін және шешімдерін орындауды тапсырамын. Егер осылай істесеңдер, қазір кіріп, иемденгелі жатқан елде Құдай Иеміз сендерді жарылқап, осылайша аман-есен өмір сүріп, өсіп-өнетін боласыңдар.

17Бірақ егер жүректерің басқа жаққа бұрылып, осы нұсқауларыма құлақ салмай, шындық жолдан азғырылып, бөгде тәңірлерге иіліп құлшылық етсеңдер, 18мен бүгін сендерге құритындарыңды ескертемін. Онда иемдену үшін Иордан өзенінен өтіп, кіріп жатқан осы елде ұзақ өмір сүрмейсіңдер.

19Мен бүгін сендерге қарсы көк пен жерді айғақ болуға шақырып отырмын: таңдап алуларың үшін өмір не өлім, жарылқау не қарғыс әкелетін жолдарды алдарыңа жайып салдым. Ендеше өмірді таңдап алсаңдар ғой! Осылай өздерің де, ұрпақтарың да аман-есен өмір сүріп, 20Құдайларың Жаратқан Иені сүйсеңдер, Оның дауысына құлақ салып, Онымен тығыз байланыста тұрсаңдар, шіркін! Себебі шынайы өмірлерің осы.[*] Сонда Жаратқан Ие ата-бабаларың Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа антпен уәде еткен елінде өздеріңді ұзақ уақыт мекендететін болады.

#### 31


Мұсаның ізбасары Ешуа

1Бұдан кейін Мұса бүкіл Исраил халқына тағы мына сөздерді айтты:

2— Жасым енді жүз жиырмаға келді, бұдан былай сендерді жетелеп бастай алмаймын.[*] Жаратқан Ие[†] маған: «Сен Иордан өзенінің арғы жағына өтпейсің», — деген болатын. 3Сендерді сол өзеннен бастап өткізетін Құдайларың Жаратқан Иенің Өзі. Ол алдарыңдағы жау халықтардың бәрін қырып, сендер осы елді иемденетін боласыңдар. Жаратқан Иенің айтқанындай, Ешуа да сендерді бастап өзеннен өтеді.[*] 4Аморлықтардың патшалары Сихон мен Огты өздерінің елдерімен бірге құртып жібергені сияқты, Жаратқан Ие өзеннің арғы жағындағы халықтарға да солай істейді. 5Жаратқан Ие оларды қолдарыңа тапсырады, ал сендер мен өздеріңе табыс еткен бұйрықтардың бәрін оларға орындауға тиіссіңдер. 6Қайратты да батыл болыңдар, жауларыңнан еш үрейленіп қорықпаңдар! Себебі Құдайларың Жаратқан Ие сендермен бірге жүріп жар болады. Ол сендерді ешқашан тастап та кетпейді, жалғыз да қалдырмайды.[*]

7Бұдан кейін Мұса Ешуаны шақырып алып, бүкіл Исраил халқының алдында оған былай деді: «Қайратты да батыл бол! Себебі сен осы халықты ертіп Жаратқан Ие оларға сыйлауға ата-бабаларына уәде еткен елге кіресің. Сол елді оларға мұралық меншікке үлестіріп беруге тиіссің. 8Жаратқан Иенің Өзі алдыңда жүріп саған жар болады. Ол сені ешқашан тастап та кетпейді, жалғыз да қалдырмайды. Еш нәрседен уайымдап, қорқушы болма!»[*]


Таурат заңын дауыстап оқу жайлы нұсқау

9Сонымен Мұса (пайғамбар)[†] осы Таурат заңын[†] жазып қойды. Оны Жаратқан Иенің Келісім сандығын[†] көтеріп жүретін леуілік діни қызметкерлерге[†] және Исраилдің күллі рубасыларына тапсырып, 10оларға былай деп өсиет етті:

— Әр жеті жылдың соңындағы қарыздар кешірілетін жылғы Күркелер мейрамы[†] кезінде 11бүкіл Исраил халқы Құдай[†] Иеміз таңдап алған жерде Оның алдына жиналсын. Сол кезде осы Таурат заңын бүкіл жамағатқа дауыстап оқып беріңдер! 12Олар Таурат заңын тыңдап, үйреніп, Құдай Иемізді терең қастерлеп, Таураттың барлық ережелерін сақтап орындаулары керек. Бүкіл халықты жинауға тиіссіңдер. Еркек не әйел болсын, балалар не қалаларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар болсын, бәрі де келуге міндетті. 13Сендер Иордан өзенінен өтіп, кірген соң иемденетін елді мекендеген барлық кездеріңде осы Таурат заңын білмей өскен ұрпақтарың да оны тыңдап, Құдайларың Жаратқан Иені терең қастерлеуді үйренулері қажет.


Халықтың болашақтағы опасыздығы

14Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаға тіл қатып былай деді: «Біліп қой, бұ дүниеден өтетін уақытың таяп қалды. Ешуаны шақырып алып, екеуің кездесу шатырында тұрыңдар. Мен оған сол жерде нұсқауларымды тапсырамын». — Сонымен Мұса мен Ешуа кездесу шатырының алдына келді.

15Жаратқан Ие бағана тәрізді бұлт[*] ішінде кездесу шатырында пайда болды. Бұлт шатырдың кіреберісінің үстінде тұрды. 16Жаратқан Ие Мұсаға тағы былай деді: «Міне, сенің көз жұмып, ата-бабаларыңа аттанатын уақытың жетті. Ал содан кейін бұл халық кіргелі тұрған елде азғындыққа салынып, сол елдің бөгде тәңірлерінің жолына түсетін болады. Осылай халық Менен бас тартып, олармен жасаған Келісімімді[†] бұзады. 17Сонда қаһарым оларға жалындай лаулап, Мен олардан бас тартып, бет-жүзімді жасырамын. Олар қырғынға ұшырап, бастарына көптеген бақытсыздықтар мен ауыртпалықтар түседі. Сол күндері халық: «Осы бақытсыздықтардың басымызға түскені Құдайымыздың бізбен бірге жүріп, жар болмағандығынан емес пе?» деп сұрайтын болады. 18Ал Мен олардың бөгде тәңірлерге бұрылып, істеген барлық әділетсіз іс-әрекеттері үшін олардан бет-жүзімді шүбәсіз жасырамын.

19Сонымен Исраил халқына қарсы Менің айғағым болу үшін мына жырды жазып қойып, оларға үйретіп, ән салғыз. 20Себебі Мен оларды ата-бабаларына уәде еткен, ағы мен балы ағыл-тегіл елге бастап апарғаннан кейін олар ішіп-жеп тойынып, семіріп, бөгде тәңірлерге бет бұрып, құлшылық ететін болады. Сонда олар Менен бас тартып, өздерімен жасаған Келісімімді бұзады. 21Уақыты келіп, көптеген бақытсыздықтар мен ауыртпалықтар бастарына түскен кезде осы жыр оларға қарсы айғақ болады. Себебі бұл жыр ұрпақтарының аузынан түспейтін болады. Мен оларды антпен уәде еткен елге кіргізбей тұрып-ақ, олардың қазіргі ой-ниеттерін жақсы білемін».

22Сол күні-ақ Мұса осы жырды жазып алып, Исраил халқына үйретті.

23Мұнан кейін Жаратқан Ие Нұн ұлы Ешуаға бұйрық беріп былай деді: «Қайратты да батыл бол! Өйткені исраилдіктерді Мен оларға антпен уәде еткен елге бастап алып кіресің. Мен Өзім сенімен бірге жүріп жар боламын».


Мұсаның леуіліктер мен халыққа берген нұсқауы

24Мұса осы Таурат заңының күллі сөздерін бір кітапқа[†][*] жазып бітіргенде, 25Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп жүретін леуіліктерге[†] былай деп бұйырды: 26«Мына Таурат заңының кітабын алып, Құдайларың Жаратқан Иенің Келісім сандығының бір жағына салыңдар. Ол халыққа қарсы айғақ болып сол жерде қалсын». 27Сендердің қандай бас көтергіш, тоңмойын қыңыр халық екендеріңді білемін. Мен әлі де тірі болып, қастарыңда жүрсем де, сендер Жаратқан Иеге бағынбай келесіңдер. Ендеше мен өлгеннен кейін одан бетер болмай ма?! 28Барлық рубасыларың мен басқарушыларыңды маған жинап алып келіңдер! Осы сөздерімді дауыстап айтып беріп, көк пен жерді оларға қарсы айғақ болуға шақырамын.[*] 29Мен өлгеннен кейін сендердің азғындыққа салынып, мен өздеріңе бұйырған жолдан тайып кететіндеріңді білемін. Сондықтан болашақта бастарыңа бақытсыздық түседі. Себебі Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, өз қолдарыңмен жасап алған тәңірсымақтарыңмен Оның ашуын туғызасыңдар».[*]

30Содан кейін Мұса бүкіл Исраил халқының алдында төмендегі жырды басынан аяғына дейін айтып берді.

#### 32


Мұсаның пайғамбарлық жыры

1Көк ден қойып тыңдасын, мен сөйлейін,

Жер де аузымнан шыққан сөзді естісін,
2Тағылымым жаусын жаңбыр тамшыларындай,
Сөздерім түссін түннің мөлдір шығындай,
Жас шөпке құйылған таза жаңбырдай,
Көк құраққа төгілген жұмсақ нөсердей.


3Паш етемін Жаратқанның ұлы атын,
Даңқтаңдар Құдайымыздың салтанатын!
4Құдай[†] — Қорғанымыз[*] жартастай мықты,
Мүлтіксіз Оның іс-әрекеттері,
Барлық жолдары Оның әділетті,
Құдай сенімді, жоқ еш жалғандығы,
Әрдайым Ол әділ әрі шынайы!


5Бірақ осы халық Оның алдында
Салынып кетті зұлым азғындыққа,[*]
Олар Оның балалары емес сонда,
Қайта, азғын алдамшы ұрпақ, масқара!
6Жаратқанның жасаған жақсылықтарына
Жауап беретін жолдарың осы ма?!
О, халық-ау, ақымақ та, ақылсыз да,
Ол сені жаратып, қалыптастырған
Әкең емес пе, әрі бекітіп қойған?[*]


7Ежелгі заманды есіңе алшы,
Өткен ұрпақтар туралы толғаншы,
Атаңнан сұрашы, ол саған айтып берер,
Қарттарыңнан сұрашы, олар түсіндірер.
8Адамзатты Құдай Тағала[†] таратқанда,[*]
Мұралық жерін үлестіріп әр халыққа,
Исраилдің ұрпақтарының санына
Сай белгіледі[†] шекараларын сонда.[*]
9Себебі өз халқы — Жаратқанның үлесі,
Жақыптың ұрпақтары — Оның меншігі.[*]


10Ол халыққа ұшырасты айдалада,
Жел ысқырып, құлазыған маң далада,
Оның қамын ойлап, жан-жақтан қоршады,
Көзінің қарасындай сақтап қорғады,
11Бүркіттей ұясын күзетіп тұрған,
Балапандары үстінен қалықтаған,
Олар үшін қанаттарын кең жайған,
Қауырсын қанатымен тасыған.[*]
12Жаратқанның жалғыз Өзі халқын бастады,
Қасында ешқандай бөгде тәңір болмады.


13Ол халқын жер қыраттарына шығарды,
Даланың өнімімен оны асырады,
Жартастағы ұядан оған бал сорғызды,
Тастақта өскен зәйтүннен май ағызды.
14Табын-отар малының май-сүтімен,
Бордақы тоқты-лақтың етіменен,
Башанның ең қоңды қошқарларымен
Тойдырады, әрі үздік астық дәнімен.


15Ал Ешүрун[*] семіріп қыңырланды,
Халық әбден тойынып қоң жинады,
Тіпті өзін жаратқан Құдайды менсінбеді,
Жартастай Құтқарушысынан[*] безіп кетті.
16Халық бөгде тәңірлерге табынды,
Бұларымен Жаратқанды ызаландырды,[*]
Жексұрын пұттармен[*] қаһарландырды,
17Құдай емес жын-періге құрбан шалды,
Оларды бұрын еш біліп-танымады,
Солар жаңа ғана елімізде пайда болды,
Ата-бабалары олардан қорықпады.


18Өзіңе өмір берген «Жартасты»[*] тастадың,
Өзіңді жаратқан Құдайды ұмыттың!
19Жаратқан мұныңды көріп, наразыланды,
Рухани[†] ұл-қыздарына қаһарланды[*]
20Былай деп: Бұлардан жүзімді жасырамын,
Көремін олардың соңының не боларын,
Өйткені олар азғындаған ұрпақтар
Әрі опасыз, сатқын болған балалар.
21Құдай емес мүсіндерге табынды,[*]
Осылай қызғанышымды тұтандырды,
Тәңірсымақтарымен Мені қаһарландырды.
Сонда Мен халық сиқы жоқ бөтендер арқылы
Олардың қызғаныштарын тұтандырамын,
Иә, өздері түсінігі жоқ деп санайтын
Өзге халықпен оларды ашуландырамын!
22Өйткені қаһарым оттай тұтанады,
О дүниенің[†] түбіне дейін жайылады,
Жерді бар өнімімен бірге жалмайды,
Таулардың негіздерін өртеп талқандайды.


23Халқымның басына пәлелер түсіремін,
Жебелерімді оларға атып бітіремін.
24Аштықтан халқым жүдеп әлсірейді,
Жаппай індеттерден азап шегеді,
Обадан толығымен құртылады.
Жұмсаймын оларға жыртқыш аңдарды,
Жерде жорғалайтын улы жыландарды.
25Жас жігіт пен бойжеткен, емшектегі баланы,
Ақ қырау басын шалған қарияны,
Барлығын далада семсер өлтіреді,
Үйде үрей билеп үміттерін үзеді.


26Халқымды талқандап, таратып жіберуге,
Адамзат есінен аттарын өшіруге
Мен әбден дайын тұрған болар едім.
27Бірақ жау табаламасын деп жүрдім,
Олар: «Жаратқан емес мұны істеген,
Өз күшімізбен жеңіп шықтық!» демесін.[*]


28Осы халық түсініктен жұрдай болған,
Ақыл-парасаттары еш қалмаған.
29Дана болып олар ұғынса ғой,
Ақыр аяғы не боларын ұқса ғой!
30«Жартастай Қорғандары»[*] — Жаратқанның Өзі
Жау қолына тапсырмаса Исраилді,
Қалайша жаудың жалғыз жауынгері
Исраилдің мың сарбазын қуар еді?
Және қалайша жаудың екі жауынгері
Он мыңдай исраилдікті қашқызар еді?
31Себебі жаулардың «жартастай қорғандары»[*]
Біздің «Қорғанымыз» — Құдайға ұқсамайды,
Бұлардың өздері соны мойындайды.[*]
32Олардың жүзім бұталары Содомнан,
Әрі Ғомораның бақшаларынан,
Піскен жүзімдері түгелдей улы,
Жүзім шоқтары да сондай ащы.
33Шараптары — сұр жыланның заһарындай,
Зәрлі жыланның кісі өлтірер уындай.


34«Жаулардың зұлым істерін қойдым сақтап,
Қоймама салдым мөрлеп тастап, —
35Дейді Иеміз. — Жазалау — Менің ісім,
Тиісті жазаларын тартқызамын Өзім!
Кезі келгенде аяқтары таяды,
Күйрейтін күндері жақындап қалды,
Тағдыры зырғытып қуады оларды».


36Тәңір Ие сотта тергейді өз халқын,
Олардың күш-қуатының сарқылғанын,
Құл мен еріктінің тірі қалмағанын
Байқап, оларға түсірер шапағатын.
37Сонда Жаратқан Ие[†] қояды сауалын:
«Тәңірсымақтары олардың қайда екен?!
38Шалған құрбандықтарының майын жеген,
Сұйық тартуларының шарабын ішкен,[*]
Өздеріне медеу тұтып сеніп жүрген
«Сондай берік жартастары» қайда екен?!
Тұрсын олар, сендерге көмектессін,
Бас сауғалайтын паналарың болсын![*]


39Біліп алыңдар енді, Менің Өзім,
Жалғыз Өзім ғана (шынайы) Құдаймын,
Менен басқа құдай болмас дәйім!
Өмірді алар яки қайтарар Өзіммін,
Жаралап, жараны жазар да Менмін,
Құтқара алмайды өз қолымнан ешкім.
40Көкке қарай Мен қолымды созамын,
Салтанатты түрде жариялаймын:
Тек Мен ғана мәңгі тірі Құдаймын,
41Жүзі жылтыр семсерімді қайраймын,
Үкім орындап оны қолда ұстаймын,
Бар жауымды әділдікпен жазалаймын,
Мені жек көргендерге жазасын тартқызамын,[*]
42Жебелерімді сонда қанға маламын,
Семсерім жалмайды өлетіндердің тәнін,
Қаза тапқандар мен тұтқындардың қанын
Әрі жау көсемдерінің бастарын».


43Шаттаныңдар енді, уа, басқа ұлттар,
Жаратқан Иенің халқымен қатар,
(Бар періштелері[†] де Оған тағзым етсін,)[*]
Себебі Ол өз қызметшілерінің
Қанын төккенге жазасын тартқызады
Және өз халқы мен елін тазартады.


44Мұса мен Нұн ұлы Ешуа екеуі халықтың алдына шығып, оларға осы жырдың сөздерінің барлығын естіртті. 45Мұса бүкіл Исраилге жырды айтып болғаннан кейін 46оларға былай деді: «Мен бүгін сендерге нықтап айтқан осы сөздерді түгелдей жүректеріңе жазып, жаттап алыңдар! Содан бұл Таурат заңының[†] барлық сөздерін балаларыңа үйретіп, сақтап орындауды өсиет етіңдер! 47Сол бұйрықтар жай сөздер емес, олар сендерге (рухани игілікке толы) өмірді алып келеді.[*] Оларды ұстанатын болсаңдар, Иорданның арғы жағындағы иемденгелі тұрған елдегі өмірлерің ұзақ болады».


Құдайдың Мұсаның ақ өлімін алдын ала білдіруі

48Сол күні Жаратқан Ие Мұсаға былай деді: 49«Моаб еліндегі Абарим қыратына, Иерихонның қарсысындағы Небо тауына көтеріл де, Мен исраилдіктерге меншікке бергелі тұрған Қанахан еліне көз жіберіп қара. 50Сол шыққан тауыңның үстінде, Һор тауында қайтыс болған ағаң Һарон[*] сияқты, сен де көз жұмып, ата-бабаларыңның қасына аттанасың. 51Бұның себебі — Исраил халқының Сін[*] даласындағы Қадештің маңында, Мерібадағы жартастан ағып шыққан судың қасында жиналып тұрғанда, екеуің исраилдіктердің көзінше Маған сенім артпай, киелі[†] атымды қастерлемедіңдер.[*] 52Сондықтан Мен Исраил халқына табыстағалы тұрған елді көзіңмен көресің, бірақ өзің оған аяқ баспайсың».

#### 33


Пайғамбардың Исраил руларына берген батасы

1Құдайдың таңдаған адамы[*] Мұса қайтыс боларының алдында исраилдіктерге батасын беріп 2былай деді:


«Жаратқан Ие[†] келген еді Синайдан,[*]
Үстімізге көтеріліп Сейір тауынан,[*]
Әрі шұғыласын шашып Паран тауынан.[*]
Сан мыңдаған Өзіне бағышталғандармен
Келді оңтүстіктен, тау етектерінен.[*]
3Иә, Ием[†], Сен халқыңды сүйесің,
Өзіңе бағышталған қасиеттілердің
Барлығы да қолыңда Өзіңнің,
Бәрі жиналып аяғыңа бас ұрады,
Сөздеріңді Өзіңнен қабыл алады.
4Мұса бізге тапсырды Таурат заңын,[†]
Мұрасы болды ол Жақып қауымының.[†]
5Бас қосқанда халықтың басшылары,
Олармен бірге Исраилдің рулары,
Жаратқан Ие болды Ешүруннің[*] Патшасы.


6(Пайғамбар[†] Рубен руына мынадай бата берді:)


«Рубен руы өмір сүрсін, құрымасын,
Лайым адамдарының саны азаймасын!»


7Ал Яһуда руына арнап ол былай деді:[*]


«Уа, Жаратқан, Яһуданың даусын ести гөр,
Оны халық қылып жинап әкеле гөр!
Оның мүддесін қорғасын өз қолдары,
Демей көрші оны жауларына қарсы!»


8Леуі руына Мұса мынадай бата берді:


«Нұр және Кемелділік»[*] атты жеребелерің
Өзіңе адал бұл жандарда бола берсін!
Уа, Ием, Маса маңында оларды сынадың,
Мерібада жартастан шыққан сулардың
Қасында олармен күрескен едің.[*]
9Қорғау үшін сөздерің мен Келісіміңді[†]
Әке-шешелерінің тілегін елемеді,
Олар ағайындыларын да танымады,
Тіпті өз балаларын да мойындамады.
10Жақып халқына шешімдеріңді жеткізеді,
Исраилге Таурат заңыңды үйретеді,
Алдыңда хош иісті заттар түтетеді,
Үстеліңде шалынған құрбандықты өртейді.
11Уа, Ием, Леуінің күшін жарылқай көрші,
Істеген істеріне риза бола көрші,
Леуіге қарсы шыққанды күйрете гөр,
Жек көрген жауларын тұрмастай жыға гөр!»


12Мұса Бунямин руына батасын беріп былай деді:


«Лайым Жаратқан Ие жақсы көрген
Ру Оның қасында тұрсын аман-есен,
Күн сайын Ием оны қорғайтын болсын,
Таулардың беткейлерінде қоныстансын».[*]


13Жүсіпке[*] Мұса мынадай бата берді:


«Жаратқан Ие жарылқасын оның елін,
Аспанның[†] баға жетпес шығын[*] түсіре берсін,
Шыңырау бұлақтарын ағыза көрсін.
14Күн көзінде пісетұғын үздік жемістерін,
Ай сайын жиналатын керемет[†] өнімдерін
Жаратқан Ие ағыл-тегіл сыйлай берсін,
15Ежелгі таулардың таңдаулы өнімдерін,
Мәңгі қырлардың да тамаша егіндерін!
16Жанып жатқан бұтаның арасынан
Өзін аян еткен Иеміз Жаратқан[*]
Жүсіпке мейірім көрсетіп, жердің
Және оны толтырып тұрған жан иелерінің
Ең тамаша өнімдерін сыйлай көрсін.
Бұл игіліктер төбесіне Жүсіптің —
Бауырларының ішінен таңдаулының
Басына әрдайым қона берсін!
17Жүсіптің айбаты тұңғыш бұқанікіндей,
Һәм күші жабайы бұқаның мүйізінікіндей,[*]
Соларымен ол күллі бөтен ұлттарды,
Тіпті жердің түкпіріндегі халықтарды
Мүйізімен сүзгеніндей жеңіп шығады.
Ефрем руының он мыңдаған адамдары
Осындай әрі Манасаның мыңдағандары».[*]


18Забулон (мен Исашар) жайлы Мұса пайғамбар былай деді:


«Ей, Забулон, жолға шыққанда шаттаныңдар,
Ал, Исашар, шатырларыңда қуаныңдар![*]
19Теңіз оларды дәулетті қылады,
Құмнан да олар байлық тауып алады,
Ұлттарды Құдайдың тауына шақырады,[*]
Оған адал құрбандық шалып ұсынады».[*]


20Ғад руына ол мынадай бата берді:


«Ғадтың жерін кеңейткен Ием қастерленсін!
Ғад арыстандай тынығады, ал кейін
Жемтігіне бас салып, паршалайды денесін.
21Ғад өзіне ең жақсы жерді таңдап алған,[*]
Сонда басшының үлесі сақталған,
Халықтың игі-жақсылары бас қосқан.
Ғад Жаратқанның әділ еркін іске асырған,
Исраил жайлы шешімдерін орындаған».[*]


22Дан руына пайғамбар мына батаны берді:


«Дан руы бір жас арыстандай болады,
Сол Башан аймағынан секіріп шығады».[*]


23Нафталим руына арнап Мұса былай деді:


«Ей, Нафталим, Жаратқанның рақымы мен
Ағыл-тегіл жарылқауына бөленген сен
Ғалилея көлі[*] мен оңтүстігін иемден!»


24Ашир руына ол мына батаны берді:


«Ұлдардың ішінде Ашир мол жарылқанған,
Ағайындары оны ұнатсын әрқашан,
Зәйтүн майы мол ақсын әрдайым,[*]
Аяғын соған мала алсын ол лайым!
25Темір, қоладан болсын қақпа ысырмаларың,
Берік тұрсын бекінген қалаларың,
Көрер күндеріңе сай молайсын қуатың!»


26«Уа, Ешүрун,[*] ешкім ұқсамас Құдайыңа,
Ол салтанатпен келеді сені қолдауға,
Бұлттар үстімен жүреді аспанда.
27Ежелден Құдай[†] болып келеді баспанаң,
Аясында боласың мәңгілік қолының,[*]
Ол жауыңды алдыңнан қуып шығады,
Оны жойып құртуға бұйырады,
28Сонда Исраил аман-есен тұрады,
Жақыптың бұлағы қауіпсіз болады,
Лайым аспаннан шық түсетін болсын,[*]
Елдің наны мен шырыны молайсын!


29Уа, Исраил, қандай бақыттысың сен,
Жаратқан Ие құтқарған аман-есен
Өзіңдей басқа халық бар ма екен?
Ол сені қалқандай қорғап-қолдайды,[*]
Семсердей саған үстемдік сыйлайды.
Алдыңда құлдық ұрады жауларың,
Биік жерлеріне аяғыңды басасың».[*]

#### 34


Мұса пайғамбардың дүние салуы

1Мұнан кейін Мұса Моабтың елсіз алқаптарынан[*] Иерихонның қарсысындағы Небо тауына, Писганың[*] басына шықты. Сол жерде Жаратқан Ие[†] оған бүкіл елді: Ғилақадтан сонау Данға дейінгі аралықты, 2Нафталим руының қоныстанар жерінің бәрін, Ефрем мен Манасаның аймақтарын, Яһуданың барлық жерін батыстағы Жерорта теңізіне дейін, 3оңтүстіктегі Негев даласын әрі құрма ағаштары[†][*] өсетін Иерихон қаласы орналасқан алқаптан Сиғор қаласына дейінгі бүкіл өңірді көрсетті. 4Сонда Жаратқан Ие оған былай деді: «Мынау — Мен ұрпақтарыңа сыйлаймын деп Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа антпен уәде еткен ел. Оны көзіңмен көруге саған мүмкіндік бердім, ал өзің сол жаққа өтіп, елге кірмейсің».

5Бұдан соң Жаратқан Иенің айтқан сөзіне сәйкес Оның қызметшісі Мұса сол жерде дүние салды. 6Оның мәйіті Моаб елінде, Бет-Пеғорға қарсы жатқан алқапта қабірге қойылды. Күні бүгінге дейін Мұсаның қабірінің қайда екенін ешбір адам[†] білмейді.

7Мұса қайтыс болғанда жүз жиырма жаста еді. Ол көзінің нұры таймаған, тың да қайратты кісі болатын. 8Исраилдіктер Моабтың елсіз алқаптарында Мұсаны аза тұту уақыты біткенше, отыз күн бойы қатты қайғыра[†] жылап жоқтады.


9Ал Нұн ұлы Ешуа Құдайдың даналық пен дарындар сыйлайтын Рухына[*] кенелген еді. Себебі Мұса оның үстіне қолын қойып батасын берген болатын.[*] Сондықтан исраилдіктер Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген бұйрығына сай, Ешуаның айтқанын тыңдайтын болды.


10Бұдан былай Исраилде Мұса сияқты ұлы пайғамбар[†] болған емес. Жаратқан Ие Мұса пайғамбармен ғана бетпе-бет қарым-қатынас жасайтын.[*] 11Ол Мұсаны Мысыр еліне жібергенде оған перғауынды, оның барлық нөкерлері мен елін жазалау үшін әр түрлі кереметтер[†] мен ғажайып істерді орындатты. 12Осылайша Мұса бүкіл Исраил халқының көз алдында Жаратқан Иенің зор құдіретін көрсетіп, үрейлі іс-әрекеттерді жасады.

### Ешуа


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Кіріспе


Ешуа


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Жаратқан Ие бірнеше ғасыр бұрын ата-бабалары Ыбырайым, Ысқақ, Жақыпқа уәде еткен елді исраилдіктердің қалай иемденіп алғандарының тарихы баяндалған.

Синай түбегіндегі иен даладан Иордан өзенінің шығыс жағына көшіп барған халық сонда шатырларын тігіп аялдады. Жасы ұлғайып, қайтыс болған Мұса пайғамбардың орнына Жаратқан Ие Нұн ұлы Ешуаны халықтың жетекшісі етіп тағайындаған болатын. Енді Құдай Тағала халыққа Иордан өзенінен өтіп, уәделі елге кіріп, оны иемденіп алуды бұйырды. Жаратқан Ие сонда халқына жар болып, оларға ғажап кереметтер арқылы көмектесті.

Содан Ешуа пайғамбар уәделі елді рулардың он біріне бөліп берді. Он екінші ру Леуіге жеке аймақ тимеді. Олар Жаратқан Иеге ерекше бағышталып, өзге рулардың арасында тұрып, діни қызметкерлер және көмекшілер ретінде қызмет атқаруға тиіс болды.

Жаратқан Ие Исраил халқына жергілікті халықтармен келісім жасасып, араласуға тыйым салған еді. Ол таңдап алған халқының Өзіне толығымен бағышталып, таза өмір сүрулерін қалады. Ал Қанаханда тұрып жатқан халықтар Құдай Тағалаға мойынсұнбай, жалған тәңірлерге табынып, азғындыққа салынып өмір сүрді. Олардың кейбіреулері тіпті балаларын жалған тәңірлеріне арнап құрбан ететін! Сондықтан Құдай Тағала қанахандықтардың жасаған күнәларының көбейіп кеткені сонша, енді бұларға тоқтам салу қажет деп шешті.

Жалған тәңірлерден бас тартып, жалғыз Жаратқан Иеге қызмет еткен, осылай күнәлары кешіріліп, рақымға кенелген қанахандықтардың жарқын мысалы — Рахаб есімді әйел мен оның бүкіл отбасы.

Ешуа есімінің мағынасы «Жаратқан Ие — Құтқарушы» дегенді білдіреді. Дәл сол түбірден Иса есімі де шыққан. Құтқарушымыз Мәсіх Иса сол кезден шамамен он төрт ғасырдан кейін адамзатты күнәнің құлдығынан құтқару үшін осы дүниеге келді.

#### 1


Жаратқан Иенің Ешуаға берген аманаты

1Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Мұса қайтыс болған еді. Содан кейін Жаратқан Ие Мұсаның көмекшісі Нұн ұлы Ешуаға тіл қатып былай деді: 2«Қызметшім Мұса қайтыс болды. Енді жинал да, өзің және осы халықтың бәрі Иордан өзенінен өтіп, Мен сендерге, яғни Исраилдің үрім-бұтағына, бергелі отырған елге кіріңдер! 3Мен Мұсаға уәде еткенімдей, аяқтарың басқан жердің бәрін сендерге табыстаймын: 4(оңтүстіктегі) иен даладан Ливанға дейін, (шығыстағы) үлкен Евфрат өзенінен бүкіл хеттіктер аймағына және батыстағы ұлы теңізге дейінгі[*] аралық сендердің елдеріңнің шегі болмақ. 5Тірі кезіңде ешкім саған қарсы тұра алмайтын болады. Мен Мұсамен бірге жүріп, оған қалай жар болған болсам, саған да солай жар боламын: Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын.

6Қайратты да батыл бол! Мен ежелде ата-бабаларына уәде еткен елді халыққа мұралық меншікке үлестіретін сен боласың. 7Ендеше қайратты да өте батыл болып, қызметшім Мұса саған тапсырған барлық Таурат заңын[†][*] сақтап берік ұстанатын бол! Бұл заңды орындаудан оңға да, солға да бұрылма! Егер осылай істесең, қайда барсаң да, табысты боласың. 8Бұл Таурат заңы кітабында жазылғандардың бәрін сақтап, орындай алуың үшін оларды аузыңнан тастамай, күні-түні оқып, солар туралы ойланатын бол! Сонда ғана өркендеп табысты боласың. 9Сонымен саған мынаны бұйырамын: қайратты да батыл бол! Еш нәрседен абыржып, қорқушы болма! Қайда барсаң да, Құдайың Жаратқан Ие сенімен бірге жүріп жар болады».


Ешуаның халық басқарушыларына берген бұйрығы

10Бұдан кейін Ешуа халықтың басқарушыларына[*] былай деп бұйырды: 11«Ел қонысын аралап шығып, халыққа мына нұсқауды беріңдер: Өздеріңе азық-түлік дайындап алыңдар! Үш күннен кейін осы Иордан өзенінен өтіп, сендердің Құдайларың Жаратқан Ие өздеріңе иемдену үшін табыстап отырған елге кіресіңдер».

12Ал Рубен, Ғад руларына және Манаса руының жартысына Ешуа мынаны тапсырды:

13— Жаратқан Иенің қызметшісі Мұсаның өздеріңе берген бұйрығын естеріңе түсіріңдерші:[*] Құдайларың Жаратқан Ие сендерге тыныштық сыйлап, (мекендейтін орынға) осы жерді табыстады. 14Әйелдерің, бала-шағаларың мен мал-мүліктерің Мұсаның өздеріңе Иордан өзенінің бергі бетінде үлестірген осы жерде қала берсін. Бірақ барлық батыл да мықты жауынгерлерің толықтай қару-жарақтанып, бауырлас руларыңның алдында жүріп өзеннен өтсін. Оларға қол ұшын беріңдер! 15Жаратқан Ие сендерге сыйлағандай, бауырластарыңа да тыныштық сыйлап, Құдайларың Жаратқан Ие табыстап отырған сол елді иемденгенге дейін оларға көмектесіңдер! Содан кейін өз меншікті елдеріңе қайтып келіп, Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса өздеріңе Иорданның осы шығыс бетіндегі белгілеп[†] берген жерін иемденіп, қоныстануларыңа болады.

16Сол рулардың адамдары Ешуаға жауап беріп былай деді:

— Бізге не бұйырсаңыз, соның бәрін орындаймыз, қайда жіберсеңіз, сонда барамыз. 17Біз Мұсаны қалай тыңдаған болсақ, сізді де солай тыңдаймыз. Ендеше Құдайыңыз Жаратқан Ие Мұсамен бірге жүріп жар болғандай, сізге де жар бола берсін. 18Сіздің бұйрықтарыңызға қарсы шығып, сөздеріңізді толықтай тыңдамайтын кез келген адам[†] өлтіріледі. Сонымен қайратты да батыл болыңыз!

#### 2


Екі барлаушының Иерихонға жіберілуі

1Нұн ұлы Ешуа Шиттим[*] атты жерде екі адамға: «Барып, сол елді, әсіресе, Иерихон қаласын барлап көріп келіңдер!» — деген құпия тапсырма беріп, жұмсап жіберді. Осы екі адам[†] қалаға жетіп, сол жердегі Рахаб есімді бір[*] әйелдің үйіне түнеуге тоқтады. Ол (бұрынғы) жеңіл жүрісті әйел болатын.

2Сонда Иерихонның патшасына: «Бүгін кеште елді барлауға исраилдіктер келіпті», — деген хабар жетті. 3Патша Рахабқа: «Сенің үйіңе келген адамдар — бүкіл елді барлауға келген тыңшылар. Оларды алып шық!» — деген бұйрық жіберді.

4Бірақ сол әйел ана екі кісіні жасырып тастаған еді. Патшаның адамдарына ол: «Иә, бірер кісінің келіп-кеткені рас, бірақ олардың қайдан екенін білмедім. 5Қас қарайып, қақпа жабылайын деп жатқанда олар шығып кетті. Қайда баратындарынан хабарсызбын. Тездетіп арттарына түссеңіздер, әлі де қуып жетерсіздер», — деді.

6Ал әйел сол екі кісіні үйінің жалпақ төбесіне шығарып, сонда қатар-қатар жатқан зығыр бауларының арасына жасырып тастаған болатын. 7Сонда патшаның адамдары Иордан өзеніндегі өткелдерге қарай жүгіре жөнелді. Олар қаладан шыға салысымен, қақпа да жабылды.


Рахабқа берілген уәде

8Екі барлаушы ұйықтауға жатпас бұрын, әйел үйдің төбесіне шығып, 9оларға былай деді:

— Жаратқан Иенің[†] сіздерге осы елді бергеніне көзім жетті. Сіздерден төнген зор қорқыныш біздерді билеп алып, елдің күллі тұрғындарының зәрелері ұшып әлсіреуде.[*] 10Сіздер Мысырдан шыққанда Жаратқан Иенің Қамысты теңіздің суын алдарыңыздан қалай құрғатқанын, әрі Иорданның арғы жағындағы аморлықтардың екі патшасы Сихон мен Огқа не істегендеріңізді, оларды қалай құртқандарыңызды естігенбіз. 11Осыны естігенде, сіздерден зәреміз ұшып, батылдығымыздан жұрдай болдық. Себебі сіздер сиынған Құдай[†] Жаратқан Ие — көкте де, жерде де жалғыз Құдай. 12Ал енді, мен сіздерге біраз жақсылық істедім ғой. Сондықтан сіздер де менің отбасыма жақсылық істейміз деп Жаратқан Иенің атымен ант етіңіздер. Соның кепілі ретінде маған бір нәрсе беріңіздерші. 13Сіздер (болашақта осы елге кіргенде) менің әке-шешемді, аға-інілерім мен әпке-сіңлілерімді барлық отбасыларымен бірге тірі қалдырып, бәріміздің өмірімізді ажалдан аман алып қаламыз деп уәде етіңіздерші. — 14Екі барлаушы оған:

— Егер бізге сатқындық жасап ұстап бермесеңіз, онда сіздер үшін өз жанымызды кепілдік етеміз. Жаратқан Ие халқымызға осы елді табыстаған кезде біз де сізге жақсылық жасап, адал болып қаламыз, — деп уәде берді.

15Сонымен әйел екеуін терезеден арқанмен төмен түсіріп жіберді, өйткені оның тұратын үйі қала қабырғасында орналасқан болатын. 16Бұдан бұрын әйел оларға мынадай ақыл берген еді:

— Қуғыншылар сіздерге тап болмас үшін (батыстағы) таулы аймаққа қарай кетіңіздер. Олар қалаға қайтып келгенше, сол жерде үш күн бойы тығыла тұрыңыздар. Содан кейін жөндеріңізге кете беріңіздер. — 17Екі барлаушы әйелге тағы былай деген болатын:

— Осы берген антымызды орындауымыз үшін мына нұсқауымызды іске асырғаныңыз қажет: 18Біз осы елге кіргенде бізді төмен түсіріп жіберген терезеңізге мына қырмызы жіпті бекітіп іліп қойыңыз, әрі үйіңізге әке-шешеңізді, бауырларыңызды және бүкіл отбасыңызды жинап алыңыз. 19Егер олардың кейбіреуі үйден шығып кетсе, онда ол төгілген қанына өзі кінәлі болып, біз кінәсіз боламыз. Ал егер үйіңіздің ішіндегі бір адамға біреуіміз күш жұмсап өлтіріп тастасақ, онда оның төгілген қаны біздің мойнымызда болады. 20Сондай-ақ, егер бізге сатқындық жасасаңыз, сол жағдайда да осы берген антымыздан азат боламыз. — 21Әйел оларға:

— Айтқандарыңыздай болсын, — деп келісті. Содан ол екеуін шығарып салып, терезесіне сол қырмызы жіпті бекітіп қойды.


22Екі барлаушы таулы аймаққа көтеріліп, сонда үш күн тасаланып жатты. Сол кезде қуғыншылар жолды басынан-аяғына дейін қарап шығып, оларды таба алмастан қалаға қайтты. 23Бұдан кейін екі барлаушы таудан түсіп, өзеннен өтті. Олар Нұн ұлы Ешуаға қайтып келгенде, оған бастарынан өткізген жайттарының барлығын айтып берді. 24Олар Ешуаға: «Жаратқан Ие бүкіл елді еш күмәнсіз қолымызға табыстап берген екен. Елдің тұрғындары бізден зәрелері ұшып әлсіреуде», — деп те баяндады.

#### 3


Халық Иорданнан өткен кездегі керемет

1Ешуа және барлық исраилдіктер таңертең ерте тұрып, Шиттимнен шығып, Иорданға жетті. Өзеннен өтпес бұрын олар сол жерде қонды. 2Үш күннен кейін халық басқарушылары[*] ел қонысын аралап шығып, 3халыққа мына нұсқауды берді: «Леуілік діни қызметкерлердің[†] Құдайларың Жаратқан Иенің[†] Келісім сандығын[†] көтеріп бара жатқанын көрген кездеріңде сендер де жиналып, олардың соңдарынан ілесіңдер! 4Бұрын сендер бұл жолмен ешқашан жүрген емессіңдер, ал Келісім сандығына ерсеңдер, баратын жолды білетін боласыңдар. Бірақ сандыққа жақындауларыңа болмайды, араларыңда екі мың шынтақтай[*] арақашықтық болуға тиіс».

5Енді Ешуа халыққа былай деп бұйырды: «Өздеріңді Құдайға толық бағыштап, (күнә[†] атаулыдан) пәк таза болыңдар![*] Себебі Жаратқан Ие ертең сендердің араларыңда кереметтер[†] істейді». 6Ешуа діни қызметкерлерге: «Келісім сандығын көтеріп, халықтың алдында жүріңдер», — деп нұсқау берді. Олар Келісім сандығын алып, халықтың алдына түсті.

7Жаратқан Ие Ешуаға тіл қатып былай деді: «Бүгін Мен бүкіл Исраилдің көз алдында сенің мерейіңді мейлінше үстем қыла бастаймын. Содан олар Мен Мұсамен бірге жүріп оған қалай жар болған болсам, саған да солай жар болатынымды біліп алады. 8Ал енді, Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлерге былай деп бұйыр: Иорданның жағасына жеткенде өзенге түсіп, сол жерде тұра қалыңдар!»

9Ешуа исраилдіктерді өзіне шақыртып, оларға былай деді: «Мұнда жақындап, Құдайларың Жаратқан Иенің сөздерін тыңдаңдар! 10Сендер мына жайттардан мәңгі тірі Құдайдың өз араларыңда екенін, әрі Оның алдарыңнан қанахандықтар, хеттіктер, хевтіктер, перездіктер, гергестіктер, аморлықтар және ебустіктерді қуып шығатынын білетін боласыңдар: 11Міне, бүкіл әлемнің Иесінің[†] Келісім сандығы[*] алдарыңда Иорданға енейін деп тұр. 12Енді Исраилдің руларынан бір-бір адамнан, барлығы он екі адамды таңдап алып, белгілеңдер.[†][*] 13Сонда бүкіл әлемнің Иесі — Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп келе жатқан діни қызметкерлердің аяқтары Иордан өзенінің суына түсісімен, өзеннің жоғарғы жақтан ағып келе жатқан суы бөгеліп, бір жерге жиылып тұра қалады».

14Сонымен халық қостарын жинады. Олар Иордан өзенінің арғы жағына өтейін деп жатқанда, Келісім сандығын көтерген діни қызметкерлер халықтың алдында жүрді. 15Бұл (көктемдегі) егін ору науқаны[*] болып, Иордан өзені арнасынан шығып тасып жатқан мерзім еді. Ал Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлер Иорданның жағасына жетіп, суға аяқтарын малған кезде, 16жоғарғы жақтан ағып келе жатқан су бөгеліп, алыста, Сартанның маңайындағы Адам[†] қаласының жанында, бір жерге үйілгендей жиылып тұра қалды. Содан өзеннің төменгі алқаптағы Өлі теңізге қарай[*] ағып жатқан суы сарқылып қалды. Осылайша халық Иерихонның қарама-қарсы тұсынан Иордан өзенінен өте шықты.[*] 17Бүкіл Исраил халқы өзеннің құрғап қалған арнасымен арғы жаққа өтіп болғанша, Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлер Иордан өзенінің ортасындағы құрғақ жерде қозғалмастан тұра берді.

#### 4


Ұлы кереметке арнап ескерткіш орнату

1Бүкіл халық Иордан өзенінің арғы бетіне өтіп болғаннан кейін, Жаратқан Ие[†] Ешуаға тіл қатып былай деді: 2«Халық арасынан он екі адамды, әрбір рудан бір-бір адамнан шақырып алыңдар. 3Оларға мынадай бұйрық беріңдер: Діни қызметкерлердің[†] Иорданның ортасында қозғалмай тұрған жерінен он екі тас алыңдар. Оларды бүгін кеште халық түнейтін жерге дейін көтеріп апарып, сонда қойыңдар».

4Сонда Ешуа исраилдіктердің он екі руынан бір-бірден өзі тағайындаған адамдарын[*] шақырып алып, 5оларға былай деп бұйырды: «Иордан өзенінің ортасына, Құдайларың Жаратқан Иенің Келісім сандығының[†] алдына, барыңдар. Сол жерден әрқайсың Исраил руларының санына сай бір-бір тастан көтеріп, иықтарыңа салып алыңдар. 6Бұл тастар араларыңда ескерткіш болсын. Болашақта бала-шағаларың: «Бұл тастар сіздер үшін нені білдіреді?» деп сұрағанда, 7оларға: «Иордан өзенінің суы Жаратқан Иенің Келісім сандығының алдында кесілгендей қақ айырылды. Келісім сандығы Иорданды кесіп өткенде өзеннің суы ақпай тұра қалды. Сондықтан осы тастар Исраил халқы үшін мәңгілік ескерткіш болады» деп жауап беріңдер».

8Исраилдіктер Ешуаның бұйрығын жүзеге асырды. Олар Жаратқан Ие Ешуаға айтқандай, Иордан өзенінің ортасынан Исраил руларының санына сәйкес етіп он екі тас алды. Оларды халықтың түнеуге тоқтаған жеріне көтеріп апарып, сол жерге қойды. 9Сонымен Ешуа Келісім сандығын көтерген діни қызметкерлердің аяқтары Иорданның ортасында тұрған жерден алынған он екі тасты (ескерткіш ретінде) орнатып қойды.[*] Сол тастар күні бүгінге дейін сол жерде.

10Жаратқан Иенің Ешуа халыққа жеткізсін дегенінің барлығы Мұсаның Ешуаға бұйырғандарына сай толықтай жүзеге асып біткенше, Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлер Иорданның ортасында тұра берді. Халық өзеннен тездетіп өте шықты. 11Бүкіл халық өтіп болған соң Жаратқан Иенің Келісім сандығы оны көтеріп жүрген діни қызметкерлермен бірге барша халықтың көз алдында өзеннен өте шықты. 12Рубен мен Ғад руларының және Манаса руының жартысының қаруланған адамдары Мұсаның айтқан бұйрығына сай барлық басқа исраилдіктерден бұрын өтіп кеткен еді. 13Барлығы, шамамен қырық мыңдай шайқасқа қаруланған адам[†], Жаратқан Иенің алдынан[*] өзеннің арғы жағына, Иерихон жазығына саппен өтіп шықты.

14Сол күні Жаратқан Ие бүкіл Исраилдің көз алдында Ешуаның мерейін мейлінше үстем қылды.[*] Олар кезінде Мұсаны өмір бойы құрметтеп өткендей, енді Ешуаны да құрметтейтін болды.

15Жаратқан Ие Ешуаға: 16«Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлерге Иордан өзенінен шықсын де!» — деп бұйырғанда, 17Ешуа оларға: «Өзеннен бері шығыңдар!» — деген болатын. 18Міне, ғажап, Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп жүрген діни қызметкерлер Иорданның ортасынан шығып, аяқтары қара жерге тиісімен, өзеннің суы өз орнына қайта келіп, бұрынғыдай арнасынан шығып тасып аға жөнелді.


Халықтың Ғылғалда қоныстануы

19Осылай халық бірінші айдың оныншы күні[*] Иордан өзенін кесіп өтті. Олар Иерихон қаласының шығыс жағындағы Ғылғалда[*] тоқтап, қостарын тікті. 20Иорданнан алынған он екі тасты Ешуа Ғылғалда тұрғызып қойып, 21исраилдіктерге былай деді: «Болашақта балаларың сендерден: «Мына тастардың мағынасы қандай?» деп сұраған кезде, 22оларға мынаны түсіндіріп беріңдер: «Халқымыз Исраил осы жерде Иордан өзенін құрғақ жермен кесіп өтті». 23Себебі Құдайларың Жаратқан Ие сендер Иордан өзенінен өткенше оның суын көздеріңнің алдында құрғатып қойды. Ол бұрын біз Қамысты теңізден өтіп болғанша оның суын да дәл солай құрғата тұрған еді. 24Ол жер бетіндегі барлық халықтардың Жаратқан Иенің зор құдіретін білулері үшін және сендер Құдайларың Жаратқан Иені құрметтеулерің үшін осылай істеді».

#### 5


Ғылғалдағы сүндеттеу рәсімі

1Өзеннің батыс жағындағы аморлықтардың патшалары және теңіз жағасында тұратын қанахандықтардың патшалары Жаратқан Иенің[†] исраилдіктер өзеннен өтіп болғанға дейін олардың алдарынан Иорданның суын құрғатып қойғаны туралы естіді. Содан әлгі патшалар жүрексініп, әлсіреп, исраилдіктерден зәре-құты қалмай қорықты.


2Сол кезде Жаратқан Ие Ешуаға: «Өткір шақпақ тастан пышақ жасап, сүндеттелмеген исраилдік еркектерді сүндетте», — деген әмір берді.[*] 3Ешуа өткір шақпақ тастан пышақ жасап, сүндеттелмеген исраилдіктерді Гибеат-Аралот[*] деген жерде сүндеттеді.

4Ешуаның бұларды сүндеттегенінің себебі мынау: Мысыр елінен көшіп шыққан, қару ұстайтын жастағы еркек атаулы иен даланы кезіп, көшіп-қонып жүрген уақытта қайтыс болып біткен еді. 5Мысырдан шыққан барлық еркектер сүндеттелген болса да, кейін иен даланы кезіп жүрген кезде туылған еркек кіндіктілер әлі сүндеттелмеген болатын. 6Мысырдан көшіп шыққан, соғысқа жарамды еркек атаулы өліп біткенге дейін бүкіл Исраил халқы қырық жыл бойы иен даланы кезіп, көшіп-қонып жүрді. Өйткені олар Жаратқан Иенің айтқан сөзіне мойынсұнбаған еді.[*] Сондықтан Ол ата-бабаларына олардың кейінгі ұрпақтарына табыстауға уәде еткен, ағы мен балы ағыл-тегіл елді сол буын ешқашан көрмейді деп шешіп, Онысын антымен бекіткен болатын. 7Сол буынның орнына Жаратқан Ие олардың ұлдарын қойғандықтан, Ешуа енді соларды сүндеттеді. Олар сапар кезінде туылғандықтан әлі де сүндеттелмеген еді. 8Бүкіл халықтың еркек кіндіктілері сүндеттеліп болғаннан кейін, жаралары жазылғанша ел қонысында қала берді.

9Сол кезде Жаратқан Ие Ешуаға: «Бүгін мен Мысырдың масқарасын сендерден (ірі тастай) домалатып алып тастадым», — деді.[*] Сол себепті бұл жер күні бүгінге дейін Ғылғал (яғни «Домалату») деп аталады.


Халықтың Ғылғалда Құтқарылу мейрамын өткізуі

10Исраилдіктер Ғылғалда, Иерихонның маңындағы жазықта, қала тұрды. Сол айдың он төртінші күнінің кешінде олар (халықтың Мысырдан құтқарылғанын еске алатын) Құтқарылу мейрамын[†] қарсылап, арнайы құрбандық шалды. 11Дәл келесі күні олар алғашқы рет сол елдің өнімінен дайындалған тамақ: ашытқысыз нан мен қуырылған дәнді дақылдар жеді. 12Халық елдің өнімін тамақ қыла бастаған күннен бастап манна[*] сап тыйылды. Сол жылы исраилдіктер маннамен емес, Қанахан елінің өнімімен тамақтанды.


Көктен түскен қолбасшымен кездесу

13Сол тұста Ешуа Иерихонның маңайында жүріп басын көтеріп, қарап қалғанда, міне, қарсы алдында тұрған, қолында жалаң семсері бар біреуді көрді. Ешуа оған таяп келіп:

— Сен кімді жақтайсың, бізді ме, әлде жауларымызды ма? — деген сауал қойды. 14Ол:

— Жоқ, қазір Жаратқан Иенің әскербасы ретінде келіп отырмын, — деп жауап қатты. Сонда Ешуа етпетінен жерге жата кетіп, оны қастерлеп:

— Ием[†], мендей пендеңізге не бұйырасыз? — деп сұрады. 15Жаратқан Иенің әскербасы Ешуаға:

— Аяқкиіміңді шеш! Сен басып тұрған осы жер киелі[†],[*] — деді.

16Ал Иерихон қаласы исраилдіктерге бола тас бекітілді. Ешкім қалаға кірмейтін, ешкім қаладан шықпайтын болды.[*]

#### 6


Иерихонға шабуыл жасауға дайындық

1[*] Жаратқан Ие[†] Ешуаға былай деп нұсқау берді: «Біліп қой, Мен Иерихонды патшасымен, батыл да мықты жауынгерлерімен бірге сенің қолыңа тапсырып отырмын. 2Күллі жасақшыларың күніне бір рет қаланы айналып шықсын. Алты күн бойы осылай істеңдер. 3Келісім сандығының[†] алдында бір-бір керней[*] ұстаған жеті діни қызметкер[†] жүретін болсын. Ал жетінші күні жеті рет қаланы айналып шығыңдар, әрі діни қызметкерлер кернейлерін тартып жүрсін. 4Сонда діни қызметкерлер кернейлерді бір рет ұзақ тартқанда бүкіл халық ұрандап қатты айқай салсын. Сол кезде қаланың қамал қабырғасы іргесіне дейін құлап түседі. Сонда халықтың әрбір ер адамы қалаға көтеріліп, тура лап берсін».

5Содан Нұн ұлы Ешуа діни қызметкерлерді шақырып алып, оларға мына нұсқауды берді: «Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп алыңдар. Жетеуің оның алдында жеті керней алып жүріңдер». 6Халыққа ол: «Дайындалып, қала сыртын айналдыра жүріңдер! Қару-жарақтанған адамдарың Келісім сандығының алдында жүрсін», — деді.

7Ешуа халыққа бұйрық беріп болған соң, кернейі бар жеті діни қызметкер Жаратқан Иенің алдында соларын тартып, алға шықты. Жаратқан Иенің Келісім сандығы оларға ілесіп жүріп отырды. 8Жасақшылардың үлкен тобы кернейлерін тартқан діни қызметкерлердің алдында, ал қалғандары Жаратқан Иенің Келісім сандығының соңынан жүрді. Кернейлер ұдайы тартыла берді. 9Ешуа халыққа былай деп бұйырған болатын: «Мен өздеріңе айқайлауды бұйырған күніме дейін еш айқайламаңдар! Еш үндерің де шықпасын, ауыздарыңнан тіпті бірде-бір сөз шықпасын! Ал мен бұйрық берген кезде ұрандап айқай салыңдар!»

10Осылайша олар Жаратқан Иенің Келісім сандығын қаланың сыртынан бір рет айналдырып шықты. Бұдан кейін бүкіл халық қонысқа қайтып келіп, сонда түнеді.

11Келесі күні Ешуа таңертең ертемен тұрды. Діни қызметкерлер Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп алып жүрді. 12Кернейлерін ұзақ тартқан жеті діни қызметкер Келісім сандығының алдынан, ал шерудің ең басында және Келісім сандығының соңында қаруланған жасақшылар жүріп отырды. Кернейлер үздіксіз тартылып тұрды. 13Сол екінші күні де олар қаланы сыртынан бір рет айналып шыққаннан кейін ел қонысына қайтып оралды. Осыны олар алты күн қатарынан істеді.

14Жетінші күні олар таң сәріде тұрды да, бұрынғыдай қаланы айналып шықты, алайда бұл жолы бір рет емес, жеті рет айналды. 15Олар жетінші рет айналып жүре бастамақ, әрі діни қызметкерлер кернейлерін тағы да ұзақ тартпақ еді. Сонда Ешуа халыққа былай деп бұйырды: «Енді ұрандап айқайлаңдар! Жаратқан Ие сендерге қаланы тапсырып отыр!»

16(Ешуа халыққа мына бұйрықты да беріп қойған еді:) «Қала және оның ішіндегі адамдар мен мүліктердің барлығы Жаратқан Иеге бағышталып жойылсын![*] Тек (бұрынғы) жеңіл жүрісті әйел Рахаб[*] пен оның үй ішіндегілер тірі қалдырылсын! Өйткені Рахаб біз жіберген барлаушыларды үйінде жасырып, аман алып қалды. 17Байқаңдар, Жаратқан Иеге бағышталып жойылуға тиісті нәрселерден сақтаныңдар! Олардың ешқайсысын алып, иемденіп жүрмеңдер! Әйтпесе соның кесірі өздеріңе тиіп, Исраилдің бүкіл қонысы да Жаратқан Иенің қарғысына ұшырайтын болады. Осылайша оған пәле әкелесіңдер. 18Барлық күміс пен алтын атаулы және темір мен қола бұйымдар да Жаратқан Иеге бағышталғандықтан, оларды Оның қазынасына тапсыруға тиістісіңдер!»


Иерихон қабырғасының кереметпен құлауы

19Сонымен халық ұрандап айқайлай бастады. Олар кернейлердің даусын естігенде, өте қатты айқай сала берді. Сонда қаланың қамал қабырғасы іргесіне дейін құлап түсті. Жасақшылар қалаға көтеріліп, әрқайсысы алға қарай лап беріп, оны басып алды. 20Олар қаланы Жаратқан Иеге бағыштап, ондағылардың бәрін, әйел не еркек болсын, жас не кәрі болсын, күллі мүйізді ірі қара мен ұсақ малдарды және есектерді семсердің жүзімен қырып салды.

21Ал Ешуа елді барлап келген екі адамға: «(Бұрынғы) жеңіл жүрісті әйелдің үйіне[*] барып, өздеріңнің антпен берген уәделеріңе сай, өзін және қасындағыларының бәрін сол жерден шығарып алып келіңдер!» — деп жіберген болатын. 22Содан барлаушылар барып, Рахабтың өзін, әке-шешесін, бауырларын және қасындағыларының бәрін: күллі тума-туысқандарын алып шығып, Исраилдің ел қонысының сырт жағына орналастырды.

23Бұдан кейін жасақшылар қала мен ондағылардың барлығын өртеп жіберді. Олар тек күміс пен алтынды және темір, қола бұйымдарды Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің қазынасына салып қойды. 24Ал Ешуа Иерихонды барлап келуге жіберілген екеуді жасырған, (бұрынғы) жеңіл жүрісті Рахабты[*] отбасымен және күллі туысқандарымен бірге аман алып қалды. Рахабтың әулеті әлі күнге дейін исраилдіктердің арасында тұрып жатыр.

25Сол кезде Ешуа: «Мына Иерихон қаласын қайта салуға кіріскен адамды Жаратқан Иенің қарғысы атады! Қала іргесін салғанда тұңғышынан, қақпасын тұрғызғанда кенжесінен айырылады», — деген теріс батаны жариялады.[*]

26Осылай Жаратқан Ие Ешуаға жар болып, оның даңқы бүкіл елге жайылды.

#### 7


Аханның опасыздығынан Исраил халқының жеңілуі

1Бірақ исраилдіктер Тәңір Иеге бағышталып жойылуға тиісті нәрселерге қатысты опасыздық жасаған еді. Ол былай болды: Яһуда руының Ахан есімді бір кісісі Жаратқан Ие[†] тыйым салған[*] кейбір заттарды иемденіп алды. Сондықтан Жаратқан Иенің қаһары исраилдіктерге қарсы лаулады.[*] Ахан Қармидың ұлы, Забдидің[*] немересі, Зарахтың шөбересі болатын.

2Бұл оқиғалардан кейін Ешуа біраз адамын Иерихоннан Ай[*] қаласына жіберіп, оларға: «Айға барып, қаланы барлап келіңдер!» — деп тапсырды. Ай Бетелдің шығысында, Бет-Әбенге жақын жатқан болатын. Жіберілгендер Айға барып, барлап қайтты. 3Қайтып келген олар Ешуаға: «Сол қаланың халқы көп емес. Бүкіл әскерді Айға өрлетіп апарып, қалжыратудың қажеті жоқ. Екі не үш мың жасақшы жетіп жатыр», — деді.

4Сол себепті қаланы басып алуға үш мың ғана адам[†] өрлеп шықты. Бірақ олар Ай қаласының адамдарынан шегініп, қашып кетіп, 5шамамен отыз алтысы қаза тапты. Айдың адамдары исраилдіктерді қала қақпасынан бастап, Себарим деген жерге дейін[*] қуып, қырат беткейлерімен төмен түскен бойы қырып отырды. Осыдан халық әбден жүрексініп, зәрелері ұшты. 6Ешуа қатты қайғырып[†] көйлегінің өңірін айыра жыртты да, кешке дейін Жаратқан Иенің Келісім сандығының[†] алдында етпетінен жатты. Исраилдің рубасылары да солай істеп, барлығы да бастарына топырақ шашты.

7Ешуа мінажат етіп былай деді:

— О, Жаратушы Тәңір Ие! Неліктен осы халықты Иордан өзенінен өткізіп алып келдің? Бізді аморлықтардың қолына тапсырып, көзімізді құрту үшін ғана ма? Одан да Иорданның арғы жағында қала бергеніміз бізге тиімді болған болар еді ғой. 8Уа, Ием[†], Исраил халқы жауларынан қашып кеткеннен кейін енді не айта аламын? 9Қанахандықтар және елдің басқа да тұрғындары мұны естіп, қоршап алып, атымызды жер бетінен өшіріп тастамай ма? Ендеше Өзіңнің ұлы атыңды қорғау үшін не істемексің? — 10Бірақ Жаратқан Ие Ешуаға былай деп жауап берді:

— Орныңнан тұр! Неге жерде етпетіңнен түсіп жатырсың? 11Исраил күнә[†] жасады! Олар Мен өздеріне сақтауға бұйырған Келісімімді[†] бұзды: Маған бағышталған заттардан ұрлап, иемденіп алды да, соларды өз меншіктерінің арасына жасырып қойды! 12Осының кесірінен исраилдіктер жауларына қарсы тұра алмай, олардан қашуға мәжбүр болды. Өйткені өздері де Менің қарғысыма ұшырады. Егер жойылуға тиістілерді құртпасаңдар, Мен бұдан былай сендермен бірге жүріп жар болмаймын.

13Орныңнан тұрып, халықты Құдайға бағыштап тазарту рәсімінен өткіз. Оларға былай де: Құдайға бағышталып (күнә атаулыдан) тазарып, ертеңгі күнге дайындалыңдар! Өйткені Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: О, Исраил, сенің араңда қарғысқа ұшыраған[*] нәрсе бар. Сол араларыңнан аластатылғанға дейін, жауларыңа қарсы тұра алмайсыңдар. 14Ертеңгісін руларың бойынша кезекпен алға шығыңдар! Сонда Жаратқан Ие нұсқаған ру өзінің әулеттері бойынша алға шықсын. Бұдан кейін Жаратқан Ие нұсқаған әулет өзінің отбасылары бойынша алға шықсын. Соңында Жаратқан Ие көрсеткен отбасының мүшелері кезекпен алға шықсын. 15Тәңір Иеге бағышталған заттарды алды деп көрсетілген адам өзіндегі барымен бірге өртпен құртылсын! Себебі ол Жаратқан Иенің Келісімін бұзып, Исраил елінде масқара қылмыс жасады.


Аханның күнәсінің әшкереленіп, жазалануы

16Келесі күні Ешуа ерте тұрып, Исраилдің руларын кезекпен (киелі[†] шатырдың) алдына келтірді. Сонда Яһуда руы таңдалды. 17Ешуа Яһуда руының құрамындағы әулеттерді алға шығарғанда Зарах әулеті таңдалды. Зарахқа жататын отбасыларды шығарғанда, Забди отбасы таңдалды. 18Ешуа сол отбасының адамдарын жеке-жеке шығарғанда, Яһуда руының адамы Ахан көрсетілді. Ол Қармидың ұлы, Забдидің немересі, Зарахтың шөбересі болатын. 19Ешуа Аханға:

— Ұлым, Исраилдің Құдайы Жаратқан Иені құрметте! Оның әділдігін мойындап, шыныңды айтшы! Сен не істедің? Менен еш нәрсені жасырма! — деген сұрақ қойды. 20Ахан Ешуаға жауап беріп:

— Рас, мен Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге қарсы күнә жасадым. Істегендерім мынау: 21олжаның арасынан бабылдық әдемі шапан, екі жүз мысқал күміс және салмағы елу мысқал сом алтынды[*] көргенде, оларға қатты қызығып кетіп, ала салдым. Қазір олар шатырымның ішінде жерде көмулі жатыр. Ең астында жатқаны күміс, — деді.

22Ешуа адамдарын жіберіп, олар тез барып, Аханның шатырын тексерді. Шынында да оның алған заттары, ең астында күміс, жерде көмулі жатыр екен. 23Жіберілгендер сол нәрселерді шатырдан Ешуа мен барлық исраилдіктерге алып келіп, Жаратқан Иенің алдына жайып салды.

24Содан соң Ешуа мен барлық исраилдіктер Зарахтың ұрпағы Аханды тұтқындап, оның алған күмісі, шапаны мен сом алтынын және ұл-қыздарын, мүйізді ірі қараларын, есектері мен қой-ешкілерін, шатырын және басқа да иелігінің бәрін Ахор аңғарына алып барды. 25Сол жерде Ешуа Аханға: «Бұл пәленің бәрін біздің басымызға неге түсірдің? Енді Жаратқан Ие сенің басыңа пәле түсіреді!» — деді.

Бүкіл Исраил болып Аханды таспен атқылап өлтірді. Оның үй ішін де таспен атқылап, барлығын отпен өртеп, 26үстерінен көп тас үйіп тастады. Сол зор тас үйіндісі күні бүгінге дейін бар. Сондықтан бұл жер әлі де Ахор (яғни «Пәле») аңғары деп аталып келеді. Бұдан кейін Жаратқан Ие лаулаған қаһарынан[*] қайтты.

#### 8


Ай қаласындағы шайқас

1Содан соң Жаратқан Ие[†] Ешуаға тіл қатып былай деді: «Еш нәрседен қорқып, уайымдама! Барлық жасақшыларды ертіп алып, Айға қарай өрлеп барыңдар! Айдың патшасын, халқын, қаласы мен бүкіл жерін сенің қолыңа тапсырып отырмын. 2Иерихон қаласы мен оның патшасына не істеген болсаң,[*] Ай қаласы мен патшасына да солай істе! Бірақ мал-мүлкін өздеріңе олжа етіп алуларыңа болады. Қаланың арт жағынан тосқауыл құр!»

3Сонда Ешуа бүкіл жасағымен Ай қаласына аттанбақ болып жиналды. Жасағынан отыз мың батыл да мықты сарбазды таңдап алып, түнде аттандырып жібермек болып 4оларға мына нұсқауды берді: «Сақ болып, қаланың арт жағынан тосқауыл құрыңдар! Қаладан тым ұзап кетпей, барлығың да дайын тұрыңдар! 5Мен қасымдағы бүкіл жасақпен бірге қалаға жақындап барамын. Жау өткен жолғыдай бізбен шайқасу үшін қаладан шыққанда, олардан бас сауғалап қашамыз. 6Сонда олар бізді қуады, өйткені бізді тағы да қашып жатыр екен деп ойлайды. Осылайша оларды қаладан ұзатып шығарамыз. Ал біз олардан қашып кеткенде, 7сендер тосқауылдан лап беріп, қаланы басып алыңдар! Себебі Құдайларың Жаратқан Иенің Өзі қаланы қолдарыңа тапсырады. 8Оны қолға түсіргеннен кейін от қойып, Жаратқан Иенің әмірін орындаңдар! Міне, бұйрығым осы».

9Сонымен Ешуа таңдап алған сарбаздарды аттандырып жіберді. Олар Бетел мен Ай қалаларының арасында, Айдың батыс жағында тосқауыл құрып жасырынып жатты. Ал Ешуа қалған жасағымен бірге түнеп шықты.

10Ертеңіне ерте тұрған Ешуа жасақшыларды сапқа тұрғызып, байқап шықты. Өзі және Исраилдің рубасылары жасақты бастап, Айға қарай бет алды. 11Қасындағы барлық жасақшылар Ай қаласына өрлеп, оған жақындап, қарсы алдында тоқтады да, 12Айдың солтүстік жағында қостарын тікті. Оларды қаладан бір ойпат бөліп жатты. Бұл кезде Ешуаның таңдап алған бес мыңдай адамы Бетел мен Айдың арасында, қаланың батыс жағындағы тосқауылда күтіп отырды. 13Осылайша Исраилдің негізгі әскер күші қаланың солтүстік жағына орналастырылды, ал тосқауылдағылар қаланың батысында болды. Сол түні Ешуа ойпаттың ортасына барып келген еді.

14Ай патшасы исраилдік жасақты көргенде, қаланың күллі ер азаматтарымен бірге таңертең ертемен тездетіп жиналды. Олар исраилдіктермен шайқасу үшін қаладан шығып, Иорданның елсіз алқабының үстінен[*] қараған белгілі[†] бір жерге қарай аттанды. Қаланың артында тосқауыл бар екенін патша білген жоқ. 15Ешуа және қасындағы барлық исраилдіктер Айдың адамдарынан жеңілгенсіп, елсіз далаға қарай шегініп қаша бастады. 16Сол себепті Айдың барлық адамдары солардың соңынан жаппай қууға шақырылды. Олар Ешуаның артына түсіп, қаладан ұзап кетті. 17Не Айда, не Бетелде исраилдіктердің соңынан қуып шықпаған бірде-бір ер адам[†] қалмады. Олар қаланы ашық қалдырып, исраилдіктердің артынан қуып кетті.

18Сонда Жаратқан Ие Ешуаға: «Қолыңдағы найзаны Айға қарай соз! Өйткені Мен қаланы сенің қолыңа тапсырамын», — деді. Ешуа найзасын көтеріп, қалаға қарай созды. 19Ол қолын созған бойда тосқауылдағылар лезде орындарынан тұрып, лап беріп, қалаға енді. Оны қолға түсіріп, дереу қалаға өрт қойды.

20Айдың адамдары арттарына қараса, міне, қаланың түтіні аспанға[†] будақтап көтеріліп жатыр екен! Олар тіпті ешқайда қаша да алмай қалды. Өйткені елсіз далаға қарай қашып кетіп бара жатқан исраилдік жасақ кері бұрылып, арттарынан өкшелеген бұларға қарсы атой салды. 21Себебі Ешуа мен оның қасындағы барлық исраилдіктер де тосқауылшылардың қаланы басып алып, қала үстінен түтіннің будақтап жатқанын көрген еді. Олар кері бұрылып, Айдың адамдарына тап берді. 22Сол екі арада тосқауылшылар қаладан шығып, олар да жауға қарсы шабуылға кірісті. Айдың адамдары екі жағынан да қоршалып, исраилдіктер оларды толығымен жойып жіберді. Олардан тірі қалған немесе бас сауғалап қашып құтылған ешкім де болмады. 23Тек Айдың патшасы ғана тірідей қолға түсіп, Ешуаның алдына әкелінді.

24Исраилдіктер ашық дала мен құла түзде қашып жүрген Ай тұрғындарының артынан қуып, оларды талқандап, барлығын біреуін де қалдырмай қырып тастады. Содан олар Ай қаласына қайтып барып, онда қалғандарды да семсермен қырып-жойды. 25Сол күні қаза тапқандардың жалпы саны, еркегі мен әйелін қосқанда, он екі мың, демек, Айдың күллі адамдары болды. 26Айдың барлық тұрғындары жойылып бітпейінше Ешуа найзасын созып тұрған қолын төмен түсірген жоқ.[*] 27Жаратқан Иенің Ешуа арқылы берген бұйрығына сай Исраил сол қаланың малы мен дүние-мүлкін өздеріне олжалады.[*]

28Мұнан кейін Ешуа Айды өртеп, оны үнемі қаңырап жатқан үйіндіге айналдырды. Ол күні бүгінге дейін солай. 29Сонымен қатар Ешуа Ай патшасын өлтіріп, денесін ағашқа[†] түйреп, кешке дейін іліп қойды. Күн батуға айналған кезде Ешуа бұйрық беріп, патшаның сүйегін ағаштан түсіртіп, қала қақпасының алдына тастатты. Халық сүйекке көп тас лақтырып, үстіне үйіп тастады. Сол зор тас үйіндісі күні бүгінге дейін бар.


Құдайдың Келісімінің Гебал тауында қайтадан бекітілуі

30Сол кезде Ешуа Гебал тауында[*] Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге арнап құрбандық үстелін[†] тұрғызды. 31Осыны Жаратқан Иенің қызметшісі Мұсаның исраилдіктерге өсиеттеп берген нұсқауына сай істеді. Мұсаның Таурат заңы[†] кітабында жазылғандай,[*] құрбандық үстелі ешқандай темір құралмен өңделмеген бүтін тастардан салынды. Халық оның үстінде Жаратқан Иеге арнап шалынып өртелетін және Онымен қарым-қатынастарына ризашылық білдіретін сый-тартуларын ұсынды.

32Сол жерде Ешуа исраилдіктердің көз алдында Мұса арқылы берілген Таурат заңын арнайы тастарға көшіріп жазды.[*] 33Мұнан кейін бүкіл Исраил халқы: исраилдік болып туғандар мен оларға қосылған жат жұрттықтар, рубасылары, басқарушылары, төрешілері, барлығы бірге екі топқа бөлінді. Бір топ Гәризим тауының[*] етегінде, екінші топ Гебал тауының етегінде тұрды. Екі топ бір-біріне қарама-қарсы, ал орталарында Жаратқан Иенің Келісім сандығы[†] және оны көтеріп алып жүретін леуілік діни қызметкерлер[†] тұрды. Халық мұны Жаратқан Иенің қызметшісі Мұсаның көзі тірі кезінде Исраил халқына бата беру жайлы тапсырған нұсқаулары бойынша істеді.

34Содан соң Ешуа жарылқау мен қарғыс сөздерінің бәрін дәл Таурат заңы кітабында[*] жазылғандай дауыстап оқып берді. 35Ешуа бүкіл Исраил қауымының[†] алдында Мұсаның тапсырған барлық бұйрықтарынан оқымаған бірде-бір сөз қалмады. Әйелдер мен балалар және халық арасында тұрып жатқан жат жұрттықтар да солармен бірге тұрды.

#### 9


Айлакер гибеондықтармен жасалған келісім

1Иордан өзенінің батыс жағындағы патшалар осы оқиғалар жайлы естіді. Олар — таулы аймақта және батыстағы төменгі қыраттарда, Ұлы теңіздің жағасында[*] әрі Ливанға дейін созылған жазықта тұрып жатқан хеттіктер, аморлықтар, қанахандықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктердің патшалары болатын. Бұлар осындай хабар алғанда, 2жиналып бірауыздан Ешуа мен Исраилге қарсы бірігіп соғысуға ұйғарды.

3Алайда Гибеон қаласының тұрғындары[*] Ешуаның Иерихон мен Ай қалаларына не істегені туралы естігенде, 4қулыққа басты. Олар Ешуаға елшілерін жіберіп, солардың есектеріне алба-жұлба қаптар мен тозып, жамалған шарап местерін артты. 5Адамдар аяқтарына тозған, жамау-жамау аяқкиім, үстеріне тозығы жеткен ескі киім киді. Азық-түлігі қатып, көгеріп кеткен нан болды. 6Гибеондық елшілер исраилдіктердің Ғылғал маңындағы қонысына келіп, Ешуаға және басқа исраилдіктерге:

— Біз бір алыстағы елден келіп отырмыз. Бізбен келісім[†] жасасаңыздар екен, — деді. 7Ал исраилдіктер сол хевтіктерге:

— Қалайша сіздермен келісім жасай аламыз? Мүмкін, бізге жақын осы маңда тұратын шығарсыздар? — деп күдіктенді. 8Олар Ешуаға:

— Сіздің құлдарыңыз боламыз,[*] — деп жауап берді. Ешуа олардан:

— Өздеріңіз кімсіздер? Қайдан келіп отырсыздар? — деп сұрады. 9Олар жауап қайтарып былай деді:

— Алдыңыздағы құлдарыңыз өте қашықтағы бір елден Құдайыңыз Жаратқан Иенің[†] ұлы атақ-даңқына бола келіп отыр. Өйткені біз Оның Мысыр елінде істеген барлық ғажап істері жайлы, 10әрі Иорданның шығыс жағындағы аморлықтардың екі патшасына істегендерінің бәрі: Хешебон патшасы Сихонды да, Аштаротта тұрған Башан патшасы Огты да қалай жеңгені туралы нақты естідік. 11Содан еліміздің рубасылары мен барлық тұрғындары бізге мына тапсырманы берді: Жолға азық-түлік сайлап алып, сапарға шығып, сол халықпен кездесіңдер! Олардан: «Сіздердің құлдарыңыз боламыз. Бізбен келісім жасасаңыздар екен!» деп өтініңдер. 12Міне, нанымыз. Осы жаққа қарай жолға шыққан кезде ол әлі суып үлгірмеген, жылы болатын, ал енді көріп отырсыздар, қатып, көгеріп кетіпті. 13Біз мына шарап құятын местерімізді толтырған кезде олар әлі жап-жаңа еді, ал енді, міне, жыртылайын деп тұр. Киім-кешегіміз бен аяқкиіміміз де ұзақ жолдан тозып кетті!

14Исраилдіктер олардың жол азықтарынан алып көрді, алайда Жаратқан Иенің еркін сұрамады. 15Содан Ешуа гибеондықтармен бейбітшілік келісімін жасап, оларды аман қалдыруға уәде беріп, қауымның[†] жетекшілері де соны антпен бекітті.

16Бірақ келісім жасағаннан үш күн өткеннен кейін исраилдіктер бұл адамдардың өздеріне жақын тұрып жатқан көршілері екенін біліп алды. 17Исраилдіктер дереу жолға шығып, үшінші күні олардың қалаларына: Гибеон, Кефира, Бегерот және Кирият-Иғарымға жетті. 18Исраилдіктер оларға шабуыл жасаған жоқ, себебі қауымның басшылары Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің атымен оларға (бейбітшілік жайлы) ант беріп қойған болатын.

Халықтың бүкіл қауымы жетекшілеріне наразы болып, күңкілдеді. 19Сол басшылары қауымға жауап беріп: «Біз Исраилдің Құдай[†] Иесінің атымен ант еткенбіз, сондықтан оларға тиісе алмаймыз. 20Енді былай істейік: оларды тірі қалдырайық, әйтпесе Жаратқан Ие оларға берген антымызды бұзғанымызға бола бізге қаһарын төгіп жүрер. 21Олар тірі қалсын, бірақ бүкіл қауым үшін отын жарып, су таситын болсын!» — деп шешті. Осылайша қауымның жетекшілері берген сөздерінде тұрды.

22Ешуа гибеондықтарды шақырып алып, оларға былай деді:

— Іс жүзінде жақын маңымызда тұрып, неге «сіздерден өте қашықта тұрамыз» деп[*] бізді алдадыңдар?! 23Соған бола сендерді қарғыс атты! Бұдан былай басыбайлы қызметші болудан ешқашан құтылмайсыңдар. Құдайымның үйі үшін отын жарып, су таситын боласыңдар! — 24Олар Ешуаға былай деп жауап берді:

— Тақсыр, біз Құдайыңыз Жаратқан Иенің өз қызметшісі Мұсаға сіздерге бүкіл елді табыстауды және ондағы тұрғындардың барлығын алдарыңыздан құртып жоқ қылуды тапсырғанын анық біліп алдық. Сондықтан сіздерге бола өміріміз үшін қатты қауіптеніп, осылай істедік. 25Енді, міне, біздің тағдырымыз сіздің қолыңызда. Сіз нені дұрыс та әділ деп тапсаңыз, соны істеңіз.

26Сонда Ешуа исраилдіктердің гибеондықтарды өлтіруіне жол бермей, оларды құтқарып қалды. 27Сол күні Ешуа оларды Исраил халқы үшін және Жаратқан Иенің таңдап алатын жерінде орнатылатын құрбандық үстелі[†] үшін отын жарып, су тасушы қызметшілер етіп қойды. Бұл күні бүгінге дейін солай.

#### 10


Шайқас кезінде күннің аспанда тоқтап тұруы

1Иерусалим патшасы Адони-Седек те Ешуаның Айды жаулап алып, тас-талқан етіп қиратқанын естіген еді. Ол, сондай-ақ, Ешуаның Иерихон қаласы мен оның патшасына әрі Ай мен оның патшасына да істегені туралы да хабардар болды. Енді ол Гибеон[*] тұрғындарының исраилдіктермен бейбітшілік келісімін[†] жасап, олардың арасында тұрып жатқандарын да біліп алды. 2Сонда Иерусалим патшасы және оның халқы қатты қорқып кетті. Себебі Гибеонның өзі патшасы бар қалалардың біріндей үлкен және тұрғындары Ай қаласынан да көп болатын. Гибеонның ер азаматтарының бәрі мықты да батыл жауынгерлер еді. 3Сондықтан Иерусалим патшасы Адони-Седек Хеброн патшасы Хоғамға, Ярмут патшасы Пирамға, Лахыш патшасы Япияхқа және Еглон патшасы Дебірге мынадай сәлем жіберді: 4«Өрлеп келіп, Гибеонға шабуыл жасауға қол ұшын берсеңіздер екен! Өйткені олар Ешуамен және Исраил халқымен бейбітшілік келісімін жасапты».

5Сонымен аморлықтардың Иерусалим, Хеброн, Ярмут, Лахыш, Еглон қалаларының бес патшасы барлық жасақтарын жинап, Гибеонға аттандырды. Олар Гибеонның маңында қостарын тігіп, қалаға қарсы шабуыл жасады.

6Гибеондықтар Ғылғалдағы қонысында тұрған Ешуаға хабар жіберіп: «Тақсыр, бізге, сіздің құлдарыңызға, қолғабыс беруден бас тартпасаңыз екен! Тезірек бізге жетіп, көмектесе көріңіз! Таулы аймақта тұратын аморлықтардың барлық патшалары бірігіп, бізге қарсы аттанып келді!» — деп өтінді.

7Ешуа күллі жасақшыларын, барлық мықты да батыл жауынгерлерін ертіп алып, Ғылғалдан Гибеонға өрлеп барды. 8Жаратқан Ие[†] Ешуаны: «Бұлардан қорқушы болма! Мен оларды сенің қолыңа тапсырып қойдым. Ешқайсысы да саған қарсы тұра алмайды!» — деп жігерлендірген болатын.

9Ешуа жасағымен түні бойы жедел жүріп отырып, жауларына тұтқиылдан бас салды. 10Жаратқан Ие аморлықтарда Исраилден зор үрей туғызып, исраилдіктер Гибеонның маңында жауға қатты соққы берді. Оларды Бет-Хорон асуына апаратын жолдың бойымен қуа отырып, Әзека, Макед деген жерлерге жеткенге дейін көбін қырып тастады. 11Жау Исраил жасағынан қашып, Бет-Хорон асуынан өтіп, төмен түсіп бара жатқан кезде, олар Әзекаға жеткенге дейін Жаратқан Ие үстеріне аспаннан[†] үлкен бұршақ тастарды жаудырды. Исраилдіктердің семсерлерінен қаза тапқандардан гөрі аспаннан жауған бұршақтардан қырылғандар көбірек болды.

12Жаратқан Ие аморлықтарды исраилдіктердің қолдарына тапсырған күні Ешуа бүкіл Исраил жасағының көз алдында Жаратқан Иеге сиынып: «Күн Гибеон үстінде тоқтай тұрсын, ай да Аялон аңғары үстінде аялдай тұрсын», — деп мінажат етті. 13Сонда халық жауларын жазалап болғанға дейін күн мен ай тоқтап тұрды. Бұл оқиға жайында «Яшардың кітабында»[*] жазылған.

Сол кезде күн дәл төбеде тұра қалып, шамамен бір күн бойы батуға асықпады. 14Жаратқан Иенің пенденің сөзіне құлақ асып, оның айтқанын осылайша орындаған бұрын-соңды бірде-бір күн болған емес. Себебі шынымен Жаратқан Иенің Өзі Исраил үшін соғысты. 15Ақыр соңында Ешуа Исраилдің бүкіл жасағымен Ғылғалдағы ел қонысына қайта оралды.[*]


Бес патшаның жазалануы

16Ал осы аралықта аморлықтардың жаңағы бес патшасы[*] қашып кетіп, Макед үңгіріне барып тығылған болатын. 17«Сол бес патша өздері тығылып жатқан Макед үңгірінен табылды» деген хабар Ешуаға жеткенде, 18ол былай деп бұйырды: «Дәу тастарды үңгірдің аузына домалатып жауып тастап, күзетшілер қойыңдар! 19Қалғандарың тоқтамай, жауларыңды қуып, артынан шабуылдаңдар! Олардың өз қалаларына кірулеріне жол бермеңдер! Құдайларың Жаратқан Ие оларды сендердің қолдарыңа тапсырып отыр!»

20Осылайша Ешуа бастаған исраилдіктер аморлықтарға қатты соққы беріп, оларды талқандап жойды. Жаудың азғана адамы өздерінің бекіністі қалаларына қашып кетті. 21Ал исраилдіктер Макед үңгірінің жанында қосын тіккен Ешуаға аман-есен қайта оралды. Бұдан былай оларға қарсы бір сөз айтуға ешкімнің де дәті бармады.

22Ешуа: «Үңгірдің аузын ашып, сол бес патшаны үңгірден шығарып, алдыма алып келіңдер!» — деп бұйырды. 23Жасақшылар солай істеді де, бес патшаны: Иерусалим, Хеброн, Ярмут, Лахыш, Еглон қалаларының патшаларын үңгірден шығарып, Ешуаның алдына алып келді. 24Сол кезде Ешуа Исраилдің күллі ер адамдарын жинап алып, өзімен бірге аттанған қолбасшыларға: «Бері келіңдер, аяқтарыңды мына патшалардың мойындарына қойыңдар!» — деп бұйырды. Қолбасшылар жақындап келді де, аяқтарын солардың мойындарына қойды.

25Ешуа оларға: «Еш нәрседен қорқып, уайымдамаңдар! Қайратты да батыл болыңдар! Сендерге қарсы соғысқан барлық жауларыңа да Жаратқан Ие солай істейді», — деді. 26Содан соң Ешуа патшаларды өлтіріп, денелерін бес ағашқа[†] ілгізіп, кешке дейін солай қалдырды. 27Күн бата бастағанда Ешуаның бұйрығымен олардың сүйектері төменге түсіріліп, өздері тығылған үңгірге тасталды.[*] Үңгірдің аузы дәу тастармен бекітілді. Сол тастар күні бүгінге дейін сонда.

28Сол күні Ешуа Макед қаласын да басып алды. Ол қаланың патшасы мен тұрғындарының бәрін семсердің жүзімен қырып-жойып, бірде-бір тірі жан қалдырмады. Иерихонның патшасына істегенін[*] ол Македтің патшасына да істеді.


Оңтүстіктегі қалаларды иемдену

29Содан соң Ешуа Исраилдің бүкіл жасағын бастап Македтен шығып, Либнаға аттанып, оған шабуыл жасады. 30Жаратқан Ие Либнаны да патшасымен бірге Исраилдің қолына тапсырды. Исраилдіктер қаланың патшасы мен барша тұрғындарын семсердің жүзімен қырып-жойып, бірде-бір тірі жан қалдырмады. Ешуа Иерихонның патшасына істегенін[*] Либнаның патшасына да істеді.

31Мұнан кейін Ешуа Исраилдің бүкіл жасағын бастап Либнадан шығып, Лахышқа аттанды да, қаланы қоршап, оған да шабуыл жасады. 32Жаратқан Ие Лахышты исраилдіктердің қолына тапсырып, олар қалаға екінші күні ие болды. Содан олар Либнаның халқын семсердің жүзімен қырғандай, Лахыштың халқын да қырып-жойып, бірде-бір тірі жан қалдырмады. 33Гәзердің патшасы Һорам Лахыш қаласына көмекке келе жатқан болатын. Ешуа оның жасағына қатты соққы беріп, бірде-бір тірі жан қалдырмады.

34Содан Ешуа Исраилдің бүкіл қарулы күшін ертіп Лахыштан Еглонға аттанды. Олар сол қаланы да қоршап, оған шабуыл жасап, 35сол күні ие болды. Лахышта істегеніндей ондағы барлық тірі жанды да семсердің жүзімен түгелдей қырып-жойды.

36Бұдан кейін Ешуа Исраилдің бүкіл жасағын бастап Еглоннан Хебронға өрлеп барып, сол қалаға да шабуыл жасап, 37ие болды. Олар оның патшасын да, қаланың өзіндегі және оған қарасты елді мекендердегі адамдарды да семсердің жүзімен қырып-жойды. Ешуа Еглонда істегеніндей, Хебронда да бірде-бір тірі жан қалдырмай, барлығын да жойып жіберді.[*]

38Содан соң Ешуа Исраилдің бүкіл жасағын ертіп, артқа бұрылды да, Дебир қаласына жетіп, оған шабуыл жасады. 39Олар қаланы оған қарасты қалаларымен қоса иемденіп алды да, Дебирдің патшасын қолға түсіріп, барлық тұрғындарын бірде-бір тірі жан қалдырмастан семсердің жүзімен қырып-жойды. Ешуа Хеброн мен Либнаны патшаларымен қоса қалай жойған болса, Дебирді де патшасымен қоса дәл солай жойып жіберді.

40Осылай Ешуа бүкіл елді: таулы аймақтардың, оңтүстіктегі иен даланың, батыстағы төменгі қыраттардың және тау беткейлерінің тұрғындары мен олардың патшаларын жеңіп шықты. Ешуа бірде-бір тірі жан қалдырған жоқ, Исраилдің Құдай[†] Иесі әмір еткендей, барлығын толығымен жойды. 41Ешуа оларды Қадеш-Барниден Газаға дейінгі аралықта, бүкіл Гөшен аймағында[*] және сол жерден Гибеонға дейінгі аралықта тізе бүктірді. 42Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие Исраил үшін Өзі соғысып жүргендіктен, Ешуа осы барлық патшалар мен олардың жерін бір жорықта-ақ қолға түсірді.

43Бұдан соң Ешуа Исраилдің бүкіл жасағымен бірге өздерінің Ғылғалдағы қонысына қайта оралды.

#### 11


Солтүстіктегі одақтасқан патшалардың жеңілуі

1Солтүстіктегі Хасор қаласының патшасы Ябин оңтүстік қалаларының күйрегендері туралы естігенде, мына патшалар мен халықтарға жедел хабар жіберді: Мадонның патшасы Жобабқа, Шимрон мен Ахшаптың патшаларына, 2әрі солтүстіктегі таулы аймақта, Кінерет көлінің[*] оңтүстігіндегі Иорданның алқабында, батыстағы төменгі қыраттарда және батыс жақтағы таулы Дорда[*] билік құрған патшаларға, 3сондай-ақ, шығыс пен батыс қанахандықтарға, аморлықтарға, хеттіктерге, перездіктерге, таудағы ебустіктерге және Хермон тауының етегіндегі Миспаның маңында тұратын хевтіктерге. (Осылардың бәріне Ябин патша хабар жіберіп оларды Исраил халқына қарсы соғысуға шақырды.) 4Сонда бұл патшалар барлық сарбаздарын әрі көптеген аттары мен соғыс күймелерін ертіп шайқасқа аттанды. Олардың жасақтары жиналғанда саны теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай шексіз көп болды. 5Осы патшалардың бәрі Исраилге қарсы шайқасу үшін Мером су көздерінің маңында жиналып, қостарын тікті.

6Жаратқан Ие[†] Ешуаға тіл қатып былай деді: «Олардан қорқушы болма! Ертең осы уақытта Мен Өзім осылардың барлығын Исраилдің алдында қырып-жоямын. Олардың аттарының тілерсектерін қиып, соғыс күймелерін өртеп жібер!»

7Содан Ешуа барлық жасақшыларын ертіп Мером су көздеріне аттанып, сол жауларынан тұтқиылдан тап берді. 8Жаратқан Ие оларды Исраилдің қолына тапсырып, исраилдіктер оларға күйрете соққы берді; оларды үлкен Сидон қаласына дейін, әрі Мисрепот-Майымға және шығыстағы Миспа аңғарына дейін қуып барып, бірде-бір тірі жан қалдырмай қырып-жойды. 9Ешуа Жаратқан Иенің айтқанын жүзеге асырып олардың аттарының тілерсектерін қиып, соғыс күймелерін өртеп жіберді.

10Мұнан кейін Ешуа кері бұрылып, Хасор қаласын қолға түсіріп, патшасын семсермен өлтірді. Себебі Хасор (Исраилге қарсы соғысқан) осы патшалықтардың басы болған еді. 11Исраилдіктер бүкіл қала тұрғындарын бірде-бір тірі жан қалдырмай семсердің жүзімен қырып-жойып, Хасор қаласын түгелдей өртеп жіберді.

12Сонымен қатар Ешуа сол өзге патшаларды және олардың қалаларының бәрін де қолға түсірді. Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса бұйырғандай,[*] Тәңір Иенің қарғысына ұшыраған оларды семсердің жүзімен қырып-жойды. 13Ал исраилдіктер төбе бастарында орналасқан бұл қалалардың тек Ешуа өртеп жіберген Хасордан басқа ешқайсысын өртеген жоқ. 14Исраилдіктер сол қалалардың мал-мүлкін олжалады, бірақ олардың адамдарын бірде-бір тірі жан қалдырмай семсердің жүзімен құртты. 15Жаратқан Ие Өзінің қызметшісі Мұсаға бұйырғандарды Мұса Ешуаға тапсырған еді. Ешуа соларды жүзеге асырып, Жаратқан Иенің Мұсаға берген бірде-бір бұйрығын орындаусыз қалдырған жоқ.


Ешуаның жеңістерінің нәтижесі

16Осылай Ешуа мына елдің барлығын да қолға түсірді: (Яһудадағы) таулы жерді, оңтүстіктегі Негевте орналасқан күллі елсіз даланы, (соның шығыс жағындағы) Гөшен қаласының бүкіл жерін, батыстағы төменгі қыраттарды, Иорданның алқабын, (солтүстік) Исраилдің таулы аймағы мен төменгі қыраттарын. 17Бұл жер (оңтүстіктегі) Сейірге қарай өрлеп баратын жолдағы Халақ тауынан бастап, Хермон тауының түбінде орналасқан Ливан аңғарындағы Бағал-Ғадқа дейін созылды.[*] Ешуа ондағы барша патшаларды қолға түсіріп, көздерін құрту үшін, 18олармен ұзақ уақыт соғыс жүргізді. 19Гибеон қаласын мекендейтін хевтіктерден[*] басқа бірде-бір қала исраилдіктермен бейбітшілік келісімін[†] жасаған жоқ. Өзге қалалардың барлығы күшпен алынды, 20өйткені Жаратқан Иенің Өзі жүректерін қасарыстырып қойғандықтан, олар Исраилге қарсы соғысқа шықты. Олар Жаратқан Иенің қарғысына ұшыраған соң, Оның Мұсаға бұйырғанына сай ешқандай аяусыз қырылып-жойылуға тиіс болды.

21Сол уақытта Ешуа (жасақшыларын ертіп) Хеброн, Дебир, Анаб қалаларының таулы аймағы және Яһуда мен Исраилдің барлық басқа тауларына аттанды да, сонда тұратын Анақтың алып ұрпақтарының[*] көзін құртты. Исраилдіктер Тәңір Иенің қарғысына ұшыраған солардың өздерін де, қалаларын да қырып-жойды. 22Содан исраилдіктердің жерінде Анақтың ұрпақтарының ешқайсысы қалмай, тек Газа, Ғат пен Азот[*] қалаларында тұратындары ғана тірі қалды.

23Осылай Ешуа Жаратқан Иенің Мұсаға бұйырғандарының барлығына сәйкес бүкіл елді иемденіп алды. Оны исраилдіктерге өздері жататын рулары бойынша мұралық меншіктеріне үлестіріп берді.

Сонымен соғыс бітіп, елде тыныштық орнады.

#### 12


Жеңілген патшалардың тізімі

1Исраилдіктердің бұған дейін жеңіп шығып, Иорданның шығыс жағындағы Арнон аңғарынан Хермон тауына дейін, Иорданның алқабының шығыс жағындағы иен даланы қосқандағы жерлерін иемденіп алған патшалар мыналар: 2алғашқысы аморлықтардың Хешебонда тұрған патшасы Сихон еді. Ол Арнон аңғарының шетіндегі Арогерден және сол аңғардың ортасындағы қаладан бастап, аммондықтардың шекарасындағы Ябок өзеніне дейінгі аралықта билік құрды. Бұл аймақ — Ғилақад өлкесінің жартысы. 3Сихон, сондай-ақ, (солтүстіктегі) Ғалилея (Кінерет) көлінің батыс жағалауынан бастап, (оңтүстіктегі) Өлі теңізге,[*] яғни Тұзды теңізге, дейінгі аралықта, әрі Бет-Ешимотқа, оңтүстікте орналасқан Писга тауының етегіне қарай созылған Иордан алқабына билік жүргізді.

4Екіншісі Башанның патшасы Ог еді. Ол рафалықтар[*] әулетінің соңғыларының бірі еді. Огтың басты қалалары Аштарот пен Едірей болатын. 5Ог патша Хермон тауы мен Салхаға, гешурліктер мен махалықтардың жеріне дейінгі бүкіл Башан аймағына және Хешебон патшасы Сихонның жерімен шекаралас жатқан Ғилақад өлкесінің жартысына билік құрған еді. 6Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Мұса мен Исраил халқы осы екі патшаны жеңіп шыққаннан кейін Мұса осы жерді Рубен мен Ғад руларына және Манаса руының жартысына мұралық меншікке үлестіріп берді.

7Ал Ешуа мен исраилдіктер Иорданның батыс жағында жеңген патшалардың жерлері (солтүстіктегі) Ливан аңғарындағы Бағал-Ғадтан бастап, (оңтүстіктегі) Сейірге қарай өрлеп баратын жолдағы Халақ тауына дейінгі аралықта орналасқан болатын. Ешуа солардың жерлерін Исраилдің өзге руларына үлестіріп берді. 8Сол жерлер мыналар: таулы аймақ, батыстағы төменгі қыраттар, Иорданның алқабы, тау беткейлері, (Яһудадағы) елсіз дала, оңтүстіктегі иен дала (Негев), яғни хеттіктер, аморлықтар, қанахандықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктердің жерлері.

9Сонымен Исраил жеңіп шыққан патшалардың қалалары мыналар, әрбір қаланың бір-бірден патшасы болды: Иерихон, Бетел маңындағы Ай, 10Иерусалим, Хеброн, 11Ярмут, Лахыш, 12Еглон, Гәзер, 13Дебир, Гәдер, 14Хорма, Арад, 15Либна, Адуллам, 16Макед, Бетел, 17Таппуах, Хефер, 18Әфек, Лашарон, 19Мадон, Хасор, 20Шимрон-Мером, Ахшап, 21Тағанах, Мегидо, 22Кедес,[*] Қармил тауының түбіндегі Жоқнеам,[*] 23таулы Дор жеріндегі Дор,[*] Ғылғалдағы Ғойым[*] 24және Тирса. Барлық патшалардың ұзын саны отыз бір.

#### 13


Халық әлі де иемденуге тиісті аймақтар

1Ешуаның жасы келіп, қартайған кезінде Жаратқан Ие[†] оған тіл қатып былай деді:

— Жасың ұлғайып, қартайып келесің. Ал елдің исраилдіктер иемденбеген жері әлі де көп.

2Иемдену қажет аймақтар мыналар: біріншіден, філістірлер мен гешурліктердің[*] жерлері: 3Мысырдың шығыс жағындағы Шихор[*] өзенінен Әкронның[*] солтүстігіндегі шекарасына дейін созылған аймақ, ол қанахандықтардың жері болып саналады. Філістірлердің бес әміршісі[†] билік жүргізген Газа, Азот, Ашкелон, Ғат, Әкрон атты қалалары әрі оңтүстіктегі ауилықтардың[*] жері де осы аймаққа кіреді. 4Сондай-ақ, қанахандықтардың (солтүстіктегі) бүкіл жері, сидондықтарға тиісті Меарадан аморлықтарға тиесілі Әфектің шегіне дейінгі өлке, 5гебалдықтардың жері, Хермон тауының етегіндегі Бағал-Ғадтан Лебо-Хаматқа[*] дейінгі бүкіл шығыс Ливан 6және Ливаннан Мисрепот-Майымға[*] дейінгі таулы аймақтың күллі тұрғындары әрі барлық сидондықтар мекендеген жер де әлі иемделінген жоқ. Мен Өзім бұларды Исраилдің үрім-бұтағының алдынан қуып шығамын. Менің өзіңе бұйырғаныма сай, сен міндетті түрде осы елді исраилдіктерге мұралық меншікке үлестіріп бер. 7Сонымен осы елді тоғыз руға және Манаса руының жартысына мұралық меншікке үлестіріп бер.


Иорданның шығыс жағындағы жердің үлестірілуі

8Манаса руының екінші жартысына және Рубен, Ғад руларына мұралық жерлері Жаратқан Иенің қызметшісі Мұсаның үлестіргеніне сай Иордан өзенінің арғы, шығыс жағынан тиді.

9Бұл жер Арнон аңғарының шетіндегі Арогерден және сол аңғардың ортасындағы қаладан басталды. Ол Медебадан әрі қарай орналасқан Дибон қаласына дейін созылған бүкіл жон даланы, 10сонымен қатар аморлықтардың Хешебонда билік құрған патшасы Сихонның қарамағында болған, аммондықтардың шекарасына дейін орналасқан күллі қалаларын да қамтыды. 11Сондай-ақ, Ғилақадты, гешурліктер мен махалықтардың бүкіл аймағын, Хермон тауы мен Салхаға дейінгі барлық Башан аймағын, 12яғни Аштарот пен Едірейде Башан жеріне билік құрған Огтың бүкіл патшалығын, қамтыды. Ог Рафаның ұрпақтары деп аталатын алыптар нәсілінен қалған соңғы адамдардың бірі еді. Мұса оларды да жеңіп, елден аластатқан болатын. 13Ал гешурліктер мен махалықтарды исраилдіктер қуып шығарған жоқ, олар әлі күнге дейін Исраил елімен бірге тұрып келді.[*]

14Тек Леуі руына Мұса мұралық жер берген жоқ. Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие уәде еткендей, Өзіне ұсынылған құрбандықтардың арнайы бөліктері леуіліктерге[†] тиісті мұралық үлес болады.[*]


Рубен руының жер үлесі

15Мұса Рубен руына әулеттері бойынша үлестіріп берген жер мынау: 16Арнон аңғарының шетіндегі Арогер қаласынан және аңғардың ортасындағы қаладан басталып, Медеба маңындағы бүкіл жон дала, 17Хешебон мен оның жон далада орналасқан барлық қалалары: Дибон, Бамот-Бағал, Бет-Бағал-Меон,[*] 18Яхас, Кедемот, Мефағат, 19Кириятаим, Сибма, аңғардағы төбеде орналасқан Серет-Шахар және 20Бет-Пеғор қалалары, сонымен қатар Писга тауының етектері және Бет-Ешимот. 21Осылайша жон даладағы барлық қалалар әрі аморлықтардың Хешебонда билік құрған патшасы Сихонның бүкіл патшалығы Рубен руына берілді.

Мұса кезінде Сихон патшаны және сол елде тұрып жатқан мадияндықтардың Еуи, Рекем, Сур, Хур және Реба деген көсемдерін жеңген болатын. 22Исраилдіктер шайқаста жеңіп шыққан бұл жауларына қоса, сәуегейшілікпен айналысатын Беғор ұлы Балағамның да көзін құртты.[*]

23Рубендіктерге бөлінген жердің батыс шекарасы — Иордан өзені. Сонымен Рубеннің ұрпақтарына әулеттері бойынша мұралық меншікке берілген жер, міне, осы қалалар мен оларға қарасты елді мекендерді қамтыды.


Ғад руының жер үлесі

24Мұса Ғад руына әулеттері бойынша үлестіріп берген жер мынау: 25Жазер аймағы, Ғилақад аймағындағы барлық қалалар және Рабба қаласының алдындағы Арогерге дейінгі Аммон елі, 26Хешебоннан Рамат-Миспа мен Бетонимге дейінгі және Маханайымнан Дебирдің шекарасына дейінгі жер, 27әрі аңғардағы Бет-Ғарам, Бет-Нимра, Соқот, Сафон әрі Хешебон патшасы Сихонның билігінің қалған бөлігі. Бұлар Иорданның шығыс жағында, Кінерет (яғни Ғалилея) көліне дейін созылған аймақта орналасқан. 28Осылайша ғадтықтарға әулеттері бойынша мұралық меншікке берілген жер осы қалаларды әрі оларға қарасты елді мекендерді қамтыды.


Манаса руының жартысының шығыстағы жер үлесі

29Мұса Манаса руының жартысына әулеттері бойынша үлестіріп берген жер мынау: 30Маханайымнан бастап, бүкіл Башан аймағын, Башанның патшасы Огтың билігіндегі барша жерді және Башандағы Жайыр қоныстарын, барлығы алпыс қаланы қамтитын аймақ, 31бұған қоса Ғилақад аймағының жартысы, Аштарот және Едірей. Бұлар Ог патшаның Башандағы басты қалалары болған еді. Осы жер Манаса ұлы Махырдың үрім-бұтағының жартысына әулеттеріне сай үлестірілді.


32Сонымен халық Иерихонға қарама-қарсы, Иорданның шығыс жағындағы Моабтың елсіз алқаптарында[*] болғанда Мұса пайғамбар[†] үлестірген мұралық жерлер, міне, осылар. 33Ал Леуі руына Мұса мұралық меншікке жер берген жоқ. Өйткені Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің уәдесіне сай, олардың «мұралық үлесі» Оның Өзі болды.[*]

#### 14


Иорданның батыс жағындағы жердің үлестірілуі

1Қанахан елінде исраилдіктер мына жерлерді мұралық меншікке қабылдап алды. Соларды оларға діни қызметкер[†] Елазар, Нұн ұлы Ешуа және Исраилдің рубасылары үлестірді. 2Жаратқан Ие[†] Мұса арқылы бұйырғандай, тоғыз руға және тағы бір рудың жартысына мұралық жерлері жеребе тасталып белгіленді.[†][*] 3Себебі Мұса кезінде екі руға және басқа бір рудың жартысына мұралық жерлерін Иорданның шығыс жағынан белгілеген болатын. Ал леуіліктерге[†] ол осы рулар қатарлы мұралық жер бөліп берген жоқ. 4Жүсіптен екі ру: Манаса мен Ефрем тараған еді. Сонымен леуіліктерге елден өздерінің мұралық аймағы үлестірілмей, тек тұруға қалалар және малдарын бағуға жайылымдар ғана бөлінді.[*] 5Осылайша исраилдіктер Жаратқан Иенің Мұса арқылы бұйырғанына сәйкес елді бөліп алды.


Хебронның Халептің әулетіне белгіленуі

6Бірде Яһуда руының біраз адамы Ғылғалда Ешуаға жақындап келді. Сонда араларындағы Кенез ұрпағы Ефунне ұлы Халеп оған былай деді:

— Құдайдың таңдаған адамы[*] Мұсаға Жаратқан Ие сіз екеуіміз туралы Қадеш-Барнидің маңында не дегенін өзіңіз жақсы білесіз. 7Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса мені Қадеш-Барниден елді барлап келуге жібергенде қырық жаста болатынмын. Елді барлап, көріп-білгенімді шынайы айтып келдім. 8Барлауға бірге өрлеп барған басқа бауырластарымыздың айтып келген сөздері халықтың зәре-құтын ұшырды.[*] Ал мен Құдайым Жаратқан Иенің жолымен толығымен жүрдім. 9Сондықтан да сол күні Мұса маған мынадай уәде еткен еді: «Сен Құдайым Жаратқан Иеге толықтай сенімді болғандығыңнан, сенің аяқ басып келген жерің өзіңнің және ұрпақтарыңның тұрақты меншігі болады». 10Ал енді, Мұсаның осыны айтқанынан бері қырық бес жыл өтті. Алайда біздер — Исраил халқы айдаланы кезіп жүрген осы уақыт бойы Жаратқан Ие Өзінің уәдесі бойынша мені аман-есен сақтап келді. Міне, жасым сексен беске келсе де, алдыңызда тұрмын. 11Мұса мені елді барлауға жіберген кездегідей қазір де мықтымын. Сол кездегідей қазір де шайқасқа шығып, соғысуға әлім жетеді. 12Сізден өтінерім: Жаратқан Ие сол кезде уәде еткен таулы аймақты маған табыстай көріңіз! Кезінде сіз Жаратқан Иенің берген уәдесін өзіңіз естігенсіз. Бұл жерді Анақтың ұрпақтары мекендейді, олардың қалалары үлкен және күшті бекітілген. Алайда Жаратқан Ие Өзі айтқандай маған жар болса, оларды қуып шыға аламын.

13Сонда Ешуа Ефунне ұлы Халепке батасын беріп, оған мұралық меншік ретінде Хеброн қаласын табыстады. 14Сол заманнан бері күні бүгінге дейін Хеброн қаласы Кенез ұрпағы Ефунне ұлы Халепке тиісті. Себебі ол Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге шын жүректен адал болған еді. 15Хеброн қаласы бұрын Анақ ұрпақтарының ішіндегі Арба деген ең алып адамның атымен Кирият-Арба[*] деп аталатын.

Осылайша соғыс бітіп, елде тыныштық орнады.

#### 15


Яһуда руының жер үлесі

1Яһуда руына әулеттері бойынша үлестірілген жер ең оңтүстікте Едом елімен шектесіп, Сін[*] атты елсіз далаға қарай созылады. 2Яһуданың оңтүстік шекарасы Өлі теңіздің[*] оңтүстігіндегі шығанақтан басталып, 3содан Шаяндар асуының[*] оңтүстік жағымен өтіп, Сін даласына дейін, сол арқылы Қадеш-Барни қаласынан оңтүстікке қарай жалғасады. Осыдан шекара Хесрон арқылы Адарға[*] көтеріліп, одан Қарқаға бұрылып, 4Асмонға жетіп, одан әрі Мысырмен шекарадағы өзеннің[*] бойымен жүріп, Жерорта теңізінің жағасында аяқталады. Яһуда руының оңтүстік шекарасы осындай.

5Шығыстағы шекара Өлі теңіздің бойымен Иорданның оған құятын атырауына дейін созылады. Яһуданың солтүстік шекарасы Иордан атырауындағы теңіз шығанағынан басталып, 6Бет-Хоғылаға дейін көтеріліп, Бет-Арабаның солтүстік жағынан өтіп, «Боханның тасы» деген жерге дейін ұласады. Бохан Рубеннің ұлы еді. 7Содан шекара Ахор аңғарынан Дебирге көтеріліп, солтүстікке қарай Ғылғалға бұрылады. Ғылғал тасқынды аңғардың оңтүстік жағындағы Адумим асуына қарама-қарсы орналасқан. Осыдан шекара Ен-Шәміш бұлағына дейін созылып, Ен-Рогелге жетеді. 8Бұдан соң шекара ебустіктердің (кейінірек) Иерусалим деп аталған қаласы орналасқан төбенің оңтүстігіндегі Бен-Хенном аңғарының бойымен өрлеп, осы аңғардың батысындағы, Рефаим аңғарының солтүстік шетіндегі төбенің басына көтеріледі. 9Шекара осы төбе басынан Нептоғах су көзіне[*] жетіп, Ефрон тауындағы қалаларға дейін ұласады. Сол жерден ол Бағалахқа, яғни, Кирият-Иғарымға қарай бұрылады. 10Бұдан кейін шекара Бағалахтан батысқа, Сейір тауына[*] қарай иіліп, Иғарым, яғни, Кесалон тауының солтүстік беткейімен өтіп, Бет-Шәмішке төмендеп, Тимна арқылы өтеді. 11Содан шекара Әкронның солтүстік беткейімен өтіп, Шикеронға қарай бұрылып, Бағалах тауы арқылы өтіп, Ябниелге жетеді, одан әрі Жерорта теңізіне келіп тіреледі. 12Батыс шекарасы — сол теңіздің жағалауы.

Яһуда руына әулеттері бойынша үлестірілген жердің айнала шекарасы осындай.


Халеп пен Отниелдің мұралық жерлерін иемденуі

13Ешуа Жаратқан Иенің[†] өзіне берген бұйрығы бойынша Ефунне ұлы Халепке Яһуда руының жерінен жеке үлес берді.[*] Атап айтқанда, оған Кирият-Арбаны, яғни Хебронды, белгіледі.[†] Қаланың атындағы Арба деген есім алып Анақтың[*] атасын білдірген.

14Халеп (әулетінің ер адамдарын ертіп) Хеброннан Анақтың Шешай, Ахиман, Талмай есімді үш алып ұрпағын қуып шықты. 15Сол жақтан ол Дебир қаласының тұрғындарына қарсы өрлеп аттанды. Дебир бұрынырақ Кирият-Сефер деп аталатын. 16Халеп: «Кирият-Сеферге шабуыл жасап, оны иемденіп алған адамға мен қызым Ахсаны қосамын», — деп уәде етті. 17Халептің інісі, Кеназдың ұлы Отниел[*] сол қаланы иемденіп алды. Содан Халеп Отниелге қызы Ахсаны қосты. 18Оған ұзатылар кезде Ахса Отниелді қайын атасынан егістік жер сұрап алуға көндірді. Мұнан кейін қызы келіп, есегінен түсіп жатқанда, Халеп оған:

— Қандай бұйымтайың бар? — деді. 19Қызы:

— Бір айрықша жақсылық жасай көріңізші. Маған оңтүстіктегі[*] сусыз даланы сыйлап отырсыз. Енді соған қоса су көздерін де берсеңіз екен, — деп өтінді. Сонда Халеп Ахсаға Жоғарғы және Төменгі деп аталатын су көздерін де сыйлады.


Яһуда руының қалалары

20Яһуда руына әулеттері бойынша үлестірілген жер төмендегідей болды.

21Яһуда руының ең оңтүстікте Едом еліне жақын орналасқан қалалары мыналар: Кәбісел, Едер, Ягур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кедес, Хасор, Итнан, 24Зиф, Телем, Балот, 25Хасор-Хадата, Кериот-Хесрон, яғни Хасор, 26Амам, Шема, Молада, 27Хасар-Ғада, Хешмон, Бет-Пәлет, 28Хасар-Шуал, Бер-Шеба, Бизиотея, 29Бағалах, Иім, Әсем, 30Елтолад, Кесил, Хорма, 31Сикеләг,[*] Мадманах, Сансанна, 32Лебаот, Шилхим, Аин және Риммон. Сол аймақта Яһудаға барлығы жиырма тоғыз қала әрі оларға қарасты елді мекендер үлестірілді.

33Батыстағы төменгі қыраттарда: Ештағол, Сора, Ашна, 34Заноах, Ен-Ғанним, Таппуах, Енам, 35Ярмут, Адуллам, Сохо, Әзека, 36Шағараим, Адитаим, Гедера, яки Гедеротаим — он төрт қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 37Сенан, Хадаша, Мигдал-Ғад, 38Дилеан, Миспа, Жоқтеил, 39Лахыш, Босқат, Еглон, 40Хабон, Лахмас, Хитлис, 41Гедерот, Бет-Дагон, Нағама және Макед — он алты қала мен оларға қарасты елді мекендер; 42Либна, Етер, Ашан, 43Ифтах, Ашна, Несиб, 44Кеил, Ахзиб, Мареша — тоғыз қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 45Әкрон мен оған қарасты елді мекендер мен қоныстар, 46Әкроннан батыстағы теңізге қарай Азот қаласының маңындағы қалалар мен олардың айналаларындағы елді мекендер; 47Азотқа қарасты елді мекендер мен қоныстар, Газа әрі оған қарасты, Мысырмен шекарадағы тасқынды аңғар[*] мен Жерорта теңізінің жағалауына дейінгі аралықта орналасқан елді мекендер мен қоныстар; 48таулы аймақта: Шамир, Ятир, Сохо, 49Данах, Кирият-Санна, яғни Дабыр, 50Анаб, Ештемо, Аним, 51Гөшен, Холон мен Ғило — он бір қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 52Араб, Дума, Ешан, 53Яним, Бет-Таппуах, Әфека, 54Хумта, Кирият-Арба, яғни Хеброн, Сиор — тоғыз қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 55Мағон, Кәрмел, Зиф, Юта, 56Ізрел, Жоқтам, Заноах, 57Қайын, Гибея, Тимна — он қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 58Халхул, Бет-Сұр, Гедор, 59Мағарат, Бет-Анот, Елтекон — алты қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 60Кирият-Бағал, яғни Кирият-Иғарым мен Рабба — екі қала әрі оларға қарасты елді мекендер; 61иен далада: Бет-Араба, Міддин, Сеқаха, 62Нибшан, Тұз қаласы (Ир-Мелах) және Ен-Геди — алты қала әрі оларға қарасты елді мекендер. 63Яһуда руының адамдары Иерусалимде тұратын ебустіктерді қуып шығара алмады, содан ебустіктер осы күнге дейін Яһуданың адамдарымен бірге тұрып келеді.

#### 16


Ефрем мен Манаса руларының жер үлестері

1Жүсіптің үрім-бұтағына бөлінген мұралық жердің (оңтүстік) шекарасы Иерихон қаласының маңындағы Иордан өзенінен, Иерихонның шығыс жағындағы су көздерінен басталып, елсіз дала арқылы өтіп, Бетел төңірегіндегі таулы өлкеге дейін көтеріліп барады. 2Содан соң шекара Бетелден, яғни Лұздан,[*] архиліктердің жеріндегі Атаротқа дейін созылады. 3Одан батысқа, яфлеттіктердің жеріне қарай бұрылып, Төменгі Бет-Хорон мен Гәзер қалаларына дейін ұласып, содан Жерорта теңізіне барып тіреледі. 4Осылайша Жүсіптің ұлдары Манаса мен Ефремнен тараған екі ру мұралық жерлеріне ие болды.[*]

5Ефрем руына әулеттері бойынша үлестірілген жері мынау: оның шекарасы шығыстағы Атарот-Адардан басталып, Жоғарғы Бет-Хоронға дейін созылып, 6теңізге қарай бұрылады. Сол жердің солтүстігінде Михметах орналасқан. Содан шекара шығысқа Тағанат-Шилоға қарай бұрылыс жасап, Янохтың шығыс жағынан өтеді де, 7Янохтан Атарот пен Нағаратқа қарай төмендеп, Иерихонға жетіп, Иордан өзеніне келіп тіреледі. 8Енді шекара Таппуах деген жерден батысқа қарай Қанах жылғасына дейін барып, содан теңізге келіп тіреледі. 9Ефрем руына әулеттері бойынша үлестірілген мұралық жер, міне, осы. Сонымен қатар оған Манаса руына үлестірілген жерде орналасқан, бірақ ефремдіктерге жататын қалалар мен оларға қарасты елді мекендер де кіреді. 10Ефремдіктер Гәзер қаласын мекендейтін қанахандықтарды қаладан қуып шығара алмады. Сондықтан осы қанахандықтар әлі күнге дейін олардың арасында тұрып, Ефрем руына қызмет көрсетіп келеді.


#### 17

1Ал енді, Жүсіптің тұңғышы Манасадан тараған рудың жартысына үлестірілген жер мынау: Махыр әулеті батыл жауынгерлер болғандықтан, оларға (Иорданның шығыс жағындағы) Ғилақад пен Башан аймақтары иемденуге берілген еді. 2Манасаның қалған ұрпақтарына (Иорданның батыс жағында) әулеттері бойынша мұралық жер үлестірілді. Манасаның еркек кіндікті ұрпақтарынан Әбиезер, Хелек, Асриел, Сихем, Хефер, Шемида әулеттері тарады.


Салопахад қыздарының мұралық жерлері

3Ал Манасаның шөпшегі, Махырдың шөбересі, Ғилақадтың немересі, Хефер ұлы Салопахадта ұл болмай, Махла, Ноға, Хоғла, Мылқа, Тирса атты қыздары ғана болды. 4Бұлар діни қызметкер[†] Елазардың, Нұн ұлы Ешуаның және елдің басқа да басқарушыларының алдына келіп: «Ағайындарымызға берілгендей, мұралық жер бізге де берілсін деп Жаратқан Ие[†] Мұсаға бұйырған еді ғой»,[*] — деді. Осылайша Жаратқан Иенің бұйрығына сай, оларға мұралық жер әкелерінің еркек кіндікті туысқандары қатарлы берілді.

5Сонымен Манаса руының жері Иордан өзенінің арғы шығыс жағындағы Ғилақад пен Башан аймақтарына қоса тағы Қанахан елінің ішіндегі он аймақтан да тұратын болды. 6Себебі Манасаның сол бес немене қызы еркек кіндікті туысқандары секілді мұралық жерге ие болды. Ғилақад аймағы Манасаның басқа ұрпақтарының үлесіне тиген еді.

7Манаса руының шекарасы Аширден Сихемнің шығысындағы Михметахқа дейінгі аралықты алып жатады. Содан соң шекара оңтүстікке, Ен-Таппуахтың тұрғындарына қарай бұрылады. 8Таппуах аймағы Манаса руына, ал Манасаның шекарасындағы Таппуах қаласы Ефрем руына жатады. 9Бұл жерден шекара Қанах жылғасына, сол жылғаның оңтүстік жағына қарай бұрылады. Мұндағы қалалар Манасаның қалаларының арасында орналасса да, Ефрем руына жатады. Содан Манаса руының шекарасы жылғаның солтүстік жағымен жүріп отырып, теңізге келіп тіреледі. 10Оңтүстік жақтағы жер Ефремдікі, ал солтүстіктегісі Манасанікі. Манаса руының жерінің бір шеті теңізбен ұласып жатса, солтүстігінде Ашир, шығысында Исашар руларының жерлерімен шектеседі. 11Ал Исашар мен Ашир руларының ішіндегі Бет-Шан, Ибелам, Дор, Ендор, Тағанах, Мегидо қалаларының тұрғындары және айналаларындағы елді мекендер Манаса руына жатуға тиіс. Осындағы Дор қаласының Нафот деген қосымша аты бар.[*] 12Бірақ манасалықтар бұл қалаларды қолға түсіре алмады, сондықтан оларда қанахандықтар әлі де тұрып келеді. 13Исраилдіктер күшейіп алған кезде қанахандықтарды өздеріне міндетті жұмыс істеп, қызмет көрсетуге мәжбүрледі, бірақ оларды елден түгелдей қуып жібермеді.


Жүсіптен тараған екі рудың өтініші

14Жүсіптен тараған екі рудың басшылары[*] Ешуаға тіл қатып:

— Сіз неге бізге елден бір ғана үлес, бір ғана мұралық жер беріп отырсыз? Жаратқан Ие жарылқап, біз үлкен ел болып отырмыз ғой, — деді. 15Ешуа оларға:

— Үлкен ел екенсіңдер, Ефремнің таулы аймағы сендерге тарлық қылады екен. Онда перездіктер мен рафалықтар[*] тұрып жатқан орманды аймаққа көтеріліп барып, орманды кесіп, өздеріңе жер тазартып дайындап алыңдар, — деп жауап берді. 16Ал Жүсіп руының адамдары:

— Таулы аймақтың бізге жеткіліксіз екені рас, әрі төменгі жазықты, Бет-Шанды және Ізрел алқабын мекендейтін барлық қанахандықтардың темір соғыс күймелері бар емес пе? — деп жауап қайырды. 17Сонда Ешуа Жүсіптің үрім-бұтағы — Ефрем мен Манаса руларына:

— Сендер үлкен елсіңдер, күш-қуаттарың да мол. Сендерге тиер үлес тек біреу ғана болмайды, 18таулы, орманды аймақ та сендерге беріледі. Оны кесіп, тазартып, ең шетіне дейін иемденіп аласыңдар. Қанахандықтардың темір соғыс күймелері және зор күш-қуаты болса да, сендер оларды елден қуып шығасыңдар, — деп жігерлендірді.

#### 18


Қалған руларға жерлерін үлестіру

1Бұлардан кейін исраилдіктердің бүкіл жамағаты Шилода жиналып, киелі[†] кездесу шатырын тікті. Қанахан елі олардың билігіне өткенімен, 2исраилдіктердің әлі де мұралық жерлері үлестірілмеген жеті руы қалған еді. 3Сол себепті Ешуа исраилдіктерге былай деді: «Ата-бабаларың сиынған Құдай[†] — Жаратқан Иенің[†] өздеріңе табыстаған елін иемденуге қашанға дейін немқұрайды қарайсыңдар? 4Әр рудан маған үш-үштен адам[†] тағайындап жіберіңдер! Мен оларды бүкіл елді аралап, үлестерге бөлу мақсатында сипаттап жазып алып келуге жұмсаймын. Содан соң олар маған қайтып келеді. 5Олар елді жеті бөлікке бөлсін. Яһуда руы өзінің оңтүстіктегі жерінде, ал Жүсіптің үрім-бұтағы солтүстікте қала берсін. 6Осылайша сендер елдің жеті бөлігін сипаттап жазғаннан кейін сол баяндаманы маған осында алып келіңдер. Мен мұнда Құдайымыз Жаратқан Иенің алдында сендер үшін жеребе тастаймын.[*] 7Ал араларыңда леуіліктерге[†] арналған үлесті аймақ болмайды, себебі Жаратқан Иеге діни қызметті атқару оларға тиген үлес. Ғадтықтар, рубендіктер және Манаса руының жартысы Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса үлестірген жерлерін Иордан өзенінің шығыс жағынан алды».

8Сонымен Ешуа елді барлаушыларды жолға шығарғанда оларға нұсқау беріп былай деді: «Елді аралап, сипаттап жазып, маған келіңдер. Сонда мен осы Шилода Жаратқан Иенің алдында сендер үшін жеребе тастаймын».

Осылай Ешуа тапсырмасын берген соң, оларды жолға шығарып салды. 9Жіберілген адамдар елді аралап шығып, жеті бөлік бойынша оның қалаларын тізімге тіркеп, Шилодағы қонысында тұрған Ешуаға қайтып келді. 10Бұдан кейін Ешуа Жаратқан Иенің алдында Шилода жеребе тастап, исраилдіктерге рулары бойынша жерді үлестіріп берді.


Бунямин руының жер үлесі

11Алғашқы жеребе Бунямин руына әулеттері бойынша түсті. Оларға Яһуда мен Жүсіп руларының арасындағы жер үлестірілді. 12Буняминнің солтүстік шекарасы Иордан өзенінен басталып, Иерихонның маңындағы қыраттың солтүстік беткейінен өтіп, таулы аймақта батысқа қарай бет алып, Бет-Әбен маңындағы елсіз далаға келіп тіреледі. 13Бұл жерден шекара оңтүстікке, Лұзға, яғни Бетелге, қарай бұрылып, Лұздың жанынан өтіп, Төменгі Бет-Хоронның оңтүстігіндегі төбеде орналасқан Атарот-Адарға қарай төмендейді. 14Шекара Бет-Хоронның оңтүстігіндегі төбенің батыс жағымен оңтүстікке қарай ұласып, Яһуда руының бір қаласы — Кирият-Бағалға (демек, Кирият-Иғарымға) дейін жетеді. Бунямин руының жерінің батыс шекарасы осындай.

15Шекараның оңтүстік жағы Кирият-Иғарымның сыртқы шегінен басталып, батысқа қарай Нептоғах су көзіне ұласып, 16Рефаим аңғарының солтүстігіндегі Бен-Хенном аңғарының қарсысындағы төбенің етегіне қарай түседі. Содан шекара Бен-Хенном аңғарының бойымен төмендеп, Гибеядағы ебустіктердің (қаласының) оңтүстік беткейіне өтіп, Ен-Рогелге дейін төмендейді. 17Бұдан кейін шекара солтүстікке қарай бұрылып, Ен-Шәмішке, одан Адумим асуының алдындағы Гелилотқа дейін созылып, «Боханның тасы» деген жерге жетеді. Бохан Рубеннің ұлы болатын. 18Бұл жерден шекара Иорданның алқабының үстіндегі солтүстік беткеймен[*] жүре отырып, Иорданның алқабына түседі. 19Шекара Бет-Хоғыланың солтүстік етегімен ұласып, Өлі (яки Тұзды) теңіздің солтүстік шетінде, Иордан өзенінің Өлі теңізге құяр сағасында[*] аяқталады. Бұл жер — Иордан өзенінің оңтүстік шеті. Бунямин руының оңтүстіктегі шекарасы, осындай. 20Шығыстағы шекара — Иордан өзені.

Бунямин руына әулеттері бойынша үлестірілген мұралық жердің айнала шекаралары, міне, осылар.

21Енді мыналар Бунямин руына әулеттері бойынша берілген қалалар: Иерихон, Бет-Хоғыла, Емек-Кесис, 22Бет-Араба, Семараим, Бетел, 23Ауим, Парах, Офра, 24Кефар-Аммонай, Опни, Геба — он екі қала мен оларға қарасты елді мекендер, 25Гибеон, Рамақ, Бегерот, 26Миспа, Кефира, Моса, 27Рекем, Ирпеил, Тарала, 28Села, Елеф, Ебус, яғни Иерусалим, Гибея, Кирият[*] — он төрт қала әрі оларға қарасты елді мекендер. Әулеттері бойынша Бунямин руына үлестірілген мұралық жер, міне, осы.

#### 19


Шимон руының жер үлесі

1Екінші жеребе әулеттері бойынша Шимон руына түсті. Бұл руға үлестірілген мұралық жер Яһуда руының жерінің ішінде жататын болды. 2Шимон руына мына қалалар тиді: Бер-Шеба, яки Шеба, Молада, 3Хасар-Шуал, Балах, Әсем, 4Елтолад, Бетул, Хорма, 5Сикеләг,[*] Бет-Марқабот, Хасар-Суса, 6Бет-Лебағот, Шарухен — он үш қала әрі оларға қарасты елді мекендер, 7Аин, Риммон, Етер, Ашан — төрт қала әрі оларға қарасты елді мекендер. 8Бұларға қоса олардың айналаларындағы Бағалат-Берге, яғни Негевтегі Рамаққа, дейінгі жердегі барлық елді мекендер де берілді. Әулеттері бойынша Шимон руына берілген мұралық жер, міне, осы.

9Шимон руына мұралық жер Яһуда руының үлесінен берілді, себебі Яһуданың үлесі өздері үшін тым үлкен болатын. Сондықтан Шимонның ұрпақтарына мұралық жер Яһуданың үлесінің ішінен берілді.


Забулон руының жер үлесі

10Үшінші жеребе әулеттері бойынша Забулон руына түсті. Оларға тиген жердің шекарасы Сарыдқа дейін созылып, 11содан батысқа қарай көтеріліп, Маралаға, содан Дабешетке, одан соң Жоқнеамның қасындағы жылғаға дейін жетеді. 12Шекара Сарыдтан шығысқа бағыт алып, Қислот-Табордың жеріне[*] дейін барады да, Дабератқа дейін ұласып, одан Япияға дейін көтеріледі. 13Сол жерден шекара шығысқа қарай Ғат-Хефер мен Ита-Қасынға кесіп өтіп, Риммонға жетіп, Неяға қарай бұрылады. 14Содан соң ол солтүстікте Ханатонға қарай айналып, Ифтах-Ел аңғарына келіп тіреледі. 15Забулонның жері бұдан басқа Қаттат, Нахалал, Шимрон, Идала және Бетлехемді де — барлығы он екі қаланы әрі оларға қарасты елді мекендерді қамтиды.

16Сонымен әулеттері бойынша Забулон руының үлесіне тиген мұралық жер, ондағы қалалар мен оларға қарасты елді мекендер, міне, осылар.


Исашар руының жер үлесі

17Төртінші жеребе әулеттері бойынша Исашар руына салынды. 18Оларға тиісті жер Ізрел, Кесулот, Шунем, 19Хафараим, Шион, Анахарат, 20Раббит, Қишион, Әбес, 21Ремет, Ен-Ғанним, Ен-Хадда және Бет-Пәсесті қамтиды. 22Шекара Табор, Шахасима және Бет-Шәміштің шегімен жанасып, Иордан өзеніне барып тіреледі. Осы жердің аумағына барлығы он алты қала әрі оларға қарасты елді мекендер кіреді.

23Сонымен әулеттері бойынша Исашар руының үлесіне тиген мұралық жер, ондағы қалалар әрі оларға қарасты елді мекендер, міне, осылар.


Ашир руының жер үлесі

24Бесінші жеребе әулеттері бойынша Ашир руына түсті. 25Оның жеріне Хелқат, Хали, Бетен, Ахшап, 26Аламәлік, Амад, Мишал кіреді. Батыс шекарасы Қармил тауы мен Шихор-Либнатпен жанасып, 27содан шығысқа қарай бұрылып Бет-Дагонға дейін жетеді де, Забулонның жерімен солтүстікте орналасқан Ифтах-Ел аңғарында шектесіп, Бет-Емек пен Неиелмен де жанасады. Бұдан кейін шекара Қабулдың[*] сол жағымен өтіп, 28Еброн, Рехоб, Хаммон, Қанахқа және үлкен Сидон қаласына қарай жалғаса береді. 29Содан соң шекара Рамаққа қарай кері бұрылып, бекіністі Тир қаласына жетіп, Хосаға қарай бұрылады да, Ахзибтың маңайында[*] теңізге келіп тіреледі. 30Аширдің жеріне тағы Умма, Әфек, Рехоб — барлығы жиырма екі қала әрі оларға қарасты елді мекендер кіреді.

31Сонымен әулеттері бойынша Ашир руының үлесіне тиген мұралық жер, ондағы қалалар әрі оларға қарасты елді мекендер, міне, осылар.


Нафталим руының жер үлесі

32Алтыншы жеребе әулеттері бойынша Нафталим руына түсті. 33Нафталим руының шекарасы Хелефтен басталып, Сананымдағы дәу емен ағашы[†][*] мен Ябниел арқылы өтіп, Лақумға дейін жетеді де, Иордан өзеніне келіп тіреледі. 34Содан соң ол батысқа, Азнот-Таборға[*] қарай бұрылып, Хұқоққа беттейді. Сонымен Нафталимнің жері оңтүстікте Забулонмен, батыста Аширмен, шығыста Иордан өзенімен шектеседі.[*]

35Бекіністі қалалары: Сиддим, Сер, Хамат, Раққат, Кінерет, 36Адама, Рамақ, Хасор, 37Кедес, Едірей, Ен-Хасор, 38Ирон, Мигдал-Ел, Хорем, Бет-Анат және Бет-Шәміш. Барлығы он тоғыз қала әрі оларға қарасты елді мекендер болды.

39Нафталим руына әулеттері бойынша тиген мұралық жер, ондағы қалалар әрі оларға қарасты елді мекендер, міне, осылар.


Дан руының жер үлесі

40Жетінші жеребе әулеттері бойынша Дан руына түсті. 41Оның мұралық жеріне Сора, Ештағол, Ир-Шәміш, 42Шағалаббин, Аялон, Итла, 43Елон, Тимна, Әкрон, 44Елтеке, Гибетон, Бағалат, 45Еһуд, Бене-Берақ, Ғат-Риммон, 46Ме-Жарқон, Рақон және Яффаның[*] алдындағы аймақ кірді.

47Дан руы өзіне берілген мұралық жеріне ие бола алмай, одан айырылып қалды.[*] Сонда олар Ләшемге[*] қарсы соғысып, оны қолға түсіріп, тұрғындарын семсердің жүзімен қырып тастады. Дандықтар сол қалаға өздері қоныстанып алды да, Ләшем деген атын түп аталарының құрметіне Дан деп өзгертті.

48Дан руының үлесіне әулеттері бойынша тиген мұралық жер, ондағы қалалар әрі оларға қарасты елді мекендер, міне, осылар.


Тимпат-Серахтың Ешуаның әулетіне белгіленуі

49Елді мұралық жер етіп шекараларына сәйкес үлестіріп болғаннан кейін, исраилдіктер өз араларынан Нұн ұлы Ешуаға да мұралық жер бөліп берді. 50Жаратқан Иенің[†] бұйрығы бойынша, олар Ешуаға өзі сұраған қаласын: Ефремнің таулы аймағындағы Тимнат-Серахты[*] белгіледі.[†] Ешуа сол қаланы қайта салып, сонда орналасты.

51Діни қызметкер[†] Елазар, Нұн ұлы Ешуа және исраилдік рулардың әулет басыларының Шилода Жаратқан Иенің алдында, Оның кездесу шатырының кіреберісінде жеребе тастап үлестірген мұралық жерлері, міне, осылар. Сонымен олар жерді үлеске бөлуді аяқтады.[*]

#### 20


Бас сауғалау қалалары

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] Ешуаға тіл қатып былай деді: 2«Исраилдіктерге мынаны айт: Мен сендерге Мұса арқылы бұйырғанымдай, өздеріңе бас сауғалау қалаларын белгілеңдер.[†][*] 3Егер бір адам[†] ешқандай қара ниетсіз абайламай біреуді өлтіріп алса, ол сонда қашып барып, қаны төгілген кісінің жазалаушы туысқанынан бас сауғалай алатын болады. 4Сондай адам осы қалалардың біріне қашып барсын да, қақпасының алдына келіп, қаланың ақсақалдарына болған істі баяндап айтып берсін. Олар сол адамды қалаға қабылдап, паналайтын жер беріп, ол араларында тұратын болсын. 5Егер қаны төгілген кісінің жазалаушы туысқаны оның соңынан қуып келсе, қала тұрғындары кісі өлтірген адамды оған ұстап бермесін. Себебі ол оны бұрыннан бері өшігіп жүргендіктен емес, абайсызда өлтіріп алыпты. 6Ал кісі өлтірген адам өзінің ісі жамағаттың алдындағы сотта қаралғанға дейін, әрі сол кездегі бас діни қызметкер[†] қайтыс болғанға дейін осы қалада қалуға тиіс. Содан соң ол өзінің қашып келген қаласы мен отбасына қайтып бара алады».

7Сонда исраилдіктер мына қалаларды бас сауғалайтын жер болуға бағыштады: Нафталим руының қыратты Ғалилея жеріндегі Кедесті, Ефремнің таулы өлкесіндегі Сихемді және Яһуданың таулы жеріндегі Кирият-Арбаны, яғни Хебронды, 8әрі Иорданның арғы бетінде, Рубен руының Иерихонның шығысындағы елсіз жон далада орналасқан Бесерді, Ғад руының Ғилақад жеріндегі Рамотты және Манаса руының Башан аймағындағы Ғоланды.[*]

9Исраилдік болсын, не араларында тұрып жатқан жат жұрттық болсын, біреуді абайсызда өлтіріп алған әркім қашып барып, бас сауғалауға белгіленген қалалар, міне, осылар. Содан сол адам сот алдында тұрғанға дейін қаны төгілген кісінің жазалаушы туысқанының қолынан мерт болмайды.

#### 21


Леуіліктерге тұруға арналған қалалар

1Леуіліктердің[†] әулет басылары Қанахан еліндегі Шило қаласында діни қызметкер[†] Елазар, Нұн ұлы Ешуа және Исраил руларының әулет басыларының алдына келіп, 2«Жаратқан Ие[†] Мұса арқылы бізге өзіміз мекендейтін қалалар және малымыз жайылатын өрістер беру туралы айтқан болатын»,[*] — деген өтініш жасады. 3Сонда исраилдіктер Жаратқан Иенің берген бұйрығына бағынып, оларға өздерінің мұралық жер үлестерінен төмендегі қалаларды жайылымдарымен қоса белгілеуге[†] ұйғарды.

4Алғашқы жеребе қахат әулеттеріне түсті. Діни қызметкер Һароннан тараған леуіліктерге[*] Яһуда, Шимон, Бунямин руларының жерінен он үш қала тиді. 5Қахаттың қалған ұрпақтарына жеребе бойынша Ефрем, Дан және Манаса руының (батыстағы) жартысының жерінен он қала тиді.

6Герсонның ұрпақтарына жеребе бойынша Исашар, Ашир, Нафталим руларынан әрі Манаса руының Башан аймағындағы өзге жартысынан он үш қала тиді.

7Мераридің ұрпақтарына әулеттері бойынша Рубен, Ғад, Забулон руларынан он екі қала берілді. 8Сонымен исраилдіктер Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген бұйрығына сай осы қалаларды жайылымдарымен қоса леуіліктерге жеребе бойынша үлестіріп берді.

9Яһуда руы мен Шимон руынан исраилдіктер төмендегі қалаларды аттарын атап бөліп берді. 10Олар Леуі руының Қахат тармағына жататын Һаронның ұрпақтарына белгіленді, себебі бірінші жеребе соларға түсті. 11Осылайша Һаронның ұрпақтарына Яһуданың таулы жеріндегі Кирият-Арба, демек, Хеброн қаласы айналасындағы жайылымдарымен қоса берілді. (Қаланың атауындағы) «Арба» алып Анақтың арғы атасының есімі болатын. 12Ал Хебронға қарасты егістік жерлер мен елді мекендер Ефунне ұлы Халептің иелігіне бөлініп берілді.

13Сонымен, осы екі рудан діни қызметкер Һаронның ұрпақтарына Хеброн қаласы белгіленді. Ол абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын қала болуға да таңдалған еді. Һаронның ұрпақтарына одан басқа Либна, 14Ятир, Ештемоға, 15Холон, Дебир, 16Аин, Юта, Бет-Шәміш — барлығы тоғыз қала да жайылымдарымен қоса белгіленді.

17Бунямин руынан оларға Гибеон, Геба, 18Анатот, Алмон атты төрт қала жайылымдарымен қоса белгіленді. 19Һароннан тараған діни қызметкерлердің жайылымды қалаларының ұзын саны — он үш болды.

20Леуі руының Қахат тармағының қалған бөлігіне Ефрем руының жерінен бөлінген қалалар мыналар болды: 21Ефремнің таулы өлкесінде орналасқан, абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын Сихем қаласы және Гәзер, 22Кипсаим, Бет-Хорон — барлығы төрт қала жайылымдарымен қоса берілді.

23Дан руынан Елтеке, Гибетон, 24Аялон, Ғат-Риммон атты төрт қала жайылымдарымен қоса, 25әрі Манаса руының (Қанахан еліндегі) жартысынан Тағанах пен Ғат-Риммон атты екі қала жайылымдарымен қоса берілді. 26Осы он қала мен олардың жайылымдары Қахат тармағының қалған әулеттеріне үлестірілді.

27Леуі руының Герсон тармағына мына қалалар берілді: Манаса руының жартысынан екі қала: Башан аймағында орналасқан, абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын Ғолан қаласы және Бе-Ештера, екеуі де жайылымдарымен қоса; 28Исашар руынан: Қишион, Даберат, 29Ярмут, Ен-Ғанним атты төрт қала жайылымдарымен қоса; 30Ашир руынан: Мишал, Абыдон, 31Хелқат, Рехоб атты төрт қала жайылымдарымен қоса; 32Нафталим руынан Ғалилея өлкесінде орналасқан, абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын Кедес қаласы, Хамот-Дор, Қартан атты үш қала жайылымдарымен қоса. 33Сонымен Леуі руының Герсон тармағына әулеттері бойынша барлығы он үш қала жайылымдарымен қоса үлестірілді.

34Леуі руының қалған тармағы — Мераридің әулеттеріне мына қалалар берілді: Забулон руынан Жоқнеам, Қарта, 35Димна, Нахалал атты төрт қала жайылымдарымен қоса; 36Рубен руынан: Бесер, Яхас, 37Кедемот, Мефағат атты төрт қала жайылымдарымен қоса; 38Ғад руынан: Ғилақадта орналасқан, абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын Рамот қаласы, Маханайым, 39Хешебон, Жазер атты төрт қала жайылымдарымен қоса. 40Осылайша Леуі руының қалған үшінші тармағы — Мерариге әулеттері бойынша белгіленген қалалардың саны он екі болды. 41Сонымен Исраилдің меншікті жерінің арасынан Леуі руына жайылымдарымен қоса бөлінген барлық қалалардың саны қырық сегіз болды. 42Осы қалалардың бәрі де айналаларындағы жайылымдарымен қоса берілді.

43Осылайша Жаратқан Ие исраилдіктерге олардың ата-бабаларына антпен уәде еткен елінің барлығын табыстады. Олар елді иемденіп, оған қоныстанып алды. 44Жаратқан Ие Өзі ата-бабаларына антпен уәде еткендей, исраилдіктерге барлық жағынан да тыныштық сыйлады.[*] Оларға бірде-бір жау қарсы тұра алмады, өйткені Жаратқан Ие барша жауларын исраилдіктердің қолына тапсырып отырды. 45Жаратқан Иенің Исраил халқына берген игілікті уәделерінің бірде-біреуі орындаусыз қалмай, барлығы да жүзеге асты.

#### 22


Шығыс рулары жасақшыларының өз мекендеріне оралуы

1Сол шамада Ешуа Рубен, Ғад руларының және Манаса руының (Иорданның шығысында қоныстанған) жартысының жасақшыларын шақырып алып, 2былай деді:

— Сендер Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Мұсаның берген барлық бұйрықтарын ұстанып, менің өздеріңе айтқандарымды да бұлжытпай орындап келесіңдер. 3Ұзақ уақыт бойы, күні бүгінге дейін бауырластарыңды тастап кетпей, Құдайларың Жаратқан Иенің жүктеген міндеттерін іске асырып келдіңдер.[*] 4Міне, Құдайларың Жаратқан Ие Өзі уәде еткеніндей исраилдік бауырластарыңа тыныштық сыйлады. Енді сендер Жаратқан Иенің қызметшісі Мұсаның Иордан өзенінің шығысында үлестіріп берген жерлеріңе қайтуларыңа болады. 5Алайда Мұсаның берген өсиеттері мен Таурат заңын[†] өте мұқият орындаңдар: Құдайларың Жаратқан Иені сүйіп, Оның айтқан жолымен жүріп, бұйрықтарына бағыныңдар, әрі Онымен тығыз байланыста тұрып Оған шын жүректен, бүкіл жан-дүниелеріңмен қызмет етіңдер![*]

6Ешуа оларға ақ батасын беріп, босатып жіберді де, олар үйлеріне қайтып кетті. 7-8Мұса Манаса руының бір жартысына меншікті жерін Башан аймағынан бөліп берген болатын, әрі Ешуа сол рудың қалған жартысына жерді бауырлас руларымен бірге Иордан өзенінің батыс жағынан үлестіріп берген еді. Ешуа (шығыс жақтағы) қоныстарына қайтатын руларға ақ батасын бергенде тағы былай деді:

— Үйлеріңе орасан зор байлықты: отар-табындар, күміс, алтын, қола, темірді, көптеген киім-кешекті алып, қайта беріңдер. Жаудан түскен осы олжаны ағайын-тумаларыңмен бөлісіңдер![*]


Шығыс руларының құрбандық үстелін салуы

9Сонымен Рубен, Ғад руларының және Манаса руының жартысының жасақшылары Қанахан еліндегі Шилода өзге исраилдіктермен қоштасып, Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген бұйрығы бойынша иеленіп алған өз елдері Ғилақадқа қайтуға жолға шықты. 10Аталған рулардың адамдары Қанахан елінде Иорданға жақын орналасқан Гелилот деген жерге келгенде, Иорданның жағасында Құдайға құрбандық ұсынатын өте үлкен үстел салды. 11Өзге исраилдіктерге бұлардың Қанахан елінде, Иорданның батыс жағасындағы Гелилотта құрбандық орнын салғандары туралы хабар жеткенде, 12соларға қарсы соғыс ашу жайлы Исраилдің бүкіл қауымы[†] Шилоға жиналды.

13Олар алдымен Ғилақад аймағындағы Рубен, Ғад рулары мен Манасаның жарты руына діни қызметкер[†] Елазар ұлы Пінехесті 14және онымен бірге Исраилдің әр руынан бір-бірден он басшыны қосып, елшілікке жіберді. Бұлардың әрқайсысы исраилдік мыңдардың үстінен тағайындалған әулет басы болатын. 15Олар Ғилақад еліндегі Рубен, Ғад рулары және Манасаның жарты руына келгенде былай деді:

16— Жаратқан Иенің халқының бүкіл қауымы мынаны айтады: Сендердің Исраилдің Құдайына қарсы опасыздық жасағандарың қалай? Неге өздерің үшін тағы бір құрбандық ұсынатын орын салып алып, Жаратқан Иеден безіп, Оған қарсы бас көтердіңдер?[*] Бұларың қалай? 17Пеғор тауының маңында жасалған күнә[†][*] бізге аз болды ма? Соның кесірінен Жаратқан Иенің қауымының басына пәле түскенмен, біз өзімізді сол күнәдан әлі де тазартып болған жоқпыз ғой. 18Ал сендер бүгін Жаратқан Иеден бас тартып жатырсыңдар! Егер сендер бүгін Жаратқан Иеге қарсы бас көтерсеңдер, Ол ертең-ақ Исраил халқының бүкіл қауымына қаһарланады. 19Егер де иемденген жерлерің арам болса, онда Жаратқан Иенің меншікті жеріне, Оның жер бетіндегі тұрағы (киелі[†] шатыр) орналасқан Қанаханға көшіп келіп, арамыздан үлестеріңді алыңдар! Тек Құдайымыз Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстеліне[†] қосып тағы бір құрбандық үстелін салып алып Жаратқан Иеге және бізге қарсы бас көтермеңдер! 20Зарахтың шөбересі Ахан Жаратқан Иеге бағышталған заттардан алып опасыздық жасап, соның кесірінен Жаратқан Ие Исраилдің бүкіл қауымына қаһарланған жоқ па еді? Осы үшін өлген Аханның жалғыз өзі ғана емес қой.

21Рубен, Ғад рулары және Манасаның жарты руы Исраилдің мыңбасыларына былай деп жауап берді:

22— Жаратқан Ие — шынымен шексіз құдіретті Құдай[†], жалғыз Ол — барлық «тәңір» атаулының үстіндегі Құдай,[*] Оған бәрі де айқын. Исраил де біліп алсын! Егер біз Жаратқан Иеге қарсы опасыздық жасаған болсақ, онда бізді бүгін еш аямай жазалаңыздар.[*] 23Егер де Жаратқан Иеден кері бұрылып, бас тарту ниетімен не шалып өртейтін құрбандықтар мен астық тартуын, не Құдаймен қарым-қатынасымызға ризашылық білдіретін тартулар ұсынатын үстел салып алған болсақ, онда Жаратқан Иенің Өзі бізді сол үшін жауапқа тартсын.

24Қайта, біз осы құрбандық үстелін болашақта сіздердің ұрпақтарыңыз біздің ұрпақтарымызға: «Сендер кімсіңдер өзі? Сендердің Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге ешқандай қатыстарың жоқ» деп айтып жүре ме деген уайымнан жасадық. 25Сіздердің ұрпақтарыңыз: «Жаратқан Ие Иордан өзенін сендер — рубендіктер мен ғадтықтардың және біздің арамыздағы шекара етіп бекіткен болатын. Сондықтан сендердің Жаратқан Иеге еш қатыстарың жоқ» деулері мүмкін ғой. Осылайша олар біздің ұрпақтарымызға Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оған ғибадат етуге жол бермеулері мүмкін.

26Сондықтан біз құрбандық үстелін салып алайық дедік, бірақ ол ешқандай құрбандық шалып, өртеуге арналмаған. 27Қайта, ол біз бен сіздердің және болашақ ұрпақтарымыздың арасындағы айғақ болмақ. Ол біздің Жаратқан Иенің (кездесу шатырының) алдына барып, Оған арнап құрбандықтар шалып, өртеуге және Онымен қарым-қатынасымызға ризашылық білдіретін тартуларымыз бен өзге де сый-тартуларымызды ұсынып Оған ғибадат етуге құқығымыздың бар екендігін дәлелдемек. Осылайша болашақ ұрпақтарыңыз біздің ұрпақтарымызға: «Жаратқан Иеге еш қатыстарың жоқ!» деп айта алмайтын болады. 28Егер бізге немесе ұрпақтарымызға осылай деп айтылып жатса, онда біз былай деп жауап беретін боламыз: «Жаратқан Иенің құрбандық үстелінің біздің ата-бабаларымыз салып кеткен нұсқасына қараңдаршы. Олар бұны шалынып, өртелетін құрбандықтар мен басқа да сый-тартулар ұсыну үшін емес, сіздер мен біздерге айғақ болу үшін салған». 29Құдай Иеміздің кездесу шатырының алдында тұрған құрбандық үстелінен басқа тағы сондай бір үстелді салып Жаратқан Иеге қарсы бас көтеруден мүлдем аулақпыз.

30Діни қызметкер Пінехес, қауымның жетекшілері және Исраилдің мыңбасылары Рубен, Ғад рулары мен Манаса руының жартысының айтқандарын естігенде риза болды. 31Діни қызметкер Елазар ұлы Пінехес оларға:

— Жаратқан Иенің шынымен бізге жар екеніне көзіміз жетіп отыр. Себебі сендер Оған опасыздық жасап, исраилдіктерді Жаратқан Иенің қаһарлы сотына душар еткен жоқсыңдар, — деді. 32Содан діни қызметкер Елазар ұлы Пінехес және басшылар Ғилақад аймағындағы Рубен мен Ғад руларынан Қанахан жеріне қайта оралып, ондағы өзге исраилдіктерге бұлардың жауабын жеткізді. 33Оны естігенде мұндағы исраилдіктер де риза болып, Құдайды мадақтады. Бұдан кейін оларда рубендіктер мен ғадтықтардың жеріне барып, ойран салу жайлы сөз қозғалмады. 34Рубендіктер мен ғадтықтар сол құрбандық үстеліне «Айғақ» деген ат қойды. Себебі олар: «Бұл — Жаратқан Иенің біздің де Құдайымыз екендігінің айғағы», — деді.

#### 23


Ешуаның халық басшыларына арнаған өсиеті

1Бұдан кейін арада көп уақыт өтті. Жаратқан Ие[†] Исраилге айналаларындағы жауларының барлығынан тыныштық сыйлаған болатын. Ешуа қартайып, жасы ұлғайған еді. 2Содан бір күні Ешуа бүкіл Исраилді, яғни халықтың ақсақалдарын, рубасыларын, төрешілері мен басқарушыларын, шақырып алып, оларға былай деді:

— Міне, мен қартайып, жасым ұлғайды. 3Құдайларың Жаратқан Иенің сендер үшін елдегі барлық халықтарға не істегенінің бәрін де өз көздеріңмен көрдіңдер. Құдай[†] Иелеріңнің Өзі[*] сендер үшін соғыс жүргізді. 4Қараңдаршы, (шығыстағы) Иордан өзенінен батыстағы Жерорта теңізіне[*] дейінгі аралықта әлі де қалып қойған мына халықтардың жерін және өзім елден аластатқан халықтардың жерін сендердің руларыңа жеребе бойынша үлестіріп бердім. 5Құдай Иелеріңнің Өзі елде қалып қойған халықтарды алдарыңнан қуып шығарады. Сонда Құдай Иелерің уәде еткендей, сендер олардың жерін иемденіп аласыңдар.

6Сонымен өте берік болып Мұсаның Таурат кітабында жазылғандардың бәрін мұқият орындап, одан не оңға да, не солға да бұрылмаңдар! 7Демек, араларыңда қалып қойған халықтармен араласып кетпеңдер! Олардың табынатын жалған тәңірлерінің аттарын ауыздарыңа да алмаңдар, солардың аттарымен ант та етпеңдер! Сол жалған тәңірлерге ешқандай ғибадат етіп, иіліп табынбаңдар да! 8Керісінше, бүгінге дейін істеп келгендеріңдей, бұдан былай да Құдайларың Жаратқан Иеден ажырамастай берік ұстаныңдар!

9Себебі Жаратқан Ие үлкен де күшті халықтарды алдарыңнан қуып шығарды, солардың ешқайсысы осы күнге дейін сендерге қарсы тұрып, жеңіп шыға алмады. 10Берген уәдесіне сай, Құдай Иелерің сендер үшін Өзі соғысып жүргендіктен, әрқайсыларың жаудың мың адамын тықсырып қуасыңдар. 11Сондықтан Құдай Иелеріңді сүюге барынша ұмтылыңдар![*]

12Алайда егер Жаратқан Иеден теріс бұрылып, сол халықтардың араларыңда қалып қойған адамдарымен тығыз байланысып, қыз алысып, қыз берісіп араласатын болсаңдар, 13онда мынаны біліп қойыңдар: Құдай Иелерің осы халықтарды бұдан былай алдарыңнан қуып шығармайтын болады. Керісінше, сол халықтар өздеріңе тұзақ пен тор, еттеріңе тиген қамшы, көздеріңе кірген тікен іспетті болып, ақыр соңында сендер Құдай Иелерің өздеріңе табыстаған осы шұрайлы елден құрып кетесіңдер.

14Ал енді, адам[†] атаулы іспетті мен де бұ дүниеден өтпекшімін. Шын жүректен, бар жан дүниелеріңмен мынаны мойындауларың керек:[*] Құдай Иелеріңнің өздеріңе берген барлық игілікті уәделерінің біреуі қалмастан бәрі жүзеге асты. Оның бір сөзі де орындаусыз қалған жоқ. 15Бірақ егер Оған мойынсұнбасаңдар, онда Құдайларың Жаратқан Иенің уәде еткен бүкіл жақсылықтарының жүзеге асқандары сияқты, Жаратқан Иенің Өзі алдын ала білдірген қарғыстардың бәрі де жүзеге асатын болады. Құдай Иелерің өздеріңе табыстаған шұрайлы елінде сендерді құртып жібергенге дейін солай болады. 16Егер сендер Құдай Иелеріңнің өздеріңе өсиеттеген Келісімін[†] бұзып, бөгде тәңірлердің жолына түсіп, оларға иіліп құлшылық ететін болсаңдар, онда Жаратқан Иенің қаһары сендерге қарсы лап ете өршиді. Содан сендер Оның өздеріңе табыстаған осы шұрайлы елінен іздерің де қалмай лезде құрып кетесіңдер.

#### 24


Құдайдың Келісімінің Сихемде қайтадан бекітілуі

1Ешуа тағы да Исраилдің барлық руларын Сихем қаласына жинап, олардың ақсақалдары мен рубасыларын, төрешілері мен басқарушыларын да шақырып алды. Барлығы Құдайдың алдына келіп тұрды. 2Сонда Ешуа бүкіл халыққа арнап былай деді:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Ежелде ата-бабаларың Евфрат өзенінің арғы жағында тұрып, бөгде «тәңірлерге» құлшылық ететін.[*] Олардың араларында Тарах және оның ұлдары Ыбырайым мен Нахор да болатын. 3Сонда Мен түп аталарың Ыбырайымды сол өзеннің арғы бетінен алып шығып, бүкіл Қанахан елін аралатып алып жүріп оған жар болдым. Оның үрім-бұтағын көбейтіп, оған Ысқақты, 4ал Ысқаққа Жақып пен Есауды сыйладым. Мен Есауға меншігі болуға Сейір тауларын табыстадым, ал Жақып пен оның ұлдары Мысырға ылдилап көшті.

5Кейін Мен Мұса мен Һаронды жіберіп, Мысыр елін түрлі апаттармен күйрете соққыладым, ақырында сендерді сол елден азат етіп, алып шықтым. 6Ата-бабаларың Мысырдан көшіп шығып, Қамысты теңізге[*] жеткенде, мысырлықтар соғыс күймелерімен және салт аттыларымен оларды теңіз жағалауына дейін қуып келе жатты.[*] 7Ата-бабаларың Маған, Жаратқан Иеге, жалбарынып, көмек сұрады. Сонда Мен сендер мен мысырлықтардың арасына қараңғылық орнатып, мысырлықтардың үстіне теңізді лақ еткізіп, оларды суға көміп тастадым. Мысырға не істегенімді өз көздеріңмен көрдіңдер. Бұдан кейін ұзақ уақыт бойы елсіз далада көшіп-қонып өмір сүрдіңдер.

8Содан Мен сендерді Иорданның арғы жағын мекен еткен аморлықтардың жеріне алып келдім. Олар сендерге қарсы соғысты, бірақ Мен оларды өз қолдарыңа тапсырдым. Мен соларды алдарыңнан қырып-жойдым, ал сендер жерлерін иемденіп алдыңдар. 9Сонда Моаб патшасы Сипор ұлы Балақ Исраилге қарсы соғысуға дайындалып, сендерді қарғасын деп Беғор ұлы Балағамды шақырып алды. 10Бірақ Мен Балағамның айтқандарына құлақ түруді жөн көрмедім, сол себепті ол сендерге (қарғыс емес) қайта-қайта бата беруге мәжбүр болды. Осылайша сендерді оның қолынан құтқарып алдым.

11Содан соң сендер Иордан өзенінен өтіп, Иерихон қаласына жеттіңдер. Иерихонның тұрғындары, ал кейін аморлықтар, перездіктер, қанахандықтар, хеттіктер, гергестіктер, хевтіктер және ебустіктер де сендерге қарсы соғысты. Бірақ Мен оларды да қолдарыңа тапсырдым. 12Сендердің алдарыңнан есекара үйірлеріндей зәрелерін ұшыратын қорқыныш жібердім.[*] Сол қорқыныш аморлықтардың екі патшасын алдарыңнан қуып шығарды. Осылайша бұл жеңіске сендер семсер, садақтарыңмен шайқасып ие болмадыңдар. 13Мен сендерге өздерің тер төгіп еңбек сіңірмеген елді, өздерің салмаған қалаларды сыйладым, енді сонда тұрып жатырсыңдар. Өздерің отырғызбаған жүзім, зәйтүн бақтарының жемісін жеп жүрсіңдер.

14Ешуа халыққа тағы былай деді:

— Ендеше Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оған шын жүректен, адалдықпен қызмет етіңдер! Ата-бабаларың Евфрат өзенінің арғы жағында және Мысырда табынған жалған тәңірлерді лақтырып тастап, олардан арылыңдар! Жалғыз Жаратқан Иеге ғана қызмет ететін болыңдар! 15Ал егер Жаратқан Иеге қызмет етуді қаламасаңдар, онда ата-бабаларың Евфрат өзенінің арғы жағында табынған жалған тәңірлерге ме, немесе өздерің елдерінде тұрып жатқан аморлықтардың тәңірлеріне ме, кімге қызмет ететіндеріңді таңдап алыңдар. Ал менің өзім және отбасым — біз Жаратқан Иеге қызмет ететін боламыз.

16Сонда халық былай деп жауап берді:

— Жаратқан Иеден бас тартып, басқа тәңірлерге табынып кетуден аулақ жүрейік! 17Себебі Жаратқан Ие — біздің Құдайымыз! Ол бізді және аталарымызды Мысыр еліндегі құлдықтан азат етіп, көз алдымызда ұлы да ғажап кереметтерді[†] жасады. Жаратқан Ие бізді бүкіл жол бойы қорғап, біз елдері арқылы өтіп шыққан халықтардан аман сақтап қалып отырды ғой. 18Жаратқан Ие осы елде тұрып жатқан аморлықтар мен басқа да барлық халықтарды алдымыздан қуып шықты. Ол — біздің Құдайымыз, сондықтан біз де Жаратқан Иеге қызмет етеміз. — 19Ешуаның халыққа берген жауабы мынау болды:

— Жоқ, сендер Жаратқан Иеге (шынымен) қызмет ете алмайсыңдар. Өйткені Ол — киелі[†] Құдай[†], Өзінен басқа тәңірлеріңнің болуына еш төзбейтін Құдай.[*] Ол сендердің бас көтеріп, күнә[†] жасай бергендеріңді кешірмейді. 20Егер Жаратқан Иеден бас тартып, бөгде тәңірлерге қызмет ететін болсаңдар, онда Ол да өздеріңе бұрын жасаған игіліктеріне қарамастан сендерге қарсы шығып, жамандық жасайды да, көздеріңді құртып жоқ қылады. — 21Сонда халық Ешуаға:

— Жоқ, біз Жаратқан Иеге қызмет етеміз! — деп жауап берді. 22Ешуа оларға былай деді:

— Жаратқан Иеге қызмет етуді таңдағандарыңа сендер өздерің куәсіңдер! — Олар:

— Иә, куәміз, — деп жауап берді. Ешуа:

23— Ендеше өздеріңде бар жалған тәңірлерді лақтырып тастап аластатыңдар да, жүректеріңді Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге бағыштаңдар! — деп ескертті. 24Бүкіл халық:

— Біздер Құдайымыз Жаратқан Иеге қызмет ететін боламыз, Оның даусына құлақ асатын боламыз! — деп Ешуаға уәде берді.

25Сол күні Ешуа Сихемде халықпен Келісім[†] жасап, оларды Жаратқан Иенің ережелері мен шешімдерін орындауға мәжбүрледі. 26Ешуа осы сөздерді Құдайдың Таурат заңының[†] кітабына жазып қойды. Бұдан кейін ол бір дәу тасты алып, оны Жаратқан Иенің киелі шатырының маңында тұрған емен ағашының[†] түбіне[*] ескерткіш тас етіп орнатты да, 27бүкіл халыққа былай деп жариялады:

— Біліп алыңдар, мына тас — бізге қарсы айғақ; ол — Жаратқан Иенің бізге айтқан сөздерінің бәрін естіген куәгер іспетті. Сондықтан, егер Құдайға опасыздық жасасаңдар, осы тас сендерге қарсы айғақ болады!

28Осылай Ешуа Келісімді бекіткеннен кейін халықтың барлығын өздерінің мұралық меншіктеріне тиген жерлеріне қайтарып жіберді.


Ешуа мен Елазардың дүние салуы

29Осы оқиғалардан кейін Жаратқан Иенің қызметшісі Нұн ұлы Ешуа жүз он жасқа толып қайтыс болды. 30Оның мәйіті Ешуаның үлесіне тиген жерінде, Ефрем руының таулы аймағында орналасқан Ғағаш төбесінің солтүстік жағындағы Тимнат-Серах қаласының маңындағы қабірге қойылды.[*]

31Ешуаның тірі кезінде, әрі Жаратқан Иенің Исраил үшін істеген ұлы істерін көріп-естіген және Ешуадан кейін де өмір сүрген ақсақалдардың бүкіл заманында халық Жаратқан Иеге мойынсұнып, Оған қызмет ете берді.


32Бұрынырақ исраилдіктер Мысыр елінен алып шыққан Жүсіптің сүйегін Сихемдегі қабірге қойған еді. Осы жер танабын Жақып кезінде Сихемнің әкесі Хамордың ұлдарынан жүз мысқал күміске сатып алған болатын.[*] Сол жер Жүсіптің ұрпақтарының[*] мұралық үлесіне тиді.


33(Діни қызметкер)[†] Һарон ұлы Елазар[*] дүние салғанда оның мәйіті өзінің ұлы Пінехеске[*] Ефремнің таулы аймағынан белгіленген[†] қыраттағы қабірге[*] қойылды.

### Билер


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Кіріспе


Билер


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Исраил халқы Ешуа пайғамбардың жетелеуімен уәделі елді иемденіп алғаннан кейінгі кезеңде болған жайттар баяндалған. Жаратқан Ие Өзінің Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың ұрпақтарына Қанахан елін табыстаймын деген уәдесін орындады. Өзі Патшасы ретінде халқының арасында тұрып, оларды жарылқап, жау қолындағы бекіністі қалаларды иемденіп алуға қуат беріп отырды.

Алайда көп ұзамай халық өздерін Мысырдан құтқарып, иен далада тамақпен, сумен қамтамасыз етіп, уәделі елді табыстаған Құдайдың кереметтерін ұмыта бастады. Олар елде қалып қойған байырғы ұлттардың азғын әдеттеріне еліктеп жалған тәңірлеріне табынып кетті. Осылай олар өздерімен қасиетті Келісім жасаған Жаратқан Иеге опасыздық жасады. Сондықтан Құдай халықты жау қолына тапсырып жазалады. Келісімнің өсиеттеріне мойынсұнбасақ, біз белгілі қарғыстарға ұшыраймыз деп өздері келіскен жазалардың бірі осы болатын (Леу 26:14-45; Заң 28:15-68).

Мұндай ауыр жайттарға тап болғанда исраилдіктер өз қателерін түсініп, Жаратқан Иеден көмек сұрап жалбарынды. Ол дұғаларына құлақ асып, халқын жаудан құтқарып, елге билік айтатын адамдарды тағайындап отырды. Құдай Рухының құдіретінің арқасында осы билер керемет істер істейтін. Халық билердің көзі тірісінде Жаратқан Иенің еркіне мойынсұнып жүрді. Бірақ би дүние салғаннан кейін, олар қайтадан басқа халықтардың күнәлі істерімен айналысып кететін.

Осы жайттарда Құдай Өзінің халықты соншама қатты сүйетінін, Синайда жасаған Келісімінде берген уәделерінен таймайтынын көрсетті. Ол халқының Құдайы және Патшасы, ал олар Оның ұлылығы мен рақымын бүкіл дүние жүзіне көрсетуге тиісті меншікті халқы еді.

#### 1


Яһуда руының үлесіне тиген жерін иемдене бастауы

1Ешуа қайтыс болғаннан кейін[*] исраилдіктер Жаратқан Иеден:[†]

— Қанахандықтарға қарсы қайсымыздың бірінші болып өрлеп барып, шабуыл жасағанымызды қалайсың? — деп сұрады. 2Жаратқан Ие:

— Яһуда руы өрлеп барсын! Мен елді оның қолына тапсырып отырмын, — деп жауап берді.

3Яһуда ағайынды Шимон руына:

— Үлесімізге тиген жерге бірге өрлеп барып, қанахандықтарға қарсы соғысайық. Сонда біз де сендермен бірге үлестеріңе тиген жерге барамыз, — деп ұсынды. Шимондықтар мұнымен келісіп, яһудилермен бірге аттанды.

4Яһудилер өрлеп барғанда, Жаратқан Ие қанахандықтар мен перездіктерді олардың қолына тапсырды. Олар Безек қаласының маңында жаудың он мың адамына шабуыл жасап, күйрете соққы берді. 5Безекте олар Адони-Безек есімді патшаға тап болып, онымен шайқасты. Сонда қанахандықтар мен перездіктер ойсырай жеңілді. 6Адони-Безек қашып кетті, бірақ яһудилер оны қуып жетіп, қолға түсіріп, оның қол-аяғындағы бас бармақтары мен үлкен бақайларын кесіп тастады.

7Адони-Безек: «Аяқ-қолдарының бас бармақтары мен үлкен бақайларын өзім кестірген жетпіс патша дастарқанымның астынан тамағымның қиқымын теріп жеп күндерін көретін еді. Енді Құдай[†] істегендерімнің есесін өзіме қайтарып отыр»,[*] — деп мойындады.

Кейін яһудилер Адони-Безекті Иерусалимге[*] алып барып, ол сол қалада қайтыс болды. 8Себебі Яһуданың жасақшылары Иерусалим қаласына да шабуыл жасап, оны басып алды. Оның тұрғындарын семсердің жүзімен қырып-жойып, қаланың өзін өртеп жіберді.[*]

9Бұдан кейін яһудилер қыратты аймақты, оңтүстіктегі Негев атты иен даланы және батыстағы төменгі қыраттарды мекендейтін қанахандықтармен соғысуға аттанды. 10Олар Хебронда тұратын қанахандықтармен де шайқасып, Шешай, Ахиман және Талмайды жеңді.[*] Хебронның бұрынғы аты Кирият-Арба болатын.[*]


Отниелдің Дебирді иемденуі және Ахсаның бұйымтайы

11Сол жақтан олар Дебир қаласының тұрғындарына қарсы аттанды. Дебир бұрынырақ Кирият-Сефер деп аталатын. 12Халеп: «Кирият-Сеферге шабуыл жасап, оны басып алған адамға мен өз қызым Ахсаны қосамын», — деп уәде етті. 13Халептің інісі Кеназдың ұлы Отниел қаланы басып алды. Содан Халеп Отниелге қызы Ахсаны қосты.[*]

14Оған ұзатылар кезінде Ахса (Отниелді қайын) атасынан егістік жер сұрап алуға көндірді. Мұнан кейін Ахса келіп, есегінен түсіп жатқанда, Халеп одан:

— Ал сенің қандай бұйымтайың бар? — деп сұрады. 15Ахса:

— Маған бір айрықша жақсылық жасай көріңізші, әкетайым. Оңтүстіктегі сусыз даланы сыйлап отырсыз. Енді оған қоса су көздерін де берсеңіз екен, — деп жауап берді. Сонда Халеп Ахсаға Жоғарғы және Төменгі деп аталатын су көздерін атады.


Яһуда руының өзге жеңістері

16Яһуда руы және Мұсаның кендік қайын атасының ұрпақтары[*] «Құрма ағаштарының[†] қаласы» Иерихоннан[*] шығып, Арад қаласының оңтүстігінде жатқан Яһуданың елсіз даласына көшті де, сондағы халықтың арасына қоныстанды.

17Яһудилер ағайындары шимондықтармен бірге аттанып, Сефаттағы қанахандықтарға шабуыл жасап, қаланы толығымен жойылуға бағыштады. Мұнан кейін қаланың аты Хорма (демек, Бағышталған) деп аталып кетті. 18Яһудилер Газа, Ашқалон, Әкрон қалаларын да төңірегіндегі жерлерімен қоса басып алды.

19Жаратқан Ие Яһуда руына жар болып, олар елдің таулы аймағын да иемденді. Бірақ олар темір соғыс күймелері бар алқаптардың тұрғындарын қуып шыға алмады. 20Мұса айтып кеткендей, Хеброн қаласы Халепке берілді.[*] Ол сол қаладан Анақтың үш алып ұрпағын қуып шықты.


Үлестірілген жерлерін толық иемденбеген рулар

21Бунямин руы Иерусалим қаласын мекендеген ебустіктерді қуып шығармады. Ебустіктер осы күнге дейін Иерусалим қаласында буняминдіктермен бірге тұрып келеді.[*]

22Жүсіптің (Ефрем, Манаса есімді екі ұлынан тараған) ұрпақтары Бетелге қарсы аттанып өрлеп барғанда, Жаратқан Ие оларға жар болды. 23Бұрын Бетел Лұз деп аталатын. Олар Бетел қаласын[*] барлауға адамдарын жіберді. 24Барлаушылар қаладан шығып келе жатқан бір адамды кездестіріп, оған: «Бізге қалаға кіретін жолды көрсете көрші, кейін біз саған мейірім көрсетеміз», — деді. 25Әлгі кісі оларға жолды көрсетті. Жүсіптің ұрпақтары қалаға кіріп, оның бүкіл халқын семсердің жүзімен қырып тастады. Ал жол көрсеткен адамды және оның бүкіл отбасын аман-есен жібере салды.[*] 26Сол адам[†] хеттіктердің еліне барып, сол жерде қала салып, оны Лұз деп атады. Қала күні бүгінге дейін осылай аталып келеді.

27Бірақ Манаса руы Бет-Шан, Тағанах, Дор, Ибелам, Мегидо қалалары мен оларға қарасты елді мекендердің тұрғындарын қуып шығармай, қанахандықтар сол аймақта тұра беруге бел байлады. 28Исраил халқы кейін күшейген кездерінде қанахандықтарды басыбайлы қызметші етіп жұмыс істетіп қойды, бірақ оларды толықтай қуып шыққан жоқ.

29Сол сияқты Ефрем руы да Гәзерде тұрып жатқан қанахандықтарды қуып шығармай, қанахандықтар Гәзерде олардың арасында тұра берді. 30Забулон руы да Қитрон мен Нахалолдың тұрғындарын қуып шығармады. Қанахандықтар олардың арасында тұра берді, бірақ басыбайлы қызметші болып оларға жұмыс істеді.

31Ашир руы Акко, Сидон, Ахлап, Ахзиб, Хелба, Әфек және Рехоб атты қалалардың тұрғындарын қуып шығарған жоқ. 32Қайта, аширліктер осы аймақты мекендеген қанахандықтардың арасында тұрды.

33Нафталим руы Бет-Шәміш пен Бет-Анаттың тұрғындарын қуып шығармай, өздері сол жерді мекендеген қанахандықтардың арасында тұрды. Бірақ Бет-Шәміш пен Бет-Анаттың тұрғындары Нафталим руына басыбайлы қызметші болып жұмыс істеді.

34Аморлықтар Дан руын таулы аймаққа тықсырып тастап, алқаптарға түсулеріне жол бермеді.[*] 35Аморлықтардың өздері Херес тауы, Аялон, Шағалбим атты қалаларда тұра беруге бел байлады. Бірақ Жүсіптің ұрпақтары кейін күшейген кездерінде оларды басыбайлы қызметші етіп жұмыс істетіп қойды. 36Аморлықтардың шекарасы Шаяндар асуынан басталып, Селаға дейін және одан әрі қарай кете берді.[*]

#### 2


Жаратқан Иенің періштесі жеткізген хабар

1Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] Ғылғалдан Бохимге өрлеп барып (сонда жиналып тұрған исраилдіктерге Жаратқан Иенің мына хабарын жеткізді): «Мен сендерді Мысырдан алып шығып, ата-бабаларыңа ант еткен осы елге әкелдім. Мен сендермен жасаған Келісімімді[†] ешқашан да бұзбаймын деген едім. 2Ал сендер бұл елді мекендеген халықтармен ешқандай келісім жасаспауға әрі олардың құрбандық ұсынатын орындарын қиратуға тиіс едіңдер.[*] Бірақ та Менің сөздеріме құлақ аспадыңдар. Бұлай істегендерің қалай? 3Ал енді сендерге мынаны айтамын: Мен бұдан былай сол халықтарды алдарыңнан қуып шығармаймын. Олар бүйірлеріңе тиген қамшыдай болмақ, ал өздерінің табынатын жалған тәңірлері сендерді тұзақ іспетті құлатпақ».[*]

4Жаратқан Иенің періштесі осы сөздерді барлық исраилдіктерге айтқан кезде халық дауыс көтеріп зарлай бастады. 5Сондықтан да олар сол жерді Бохим (демек, Зарлау) деп атап кетті. Халық осы жерде Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалып ұсынды.


Ешуа пайғамбардың көз жұмуы

6Кезінде Ешуа халықты таратып жібергенде, исраилдіктер елді иемденуге әрқайсысы өзіне бөлінген мұралық жеріне кеткен болатын. 7Ешуаның көзі тірісінде және Жаратқан Иенің Исраил халқы үшін істеген ұлы істерінің барлығын көздерімен көріп, Ешуадан кейін де ұзақ жасаған ақсақалдардың бүкіл кездерінде халық Жаратқан Иеге мойынсұнып, Оған ғибадат ете берді.

8Жаратқан Иенің қызметшісі Нұн ұлы Ешуа жүз он жыл жасап, қайтыс болды. 9Оның мәйіті Ешуаның үлесіне тиген жерінде: Ефрем руының таулы аймағындағы Ғағаш төбесінің солтүстік жағындағы Тимнат-Серах[*] қаласының маңында қабірге қойылды.


Исраил халқының опасыздығы

10Сол буынның күллі адамдары дүние салып, ата-бабаларының қасына жөнелгеннен кейін, Жаратқан Иені танымайтын және Оның Исраил үшін істеген ұлы істерін ескермейтін жаңа ұрпақ дүниеге келді. 11Олар Жаратқан Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасап, Бағал атты жалған тәңірлердің мүсіндеріне[*] табына бастады. 12Сол жаңа ұрпақ ата-бабалары сиынған, оларды Мысыр елінен алып шыққан Құдайлары — Жаратқан Иеден бас тартты, әрі айналаларында тұрып жатқан ұлттардың табынатын бөгде тәңірлерінің жолдарына түсіп, соларға иіліп құлшылық етті. Халық бұларымен Жаратқан Иенің қаһарын туғызды. 13Осылайша исраилдіктер Жаратқан Иеден бас тартып, Бағал мен Астартаның[*] мүсіндеріне табынатын болды. 14Сондықтан Жаратқан Иенің қаһары Исраилге қарсы лаулап, Ол халықты тонаушылардың қолына бере салды. Солар исраилдіктердің мал-мүліктерін зорлап тартып алып отырды. Жаратқан Ие халықты айналасында тұрып жатқан жауларының қолына түсіргендіктен, соларға қарсы тұруға Исраилдің қауқары жетпейтін болды. 15Халықтың жасақшылары қайда барып, шабуылдаса да, Жаратқан Ие Өзі ант етіп алдын ала айтқандай, оларға қарсы соғысып, жеңіліске ұшыратты.[*] Содан халық қатты қиналды.


Жаратқан Иенің Исраилді құтқаратын билер тағайындауы

16Ал Жаратқан Ие Исраилге билер тағайындап отырды, олар халықты тонаған жауларының қолынан құтқарды. 17Бірақ халық осы билерге де құлақ аспай, бөгде тәңірлерге азғындықпен бас иіп табынып кетті. Олар ата-бабалары жүрген тура жолдан лезде-ақ тайып, солар сияқты Жаратқан Иенің өсиеттеріне мойынсұнған жоқ. 18Исраилдіктер жаулардың өздеріне зорлық-зомбылық көрсетіп азаптағанынан күңіренгендіктен, Жаратқан Ие оларға жаны ашып, билер тағайындап отырды. Жаратқан Ие сол биге жар болып, оның көзі тірісінде исраилдіктерді жауларынан құтқарып отырды. 19Алайда би қайтыс болған соң, халық ата-бабаларынан бетер азғындыққа салынып, бөгде тәңірлердің жолына түсіп, соларға бас иіп құлшылық ететін. Осылай халық өздерінің күнәкар қылықтарын және қасарысып Хақ[†] Тағалаға[†] бағынбауларын доғарған жоқ.


Исраилді сынау үшін елде қалдырылған бөгде ұлттар

20Сол себепті Жаратқан Иенің қаһары Исраилге қарсы лаулап, Ол былай деді: «Мына халық Менің өздерінің ата-бабаларымен жасаған Келісімімді бұзып, айтқандарыма құлақ түрмегендіктен, 21Мен де енді Ешуа елден қуып шығармаған ұлттардың ешқайсысын исраилдіктердің алдарынан қуып шығармаймын. 22Осылайша Мен арғы аталары істегендей, қазіргі ұрпақ та Жаратқан Иенің жолымен жүре ме деп тексеріп сынаймын». 23Осы себептен Жаратқан Ие сол ұлттарды Ешуаның қолына тапсырған да жоқ, тездетіп қуып шығарған да жоқ; қайта, олардың елде қалуларына жол берді.


#### 3

1-2Исраилдіктердің Қанаханда бұрын жүргізген соғыстарының ешқайсысын көрмей өскен жаңа ұрпағын тексеріп, шайқасқа үйретіп, сынау үшін Жаратқан Ие[†] бірнеше халықтарды осы елде қалдырды. Олар мыналар: 3філістірлердің бес әміршісінің[†][*] қарамағындағылар, барлық (қалған) қанахандықтар, сидондықтар, Бағал-Хермон тауынан Лебо-Хаматқа дейін созылған аралықтағы Ливан тауларында тұрып жатқан хевтіктер. 4Жаратқан Ие бұлардың ата-бабаларына Мұса арқылы берген өсиеттерін исраилдіктер орындай ма деп тексеріп сынау үшін осы халықтарды әдейі қалдырған болатын.[*]

5Сол себепті Исраил халқы қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктердің араларында өмір сүріп жатты. 6Алайда исраилдіктер сол халықтармен қыз алысып, қыз берісіп, олардың тәңірсымақтарына құлшылық ететін болды.[*]


Отниел бидің Исраилді Месопотамия патшасынан құтқаруы

7Исраилдіктер Жаратқан Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасап, өз Құдайлары Жаратқан Иені естерінен шығарып, Бағал, Ашера есімді тәңірсымақтарға арналған мүсіндер мен бағаналарға табынып кетті. 8Сонда Жаратқан Иенің қаһары Исраилге қарсы лаулап, Ол халықты Месопотамияның[*] патшасы Қушан-Рушатаимның[*] қолына бере салды. Содан олар осы патшаға сегіз жыл бойы басыбайлы қызмет етті.

9Бірақ халық Жаратқан Иеге жалбарына сиынғанда, Ол бір құтқарушыны: Халептің інісі Кеназдың ұлы Отниелді[*] тағайындады. Отниел исраилдіктерді жау қолынан құтқарып алды. 10Жаратқан Иенің Рухы Отниелге қонып, ол Исраилге билік айтты. Отниел соғысқа аттанғанда Жаратқан Ие оның қолына Месопотамияның патшасы Қушан-Рушатаимды тапсырып, Отниел оны жеңіп шықты. 11Осылайша елде қырық жыл бойы тыныштық орнады. Содан соң Кеназ ұлы Отниел көз жұмып дүние салды.


Ехуд бидің елді Моаб патшасынан құтқаруы

12Ал кейінірек исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасады. Олардың сондай зұлымдық істегендері үшін Жаратқан Ие Моаб патшасы Еглонға Исраилге қарсы шығуға күш-қуат берді. 13Еглон аммондықтар мен амалектіктерді қасына жинап аттанып, Исраилге шабуыл жасады да, «Құрма ағаштарының[†] қаласы» Иерихонды[*] басып алды. 14Содан Исраил халқы Моаб патшасы Еглонға он сегіз жыл бойы басыбайлы қызмет етті.

15Бірақ исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге жалбарына сиынғанда, Ол бір құтқарушыны: буняминдік Гера ұлы Ехудті[*] тағайындады. Ехуд солақай болатын. Бірде исраилдіктер оны Моаб патшасы Еглонға алым-салықтарын табыстауға жіберді. 16Ехуд өзіне ұзындығы бір қысқалау шынтақ, екі жүзді семсер[*] жасап алған еді. Оны оң жақ санына киімінің астынан асынып жүрді. 17Ехуд әкелген алым-салығын Моаб патшасы Еглонға тапсырды. Еглон өте семіз адам[†] болатын. 18Алым-салықты табыстағаннан кейін Ехуд соны көтеріп алып келген адамдарын жөндеріне босатып жіберді. 19Өзі Ғылғалдың маңындағы тастан ойылған мүсіндерге жеткенде кері бұрылып, патшаға қайтып барды. Оған: «Тақсыр, менің сізге айтатын бір құпия хабарым бар!» — дегенді білдіртті.

Патша: «Тыныштық болсын!» — деп бұйырғанда, қасындағы нөкерлерінің барлығы шығып кетіп қалды. 20Бұдан кейін Ехуд өзінің салқындау жоғарғы бөлмесінде оңаша отырған патшаға таяп барып: «Менде сізге жеткізетін Құдайдың хабары бар!» — деді. Сонда Еглон тағынан тұрды. 21Ехуд сол қолымен оң жағындағы семсерін суырып алып, оны патшаның ішіне сұғып алды. 22Тіпті семсердің тұтқасы да патшаның ішіне кіріп кетті, ал ұшы оның арқасынан шыға келді. Ехуд семсерін қайта суырып алған да жоқ, себебі патшаның денесіндегі май семсердің кірген жерін жауып, бітеп тастады. 23Содан соң Ехуд жоғарғы бөлменің есігін ішінен бекітті де, өзі (терезеден) ауызғы бөлмеге шығып, сытылып кетті.

24Ехуд кетіп қалғаннан кейін патшаның қызметкерлері келіп, есіктің іштен бекітілгенін көріп: «Патша ішкі бөлмеде дәретте отырған шығар», — десіп, 25күтіп тұра берді. Міне, ғажап, патша есігін ашқан жоқ. Сондықтан олар абыржып, кілтті алып, есікті ашты. Кіріп барса, патша жерге құлап, өліп қалыпты.

26Олар кідірген кезде Ехуд сытылып қашып кеткен болатын. Ол манағы тас мүсіндердің[*] қасынан өтіп, Сеираға[*] барып, аман қалды. 27Сол жерге жете салысымен Ехуд Ефремнің таулы аймағында дабыл беріп керней тартты. Сонда исраилдік ер адамдар оған еріп қыраттардан төмен түсті, ал Ехуд оларды бастап жүрді.

28Ехуд оларға: «Соңымнан еріп аттаныңдар! Өз жауларың — моабтықтарды Жаратқан Ие сендердің қолдарыңа тапсырды», — деді. Олар Ехудтің соңынан ілесіп, Иордан өзеніндегі Моаб еліне алып баратын өткелдерді қолға түсіріп, ешкімді де өзеннен өткізбей қойды. 29Бұдан кейін олар шабуыл жасап, шамамен он мың моабтықтың көзін құртты. Барлығы денелі де мықты жауынгерлер болатын, бірақ бірде-біреуі қашып құтыла алмады. 30Сол күні Моаб халқы Исраилге бағынып, осылайша елде сексен жыл бойы тыныштық орнады.


Шамғар батырдың елді філістірлерден құтқаруы

31Ехудтен кейін Анат ұлы Шамғар Исраилді жау қолынан құтқарды. Бірде Шамғар бұқа айдайтын, ұшы өткір істікпен алты жүз філістірдің көзін құртты.

#### 4


Дебора пайғамбар мен Барақтың елді қанахандық жаудан құтқаруы

1Ал Ехуд дүние салғаннан кейін исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті іс-әрекет жасады. 2Сол себепті Жаратқан Ие оларды Қанаханның патшасы Ябиннің қолына бере салды. Ябин елдің солтүстігіндегі Хасорда билік құрды. Оның қолбасшысы Сисара Харошет-Ғоимда тұратын. 3Сисараның тоғыз жүз темір соғыс күймесі болды. Ол исраилдіктерді жиырма жыл бойы қатты қанап, олар Жаратқан Иеге жалбарына сиынды.

4Сол кезде Дебора есімді пайғамбар[†] әйел Исраил халқына билік айтатын. Оның күйеуінің есімі Лапидот болатын. 5Дебора Ефремнің таулы аймағындағы Рамақ пен Бетелдің арасындағы «Дебораның құрма ағашы»[†] деп аталатын ағаштың түбінде тұратын. Даулы мәселелеріне әділ шешім іздеген исраилдіктер оның алдына келіп жүгінетін.

6Бір күні Дебора Нафталим руының жеріндегі Кедестен[*] Абиноғам ұлы Барақты шақыртып алдырып, оған былай деді:

— Тыңдап ал, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие саған мынаны бұйырады: Нафталим, Забулон руларынан он мың адамды жинап, солармен Табор тауына өрлеп бар! 7Мен Ябиннің қолбасшысы Сисараны өзінің соғыс күймелерімен және қалың қолымен бірге сенің қасыңа Қишонның аңғарына еліктіріп әкеліп, қолыңа тапсырамын. — 8Алайда Барақ оған:

— Егер сіз менімен бірге баратын болсаңыз, барамын, ал бармасаңыз, мен де бармаймын, — деп жауап қайтарды. 9Сонда Дебора:

— Жарайды, мен сенімен бірге барамын. Бірақ бұл жорыққа барсаң да, сенің даңқың шықпайтын болады. Себебі Жаратқан Ие Сисараны бір әйелдің қолына тапсырады, — деді.

Сонымен Дебора жиналып, Барақты ертіп Кедеске барды. 10Барақ Забулон мен Нафталим руларының ер адамдарын Кедеске шақырды. Сонда Барақтың соңынан он мың сарбаз еріп, Дебора да онымен бірге (Табор тауының басына) өрлеп барды.

11Мұса пайғамбардың балдызы[*] Хобабтың бір ұрпағы — кендік Хебер есімді кісі бар болатын. Сол кезде Хебер басқа кендіктерден бөлініп, Кедестің маңындағы Сананымдағы дәу емен ағашының маңында қос тігіп, тұрып жатқан еді.

12Енді Абиноғам ұлы Барақтың сарбаздарымен бірге Табор тауына көтерілгендігі туралы хабар қанахандық қолбасшы Сисараға жетті. 13Сисара қарамағындағы барлық күймелерін: тоғыз жүз темір соғыс күймесін және күллі жасақшыларын шақырып жинап алып, Харошет-Ғоимнан Қишон алқабына аттанды.

14Сол кезде Дебора Бараққа тіл қатып: «Аттан! Бүгін Жаратқан Ие Сисараны сенің қолыңа тапсырады! Жаратқан Иенің Өзі алдыңда жүріп жар болады», — деді. Барақ он мың адамын ертіп алып, Табор тауынан төмен түсті. 15Жаратқан Ие Сисараны, оның күллі соғыс күймелері мен жасақшыларын абыржытып, оларды Барақтың адамдарының семсерлерімен қырып-жойды. Сисара соғыс күймесінен түсіп, жаяу қаша жөнелді. 16Барақ сарбаздарымен бірге жаудың соғыс күймелері мен жасағын Харошет-Ғоимға дейін қуып, Сисараның бүкіл жасағы семсерден қаза тауып, бірде-біреуі тірі қалған жоқ.

17Ал осы екі арада қолбасшы Сисара кендік Хебердің әйелі Жаилдың шатырына жаяу қашып барған еді. Себебі Хасор патшасы Ябин мен кендік Хебердің әулеті өзара тату болатын. 18Жаил Сисараның алдынан шығып:

— Қош келдіңіз, тақсыр, төрлетіп дем алыңыз. Еш қауіптенбеңіз, — деп ішке шақырды. Сисара шатырға кіріп, әйел оның үстін бір көрпемен жауып тастады. 19Сисара одан:

— Маған ішетін су берші, шөлдеп тұрмын, — деп сұрады. Әйел сүт құйылған торсықтың аузын ашып, оған сүт берді. Содан кейін Сисараны қайтадан көрпесімен қымтап жапты. 20Сисара оған:

— Шатырдың кіреберісінде тұр. Егер біреу келіп, іште кісінің бар-жоғын сұраса, «жоқ» де! — деп бұйырды.

21Содан әбден шаршаған Сисара қатты ұйықтап кетті. Ал Хебердің әйелі Жаил шатырдың бір қазығын және балғаны қолына алып, Сисараға білдіртпей жақындап барды да, оның басын самайынан қазықпен қағып, жерге қадап тастады. Сисара осылайша өлді.

22Осы екі арада қолбасшы Сисараның соңынан қуған Барақ та жетті. Жаил оның алдынан шығып: «Кіріңіз, мен сізге іздеп жүрген кісіңізді көрсетемін», — деді. Барақ ішке кіріп қараса, міне, самайына қазық қағылған Сисара өліп жатыр екен!

23Осылай Құдай[†] сол күні Қанахан патшасы Ябинді исраилдіктерге бой ұсындырды. 24Күн өткен сайын арта түскен олардың күші Қанаханның осы патшасын тықсырып, ақыр соңында оның да көзін құртты.

#### 5


Зұлым жауды жеңдірген Құдайды мадақтау жыры

1Сол жеңіс күні Дебора және Абиноғам ұлы Барақ былай деп жырлады:


2Басшылар бастап шықты Исраилді,
Халық өз еркімен бағышталып ерді,
Мақтаңдар содан Жаратқан Иемізді![†]


3Ей, патшалар, құлақ салыңыздаршы,
Ей, билеушілер, тыңдаңыздаршы,
Жаратқан Иеге жырымды арнаймын,
Исраилдің Құдайына әнімді шырқаймын:


4Уа, Жаратқан, Сен Сейірден шыққанда,[*]
Едом аймағынан алға басқанда,
Жер сілкініп, бұлттан жаңбыр құйды сонда,
5Таулар дірілдеді Иеміздің алдында,
Синай тауы да Жаратқанның алдында:
Исраилдің Құдайының көз алдында.


6Анат ұлы Шамғардың[*] заманында
Әрі Жаилдың да уақытында
Үлкен жолдар қаңырап бос жататын,
Жүргіншілер сүрлеумен алға басатын.
7Бос қалды Исраилдің елді мекендері,
Исраилдік ана — мен Дебора, келгенше.


8Халық жаңа тәңірлер алды таңдап,
Содан қақпаларға соғыс келді таяп.
Исраилдің қырық мың ері арасынан
Байқалды ма бірде-бір найза не қалқан?
9Жүрегімде Исраилдің әміршілері[†]
Һәм халықтың бағышталып ерген ерлері,
Бәрің мадақтаңдар Жаратқан Иемізді!


10Уа, ақ есекке мініп алған байлар,
Қымбат кілем үстінде отыратындар,
Әрі жаяу жүргендер, соны хабарлаңдар!
11Суатта ән-жыр айтқандарға құлақ асыңдар,
Жаратқанның әділ істерін мадақтаңдар!
Исраил өз диқандарының ерлігін мақтар.


Жаратқанның халқы қала қақпасына барды:
12«Уа, Дебора, енді ояныңызшы,
Оянып, жырлап, ерлерді шақырыңызшы!
Уа, Абиноғам ұлы, тұрыңызшы,
Уа, Барақ, жауларды тұтқындаңызшы!»


13Қалған ерлер шықты айбатты жауға қарсы,
Жаратқанның халқы мықтыларға қарсы:[*]
14Амалектің жері болған Ефремнен түсті,
Буняминдіктер олардың соңынан ілесті,
Махырдан аттанды әскербасылар,
Забулоннан билік басындағылар.
15Исашар басшылары еріп Дебораға,
Исашар Барақпен атой салды аңғарға.
Ал пікір мың құбылды Рубен тармақтарында.
16Неге жылжымай жаттың қораларда,[*]
Шопанның ысқырығын тыңдап отырдың ба?
Пікір мың құбылды Рубен тармақтарында.
17Ғилақад қалды Иорданның ар жағында,
Дан неге жалтарды кемелер қасында?
Ашир отырды теңіз жағалауында,
Әрекет етпеді кемежайларында.
18Ал Забулон руы аянбады қыраттарда,
Бастарын өлімге тікті нафталимдықтар да.


19Жау патшалары аттанды соғысуға,
Қанахан патшалары Тағанахта,
Мегидо бұлақтарының бойында
Шайқасқанмен олар ешқандай олжа
Не күмісті түсіре алмады қолдарына.
20Аспан[†] әлемінен жұлдыздар сонда
Жүрген жолдарынан соғысып, олар да
Шабуыл жасады сол Сисараға.
21Жауларды шайып ағызып Қишон жылғасы
Әкетті: ежелден бар бұл Қишон жылғасы.
Алға басып, қабылдайық күш-қуатты!
22Аттардың тұяқтары жерді дүркіретті,
Жаудың алғыр айғырлары шауып жүрді.
23«Мероз қаласы жазасын тартсын! — деді
Жаратқан Иеміздің періштесі,[†] —
Қала тұрғындарына қарғыс тиеді,
Жаратқанға олар қолдау көрсетпеді,
Мықты жауға қарсы көмектеспеді».


24Әйелдер ішінен Жаил жарылқансын,
Бұл батыл әйелі кендік Хебердің!
Ол шатырда тұратын әйелдердің
Ең молынан жарылқанғаны болсын!
25Сисара су сұрап, Жаил сүт берді,
Әсем тостағанмен шалап әперді.
26Жаил оң қолын созды қазыққа,
Сол қолын жұмысшының балғасына.
Бір ұрып жарды ол жауыздың басын,
Тесіп жіберді Сисараның самайын.
27Жаилдың аяқтарына жау иілді,
Аяқтарының арасына жығылды,
Жығылған жерінде лезде қырылды.


28Сисараның шешесі сыртқа қарады,
Терезе торынан былай деп зарлады:
«Неге келмеді оның соғыс күймесі?
Кешікті-ау дөңгелектерінің дүбірі!»
29Көреген ханымдары мынадай жауап қатты,
Соларын көп қайталап ол жұбаныш тапты:
30«Олжа тауып, бөлісіп жатыр екен,
Әр сарбазға тұтқын қыз бір-екіден,
Алуан түсті шапандар Сисараға,
Кестелі түрлі түсті маталар да,
Һәм кестеленген шәлілер менің мойныма,
Осылардың барлығы да бізге олжа!»


31Уа, Жаратқан, бар жауың солай талқандалсын,
Ал Сені сүйгендер атқан күндей нұрлансын!


Содан елде қырық жыл бойы тыныштық орнады.

#### 6


Мадиян халқының Исраилді тонауы

1Ал исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті іс-әрекет жасады. Содан Жаратқан Ие оларды жеті жылға Мадиян халқының қолына тапсырды. 2Мадияндықтар Исраилге тым қатты зорлық-зомбылық көрсеткендіктен, исраилдіктер өздеріне тау шатқалдарында үңгірлер мен бекіністер дайындап алып, сонда бас сауғалады. 3Себебі исраилдіктер жерге егін еккен сайын, мадияндықтар амалектіктермен және шығыстың басқа да көшпелі тайпаларымен бірге оларға шапқыншылық жасай беретін. 4Жау исраилдіктерге қарсы қостарын тігіп, тіпті Газаға дейінгі аралықтағы барлық жердің өнімін құртты. Олар Исраилде ешқандай азық-түлік атаулыны тастамай, не ірілі-ұсақты малдан, не есектерден бірде-біреуін де тірі қалдырмайтын. 5Сол тайпалар малдарымен, қостарымен елді шегірткедей қаптап кететін, себебі адамдары мен түйелері сансыз көп болатын. Олар елге басып кіріп, оның сау тамтығын да қалдырмайтын.

6Осылайша исраилдіктер мадияндықтардың кесірінен қатты күйзеліске түсіп, Жаратқан Иеге жалбарына сиынды. 7Олар мадияндықтарға бола Жаратқан Иеге жалынып мінажат еткендіктен, 8Жаратқан Ие Исраилге бір пайғамбарды[†] жіберді. Ол халыққа былай деді: «Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен Өзім сендерді құлдықта жүрген Мысыр елінен алып шықтым; 9мысырлықтардың қолынан және өздеріңді жәбірлеген басқалардың да барлығынан сендерді құтқардым. Оларды алдарыңнан қуып шығып, жерлерін сендерге табыстадым. 10Өздеріңе былай дегенмін: «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. Енді сендер аморлықтардың жерін мекендеп тұрсыңдар, ал олардың жалған тәңірлерінен қорқып, соларға табынбаңдар!» Бірақ та сендер Мені тыңдамадыңдар».


Жаратқан Иенің Гедеон биді тағайындауы

11Бұдан кейін Жаратқан Иенің періштесі[†] Офрадағы дәу еменнің түбіне барып, сонда отырды. Бұл жер Әбиезердің ұрпағы Жоғастың меншігі еді. Сол кезде Жоғастың ұлы Гедеон жинаған бидайының дәндерін мадияндықтардан сақтап қалу үшін оны жүзім сыққыштың ішінде[*] бастырып жатқан еді. 12Жаратқан Иенің періштесі Гедеонға көрініп:

— Жаратқан Ие саған жар, мықты батыр! — деп тіл қатты. 13Гедеон оған былай деп жауап берді:

— Уа, мырзам,[†] егер Жаратқан Ие бізге жар болса, онда неліктен осының бәрі басымызға түсті? Аталарымыз бізге айтып берген Оның барлық кереметтері[†] қайда кеткен?! Олар: «Халқымызды Мысыр елінен бастап алып шыққан Жаратқан Ие емес пе еді?» дейтін. Ал қазір Жаратқан Ие бізді тастап кетіп, мадияндықтардың қолына бере салды!

14Жаратқан Ие[*] Гедеонға бұрылып:

— Сен бар да, осы құдіретіңмен Исраилді мадияндықтардың қолынан құтқарып ал! Сені жұмсап тұрған Өзім емеспін бе?! — деп аманаттады. 15Бірақ Гедеон:

— Уа, Мырзам, мен қалайша Исраилді құтқармақпын? Менің әулетім Манаса руының ішіндегі ең әлсізі, әрі өзім де әкемнің үйіндегі кенжесімін ғой! — деп жауап қатты. 16Жаратқан Ие оған:

— Мен, сөзсіз, сенімен бірге жүріп, жар боламын! Сонда сен жалғыз бір-ақ адамды соққандай, мадияндықтардың барлығына да күйрете соққы бересің, — деп уәде берді. 17Гедеон:

— Уа, Ием[†], егер Сен маған оң көзбен қарасаң, онда менімен сөйлесіп тұрған шынымен Өзің екенін дәлелдейтін белгі[†] ретінде бір керемет көрсете гөр. 18Енді мен барып, Саған арнап бір сый-тарту алып келгенше алыстап кетпей, осында бола тұрсаң екен, — деп өтінді. Жаратқан Ие:

— Жарайды, сен қайтып келгенше Мен күте тұрайын, — деп келісті.

19Гедеон үйіне барып, бір лақты сойып, етін асты да, бір қапшық[*] ұннан ашытқысыз нан пісірді. Содан соң лақтың етін себетке салып, сорпасын ыдысқа құйып алып, еменнің түбінде періштенің алдына қойды. 20Құдайдың періштесі Гедеонға:

— Ет пен нанды мына тастың үстіне қойып, сорпаны құй! — деп тапсырды. Гедеон солай істеді. 21Сонда Жаратқан Иенің періштесі қолындағы таяғының ұшын ет пен нанға тигізді. Лезде тастан от лап етіп шықты да, ет пен нанды жалмап қойды. Ал періште Гедеонның көзіне көрінбей қалды.[*]

22Бұдан Гедеон оның шынымен Жаратқан Иенің періштесі екеніне көз жеткізіп:

— О, Жаратушы Тәңір Ие! Мен Жаратқан Иенің періштесінің жүзін бетпе-бет көрдім! Енді маған не болар екен? — деп абыржып қалды. 23Ал Жаратқан Ие оны:

— Саған амандық болсын![*] Қорықпа, содан өлмейсің, — деп жігерлендірді.

24Гедеон сол жерде Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын салып, оған «Жаратқан Ие — амандық (бастауы)»[*] деген ат қойды. Сол құрбандық орны күні бүгінге дейін Әбиезер әулетіне тиесілі Офра деген жерде[*] тұр.


Гедеонның жалған тәңірлерге табынуға қарсы шығуы

25Сол түні Жаратқан Ие Гедеонға былай деп бұйырды: «Әкеңнің табынынан жеті жасар екінші бұқаны[*] ал. Әкеңнің Бағалға арнаған құрбандық орнын қиратып, оның жанындағы Ашераға[*] бағышталған бағананың түбіне де балта шап! 26Содан соң Құдайың Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орынды дұрыстап қалап сал. Екінші өгізді шалып, Ашераға бағышталған бағананың ағашымен[†] түгелдей өртелетін құрбандық ретінде ұсын!»

27Сонда Гедеон қызметшілерінің арасынан он адамды алып, Жаратқан Иенің берген бұйрығын орындады. Бірақ ол әкесінің үй ішінен және қала халқынан қорқып, мұны күндіз емес, түнде істеді.

28Таңертең қала халқы ерте тұрып қараса, міне, ғажап, Бағалға құрбандық ұсынатын орын қиратылып, оның жанындағы ағаш бағананың түбіне балта шабылыпты! Ал жаңадан салынған құрбандық ұсынатын орында екінші бұқа[*] құрбандыққа шалынып, өртеліпті! 29Олар бір-біріне: «Бұны кім істеді екен?» — десіп, тексеріп сұрастырып, мұны Жоғас ұлы Гедеонның істегенін біліп алды. 30Содан қала халқы Жоғастан талап етіп:

— Балаңды үйіңнен мұнда алып кел! Ол өлуге тиіс! Себебі Бағалдың құрбандық орнын қиратып, жанындағы Ашераның бағанасын да шауып тастапты, — деді. 31Бірақ Жоғас қарсы шыққандарға былай деп жауап берді:

— Сендер Бағал үшін күреспексіңдер ме? Оны сендер құтқармақсыңдар ма? Бағал үшін күресетін әркім таңертеңге дейін өледі! Егер Бағал шынымен тәңір болса, өзі үшін өзі күресіп, құрбандық орнын қиратқан адамның көзін өзі құртсын! — 32Сол күннен бастап жұрт Гедеонды «Еруб-Бағал»[*] деп атайтын болды. Бұл «ол Бағалға арнап құрбандық ұсынатын орынды қиратып тастағандықтан, Бағал онымен өзі күрессін» деген мағынаны білдіреді.

33Содан кейін күллі мадияндықтар, амалектіктер және шығыстың басқа да көшпелі тайпалары бірге жиналды. Олар Иордан өзенінен өтіп, Ізрел аңғарына жетіп, сол жерде қостарын тікті. 34Сонда Жаратқан Иенің Рухы Гедеонға қонып, бойын биледі. Гедеон дабыл беріп кернейін тартқанда, Әбиезерден тараған әулет жиналып, оның соңынан ерді. 35Ол, сондай-ақ, бүкіл Манаса руына да хабаршыларын жіберіп, оларды өзіне ілесіп аттануға шақырды. Гедеон Ашир, Забулон, Нафталимға елшілерін жолдаған соң, сол рулар да қыратты аймаққа көтеріліп, онымен кездесті.


Гедеонның Құдайдан керемет белгі беруін сұрауы

36Мұнан кейін Гедеон Құдайға сиынып былай деді: «Уа, Құдай[†]! Егер Сен шынымен Өзің уәде еткендей, Исраил халқын мен арқылы құтқаратын болсаң, оны былай көрсете гөр: 37Мен қырманға қырқылған жүнді жаямын. Егер таңертең шық тек жүннің үстіне ғана түсіп, ал жер құрғақ болса, онда Сен Өзің уәде еткендей, Исраилді жаудан мен арқылы құтқаратыныңды білетін боламын». — 38Бұл солай болды да. Гедеон келесі күні таңертең ерте тұрып, жүннен табақ толатындай су сығып алды. 39Ал Гедеон қайтадан Құдайға сиынып былай деді: «Қаһарлана көрмеші, тағы бір өтінішімді айтайын: мен тағы бір рет көзімді жеткізгім келеді. Бұл жолы жүн құрғақ, ал айналасындағы жер шықтан дымқыл болсын!» — 40Құдай сол түні дәл осылай істеді. Жүн ғана құрғақ болып, айналасындағы жердің бәріне шық түсіпті!

#### 7


Гедеон бидің шағын топпен Мадиянның әскерін жеңуі

1Содан соң Еруб-Бағал (деп те аталған Гедеон)[*] және онымен бірге бүкіл жасақ ерте тұрып, Харод бұлағының жанында қостарын тікті. Мадияндықтардың тұрағы олардан солтүстікте, Море төбесінің маңындағы аңғарда болатын. 2Жаратқан Ие[†] Гедеонға былай деп тапсырды: «Мадияндықтарды қолдарына тапсыруым үшін сенімен бірге шыққан жасақ тым көп. Әйтпесе кейін исраилдіктер «Өз күшіміз бізді жау қолынан құтқарды» деп Менің алдымда мақтанып жүрер. 3Сондықтан жасақтың алдында: «Кім жүрексініп тұрса, осы Ғилақад төбесінен кетіп, үйіне қайта берсін!» деп жарияла». — Гедеон солай істегенде, жиырма екі мың адам[†] үйлеріне қайтып, он мыңы ғана қалды.

4Бірақ Жаратқан Ие: «Сарбаздар әлі де тым көп. Оларды төменге қарай, суға алып бар. Сол жерде Мен оларды іріктеймін. Содан кейін кімнің баратынын, кімнің бармайтынын Өзім саған анықтап айтып беремін», — деді. 5Осылайша Гедеон жасақты төменге, ағып жатқан су көзіне ертіп алып барды. Жаратқан Ие оған нұсқап былай деді: «Суды ит сияқты жалап ішкендерді бір жаққа, тізерлеп ішкендерді басқа жаққа бөлекте!» — 6Сонда суды алақанымен ұрттап, жалап ішкендердің саны үш жүз болды, ал қалған сарбаздардың барлығы суды тізерлеп жатып ішті. 7Мұнан кейін Жаратқан Ие Гедеонға уәде беріп: «Мен осы үш жүз адаммен сендерді құтқарып, мадияндықтарды қолыңа тапсырамын. Ал қалғандары үйлеріне қайта берсін», — деді.

8Гедеон үш жүз сарбазды бөлек тұрғызып, қалғандарының азық-түліктері мен кернейлерін алып қалып, өздерін қостарына қайтарып жіберді. Мадияндықтардың тұрағы төменде, аңғарда болатын.


9Сол түні Жаратқан Ие Гедеонға былай деп бұйырды: «Орныңнан тұрып, ылдилап мадияндық жасақшылардың тұрағына аттан! Себебі Мен оны сенің қолыңа тапсырдым. 10Ал егер шабуыл жасаудан қауіптенсең, көмекші Пурахты ертіп аңғардағы Мадиянның тұрағына білдіртпей түс. 11Сол жерде олардың айтқан сөздеріне құлақ түр. Сонда естігендерің арқылы жігерленіп, жасақшылар тұрағына шабуыл жасауға батылданасың».

Содан Гедеон көмекшісі Пурахпен тұрақ шетіндегі бір жасақшылар тобына таяп барды. 12Ал күллі мадияндықтар, амалектіктер және шығыстың басқа да көшпелі тайпалары аңғарда шегіртке үйірлеріндей қаптап, түйелері де теңіз жағалауындағы құм түйіршіктеріндей сансыз көп болып жатыр екен.

13Гедеон таяп келгенде, бір адам өзінің көрген түсін жолдасына айтып жатты:

— Мен мынадай түс көрдім: бір таба арпа наны мадиянның тұрағына домалап құлап түсіпті. Ол бір қосқа соғылып, оны аударып түсіріп, жермен-жексен қылған екен. — 14Жолдасы:

— Бұл түс сол исраилдік Жоғас ұлы Гедеонның семсері туралы ғана болуы мүмкін! Құдай[†] Мадиянды және оның бүкіл тұрағын соның қолына тапсырған болса керек! — деп жауап қайтарды.

15Гедеон осы түсті әрі оның жоруын естіген соң, Жаратқан Иеге басын иіп ғибадат етті. Исраилдің тұрағына қайта оралғаннан кейін ол: «Тұрыңдар! Жаратқан Ие Мадиян жасағының тұрағын сендердің қолдарыңа тапсырды!» — деп әмір берді.

16Гедеон үш жүз адамын үш топқа бөліп, әрбір адамның қолына бір-бірден керней және ішінде жанып тұрған алауы бар бос құмыраларды ұстатты да, 17оларға былай деп бұйырды: «Маған қарап, істегендерімді қайталаңдар! Мен тұрақтың шетіне жеткенде дәл менің істегенімдей сендер де істеңдер! 18Мен және қасымдағылар дабыл беріп керней тартқан кезде сендер де тұрақты айналдыра кернейлеріңді тартыңдар! «Жаратқан Ие үшін әрі Гедеон үшін (семсер)!» деп айқайлап ұран да салыңдар!»

19Түн ортасында, екінші күзет енді ғана басталған кезде Гедеон қасындағы бір жүз адамымен тұрақтың шетіне жетті. Олар кернейлерін тартып, қолдарындағы құмыраларын сындырып тастады. 20Сонда үш топтың күллі адамдары да кернейлерін тартып, құмыраларын сындырды. Олар сол қолдарымен жалындаған алауларын, оң қолдарымен кернейлерін ұстап тұрды да, «Жаратқан Ие үшін әрі Гедеон үшін семсер!» — деп ұрандаумен болды. 21Әр адам жаудың тұрағын айналдыра өз орнында тұрды. Сонда тұрақтағылардың барлығы да сасқалақтап жүгіріп бара жатып, қатты айқайлап тым-тырақай қаша жөнелді.

22Осы үш жүз адам кернейлерін тартқанда, Жаратқан Ие жау тұрағындағы адамдардың бәрін бір-біріне қарсы шығарып, семсерлерімен өзара шайқастырып қойды. Қалған жасақшылар (Иордан өзеніне қарай) Сәрераның жанындағы Бет-Шиттаға, Табаттың маңындағы Әбел-Мехоланың шекарасына дейін қашып кетті. 23Алайда Исраилдің Нафталим, Ашир және бүкіл Манаса руларының адамдары шақырылып, олар мадияндықтардың соңынан қуып кетті.


Гедеон бидің ефремдіктерге берген дана жауабы

24Гедеон бүкіл Ефрем руының таулы аймағына да хабаршыларын жіберіп: «(Иордан алқабына) төмен түсіп барып, мадияндықтарға қарсы шығыңдар! Бет-Бараға дейінгі су көздерін және өзендердің өткелдерін қолға түсіріп, жауды соларға жақындатпаңдар!» — деді.

Сонда Ефремнің бүкіл адамдары шақырылып, Бет-Бараға дейінгі су көздерін және Иордан мен басқа да өзендердің өткелдерін қолға түсіріп, жауды соларға жақындатпады. 25Ефремдіктер Мадиянның артынан қуып, олардың екі әміршісі[†] — Ориб пен Зипті тұтқындады. Содан Орибті Ориб құзының, Зипті Зиптегі жүзім сыққыштың маңында өлтіріп, бастарын Иорданның жағасынан Гедеонға алып барды.


#### 8

1Ал ефремдіктер Гедеонды қатты сөгіп:

— Неге бізге осылай істедің? Мадияндықтарға қарсы соғысуға аттанғаныңда неге бізді шақырмадың? — деді. 2Гедеон оларға жауап беріп:

— Сіздермен салыстырғанда мен қазір қандай жетістікке қол жеткізіппін? Ефрем руының терген масақтары Әбиезер әулетінің бүкіл жинағанынан әлдеқайда артық емес пе? 3Құдай[†] сіздердің қолдарыңызға Мадиянның екі әміршісі[†] Ориб пен Зипті[*] түсірді! Сіздермен салыстырғанда мен қандай жетістікке қол жеткізе алдым? — деді. Гедеонның жауабын естігенде, ефремдіктердің ашуы басылды.


Гедеон бидің қол ұшын бермегендерді жазалауы

4Гедеон және оның қасындағы үш жүз адамы Иордан өзеніне жетіп, оның шығыс жағына өтті. Өздерінің шаршап-шалдыққандарына қарамастан, олар мадияндықтарды қууын жалғастыра берді. 5Гедеон Соқот қаласына жеткенде, оның адамдарына:

— Мына жасақшыларыма біраз таба нан берсеңіздер екен. Олар қатты ашығып тұр! Мен Мадиян патшалары Зебей мен Салманның соңына түсіп келе жатыр едім, — деп өтініш жасады. 6Бірақ Соқоттың басшылары:

— Біз сенің тобыңа тамақ беретіндей, Зебей мен Салманды қолыңа түсіріп пе едің? — деп кекетті. 7Гедеон оларға:

— Жарайды. Жаратқан Ие[†] Зебей мен Салманды қолыма түсіргеннен кейін мен қайтып келемін. Сонда сендерді даланың тікенек-ошағанымен осқылап тілгілеймін! — деп жауап қатты.

8Содан Гедеон Пенуелге де өрлеп барып, дәл сондай өтініш жасады. Пенуелдің адамдары да соқоттықтар сияқты жауап қатып, көмектесуден бас тартты. 9Сол себепті Гедеон оларға: «Мен аман-есен қайтып келгенімде осы мұнараны қиратып тастаймын!» — деп нық айтты.

10Сол кезде Зебей мен Салман өздерінің жасағы — шамамен он бес мың адаммен Қарқорға[*] аялдаған болатын. Шығыс халықтарының жасақтарынан жүз жиырма мың семсер асынғандар қаза тауып, одан қалып отырғаны осы он бес мың еді. 11Гедеон өз тобымен шатырда тұратын көшпелі тайпалардың Нобах пен Жоқпеханың шығысынан өтетін көш жолымен жүре отырып, жайбарақат отырған жасаққа табан астынан бас салды. 12Зебей мен Салман қаша жөнелді. Гедеон олардың соңынан қуып, қолға түсіріп, мадияндықтардың бүкіл жасағының зәресін ұшырды.

13Жоғас ұлы Гедеон шайқастан қайтқанда Херес тауынан[*] түсіп, 14жолшыбай соқоттық бір жас жігітті ұстап алды. Оған сұрақтар қойып тергеді. Жігіт Гедеонға Соқоттың барлық жетпіс жеті басшысы мен ақсақалының аты-жөндерін жазып берді. 15Гедеон Соқотқа жеткенде, оның адамдарына:

— Мені «Біз сенің шаршаған адамдарыңа тамақ беретіндей, Зебей мен Салманды қолыңа түсіріп пе едің?» деп кекетіп едіңдер. Енді, міне, сендерге Зебей мен Салман! — деді. 16Қала ақсақалдарын ұстатып, олардың денелерін даланың тікенек-ошағанымен осқылап тілгілетіп, Соқоттың адамдарына осылай тәлім берді. 17Бұдан кейін Гедеон Пенуел қаласының мұнарасын қиратып, қаладағы ер адамдардың көздерін құртты.


18Кейін Гедеон Зебей мен Салманнан:

— Сендер Таборда өлтірген адамдар қандай болатын? — деп сұрағанда, екеуі:

— Олар өзіңізге ұқсап, әрбіреуінің сырт көрінісі шетінен ханзада сияқты болатын, — деп жауап берді. 19Сонда Гедеон:

— Бұлардың бәрі де бірге туған ағайындыларым еді ғой! Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдындағы шын сөзім, оларды өлтірмегендеріңде мен де сендерді өлтірмес едім! — деді. 20Тұңғышы Етерге бұрылып: «Тұр, мыналардың көздерін құрт!» — деп бұйырды. Бірақ ұлы әлі де жас болғандықтан, семсерін суырып алып, оларды өлтіріп тастауға бата алмады. 21Сонда Зебей мен Салман: «Бізді өзіңіз-ақ өлтіріңіз. Үлкеннің ісін балаға орындатпаңыз»,[*] — деді. Гедеон алдына ұмтылып, Зебей мен Салманды өлтірді де, олардың түйелерінің мойнына салынған айшықты алқаларын шешіп алды.


Гедеонның Исраилді тура жолдан тайдыруы

22Осының бәрінен кейін исраилдіктер Гедеонға:

— Сіз бізді мадияндықтардан құтқардыңыз. Ендеше өзіңіз, содан кейін ұлыңыз және немереңіз бізге басшы болып билік құрыңыздар! — деп ұсыныс жасады. 23Бірақ Гедеон оларға:

— Мен де, ұлым да сіздерге басшы болып билік құрмаймыз. Жаратқан Иенің Өзі-ақ сіздерге билік құрсын! — деп жауап қайтарды. 24Алайда ол: — Менің сіздерден бір өтінішім бар: әрбіреуіңіз жаудан олжалағандарыңыздан бір-бір алтын сырғадан берсеңіздер екен, — деп қосты. Себебі жау сарбаздары ысмағұлдықтар[*] болғандықтан, құлақтарына алтын сырға тағып жүретін еді. 25Исраилдіктер:

— Әрине, сөзсіз береміз! — деп, бір шапанды жерге жайып жіберді де, әркім соған жаудан олжалаған сырғаларының біреуін тастады. 26Сонда жиналған алтын сырғалардың салмағы бір мың жеті жүз мысқал[*] болды. Оның үстіне Мадиян патшаларының тағып жүретін алтын айшықты әшекейлері мен алқалары, қырмызы шапандары әрі түйелерінің мойнына асатын алтын шынжырлары да бар еді. 27Сол алтынды Гедеон діни қызметкер[†] киіп жүретін жеңсіз сырт киім[*] жасауға жұмсап, соны өз қаласы Офраға апарып қойды. Кейін бүкіл Исраил халқы сонда барып, сол «қасиетті[†]» киімге табына бастады. Осылай олар азғындыққа батты. Тіпті Гедеон мен оның әулеті де бұл тұзаққа ілініп қалды.

28Мадиян халқы үлкен жеңіліске ұшырағандықтан, Исраилдің алдында бой ұсынып, оның енді қайтып Исраилге қарсы бас көтеретіндей қауқары қалмады. Гедеонның көзі тірі кезінде елде қырық жыл тыныштық орнады.


Гедеон бидің қайтыс болуы

29Осы оқиғалардан кейін Жоғас ұлы Гедеон (Еруб-Бағал) өз үйінде тұруға қайтып кетті. 30Оның әйелдері көп болғандықтан, өзінен тараған жетпіс ұлы бар еді. 31Оның Сихемде тұратын кәнизагы[*] да бір ұл туып, Гедеон оның атын Әбумәлік (демек, «(көктегі) Әкем — Патша») деп қойды.

32Сөйтіп Жоғас ұлы Гедеон көп жасап, қайтыс болды. Оның мәйіті Әбиезер әулетіне тиісті Офра қаласының маңында әкесі Жоғастың қабіріне қойылды.

33Гедеон қайтыс бола салысымен, исраилдіктер қайтадан азғындап, жалған тәңір Бағалдың мүсіндеріне табынып, Бағал-Берітті[*] өздері құлшылық ететін тәңірлері деп бекітті. 34Осылайша исраилдіктер өздерін айналадағы барлық жауларынан құтқарып келген Құдайлары — Жаратқан Иені естерінен шығарды. 35Еруб-Бағал, яғни Гедеон, Исраилге қанша ізгілік жасаса да, олар оның әулетіне де адалдық танытпады.

#### 9


Әбумәліктің жауыздықпен патшалық құра бастауы

1Бірде Еруб-Бағал (яғни Гедеон) ұлы Әбумәлік шешесінің Сихем қаласындағы аға-інілеріне[*] барып, оларға және бүкіл нағашы жұртына былай деп тіл қатты: 2«Сихемнің күллі азаматтарына былай деңіздер: Сіздерге қайсысы пайдалы: Еруб-Бағалдың барлық ұлдары — жетпіс адамның билік жүргізгені ме, әлде тек біреуінің ғана ма? Оның үстіне мен сіздердің қандас туысқандарыңызбын[*] ғой, соны да ұмытпаңыздар!»

3Сонда шешесінің төркіндері Сихемнің өзге азаматтарының алдында Әбумәліктің сөзін сөйледі. Бұлардың көңілдері де Әбумәлікке ауды, өйткені олар: «Ол біздің қандас туысымыз», — десті. 4Сихемдіктер оған Бағал-Беріттің[*] ғибадатханасынан[†] жетпіс мысқал күміс табыстады. Әбумәлік күміске ар-ұяттан безген, ешкімді менсінбейтін адамдарды жалдап алып, олар оған ілесіп жүретін болды. 5Әбумәлік сол сарбаздарын ертіп Офраға, марқұм әкесі Еруб-Бағалдың әулетіне аттанып барып, оның жетпіс ұлын — өзінің туған бауырларын тұтқындап, бір дәу тастың үстінде өлтіртіп тастады.[*] Тек Еруб-Бағалдың кенже ұлы Жотам ғана тығылып аман қалды.

6Содан соң Сихемнің басқарушылары әрі Бет-Миллоның күллі азаматтары жиналып, Сихемдегі бағананың маңындағы емен ағашының[†] қасына барып, сол жерде Әбумәлікті патша етіп тағайындады.


«Ағаштар патшасы» жайлы астарлы әңгіме

7Осы оқиға туралы Жотам[*] естігенде, Гәризим тауының басына шығып, бар даусымен айқайлап былай деді: «Сихемнің басшылары, сөзіме құлақ түріңдер! Сонда Құдай[†] сендерге құлақ сала көрсін! 8Бір күні ағаштар өздеріне патша тағайындамақ боп шешіпті. Сол себепті олар зәйтүн ағашына:

— Бізге патша бол! — депті.[*] 9Ал зәйтүн ағашы оларға:

— Басқа ағаштардың үстінен бұтақтарымды шайқау үшін ғана тәңірлер мен адамдарға құрмет сыйлайтын майымды өндіруді доғаруым керек пе? — деп жауап қайтарыпты. 10Сонда ағаштар інжір ағашына:

— Онда сен келіп, бізге патша бол! — депті. 11Бірақ інжір ағашы оларға:

— Басқа ағаштардың үстінен бұтақтарымды шайқау үшін ғана дәмді де тәтті жеміс беруімді доғаруым керек пе? — деп жауап беріпті. 12Содан соң ағаштар жүзім бұтасына:

— Сен біздің патшамыз бола гөр! — депті. 13Бірақ жүзім бұтасы оларға:

— Басқа ағаштардың үстінен бұтақтарымды шайқау үшін ғана тәңірлер мен адамдардың көңілін көтеретін шырын беруімді доғаруым керек пе? — деп жауап қайырыпты. 14Сонда ағаштардың барлығы тікенді бұтаға:

— Ендеше сен патша бол! — депті. 15Тікенді бұта оларға:

— Егер сендер мені шынымен өздеріңе патша қылғыларың келсе, онда келіп, менің көлеңкемді паналаңдар. Ал егер алдап тұрсаңдар, онда тікенді бұтадан от лап етіп шығып, тіпті Ливанның самырсындарын да өртеп жіберсін! — депті. 16Ендеше, егер сендер Әбумәлікті патша етіп тағайындаған кезде адалдық пен ізгі ниет көрсеткен болсаңдар, яғни Еруб-Бағал марқұм мен оның әулетіне жақсылық жасап оның істегеніне лайықты іс-әрекет жасаған болсаңдар, онда жақсы. 17Ал Еруб-Бағал кезінде сендер үшін өз басын қатерге тігіп, шайқасып, сендерді мадияндықтардан аман-есен құтқарып қалған болатын. 18Бірақ сендер бұл күндері әкемнің отбасына қарсы бас көтеріп, оның жетпіс ұлын бір дәу тастың үстінде қырып тастадыңдар, ал оның күңінен туған ұлы Әбумәлікті өздеріңе туысқан болғандықтан Сихемнің азаматтарының үстінен патша етіп қойдыңдар. 19Егер сендер осыны істегенде шынайы да адал ниетпен әрекеттенген болсаңдар, онда Әбумәлік сендерді, сендер Әбумәлікті қуантыңдар. 20Ал егер солай істемеген болсаңдар, онда Әбумәліктен от лап етіп сендерді: Сихем мен Бет-Миллоның азаматтарын жалмап қойсын, әрі сендерден де от лап етіп, Әбумәлікті жалмап қойсын!»

21Жотам осыны айтып болған соң, ағасы Әбумәліктен бас сауғалап Бегер жағына қашып барып, сонда тұрды.


Әбумәліктің жеңіліп, жойылуы

22Әбумәлік Исраилге үш жыл бойы басшылық етті. 23Алайда Құдай Әбумәлік пен Сихем азаматтарының арасына араздық туғызатын жын[*] жіберіп, Сихемнің адамдары Әбумәлікке қарсы опасыздық жасады. 24Осылайша Ол өз ағайындары — Еруб-Бағалдың жетпіс ұлына зорлық жасаған Әбумәліктің мойнына және мұнысын қолдаған Сихемнің азаматтарының мойындарына солардың төгілген қанын салып, олар әділ жазаларын тартулары керек болды. 25Сихемдіктер Әбумәлікке қарсы шығып, қырат бастарына тосқауыл қойып, сол жерден өткендердің бәрін тонайтын. Бұл туралы Әбумәлікке хабар тиді.

26Сол екі арада Ебед ұлы Ғағал өзінің ағайындыларымен бірге Сихемге көшіп келіп, қала азаматтарының сеніміне ие болды. 27Сихемдіктер жүзімдіктерінің өнімін жинап, жүзім шырынын сығып болған соң, көңілді мереке өткізді. Сонда олар өздерінің табынатын жалған тәңірлері Бағалдың[*] ғибадатханасына барып, сонда ішіп-жеп, Әбумәлікті қарғап-сіледі. 28Ебед ұлы Ғағал сол жерде отырып былай деді: «Біз — Сихемнің азаматтары оған қызмет ететіндей, Әбумәлік деген кім еді өзі? Ол — Еруб-Бағалдың ұлы, әрі Зебул — оның орынбасары емес пе? Ендеше сендер (арғы аталарың) Сихемнің әкесі Хамордың[*] ұрпақтарына ғана қызмет етіңдер! Біз неге исраилдіктерге қызмет етуіміз керек, ә? 29Осы халық менің қол астымда болса ғой, шіркін! Онда мен Әбумәлікті қуып жіберер едім! Әбумәлікке: Бүкіл жасағыңды шақырып алып, шайқасқа аттан! — дер едім».

30Осы сөздер қаланың әкімі Зебулге жеткенде, ол қатты ашуланды. 31Зебул Арумада жүрген Әбумәлікке құпия хабаршыларын жіберіп былай деді: «Тақсыр, Ебед ұлы Ғағал өзінің ағайындарымен Сихемге көшіп келіп, енді халықты сізге қарсы айдап салып жүр! 32Сондықтан қасыңыздағы жасақпен бірге түнде аттанып, далада тосқауыл құрыңыздар! 33Таңертең ерте, күн шыға салысымен қалаға бас салыңыздар. Ғағал қасындағы адамдарымен қаладан сізге қарсы шыққанда, оған қалағаныңызды істей көріңіз!»

34Осылайша Әбумәлік қасындағы бүкіл жасағын ертіп, түнде жолға шықты да, Сихемге жетті. Олар төрт топқа бөлініп, қалаға қарсы тосқауылдар құрды. 35(Келесі күні таңертең) Ебед ұлы Ғағал қаладан шығып, қала қақпасының алдында тұрған кезде, Әбумәлік пен оның адамдары жасырынған орындарынан тұтқиылдан шыға келді. 36Ғағал оларды көргенде Зебулге:

— Анаған қараңыз, қырат бастарынан адамдар түсіп келе жатыр! — деді. Бірақ Зебул оған жауап қайырып:

— Қыраттардың көлеңкесін адам[†] екен деп көріп отырсың, — деді. 37Ғағал қайтадан тіл қатып:

— Жоқ, қараңызшы, елдің жоғарғы жағынан адамдар ылдилап келе жатыр! Көріпкелдер емені жағынан да бір топ адам келе жатыр! — деді. 38Зебул оған:

— Онда сенің: «Біз оған қызмет ететіндей, Әбумәлік деген кім еді өзі?» деп мақтанғаның қайда?! Сенің менсінбеген адамдарың осылар емес пе? Енді шығып, олармен шайқасып көр! — деді.

39Ғағал Сихемнің азаматтарын бастап алып шығып, Әбумәлікпен шайқасты. 40Әбумәлік Ғағалдың артынан қуып, Сихемнің көптеген адамдары қашып кетіп, қала қақпасына жетпей қаза болды. 41Бұдан кейін Әбумәлік Арумаға қайта оралды, ал Зебул Ғағал мен оның ағайындарын Сихемнен қуып шықты.

42Келесі күні Сихемнің көптеген адамы қаладан далаға шықты. Бұл туралы хабар Әбумәлікке жетті. 43Ол өз адамдарын үш топқа бөлді де, далада тосқауыл құрып оларды күтіп тұрды. Қаланың адамдарының таяп келе жатқанын көргенде, Әбумәлік орнынан шыға келіп, оларға бас салды. 44Әбумәлік қасындағы тобымен алға ентелеп, қала қақпасының маңын басып алды. Ал қалған екі топ далада қалғандарды қырып-жоюмен болды. 45Әбумәлік күні бойы қалаға шабуыл жасап, ақырында оны басып алып, ондағы адамдардың көздерін құртты. Қаланы жермен-жексен қылып қиратып, үстіне тұз сеуіп шашты.[*]

46Сихемнің мұнарасының тұрғындары осыны естігенде, Ел-Беріт[*] деген жалған тәңірдің ғибадатханасының астына бас сауғалап кіріп алды. 47Олардың сонда жиналғаны туралы Әбумәлік те естіді. 48Ол барлық адамдарымен бірге Салмон төбесіне көтерілді де, балтамен бір құшақ бұтақ кесіп, иығына салып, көтеріп алды. Қасындағы адамдарына: «Мен не істесем, сендер де жылдамдап соны істеңдер!» — деп бұйырды. 49Сонда бүкіл адамдары бұтақтар кесіп алып, Әбумәліктің соңынан еріп, қалаға қайтты. Бұтақтарын қамалдың айналасына үйіп, от қойып, өртеп жіберді. Осылай Сихем мұнарасының барлық тұрғындары: әйелі бар, еркегі бар шамамен бір мың адам қаза тапты.

50Содан соң Әбумәлік Тебеске барып, оны қоршап, басып алды. 51Ал қала ішінде бір мықты мұнара бар болатын. Қаланың бүкіл азаматтары: еркектер мен әйелдер сол мұнараға бас сауғалап қашып барды. Олар бекініп алып, мұнараның жалпақ төбесіне шықты. 52Әбумәлік шабуылдамақ болып мұнараға қарай беттеп, от қою үшін мұнара қақпасына жақындай берді. 53Сонда бір әйел мұнара төбесінен Әбумәліктің үстіне қол диірменнің үстіңгі тасын тастап жіберіп, оның басы жарылып қалды.

54Әбумәлік өзінің қару-жарағын көтеріп жүретін нөкерін дереу шақырып алды да: «Семсеріңді суырып ал да, мені өлтір. Жұрт: «Оны әйел өлтірді» деп жүрмесін!» — деді. Сонда жаңағы жас жігіт оған семсерін сұғып алып, Әбумәлік жан тапсырды. 55Исраилдіктер Әбумәліктің қайтыс болғанын көргенде, барлығы үйлеріне қайтып кетті.

56Әбумәліктің өзінің жетпіс аға-інісін өлтіріп әкесіне қарсы жасаған сұмдық ісінің есесін Құдай осылайша қайтарды. 57Құдай Сихемнің адамдарына да сұмдық істеріне бола жазаларын тартқызып, Еруб-Бағал ұлы Жотамның қарғысы олардың бастарына түсті.

#### 10


Тола би мен Жайыр би

1Әбумәліктен кейін Додоның немересі Пуах ұлы Тола Исраилді құтқаруға тағайындалды. Исашар руынан шыққан ол Ефремнің таулы аймағындағы Шамирды мекендеді. 2Тола Исраилде жиырма үш жыл бойы билік айтты. Тола би қайтыс болғанда мәйіті Шамирдағы қабірге қойылды.

3Тола биден кейін Исраилде ғилақадтық Жайыр жиырма екі жыл бойы билік айтты. 4Оның отыз ұлы болды. Олар отыз есекке мініп, Ғилақад аймағында орналасқан отыз қалаға ие болды. Сол қалалар әлі күнге дейін «Жайыр қоныстары»[*] деп аталады. 5Жайыр би қайтыс болғанда мәйіті Қамондағы қабірге қойылды.


Аммон халқының Исраилге озбырлық жасауы

6Бұдан кейін исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті іс-әрекет жасап Бағал, Астарта тәңірсымақтарға[*] табынып кетті, әрі Арама,[†] Сидон, Моаб, Аммон, філістір халықтары табынатын жалған тәңірлерге де құлшылық етіп жүрді. Содан исраилдіктер Жаратқан Иеден мүлдем бас тартып, Оған еш ғибадат етпейтін болды. 7Сол себепті Оның қаһары халыққа қарсы лаулап, оларды філістірлер мен аммондықтардың қолдарына түсірді. 8Бұлар сол жылы исраилдіктерге соққы беріп, оларды аяусыз қанады. Жау бұрынырақ Иордан өзенінің арғы жағын мекендеген аморлықтардың жері — Ғилақад аймағында қоныстанған барлық исраилдіктерді он сегіз жыл бойы қанады. 9Аммондықтар тіпті Иордан өзенінен өтіп, Яһуда, Бунямин және Жүсіптен тараған екі руға да қарсы соғысты. Сол себепті Исраил халқы зор қысым көрді.

10Ақырында исраилдіктер Жаратқан Иені дауыстап шақырып:

— Біздер Сенен, өз Құдайымыздан, бас тартып, Бағалдың мүсіндеріне[*] құлшылық етіп ауыр күнә[†] жасадық! — деп көмек беруін өтінді. 11Жаратқан Ие оларға былай деп жауап қатты:

— Мысырлықтар, аммондықтар, філістірлер, 12сондай-ақ, сидондықтар, амалектіктер және мағондықтар[*] сендерді қыспақтап қанағанда, Маған жалбарына сиындыңдар, ал Мен өздеріңді олардың қолынан құтқарып алып отырдым. Бұл солай болды емес пе? 13Бірақ сендер Менен бас тартып, бөгде тәңірлерге табынып келесіңдер. Сондықтан Мен сендерді бұдан былай құтқармаймын! 14Өздерің таңдап алған тәңірсымақтарыңа барып жүгініңдер! Бастарыңа пәле түскен кездеріңде солар құтқарсын! — 15Ал исраилдіктер Жаратқан Иеге:

— Біз күнә жасадық! Өзің дұрыс деп тапқаныңды бізге істей гөр, тек жаудан құтқарсаң етті! — деп жалынды. 16Олар араларыңда болған бөгде тәңірлердің мүсіндерін алып тастап, Жаратқан Иеге сиынып ғибадат етті. Сонда Жаратқан Ие Исраилдің көрген азабына шыдай алмай, оларды аяды.

17Бұдан кейін аммондықтар жасақшыларын жинап, Ғилақадта тұрақтағанда, исраилдіктер де жиналып, Миспада қостарын тікті. 18Ғилақад халқының басшылары өзара ақылдасып: «Аммондықтарға қарсы шабуылды кім бастайды? Сол адам[†] Ғилақад аймағын мекендейтін бәріміздің басшымыз болсын», — деп келісті.

#### 11


Ефтах бидің елді Аммонның езгісінен құтқаруы

1Ғилақадтық Ефтах[*] мықты да батыл жауынгер еді. Оның әкесінің аты Ғилақад, ал шешесі жеңіл жүрісті әйел болатын. 2Ғилақадтың некелі әйелі де оған ұлдар туды. Олар есейген кезде Ефтахты қуып жіберіп, оған: «Біздің әкеміздің үйінде мұрагер болмайсың, себебі сен бөгде әйелдің баласысың», — деді. 3Сонда Ефтах ағайындарынан қашып кетіп, Тоб өңіріне[*] қоныстанды. Сол жерде оған бірнеше бос жүрген жігіттер қосылып, оның соңынан еріп (жаудың елді мекендерін тонауға) шығып жүрді.

4Біраз уақыт өтіп, Аммон халқы Исраилге қарсы соғыс бастады. 5Аммондықтар аттанып келгенде, Ғилақад аймағының ақсақалдары Ефтахты шақырып алу үшін Тоб жеріне оның алдына барып, 6одан:

— Келіп, басшымыз бола көріңіз, сөйтіп аммондықтармен соғысайық! — деп өтінді. 7Ефтах оларға:

— Мені жек көріп, әкемнің үйінен қуып шыққан сіздер емес пе едіңіздер? Енді бастарыңызға пәле түскенде маған несіне келіп тұрсыздар? — деді. 8Бірақ Ғилақадтың ақсақалдары қоймай:

— Сол себептен біз енді өкініп, алдыңызға келіп тұрмыз. Бізбен бірге барып, аммондықтармен соғыссаңыз, Ғилақадты мекендейтін бәріміздің басшымыз сіз боласыз! — деді. 9Ефтах оларға:

— Мейлі, мен сіздермен барып, аммондықтармен соғыса-ақ қояйын. Жаратқан Ие[†] маған жеңіс те берді дейік. Сонда сіздер шынымен-ақ мені өздеріңізге басшы етесіздер ме? — деген сұрақ қойды. 10Ғилақадтың ақсақалдары:

— Жаратқан Иенің Өзі осы айтқанымыздың растығына куә болсын. Сіз қалай айтсаңыз, дәл солай істейміз! — деп уәделерін берді.

11Сонда Ефтах Ғилақадтың ақсақалдарымен барып, халық оны өздеріне басшы әрі жасақтың қолбасшысы етіп қойды. Ефтах ақсақалдарға айтқан бүкіл сөздерін Миспада Жаратқан Иенің алдында қайталап айтты.

12Содан Ефтах Аммон халқының патшасына елшілерін жолдап:

— Менің еліме қарсы соғысатындай біздің арамызда қандай дау бар еді? — деген сәлемін жіберді. 13Аммон патшасы Ефтахтың елшілеріне:

— Исраил халқы Мысырдан көшіп шыққан кезде, Арнон мен Ябоктың арасындағы Иорданға дейін созылып жатқан жерімді тартып алды. Сол жерімді бейбіт түрде қайтарып беріңдер! — деп жауап берді.

14Ефтах өзінің елшілерін тағы да Аммон патшасына жолдады. 15Олар былай деді:

— Ефтах мынаны айтады: Исраил не Моаб, не Аммон халықтарының жерлерін тартып алған емес. 16Исраил Мысырдан көшіп шыққан кезде иен дала арқылы Қамысты теңізге әрі Қадешке барды.[*] 17Сонда Исраил Едом патшасына елшілері арқылы «Сіздің еліңіз арқылы өтіп шығуға рұқсат берсеңіз екен» деген сәлемін жіберген еді. Бірақ Едом патшасы Исраилдің өтінішіне құлақ салмады. Моаб патшасына да сондай өтініш жіберілді, бірақ ол да рұқсатын берген жоқ. Осылай Исраил халқы Қадеште қала берді. 18Кейін олар елсіз дала арқылы, Едом мен Моаб елдерін сырт айналып өтіп, Моабтың шығыс жағына шықты да, Арнон өзенінің арғы жағына тұрақтады. Олар Моаб жеріне аяқ басқан жоқ, себебі шекара дәл сол өзен арқылы өтетін еді.

19Содан соң исраилдіктер Хешебонда патшалық құрған аморлықтардың патшасы Сихонға елшілерін жіберіп, одан: «Жеріңіз арқылы өтіп өзіміздің жерімізге баруға рұқсат ете көріңіз» деп өтінді. 20Бірақ Сихон Исраил халқын өз жері арқылы өткізуден қорқып, өзінің бүкіл жасағын жинап, Яхаста қостарын тігіп, оларға қарсы соғысты. 21Бірақ Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие Сихон мен оның барлық адамдарын Исраилдің қолына тапсырып, олар жеңіліп қалды. Сонда Исраил халқы сол елді мекендеген аморлықтардың 22Арнон мен Ябоктың арасындағы және елсіз даладан Иорданға дейінгі жерін иемденіп алды.[*]

23Ал енді Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие аморлықтарды қуып шығып, жерлерін өз халқы Исраилге бергендіктен, осы жерді мұралық меншікке алуға сіздің қандай құқығыңыз бар? 24Табынатын тәңіріңіз Хамос өзіңізге иелікке берген жерді иемденесіз ғой. Сол сияқты, біз де Құдайымыз Жаратқан Ие мұралыққа табыстаған жерді иемденеміз. 25Әлде сіздер Моаб патшасы Сипор ұлы Балақтан артықсыздар ма? Оның Исраилмен осы жер туралы дауласып, соғысқан кезі болды ма? 26Үш жүз жылдан бері Исраил Хешебон, Арогер мен оларға қарасты елді мекендерде және Арнон өзенінің бойында орналасқан басқа да қалаларды қоныстанып келеді. Сол кездерде жерді неге бізден тартып алмадыңыздар? 27Ендеше мен сізге ешқандай обал жасап отырған жоқпын. Қайта, сіз маған қарсы соғыс ашып жамандық істеп отырсыз. Жаратқан Ие — әділ Төреші. Оның Өзі бүгін Исраил мен Аммон халықтары арасындағы осы дауды шешіп берсін!

28Бірақ Аммон патшасы Ефтахтың жіберген осы сәлеміне еш құлақ асқан жоқ. 29Сонда Жаратқан Иенің Рухы Ефтахқа қонып, ол Ғилақад пен Манаса арқылы өтіп, Ғилақадтағы Миспаға, одан аммондықтарға қарай аттанды.


Ефтахтың берген анты

30Ал Ефтах Жаратқан Иеге ант етіп былай деген еді: «Егер Сен аммондықтарды менің қолыма тапсырсаң, 31онда мен аман-есен қайтып келген кезде алдымнан бірінші болып үй-жайымның қақпасынан шыққанды Жаратқан Иеге бағыштап шалып, түгелдей өртеп жіберемін».

32Осылай Ефтах жасағын ертіп аммондық сарбаздарға қарсы аттанып, шабуыл жасады. Жаратқан Ие аммондықтарды Ефтахтың қолына табыстады. 33Ефтах оларды ойсырата жеңіп, жаудың Арогер мен Минит арасында әрі Әбел-Керәмимге дейінгі аралықта орналасқан жиырма қаласын қиратып тастады. Осылай аммондықтар Исраил халқына бой ұсынды.


Ефтахтың қызының Құдайға бағышталуы

34Ефтах өзінің Миспадағы үй-жайына келгенде, оның алдынан даңғыраны сыңғырлатып, би билеп өз қызы шыға келді! Ол Ефтахтың жалғыз баласы еді, одан басқа Ефтахтың ұлы да, қызы да жоқ болатын. 35Қызының осылай келе жатқанын көргенде, Ефтах көйлегінің өңірін жыртып, дауыстап:

— Әттең, қызым-ай! Сен мені қатты қайғыртып,[†] үлкен қасіретке түсіріп отырсың. Мен өз аузыммен Жаратқан Иеге ант еткен едім, енді соны қайтарып ала алмаймын! — деді. 36Қызы оған:

— Әкетай, сіз Жаратқан Иеге ант етіпсіз. Ендеше аузыңыздан шыққан сол антыңызды орындаңыз![*] Жаратқан Иеміз сізге аммондық жауларыңыздың үстінен үлкен жеңіс сыйлады ғой! — деді. 37Содан соң қызы әкесінен: — Тек маған мынаған рұқсат берсеңіз екен: Мен екі ай бойы таулы аймақты кезіп, жолдас қыздарыммен өзімнің ешқашан күйеуге шыға алмайтыныма қайғырып, қайтып келейін! — деп сұрады. 38Ефтах:

— Баруыңа болады, — деп қызына рұқсат беріп, оны екі айға жіберді. Қызы жолдас қыздарымен тауға шығып, өзінің күйеуге шыға алмайтынына қайғырды. 39Екі ай біткен соң қыз әкесіне қайтып келді. Әкесі берген антын орындап, қызын Жаратқан Иеге бағыштады. Ол ешқашан еркекпен жақындаспаған пәк қыз еді.

Сол кезден бастап Исраилде 40жыл сайын бойжеткен қыздардың ғилақадтық Ефтахтың қызын жырлап еске алу үшін төрт күнге далаға кететін дәстүрі бар.

#### 12


Ефрем руының Ефтах биге қарсы бас көтеріп, жеңілуі

1Ал Ефрем руының сарбаздары жиналып, Сафонға[*] өтіп барды да, Ефтахқа:

— Аммондықтарға қарсы соғысу үшін солардың жеріне аттанғанда неге бізді шақырмадың? Сол үшін біз сені өз үйіңде өртеп жібереміз! — деп қоқан-лоқы айтты.[*] 2Ефтах оларға жауап беріп былай деді:

— Халқыммен бірге аммондықтармен зор дауға түстім. Алайда мен сендерді шақырған кезде де сендер мені олардың қолынан құтқарған жоқсыңдар. 3Маған көмектеспейтіндеріңе көз жеткізген соң, мен солардың жеріне аттанып, аммондықтарды өзім шабуылдап басымды өлімге тіктім. Жаратқан Ие[†] оларды қолыма табыстады. Ал енді, өздерің неге маған қарсы соғысуға келіп отырсыңдар?

4Ал ефремдіктер: «Ей, ғилақадтықтар, сендер небәрі Ефрем мен Манасаның ортасындағы Ефремнің қашқынысыңдар, ә!» — деп оларды жәбірледі. Сол себепті Ефтах Ғилақадтың барлық ер адамдарын жинап, Ефрем жасағымен соғысып, оларды талқандады. 5Ғилақадтықтар Иордан өзенінің өткелдерін басып алып, ефремдіктерге елдеріне қайтатын жолды жауып тастады. Осылайша Ефремнің қашып келе жатқан адамы: «Ана жаққа өтейін деп едім!» — десе, ғилақадтықтар одан: «Сен ефремдіксің бе?» — деп сұрайтын еді. Егер анау жоқ десе, 6олар оған: «Шибболет деп айт!» — деп бұйыратын. Егер ана адам[†] сол сөзді дұрыс айта алмай, «Сибболет» деп ерсілеу айтса, онда оны ұстап алып, өткелдің маңында өлтіріп тастайтын. Сонымен бұл соғыста Ефремнің қырық екі мың адамы өлді.

7Ғилақадтық Ефтах би Исраилге алты жыл бойы билік айтты. Ол қайтыс болғанда мәйіті Ғилақад аймағындағы бір қаланың маңайындағы қабірге қойылды.


Ибесан би, Елон би және Абыдон би

8Ефтах биден кейін Исраилге бетлехемдік Ибесан[*] билік айтты. 9Оның отыз ұлы мен отыз қызы болды. Ол қыздарын өз әулетінен тыс жаққа ұзатып, ұлдарына әулетінен тыс жақтан әйел алып берді. Ибесан Исраилге жеті жыл бойы билік айтты. 10Ибесан би қайтыс болғанда, мәйіті Бетлехемдегі қабірге қойылды.

11Ибесан биден кейін Исраилге забулондық Елон он жыл бойы билік айтты. 12Елон би қайтыс болғанда, мәйіті Забулон руының жеріндегі Аялонда қабірге қойылды.

13Елон биден кейін Исраилге пиратондық Хиллел ұлы Абыдон билік айтты. 14Оның жетпіс есекке мініп жүретін қырық ұлы мен отыз немересі болды. Абыдон Исраилге сегіз жыл билік айтты. 15Абыдон би қайтыс болғанда, мәйіті Ефрем руының аймағындағы Пиратонда, Амалек төбесіндегі қабірге қойылды.

#### 13


Самсон бидің айрықша дүниеге келуі

1Исраилдіктер қайтадан Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті іс-әрекет жасады. Содан Ол халықты қырық жыл бойы філістірлердің қолына табыстады.

2Дан руының Сора қаласында Маноғах есімді бір кісі тұратын, оның әйелі бала тумайтын бедеу еді. 3Бір күні Жаратқан Иенің періштесі[†] әйелге мынадай хабар алып келді: «Сен бала тумаған бедеу болған едің. Енді аяғың ауырлап, ұл туасың. 4Бұдан былай шарап пен ашыған басқа да сусын атаулыны ішуден, әрі қандай да болмасын арам нәрсені жеуден сақ бол! 5Себебі жүкті болып, ұл туасың. Оның басына ұстара мүлдем тимеуі керек. Ол құрсақта жатқан кезінен-ақ Құдайға ерекше бағышталған жан болады.[*] Исраилді філістірлердің қолынан сол құтқара бастайды!»

6Содан кейін әйел күйеуіне келіп, былай деді: «Маған Құдайдың жіберген бір адамы[*] келіп кетті. Оның сыртқы көрінісі Құдайдың періштесі сияқты үрей туғызады. Мен оның қайдан келгенін сұраған жоқпын, ол да өзінің аты-жөнін айтқан жоқ. 7Бірақ ол маған: Аяғың ауырлап, ұл туасың. Бұдан былай шарап пен ашыған басқа да сусын атаулыны ішпе, әрі қандай да болмасын арам нәрсені жеме. Себебі бала құрсақта жатқан кезінен өлген күніне дейін Құдайға ерекше бағышталған жан болады! — деді».

8Маноғах Жаратқан Иеге сиынып: «Уа, Ием[†], Өзің бізге жіберген адамың қайтып келіп, дүниеге келетін осы балаға не істеуіміз керек екенін үйрете көрсін», — деп өтінді.

9Құдай[†] Маноғахтың мінажатына құлақ салды. Оның әйелі егіс басында жүргенде Құдайдың періштесі оған қайтадан ұшырасты. Сол кезде де күйеуі Маноғах қасында жоқ еді. 10Әйелі бірден күйеуіне жүгіріп барып: «Анау күні келген адам[†] маған қайтадан көрінді!» — деп оны шақырды. 11Маноғах орнынан тұрып, әйеліне еріп сол адамға барды. Одан:

— Мына әйелмен сөйлескен адам сізсіз бе? — деп сұрады. Ол:

— Мен солмын, — деп жауап берді. 12Маноғах оған:

— Айтқандарыңыз жүзеге асқанда баланың өмірі мен іс-әрекеті қандай болуы керек? — деген сұрақ қойды. 13Жаратқан Иенің періштесі Маноғахқа:

— Әйелің мен айтқан нәрселердің барлығынан бас тартатын болсын: 14жүзімнен дайындалған ештеңені жемесін, шарап пен басқа да ашыған сусын атаулыны ішпесін, ешқандай арам нәрсені жеуіне де болмайды. Мен оған бұйырғанның барлығын орындасын! — деді. 15Маноғах Жаратқан Иенің періштесін:

— Бізбен бірге қала тұрыңыз. Бір лақ соямыз, тамақ жеп кетіңіз! — деп шақырды. 16Періште оған:

— Жарайды, біраз қала тұрайын, алайда сенің тамағыңнан дәм татпаймын. Дегенмен Жаратқан Иеге арнап шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық ұсынуыңа болады, — деді.

Маноғах келген қонағының Жаратқан Иенің періштесі екенін әлі де ұғынбай тұрған еді. 17Сондықтан ол Жаратқан Иенің періштесінен:

— Аты-жөніңізді айтыңызшы, сөздеріңіз орындалған кезде сізге құрмет көрсетейік! — деп өтінді. 18Бірақ Жаратқан Иенің періштесі оған:

— Менің атымды неге сұрайсың? Ол түсінуге болмайтын тым керемет![†] — деп жауап қайырды.

19Маноғах лақты шалып, оны және астық тартуын алып, екеуін сол жердегі бір дәу тастың үстінде Жаратқан Иеге өртеп ұсынды. Ол әйелі екеуі құрбандықтың жанып жатқанына қарап тұрғанда, Жаратқан Ие бір керемет іс жасады! 20Құрбандық орнынан от жалыны аспанға[†] қарай лаулап жатқан кезде Жаратқан Иенің періштесі сол жалынның ішінде жоғары көтеріліп кетті.[*] Маноғах пен әйелі мұны көргенде екеуі етпеттерінен жерге жата кетіп, Жаратқан Иеге ғибадат етті.

21Періште Маноғах пен оның әйеліне енді қайтып көрінбеді. Сонда Маноғах оның Жаратқан Иенің періштесі болғанын ұғынып, 22әйеліне:

— Біз Құдайды көрген екенбіз, енді құритын шығармыз! — деді. 23Бірақ әйелі оған:

— Егер Жаратқан Ие бізді құртуды қалаған болса, онда не өртелген құрбандығымыз бен астық тартуымызды қабылдамас, не осындай кереметті көрсетпес, не сондай хабарды жеткізбес еді ғой! — деп жауап берді.

24Уақыты жетіп, Маноғахтың әйелі ұл туып, атын Самсон деп қойды. Бала өсіп, Жаратқан Иенің жарылқауына ие болды. 25Самсон Сора мен Ештағолдың арасындағы Махане-Дан дейтін жерде болғанда, Жаратқан Иенің Рухы алғаш рет оны әрекет жасауға ұмтылдырды.

#### 14


Самсонның філістір қызына үйленуі

1Бір күні Самсон Тимна[*] қаласына барып, сонда бойжеткен філістір қызына көзі түсті. 2Самсон әке-шешесіне қайтып келіп:

— Мен бір філістір бойжеткенді көрдім. Барып, соны маған алып беріңіздерші! — деп сұрады. 3Бірақ әке-шешесі оған:

— Сол құдайсыз[*] філістірлерден барып әйел алатындай, өз руымызда, не бүкіл халқымызда қыз құрып қалды ма? — десе де, Самсон әкесінен:

— Сол қызды маған алып беріңіздерші, ол маған ұнайды! — деп өтіне берді. 4Жаратқан Ие[†] осы жайтты қолданып, Исраилге сол кезде үстемдік құрған філістір жауларына қарсы әрекетін бастамақ болды, ал Самсонның әке-шешесі соны түсінген жоқ.

5Ақыры Самсон әке-шешесімен Тимнаға ылдилап барып, қаланың маңындағы жүзімдіктерге жетті. Аяқ астынан бір жас арыстан Самсонға ақырып шыға келді. 6Сол сәтте Жаратқан Иенің Рухы Самсонға құдіретпен қонып,[*] ол арыстанды лақ құрлы көрмей жай қолдарымен-ақ қақ жарып бөліп тастады. Мұны әке-шешесі көрген жоқ, өзі де айтқан жоқ. 7Содан Самсон Тимнаға кіріп жаңағы бойжеткенмен сөйлесіп көрді. Қыз Самсонға қатты ұнап қалды.

8Біраз уақыттан кейін Самсон сол бойжеткенге үйлену үшін (әке-шешесімен бірге) қайтадан барды. Өзі өлтірген арыстанның өлексесін көру үшін жолдан бұрылып, қараса, оның ішін бір үйір бал арасы жайлап алыпты, балы да бар екен. 9Самсон балды қолымен қырып алып, сонысын жеп кете берді. Ол әке-шешесіне қайтып қосылғанда, балдан оларға да берді. Бірақ оны арыстанның қаңқасының ішінен алғаны туралы айтқан жоқ.

10Әкесі бойжеткеннің үйіне құда түсіп барып, Самсон жас жігіттердің дәстүріне сай қонақасы берді. 11Қайын жұрты Самсонды көргенде қасына еріп жүруге отыз күйеу жолдас қосты. 12Самсон соларға былай деді:

— Мен сендерге бір жұмбақ айтайын. Егер жеті күн той тарқамайынша оны шешсеңдер, сендерге отыз бәтес жамылғы мен отыз киім беремін. 13Егер жұмбақты шеше алмасаңдар, онда отыз бәтес жамылғы мен отыз киімді сендер маған бересіңдер! — Олар:

— Айт жұмбағыңды, естиік қандай екенін! — деп келісті. 14Сонда Самсон жұмбағын айтты:


«Жегіштің ішінен жейтін тағам,
Мықтының ішінен тәтті дәм».


Жігіттер үш күн бойы жұмбақты шеше алмады. 15Төртінші күні олар Самсонның қалыңдығына қоқан-лоқы жасап былай деді: «Күйеуіңді алдап, жұмбақтың шешуін біліп ал да, бізге айтып бер. Әйтпесе біз өзіңді әкеңнің үй ішімен бірге өртеп жібереміз. Сендер бізді осында әдейі тонау үшін шақырыпсыңдар!»

16Сонда қалыңдығы Самсонның қасында жылай беріп:

— Сен мені сүймейсің, мені жек көресің! Халқымның адамдарына жұмбақ айтып, оның шешуін тіпті маған да ашпадың! — деді. Ол:

— Мен шешуін тіпті өз әке-шешеме де айтқан жоқпын. Неге саған айтуым керек? — деп жауап берді. 17Сол тойдың қалған күндері қалыңдығы Самсонның қасында жылай беріп, оны мезі қылғаннан кейін, жетінші күні ол жұмбақтың шешуін қалыңдығына айтып берді. Ал ол соны жұртына жеткізді.

18Сөйтіп, қаланың адамдары жетінші күні күн батпай тұрып Самсонға:

— Балдан тәтті не бар? Арыстаннан мықты не бар? — деп шешуін айтып берді. Самсон оларға астарлап:

— Менің қашарыммен[*] жерді айдамасаңдар, жұмбақты шеше алмас едіңдер, — деп жауап қайырды.

19Сонда Самсонға Жаратқан Иенің Рухы құдіретпен қонып, ол (філістірлердің) Ашқалон қаласына ылдилап барып, сол жердің отыз адамын өлтірді.[*] Олардан олжа алып, отыз киімді жұмбақтың шешуін айтқандарға үлестіріп берді.

Самсонның қаһары лаулап, ол әкесінің үйіне өрлеп қайта оралып, сол жерде тұрып қалды. 20Ал оның қалыңдығы тойдағы ең жақын күйеу жолдасына ұзатылды.

#### 15


Самсонның қайын жұртын опасыздығы үшін жазалауы

1Біраздан кейін бидай орылып жатқан кезде Самсон сыйлыққа бір лақ алып, әйелін көруге барды да:

— Мен әйелімнің бөлмесіне кіремін! — деді. Бірақ әйелдің әкесі оны бөлмеге кіргізбей, 2Самсонға:

— Шынында мен сен оны әбден жек көресің деп ойлап, күйеу жолдасыңа ұзаттым. Ал сіңлісі одан әлдеқайда сұлу емес пе? Соны алсаңшы! — деп ұсынды. 3Бірақ Самсон:

— Мен енді філістірлерге қандай жамандық жасасам да, кінәсіз боламын! — деп жауап қайырды. 4Самсон үш жүз түлкі[*] ұстап алып, оларды қос-қостан құйрықтарынан матап, ортасынан бір алаудан байлап қойды. 5Сол алауларды тұтатып, түлкілерді філістірлердің пісіп тұрған егіндіктеріне қарай қоя берді. Осылай олар філістірлердің буылған масақтары мен пісіп тұрған егіндерін, тіпті жүзімдіктері мен зәйтүн бақтарын да өртеп жіберді.

6Філістірлер: «Мұны кім істеді екен?» — деп сұрастырып, «Мұны істеген — Самсон, тимналық бір адамның күйеу баласы. Сол адам[†] Самсонның әйелін қайтарып алып, оның бір жолдасына қосыпты» — дегенді біліп алды. Сонда філістір жасақшылары өрлеп келіп, сол әйелдің өзін де, әкесін де өртеп жіберді. 7Ал Самсон оларға: «Сендер солай істегендіктен, мен де енді барлығыңа тиісті жазаларыңды тартқызып болмайынша осылай істеуімді тоқтатпаймын!» — деді. 8Содан ол соларға қатты соққы беріп, көбін қырып тастады.


Самсонның жау қолына беріліп, бір мың адамын құртуы

Мұнан кейін Самсон Етам атты жартасқа ылдилап барып, ондағы бір үңгірді паналап тұрды. 9Ал філістірлер өрлеп барып, Яһуда жерінде қостарын тікті. Олар Лехидің[*] маңына жайылып, елді тонаумен болды. 10Яһуда руының адамдары:

— Бізге қарсы неге аттанып келдіңіздер? — деп сұрағанда, олар:

— Самсонды ұстап алып, бізге істегенінің есесін өзіне қайтаруға келдік! — деді. 11Сонда Яһуда руынан үш мың адам Етам жартасына ылдилап барып, Самсонға:

— Філістірлердің бізге үстемдік жүргізетінін[*] білмейсің бе? Бұлай істегенің не? — деген сұрақ қойды. Ол:

— Олар маған не істесе, мен де оларға сонысын қайтардым! — деді. 12Яһуданың адамдары:

— Сені байлап, філістірлердің қолына тапсыруға келіп отырмыз, — дегенде, Самсон:

— Сендер маған бас салмаймыз деп ант етіңдер! — деп талап етті. 13Олар:

— Біз сені тек мықтап байлап, олардың қолына ұстап береміз, сол ғана. Сені сөзсіз өлтірмейміз! — деп уәде беріп, оны екі жаңа арқанмен байлап, жартастан алып шықты.

14Самсон Лехиге келгенде, філістірлер оның алдынан қуана айқайлап шықты. Сонда Жаратқан Иенің[†] Рухы Самсонға құдіретпен қонып, оның қолындағы арқандар от тиіп тұтанған зығыр жіп іспетті білектерінен жерге сырғып түсіп қалды. 15Самсон есектің құрғап кетпеген бір жақ сүйегін тауып алып, сол жақ сүйекпен бір мың адамды ұрып-соғып өлтірді.

16Содан соң Самсон мәтелдеп былай деді:


«Мың жаудың көзін құрттым есек жағымен-ақ,
Өліктерін үйіп салдым есек жағымен-ақ!»


17Мұны айтқаннан кейін Самсон қолындағы жақ сүйекті лақтырып тастады. Осы жерге Рамат-Лехи (яғни Жақ сүйек қыраты) деген ат қойды.

18Сол кезде Самсон қатты шөлдеді. Ол Жаратқан Иеге: «Уа, Ием[†], Сен мен арқылы осы зор құтқаруды сыйладың. Енді шөлден өлермен боп, мына құдайсыз жаулардың[*] қолына түсуім керек пе?» — деп дауыстап сиынды. 19Сонда Құдай[†] Лехидегі бір қуыс жерді қақ жарып, одан су аға жөнелді. Самсон судан ішіп, бойына күші қайтып, әл жинады. Сондықтан бұл қайнарды Ен-Хақоре (демек, Шақырғанның қайнары) деп атады. Лехиде осы су көзі әлі күнге дейін бар.

20Філістірлер үстемдік жүргізген сол заманда Самсон Исраилге жиырма жыл бойы билік айтты.

#### 16


Самсонның Газадағы қала қақпасын жұлып алып кетуі

1Бірде Самсон (філістірдің) Газа қаласына барды. Сол жерде бір жеңіл жүрісті әйелге көзі түсіп, оның үйіне кірді. 2«Самсон осында келіпті» деген хабар қала тұрғындарының арасына жайылды. Олар сол жерді айналдыра қоршап, қала қақпасын да түні бойы бақылаумен болды. «Таң сәріде оның көзін құртамыз!» — деп олар дыбыс шығармай сол түнді өткізді.

3Бірақ Самсон түн ортасына дейін ғана демалды. Содан соң орнынан тұрып, қала қақпасын жақтауы, ысырмаларымен қоса тұғырымен жұлып алып, иығына салып, Хебронның қарама-қарсысындағы тау басына апарып тастады.[*]


Далиданың Самсонды алдап ұстап беруі

4Кейін Самсон Сорек аңғарында тұратын Далида[*] есімді бір бойжеткенге ғашық болды. 5Філістірлердің әміршілері[†][*] Далидаға барып: «Самсонды алдап, оның ерен күшінің көзі неде екенін, біздің қалайша оны жеңе алатынымызды біліп ал! Сонда оны байлап тастап, бой ұсындырамыз. Сол үшін саған әрқайсымыз бір мың бір жүз мысқал күмістен береміз!» — деп уәде берді. 6Сондықтан Далида Самсоннан:

— Сенің ерен күшіңнің көзі неде? Сені бағындыру үшін қалай байлап тастауға болады, соны маған айтып берші! — деп сұрады. 7Самсон оған:

— Егер мені садақтың әлі кеппеген жеті керме жібімен байлап тастаса, мен әлсізденіп, жай адам[†] сияқты болып қаламын! — деді.

8Содан філістірлердің әміршілері әйелге садақтың әлі кеуіп үлгірмеген жеті адырнасын әкеліп берді, ол Самсонды солармен байлап-матап тастады. 9Бірнеше філістір оны ұстамақ болып, ішкі бөлмеде тығылып отырды. Далида: «Самсон! Філістірлер сені ұстауға келіп қалды!» — деп дауыстады. Бірақ Самсон ұшып тұрып, үстіндегі жеті адырнаны от тиіп жанған білте іспетті бырт-бырт үзіп тастады. Осылайша оның құдірет-күшінің неде екені анықталмады. 10Сонда Далида:

— Сен мені алдап соғып, өтірік айттың. Сені қалай ғана байлауға болады? Соны қазір айтып берші! — деп өтінді. 11Ол Далидаға:

— Егер мені әлі қолданылмаған жаңа арқанмен мықтап байлап тастаса, мен әлсізденіп, жай адам сияқты болып қаламын! — деп жауап берді.

12Далида жаңа арқандар алып, оны байлап-матап тастап, «Філістірлер сені ұстауға келіп қалды!» — деп дауыстады. Самсонды ұстауға келген філістірлер ішкі бөлмеде отырған еді. Бірақ Самсон білегіндегі арқандарды жіп құрлы көрмей үзіп тастады. 13Далида бұртиып:

— Бұған дейін мені алдап соғып өтірік айтып келесің! Енді айтшы, сені қалай байлап тастауға болады? — деп тұрып алды. Сонда Самсон:

— Егер сен шашымның жеті өрімін өрмекпен бірге тоқып, қазығымен жерге қадап қоятын болсаң, мен әлсізденіп, жай адам сияқты болып қаламын, — деді. Самсон ұйықтап жатқанда Далида оның шашының жеті өрімін өрмекпен бірге тоқып, 14қазығымен жерге қадап қойып: «Філістірлер сені ұстауға келіп қалды, Самсон!» — деп дауыстады. Самсон ұйқысынан оянып, қазықты өрмегімен қоса жұлып алды. 15Содан соң Далида Самсонға:

— Сен мені сүйемін дейсің, бірақ маған шын жүректен адал емессің. Мені үш рет алдап соқтың! Өзіңнің ерен күшіңнің себебін айтпай қойдың! — деп ренішін білдірді.

16Ақыры, күн сайын Далида қыспақтап сұрай бергендіктен, Самсонның жаны түңіліп, өмірден қатты налыды. 17Ол Далидаға жүрегіндегі бар құпиясын айтып беріп:

— Менің басыма ешқашан ұстара тимеген. Анамның құрсағынан-ақ Құдайға ерекше бағышталған жанмын.[*] Егер шашым алынып тасталса, онда бойымдағы зор күштен айырылып, әлсізденіп, жай адам сияқты болып қаламын, — деді.

18Далида Самсонның өзіне бүкіл құпиясын ашқанын түсініп, філістірлердің әміршілеріне кісі жіберіп: «Енді келе беріңіздер, Самсон маған жүрегіндегі бар құпиясын ашып, айтып берді!» — деп шақырды. Сонда әлгі әміршілер қайта оралып, әйелге берешек күміс ақшаларын да ала келді. 19Далида Самсонды өзінің тізесіне жатқызып ұйықтатып, бір адамды шақырып, оған Самсонның басындағы жеті өрім шашын алдыртып тастады. Содан Самсон әлсізденіп, күшінен ада болды.


Самсонның ең соңғы да ең зор жеңісі

20Далида: «Філістірлер сені ұстауға келіп қалды, Самсон!» — деп дауыстады. Самсон ұйқысынан оянғанда, бұрынғыдай бір бұлқынып бұғаудан босап шыға келемін деп ойлады. Ол Жаратқан Иенің[†] өзін тастап кеткенін білген жоқ.[*]

21Філістірлер Самсонды қолға түсіріп, оның көзін ойып алып, соқыр қылды. Содан оны Газа қаласына апарып, қола кісенмен бұғаулап, түрмедегі диірменнің тасын айналдыртып қойды. 22Алайда оның алынып тасталған шашы қайтадан өсе бастады.

23Сол күндері філістірлердің әміршілері өздері табынатын Дагон атты тәңірсымаққа арнап көптеп құрбандық шалып ұсынып, көңілді мереке өткізуге жиналды. Олар: «Біздің тәңіріміз қас жауымыз Самсонды қолымызға түсірді!» — деп мақтанды. 24Халық та Самсонды көргенде өздері табынатын тәңірсымақты мадақтап былай деп әндетті:


«Тәңіріміз елімізді құлазытқан,
Көп адамымыздың көздерін құртқан
Қас жауымызды қолымызға тапсырған!»


25Олар көңіл көтеріп, мәз болып отырғанда: «Самсонды шақырып алып келіңдер, ол бізге өнерін көрсетсін!» — десті. Оны түрмеден алдыртып, ол солардың алдында ойнап қызық көрсетті.

Бұдан кейін оны ғибадатхана[†] бағаналарының ортасына тұрғызып қойды. 26Самсон өзін қолымен жетелеп жүрген қызметші жігіттен: «Мен үйдің бағаналарына қол тигізейінші. Соларға сүйеніп тұрайын!» — деп өтінді. 27Ғибадатхана еркегі бар, әйелі бар халыққа лық толы еді, філістірлердің барлық әміршілері де жиналған болатын. Ғимараттың төбесінде Самсонның көрсеткен қызығын тамашалап еркегі бар, әйелі бар тағы үш мыңдай адам жиналып тұрған еді.

28Сонда Самсон Жаратқан Иеге іштей сиынып: «Уа, Жаратушы Тәңір Ие, мені қайтадан ескере гөр! О, Құдай[†], маған осы бір жолға құдіретіңді дарыта көрші! Філістірлерден екі көзім үшін кегімді бір-ақ қайтаруға мүмкіндік бере көрші», — деп мінажат етті. 29Осыны айтып, ғимараттың төбесін тіреп тұрған екі орталық бағананың біреуіне оң қолын, екіншісіне сол қолын созып сүйенді. 30Самсон: «Філістірлермен бірге мен де жан тапсырайын!» — деп сиынып, бағаналарды бар күшімен итерді. Сонда бүкіл ғимарат қирап, ішіндегі філістірлердің әміршілерін және бар халықты басып қалды. Осылайша Самсонның өлер кезінде құртқан жауларының саны оның өмір бойы құртқан жауларының санынан асып түсті.

31Самсонның ағайындары және әкесінің бүкіл әулеті сол жерге ылдилап барып, оның мәйітін елдеріне алып кетті. Оны әкесі Маноғахтың Сора мен Ештағолдың арасындағы қабіріне қойды. Самсон Исраилге жиырма жыл бойы билік айтқан еді.

#### 17


Миханың тәңір мүсіндері және діни қызметкері

1Ефремнің таулы аймағында Миха есімді бір кісі тұратын. 2Бірде ол шешесіне:

— Мен сіздің ұрланған бір мың бір жүз мысқал[*] күмісіңіз туралы қарғыс айтқаныңызды естіп қалдым. Күмісіңіз менде, соны мен алған едім, — деді. Сонда шешесі: «Жаратқан Ие[†] ұлымды пәледен сақтап жарылқай көрсін!» — деп жалбарынды. 3Осылай Миха бір мың бір жүз мысқал күмісті шешесіне қайтарып берді. Ал шешесі:

— Мен осы күмісімді Жаратқан Иеге бағыштаймын. Одан ұлымның игілігі үшін бір тәңір мүсінін ағаштан[†] ойдырып, тағы біреуін күмістен құйдырып жасатамын.[*] Сөйтіп күмісті өзіңе қайтарып беремін, — деді. 4Сол себепті ұлы күмісті әкеліп бергеннен кейін шешесі оның екі жүз мысқалын алып, зергерге табыстады. Ол содан ағаштан ойылған және күмістен құйылған екі тәңір мүсінін жасап берді. Бұлар жаңағы Миханың үйінде орнатылды.

5Енді Миханың Тәңірге арналған өз киелі[†] үйі болды. Ол (діни қызметкер[†] киетін) жеңсіз сырт киім және шағын тәңір мүсіндерін[*] жасатып, ұлдарының біреуін өзінің діни қызметкері етіп тағайындады.

6Сол заманда Исраилде әлі де патша жоқ болатын. Әркім өзіне дұрыс болып көрінгенді істейтін.[*]


7Осы кездері бір леуілік жас жігіт Яһуда жеріндегі Бетлехем қалашығында бір яһуди әулетінде келімсек болып бірге тұрып жатты. 8Сол жігіт тұруға басқа жер іздеп Бетлехемнен шықты. Сапар кезінде ол Ефремнің таулы аймағындағы Миханың үйіне келіп тоқтады. 9Миха одан:

— Сен қайдан келдің? — деп сұрағанда, ол:

— Яһудадағы Бетлехемнен шыққан леуілікпін. Тұратын жер іздеп жүрмін, — деп жауап берді. 10Миха оған:

— Осында қалсаңшы. Маған ақыл-кеңесші[*] және діни қызметкер бол. Мен саған жылына он мысқал күміс беріп, киім-кешек, тамақпен қамтамасыз етемін, — деп ұсыныс жасады. 11Леуілік онымен бірге тұруға келісті. Содан осы жас жігіт Михаға ұлдарының біреуі сияқты болып кетті. 12Миха леуілікті қызметіне бағыштап кірістіріп, жас жігіт Миханың діни қызметкері болып үйінде тұрды. 13Сонда Миха: «Енді мен мынаны білемін: Жаратқан Ие маған оң көзімен қарайтын болады. Өйткені мына леуілікті діни қызметкер етіп қойдым», — деп ойлады.

#### 18


Дан руының өзіне белгіленген жерін тастап кетуі

1Сол заманда Исраилде әлі де патша жоқ болатын.[*] Дан руының адамдары сол кездері өздері қоныстанатын мұралық жер іздестіріп жүрді. Өйткені олар Исраил руларының арасында өздеріне белгіленген[†] мұралық жерді иемденіп алмаған еді.[*] 2Сондықтан дандықтар өз әулеттерінен бес мықты жігітті таңдап алып, оларды бір жерді барлап қайтуға Сора мен Ештағолдан жұмсап жіберді. Оларға: «Сол жерді барлап, жақсылап зерттеп келіңдер!» — деп тапсырды.

Бес барлаушы Ефремнің таулы аймағына барып, Миханың үйіне түсіп, сонда түнеп шықты. 3Олар Миханың үйіне жақындағанда леуілік жас жігіттің даусын естіп, сөйлеу мәнерінен (оның бөтен келімсек екенін) біліп қойған еді. Барлаушылар жолдан бұрылып, леуіліктің қасына барып:

— Сені бұл елге кім алып келді? Мұнда не істеп жүрсің? Неліктен мұндасың? — деп сұрады. 4Сонда леуілік оларға Миханың өзіне істегендері туралы айтып:

— Миха мені жалдап алды. Мен оның діни қызметкерімін,[†] — деді. 5Барлаушылар:

— Біздің осы сапарымыз сәтті бола ма, жоқ па, соны Құдайдан сұрап біліп берші, — деп өтінді. 6Діни қызметкер оларға:

— Тыныштықпен жүре беріңдер! Жүретін жолдарыңа Жаратқан Ие[†] оң көзімен қарайды, — деген жауап берді.

7Сол бес жігіт сапарларын жалғастырып, Лаишқа[*] жетті. Ондағы халықты бақылап, олардың сол қалада сидондықтар іспетті аман-есен тұрып, тыныш та бейқам өмір сүріп жатқандарын көрді. Оның үстіне олар сидондықтардан алыс қоныстанып, ешкіммен де қарым-қатынас жасамайтын.[*]

8Барлаушы жігіттер Сора мен Ештағолдағы руластарына қайтып оралғанда, бұлар:

— Не көріп-біліп келдіңдер? — деп сұрады. 9Жігіттер былай деп жауап берді:

— Жиналыңдар, оларға қарсы аттанып, тап берейік! Біз әлгі өлкені барлап шығып, оның өте жақсы екенін көрдік! Осылай отыра бересіңдер ме? Сол жаққа барып, оны иемденуден жалтармаңдар! 10Сонда жеткенде сендер ұлан-ғайыр аймақта тұрып жатқан бейқам халықты көресіңдер. Құдай[†] аймақты қолымызға түсіріп отыр! Сол өңірде жер бетіндегі игілікті атаулының бәрі де бар! — деді.

11Осылай Дан руының қаруланған алты жүз адамы Сора мен Ештағолдан аттанып, 12Яһудадағы Кирият-Иғарымның маңына қостарын тігіп түнеді. Кирият-Иғарымның батысында орналасқан сол орынның осы күнге дейін Махане-Дан «Данның тұрағы» деп аталуы да осы себепті. 13Дандық жасақ тоқтаған жерінен шығып, Ефремнің таулы аймағынан өтіп бара жатқанда Миханың үйіне таяп қалған еді.


Дан руының жалған тәңірлерге табынып кетуі

14Бұрын Лаиштың жерін барлап қайтқан бес жігіт руластарына: «Мына үйлердің біреуінде (діни қызметкер киетін) жеңсіз сырт киім, шағын тәңір мүсіндері, ағаштан[†] ойылған және күмістен құйылған тәңір мүсіндері бар екенін білесіңдер ме? Енді не істеу қажет екенін ойластырып көріңдер», — деді. 15Олар сол жаққа бұрылып, Миханың үйінің жанындағы жас леуіліктің үйіне келіп, онымен амандасты. 16Қару-жарақ асынған алты жүз дандық қақпаның кіреберісінде тұрды. 17Елді барлап қайтқан бес адам[†] ішке кіріп, ағаштан ойылған мүсінді, жеңсіз сырт киімді, шағын тәңір мүсіндерін және күмістен құйылған мүсінді алып шықты. Сол кезде діни қызметкер алты жүз жасақшымен бірге қақпаның кіреберісінде тұрды.

18Әлгі адамдардың Миханың киелі[†] үйіне кіріп, сол мүсіндерді және жеңсіз сырт киімді алып шыққандарын көргенде, діни қызметкер:

— Оу, бұл не қылғандарың? — дей беріп еді, 19олар:

— Тыныштал! Аузыңды жап та, бірге жүр! Бізге ақыл-кеңесші[*] және діни қызметкер бол! Тек бір ғана адамның діни қызметкері болған артық па, әлде Исраилдің түгел бір үрім-бұтағының, бір руының діни қызметкері болған артық па? — деп жауап қайырды.

20Діни қызметкер қуанып кетті. Ол жеңсіз сырт киімді, шағын тәңір мүсіндерін және ағаштан ойылып, күміспен қапталған тәңір мүсінін алып, жасақтың арасында олармен бірге жолға шықты. 21Дандықтар өздерінің бала-шаға, мал-мүлкін алдарына түсіріп, сапарларын жалғастырды.

22Олар сол жерден біраз ұзап кеткенде, Михамен көршілес тұрған адамдар жиналып, Михаға ілесіп бұлардың арттарынан қуып жетті. 23Олар дандықтарға айқай салғанда, бұлар арттарына бұрылып Михаға:

— Саған не болып қалды, адам жинап, артымыздан қуып шығатындай? — деп дүрсе қоя берді. 24Миха оларға жауап қайырып:

— Менің жасап алған тәңір мүсіндерімді әрі діни қызметкерді алып кетіп қалдыңдар. Енді менің өзіме не қалды? Сонда менен қалайша «Саған не болды?» деп сұрайсыңдар? — деді. 25Бірақ дандықтар:

— Енді дыбысыңды шығарма! Әйтпесе арамыздағы қызба жігіттер бас салып, өзің де, әулетің де өмірлеріңмен қош айтысасыңдар, — деп, 26әрі қарай кете берді. Олардың өзінен тым басым екенін ұққан Миха кері бұрылып, үйіне қайтып кетті.


Дан руының Лаишқа қоныстануы

27Осылай Миханың жасап алған тәңір мүсіндерін тартып алып, оның діни қызметкерін өздеріне ілестіріп алған дандықтар ақырында Лаишқа жетті. Оның тыныш та бейқам тұрып жатқан халқына семсерлерімен тап беріп, қаланы өртеп жіберді. 28Лаиштықтарды құтқаратын ешкім болмады. Себебі Сидоннан алыс қоныстанған олар басқа да ешкіммен қарым-қатынас жасамайтын.[*] Қала Бет-Рехоб өңіріндегі аңғарда орналасқан болатын. Дандықтар оны қайтадан салып, соған қоныстанып алды. 29Олар қалаға өздерінің түп аталары Исраил[*] ұлы Данның құрметіне Дан деген ат қойды. Қаланың бұрынғы аты Лаиш болатын.

30Дандықтар өздеріне жалған тәңір мүсіндерін орнатып алды. Мұса ұлы[*] Гершомнан тараған Жонатан дандықтардың діни қызметкері болды. Халық жер аударылғанға дейін Жонатанның ұрпақтары Дан руының діни қызметкерлері болды. 31Құдайдың киелі шатыры Шилода тұрған кездің бәрінде[*] дандықтар Миханың ойдырып жасатқан тәңір мүсініне[*] табынуларын жалғастыра берді.

#### 19


Леуіліктің сапары

1Исраилде әлі де патша болмаған сол заманда Ефремнің таулы аймағының алыс түкпірінде бір леуілік келімсек адам[†][*] тұратын. Ол Яһуда аймағындағы Бетлехемнен кәнизак алған еді. 2Бірақ осы келіншегі леуілікке өкпелеп,[*] Бетлехемдегі әкесінің үйіне кетіп қалды. Әйел сонда шамамен төрт ай болғаннан кейін, 3күйеуі жолға жиналды да, әйеліне жылы сөйлеп, оны қайтып келуге көндіру үшін оның артынан барды. Өзімен бірге қызметшісі мен екі есегін ертіп ала жүрді. Леуілік қайын атасының үйіне жете бергенде, келіншек оның алдынан шығып, үйге кіргізді. 4Қайын атасы күйеу баласын көргенде жылы шырай танытып қарсы алды. Ол леуілік күйеу баласынан біраз уақыт сонда қалуын өтінді. Леуілік оның үйінде үш күн бойы ішіп-жеп, қонақ болды.

5Төртінші күні олар ерте тұрып, леуілік жолға шығуға дайындалды. Бірақ келіншегінің әкесі: «Тамақ жеп жүрек жалға, содан кейін-ақ жолға шығарсыңдар», — деп, 6екеуі тағы да ішіп-жеумен болды. Содан соң келіншектің әкесі: «Өтінемін, осы түнде де қонып, көңіл көтерсеңші!» — деді. 7Алайда леуілік жолға шығу үшін орнынан тұрды. Бірақ қайын атасы қиыла өтініп, қоймаған соң ол тағы да бір түнге қалды. 8Бесінші күні де леуілік жолға шығуға ертемен орнынан тұрғанда, келіншектің әкесі: «Жүрек жалғап, түс қайтқанша қала тұрыңдар!» — деп сұрады. Осылай екеуі қайтадан ішіп-жеп отыра берді.

9Содан соң әлгі адам, оның кәнизагы және қызметшісі жолға жиналғанда, қайын атасы оған: «Қарашы, күн батуға жақын, кеш түсіп-ақ қалды. Түнесеңдерші. Міне, кеш түсіп бара жатыр. Осында түнеп, көңіл көтер. Сендер ертең таң сәріде жолға шығарсыңдар», — деді. 10Алайда сол адамның тағы бір түнге қалғысы келмеді. Ол жолға шығып, Ебуске, яғни Иерусалимге[*] қарай бет алды. Оның қасында ерттелген екі есегі және келіншегі бар еді. 11Олар Ебуске келгенде, кеш түсе бастады. Қызметшісі қожайынына:

— Жүріңіз, ебустіктердің қаласына кіріп, сонда түнеп шығайық! — деп ұсынды. 12Бірақ қожайыны оған:

— Жоқ, біз исраилдік емес, бөгде жұрттың қаласына кірмейміз. Одан да жолымызды жалғастырып, Гибеяға барайық! — деп жауап берді. 13— Исраилдік қалалардың бірі — Гибеяға немесе Рамаққа барып, сонда түнейік! — деп қосты ол.

14Осылайша олар сапарларын жалғастырып, Бунямин руына тиісті Гибея қаласына жеткенде, күн батып та кетті. 15Сонда олар жолдан бұрылып, түнеп шықпақ болып Гибеяға кірді. Қаланың алаңына келіп, сонда жайғасқан еді, бірақ оларды үйіне қонуға шақырған ешкім болмады.

16Сол кезде бір қарт адам егістігіндегі жұмысынан үйіне кештетіп қайтып келе жатты. Ол Ефремнің таулы аймағынан көшіп келіп, Гибея қаласында тұратын жат жұрттық келімсек болатын. Ал сол жердің тұрғындары буняминдіктер еді. 17Қария өтіп бара жатып, қала алаңындағы сол жолаушыны байқап қалды. Одан:

— Қайда бара жатырсыз, қайдан келдіңіз? — деп жөн сұрады. 18Леуілік оған жауап беріп:

— Біз Яһудадағы Бетлехемнен Ефремнің таулы аймағының алыс түкпіріне бара жатырмыз, өзім сол жақтанмын. Яһудадағы Бетлехемге барып, енді Жаратқан Иенің[†] үйіне бара жатырмын.[*] Үйіне шақырған ешкім болмай тұр. 19Есектерімізге шөп пен жем, өзіме, кәнизагым мен қызметшіме қажетті нан мен сусынымыз бар. Қожайын, бізге жататын орыннан басқа ештеңе керек емес, — деді. 20Қария оған:

— Ал, қош келдіңіз![*] Мұқтаждарыңыздың бәрімен қамтамасыз етемін. Тек осы алаңда түней көрмеңіз! — деп үйіне шақырды. 21Содан ол бұларды үйіне ертіп келді де, есектеріне жем салды. Ал ана үшеуі аяқтарын жуып, ішіп-жеп тамақтануға отырды.


Буняминдік Гибея қаласында жасалған сұмдық

22Олар көңілдері жайланып тым жақсы отырған кезде, қаланың азғын-сұмырайлары жиналып, сол үйді қоршап, есігін тоқпақтай берді. Үй иесі қариядан олар:

— Үйіңе түскен кісіні бері алып шық, онымен жақындасып көрейік! — деп талап етті. 23Үй иесі сол бұзақылардың алдына шығып:

— Оу, ағайындар, мұндай жамандыққа бармаңдар! Сол адам — менің қонағым, оған масқаралық жасай көрмеңдер! 24Міне, менің әлі күйеуге шықпаған қызым, ал мұның кәнизагы бар. Оларды алдарыңа алып шығайын. Соларды жәбірлеп білгендеріңді істей беріңдер. Ал бұл адамға мұндай масқаралық жасай көрмеңдер! — деп басу айтқан болды.

25Алайда жиналған еркектер оны тыңдағылары келмеді. Сонда жолаушы кәнизагын алып, есіктен шығарып жіберді. Бұзақылар әйелді түні бойы зорлап, масқаралаумен болды. Таң сәріде ғана оны қоя берді. 26Әйел күн шыға бастағанда қожайыны тоқтаған үйдің есігінің алдына келіп, құлап түсіп, жарық болғанша жата берді.

27Таңертең қожайыны тұрып, жолға шығу үшін есікті аша бергенде, есік алдында екі қолын табалдырыққа салып, етпетінен жатқан кәнизагын көрді. 28Оған: «Түрегел, жолға шығайық», — деді, бірақ ол еш жауап қатпай жата берді. Сонда адам оның мәйітін есегіне өңгеріп алып, тұратын жеріне қайтып кетті.

29Үйіне жеткен соң ол пышақ алып, әйелдің мәйітін он екі бөлікке мүшелеп бөлшектеді. Сол бөліктерді Исраил елінің барлық аймақтарына таратып жіберді. 30Соны көрген әркім: «Осындай сұмдық Исраил халқы Мысырдан көшіп шыққаннан бері ешқашан болып көрген емес! Сол туралы ойланыңдар! Ақылдасып, не істеуді шешіңдер!» — десті.

#### 20


Сұмдықты қолдаушы Бунямин руының жазалануы

1Сонда Дан мен Бер-Шебаның арасында жатқан бүкіл елден[*] және оған қоса Ғилақад аймағынан[*] Исраил халқы Миспаға[*] жиналып, барлығы бір адамдай[*] Жаратқан Иенің[†] алдында тұрды. 2Құдай[†] халқының жиналысына бүкіл басшылар және Исраилдің барлық рулары — семсер асынған төрт жүз мың жаяу жасақшы қатысты. 3Сол кезде буняминдіктер де өзге исраилдіктердің Миспаға өрлеп барғаны туралы естіді, (бірақ өздері сол жерге бармай қойды). Жиналыста исраилдіктер:

— Айтып беріңдерші, осы сұмдық қалай болды? — деп сұрады.

4Сонда өлтірілген әйелдің күйеуі — леуілік адам[†] жауап беріп былай деді:

— Буняминнің жеріндегі Гибея қаласына кәнизагым екеуіміз түнеуге тоқтаған едік. 5Бірақ Гибеяның азаматтары маған қарсы шығып, өлтірмек болып, біз жатқан үйді түнде қоршап алды. Олар кәнизагымды зорлап, ақыры өлтіріп тынды. 6Мен әйелдің мәйітін бөлшектеп, Исраилдің бүкіл мұралық жеріне таратып жібердім. Өйткені олар Исраилде масқара сұмдық істеді. 7Ал енді, уа, Исраил халқы, барлығыңыз бұл істі осы жерде қарап, ақыл-кеңестеріңізді айтыңыздар!

8Мұны естіп отырған халықтың бәрі бір адамдай орындарынан тұрып:

— Ешқайсымыз да қосымызға оралмаймыз, жоқ, ешқайсымыз да үйімізге қайтпаймыз! 9Қайта, жеребе тастап, Гибеяға қарсы аттанамыз! 10Сол жерге баратындарды азық-түлікпен қамтамасыз етуді барлық рулардың әрбір жүз адамынан онына, әрбір мың адамынан жүзіне, әрбір он мыңынан мыңына тапсырамыз! Содан жасақ Гибеяға жеткенде Исраилде жасаған сол сұмдығы үшін оны жазалайтын болады, — деп шешті.

11Осылайша бүкіл исраилдіктер сол қаланы жазалауға бір адамдай бірікті. 12Исраилдің рулары Бунямин руына жіберген елшілері арқылы: «Араларыңнан орын алған бұл не қылған сұмдық? 13Енді Гибеядағы сол сұмырайларды өлтіру үшін бізге ұстап беріңдер! Солай Исраилді бұл сұмдықтан тазартайық», — деген хабарды жіберді.

Бірақ Бунямин руының адамдары ағайынды исраилдіктердің айтқандарына құлақ асқан жоқ. 14Қайта, олар өздерінің барлық қалаларынан Гибеяға жиналып, исраилдіктермен соғысуға дайындалды. 15Сол күні буняминдіктер Гибея қаласының тұрғындарының таңдаулы жеті жүз жасақшысын қоспағанда, өздерінің басқа қалаларынан семсер асынып келгендерден жиырма алты мың адамды жинады. 16Олардың арасында жеті жүз таңдаулы адам солақай болатын. Бұлардың әрқайсысы сақпанмен атқан тасы тимей қоймайтын қас мергендер еді.

17Ал исраилдіктер болса, Бунямин руын есептемегенде төрт жүз мың семсер асынған адамды түгендеп санады. Олардың барлығы да тәжірибелі сарбаздар болатын. 18Исраилдіктер Бетелге[*] өрлеп барып, сонда Құдайдан:

— Буняминдіктерге қарсы шайқасуға қай ру бірінші болып өрлеп барсын?[*] — деп сұрады. Жаратқан Ие оларға:

— Яһуда руы бірінші болып өрлеп барсын! — деп бұйырды.[*]

19Исраилдіктер таңертең тұрып, Гибеяның маңына барып, қостарын тікті. 20Содан Исраил сарбаздары Буняминге қарсы шайқасуға шығып, Гибеяның түбінде шеп құрып тұрды. 21Ал буняминдік жасақшылар Гибеядан аттанып келіп, сол күні жиырма екі мың исраилдік адамды баудай түсірді.

22Кейін исраилдіктер күш-қайратын жинап, бірінші күні шайқас болған жерде тағы да шеп құрып тұрды. 23Себебі олар Жаратқан Иенің алдына барып, сонда кешке дейін қайғырып[†] жылап, Жаратқан Иеден былай деп сұраған еді:

— Ағайынымыз Бунямин руына қарсы қайтадан аттанып шайқасуға тиістіміз бе? — Жаратқан Ие:

— Оларға қарсы аттаныңдар! — деп жауап берген болатын.

24Содан исраилдіктер екінші рет буняминдіктерге таяп барды. 25Бунямин руының жасағы сол күні де Гибеядан оларға қарсы аттанып келіп, исраилдіктердің он сегіз мыңын жер жастандырды. Олардың бәрі де семсер асынған сарбаздар болатын.

26Сонда исраилдіктердің барлығы, бүкіл жасақ, Бетелге[*] қайта оралды да, Жаратқан Иенің алдында қайғырып жылап, сол күні кешке дейін ораза ұстады. Содан соң Жаратқан Иенің алдында түгелдей өртелетін және Онымен қарым-қатынастарына ризашылықтарын білдіретін құрбандықтарын ұсынды. 27Сол кездері Құдайдың Келісім сандығы[†] Бетелде орналасқан еді. Һаронның немересі Елазар ұлы Пінехес[*] оның алдында діни қызмет атқаратын. Сонда исраилдіктер Жаратқан Иеден:

28— Шынымен ағайынымыз Буняминнің адамдарымен тағы да шайқасқа шығуға тиістіміз бе, жоқ па? — деп ақыл сұрады. Жаратқан Ие:

— Аттаныңдар! Ертең мен оны сендердің қолдарыңа тапсырамын! — деп әмір берді.

29Содан исраилдіктер Гибея қаласын айналдыра тосқауыл құрды. 30Олар үшінші күні де буняминдіктерге қарсы өрлеп барып, бұрынғыдай Гибея қаласының маңында шеп құрып бекінді. 31Буняминдіктер олармен шайқасу үшін шығып, қала маңынан алшақтап кетті. Олар шабуыл жасап, бұрынғы кездегідей исраилдіктерге шығын келтіре бастады: Бетел мен Гибеяға баратын жолдардың үстінде және егістік жерінде болған шайқастарда олар отыз шақты адамды өлтірді.

32Буняминдіктер: «Оларды бұрынғыдай күйретіп жатырмыз!» — деп ойлады. Бірақ исраилдіктер: «Кері шегініп, оларды жолдарға қарай бастап әкетіп, қаладан біршама алыстатып жіберейік!» — деп келіскен еді.

33Олардың бәрі өз орындарынан кері шегініп, Бағал-Тамар деген жердің маңында шеп құрды. Сол сәтте тосқауылда жатқан исраилдік сарбаздар Гибеяның батысындағы өз орындарынан лап етіп шыға келді. 34Осылай бүкіл Исраилден жиналған он мың таңдаулы жасақшы Гибея қаласына бас салды. Шайқас аса қызу болды, ал буняминдік жасақшылар бастарына төнген қасіретті еш аңғармады. 35Жаратқан Ие Буняминді Исраилдің алдында ойсырата талқандап, исраилдіктер сол күні олардың жиырма бес мың бір жүз адамын құртты. Солардың бәрі семсер асынған сарбаздар еді. 36Сонда буняминдіктер өздерінің жеңілгендеріне көз жеткізді.

Ал шайқас басында исраилдіктер Гибеяның маңында тығылып жатқан тосқауыл топтарына сеніп, буняминдіктерден кері шегінген болатын. 37Тосқауыл топтары Гибеяға ентелеп кіріп, қаладағы адамдардың бәрін семсердің жүзімен қырып тастаған еді. 38Исраилдіктердің негізгі жасағы мен тосқауылда тығылып жатқандардың арасындағы келісім[†] мынадай болатын: тосқауылдағылар қаланың үстінен түтінді будақтатқанда, соны көрген жасақшылар 39кері бұрылып, буняминдіктерге қарсы шайқасуға тиіс болды.

Бұған дейін буняминдіктер исраилдіктердің отыздайын өлтіргендіктен, «бұларды бұрынғыдай жеңіп жатырмыз» деп ойлаған еді.[*] 40Алайда қаланың үстінен түтін бағанадай будақтап көтеріле бастағанда, буняминдіктер арттарына қарап, бүкіл Гибея қаласының түгелдей өртеніп, жалыны аспанға[†] көтеріліп жатқанын көрді. 41Сонда Исраилдің жасақшылары бұларға қарай бұрылды. Бастарына қасірет түскенін ұққан буняминдіктер сасқалақтап, 42елсіз далаға қарай қаша бастады. Бірақ олар енді шайқастан қашып құтыла алмады, өйткені басқа қалалардан шыға келген[*] исраилдіктер оларды ортадан тықсырып қыра бастады.

43Исраилдіктер буняминдік сарбаздарды қоршап алып, еш тоқтаусыз соңдарынан өкшелеп, Гибеяның шығыс маңында қуып жетті. 44Сонда буняминдіктердің он сегіз мың адамы жер жастанды. Олардың бәрі мықты сарбаздар болатын. 45Қалғандары бұрылып, елсіз далаға, Риммон жартасына қарай қаша жөнелді. Алайда исраилдіктер олардың бес мыңына үлкен жол бойларында тап беріп, қырып-жойып, басқаларын Гидомға дейін қуып барып, сонда тағы екі мың буняминдіктің көзін құртты.

46Осылайша сол күні жиырма бес мың семсер асынған буняминдік адам өлім[†] құшты. Олардың барлығы да мықты сарбаздар болатын. 47Ал алты жүз адам бұрылып, елсіз даладағы Риммон жартасына дейін қашып үлгеріп, сонда төрт ай бойы бас сауғалады. 48Сол кезде исраилдіктер буняминдіктердің жеріне бас салып, олардың қалаларынан тапқан адамдарын да, малдарын да түгелдей семсердің жүзімен қырып салды. Олар кездестірген қалаларының барлығына от қойып өртеп жіберді.[*]

#### 21


Тірі қалған буняминдіктерге көрсетілген рақым

1Исраилдіктер бұрын Миспада жиналғанда:[*] «Ешқайсымыз да буняминдіктерге әйелдікке қыз бермейміз!» — деп те ант еткен болатын.

2Енді халық Бетелге[*] барып, сол жерде Құдайдың алдында отырып, кешке дейін дауыс көтеріп қатты жылады. 3Олар: «Уа, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие![†] Неге бұл Исраилде осылай болды? Енді Исраилдің бір руы толықтай жоғалып кетіп отыр», — деп жоқтады.

4Келесі күні халық ерте тұрып, сол жерде құрбандық ұсынатын орын тұрғызды да, сонда шалынып, түгелдей өртелетін және (Құдаймен қарым-қатынастарына) ризашылық білдіретін құрбандықтарын шалды.[*] 5Содан соң исраилдіктер: «Исраилдің руларының қайсысы Жаратқан Иенің алдында өткізілген жиналысқа өрлеп барған жоқ еді?» — деп сұрады. Себебі олар сол кезде Миспада Жаратқан Иенің алдына келмегендерді міндетті түрде өлімге кесу туралы ант берген болатын.

6Енді исраилдіктер өз ағайындары буняминдіктерді мүсіркеп: «Бүгінде Исраилден бір ру шорт кесіліп тасталды! 7Сонда Бунямин руының аман қалғандарына әйелді қайдан тауып береміз? Біз қыздарымызды оларға әйелдікке бермейміз деп Жаратқан Иенің атымен ант еткен едік қой!» — десті. 8Сонымен сұрастыра келе, Миспада Жаратқан Иенің алдында өткізілген жиналысқа Ғилақадтағы Ябестің[*] ешбір адамының келмегені белгілі[†] болды. 9Сол кезде жиналған халық түгенделгенде, Ғилақадтағы Ябестің бірде-бір тұрғыны жоқ екендігі анықталған еді.

10Ендеше бүкіл жиын оларға қарсы он екі мың мықты сарбазын жіберіп, Ғилақадтағы Ябестің бүкіл тұрғындарын әйел, бала-шағаларымен қоса қырып-жоюды тапсырды. 11«Сендер былай істеңдер: әрбір еркек кіндікті де, еркекпен төсектес болған әрбір әйел заты да құртылсын!»[*] — деді. 12Сарбаздар Ғилақадтағы Ябесті қолға түсіргеннен кейін оның тұрғындарының арасынан ешқашан еркекпен төсектес болмаған төрт жүз пәк қызды тауып, оларды Қанахан еліндегі Шилодағы тұраққа алып келді.

13Содан соң барлық бүкіл жамағат Риммон жартасының маңында бас сауғалап жүрген буняминдіктерге кісі жіберіп, оларға бейбітшілік жариялады. 14Буняминдіктер сонда елге оралды. Исраилдіктер Ғилақадтағы Ябестің аман қалған пәк қыздарын оларға қосты. Алайда бұлар буняминдіктерге жетпей қалды.

15Жаратқан Ие Исраил руларының арасынан біреуін алып тастап, олардың біртұтастығын бұзғандықтан, халық буняминдіктерге мүсіркеушілік танытты. 16Жамағаттың басшылары ақылдасып: «Бунямин руының әйелдері жойылғандықтан, мына қалған еркектерге әйелді қайдан тауып береміз? 17Буняминнің құтылып, аман қалғандары өздерінен кейін мұрагер қалдырулары керек, әйтпесе Исраилдің бүкіл бір руы құрып, жоқ болып кетеді ғой. 18Бірақ ешқайсымыз оларға өз қыздарымызды бере алмаймыз!» — десті. Себебі исраилдіктер «Буняминдікке қыз берген әркімді қарғыс атсын!» — деп ант еткен болатын.[*] 19Сол себепті олар: «Жаратқан Иенің құрметіне Шилода жыл сайын мейрам өткізіледі ғой. Той Бетелдің солтүстігінде, одан Сихемге апаратын үлкен жолдың шығысында және Лебонаның оңтүстігінде болмақ», — десті.

20Басшылар буняминдік жігіттерге былай деп нұсқау берді: «Сендер сол жерге барыңдар да, жүзімдіктерде тығылып, 21бақылап жатыңдар. Шилоның бойжеткен қыздары би билеуге шыққанда, сендер жүзімдіктерден шыға келіп, әрқайсың шилолық қыздардың ішінен өздеріңе бір-біреуден ұстап алып, Буняминнің жеріне ілестіріп алып, кете беріңдер! 22Ал егер олардың әкелері не ағалары келіп, бізге шағымданатын болса, біз оларға: «Бұларға мейірімді болып қыздарыңды қалдырыңдар. Ғилақадтағы Ябеске қарсы соғыс болғанда, біз оларды үйлендіре алмай қалдық. Ал қыздарыңды оларға өздерің қоспағандықтан, айыпты болмайсыңдар!» дейміз».

23Буняминдіктер солай істеп, би билеп жүрген қыздарды бір-бірден ұстап алып қашты. Олар өздерінің мұралық жеріне қайтып барып, қалаларын қайтадан салып, соларда тұра берді.


Халықтың өз еркімен жүрген дәуірі

24Сонда исраилдіктер өздерінің рулары мен әулеттері бойынша алған мұралық жерлеріне қайтып, тарап кетті. 25Сол заманда Исраилде әлі де патша жоқ болатын. Әркім өзіне дұрыс болып көрінгенді істейтін.[*]

### Рут


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Рут


Жазба туралы мәлімет

Мұнда Дәуіт пайғамбардың арғы ата-әжесінің өмірлерінде болған қызғылықты да тәлімді оқиғалар туралы баяндалған. Олар Жақыптың үрім-бұтағы уәделі елге орналасып, билер басшылық еткен заманда, шамамен б.з.д. 12-ғасырда орын алған.

Моаб ұлтынан шыққан Рут жастай жесір қалғанымен, исраилдік қайын енесі Нағимаға (ол да жесір әйел) адалдық танытады. Рут туған елін тастап, енесіне еріп, жалғыз Құдай — Жаратқан Иеге қызмет ету үшін Исраил халқына қосылуға бел байлайды.

Жаратқан Ие шетелдік батыл келіншекті жарылқап, оған Боғозды — осы екі жесірге қамқор бола алатын туыстарын кездестіреді. Қала жұртшылығы арасында абыройлы Боғоз Құдайдың бұйырған салт-дәстүрлеріне адал болып, бейшара жесірлерге жомарттық көрсетіп, соңында Рутқа үйленеді.

Бұл әңгіме Құдай Тағаланың зор сүйіспеншілігін айқын көрсетеді. Ол Исраил халқына өмір жолында басшылыққа алатын жақсы ережелер берді. Мысалы, егер біреу бақытсыздыққа ұшырап, мұралық жер үлесі мен мал-мүлкін, тіпті әйелі, балалары және өз басын құлдыққа сатуға мәжбүр болса, онда бір туысқаны сол бейшара отбасына қамқоршы болып, құнын төлеп олардың бас бостандығы мен меншігін қайтаруға міндетті еді. Осылай Құдай Өзіне сеніп, еркіне бағынғандарды жарылқады.

Ал Рут — Жаратқан Иеге бет бұрып, Оның таңдап алған халқына қосылған басқа ұлт өкілінің жарқын үлгісі. Осында бір маңызды жайт көрсетіледі: Құдай Тағала адамдарды олардың ұлтына қарай емес, Өзіне деген сенімдеріне қарай қабылдайды. Рут бөтен ұлттан болса да, Құдайдың халқына қабылданып, Боғоз екеуінің немересі Есейден ұлы патша әрі пайғамбар Дәуіт туды (4:22). Бірнеше ғасырдан кейін осы әулеттен адамзаттың Құтқарушысы — Мәсіх дүниеге келді (Мат 1:5-6).

#### 1


Қайғы шеккен жесір әйелдің адал келіні

1Исраилді билер басқарып тұрған заманда[*] бірде елді аштық жайлады. Сонда Яһуда руының Бетлехем қаласынан бір ер адам[†] әйелі мен екі ұлын ертіп, Исраилден көшіп кетті. Олар жат жұрттықтар ретінде Моаб елінде уақытша тұра тұрмақ болды.[*] 2Сол адамның аты Елімәлік, әйелінікі Нағима,[*] ал екі ұлы Махлон мен Хилион еді. Олар ефраталықтар,[*] Яһуда жеріндегі Бетлехем қаласының тұрғындары болатын. Осылай бұл отбасы Моаб еліне барып, сонда тұрып жатты.

3Алайда күйеуі Елімәлік қайтыс болып, Нағима екі баласымен жесір қалды. 4Ұлдары моабтық қыздарға үйленді, келіндерінің біреуінің аты Орпа, екіншісінікі Рут еді. Отбасы Моаб елінде он жылдай тұрғаннан кейін 5Нағиманың ұлдары Махлон мен Хилион да қайтыс болды. Сонымен әйел күйеуі мен ұлдарынан айырылып, жалғыз қалды.

6Моаб елінде жүрген Нағима Жаратқан Ие[†] Өзінің таңдап алған халқы Исраилді жарылқап, елде астықтың бітік шыққаны туралы естіді. Содан Нағима екі келінін ертіп Моаб жерінен өз еліне кері қайтуға жиналды. 7Сонымен олар уақытша тұрған мекенжайын тастап, Яһуданың жеріне қарай сапарға шықты.

8Жолшыбай Нағима келіндеріне:

— Ал енді, сендер әке-шешелеріңнің үйлеріне қайтыңдар. Менің өзіме, марқұм ұлдарыма адал да мейірімді болып келдіңдер. Лайым сендерге сол үшін Жаратқан Ие рақымын түсіре көрсін! 9Ием[†] сендерге жақсы күйеу мен жайлы баспана сыйлай көрсін! — деп батасын беріп, беттерінен сүйді.

Бірақ олар зар еңіреп жылап:

10— Сізбен бірге біз де ел-жұртыңызға барайықшы, — деп өтінді. 11Алайда Нағима:

— Қыздарым, үйлеріңе қайтсаңдаршы! Маған несіне ересіңдер? Сендерге үйлене алатын басқа ұлдарым жоқ қой. 12Кері қайтыңдар, қарақтарым! Өзім енді күйеуге шығуға кәрімін. Тіптен бүгін күйеуге шығып, ұлды болармын деген үмітім болған күнде де, 13олар ер жеткенше күте алар ма едіңдер? Соларға бола күйеуге шықпай жүре берер ме едіңдер? Жоқ, қыздарым, Жаратқан Иенің маған жіберген қайғысын[†] бірге бөлісіңдер деп сендерді ұстауым дұрыс болмас, — деп жауап берді.

14Екеуі бұрынғыдан бетер зар еңіреп жылады. Соңында Орпа енесінің бетінен сүйіп қоштасты, ал Рут одан айырылмай қалып қойды. 15Нағима Рутқа:

— Көрдің ғой, абысының ел-жұртына және сиынатын тәңірлеріне[*] қайта оралды. Сен де оның ізімен кері қайтсаңшы, — деді. 16Алайда Рут:

— Сізді тастап, қайта оралуға мені қинай көрмеңіз. Сіз қайда барсаңыз, мен де сонда барамын. Қайда тұрсаңыз, мен де сонда тұрамын. Сіздің халқыңыз менің халқым, сіздің Құдайыңыз менің Құдайым болады! 17Қайда өлсеңіз, мен де сонда өліп, жерленемін. Егер мен бұ дүниеден кеткенше сізден ажырассам, мені Жаратқан Ие жазалаған үстіне жазалай түссін! — деп тұрып алды.

18Руттың өзімен бірге жүруге белді бекем буғанына көзі жеткен соң, Нағима оны әрі қарай үгіттеуін доғарды.

19Сонымен екеуі Бетлехемді бетке алып, жүріп кетті. Оған жеткенде, қала халқы толқып:

— Ойбай-ау, мынау Нағима ғой?! — десті. 20Сонда ол:

— Мені Нағима («Бақытты») емес, Мара[*] («Қайғылы») деп атаңдар, — деді. — Себебі құдіреті шексіз Құдай[†] маған қайғылы өмір бұйырды. 21Бұл жерден үй ішіміз түгел аттанған едік, ал енді Жаратқан Ие менің жалғыз қара басымды ғана қайтарып отыр. Сендер мені несіне «Бақытты» деп атайсыңдар? Жаратқан Ие маған қарсы шығып, құдіреті шексіз Құдай басыма бақытсыздық түсірді ғой.

22Осылай Нағима моабтық келіні Рутпен бірге Моаб елінен қайта оралған еді. Олар Бетлехем қаласына келгенде арпаны жаңа жинай бастаған кез болатын.[*]

#### 2


Руттың мейірімді қайнағасымен кездесуі

1Нағиманың марқұм күйеуі Елімәліктің Боғоз есімді аталас туысы бар еді. Боғоз абыройлы да ауқатты кісі болатын.

2Бір күні моабтық Рут Нағимаға:

— Мен егіндікке барайын. Қайырымды біреу кездесіп қалар, соның артынан жүріп, масақ терейін, — деді.[*]

— Жақсы, қызым, бара ғой, — деп енесі келісті.

3Рут егістікке барып, орақшылардың соңынан жүріп, жинағанда қалып қойған масақтарды тере бастады. Бұл жер танабы Елімәліктің туысы Боғоздың меншігі болып шықты.

4Сол кезде Бетлехемнен Боғоз да келіп, орақшыларымен:

— Ассалаумағалайкүм![*] — деп амандасып, олар:

— Уағалайкүмассалам![*] — деп жауап қайырды.

5Боғоз олардың басқарушысынан:

— Мынау кімнің қызы? — деп сұрағанда, 6ол:

— Бұл — Моаб елінен Нағимаға еріп келген моабтық жас келіншек. 7Ол орақшылардың артынан жүріп, баулардың арасынан түсіп қалған масақтарды теруге рұқсат сұрады. Таң атқаннан бері еңбектеніп жүр, күркеде аз-ақ демалды, — деп жауап берді.

8Содан Боғоз Рутқа тіл қатып:

— Қызым, сөзіме құлақ сал. Басқаның егістігіне масақ теруге бармай-ақ қой. Осында менің қызметші қыздарымның қасында жүріп, тере бер. 9Қай жақта орып жатқандарын байқап жүріп, қыздардың соңынан ер. Мен қызметші жігіттеріме саған тиіспеуге бұйырдым. Шөлдегенде барып, олар толтырып қойған құмыралардан су іше бер, — деді. 10Таңғалған Рут:

— Қалайша сіз жат жерлік маған сондай қайырымдылықпен қарайсыз? — деп, Боғозға иіліп тағзым етті.

11— Сенің күйеуің өлгеннен кейін енеңе қалай көмектескеніңді, әке-шешеңді, еліңді тастап, бұрын білмеген халық арасына көшіп келіп, бірге тұрып жатқаныңды мен түгелдей естіп білдім. 12Осы істеген жақсылықтарың Жаратқан Иеден[†] қайтсын! Сен Исраил сиынатын Құдай[†] — Жаратқан Иенің қанаты астынан пана іздеп келдің. Ол сені молынан жарылқасын! — 13Сонда Рут:

— Мырзам,[†] маған әрдайым оң көзіңізбен қарасаңыз екен. Сіз жылы сөзіңізбен жүрегіме жігер құйдыңыз. Ал мен ең болмағанда күңдеріңіздің бірі де емеспін, — деді.

14Түскі тамақ кезінде Боғоз:

— Мұнда кел. Нанымыздан ауыз тиіп, сусынымызға[*] батырып же, — деп Рутты шақырды. Ол орақшылардың қасына отырғанда, Боғоз оған қуырылған арпадан берді. Рут тойғанша жеп, артылып та қалды. 15Содан кейін тұрып, жұмысына оралды.

Ал Боғоз қызметшілеріне былай деп айтып қойған еді:[*]

— Рут жаңа орылған масақтардың арасынан да тере берсін, оны ренжітпеңдер! 16Қайта, жинап алсын деп, байлайтын масақтарыңнан әдейі тастап та кетіңдер. Қалай болғанда да оған ұрыспаңдар!

17Рут осылай кешке дейін масақ терді. Соңында ол жинағанын бастырып, желге ұшырып қауызынан тазартқанда, бір үлкен себетке сыярдай арпа[*] шықты. 18Келіні арпаны қалаға алып барып, енесіне көрсетті. Оған түскі астан артылып қалған тамағын да алып келді.

19— Өй, бүгін қайдан масақ тердің? Қайда жұмыс істедің? Саған оң көзімен қараған адамды Құдай жарылқасын! — деп енесі таңғалды. Рут оған:

— Бүгін Боғоз деген адамның егістігінде жұмыс істедім, — деп білдіргенде, 20енесі:

— Тірілер мен өлгендерге қайырымын аямаған сол адамды Жаратқан Ие жарылқасын! — деді. Содан соң: — Боғоз — жақын қайындарымыздың біреуі. Ол бізге (Таурат заңына[†] сәйкес) туысқан қамқоршы[†][*] бола алады, — деп қосты.

21— Әлгі кісі маған егіні орылып біткенше қызметшілерінің соңынан жүріп, теруіме де рұқсат етті, — деді Рут. 22Сонда Нағима:

— Қызым, сол адамның қызметші қыздарымен бірге жүргенің жақсы болады. Бөтен егісте саған біреулердің тиісуі де мүмкін, — деп келісті.

23Сонымен Рут енесінің қолында тұрып, арпа мен бидайдың ору мерзімі біткенше Боғоздың қызметші қыздарының қасында жүріп, масақ тере берді.

#### 3


Руттың қайнағасына өтініш білдіруі

1Бір күні Нағима:

— Қызым, саған жақсы болу үшін жайлы баспана тауып берсем, қалай болар еді? — деп құлақ қағыс етті. 2— Сен қызметші қыздарымен бірге жүрген Боғоз — біздің ет жақын қайнымыз ғой. Ол бүгін кеште қырманда арпасын ұшырып, тазартып жатыр екен. 3Кәне, жуынып-шайынып, иісмай жақ та, әдемі киініп алып, қырманға бар. Бірақ Боғоз кешкі асын ішіп-жеп болмайынша көзіне түспе. 4Ол ұйқыға кіріскенде жатқан жерін біліп ал. Кейін сонда барып, жамылғысының етегін аздап көтеріп, аяқ жағына жата кет. (Осылай сен Боғоздың өзіңе қамқоршы болуын сұраған тілегіңді білдіресің.)[*] Әрі қарай заңды түрде не істеу керек екенін оның өзі айтар.

5— Айтқаныңыздың бәрін істеймін, — деп жауап берді келіні. 6Содан қырман басына барып, енесінің тапсырғандарын орындады.

7Ішіп-жеп, көңілі көтерілген Боғоз үйілген астықтың шет жағына жатып, ұйықтап қалғаннан кейін, Рут білдіртпей жамылғысын аздап көтеріп, аяқ жағына жата кетті. 8Түн ортасында Боғоз орнынан аударылып, шошып оянды. Аяқ жағында бір әйел жатыр екен! Ол абыржып:

9— Өй, сен кімсің? — деп сұрады.

— Мен Рутпын ғой, мырза.[†] Мені қанатыңыздың астына ала көріңіз, әмеңгерім[*] бола алатын қайнағам емессіз бе? — деп жауап берді ол. 10Сонда Боғоз былай деді:

— Қалқам, Жаратқан Ие[†] сені жарылқасын! Мына игі ісің бүгінге дейін енеңе жасап келген жақсылығыңнан да асып түсті! Сенің бай болсын, кедей болсын жас жігіттердің артынан жүгірмегенің жөн болды. 11Енді уайымдамай-ақ қой, қарағым. Мен өтінішіңді түгелдей орындаймын. Қала халқының бәрі[*] сенің үлгілі әйел[*] екеніңді біледі. 12Менің саған әмеңгер бола алатын қайнағаң екенім рас. Бірақ менен де жақын қайның бар. 13Бүгін осында түнеп шық. Ертең сол адам[†] саған әмеңгер болуға келіссе, онда жақсы, солай болсын. Ал егер ол бас тартса, мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдындағы адал сөзім: онда мен саған әмеңгерің болып үйленемін. Ал әзірше таңға дейін осы жерде ұйықтай бер.

14Осылай Рут сол жерде таң атқанша ұйықтап, адамдар әлі бір-бірінің бет-жүзін ажырата алмайтын қараңғы кезде тұрды. Боғоз (өсек тарап кетпеу үшін): «Әйелдің қырманға келгенін ешкім білмесін», — деген еді. 15Рут қайтып кетпес бұрын Боғоз: «Жамылғыңды жайып ұстай ғой», — деп, соған алты себеттей арпа құйып, буып-түйіп, Рутқа арқалатып жіберді. Өзі де қала жаққа жөнелді.

16Рут енесіне келгенде Нағима:

— Қалай болды, қызым? — деп сұрады. Келіні оған сол адамның не істеп, не қойғанын түгелдей айтып беріп:

17— Ол маған «Енеңе құр қол қайтпа» деп, мына алты себеттей арпаны беріп жіберді! — деп қосты. Сонда енесі:

18— Соңы немен бітерін білгенше тоса тұр, қызым. Бұл кісі бүгін осы істі аяқтамай тыным таппайды, — деп түйді.

#### 4


Қайнағасының Рутқа қамқорлық жасауы

1Боғоз қала қақпасының қасындағы алаңға[*] барып отырды. Қараса, өзі Рутқа айтқан туысқаны қасынан өтіп бара жатыр екен. Боғоз оған: «Туысқан, мұнда келіп, отыра тұр», — деді. Ол қасына келіп, жайғасқаннан кейін 2Боғоз қаланың он ақсақалын шақырып алып: «Қасымызға отырсаңыздар екен», — деп өтінді. Содан ақсақалдар да жайғасып отырды.

3Боғоз жаңағы туысқанына қарап былай деп сөз бастады:

— Моаб елінен қайтып келген Нағима ағайынымыз Елімәлікке тиісті мұралық жер үлесін[†] сатпақшы.[*] 4Соны сенің құлағыңа салғым келеді. Халқымның ақсақалдарының және мына отырған жұрттың алдында саған ұсыныс жасаймын: соны сен сатып ал. Егер сол отбасының қамқоршысы болғың келсе, бола бер. Ал бас тартсаң, ашығын айт, мен білейін. Себебі қамқоршы бола алатын ең жақын туысқан сенсің, сенен кейінгі кезек менікі. — Туысы:

— Жарайды, құнын төлеп, сатып алайын, — деді. 5Сонда Боғоз:

— Егер сен Нағимадан жерді сатып алсаң, онда марқұмның моабтық жесір келіні Руттың әмеңгері болып соған үйленесің. Рут ұлды болғанда тұңғыш ұлы марқұмның ұрпағы деп есептелініп, мұралық жер үлесін сол иемденбек, — деді.[*] 6Бұған туысы:

— Олай болса, жерді сатып ала алмаймын. Бұл өзімнің мұралық үлесіме нұқсан келтірмек.[*] Одан да сенің қамқоршы болып, жерді сатып алғаның жөн. Ал менің қолымнан келмейді, — деп жауап берді.

7Ежелгі заманда Исраилде мынадай дәстүр бар болатын: егер біреу туысқан қамқоршы[†] ретіндегі борышын басқа біреуге аударса, онда ол бұл істі растау үшін бір аяқкиімін шешіп алып, сол адамға беруге тиісті еді. 8Сондықтан туысқаны «Жерді өзің сатып ал» дегеннен кейін Боғозға аяқкиімін шешіп берді.

9Сонымен Боғоз айналасындағы ақсақалдар мен барлық жұртқа қарап былай деді:

— Бүгін сіздер менің Нағимадан Елімәліктің, Хилионның және Махлонның бүкіл меншігін сатып алғандығыма куәсіздер. 10Мен, сондай-ақ, марқұмның ұрпағын жалғастырып, соған барлық мұрасын қалдыру үшін Махлонның жесірі моабтық Рутты әйелдікке аламын. Осылай марқұмның аты өз әулеті мен қала шежіресінен өшуден аман сақталмақ. Сіздер бүгін соған куәсіздер.

11Ақсақалдар және қақпа алдындағы алаңда жиналған барлық адамдар:

— Иә, куәміз, — деп растады. Олар Боғозды құттықтап: — Жаратқан Ие[†] сенің үйіңе кіретін бұл әйелді Исраилдің үрім-бұтағын таратқан Рахила мен Лиядай[*] ұрпақты ете көрсін! Сен Ефрата аймағында күшті болып, атың Бетлехемде жасасын! 12Тамар ата-тегіміз Яһудаға Паресті[*] туып беріп, үлкен әулетті таратқандай, Жаратқан Ие осы жас әйелден сыйлайтын ұрпақтарың арқылы сені де үбірлі-шүбірлі қыла көрсін! — деп баталарын берді.


Дәуіт пайғамбардың ата-тегі

13Осылай Боғоз той жасап Рутқа үйленді. Жаратқан Иенің жарылқауымен Руттың аяғы ауырлап, ұл туды. 14Әйелдер Нағиманы құттықтап: «Жаратқан Ие мадақталсын! Енді Ол сені қамқорлайтын мұрагермен қамтамасыз етті. Баланың атағы Исраилге жайылсын! 15Ол өміріңді қуанышқа кенелтіп, қартайған шағыңда сүйенішің болады. Себебі оны туған — өзіңді жақсы көріп, соншама адал болып келген келінің. Осы келінің саған жеті ұлдан да артық!» — деді.

16Нағима нәрестені қолына алып, бауырына басып, бағып-қақты. 17Көрші әйелдер: «Бұл — Нағима үшін туылған ұл», — деп, оған Ғабит[*] деген есім берді. Ғабит Есейдің әкесі, Дәуіттің[*] атасы болды.

18Парес әулетінің тарау тегі мынау: Парестен Хесрон, 19Хесроннан Рам, Рамнан Әминадап, 20Әминадаптан Нағасон, Нағасоннан Салмон, 21Салмоннан Боғоз, Боғоздан Ғабит, 22Ғабиттен Есей, ал Есейден Дәуіт туды.

### Патшалықтар 1-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Кіріспе


Патшалықтар туралы бірінші жазба


Жазба туралы мәлімет

Патшалықтар туралы алғашқы екі жазба «Самуил туралы жазбалар» деп те аталады. Өйткені бірінші жазбада осы атақты пайғамбардың өмірі мен қызметі суреттелген. Құдайдың кереметі арқылы дүниеге келген Самуил Құдайдың халқын басқарып, оларды жауларынан құтқарған билердің ең соңғысы болды.

Пайғамбар б.з.д. 1100 жылдың шамасында өзінің қызметін бастағанда Исраилдің он екі руы Грекияның Крит аралынан көшіп келген соғысқұмар філістірлердің қанауында болатын. Філістір жасақшыларының қарулары қатты темірден жасалғандықтан, исраилдіктер оларға қарсы төтеп бере алмады. Жаратқан Иенің Келісім сандығын шайқас даласына әкелудің де пайдасы болмады. Себебі адам баласы тұмар немесе басқа да кез келген «киелі» бұйымдар арқылы Құдайды көмек беруге мәжбүрлей алмайды. Осылай исраилдіктер жеңіліп, тас-талқан болды. Самуил халықты шын жүректен теріс жолдан қайтып, Жаратқан Иемен жасаған Келісімнің ережелеріне бағынуға шақырды. Исраилдіктер солай істеген соң, Құдай дұшпандарын ойрандап жеңіп, халыққа тыныштық сыйлады.

Алайда Самуил қартайған кезде халық біздің де басқа халықтардікі сияқты патшамыз болсын деп талап етті. Бұлай істеуімен олар өздерін жаңа ғана зор құдіретімен жаудан қорғаған Құдайды «Ұлы Патшамыз» деп қабылдамады. Бірақ Жаратқан Ие Самуилге олардың талабын қанағаттандыруды тапсырып, одан Саул есімді келбетті де мықты жігітке май жағу рәсімін жасауды тапсырды. Самуил Саулды патша ретінде тағайындағанда тағы да халықты күнә атаулыдан бас тартып, өздерін Құдайға біржола бағыштауға шақырды. Олардың басқа халықтардан маңызды бір өзгешелігі мынау болды: Исраилдің патшасы Жаратқан Иенің Тауратта берген заңына және Оның пайғамбарлары арқылы айтқандарына мойынсұнуға тиіс еді.

Бірақ Саул Құдайдың еркіне толық бағынбай, екі рет Оның нұсқауларына мойынсұнбады және мұнысына шын жүректен өкінбеді. Сондықтан Құдай Тағала Саулдың патшалық құруын доғару керек деп шешті. Оның орнына құдайшыл жас батыр Дәуітті таңдап, оны ұзақ жылдар бойы қиыншылықтар мен қуғын-сүргін арқылы Құдай халқының патшасы болуға дайындады. Дәуіт бірнеше рет қас жауы Саулдан кек алудан бас тартып, өзін Жаратқан Иенің патша етіп бекітуін күтті. Соңында Саул шайқаста філістірлерден ауыр жарақаттанып, өзін-өзі өлтірді. Сол шайқаста оның үш ұлы, арасында Дәуіттің сенімді досы Жонатан да бар, қаза тапты.

Сонымен Патшалықтар туралы бірінші жазба жүрегін Құдайдың еркіне бағынуға қасарыстырып қойған Исраилдің алғашқы патшасы Саулдың жеңіліп, өлуімен аяқталады. Алайда осындай қайғылы жайтқа қарамастан, болашаққа деген үміт те нық орын алған. Сол үміт Құдайдың шын жүректен Өзіне сеніп, еркіне бағынатын басқа бір патшаны — Дәуіт пайғамбарды — дайындап жатқандығында.

#### 1


Жәбір көрген Ханнаның Құдайға жалбарынып, Самуилді дүниеге әкелуі

1Ефрем руының таулы жерінде, Сұфтың үрім-бұтағы мекендеген Раматаим[*] қаласында Елқанах атты адам[†] тұратын. Ол Ерохамның ұлы, Еліхудің немересі, Тохудың шөбересі, Сұфтың шөпшегі еді. Сұф кезінде Ефрата қаласының тұрғыны болған.[*]

2Елқанахтың Ханна және Пәнана есімді екі әйелі бар еді. Пәнананың балалары болды, ал Ханна құрсақ көтермеді. 3Елқанах жыл сайын Әлемнің Иесіне[†][*] ғибадат етіп, құрбандық шалу үшін отбасын ертіп өз қаласынан Шилоға[*] сапар шегетін. Сол қалада Елидің екі ұлы Опни мен Пінехес Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінде Оның діни қызметкерлері[†] болып істейтін. 4Құрбандық шалғаннан кейін Елқанах әйелі Пәнанаға және одан көрген ұл-қыздарына тиісті үлестерін беретін, 5ал Ханнаға екі еселеп табыстайтын. Себебі Жаратқан Ие перзент сыйламаса да, күйеуі Ханнаны қатты жақсы көрді.

6Бірақ күндесі Пәнана Ханнаны кекетіп-мұқатып, Жаратқан Иенің оған перзент сыйламағанын бетіне басып, ренжіте беретін. 7Ол жыл сайын солай істейтін. Олар Шилоға Жаратқан Иенің үйіне өрлеп барған кезде Пәнана Ханнаны осылай өкпелететін. Ханна болса егіле жылап, астан дәм татпайтын. 8Сонда күйеуі оны жұбатып: «Ханна, сен неге жылай бересің, неге тамақ ішпейсің? Жүрегің неден жабырқаулы? Мен сен үшін он ұлдан да артық емеспін бе?» — деп сұрайтын.

9Бірде отбасы Шилода құрбандық шалып, ішіп-жеп болған соң, Ханна орнынан тұрып, Жаратқан Иенің киелі үйінің қасына барды. Ал діни қызметкер Ели кіреберіс жақтауының жанында өз орындығында отырған болатын. 10Сонда Ханна еңіреп жылап, жүрегіндегі шерін Жаратқан Иеге ақтарып сиынды. 11«Уа, Әлемнің Иесі! Осы күңіңнің қайғы-қасіретіне[†] назар аударып, есіңде ұстай гөр. Маған рақымыңды түсіріп, бір ұл сыйласаң, соны өмір бойы Саған бағыштар едім, уа, Жаратқан Ие. Оның басына ешқашан ұстараның жүзі тимес еді»,[*] — деп ант берді ол.

12Ханна осылай Жаратқан Иеге мінажат етіп ұзақ сиынғанда, Ели оның аузына қарап отырды. 13Еріндері жыбырлап тұрса да, әйел іштей жалбарынып, ешқандай дыбыс шығармады. Содан Ели оны мас екен деп ойлап қалып:

14— Сен қашанғы мас болып жүре бересің? Шарап ішуіңді доғар! — деп зекіді. 15Ал Ханна:

— Мырзам,[†] олай емес. Мен бір күйзеліп жүрген сорлы әйелмін. Не шараптан, не сырадан ауыз да тиген жоқпын. Тек көкірегімдегі зарымды Жаратқан Иеге ақтарып сиынып отырмын. 16Мені арсыз әйел деп ойлап қалмаңыз! Қайғы-қасіретім өте зор болғандықтан осылайша жалынып тұрмын! — деп мұңын шақты. 17Сонда Ели оған:

— Тыныштықпен үйіңе қайта бер. Исраилдің сиынатын Құдайы тілеуіңді қабыл алсын! — деп батасын берді.

18— Мырзам, мендей пақырыңызға оң көзіңізбен қарай көріңіз, — деп Ханна қоштасып, кетіп қалды. Енді ол тамақ ішіп, бет-жүзінен қайғының нышаны байқалмайтын болды.

19Келесі күні отбасы ерте тұрып, Жаратқан Иеге ғибадат етті. Содан олар Рамақтағы үйлеріне қайта оралды. Елқанах Ханнамен жақындасқан кезде Құдай[†] әйелдің тілегін ескеріп, жүзеге асырды. 20Ол аяғы ауырлап, айы-күні жеткенде ұл бала туды. Ханна: «Мен оны Жаратқан Иеден сұрап алғанмын», — деп, оған Самуил (яғни «Құдай құлақ асты») деген ат қойды.


Самуилдің Құдайдың қызметіне бағышталуы

21Келесі жылы Елқанах бүкіл үй ішімен Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалып, өзінің уәде еткен өзге сый-тартуларын да ұсыну үшін тағы да Шилоға бармақшы болды. 22Ал Ханна күйеуіне:

— Бала өсіп, емшектен шыққаннан кейін[*] оны Шилоға алып барамын. Сонда ол Жаратқан Иеге бағышталып, сол жерде тұратын болсын, — деп бармай қалды. 23Елқанах оған:

— Жарайды. Баланы емшектен шығарғанға дейін күте тұр. Тек берген уәдеңді[*] Жаратқан Ие шындыққа айналдыра көрсін, — деді. Осылайша Ханна нәрестесін емізіп, үйінде қалды.

24Самуилді емшектен шығарған соң анасы оны ертіп, Жаратқан Иенің Шилодағы киелі үйіне алып барды. Онда үш жасар бұқаны,[*] бір қап ұн мен бір торсық шарапты да ала келген еді. Бала әлі де тым жас болатын. 25Әке-шешесі бұқаны құрбандыққа шалғаннан кейін баланы Елидің алдына алып барды.

26Ханна оған: «Мырзам, шынымды айтамын: мен баяғыда осы жерде, сіздің қасыңызда тұрып, Жаратқан Иеге сиынған әйелмін ғой. 27Сол кезде мына баланы сыйлай көрсін деп жалбарынған едім. Жаратқан Ие өтінішімді жүзеге асырды. 28Енді мен де уәдемді орындап, баланы өмір бойы Оның қызметіне бағыштағым келіп отыр», — деді. Сонда олар[*] иіліп Жаратқан Иеге ғибадат етті.

#### 2


Ханнаның Құдайды мадақтаған жыры

1Ханна былай деп сиынды:


Жаратқанға шын жүректен шаттанамын,
Иемнен мол күш пен абырой алғанмын,[*]
Дұшпандарыма жауап қата аламын,
Мені құтқарғаныңа қатты қуанамын!


2Ешкім жоқ Жаратқан Иедей[†] қасиетті[†],
Жоқ Сенен өзге ешбір тәңір шынайы,
Берік қорған[*] да жоқ Құдайымыз сияқты!


3Пенделер, тағы да паңдана мақтанбаңдар,
Ауыздарыңнан тәкаппар сөз шығармаңдар!
Себебі Тәңір Ие бәрін біліп тұрады,
Құдай[†] істеріңе әділ үкім шығарады!


4Мықтының садақтары сындырылады,
Ал әлсіз жан зор күшке ие болады.
5Тоқ болғандар енді нанға жалданады,
Ал ашыққандар ішіп-жеп тойынады.
Бала көтермеген жетеуін туады,
Ал көп ұлды ана баладан қалады.


6Ием[†] жанды алады әрі тірілтеді,
Көрге түсіріп,[*] одан алып та шығады.
7Жаратқан не кедей, не бай да етеді,
Не төмендетіп, не жоғарылатады,
8Ол жарлыны күл-топырақтан көтереді,
Мүсәпірді мүшкіл күйінен құтқарады,
Әміршімен[†] бірге төрге отырғызады,
Сыйлы орынды оған мұралыққа береді.[*]
Себебі жердің негізі — Жаратқанның меншігі,
Ол үстіне орнатқан бүкіл дүниені.


9Ием Өзіне бағышталғанды қорғап күзетеді,
Ал зұлымдар қара түнекте өледі,
Пенде өз күшімен жеңіске жетпейді.
10Жаратқан Ие қарсыластарын шайқалтады,
Көктен күн күркіретіп қарсы шығады.
Иеміз жер жүзіне үкім шығарады,
Ол өз халқының патшасына күш сыйлайды,
Тағайындаған сол басшысын қуаттайды.[*]


Самуилдің қызметіне кірісуі, ал Елидің ұлдарының күнәға батуы

11Осыдан кейін Елқанах үй ішімен Рамаққа қайта оралды. Ал баласы Самуил діни қызметкер[†] Елидің қарамағында Жаратқан Иеге қызмет ететін болып Шилода қалды.

12Бірақ Елидің ұлдары арсыз болатын. Олар Жаратқан Иеге мойынсұнбайтын[*] 13әрі діни қызметкер[*] ретіндегі міндеттерін халықтың алдында жөндеп атқармайтын. Біреу Құдайға арнап құрбандық шалғанда, олар қазандағы ет піспей жатып бір қызметшісін арнайы үш тісті шанышқысымен жіберетін. 14Қызметші шанышқыны қазандағы әр түрлі етке сұғып, ілінгеннің барлығын діни қызметкердің үлесі деп алып кететін. Шилоға келген күллі исраилдіктерге де Елидің ұлдары осылай істейтін. 15Тіпті құрбандықтың Құдайға арналған майлы бөліктері ажыратылып, өртелмей жатып-ақ олардың қызметшісі келіп:

— Діни қызметкерге қуыруға шикі ет кесіп бер, ол сенен піскен етті емес, тек шикі етті ғана алады, — дейтін. 16Егер әлгі адам[†]:

— Олар алдымен (Құдайға арналған) майлы бөліктерді өртеп ұсынсын, содан кейін қалағаныңызды аласыз,[*] — деп келіспей қалса, қызметші:

— Жоқ, етті дереу бер, әйтпесе күшпен тартып аламын, — дейтін.

17Осылайша сол жігіттер Жаратқан Иеге арналған құрбандықтарды қорлағандықтан, Оның алдындағы күнәлары тым ауыр болатын.

18Ал Самуил Жаратқан Иенің алдында қызмет етіп, өзі өте жас болса да (діни қызметкердікіндей) бәтестен тігілген жеңсіз сырт киім[*] киіп жүрді. 19Анасы оған жыл сайын жаңадан кішкене сырт көйлек тігіп, оны күйеуімен бірге сол жылғы құрбандықты шалу үшін Шилоға өрлеп барғанда ала келетін.

20Сонда Ели Елқанах пен Ханнаға батасын беріп: «Әйеліңнің Жаратқан Иеден сұрап алып, Оған бағыштаған баласының орнына Ол саған осы әйелден көп ұл-қыз сыйлай көрсін!» — дейтін. Бұдан кейін екеуі үйлеріне қайтатын. 21Содан Жаратқан Ие Ханнаны жарылқап, оны тағы үш ұл, екі қызға ана етті. Ал Самуил Жаратқан Иенің көз алдында[*] есейіп өсіп жатты.

22Ели сол кезде жасы ұлғайып қартайған еді. Ол ұлдарының исраилдіктерге не істегендерін, олардың тіпті кездесу шатырының кіреберісінде қызмет атқаратын әйелдермен жасаған азғындықтары туралы да естіді. 23Оларға былай деп ескертті: «Неге сендер сондай сұмдық қылықтармен айналысып жүрсіңдер? Жұрттың бәрінен сендер туралы жаман сөздер естіп жүрмін. 24Балаларым, қойыңдар! Жаратқан Иенің халқының арасына тарап жатқан осы әңгіме[*] жақсы әңгіме емес. 25Егер бір адам басқа біреудің алдында кінәлі болып қалса, онда Құдай тағайындаған билер екеуінің арасында жүріп, оның сөзін сөйлей алады. Ал егер ол Жаратқан Иенің Өзіне қарсы күнә[†] жасаса, онда сол пенденің сөзін кім сөйлейді?»

Әйтсе де ұлдары Елидің айтқанына құлақ аспады. Өйткені Жаратқан Ие оларды өлімге бұйырып қойған болатын.[*]

26Ал жасөспірім Самуил Жаратқан Иеге де, адамдарға да ұнамдылығы арта түсіп, өсіп келе жатты.


Елидің отбасына шығарылған үкім

27Бір күні Құдайдың жіберген адамы[*] Елиге келіп, Оның хабарын жеткізіп былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Сенің арғы атаң Һарон мен оның отбасы Мысырда перғауынның қол астында жүрген кезде-ақ Мен оларға Өзімнің кім екенімді аян еттім.[*] 28Исраилдің барлық руларының ішінен арғы атаңды Менің діни қызметкерім болуға таңдап алдым. Оны Маған бағышталып шалынған құрбандықтарды арнайы үстелде өртеуге, хош иісті заттарды түтетуге және алдымда жеңсіз сырт киімді киіп жүруге[*] тағайындадым. Сонда Мен арғы атаң Һароннан тараған сендерге исраилдіктердің Маған арнап өртейтін барлық құрбандықтарынан тиісті үлестерін белгілеп[†] қойған жоқ па едім?[*] 29Ал енді, Менің жер бетіндегі тұрағыма әкеліп ұсынуға өсиеттеген құрбандықтарым мен сый-тартуларыма сендер неге ашкөздікпен қарап, оларды қорлайсыңдар? Неге сен ұлдарыңды Менен артық көресің? Халқым Исраилдің Маған арнап шалған құрбандықтарының ең жақсы бөліктерін алып, тойып жеп, семіресіңдер!

30Сондықтан да Исраилдің Құдайы — Жаратқан Ие мынаны айтады: Бұрын Мен өзіңнің ұрпақтарыңды және әкеңнің басқа да үрім-бұтағын мәңгі бақи діни қызметкерлерім болуға бұйырған едім.[*] Бірақ қазір Мен, Жаратқан Ие, былай деп шештім: Енді бұлай болмайды! Себебі Мені сыйлағандарды Мен де сыйлаймын, ал Мені менсінбегендер масқара болады.

31Біліп қой, болашақта Мен өзіңнің де, әкеңнің де ұрпақтарының жасын ұлғайтпай, жас кездерінде-ақ өлімге душар етемін. 32Жер бетіндегі тұрағымның қайғылы[†] жағдайға ұшырауына куә боласың.[*] Мен басқа исраилдіктерге игілік сыйлағанда, сендердің үй іштеріңде бірде-бір қария қалмайды. 33Егер Мен бір адамыңа құрбандық үстелімнің[†] алдында қызмет етуге жол берсем, сол туралы да көздің жасын көл етіп, қатты қайғыратын боласыңдар. Ұрпақтарыңның бәрі де дүниеден ерте кетпек. 34Сенің ұлдарың Опни мен Пінехес екеуі бір-ақ күнде өледі.[*] Бұл саған айтылғанның бәрінің түгелдей жүзеге асатынын білдіретін белгі болмақ.

35Содан кейін Мен қызметін адал орындайтын өзге бір діни қызметкерді белгілеймін.[*] Ол Менің еркіме сай әрекет жасап, міндетін Өзім тағайындайтын патшаның[*] алдында атқаратын болады. Мен оның әулетін діни қызметкерлерім болуға бекітемін.[*] 36Ал өзіңнің ұрпақтарыңнан тірі қалған әркім соған барып, бір күміс теңге немесе бір кесек нан сұрап келіп: «Өтінемін, нанымды тауып жей алуым үшін маған діни қызметкер атқаратын кез келген жұмысты тапсыра көріңізші!» деп жалынатын болады».

#### 3


Құдайдың Самуил пайғамбарға алғашқы рет сөзін арнауы

1Жасөспірім Самуил Елидің қарамағында Жаратқан Иеге[†] қызмет етіп жүрді. Сол заманда Жаратқан Иенің адамдарға сөзін арнап, аян беруі өте сирек болатын. 2Елидің көздері мүлдем дерлік көрмей қалған еді. Бірде ол өзінің үйреншікті орнында жатты. 3Бұл Құдайдың шам қойғышының жеті шамы әлі де жанып тұрған кез еді. Құдайдың Келісім сандығы[†] орналасқан Жаратқан Иенің ғибадатханасында[†] Самуил де тынығып жатты. 4Сонда Жаратқан Ие Самуилдің атын атап шақырды. Ол: «Тыңдап тұрмын», — деді де, 5Елиге жүгіріп барып:

— Тыңдап тұрмын, сіз мені шақырдыңыз ба? — деп сұрады. Ели оған:

— Жоқ, сені шақырған жоқпын, орныңа барып, жата ғой, — деп жауап қайырды. Самуил солай істеді. 6Жаратқан Ие қайтадан: «Самуил!» — деп шақырғанда, бала тағы да орнынан тұрып, Елиге барып:

— Тыңдап тұрмын, сіз мені шақырдыңыз ба? — деп сұрады.

Бірақ ол:

— Жоқ, шақырған жоқпын, балам, орныңа барып, жата бер, — деді.

7Бұған дейін оған Жаратқан Ие аян беріп, сөзін арнамағандықтан, Самуил Оның даусын танымайтын еді.[*] 8Жаратқан Ие Самуилді үшінші рет шақырды. Бала тағы да орнынан тұрып, Елиге келіп:

— Тыңдап тұрмын, сіз мені шақырдыңыз ба? — деп сұрады. Сол кезде Ели баланы шақырып жатқан Жаратқан Иенің Өзі екенін түсініп, 9оған:

— Бар да жат. Егер сені қайтадан шақырса, онда: «Уа, Ием[†], айта гөр, пендең тыңдап тұр» деп жауап бер, — деді. Самуил төсегіне барып жатты.

10Бұдан кейін Жаратқан Ие тағы да оның қасына келіп, бұрынғыша:

— Самуил, Самуил! — деп шақырды. Бала:

— Айта гөр, пендең тыңдап тұр, — деп жауап берді.

11Сонда Құдай[†] Самуилге мынаны айтты:

— Мен Исраилде естіген адамды қатты абыржытатын бір нәрсе істемекпін! 12Сол күні Мен Елидің отбасы туралы айтқан сөздерімді басынан аяғына дейін жүзеге асырамын. 13Ұлдарының зұлымдығы үшін оларды біржолата жазалайтынымды Елиге хабарлағанмын. Ол ұлдарының Құдайды қорлағандарын біліп жүрсе де, оларды жүгендеп, тоқтатқан емес. 14Сол себепті Мен: Елидің отбасы өз кінәсінің зардабынан[*] ешқашан не құрбандық, не басқа да сый-тарту арқылы арыла алмайды деп ант еттім.

15Бұдан соң Самуил қайтадан орнына барып жатты. Ертеңгісін ол әдеттегідей Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің есіктерін ашты. Ал Құдайдың аян еткен сөздерін Елиге айтып беруге дәті бармады. 16Бірақ Ели оны:

— Самуил, балам, — деп, қасына шақырып алды.

— Құлағым сізде, ата, — деп жауап берді ол. 17Ели:

— Құдай саған не деді? Оны менен жасырма. Егер де Құдайдың өзіңе білдіргендерін түгелдей айтпай, бір нәрсесін жасырып қалсаң, Ол сені жазалаған үстіне жазалай бермек, — деді. 18Сонда Самуил ештеңені бүкпестен бәрін айтып берді. Ели:

— Ол Жаратқан Ие ғой, Оның әділ еркі орындалсын,[*] — деді.

19Ал Самуил есейіп, өсе берді. Жаратқан Иенің Өзі жар болып, оған алдын ала хабарлап айтқан сөздерінің бәрі де жүзеге асып отырды. 20Содан солтүстіктегі Дан мен оңтүстіктегі Бер-Шебаның аралығында тұрып жатқан бүкіл Исраил халқы[*] Самуилдің Жаратқан Иенің пайғамбары[†][*] болуға тағайындалғандығына көз жеткізді. 21Жаратқан Ие Самуилге сөзін арнап, Өзінің кім екенін ашқан Шилода оған аян беруін жалғастыра берді.


#### 4

1Осылай Самуилдің айтқандары бүкіл Исраил халқына кеңінен тарап жатты.


Келісім сандығының жау қолына түсуі әрі Ели мен ұлдарының жазаларын тартуы

Сол тұста исраилдік жасақшылар філістірлерге[*] қарсы соғысқа аттанды. Олар Әбен-Езер қаласының маңында, ал філістірлер Әфектің қасында қостарын тікті. 2Жау жасағын сапқа тұрғызып, шабуылға шықты. Кескілескен шайқаста исраилдіктер жеңіліп, төрт мыңдай адамы ұрыс даласында қаза тапты. 3Қалғандары жасақтың қосына оралғанда, Исраилдің рубасылары ақылдасып: «Жаратқан Ие[†] бүгін неліктен філістірлердің бізді талқандап жеңулеріне жол берді? Жаратқан Иенің Келісім сандығын[†] Шилодан осында алдыртайық. Сонда ол ортамызда болып, бізді жау қолынан құтқарып алады», — деп ұйғарды. 4Сонымен Шилоға бірнеше адам[†] жіберіп, олар Әлемнің Иесінің[†] Келісім сандығын алып келді. Оның жер бетіндегі «тағы» сандық қақпағындағы керуб мүсіндерінің үстінде болды.[*] Елидің ұлдары Опни мен Пінехес те сол жерге Құдайдың Келісім сандығымен бірге келген еді.

5Жаратқан Иенің Келісім сандығы жасақтың қосына жеткізілген кезде исраилдіктердің қуана салған айқайынан жер жаңғырықты. 6Айқай-шуды естіген філістірлер: «Исраилдіктердің қосындағы бұл не деген қатты айқай-шу?» — деп таңғалысты.

Олар қарсыластарының қосына Жаратқан Иенің сандығы әкелінді деген хабарды біліп алғаннан кейін 7үрейлері ұшып: «Олардың араларына Құдай[†] келіпті![*] — десті. — Енді қасіретке қалармыз! Бұрын-соңды мұндай нәрсе болып көрген емес! 8Сорладық! Осы құдіретті тәңірлерден[*] бізді кім құтқара алады? Олар иен далада әр түрлі апаттар жіберіп, мысырлықтарды құртқан еді ғой! 9Кәне, філістірлер, нығайыңдар! Батыл да ержүрек болыңдар! Әйтпесе исраилдіктердің сендерге құл болып келгеніндей, енді сендер олардың құлдары боласыңдар. Ендеше нағыз батырларша жан аямай соғысыңдар!» — деп сарбаздарын жігерлендірді.

10Содан філістірлер жан сала шайқасып, исраилдіктер ойсырай жеңілді. Барлығы бытырап, әркім өз үйіне қашып кетті. Қырғынның зор болғаны сонша, отыз мың исраилдік жаяу жасақтың мәйіттері ұрыс даласында қалды. 11Бұған қоса Құдайдың сандығы жаудың қолына түсті, әрі Елидің екі ұлы Опни мен Пінехес қаза тапты.

12Шайқасып жатқандардың арасынан Бунямин руының бір адамы сытылып шығып, жүгірген бойы сол күні Шилоға жетті. Ол қатты қайғырып,[†] көйлегінің өңірін айыра жыртып, басына топырақ сеуіп алыпты. 13Сол кезде Құдайдың сандығын уайымдап, жүрегі қобалжып елегізген Ели қақпа алдында, жол жиегіндегі орындығында отырған еді. Хабаршы қалаға келіп, болған жайдың бәрін айтып бергенде күллі халық айқай салып жоқтай бастады.

14Зарлы айқайды естіген Ели:

— Мынау не қылған айқай-шу? — деп сұрады. Сонда жаңағы кісі болған оқиғаны айтып беру үшін жүгіріп оның қасына келді. 15Елидің жасы тоқсан сегізде болатын, ол көзі көрмей, зағип болып қалған еді. 16Әлгі жігіт оған:

— Мен тікелей ұрыс даласынан келіп отырмын, бүгін ғана сол жерден сытылып шықтым, — деді. Ели:

— Не болғанын айтып берші, балам? — деп өтінді. 17Хабаршы:

— Шайқаста Исраилдің жасағы філістірлерден қашып кетті. Көп адамы қаза тауып, сіздің екі ұлыңыз Опни мен Пінехес те мерт болды. Құдайдың сандығы жаудың қолына түсті, — деп мәлімдеді.

18Құдайдың сандығына не болғаны туралы айтылғанда, Ели қақпа жанындағы отырған орындығынан[*] шалқалай құлап түсті. Содан желкесі үзіліп, Ели жан тапсырды.[*] Себебі ол өте кәрі және денелі кісі болатын. Ели қырық жыл бойы Исраилге билік айтып келген еді.

19Бұл кезде Елидің келіні, Пінехестің әйелінің босанатын мезгілі жақындап қалған болатын. Әйел Құдайдың сандығының жау қолына түскені, әрі қайын атасы мен күйеуінің дүние салғаны туралы хабар естігенде сол жерде толғатып, босанды. Алайда толғағы өте ауыр болды. 20Хал үстінде жатқанда қасындағы әйелдер оны: «Қайғырма, ұл тудың», — деп жұбатты. Бірақ ол бұған жауап қайырмады, тіпті көңіл де бөлген жоқ. 21Құдайдың сандығы жаудың қолына түсіп, қайын атасы мен күйеуі дүние салғандықтан, әйел: «Салтанатты ұлылық Исраилді тастап кетті!» — деп, ұлына Иқабод (яғни «Ұлылық жоқ») деген ат қойды. 22Ол: «Салтанатты ұлылық Исраилді тастап кетті, себебі жау Құдайдың сандығын қолына түсірді», — деп налыды.

#### 5


Келісім сандығын олжалаған жаудың Құдайдың қаһарына ілігуі

1Філістірлер Құдайдың Келісім сандығын[†] қолға түсіргеннен кейін оны Әбен-Езерден Азот[*] қаласына алып барды. 2Сол жерде Құдайдың сандығын өздері табынатын тәңір Дагонның ғибадатханасына[†] кіргізіп, оның мүсінінің қасына қойды. 3Азоттықтар келесі күні ертемен тұрып, ғибадатханаға келгенде Дагонның мүсіні Жаратқан Иенің[†] сандығының алдында етпетінен құлап жатыр екен! Олар мүсінді көтеріп, бұрынғы орнына қойды. 4Бірақ келесі күні де таң сәріде тұрып, қарағанда Дагон қайтадан Жаратқан Иенің сандығының алдында етпетінен құлаған еді. Оның шабылып түскен басы мен қолдары есіктің табалдырығында, ал денесінің қалған бөлігі жерде бөлек жатты. 5Сол себептен Дагонның діни қызметкерлері[†] мен оның Азоттағы ғибадатханасына келушілер күні бүгінге дейін осы табалдырықты баспайды.

6Сол кезде Жаратқан Иенің құдіретті қолы Азот пен оның айналасындағыларды қатты жазалап, кесел жіберіп,[*] денелеріне шиқанды ісіктер қаптатып азаптады. 7Мұны көрген Азот халқы: «Исраилдің Тәңірінің сандығы бұл жерде қалмауға тиіс! Өйткені олардың Тәңірі бізді де, өз тәңіріміз Дагонды да қатты жазалап отыр», — деді. 8Сонымен олар хабаршыларын жіберіп, філістірлердің барлық әміршілерін[†][*] шақырып алдыртты. Олардан:

— Исраилдің Құдайының сандығымен не істейміз? — деп сұрады. Әміршілер:

— Исраилдің Құдайының сандығын Ғатқа[*] жөнелту керек, — деп шешті де, оны сол жаққа апарғызды.

9Бірақ Келісім сандығы Ғат қаласына келгенде, Жаратқан Иенің құдіретті қолы оны да қатты жазалап, абыржытты. Жас демей, кәрі демей, Жаратқан Ие қаланың тұрғындарының бәріне бірдей індет таратты. Содан оларға жаппай[*] шиқанды ісіктер шыға бастады.

10Сонда олар Құдайдың сандығын Әкронға[*] жіберді, бірақ ол сол қалаға жете салысымен тұрғындары: «Бұлар Исраилдің Құдайының сандығын өзімізді де, бүкіл халқымызды да қыру үшін әкеліп отыр!» — деп айқай-шу шығарды. 11Олар кісілерін жұмсап, філістірлердің барлық әміршілерін шақыртып алып: «Өзіміздің де, халқымыздың да құрып кетпеуі үшін Исраилдің Құдайының сандығын осы жерден өз мекеніне қарай жіберіңіздер!» — деп өтінді. Ажал бүкіл қала халқын қатты үрейлендірді, себебі Құдайдың құдіретті қолы оларды қатты жазалап жатты. 12Өлмей тірі қалғандардың денелеріне шиқанды ісіктер шығып, қатты қинады. Қала тұрғындары көмек сұрап көкке қарай жалбарынды.

#### 6


Келісім сандығының Исраил еліне қайтарылуы

1Осылай Жаратқан Иенің[†] Келісім сандығы[†] жеті ай бойы філістір жерінде болғаннан кейін 2філістірлер абыз-көріпкелдерін шақырып,[*] оларға:

— Жаратқан Иенің сандығымен не істеуіміз керек? Оны өз орнына қалай қайтаруға болатынын айтыңдаршы? — деген сауал қойды. 3Әлгілердің жауабы мынау болды:

— Исраилдің Құдайының сандығын қайтарамыз десеңдер, оны құр жібермей, айыптарыңды өтейтін сый-тартумен[*] қоса қайтаруларың керек. Сонда ауруларыңнан айығып, Жаратқан Иенің құдіретті қолының өздеріңді неліктен жазалап келгенін ұғарсыңдар. — 4Халық:

— Оған айыпты өтейтін қандай сый-тарту жіберу керек? — деп сұрады. Абыз-көріпкелдер былай деп жауап берді:

— Өздерің мен әміршілерің[†] бірдей індетке ұшырағандықтан, әміршілердің санына сәйкес етіп бес-бестен алтын шиқанды ісік пен алтын тышқан[*] мүсіндерін жіберіңдер! 5Ісіктердің және елдеріңді ойрандап жатқан тышқандардың алтын мүсіндерін жасатып, Исраилдің Құдайының даңқты ұлылығын мойындаңдар! Мүмкін, Ол сонда өздеріңді, тәңірлерің мен елдеріңді осылай ауыр жазалауын доғарар. 6Бір кездегі мысырлықтар мен перғауын сияқты жүректеріңді қасарыстырмай-ақ қойыңдар! Жаратқан Ие өздеріне құдіретін көрсеткен соң олар исраилдіктерді босатып жіберуге мәжбүр болды емес пе?![*]

7Ендеше бір жаңа арба жасатыңдар. Оған жақында бұзаулаған, әлі ешқашан жегілмеген екі қашарды[*] жегіп, бұзауларын бөліп алып, қораға қамап қойыңдар. 8Жаратқан Иенің сандығын сол арбаның үстіне орнатуларың керек. Оның жанында айыптарыңды өтейтін сый-тарту ретінде Жаратқан Иеге ұсынып отырған алтын бұйымдарың салынған сандықшаны орналастырыңдар. Содан кейін арбаны бет алған жағына қарай қоя беріп, 9артынан бақылап отырыңдар! Егер арба өз жеріне,[*] Бет-Шәміш қаласына қарай өрлесе, онда осы зор апатты бізге Жаратқан Иенің Өзінің жібергені. Ал егер арба басқа жаққа қарай бағытталса, онда бізді жазалаған Ол емес екеніне, бұл апаттың басымызға кездейсоқ түскеніне көз жеткіземіз.

10Філістірлер айтылғанның бәрін істеді. Олар таяуда бұзаулаған екі қашарды арбаға жегіп, бұзауларын ажыратып алып, қамап тастады. 11Арбаның үстіне Жаратқан Иенің сандығын орналастырып, жанына ісіктер мен тышқандардың алтын мүсіндері салынған сандықшаны қойды. 12Сонда сиырлар тура Бет-Шәмішке апаратын жолға түсіп алды. Олар не оңға, не солға бұрылмастан, үздіксіз мөңіреумен даңғыл жолмен өрлеп жүріп отырды. Філістір әміршілері олардың соңынан Бет-Шәміштің шетіне дейін еріп барды.

13Бұл қаланың халқы сол кезде егін алқабынан бидай жинап жатты. Олар бастарын көтергенде Келісім сандығын көріп, соған шат-шадыман қуанды. 14-15Арба бет-шәміштік Ешуаның егістігіне жетіп, сол жердегі дәу тастың жанына тоқтады. Леуіліктер[†][*] Құдайдың Келісім сандығын және алтын бұйымдар салынған сандықшаны арбадан түсіріп, дәу тастың үстіне қойды. Арбаның ағашын[†] отынға жарып, қашарларды құрбандыққа шалды да, Жаратқан Иеге арнап өртеп жіберді. Содан кейін Бет-Шәміштің тұрғындары тағы бірқатар малды құрбандыққа шалып, бірнешеуін Жаратқан Иеге ұсынып өртеп жіберді. 16Філістірлердің бес әміршісі осының барлығын бақылап тұрып, сол күні Әкронға қайта оралды.

17Олар айыптарының құнын өтейтін тарту ретінде Азот, Газа, Ашқалон, Ғат және Әкрон қалаларының атынан Жаратқан Иеге бір-бірден алтын ісік мүсінін ұсынған еді. 18Сонымен қатар філістірлердің бес әміршісі басқаратын барлық қалаларының санына сәйкес алтын тышқан мүсіндерін де жіберген болатын. Олар қамалмен қоршалған қалалардан басқа маңайындағы ауыл-қыстақтарды да есептеген еді. Үстіне Жаратқан Иенің сандығы қойылған сол дәу тас күні бүгінге дейін бет-шәміштік Ешуаның егістік жерінде осы оқиғаның айғағы болып әлі де тұр.


Келісім сандығының Кирият-Иғарымға апарылуы

19Оның киелі[†] сандығының ішіне қарағандары үшін Жаратқан Ие Бет-Шәміштің тұрғындарын жазалап, жетпісін өлтірді. Солардың арасында елу басшы[*] да болды. Жаратқан Иенің өздеріне тартқызған соншама ауыр жазасына халық қатты қайғырып[†] жоқтап, 20«Осы Киелі Құдай[†] — Жаратқан Иенің алдында кім тұра алады? Оның сандығы бұл жерден енді кімдерге апарылуға тиіс?» — деп абыржыды. 21Олар Кирият-Иғарым қаласының тұрғындарына хабаршыларын жұмсап: «Філістірлер Жаратқан Иенің сандығын қайтарып жіберді. Енді келіп, оны өздеріңе алып кетіңдер!» — деген сәлем жолдады.


#### 7

1Сонда Кирият-Иғарымның адамдары келіп, Жаратқан Иенің[†] Келісім сандығын[†] өздеріне алып кетті. Оны Абинадап есімді кісінің төбе басындағы үйіне апарып қойды. Оның ұлы Елазарды Жаратқан Иенің қызметіне бағыштап, Келісім сандығының күзетшісі етіп тағайындады.


Халықтың Құдайға қайтуы

2Келісім сандығы Кирият-Иғарымда ұзақ уақытқа, тіпті жиырма жылға қалды. Бүкіл Исраил халқы қайғырып,[†] Жаратқан Иеге бет бұра бастады. 3Самуил бәріне: «Егер сендер Құдайға шын жүректен қайтамыз десеңдер, онда қолдарыңдағы Астарта бейнелерін[*] және өзге де бөтен тәңірлердің бейнелерін лақтырып тастаңдар! Жаратқан Иеге шын жүректен мойынсұнып, тек Оған ғана қызмет етіңдер! Сонда Ол сендерді філістірлердің қолынан құтқарып алады», — деп ескертіп отыратын. 4Соңында исраилдіктер Бағал мен Астарта[*] есімді жалған тәңірлерден бас тартып, тек Жаратқан Иеге ғана ғибадат ете бастады.

5Содан Самуил рубасыларға: «Бүкіл Исраил халқын Миспаға жинаңдар! Сол жерде мен сендер үшін Жаратқан Иеге мінажат етіп сиынбақпын», — деп тапсырды.

6Осылайша халық Миспа қаласына жиналды. Олар (күнәларына өкінгендерінің белгісі[†] ретінде) құдықтан су тартып алып, оны Жаратқан Иенің алдында жерге төкті.[*] Сол күні халық ораза ұстап: «Біз Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасап келдік», — деп мойындады.


Самуилдің би ретінде елді жаудан құтқаруы

Мұнан кейін Самуил Исраил халқына Миспада Құдайдың еркін білдіріп, билік айтты.

7Алайда філістірлер Исраил халқының Миспаға жиналғаны туралы естігенде, олардың әміршілері[†] шабуыл жасамақ болып аттанды. Бұл туралы естіген исраилдіктер олардан қорқып кетті. 8Олар Самуилден: «Бізді філістірлерден құтқарып, аман алып қалсын деп Құдайымыз Жаратқан Иеге үздіксіз жалбарына көріңіз!» — деп өтінді. 9Сонда Самуил еміп жүрген бір қозыны алып, Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалды. Оны түгел өртеп жіберіп, Исраил халқы үшін дауыстап Жаратқан Иеге жалбарынды. Жаратқан Ие оған құлақ асты.

10Самуил құрбандық шалып жатқан кезде жау шабуыл жасап жақындап келді. Бірақ Жаратқан Ие сол заматта өте қатты күн күркіретіп, філістірлердің зәресін ұшырып, олар бастары ауған жаққа қарай қаша жөнелді. 11Сонда исраилдік ер адамдар Миспадан шығып, оларды өкшелей қуып, Бет-Қордан да төменгі жерге дейін қырып жойды.

12Бұдан кейін Самуил Миспа мен Шен арасына үлкен тасты ескерткіш ретінде орнатып, оны Әбен-Езер[*] («Көмек тасы») деп атады. Себебі ол: «Осыған дейін Жаратқан Ие бізге көмектесіп келеді!» — деп ризашылығын білдірді. 13Філістірлер осылайша беті қайтарылып, енді Исраил еліне баса-көктеп кірмейтін болды. Самуилдің көзі тірісінде олардың үстіне Жаратқан Иенің құдіретті қолы әрдайым төніп тұрды.

14Філістірлер бұрынырақ Исраилден Ғат пен Әкронның арасындағы қалаларды тартып алған болатын. Енді исраилдіктер соларды маңайындағы жерлерімен қоса жау қолынан азат етіп, қайтадан иемденді. Сонымен қатар аморлықтармен[*] де арада тыныштық орнады.

15Самуил бүкіл өмір бойы исраилдіктердің биі болып өтті. 16Ол жыл сайын Бетел,[*] Ғылғал[*] және Миспаны аралап, олардағы ғибадат орындарында халыққа билік айтып жүрді. 17Содан кейін өзінің ата мекені Рамаққа қайтып келіп, Исраилге сол қалада да би ретінде қызмет көрсететін. Бұл жерде Самуил Жаратқан Иеге арнап құрбандық үстелін[†] орнатты.

#### 8


Халықтың өзіне патша талап етуі

1Самуил жасы ұлғайып, қартайған шағында өзінің ұлдарын исраилдіктердің билері етіп қойды. 2Тұңғышының аты Жоел, кенжесінің аты Абиях еді. Олар Бер-Шебада билік айтатын. 3Алайда ұлдары Самуил сияқты тура жолмен жүрмеді. Олар пайдакүнемдікке салынып, пара алып, шындықты бұрмалап үкім шығаратын болды. 4Сонда исраилдіктердің рубасылары жиналып, Рамақ қаласына Самуилге барып, 5одан: «Өзіңіз білесіз, жасыңыз ұлғайды. Ал ұлдарыңыз сіздің жолыңызбен жүрмей келеді. Сондықтан басқа халықтардағыдай бізге де билік айтатын патшамызды тағайындап беріңіз», — деп өтінді.

6«Бізге билік айтатын патшамызды тағайындап беріңіз» деген сөздер Самуилге мүлдем ұнамады. Ол Жаратқан Иеге[†] сиынып Оның еркін сұрады. 7Сонда Жаратқан Ие оған мынадай жауап берді: «Халықтың айтқандарының бәріне көн. Олар сенен емес, Менен бас тартып, өздеріне патшалық етуіме[*] қарсы шығып тұр. 8Мен оларды Мысырдан алып шыққаннан бері Маған адал болмай, бөтен тәңірлерге құлшылық етіп келгендері сияқты, енді саған да солай істеп отыр. 9Сонымен, айтқандарына құлақ ас. Бірақ үстерінен билік құратын патшаның еркін оларға мықтап білдірт!»

10Самуил Жаратқан Иенің барлық сөздерін өзінен патша тағайындауды сұрап отырған халыққа жеткізіп, 11былай деді:

— Сендерді басқаратын патшаның мынадай құқықтары болады: патша сендердің ұлдарыңды алып, өзінің соғыс күймелері мен аттарын қаратып қояды. Олар күймелердің алдында жүгіріп отыратын да болады. 12Патша ұлдарыңның кейбіреулерін өз жасағына мыңбасылар мен елубасылар етіп тағайындайды, ал басқаларына өзінің жерлерін өңдетіп, егінін орғызып, қару-жарақтар мен соғыс күймелерінің жабдығын жасатып қояды. 13Патша қыздарыңды сарайына иісмай жасаушы, аспазшы не наубайшы етіп алып кетеді.

14Патша сендердің ең жақсы егіндіктеріңді, жүзімдіктеріңді, зәйтүн бақтарыңды тартып алып, өз нөкерлеріне үлестіріп береді. 15Ол, сондай-ақ, өздеріңнің егіндіктерің мен жүзім бақтарыңнан жинаған өнімдеріңнің он бөлігінің бірін алып, уәзірлері мен басқа да қызметкерлеріне табыстайды. 16Ол ең жақсы құл-күңдеріңді, мүйізді ірі қараларың[*] мен есектеріңді алып, өз жұмысына салады. 17Соның үстіне ұсақ малдарыңның он бөлігінің бірін де патшаға алым-салыққа беріп, ақырында өздерің оның құлы болып шыға келесіңдер. 18Осы сөздерім жүзеге асқанда, өздерің тілеп алған патшаларыңнан құтқаруды сұрап жалбарынасыңдар. Бірақ Жаратқан Ие сол кезде өтініштеріңе құлақ салмайтын болады!

19Алайда халық Самуилдің айтқандарын тыңдағысы келмей:

— Жоқ, өз патшамыз болсын! 20Сонда біз де басқа халықтар сияқты боламыз. Патшамыз бізге билік жүргізіп, алдымызда бізді бастап жүріп, соғыстарымызды жүргізетін болады, — деп тұрып алды.

21Самуил халықтың күллі сөздерін тыңдағаннан кейін, Жаратқан Иеге сиынып бәрін айтып берді. 22Жаратқан Иенің жауабы мынау болды: «Халықтың айтқанына көніп, патшасын тағайындап бер!» — Сонда Самуил оларды:

— Әзірше өз қалаларыңа бара беріңдер, — деп қайтарып жіберді.

#### 9


Самуилдің Саулмен алғашқы рет кездесуі

1Сол кезде Бунямин руында Қиш есімді абыройлы да ауқатты бір адам[†] бар болатын. Ол Әбиелдің ұлы, Серордың немересі, Бехораттың шөбересі, Афияхтың шөпшегі еді. 2Қиштың Саул[*] атты аса келбетті ұлы болды. Исраилдіктердің ішінде оған тең келетіндей денелі жігіт жоқ еді. Кез келген адамның бойы оның иығынан ғана келетін.

3Бірде Қиштың есектері адасып, жоғалып кетті. Сонда ол Саулды: «Балам, қызметші жігіттердің біреуін ертіп алып, есектерді іздеуге шықсаңшы», — деп жұмсады. 4Олар Ефрем руының таулы жерін және Шалишаның маңайын аралап шыққанмен таба алмады. Содан Шағалимға барғанда есектері сол аймақта да жоқ болып шықты. Кейін Буняминнің[*] жерін шарлап, жоқтарының ізіне түсе алмады.

5Ақырында Сұфтың үрім-бұтағы мекендеген жерге жеткенде Саул өзіне еріп жүрген қызметшіге:

— Енді үйге қайтайық. Әйтпесе әкем есектерді емес, бізді уайымдап жүрер, — деді. 6Ал қызметші:

— Осы қалада Құдайдың тағайындаған адамы[*] тұрады, солай емес пе? Ол өте беделді, айтқандарының барлығы да шындыққа айналады. Кәне, соған барайық. Мүмкін, қайдан іздеу керек екенін айтып берер, — деп ұсыныс жасады. 7Саул:

— Жарайды, барайық, бірақ оған не сыйлаймыз? Дорбаларымызда нан да қалмады. Енді Құдайдың адамына сыйлайтындай еш тартуымыз жоқ. Әлде бірдеңеміз бар ма? — дегенде, 8қызметші:

— Менде бір ширек мысқалдай[*] күміс бар. Соны Құдайдың адамына сыйға тартып, есектерімізді қай жерден іздеу керек екенін сұрап, біліп алайық, — деп жауап берді.

9-10— Жақсы, жүр, кеттік! — деп Саул келісті. Сонымен олар Құдайдың адамы тұратын қалаға жетті.

Бұрын Исраилде біреу Құдайдан бір нәрсені сұрап білгісі келгенде: «Жүр, Тәңір Ие аян беретін көріпкелге барайық!» — дейтін. Себебі қазір «пайғамбар»[†] делінгендер сол заманда «Тәңір Ие аян беретін көріпкел» деп аталатын. 11Сонымен Саул мен қызметші жігіт қала орналасқан төбеге көтеріліп бара жатқанда, су алуға шыққан бойжеткендерді кездестіріп, олардан:

— Тәңір Ие аян беретін көріпкел осында ма? — деп сұрады.

12— Иә, осында, алдарыңызда кетіп бара жатыр, — деп жауап берді олар. — Тезірек барыңыздар. Ол қаламызға бүгін ғана келді. Қазір халық ғибадат ететін биіктеу орында[*] құрбан шалмақшы. 13Қалаға кіре салысымен оны құрбандық асына кетіп қалмас бұрын тауып алыңыздар. Ол келіп, батасын бермейінше асқа шақырылғандар тамақтан ауыз тимейді. Ал енді, жоғары өрлей беріңіздер, оған әлі де кездесіп қаларсыздар. — 14Екеуі қалаға көтеріліп, кіре бергенде ғибадат орнына бармақшы болған Самуил оларға қарсы ұшырасты.

15Ал Жаратқан Ие[†] Саулдың келерінен бір күн бұрын Самуилге аян беріп былай деген болатын: 16«Ертең осы уақытта саған Бунямин жерінен бір адамды жіберемін. Оған май жағу рәсімін[†] жасап, оны меншікті халқым Исраилдің басшысы етіп тағайында![*] Ол халқымды філістірлердің қол астынан азат етеді. Халқымның қиналған айқайы құлағыма жетіп, оларға назар аударып келемін».[*]

17Енді Самуил Саулды көргенде, Жаратқан Ие оған: «Саған айтқан адамым, міне, осы. Ол халқымды басқаратын болады», — деп білдірді. 18Сол сәтте-ақ қала қақпасының тұсында Саул Самуилдің қасына келіп:

— Тәңір Ие аян беретін көріпкелдің үйі қайда екенін айтып жібермейсіз бе? — деп өтінді. 19Самуил оған:

— Сол кісі менмін. Менен бұрын қаланың биіктеу жеріндегі ғибадат орнына көтеріле бер. Бүгін сендер құрбандық асына менімен бірге қатысасыңдар. Ертең ертемен жолға шығарып, көкейіңдегі мәселелеріңнің бәрін айтып беремін. 20Осыдан үш күн бұрын жоғалып кеткен есектерің туралы уайымдамай-ақ қой, олар табылды. Ал енді, бүкіл Исраил елінің қалаулысы өзің және әкеңнің әулеті емессіңдер ме? — деді. 21Бірақ Саул:

— Мен шыққан Бунямин руы Исраил руларының ішіндегі ең кішісі, әулетім де сол рудың ішіндегі ең шағыны. Маған мұны неліктен айтып тұрсыз? — деп сұрады.

22Ғибадат орнына жеткен соң Самуил Саул мен оның қызметшісін отыз шақты қонақ жиналған үлкен бөлмеге кіргізіп, төрге отырғызды. 23Аспазға: «Мен өзіңе бөлек алып қой деп берген етті әкел!» — деп тапсырды. 24Аспаз сан етін түгелімен әкеліп,[*] Саулдың алдына қойды. Самуил:

— Мынау саған арнап бөлек қойылған ет. Алып, жей бер. Мен: «Жұртты қонаққа шақырдым» деген кезден бастап ол саған арналып, дәл осы сәт үшін бөлек қойылды, — деді.

Осылайша Саул Самуилмен дастарқандас болды. 25Кейін олар ғибадат орнынан төмен түсіп, қалаға қайтты. Сол жерде Самуил Саулмен үйінің төбесіндегі жайпақ шатырда отырып[*] әңгімелесті.


Саулдың басшылыққа тағайындалуы

26Келесі күні таң ата Самуил үй төбесіндегі қонақ бөлмеде түнеп шыққан Саулға: «Түрегел, мен сені шығарып салайын», — деп дауыстады. Саул орнынан тұрған соң, Самуил оны ертіп, сыртқа шықты. 27Олар төмен түсіп, қала шетіне жеткенде Самуил: «Қызметшің алға қарай жүре берсін, — деп бұйырды. Қызметші ілгері кеткеннен кейін Самуил Саулға: — Енді өзің кідіре тұр, саған Құдайдың не айтқандарын білдірейін», — деді.


#### 10

1Самуил майға толған құтысын алып, одан Саулдың басына құйды. Оның бетінен сүйіп, былай деді:

— Біліп қой, Жаратқан Ие[†] сені Өзінің меншігінің басшысы етіп тағайындады! 2Соның белгісі[†] мынау болады: сен қазір қасымнан кетіп, Бунямин жерінің шекарасындағы Селсаққа жеткенде, Рахиланың қабірінің жанында екі адамды кездестіресің. Олар саған: «Сен іздеген есектер табылды. Бірақ әкең енді оларды емес, сені ойлап, балама не болды екен деп уайымдап жатыр» дейтін болады.

3Әрі қарай жүріп, Табордағы еменді тоғайға[*] жеткеніңде саған Бетелге[*] Құдайға құлшылық етуге бара жатқан үш адам[†] жолығады. Біреуі үш жас лақ, екіншісі үш күлше нан, үшіншісі бір торсық шарап көтеріп бара жатады. 4Олар сенімен амандық сұрасып, екі нанын сыйға тартады. Бергенін қабылдап ал.

5Содан кейін сен Құдайдың Гибея қаласына[*] барасың. Сол жерде філістірлердің жасақшылар тобы[*] да орналасқан. Оған жақындағанда пайғамбарлар[†] қауымының[†] бір тобын[*] кездестіресің. Олар ғибадат орнынан төмен түсіп, шертер, даңғыра, сыбызғы және жетігенде[*] ойнап, ерекше көңіл күйімен Құдайды мадақтап келе жатады. 6Сонда Жаратқан Иенің Рухы саған құдіретпен қонып, сен де олармен бірге ерекше күйге еніп, Құдайды мадақтайсың. Сол сәтте жан дүниең өзгеріп, басқа адам болып кетесің. 7Осының бәрі орындалғанда өзің дұрыс дегеннің барлығын істей бер. Себебі Құдай[†] саған жар болады.

8Мұнан кейін менен бұрын Ғылғалға бар. Өзім де міндетті түрде сол жерге қасыңа барып құрбандық шалып, Құдайға арнап өртеп жіберемін. Сондай-ақ, ризашылық құрбандықтарын да шаламын. Мен келгенше бір жеті күт! Сол жерде бұдан былай не істейтініңді айтамын.


Саулдың Құдайды пайғамбар іспетті мадақтауы

9Содан Саул Самуилдің қасынан бұрылып, әрі қарай кетісімен-ақ, Құдай Саулдың жан дүниесін өзгертіп, оны басқа адам етіп қойды.[*] Самуилдің алдын ала айтқан өзге белгілерінің барлығы да сол күні іске асты. 10Қызметші екеуі Гибеяға жеткенде бірден алдарынан пайғамбарлар тобы жолықты. Құдайдың Рухы[†][*] кенеттен Саулға қонып, ол пайғамбарлардың арасында ерекше көңіл күйіне еніп, Құдайды мадақтай бастады.

11Саулды бұрыннан танитындар оның пайғамбарлармен бірге ерекше күйге түсіп, Құдайды мадақтап жүргенін көргенде: «Қиштың ұлына не болған? Саул да пайғамбарлардың қатарына қосылған ба?» — десті. 12Сол жердегі бір адам: «Ал солардың әкесі кім екен?» — деп сұрады.[*] «Саул да пайғамбарлардың қатарына қосылған ба?» деген мәтел осылай пайда болды. 13Бойын билеген ерекше көңіл күйі тынышталғаннан кейін Саул Құдайға құлшылық ететін төбе басына көтерілді.

14Бұдан кейін немере ағасы Саул мен оның қызметшісіне кездесіп:

— Сендер қайда барып келдіңдер? — деп сұрады. Саул:

— Біз есектерді іздедік. Оларды таба алмаған соң Самуил ағаға кіріп шықтық, — деді.

15— Ол сендерге не деді? Айтып берші, — деп сұрады ағасы.

16— Бізге: «Есектерің табылды!» деп нық айтты. — Бірақ Саул ағасына Самуилдің өзіне патшалық туралы айтқандары жайлы тіс жармады.


Саулдың патшалыққа тағайындалуы

17Содан соң Самуил Исраил халқын Жаратқан Иенің алдына Миспаға жиналуға шақырды. 18Сол жерде оларға былай деді:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: «Исраилдің үрім-бұтағы, сендерді Мысырдан алып шығып, мысырлықтардың және өздеріңді қанаған барлық басқа да патшалықтардың езгісінен азат еткен Менмін!»

19Алайда сендер бүгін Құдайларыңнан — өздеріңді күллі пәлелер мен қиыншылықтардан құтқаратын Оның Өзінен бас тартып, Оған: «Бізге патша тағайындап бер!» — дейсіңдер. Олай болса, ру, әулеттеріңнің ретімен Жаратқан Иенің алдына келіп, тұрыңдар!

20Самуил Исраилдің барлық руларының басшыларын алға шығарғанда, Бунямин руы таңдалды.[*] 21Содан ол Бунямин руының өкілдерін алға шығарды. Сонда Матридың үрім-бұтағы, ал соңында сол әулеттің ішінен Қиш ұлы Саул таңдалды. Бірақ олар Саулды іздегенде, ол жоқ болып шықты. 22Сонда халық Жаратқан Иеден: «Сол адам тіпті мұнда келді ме екен?» — деп сұрағанда, Оның жауабы мынау болды: «Иә, ол қазір жүктің арасында жасырынып жатыр». — 23Олар сол жерге жүгіріп барып, оны алып келді. Саул халықтың ортасында тұрғанда барлығының бойы оның иығынан ғана келді. 24Самуил халыққа:

— Жаратқан Иенің таңдаған адамын көріп тұрсыңдар ма? Халық арасында оған сай келетін ешкім жоқ! — деді. Сонда күллі халық:

— Патша жасасын! — деп ұрандап айқай салды.

25Содан Самуил бүкіл халыққа патшаның құқықтары мен міндеттері туралы баяндап айтып берді. Соларды бір кітапқа[†] жазып, оны Жаратқан Иенің алдына сақтап қойды.[*] Бұдан соң жиналысты таратып, халықты үйлеріне жіберді.

26Саул да Гибеяға үйіне қайтты. Құдай бірнеше қайратты жігіттердің жүректеріне әсер етіп, олар Саулға ілесіп нөкерлері болды. 27Бірақ кейбір арсыздар: «Немене, бізді құтқаратын осы ма?» — деп, Саулды менсінбей, ешбір сыйлық ұсынбады. Алайда Саул олардың мұнысын байқамағандай болып үндемеді.

#### 11


Саулдың Ябес қаласын жау қолынан құтқаруы

1Сол шамада Аммон халқының патшасы Нахаш соғысқа аттанып, Исраилдің Ғилақад аймағындағы Ябес қаласына қарсы әскерін орналастырды. Қала тұрғындары оған:

— Бізбен бітім жасасыңыз, сонда сіздің билігіңізге мойынсұнамыз, — деген өтініш жасады. 2Ал Нахаш:

— Жарайды, бітім жасасайық. Тек бір шартым бар: әрқайсыларыңның оң көздеріңді ойып аламын. Осылай бүкіл Исраилді масқараламақпын, — деп жауап берді. 3Сонда Ябес қаласының басшылары:

— Бізге Исраилдің барлық жеріне хабаршыларымызды жіберуге жеті күнге мұрсат беріңіз. Егер бізді құтқаратын ешкім табылмаса, онда алдыңыздан шығамыз, — деді.

4Хабаршылар Саул тұратын Гибея қаласына да келіп, осы жайтты күллі халыққа айтып берді. Сонда барлығы да дауыстап жылай бастады. 5Осы кезде Саул өгіздерін айдап, егін даласынан келе жатқан еді. Ол: «Мына халыққа осыншама еңіреп жылайтындай не болған?» — деп сұрады. Жұрт оған ябестіктердің хабарын жеткізді.

6Саул бұл сөздерді естігенде Құдайдың Рухы[†] оған қонып, бойын қатты ашу кернеді. 7Ол бір пар өгізді сойып, шауып бөлшектеді. Олардың бөліктерін хабаршыларға үлестіріп берді. Соларды Исраилдің шет-шетіне жұмсап, оларға мына хабарды жар салып жеткізуге бұйырды: «Кімде-кім Саул мен Самуилдің соңынан еріп аттанбаса, соның өгіздерімен де дәл осылай болады!»

Сонда Жаратқан Иенің[†] жіберген қорқынышы бүкіл халықты билеп, барлығы бір адамдай жорыққа аттанды. 8Саул оларды Безек деген жерде жинап, түгендеп санап шықты. Исраилдің басқа руларынан үш жүз мың, ал Яһуда руынан отыз мың адамның[*] шыққаны белгілі[†] болды.

9Олар Ғилақадтағы Ябестің халқына келген хабаршылары арқылы: «Ертең күн қыза құтқарыласыңдар!» — деген сәлем жіберді. Хабаршылардың осы сөздерін естіген қала тұрғындары қатты қуанып, 10аммондықтарға: «Ертең алдыңыздан шығамыз, сонда бізге дұрыс деп тапқандарыңызды істерсіздер», — деген хабар жолдады.

11Келесі күні Саул жасақшыларын үш топқа бөлді. Таң ата олар аммондық әскердің орналасқан жеріне кенеттен лап қойып, күн қызғанша олардың күл-талқанын шығарды. Тірі қалғандары бас сауғалап, бір-бірден бытырап қашып кетті.


Саулдың патша болуға қайтадан бекітілуі

12Содан соң халық Самуилге:

— «Бізге патша болатын Саул ма?» деген адамдар қайда? Оларды қолымызға табыстаңыз, көздерін құртайық! — деді. 13Бірақ Саул:

— Бүгін ешкімді өлтіруге болмайды, себебі осы күні Жаратқан Ие Исраилді құтқарды ғой! — деп қарсы болды. 14Ал Самуил халыққа былай деп үндеу салды: «Ғылғалға барып, жаңа патшаны қайтадан бекітейік!»

15Барлығы Ғылғалға барып, сол жерде Жаратқан Иенің алдында Саулды патша етіп бекітті. Олар Жаратқан Иеге арнап ризашылық құрбандықтарын[*] ұсынып, Саул мен барлық исраилдіктер үлкен той жасады.

#### 12


Самуилдің би ретіндегі қоштасу сөзі

1Самуил бүкіл Исраил елінен жиналып тұрғандарға былай деп сөз сөйледі:

— Уа, халайық, мен айтқандарыңның бәріне құлақ асып, патша тағайындап бердім. 2Енді, міне, сендерді бастап жүретін патшаларың осы. Ал мен қартайдым, басымды ақ қырау шалды. Ұлдарым да осында, сендердің араларыңда. Жас шағымнан осы күнге дейін мен өздеріңді басқарып келдім.

3Қазір алдарыңда тұрмын. Жаратқан Иенің[†] және Оның тағайындаған патшасының алдында[*] маған қарсы куә болыңдар: мен кімнің өгізін не есегін тартып алдым? Кімге қулық-сұмдық жасап, жәбір көрсеттім? Кімнен пара алып, әділдікті бұрмаладым? Егер солай істеген болсам, оның бәрін қайтарып беруге дайынмын. — 4Жиналып тұрғандар:

— Сіз біздің ешқайсымызға қулық-сұмдық жасап, жәбір көрсеткен жоқсыз. Ешкімнен ешқандай пара алған да емессіз, — деп жауап берді. 5Сонда Самуил:

— Ендеше сендердің маған тағатын ешбір айыптарыңның жоқ екендігіне Жаратқан Иенің Өзі және Оның тағайындаған патшасы бүгін куә болсын! — деді. Халық:

— Жарайды, куә болсын! — деп жауап бергенде, 6Самуил оларға былай деді:

— Мұса мен Һаронды тағайындап, арғы аталарыңды Мысырдан алып шыққан Жаратқан Ие куә! 7Ал енді, осы жерде тұра тұрыңдар. Мен Жаратқан Иенің алдында Оның сендерге және ата-бабаларыңа жасаған барлық әділ істерін естеріңе салып, дәлел келтірейін. 8Түп атамыз Жақып Мысырға көшіп кеткеннен кейін ата-бабаларың Өзіне дауыстап жалбарынғанда, Жаратқан Ие Мұса мен Һаронды жіберді. Олар ата-бабаларыңды Мысырдан бастап алып шығып, осы жерге қоныстандырды.

9Бірақ ата-бабаларың өздерінің Құдайы — Жаратқан Иені менсінбей, ұмытып кетті. Сол себепті Ол халқынан бас тартып, оларды өздеріне қарсы соғыс ашқан Хасор қаласының қолбасшысы Сисараның әрі філістірлердің және Моаб патшасының қолдарына берді. 10Сол кездерде олар Жаратқан Иеге дауыстап жалбарынып: «Біз күнә[†] жасадық. Сенен, Жаратқан Иемізден, безіп кетіп, Бағал мен Астартаның мүсіндеріне[*] құлшылық етіп келеміз. Ал енді, бізді жау қолынан құтқара гөр, Өзіңе қызмет ететін боламыз», — дейтін. 11Сонда Жаратқан Ие сендерге Еруб-Бағал, Бедан, Ефтах, Самуилді[*] жіберіп, айнала қоршаған барлық жауларыңнан азат етті. Осылай тыныштықта өмір сүрдіңдер.

12Бірақ аммондықтардың патшасы Нахаш сендерге қарсы шабуылға шыққанда: «Бізді бір патша басқарсын!» — деп маған талап қойдыңдар. Алайда сендердің Құдайларың Жаратқан Ие өз Патшаларың ғой! 13Ал енді, міне, өздерің таңдап алып, талап еткен патшаларың! Жаратқан Иенің сендерге берген патшасы осы.

14Лайым Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оған қызмет етіңдер, Оның айтқандарына құлақ асып, берген өсиеттеріне қарсы бас көтермеңдер! Осылайша өздерің де, басқаратын патшаларың да Құдайларың — Жаратқан Иенің тура жолымен жүріңдер! 15Ал егер Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ аспай, Оның өсиеттеріне қарсы шықсаңдар, Ол ата-бабаларыңды қалай жазалаған болса, сендерді де солай жазалайтын болады.

16Енді осы жерде тұрып, көз алдарыңда Жаратқан Иенің жасайтын зор кереметін[†] көріңдер! 17Қазір бидай орылып жатқан кез. (Осы мерзімде біздің елімізде жауын жаумайтынын білесіңдер.) Бірақ мен Жаратқан Иеге сиынып өтінгенде, Ол күн күркіретіп, жаңбыр жауғызады. Осылай сендер өз беттеріңше[*] патша талап еткендіктерің арқылы Жаратқан Иенің алдында қандай өрескел жамандық жасағандықтарыңа көз жеткізесіңдер.

18Содан соң Самуил Жаратқан Иеге дауыстап сыйынғанда, Ол күн күркіретіп, жаңбыр жауғызды. Осыны көрген бүкіл халық Жаратқан Ие мен Самуилден қатты сескеніп, оларды терең қастерлейтін болды. 19Олар Самуилден өтініп:

— Құдайыңыз — Жаратқан Иеге бізді өлтірмесін деп пенделеріңіз үшін сиына көріңізші, тақсыр. Жасаған басқа күнәларымызға қоса біз өз бетімізше патша талап етіп, тағы бір рет күнәға баттық, — деді. 20Самуил былай деп жауап берді:

— Қорықпаңдар! Сендер расында да жамандық жасадыңдар, алайда бұдан былай Жаратқан Иеден бас тартпаңдар! Керісінше, Жаратқан Иеге шын жүректен мойынсұнып, қызмет етіңдер! 21Жалған тәңірлердің соңынан еріп кетпеңдер! Жалған деген аттары бар, сондықтан ешкімді құтқара да алмайды, олардан ешқандай пайда да жоқ.[*] 22Жаратқан Ие сендерді өз халқы етіп таңдап алған болатын. Енді Ол Өзінің ұлы даңқына бола[*] меншікті халқын тастамақ та емес.

23Мен де сендер үшін Жаратқан Иеге жалынып сиынуды қойып, Оған қарсы күнә жасаудан аулақ болайын! Қайта, сендерге ізгі де әділ жолды көрсете бермекпін. 24Сонымен, әрқашан Оның сендер үшін жасаған зор кереметтерін есте тұтып, Жаратқан Иені терең қастерлеп, шын жүректен Оған қызмет етіңдер! 25Ал егер жамандық істей берсеңдер, онда патшаларыңмен қоса өздерің де құрып кетесіңдер.

#### 13


Саулдың Құдайға толық сенбей, еркінсіп құрбандық шалып, өртеп ұсынуы

1Осылай бір жыл өтіп кеткен еді. Исраилге патшалық құрғанына екі жыл толғанда Саул[*] 2исраилдіктердің арасынан үш мың ер адамды таңдап алды. Олардың екі мыңын өзімен бірге Миқмаста және Бетелдің қыратты айналасында, ал бір мыңын тұңғышы Жонатанмен бірге Буняминдегі Гибеяда орналастырды. Ал қалған адамдарды үйлеріне қайтарып жіберді.

3Бірде Жонатан філістірлердің Гебадағы қарауылшылар тобына[*] шабуыл жасады. Філістірлер осы туралы естігендіктен, Саул бүкіл елде керней тартқызып, «Исраилдіктер[*] құлақ салсын!» — деп жариялатты. 4Сонда барлық халық: «Саул філістірлердің қарауыл тобына шабуыл жасап, енді олар Исраилге өшігіп отыр!» — дегенді естіп, ер адамдар Саулға қосылу үшін Ғылғалға жиналды. 5Філістірлер де Исраилге қарсы соғыс жасағын жинады: олардың үш мың соғыс күймесі, соларға мінетін алты мың жауынгері[*] және теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз жаяу жасақшылары болды. Олар аттанып келіп, Бет-Әбеннің шығыс жағындағы Миқмасқа орнығып алды. 6Исраилдің ер адамдары өз жағдайларының қиындағанын көрді. Жау жан-жақтан тықсырғандықтан, Исраилдің жасағы қашып кетіп, үңгірлер мен шатқалдарды,[*] жартастардың қуыстарын, шұңқырлар мен жер астындағы су қоймаларын паналады. 7Кейбіреулері[*] тіпті Иордан өзенінен өтіп, Ғад пен Ғилақад аймағына қашып құтылды.

Ал Саул әлі де Ғылғалда еді, жанындағы сарбаздарының бәрі қорыққаннан қалшылдап тұрды. 8Самуил өзіне айтқандай, Саул жеті күн күте тұрды. Бірақ Самуил Ғылғалға келіп болмаған соң, жасақ Саулдың қасынан бытырап кетіп жатты. 9Сонда Саул: «Шалып, өртеп ұсынуға арналған және басқа да құрбандық малдарды[*] маған алып келіңдер!» — деп бұйырды. Содан ол өзі малдарды құрбандыққа шалып, Құдайға бағыштап өртеп жіберді.[*]

10Осы рәсім бітісімен Самуил де келе қалды. Саул амандасып, қарсы алу үшін алдынан шықты. 11Самуил оған:

— Сен не істедің? — деген сұрақ қойды. Саул:

— Қасымдағы адамдарымның бытырап кетіп жатқанын көрдім. Ал өзіңіз келемін деген уақытта келмей қалдыңыз. Оның үстіне філістірлер Миқмасқа жиналды. 12Мен сонда філістірлер қазір Ғылғалға келіп, маған қарсы шабуыл жасамақшы, ал мен өзіме оң көзімен қарасын деп Жаратқан Иеге[†] әлі де сый-тарту ұсынған жоқпын ғой деп ойладым. Содан мен құрбандықты шалып, өртеп ұсынуға тиістімін деп есептедім, — деді.

13Ал Самуилдің жауабы мынау болды:

— Сен өз Құдайың — Жаратқан Иенің берген бұйрығын орындамай үлкен ақымақтық жасадың! Осы бұйрықты орындағанда Жаратқан Ие сенің патшалығыңды мәңгілікке бекітер еді. 14Ал сен Жаратқан Иенің саған бұйырғанын жүзеге асырмадың. Енді патшалық етуің берік болмайды! Жаратқан Ие Өзінің көңілінен шыққан біреуді тауып алады. Сол адам[†] Оның меншікті халқының басшысы болады.[*]


Исраилдің қару-жараққа тапшылығы

15Сонымен Самуил (өз жөніне кетті. Саул қалған сарбаздарын ертіп філістір жасағына қарсы шығу үшін) Ғылғалдан Бунямин жеріндегі Гибеяға өрлеп барды. Саул қасындағы адамдарын санап шыққанда, барлығы алты жүз болды.

16Бұдан кейін Саул мен Жонатан сарбаздарымен Бунямин жеріндегі Гебаның маңына орнықты, ал філістірлер жасақ қосын Миқмастың қасына тіккен еді. 17Філістірлердің арасынан елді тонауға үш жасақшылар тобы шығып, біреуі Сұғал төңірегіндегі Офраны, 18екіншісі Бет-Хоронды, ал үшіншісі Шибөрі аңғары[*] мен оның арғы жағындағы елсіз далаға қараған қырат жолын бетке алды.

19Сол заманда бүкіл Исраил елінде (темір құралдар жасайтын) бірде-бір ұста жоқ болатын. Себебі філістірлер: «Әйтпесе исраилдіктер семсерлер мен сүңгілер жасап алады», — деп қауіптенген еді. 20Күллі исраилдіктер соқа-кетпендерін, балта-орақтарын қайрап алу үшін філістірлерге баруға тиіс болатын.[*] 21Соқа не кетпенді қайраудың бағасы — бір күміс мысқалдың[*] үштен екі бөлігіндей, ал айыр, балта не істік іспетті басқа да үшкір құралды қайрау — мысқалдың үштен біріндей күмістен тұратын. 22Осылайша Саул мен Жонатанға еріп жүрген сарбаздардың ешқайсысында соғысатын не семсер, не сүңгі болмады. Ондай қару тек патша мен патшазаданың ғана қолында болды.

23Бұл кезде філістірлердің бір топ жасақшылары Миқмас асуына қарай бет алған еді.

#### 14


Патшазада Жонатан батырдың жалғыз өзі жауға қарсы шабуы

1Бір күні Саулдың ұлы Жонатан өзінің қару-жарағын көтеріп жүретін нөкер жігітіне: «Жүр, арғы беттегі філістірлердің жасақшылар тобына[*] қарай өтіп барайық», — деді. Жонатан әкесіне бұл туралы ештеңе айтпаған болатын.

2Саул сол кезде Гибея қаласының шетіндегі Мигронда бір анар ағашының[†] саясында отырған еді. Оның қасында алты жүздей адамы және 3діни қызметкер[†] Ахиях болды. Ахиях Иқабодтың ағасы Ахитұбтың ұлы, Пінехестің немересі, Елидің шөбересі еді. Ели кезінде Шилодағы ғибадатханада[†] Жаратқан Иенің[†] діни қызметкері болған еді. Енді Ахиях діни қызметкердің жеңсіз сырт киімін киіп жүрді.[*] Ал Жонатанның кетіп қалғанын ешкім білмей қалды.

4Філістірлердің жасақшылар тобына жету үшін Жонатан екі жағы да шыңырау, тік жартасы бар асу арқылы өтуі керек болды. Жартастар Босес және Сенех[*] деп аталатын, 5біреуі асудың солтүстік, Миқмас жағында, екіншісі оның оңтүстік, Геба жағында тұрған болатын.

6Жонатан нөкеріне былай деді:

— Жүр, мына құдайсыздардың[*] тобына барайық. Мүмкін, Жаратқан Ие бізге көмектесер. Не аз, не көп адам[†] арқылы болсын, бәрібір Жаратқан Ие құтқара алады! — 7Әлгі жігіт:

— Жарайды, ойға алғаныңызды орындаңыз. Қайда барсаңыз да, сізді жан-тәніммен қолдаймын, — деп жауап берді.

8Сонда Жонатан ойындағысын білдірді:

— Бері қара, аналардың жағына қарай өтіп барып, оларға көрінейік. 9Егер олар: «Біз төмен түсіп келгенше күте тұрыңдар» десе, онда тұрған жерімізде қала берейік. 10Ал егер: «Бізге қарай жоғары көтеріліңдер» десе, солай істейміз. Бұл Жаратқан Иенің оларды қолымызға табыстағанының белгісі[†] болмақ.

11Осылайша екеуі філістір жасақшылары өздерін көре алатындай жерге жетті. Оларды байқап қалған філістірлер өзара: «Қараңдаршы, бір-екі исраилдік[*] тығылып қалған қуыстарынан шығып келе жатыр», — десіп, 12екеуін: «Бері шығыңдар, сендерге бір нәрсе көрсетеміз!» — деп дауыстап шақырды.

Сонда Жонатан нөкеріне: «Маған ілес! Жаратқан Ие оларды Исраилдің қолына берді!» — деп, 13тырмысып жоғары өрмелей бастады. Қасындағы жігіт соңынан қалмай ілесіп отырды. Жонатан жоғары шығып алған соң, дұшпандар оның алдында құлап түсті. Артынан ерген нөкері оларды өлтіріп отырды.

14Осы бірінші шабуылда Жонатан, нөкері екеуі шағын жер танабында[*] жаудың жиырма шақты адамының көзін құртты. 15Әскер қосында және далада жүрген барлық філістір жасақшыларының зәрелері ұшып, қарауылдағы және елді тонаушы топтар да қалшылдап қорықты. Жер де сілкінді. Бұл Құдайдың жіберген өте үлкен үрейі болды.

16Бунямин жеріндегі Гибеяда Саулдың бақылаушылары філістір жасағының жан-жаққа тым-тырақай қашып жатқанын байқады. 17Саул қасындағыларына: «Сарбаздарды түгелдеңдер! Арамыздан тыс кеткен біреу бар ма екен?» — деп бұйырды. Сонда Жонатан мен оның нөкерінің жоқ екендігі анықталды. 18Саул діни қызметкер Ахияхқа: «Жеңсіз сырт киімді осында алып келіңіз», — деді.[*] Себебі сол кезде Ахиях оны исраилдіктердің алдында киіп жүретін.[*]

19Бірақ Саул онымен сөйлесіп тұрған сәтте філістір қосындағы абыржудың үдеп кеткені сонша, Саул діни қызметкерге: «Қолыңызды салмай-ақ қойыңыз!» — деді де, 20сарбаздарын жинап алып, жауға қарсы ұрысқа шықты. Қараса, асып-сасқан філістірлер аласапыран болып бір-бірімен шайқасып жатыр екен! 21Філістірлермен бірге жүрген, олардың жағына бұрынырақ өтіп кеткен жалдамалылар[*] енді бұрылып, Саул мен Жонатанның қасындағы исраилдіктерге келіп қосылды.

22Ефрем руының таулы жерінде тығылып жатқан барлық исраилдіктер де філістірлердің қаша бастағаны туралы естіп, олардың соңына түсіп, қуып кетті. 23Осылай Жаратқан Ие исраилдіктерді сол күні жау қолынан құтқарды.[*] Шайқас тіпті Бет-Әбеннен әрі қарай жайылды.


Саул патшаның албырттықпен ант етуі

24Бірақ исраилдіктер сол күні қатты шаршап, қиналған болатын. Себебі Саул оларға: «Кеш батқанға дейін, мен жауымнан кегімді алып болмайынша, тамақтан ауыз тиген әркімді қарғыс атсын!» — деп тыйым салып, онысын антпен бекіткен еді. Сондықтан жасақшылар күн ұзағына нәр татпады.

25-26Кейін бүкіл жасақ бір орманға кірді. Міне қызық, жер-жерде жабайы араның балы ағып тұрды! Алайда сарбаздары Саулдың антынан қорқып, ешқайсысы дәм татуға батпады. 27Бірақ әкесінің жасақты антпен байлап қойғаны туралы естімеген Жонатан қолындағы таяғының ұшын балауызға тығып алып, біраз бал жеді. Сонда ол біршама әлденіп, көздері жайнап шыға келді.

28Сарбаздардың біреуі оған:

— Әкеңіз бүкіл жасақты: «Бүгін тамақтан ауыз тиген әркімді қарғыс атсын!» деп қатаң антпен байлап қойған болатын. Халықтың қалжырап қалғаны да осыдан, — деді. 29Жонатан:

— Әкем елді ауыртпалыққа салды. Қараңдаршы, мына балдан біразырақ жегенімде әлденіп, көзім жайнап қоя берді. 30Егер де бүгін халық жаудан түскен олжадан тамақ жеп, әлденіп алғанда, қазір філістірлерге берген соққымыз бұдан да зор болған болар еді! — деп қынжылды. 31Сол күні Исраилдің сарбаздары жауды Миқмастан Аялонға[*] дейін қуып, талқандап, қатты қалжырады.

32Сол себепті олар (кешке қарай) қолдарына түскен олжаға бас салып, сол жерде-ақ қой, өгіз, бұзауларды сойып, етін қанымен[*] бірге жей бастады. 33Біреу Саулға:

— Білесіз бе, халық етті қанымен бірге жеп, Жаратқан Иенің алдында күнә[†] жасап жатыр, — дегенде, ол:

— Бұларың барып тұрған опасыздық! Маған осы жерге бір үлкен қойтасты домалатып алып келіңдер! — деп бұйырды. 34Содан соң ол: — Халықтың арасына барып: «Әрқайсың ірілі-ұсақты малдарыңды қасыма алып келіп, осы жерде сойып, жеңдер! Етті қанымен жеп, Жаратқан Иенің алдында күнә жасамаңдар!» деген жарлығымды таратыңдар! — деп әмір етті.

Сол түні әрбір адам қолына түскен мүйізді ірі қара малын алып келіп, сол жерде бауыздады. 35Бұдан кейін Саул Жаратқан Иеге арнап құрбандық жасайтын орын тұрғызды. Ол мұны сол жолы алғашқы рет істеді.


Патшазада Жонатанның өлімге бұйырыла жаздауы

36Содан соң Саул:

— Осы түні філістірлердің соңынан түсіп, таң атқанша олардың мал-мүлкін олжалап, ешкімді тірі қалдырмайық! — деді. Сарбаздары:

— Дұрыс деп тапқаныңыздың бәрін істеңіз, — деп жауап берді. Ал діни қызметкер:

— Алдымен Құдайдың еркін сұрап-біліп алайық! — деп кеңес берді. 37Саул Құдайдан: «Філістірлердің соңынан түсіп қуайын ба? Сен оларды Исраилдің қолына түсіресің бе?» — деп сұрағанда, Құдай[†] еш жауап бермеді. 38Сонда Саул:

— Жасақтың күллі басшылары, осында жиналыңдар! Бүгін қандай күнә жасалғанын анықтайық! — деп бұйырды. 39Содан ол: — Исраилдің Құтқарушысы — мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: осы күнәні жасаған әркім, тіпті өз ұлым Жонатан болса да, өлуге тиіс! — деп ант етті. Бірақ бүкіл жасақтағы бірде-бір адам үндемеді. 40Сонда Саул бүкіл Исраилге:

— Сендер барлығың бір жаққа, ұлым Жонатан екеуіміз келесі жаққа шығып тұрайық, — деді. Олар:

— Мақұл, — деп айтқанына көнді.

41Саул Исраилдің Құдайы — Жаратқан Иеге сиынып: «Анық білдірте көр», — деп өтінді. Жеребе тасталып, ол Жонатан мен Саул жаққа түсті, ал сарбаздары ақталып шықты. 42Саул: «Енді жеребені ұлым Жонатан екеуімізге салыңдар!» — деп бұйырып, жеребе Жонатанға түсті. 43Саул одан:

— Сен не істеп қойдың, соны маған мойындап айтшы, — деп сұрағанда, Жонатан:

— Мен қолымдағы таяғымның ұшымен балдан аздап дәм татқан едім. Енді, міне, өлмекпін, — деп жауап берді. 44Сонда Саул:

— Жонатан, сен міндетті түрде өлесің! Әйтпесе Құдай мені жазалаған үстіне жазаласын! — деп ант етті. 45Алайда жасақшылар:

— Исраилді осындай ұлы жеңіске[*] жеткізген Жонатан қалайша өлуге тиіс? Олай болмайды! Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамыз: оның басындағы тіпті бір тал шашын да түсіруге болмайды! Ол бүгін бәрін Құдайдың қолдауымен істеді, — деп, Жонатанды өлімнен құтқарып қалды. 46Ал Саул філістірлерді қууын тоқтатып, қайта оралды. Олар да өз жерлеріне қайтып кетті.


Саулдың жеңістері, өз әулеті мен жасағы

47Саул Исраилге патшалық құруын нығайтқаннан кейін айналасындағы барлық жауларымен: Моаб, Аммон, Едом халықтарымен, (Арамадағы)[†] Собаның[*] патшаларымен және філістірлермен соғысты. Саул қарсы аттанған барлық дұшпандарының зұлымдықтарын жазалады. 48Патша ерлікпен соғысып, Амалектің жасағын да жеңді. Осылай ол Исраилді тонаушыларынан азат етті.

49Саулдың Жонатан, Ишуи, Мәлхисуа деген үш ұлы және үлкені Мераб, кішісі Михол атты екі қызы болды. 50Оның әйелі Ахимағас қызы Ахиноғам еді.

Патшаның жасағын әкесінің туған бауыры Нердің ұлы Әбенир басқарды. 51Саулдың әкесі Қиш пен Әбенирдің әкесі Нер екеуі Әбиелдің ұлдары болатын.

52Саулдың кезінде філістірлермен кескілескен соғыс толассыз жүріп жатты. Сол себепті Саул мықты да қайратты жігіттерге кездессе, оларды өз жасағына қосып алатын.

#### 15


Саулдың Құдайдың еркін қайтадан бұзуы

1Бірде Самуил Саулға былай деді: «Маған баяғыда сені[*] Өзінің халқы Исраилдің үстінен патша етіп тағайындауды Жаратқан Ие[†] тапсырған болатын. Енді Оның айтқан сөздеріне құлақ сал! 2Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Кезінде Исраилдің үрім-бұтағы Мысырдан көшіп шығып келе жатқанда, Амалек тайпасы оларға қарсы соғысып, жолын бөгеген болатын.[*] Қазір Мен Амалектің сонысын есіме түсіріп, жазаламақпын. 3Енді барып, амалектіктерді шап! Олардағылардың бәрін (Маған бағыштап) түгелімен қырып-жой! Еш аямастан еркектері мен әйелдерін, балалары мен нәрестелерін, ірі қара мен ұсақ малдарын, түйелері мен есектерін құрт!»

4Сонда Саул жасақшыларын жинап алып, Телаим деген жерде түгендеп шықты. Исраилдің басқа руларынан екі жүз мың[*] жаяу сарбаз жиналыпты, ал Яһуда руынан келгендердің саны он мың[*] болды.

5Саул аттанып, Амалектің қаласына жақындағанда бір терең сайдың ішіне тығылып, жауды аңдыды. 6Ал Кен тайпасына[*] ол былай деп хабар жіберді: «Сіздерді де Амалекпен қоса құртып тастап жүрмеуім үшін олардың арасынан бөлініп, шығып кетіңіздер. Себебі Мысырдан көшіп шығып келе жатқан Исраилдің үрім-бұтағына мейірімділік көрсеткен едіңіздер». — Сонда кендіктер Амалек тайпасынан бөлініп шығып, кетіп қалды.

7Бұдан кейін Саул Амалекке шабуыл жасады. Олармен Хауиладан бастап, Мысырмен шекарадағы Шурға дейін соғысып, 8Амалек патшасы Агагты тірілей қолға түсіріп, халқының біреуін де қалдырмай қырып тастады. 9Алайда Саул мен оның сарбаздары Агагты және ұсақ малдар мен мүйізді ірі қаралардың ең жақсыларын: бордақы тайынша, тоқтыларды, жалпы, малдың қоңдыларын аяп, жойғылары келмеді. Олар тек пайдасыз, арық-тұрақтарын ғана (Жаратқан Иеге бағыштап) құртты.


Құдайдың Саулға шығарған үкімі

10Сонда Жаратқан Ие Самуилге сөзін арнап: 11«Саулды патша етіп тағайындағанымнан қайтамын.[*] Себебі ол Менен теріс айналып, бұйрықтарымды орындамады», — деді. Ал Самуил қатты ренжіп, түні бойы Жаратқан Иеге жалбарына сиынып шықты.

12Ертеңіне ол ерте тұрып, Саулмен кездесу үшін жолға шыққанда «Саул Кәрмел қаласына[*] барып, сонда өзінің құрметіне ескерткіш орнатып, әрі қарай Ғылғалға кетті», — дегенді естіді. 13Самуил Саулға жолыққанда, ол амандасып:

— Сізді Жаратқан Ие жарылқай берсін! Оның бұйрығын орындап шықтым, — деді. 14Самуил:

— Менің құлағыма қойдың маңырауы мен сиырдың мөңіреуі шалынып тұр ғой. Бұл қалай? — деп сұрағанда, 15Саул:

— Олар Амалектен әкелінгендер. Жасақшылар ұсақ малдар мен мүйізді ірі қаралардың ең қоңдыларын аяп, Құдайыңыз Жаратқан Иеге құрбандыққа шалу үшін сақтап қалыпты. Ал басқаларын біз жойып жібердік, — деп жауап қайырды. 16Сонда Самуил:

— Кідіре тұр, Жаратқан Иенің осы түнде маған нені білдіргенін саған айтып берейін! — деді. Саул:

— Айта көріңіз, — дегенде, 17Самуил оған:

— Өзіңді кішімін деп санап жүргеніңде Исраил руларының басына айналмап па едің? Сені Исраилдің патшасы етіп тағайындаған[*] Жаратқан Иенің Өзі. 18Ол саған: «Барып, осы зұлым Амалекті (Маған бағыштап) толығымен құрт![*] Олармен соғысып, біржола жойғанша тоқтама!» деп бұйырып, сені жорыққа аттандырған еді. 19Неліктен сен Жаратқан Иені тыңдамай, олжаға бас салдың? Неге Жаратқан Иенің алдында сұмдық іс жасадың? — деді. 20Алайда Саул:

— Жаратқан Иенің тілін алдым ғой! Мен Жаратқан Иенің жіберген жағына барып, Амалек патшасы Агагты осында алып келдім, оның халқын түгелдей қырып-жойдым. 21Ал жасағым болса, олар қолға түскен олжаның түгел жойылып кетуге белгіленіп[†] қойылған ұсақ малдары мен мүйізді ірі қараларының ең жақсыларын осы Ғылғалда Құдайыңыз Жаратқан Иеге құрбандыққа шалуға алып келді, — деп қарсылық білдірді.

22Бірақ Самуилдің жауабы мынау болды:


— Жаратқан Иеге шын ұнайтын —
Құрбандық пен басқа сый-тарту ма,
Әлде Оған мойынсұнып, тілін алу ма?!
Мойынсұну Оған артық сый-тарту атаулыдан,
Еркіне бағыну қошқар майынан ұнамды Оған!
23Құдайға бағынбау — ауыр күнә[†], сәуегейлік секілді,[*]
Қасарысу — сұмдық іс, жалған тәңірге табыну іспетті!


Сен Жаратқан Иенің сөзінен бас тарттың, енді Ол да сені патша етуден бас тартты.[*]

24Сонда Саул:

— Мен Жаратқан Иенің бұйрығын және сіздің айтқандарыңызды орындамай күнә жасадым. Жасағымнан сескеніп, солардың айтқандарын істедім. 25Ал енді, күнәмді кешіріп, менімен бірге қайтыңыз. Мен Жаратқан Иеге ғибадат етейін, — деп өтінді. 26Бірақ Самуил:

— Сенімен бірге қайтпаймын. Себебі сен Жаратқан Иенің сөзінен бас тарттың. Содан Жаратқан Ие сені патша етуден бас тартты, — деп, 27кетпекші болып бұрылды. Сонда Саул оның ұзын шапанының етегіне шап ете жармасып, жыртып, бір бөлігін жұлып алды. 28Сонда Самуил:

— Жаратқан Ие бүгін сенен патшалық билікті жұлып алып, замандастарыңның біреуіне берді! Сол адам[†] сенен жақсы. 29Исраилдің ұлы Құдайы сөзіне[†] адал, айтқанында тұрады. Ол ойын өзгерте беретін пенде сияқты емес, — деді. Саул:

30— Мен күнә жасадым. Алайда мені халқымның рубасыларының көзінше әрі бүкіл Исраилдің көзінше құрметтей көріңіз! Екеуіміз бірге оралайық. Сонда Құдайыңыз — Жаратқан Иеге ғибадат етемін, — деп жауап берді. 31Соңында Самуил онымен бірге кетіп, Саул Жаратқан Иеге ғибадат етті.

32Содан кейін Самуил: «Маған Амалек патшасы Агагты алып келіңдер!» — деп бұйырды. Агаг Самуилге кібіртіктеп[*] жақындап:

— Ажалдың ащылығынан құтылған шығармын, — деді. 33Ал Самуил оған:

— Сен семсеріңмен аналарын балаларынан айырған едің. Ендеше сенің анаң да әйелдердің арасында баласыз қалсын! — деді. Содан Самуил Агагты Ғылғалда Құдайдың (құрбандық орнының) алдында шауып өлтірді. 34Мұнан кейін Самуил Рамаққа қайта оралды, ал Саул «Саулдың Гибеясы» деп аталған өз қаласындағы сарайына кетті.

35Бұдан былай Самуил өле-өлгенше Саулмен кездеспеді. Бірақ ол Саул үшін қайғырып[†] оны жоқтап жүрді. Ал Жаратқан Ие Саулды Исраилдің патшасы етіп тағайындағанынан біржола бас тартқан еді.[*]

#### 16


Құдайдың Дәуітті басшылыққа таңдап алуы

1Мұнан кейін Жаратқан Ие[†] Самуилге:

— Сен Саул үшін қашанғы қайғыра[†] бермексің? Мен оның Исраил патшасы болуынан бас тарттым. Бір құтыны[*] хош иісті майға толтырып алып, бетлехемдік Есейге бар. Оның ұлдарының ішінен біреуін патша етуге таңдап алдым, — деп бұйырды.

2— Қалай барсам екен? Саул естісе, мені өлтіреді ғой! — деп сұрады Самуил. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Табыныңнан бір қашарды алып барып, «Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалуға келдім» дерсің. 3Құрбандық асқа Есейді шақыр. Не істеуің керек екенін саған білдіремін. Өзім айтқан адамға май жағу рәсімін[†] жасайсың.

4Самуил Жаратқан Иенің бұйрығын орындап, Бетлехемге барды. Сонда қаланың ақсақалдары қатты абыржып, оның алдынан шығып:

— Тыныштық па? — деп амандасты. 5Ол:

— Тыныштық. Мен Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалу үшін келдім. Сендер Тәңір Иеге бағышталып, тазарыңдар![*] Содан кейін менімен бірге құрбандық асына жүріңдер, — деп тапсырды. Самуил Есей мен оның ұлдарын да тазару рәсімінен өткізіп, құрбандыққа шақырды. 6Бұлар келгенде, Самуилдің көзі (Есейдің тұңғышы) Елияпқа түсіп, «Сірә, Жаратқан Ие тағайындайтын патша[*] осы шығар!» — деп ойлады. 7Бірақ Жаратқан Ие оған былай деді: «Сен оның бет-жүзіне, бойшаңдығына қарамай-ақ қой. Оны мақұл көрмеймін. Себебі Құдай[†] пенденің көзімен қарамайды ғой.


Пенде назарын адамның бет-жүзіне аударады,
Ал Жаратқан Ие оның жүрегіне[*] көз салады».


8Сонда Есей (екінші баласы) Әбінадапты шақырып, Самуилдің алдына алып келді. Бірақ Самуил: «Мұны да Жаратқан Ие таңдаған жоқ», — деді. 9Есей Шаммахты алға шығарғанда, Самуил: «Жаратқан Ие мұны да таңдап алған жоқ», — деп қайталады. 10Осылай Есей өзінің жеті ұлын да Самуилдің алдынан өткізді. Бірақ ол: «Жаратқан Ие бұлардың ешқайсысын таңдаған жоқ», — дей берді. 11Ақырында Самуил Есейден:

— Барлық ұлдарың осылар ма? — деп сұрады.

— Тағы бір кенже ұлым бар. Ол қой-ешкі бағып жүр.

— Кісі жіберіп, оны алдыртшы! Сол келмейінше құрбандық асына отырмаймыз, — деп тапсырды Самуил.

12Есей кісі жіберіп, ұлын алдыртты. Ол беті албырап, көздері жайнап тұрған, келбетті жігіт екен. Жаратқан Ие Самуилге: «Тұр, бұл — сол. Оған май жағу рәсімін жаса!» — деп бұйырды. 13Самуил алып келген құтысын[*] қолға алып, Дәуітке ағаларының көзінше май жағу рәсімін орындады. Сол күннен бастап Жаратқан Иенің Рухы Дәуітке қонды. Мұнан кейін Самуил Рамаққа қайтып кетті.


Дәуіттің сарайдағы қызметке кірісуі

14Ал Жаратқан Иенің Рухы Саулды тастап кеткен еді. Содан бастап Тәңір Ие жіберген бір қинайтын рух[†][*] Саулдың үрейін ұшырып қорқытатын болды. 15Қызметкерлері Саулға:

— Қараңыз, сізді Құдай жіберген бір қинайтын рух қорқытып жүр. 16Ендеше, тақсыр иеміз, алдыңыздағы қызметкерлеріңізге ішекті аспап[*] шебер тартатын біреуді тауып алып келуге әмір ете көріңіз. Қинайтын рух сізге қонған кезде әлгі адам[†] күй тартсын. Сонда өзіңізді жақсы сезінер едіңіз, — деген ұсыныс жасады. 17Саул оларға:

— Мақұл, жақсы күй ойнайтын адамды іздеп, тауып, маған алып келіңдер! — деп бұйырды. 18Жас қызметкерлердің бірі:

— Мен бетлехемдік Есейдің жақсы күй тартатын бір ұлын көргенмін. Ол — мықты да батыл жігіт; ойлап сөйлейді, сырт көрінісі де келісті. Жаратқан Ие де оған жар болып келеді, — деді.

19Саул Есейге хабаршыларын жұмсап: «Маған қой бағып жүрген ұлың Дәуітті жібер!» — деген сәлем жолдады. 20Есей бір есекке нан мен бір торсық шарап және бір лақты артып, Дәуіттен Саулға беріп жіберді. 21Осылайша Дәуіт Саулға барып, қызметіне кірісті. Патша оны ұнатып, қару тасушыларының бірі етіп қойды. 22Есейге ол: «Дәуіт маған ұнады. Қасымда қалып, қызмет етсін», — деп хабаршысын жұмсады. 23Саулға Құдай жол берген қинайтын рух қонған сайын Дәуіт ішекті аспабын қолға алып, тартатын. Сонда Саул тәуір болып, қинайтын рух оны тастап кететін.

#### 17


Алып Ғолият және Құдайға сенетін жас Дәуіт батыр

1Біраз уақыттан кейін філістірлер өздерінің жасақтарын соғысқа жинады. Олар Яһуда руының жеріндегі Сохо қаласының маңайында бас қосып, Сохо мен Әзеканың[*] арасындағы Епес-Даммимға[*] қостарын тікті. 2Сонда Саул және Исраилдің ер адамдары Емен аңғарында жиналып, сап түзеп, шайқасқа дайындалды. 3Філістірлер бір төбенің, исраилдіктер екінші төбенің беткейінде тұрып, араларында аңғар жатты.

4Сонда філістірлер жағынан жекпе-жек шайқасқа бір жауынгер шықты. Ол Ғат қаласынан келген, есімі Ғолият,[*] бойы алты жарым шынтақ болатын алып еді. 5Басына қоладан жасалған дулыға, үстіне қабыршақ тәрізді жасалған қола сауыт киіп алған екен. Сауыттың салмағы үш жарым пұт шамасында[*] болатын. 6Алып аяқтарына қола тізеқап, ал арқасына қола найза[*] таңыпты. 7Оның сүңгісінің ағаш[†] сабы бақандай жуан,[*] ал соның темір ұшының салмағы жарты пұттай[*] болатын. Алыптың алдынан үлкен қалқанын көтерген нөкері жүріп отырды.

8Ғолият тұрып, Исраилдің сапта тұрған жасақшыларына дауыстап айқайлап: «Сендер неге сап түзеп тұрсыңдар? Мен філістірмін! Ал сендер Саулдың қызметшілері ғана емессіңдер ме? Ендеше араларыңнан біреуді таңдап алыңдар, ол қасыма келсін! 9Егер ол менімен шайқасып, көзімді құртса, онда біз сендердің құлдарыңа айналамыз. Ал егер мен оны жеңіп, өлтірсем, онда сендер бізге құл болып, қызмет етесіңдер! — деп жекпе-жекке шақырды. 10Сол філістір тағы да: — Мен бүгін бүкіл Исраил жасағының саптарын масқаралаймын: менімен жеке шайқасатын бір адамды жіберіңдер!» — деп айқайлады.

11Осыны естіген Саул мен Исраилдің күллі жасақшылары абыржып, қатты қорықты.

12Дәуіт (те мұны естіді. Ол) Яһуда руының Бетлехем қаласында тұратын ефраталық[*] Есейдің ұлы болатын. Сегіз ұлы бар Есейдің өзі Саул патшалық құрған кезде жасы ұлғайып қартайған шақта еді. 13Оның үлкен үш ұлы Елияп, Әбінадап, Шаммах[*] Саулға еріп соғысқа шыққан болатын. 14Дәуіт Есейдің кенже ұлы еді. Оның үш ағасы Саулдың жасағында жүргенде, 15Дәуіт Бетлехемде әкесінің қойларын бағып, Саулдың жасақ қосына барып-келіп жүретін.

16Әлгі філістір қырық күн бойы таңертең және кеш сайын алға шығып, өзін көрсетіп тұрды.

17Бірде Есей Дәуітті тағы да жұмсап: «Балам, мына жарты қап[*] қуырылған бидай мен он таба нанды ал да, тездетіп әскердің қосындағы ағаларыңа апар. 18Мына он ірімшікті олардың мыңбасына[*] бер. Ағаларыңның хал-жағдайлары мен мұқтаждарын біліп қайт. 19Олар қазір Исраилдің күллі ер азаматтарымен бірге Саулға еріп Емен аңғарында філістірлерге қарсы соғысып жатыр ғой!» — деп тапсырды.

20Дәуіт таңертең ертемен тұрып, қойларын бір күзетшіге қалдырды. Содан жүгін артып, әкесінің тапсыруымен жолға шықты. Дәуіт әскердің қосына келгенде, олар атой салып, ұрыс даласына шығып бара жатыр екен. 21Исраилдіктер мен філістірлердің әскерлері бір-біріне қарсы сап түзеді. 22Дәуіт әкелген азық-түлігін әскердің жарағын күзететін адамның қарауына тапсырып, сапта тұрған ағаларына жүгіріп барып, амандық сұрай бастады. 23Дәуіт олармен сөйлесіп тұрған кезде, жекпе-жек шайқасушы ғаттық філістір жауынгері Ғолият жау сапынан алға шықты да, бұрынғы сөздерін қайталап айқайлай бастады. Дәуіт те мұны естіп тұрды. 24Исраилдің күллі жасақшылары алыпты көре салысымен қатты қорқып, шегіне бастады. 25Олар өзара: «Мына адамды көріп тұрсыңдар ғой. Қап, әттеген-ай, ол Исраилді масқаралау үшін алға шығып жүр! Оны біреу өлтірсе, патшамыз соған зор байлық сыйлайды. Сондай-ақ, оған өз қызын беріп, бүкіл әулетін де алым-салықтан босатады екен!» — десті.

26Дәуіт қасында тұрғандарға:

— Мына філістірдің көзін құртып, Исраилдің көріп отырған масқарасын тоқтатқан адамға не берілмек дедіңдер? Бұл құдайсыз філістір[*] мәңгі тірі Құдайдың әскер саптарын масқаралайтындай кім еді, сонша?! — деді. 27Олар:

— Оның көзін құртқанға мынадай жүлде сыйланбақ, — деп, манағы сөздерін қайталап айтып берді.

28Бірақ үлкен ағасы Елияп Дәуіттің сарбаздармен сөйлесіп жатқанын көріп, ашу кернеп:

— Несіне мұнда жетіп келдің? Ана азғантай қойды айдалада кіммен қалдырдың? Сенің өркөкіректігіңді әрі жүрегіңнің зұлымдығын білемін! Мұнда тек шайқасты көру үшін келдің ғой! — деп зекіді. 29Дәуіт:

— Бір-екі ауыз сөз айтқаннан басқа мен соншама не істеп қойдым? — деп жауап берді. 30Содан ол ағасынан бұрылып кетіп, басқа адамға да сол сұрақты қойған еді. Оның да жауабы сондай болды.

31Естігендер Дәуіттің айтқандарын Саулға жеткізді. Патша оны өзіне шақыртып алғанда, 32Дәуіт:

— Тақсыр, ешкім сол філістірден қорықпай-ақ қойсын. Алдыңыздағы қызметшіңіз барып, онымен шайқасуға дайын, — деді. 33Бірақ Саул:

— Сен бұл філістірге қарсы жекпе-жекке шыға алмайсың! Әлі жассың, ал ол — бала кезінен-ақ соғысқа машықтанған жауынгер! — деп ескертті. 34Сонда Дәуіт оған былай деді:

— Тақсыр, алдыңыздағы қызметшіңіз әкесінің қойларын бағып келеді. Кейде арыстан не аю қойға шауып, малдың біреуін ала қашатын кездері болды. 35Сонда оны қуып жетіп, соғып, малды аранынан тартып алатынмын. Егер өзіме бас салса, оның сабалақ жүнінен шап беріп, ұстап алып, ұрып өлтіретінмін. 36Қызметшіңіз арыстан мен аюдың көзін құртып келді. Енді мына құдайсыз філістір де солардың кебінін киетін болады. Себебі ол мәңгі тірі Құдайдың әскер саптарын масқаралап тұр! — 37Бұған ол: — Мені арыстан мен аюдың шеңгелінен құтқарып алған Жаратқан Ие[†] мына філістірден де қорғайтын болады, — деп қосты. Саул мақұлдап:

— Онда бар, Жаратқан Ие саған жар болсын! — деді.

38Патша Дәуітке өзінің сырт киімін, басына қола дулығасын, үстіне сауытын кигізді. 39Дәуіт патшаның семсерін де тағып алып, қару-жарағымен олай-бұлай жүріп көруге тырысқан еді. Бірақ ол үйренбегендіктен Саулға: «Мыналарды киіп жүре алмаймын. Бұған үйренген емеспін», — деп шешіп тастады.

40Дәуіт таяғын қолына алып, жылғаның түбінен бес жұмыр кесек тас теріп, дорбасының сырт қалтасына салып алды. Содан ол қолына сақпанын ұстап, філістірге қарай беттеді.

41Філістір де Дәуітке қарай жақындап келе жатты. Оның алдында нөкері үлкен қалқанын көтеріп жүрді. 42Філістір Дәуітке қарап, оның беті албыраған, сымбатты жас жігіт екенін көрді. Оны менсінбей:

43— Маған таяқпен шығатындай ит пе едім, сонша?! — деп айқайлады. Өзінің табынатын тәңірлерінің аттарымен қарғап-сілеп:

44— Кәне, маған жақындап көрші! Етіңді жыртқыш құс пен аңға жемтік қылып берейін! — деп шақырды. 45Дәуіт оған былай деп жауап қайырды:

— Сен маған қарсы семсер, сүңгі, найзамен келесің. Ал мен саған Әлемнің Иесінің[†] атымен, иә, өзің масқаралап отырған[*] исраилдік әскер саптарының Құдайының атымен келе жатырмын! 46Бүгін Жаратқан Ие сені қолыма түсіреді. Сені өлтіріп, басыңды шауып тастаймын, әрі філістір әскерінің өліктерін жыртқыш құс пен аңға жемтік қылып беремін. Сонда бүкіл әлем Исраилде (шынайы) Құдайдың бар екенін білетін болады! 47Мұнда жиналғандардың бәрі де Жаратқан Иенің құтқару үшін семсер мен сүңгіні керек қылмайтынына көз жеткізетін болады! Себебі бұл соғысты Жаратқан Иенің Өзі жүргізіп, сендерді біздің қолымызға тапсырады!

48Сонда філістір алға жүріп, Дәуітке таман жақындап келді. Дәуіт оған қарсы, філістір сапына қарай жүгіріп барды да, 49дорбасынан бір тасты суырып алып, сақпанына салып, атып жіберді. Тас філістірдің маңдайына дәл тиіп, оны тесіп, кіріп кетті. 50Осылай Дәуіт філістірді тек сақпан және кесек таспен ғана жеңіп шықты. Қолында тіпті семсері болмаса да, оны ұрып өлтірді.

51Дәуіт құлап жатқан Ғолияттың қасына келіп, оның семсерін қынабынан суырып алып, басын шауып тастады. Сонда філістір жауынгерлері өздерінің батырының өлгенін көріп, қаша жөнелді. 52Исраил мен Яһуданың адамдары тұра көтеріліп, атойлап, оларды аңғардың[*] кірер жағына және Әкронның қақпаларына дейін қуып тастады. Көптеген філістірлер Шағараимнан Ғат пен Әкронға дейінгі жолда жарақаттанып құлап, өліп жатты.

53Исраилдіктер філістірлерді қуып тастап, қайтып оралғанда олардың әскер қостарын олжалады. 54Дәуіт кейін Ғолияттың басын Иерусалимге алып барды,[*] ал қару-жарағын өзінің шатырында сақтап қойды.

55Дәуіттің філістірге қарсы шыққанын бақылап тұрған Саул қолбасшысынан:

— Әбенир, мына жас жігіт кімнің баласы?[*] — деп сұраған болатын. Әбенир:

— Патшам, нағыз шындықты айтайын: бұл туралы тіпті білмейді екенмін! — деп жауап бергенде, 56патша:

— Онда сен кімнің баласы екенін сұрап біліп кел! — деп бұйырған еді. 57Осылай Дәуіт філістірді жеңіп, жасақ қосына қайтып келісімен[†] Әбенир оны Саулдың алдына алып келді. Ол қолында філістірдің басын әлі де ұстап жүрді. 58Саул:

— Жігітім, кімнің баласысың? — деп сұрады. Дәуіт:

— Тақсыр, бетлехемдік қызметшіңіз Есейдің ұлымын, — деп жауап берді.

#### 18


Патшазада Жонатанның Дәуітпен достасуы

1Дәуіт Саулмен сөйлесіп болғанда, патшазада Жонатан оны қатты ұнатып, жанындай жақсы көріп қалды.[*] 2Саул сол күннен бастап Дәуітті өзінің қасында қалдырып, әкесінің үйіне қайтармай қойды. 3Дәуітті сондай жақсы көріп қалған Жонатан онымен серттесіп дос болып, 4үстіндегі шапанын, қару-жарағын, тіпті семсерін, садағы мен белдігін де шешіп сыйлады.

5Саул Дәуітті қай тапсырмамен жұмсамасын, ол бәрін де ақыл-парасатпен[*] орындап шығатын. Сол себепті Саул оны бір топ сарбаздың басшысы етіп қойды. Бұл шешім бүкіл халыққа да,[*] Саулдың нөкерлеріне де ұнады.


Саулдың Дәуітті көре алмай, өлтіруге ұмтылуы

6Дәуіт філістірдің көзін құртып, бүкіл жасақ елге қайтып келе жатқанда, Саул патшаны қарсы алу үшін Исраилдің барлық қалаларынан әйелдер алдарынан шықты. Олар ән айтып, би билеп, даңғыраларда[*] ойнап, қуана әндетіп, үш ішекті аспаптарды шертіп ойнап жүрді. 7Әйелдер би билеп:


«Саул мыңдаған жауын жеңіп жойды,
Ал Дәуіттің жойғаны он мың болды!»


— деп дауыстап ән салды.

8Ал Саул қатты ашуланып, бұл сөздерді тіпті жақтырмай: «Олар Дәуітке он мыңдаған, ал маған не бары мыңдаған жеңілген жау үшін мақтау айтты! Енді оған жетпей тұрғаны патшалық билік қана!» — деп налыды. 9Сол күннен бастап Саул Дәуітке қызғанышпен қарайтын болды.

10Келесі күні Құдай[†] жіберген қинайтын рух[†] Саулға қайтадан бас салды, сонда ол сарайында ерекше көңіл күйіне түсіп мазасызданды. Дәуіт оны тыныштандыру үшін бұрынғыша күй тартып отырды. Саулдың қолында сүңгісі бар болатын. 11«Дәуітті қабырғаға қадап тастайыншы!» деген оймен патша сүңгісін оған қарай лақтырып жіберді. Бірақ Дәуіт жалтарып үлгерді, екінші ретте де солай болды.

12Саул Дәуіттен қорқа бастады, себебі Жаратқан Иенің[†] өзін тастап, Дәуітке жар болғанына көзі жетті. 13Оны қасынан алыстатып, мыңбасы етіп қойды. Бұдан былай Дәуіт сарбаздарын жорықтарға бастап жүрді. 14Ол қай істе де парасаттылық танытып отырды, өйткені Жаратқан Ие оған жар болды. 15Дәуіттің табыстарын көргенде Саул одан бетер сескенді. 16Бірақ бүкіл Исраил мен Яһуданың халқы өздерін жорықтарға бастап шығатын Дәуітті жақсы көрді.


Жеңімпаз Дәуіттің патша қызы Михолға үйленуі

17Сол кезде Саул: «Мен оған қол жұмсамай-ақ қояйын, соны філістірлерге қалдырайын!» деген айлалы оймен Дәуітке:

— Тек ерлікпен маған қызмет етіп, Жаратқан Ие үшін шайқаса бер! Саған үлкен қызым Мерабты әйелдікке беремін! — деп уәде етті. 18Дәуіт:

— Патшаның күйеу баласы болатындай мен кіммін, отбасым мен шыққан әулетім де кім, сонша?! — деп кішіпейілділік танытты.

19Алайда Саул қызы Мерабты Дәуітке ұзататын уақыты келгенде, оны Дәуітке емес, мехолалық Әдіриел деген біреуге берді.

20Ал Саулдың басқа қызы Михол[*] Дәуітке ғашық болатын. Осы туралы хабар алған Саул соны мақұл көріп, 21«Дәуітке Михолды беремін. Осылай оны тұзаққа түсіріп, філістірлер арқылы көзін құртамын» деген айлалы жоспар құрды. Дәуітке екінші рет: «Қызыма үйлен», — деп ұсыныс жасап, 22қызметшілеріне де мынадай бұйрық берді: «Дәуітпен жеке сөйлесіп, оған: Сені патша қатты ұнатады, оның барлық нөкерлері де сені жақсы көреді. Ендеше патшаның қызына үйленсеңші деңдер!»

23Саулдың қызметкерлері оның бұл сөздерін Дәуітке жеткізгенде ол: «Патшаның күйеу баласы болуды болмашы нәрсе көріп отырсыңдар ма?! Мен кедеймін, беделім де зор емес!» — деп жауап берді. 24Қызметкерлер мұны Саулға хабарлағанда, 25ол: «Дәуітке былай деп айтыңдар: Патша сенен қалыңмал ретінде тек жүз філістірді өлтіріп, соның дәлелдерін[*] алып келуіңді ғана тілейді. Ол жауларынан осылай кек алмақшы», — деді. Ал шынында Саул Дәуітті філістірлердің қолымен құртпақ болды.

26-27Нөкерлер Дәуітке осы шартты білдіргенде, ол патшаның қызына үйленуді дұрыс көрді. Белгіленген[†] күндер өтпей жатып, Дәуіт қарауындағы адамдарымен жорыққа аттанып, екі жүз філістірді өлтірді. Қызына үйлену үшін Дәуіт патшаға батырлық ісінің дәлелдерін түгелдей алып келіп берді. Сонда Саул оған қызы Михолды қосты.

28Саул Жаратқан Иенің Дәуітке жар болғанын және өзінің қызы Михолдың оны жақсы көретінін түсініп, 29Дәуіттен бұрынғыдан бетер қорқатын болды. Оны өле-өлгенше өзінің қас жауындай көрді.

30Філістірлердің қолбасшылары елге шабуыл жасаған сайын Дәуіт Саулдың басқа қызметкерлеріне қарағанда әлдеқайда парасатты әрекет жасап, даңқы өскен үстіне өсе түсті.

#### 19


Саулдың Дәуітті өлтіруге бұйырып, Жонатанның оған ара түсуі

1Содан Саул өзінің ұлы Жонатан мен нөкерлеріне: «Дәуіттің көзін құрту керек!» — деп бұйырды.[*] Бірақ Дәуітті қатты ұнататын 2Жонатан оны сақтандырып:

— Әкем сені өлтіруге тырысып жүр! Ертең таңертең сақ бол. Жасырын жерге тығылып, сонда қал. 3Мен де әкеммен бірге сол жақтағы далаға шығып, онымен сен туралы сөйлесемін. Оның ойын біліп алып, кейін саған айтып беремін, — деді.

4Жонатан әкесіне Дәуітті мақтай сөйлеп былай деді:

— Патшам, қызметшіңіз Дәуітке қарсы күнә[†] жасай көрмеңіз! Оның сізге жасаған ешбір жамандығы жоқ. Керісінше, істегендерінен өзіңіз көп жақсылық көрдіңіз. 5Ол сол філістірді өлтіргенде өз басын тәуекелге тікті. Бұл арқылы Жаратқан Ие[†] бүкіл Исраилді жауынан құтқарды. Сіз осыны көріп, шаттанған едіңіз. Ендеше, неліктен себепсізден-себепсіз Дәуітті өлтіріп, жазықсыз жанға қарсы күнә жасамақсыз?

6Саул ұлының сөзіне құлақ асып:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Дәуіт өлтірілмейді! — деп ант етті. 7Жонатан Дәуітті шақырып алып, осы сөздерді түгел айтып берді. Оны Саулға ертіп апарып, Дәуіт бұрынғыдай қызметіне кірісті.


Михолдың Дәуітке қашып құтылуға көмектесуі

8Соғыс қайтадан бұрқ ете қалды. Дәуіт те філістірлермен шайқасуға шығып, оларды қатты соққыға ұшыратып, қашуға мәжбүр етті. 9Кейін Саул сарайында отырғанда Жаратқан Ие жол берген қинайтын рух[†] оған тағы да қонып, Дәуіт домбырасын тартты. Саулдың қолында сүңгісі бар еді. 10Кенет Саул Дәуітті қабырғаға қадап өлтірмек болып, сүңгісін оған қарай лақтырып жіберді. Дәуіт жалтарып үлгеріп, аман қалды. Сүңгі қабырғаға қадалды. Сол түні Дәуіт қашып кетіп құтылды.

11Сонда Саул Дәуіттің үйін күзеттіріп, таң атысымен-ақ оны өлтіру үшін сарбаздарын жіберді. Әйелі Михол Дәуітке: «Бүгін түнде бас сауғалап, қашпасаң, ертең таңертең сені өлтірейін деп отыр!» — деп ескертіп, 12оны терезеден төмен түсіріп жіберді. Осылай Дәуіт қашып құтылып кетті. 13Михол бір мүсінді[*] алып, төсекке жатқызып, үстін жамылғымен жапты да, бас жағына ешкі жүнінен тоқылған перде қойды. 14Саулдың Дәуітті қолға түсіру үшін жіберген сарбаздарына ол: «Дәуіт ауырып[*] жатыр», — деді. 15Сонда Саул адамдарын Дәуіттің өзін көруге жіберіп, оларға: «Оны төсегімен бірге көтеріп алып келіңдер, мен көзін жоямын!» — деп бұйырды. 16Олар үйге кіріп, қараса — төсекте жатқан жай ғана мүсін, бас жағында жатқан ешкі жүнінен тоқылған перде екен! 17Саул Михолға:

— Мені неге соншама алдап, жауымды қашырып жібердің? — деп зекігенде, қызы былай деп жауап берді:

— Ол: «Мені жібер! Әлде сені өлтірейін бе?» деп тұрып алды.


Дәуіттің Самуил пайғамбардың үйінде бас сауғалауы

18Ал Дәуіт қашып құтылып, Рамақтағы Самуилге барып, Саулдың өзіне істегендерінің бәрін айтып берді. Содан ол Самуилге еріп Найотқа[*] барып, сол жерде тұратын болды. 19«Дәуіт Рамақтағы Найотта тұрып жатыр екен» деген хабар Саулдың құлағына жеткенде, 20патша Дәуітті қолға түсіру үшін адамдарын жіберді. Бұлар келіп, ерекше көңіл күйіне түскен пайғамбарлар[†] тобын және оларды бастап жүрген Самуилді көргенде, Құдайдың Рухы[†] Саулдың адамдарына қонып, солар да ерекше күйге түсті.[*] 21Саул осы туралы естіп, басқа кісілерін жұмсап, бұлар да ерекше күйге түсті. Патша үшінші рет нөкерлерін жібергенде олармен де солай болды.

22Енді Саулдың өзі Рамаққа барып, Секудегі үлкен құдыққа жеткенде: «Самуил мен Дәуіт қайда?» — деп сұрастырып, «Рамақтағы Найотта!» — деген жауап алды. 23Сол жерге бара жатқан кезде Саулға да Құдайдың Рухы қонып, оны ерекше көңіл күйіне түсіріп, ол Рамақтағы Найотқа жеткенше солай болды. 24Бұл жерде Саул сырт киімін шешіп тастап, Самуилдің алдында пайғамбар іспетті ерекше күйде болып, жерге құлап түсті. Бұл күні және түні бойы патша сырт киімсіз жатып шықты. Сол себептен де жұрт: «Саул да пайғамбарлардың қатарына қосылған ба?» деп айтады.[*]

#### 20


Ғажайып достық

1Осы екі арада Дәуіт Рамақтағы Найоттан қашып кетіп, Жонатанға барып, оған:

— Мен не істеп қойдым? Жазығым не? Әкең жанымды алатындай қандай күнәм бар? — деген сауалдар қойды.

2— Жоқ, өлтірілмейсің! Не үлкен, не кіші, қандай іс болмасын әкем маған айтпай істемейді. Мұндай жоспарын да менен жасырмаған болар еді. Қателесіп тұрсың! — деп жауап берді ол. 3Бірақ Дәуіт ант етіп былай деді:

— Сенің маған оң көзбен қарап келгеніңді әкең жақсы біледі. Сол себепті ол: «Жонатанға бұны білдірмей-ақ қояйын, әйтпесе ренжіп жүрер» деп ойлайды. Алайда мәңгі тірі Жаратқан Иенің[†] және сенің алдыңда шын айтамын: мені ажалдан ажыратып тұрған бір-ақ қадам. — 4Жонатан:

— Менен қандай тілегің бар, соны екі етпеймін! — деді. 5Сонда Дәуіт оған мынадай өтініш жасады:

— Ертең айдың бірінші күні[*] екенін білесің. Менің патшамен бірге дастарқан басында отыруым керек еді. Маған рұқсат ет, далаға кетіп, бүрсігүні кешке дейін жасырына тұрайын. 6Егер әкең мені сұрай қалса, оған: «Дәуіттің қаласы Бетлехемде барлық жегжат-жұрағатының жылдық құрбандық мейрамы өткізілейін деп жатыр екен. Дәуіт соған тездетіп барып келуге менен қоймастан сұранып, сонда кетті» деп түсіндір. 7Патша: «Жарайды» десе, онда маған төнген еш қауіп жоқ. Ал егер қатты ашуланса, маған қарсы зұлымдық жасауға ұйғарды деп біле бер. 8Жаратқан Иенің алдында сертпен бекіткен достығымызды[*] есіңе алып, алдыңдағы қызметшіңе әрдайым мейірімділік көрсете гөр. Егер қандай да кінәм болса, мені әкеңе ұстап бермей-ақ, өзің өлтіре сал!

9— Ондай ешқашан болмас! Әкемнің саған жамандық істеуге ұйғарғанын біліп қалсам, саған айтпас па едім? — деп жауап берді Жонатан. 10Дәуіт одан:

— Егер әкеңнің берген жауабы қатал болса, маған сол туралы кім айтпақ? — деп сұрағанда, 11ол

— Жүр, далаға кетейікші, — деп, екеуі солай істеді. 12Сол жерде Жонатан Дәуітке ант беріп былай деді:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие куә: мен ертең немесе бүрсігүні осы кезге дейін әкеммен сөйлесіп, саған деген көзқарасын біліп аламын. Егер ол жақсы болса, онда мен міндетті түрде біреуді жіберіп, саған хабарлаймын. 13Ал шынымен әкемнің саған жамандық істейтін ойы болса, мен соны саған айтып, қатерден арашалау үшін басқа жаққа жіберемін. Егер уәдемде тұрмасам, Жаратқан Ие мені жазалаған үстіне жазаласын! Жаратқан Ие әкеме жар болғандай, енді саған да жар бола көрсін! 14Көзім тірісінде маған Жаратқан Иенің тұрақты мейірімділік көрсеткені сияқты, сен де әрдайым мейірімділік көрсетіп, мені аман-есен қалдыра гөр. 15Егер өліп қалсам, отбасыма жасайтын қамқорлығыңды ешқашан доғарма. Жаратқан Ие Дәуіттің жер бетіндегі барлық жауларының бірде-біреуін қалдырмай құртқан кезде де солай істей бер! — 16Сонымен Жонатан Дәуіттің әулетімен келісім[†] жасап: — Жаратқан Ие Дәуіттің жауларын жауапқа тартып, жазаласын! — деп, 17Дәуітке деген сүйіспеншілігі туралы сертін қайтадан жаңартты.[*] Себебі Жонатан досын жанындай жақсы көретін.

18Бұдан кейін ол былай деді:

— Ертең айдың бірінші күніне арнап жиналамыз. Сонда орның бос болғандықтан сені сұрайтын болады. 19Бүрсігүні кешке таман абайлап төмен түсіп, бұрын[*] жасырынған жеріңе тығылып, сонда жатқан Әзел тасының маңында күте тұр. 20Ал мен бір нысананы көздегендей болып, сол жаққа қарай үш рет садақ атамын. 21Содан: «Жебелерімді іздеп тауып кел!» деп, бір жас нөкерімді жіберемін. Егер оған: «Міне, жебелер өзіңнен бері жатыр, оларды осында алып кел!» десем, сен тасадан шығып, қасыма кел. Себебі шынымен саған ешқандай қауіп төніп тұрмағаны. 22Егер де сол жігітке: «Әне, жебелер сенің ар жағыңда жатыр» десем, онда Жаратқан Ие сені басқа жаққа жібергендіктен кетіп қаларсың. 23Ал өзара байласқан сөзімізге Жаратқан Ие мәңгі бақи куә[*] болмақ.

24Сонымен Дәуіт қалаға кірмей, далада жасырынып қалды.[*] Айдың бірінші күні патша арнайы астан дәм тату үшін дастарқан басына, 25өзінің төрдегі орнына жайғасты. Жонатан оның қарсысында,[*] ал Әбенир жанында отырды. Дәуіттің орны бос тұрды. 26Саул: «Әрине, оған бір жағдай болып, тазару рәсімін орындай алмаған соң[*] келмегені ғой!» деп ойлап, сол күні ештеңе демеді. 27Бірақ айдың екінші күні де Дәуіттің орны бос тұрғанда Саул Жонатаннан:

— Есей ұлының кеше де, бүгін де асқа келмей қалуы неліктен? — деп сұрады. 28Жонатан мынадай жауап берді:

— Дәуіт менен Бетлехемге баруға қоймастан сұранып: 29«Біздің қалада жегжат-жұрағаттарымыз құрбандық ас береді. Ағам маған соған келуің керек деген еді. Мейірімділік көрсетіп, мені ағайындарыма жібере гөр» деп өтінді. Сол себептен Дәуіт патша ағзамның дастарқанына келе алмай қалды. — 30Бірақ Саул Жонатанға қатты ашуланып:

— Әй, азғын да қиқар ұл! Өзіңді масқара етіп, шешеңді де ұятқа қалдырып, ана Есей ұлымен достасып алғаныңды мен білмейді дейсің бе? 31Есейдің сол баласы жер басып жүргенде, өзің де, патшалығың да қауіпсіз болмайсыңдар! Ал енді, адам[†] жіберіп, оны маған алып кел! Ол өлуге тиіс! — деп айқайлап жіберді. 32Жонатан:

— Ол неліктен өлтіріледі? Жазығы не еді? — деп сұрады.

33Сонда Саул қолындағы сүңгісін оған қадамақ болып лақтырып жіберді. Бұдан әкесінің Дәуітті өлтіруге нақты бел буғанына Жонатанның көзі жетті. 34Ол қатты ашуланып, дастарқан басынан ұшып тұрып, кетіп қалды. Әкесінің Дәуітті масқаралағанына ренжіп, айдың екінші күнгі асынан ауыз тимеді.

35Ертеңгісін ертемен Жонатан Дәуітпен кездесу үшін даладағы келісілген жерге бір нөкер жігітін ертіп барды. 36Оған: «Мен қазір садақ атамын, сен жүгіріп барып, жебелерімді алып келетін бол!» — деді де, жүгіріп кеткен жас жігіттен әрірек барып түсетіндей етіп бір жебені атып жіберді. 37Нөкердің артынан: «Жебе сенің ар жағыңда жатыр, 38тұра берме, тез бол!» — деп дауыстады. Жас жігіт жебелерді жинап, қожасына алып келді. 39Айтылғандардың астарлы мәнісін ол ұқпағанмен, Жонатан мен Дәуітке бәрі анық еді.

40Жонатан нөкеріне садақ пен жебені табыстап, оған: «Бұларды қалаға алып кет», — деп бұйырды. 41Жігіт кетісімен Дәуіт тасаланып отырған алып тастың[*] оңтүстік жағынан шығып, Жонатанның алдында үш рет жерге дейін иіліп тағзым етті. Олар бір-бірін беттерінен сүйіп, егіле жылады. Дәуіттің жылауы ерекше болды.

42Жонатан: «Аман-есен жүр! Екеуіміз Жаратқан Иенің атымен байласқан антымызды сенің де, менің де, кейінгі ұрпақтарымыздың да орындайтынына Оның Өзі кепіл болсын», — деп Дәуітпен қоштасты.

43Содан Дәуіт кетіп қалды, ал Жонатан қалаға қайтты.

#### 21


Дәуіттің Саулдан киелі үйге қашып кетіп, арнайы наннан дәм татуы

1Дәуіт Ноб қаласына, ондағы діни қызметкер[†] Ахимәлікке барды. Бұл кісі Дәуітті қарсы алып:

— Қасыңда адамдарың жоқ, неге жалғыз жүрсің? — деп абыржи сұрады. 2Дәуіт одан:

— Патша маған ерекше жұмыс тапсырып, «Ешкім сені неге жұмсағанымды және қандай нұсқаулар бергенімді білмесін!» деді. Нөкерлерімді белгілі[†] бір жерге жібердім. 3Ал енді, жүрек жалғайтын неңіз бар? Маған бес таба нан, я болмаса қолыңызда барыңызды беріңізші, — деп өтінді.

4— Қазір қолымда бары жай нан емес, Құдайға бағышталған нан[*] ғана. Егер нөкерлерің жақында әйел затынан бойларын аулақ ұстаған болса, онда жей берулеріне болар еді, — деді діни қызметкер. Дәуіт:

5— Біз жолға шыққаннан бергі күндері әйел атаулыдан аулақ жүрдік.[*] Нөкерлерім жай жолдарда таза жүреді, ал бүгін олар ерекше тазарған болатын, — деп жауап берді. 6Сонда діни қызметкер беретін басқа тамағы болмағандықтан, Жаратқан Иеге[†] ұсынылған нан тартуларын Дәуітке берді. Бұл киелі[†] шатырдағы арнайы үстелге қойылып, кейін жаңадан пісірілген нанмен ауыстырылған, тек діни қызметкерлерге ғана жеуге болатын нан еді.[*]

7Сол күні Саулдың малшыларын басқаратын қызметкері де Жаратқан Иеге ғибадат ететін осы жерде тұрған еді. Доиқ есімді, Едом ұлтынан шыққан бұл кісі оқиғаның куәсі болды.

8Дәуіт Ахимәліктен:

— Сізден бір сүңгі не семсер табылмас па екен? Патшаның тапсырмасы өте жедел, сондықтан семсерімді, басқа да қаруымды алып жатуға уақытым болмады! — деп өтінді. 9Діни қызметкер:

— Өзің Емен аңғарында көзін құртқан філістір Ғолияттың семсері бар. Әне, діни қызметкердің жеңсіз сырт киімінің ар жағында, қабымен ораулы жатыр. Алам десең, соны ал. Одан басқа бұл жерде семсер жоқ, — деп жауап берді. Дәуіт:

— Оған тең келер семсер табылмас, маған соны-ақ бере қойыңыз, — деді.


Дәуіттің філістір қаласы Ғатты бас сауғалауы

10Сол күні Дәуіт Саулдан қашып, філістір еліндегі Ғат[*] қаласының патшасы Анхұсқа[*] барды. 11Уәзірлері Анхұсқа:

— Мынау ана елдің патшасы Дәуіт емес пе? Олардың би билеп: «Саул мыңдаған жауын жеңіп жойды, ал Дәуіттің жойғаны он мың болды» деп әндеткені[*] осы адам[†] туралы емес пе еді? — деп шағым айтты.

12Осы сөздерді Дәуіт те естіп, Анхұс патша не істер екен деп қатты қорықты. 13Сондықтан олардың көз алдында есуас болғансып, қала қақпасының есіктерінің бетін шимайлап, сілекейін сақалына шұбыртып ағызып жүрді.

14Анхұс уәзірлеріне: «Қараңдаршы, бұл — есі ауысқан адам! Несіне маған алып келіп отырсыңдар? 15Жынды дегенің осы жерде аз ба еді? Оны есуастығын көрсету үшін алдыма алып келдіңдер ме? Мұндайды сарайыма неге кіргізесіңдер?!» — деп зекіп тастады.

#### 22


Дәуіттің Адуллам мен Миспаға қашып, бой тасалауы

1Осылай Дәуіт Ғаттан кетіп, Адуллам үңгіріне барып, бас сауғалады. Бұл туралы оның ағалары мен туған-туысқандары естіп, қасына келді. 2Сонымен қатар, бастарына іс түскен, қарызға батқан немесе өмірге күйінген әр түрлі адамдар да маңайына жиналды. Дәуіт олардың басшысына айналып, қарамағында төрт жүздей кісісі болды.

3Дәуіт сол жерден Моаб еліндегі Миспаға барып, Моаб патшасына: «Құдайдың маған деген еркін біліп алғаныма дейін әке-шешем қастарыңызда тұра тұрсын!» — деп рұқсат сұрап алды.[*] 4Дәуіт осылай ата-анасын Моаб патшасының қарамағында қалдырды. Өзі таудағы бой тасалап бекінуге ыңғайлы жерлерде жасырынып жүрген кезде олар Моабта тұра берді.

5Ал Ғад пайғамбар[†] Дәуітке: «Сен осы тауда бой тасалап жүре берме. Яһуда руының еліне бар», — деп тапсырды. Содан Дәуіт еліне қайтып, Хәрет орманына барды.


Саулдың Жаратқан Иенің діни қызметкерлерін өлтіртуі

6«Жұрт Дәуіт пен оның адамдарын көріпті» деген хабар Саул патшаға да жетті. Сол кезде патша Гибеядағы төбе басындағы жыңғыл ағашының[†] түбінде отырған еді. Қолында сүңгісі болды, айналасында қоршап нөкерлері тұрды. 7Саул оларға:

— Сөзімді тыңдаңдар, Бунямин руының еркектері! Әлде Есейдің баласы бәріңе егіндік, жүзімдік жер беріп, әрқайсыңды мыңбасы не жүзбасы етіп тағайындамақ па?[*] 8Осыған дәмеленіп, барлығың маған қарсы сөз байласып жүрсіңдер ме? Өз ұлымның Есейдің баласымен достасып серттескені туралы да маған ешкім айтқан жоқ! Ешқайсың маған жандарың ашып, ұлымның өз нөкерімді өзіме қарсы қойып, соның мені аңдып жатуына түрткі болғаны жайлы да айтқан жоқсыңдар! Ал енді сол анық болды, — деп наразылық білдірді. 9Осы кезде Саулдың нөкерлерінің жанында тұрған едомдық Доиқ:[*]

— Мен Есейдің баласының Нобқа, Ахитұб ұлы Ахимәлікке барғанын көрдім. 10Ахимәлік Дәуіт үшін Жаратқан Иеден[†] ақыл сұрап,[*] оған азық-түлік, тіпті філістір Ғолияттың семсерін де берді, — деді.

11Патша Нобта діни қызмет атқарып жүрген Ахимәлік пен оның әкесінің әулетіндегілердің барлығын алып келуге кісілерін жұмсады. 12Саул Ахимәлікке:

— Сөзіме құлақ сал, Ахитұб ұлы! — деді.

— Иә, тақсыр, тыңдап тұрмын! — деп жауап қатты ол. 13Саул:

— Есейдің баласына нан мен семсер беріп, Құдайдан ол үшін ақыл сұрап, екеуің неге маған қарсы сөз байластыңдар? Енді ол, міне, бүлік шығарып, мені аңдып жүр! Бүгін сол анық болды! — деді. 14Ахимәлік:

— Нөкерлеріңіздің арасында сізге Дәуіттей адал біреу бар ма? Тақсыр, ол — әрі күйеу балаңыз, әрі жеке сақшыларыңыздың қолбасшысы.[*] Сарайыңыздағылардың барлығы да оны құрметтейді. 15Мен сол күні Құдайдан ол үшін бірінші рет ақыл сұрадым дейсіз бе? Жоқ, осыдан бұрын да солай істейтін едім ғой. Уа, патша ағзам, соған бола мені де, әкемнің әулетін де кінәлай көрмеңіз. Болған істің бәрінен мүлдем бейхабармын! — деп жауап берді. 16Алайда патша:

— Ахимәлік, өзің де, әкеңнің барлық әулеті де өлуге тиіссіңдер! — деп шешті. 17Қасында тұрған сақшыларына бұйрық беріп:

— Барыңдар, Жаратқан Иенің діни қызметкерлерін[†] өлтіріңдер! Себебі олар да Дәуітті қолдайды. Оның қашып жүргенін білсе де, маған ол туралы айтпады! — деді.

Бірақ патшаның сарбаздары Жаратқан Иенің діни қызметкерлеріне қарсы қол көтергілері келмеді. 18Сонда патша Доиққа:

— Бар, діни қызметкерлерді сен өлтір! — деп бұйырды.

Едомдық[*] Доиқ діни қызметкерлерге бас салып, қасиетті[†] киім киген[*] олардың сексен бесін сол күні-ақ өлтірді. 19Сондай-ақ діни қызметкерлердің қаласы Нобтың барлық тұрғындарын да, еркек болсын, әйел болсын, бала болсын, нәресте болсын, ірі қара, есек немесе ұсақ мал болсын, бәрін де семсерімен шауып өлтірді.

20Тек Ахитұб ұлы Ахимәліктің баласы Абиятар ғана қашып құтылды. Ол Дәуітке барып, 21Саулдың Жаратқан Иенің діни қызметкерлерін өлтірткені туралы айтып берді. 22Дәуіт Абиятарға: «Қап, сол күні едомдық Доиқты сонда көргенімде оның Саулға бәрін жеткізетінін білген едім! Әкеңнің бүкіл әулетінің өлімге ұшырағанына мен кінәлімін. 23Қасымда қал, ештеңеден қорықпа. Сені өлтірмек болғандар менің де жанымды алмақ болып жүр. Қасымда жүрсең, аман боласың», — деді.

#### 23


Дәуіттің Кеил қаласын жаудан құтқарып, кейін қайтадан қуғындалуы

1Бірде Дәуітке «Філістірлер Кеил қаласына шабуыл жасап, қырмандағы астықтарын тонап жатыр» деген хабар жетті. 2Сонда Дәуіт Жаратқан Иеден:[†] «Мен барып, сол філістірлерге шабуыл жасайын ба?» — деп ақыл сұрады. Жаратқан Ие: «Иә, барып, філістірлерге шабуыл жасап, Кеилді құтқар!» — деп жауап берді.

3Бірақ Дәуіттің қасындағы серіктері: «Бізге мұнда, Яһуда елінің ішінде-ақ қауіп-қатер төнуде. Ендеше қалайша біз Кеилдегі філістір жасағына қарсы аттанбақпыз?!» — деп шүбә келтірді. 4Дәуіт қайтадан Жаратқан Иенің еркін сұрағанда, Ол: «Жинал, Кеилге ылдилап бар! Мен філістірлерді қолыңа түсіріп беремін», — деп жауап қайырды. 5Содан Дәуіт адамдарымен Кеилге барып, філістірлермен шайқасып, оларға қатты соққы берді де, көлік малдарын айдап алып кетті. Осылай Дәуіт Кеилдің халқын құтқарып қалды.

6-8Бірақ Саул патша Дәуіттің Кеилге барғаны жайлы хабар алып: «Құдай[†] одан бас тартып, қолыма ұстап беріп отыр! Шығуы қиын бекіністі қалаға кіріп, Дәуіт тұзаққа өзі түсіп тұр!» — деді. Патша бүкіл жасағын Кеилге қарай жорыққа аттандырып, оларға Дәуіт пен серіктерін қоршап алуға әмір етті.

Ал Ахимәлік ұлы Абиятар Кеилдегі Дәуітке қашып келгенде, діни қызметкердің[†] жеңсіз сырт киімін[*] әкелген болатын. 9Саулдың өзіне зұлым жоспар құрып жатқанын біліп алған Дәуіт Абиятардан осы жеңсіз сырт киімді қасына алып келуін өтінді. 10Дәуіт мінажат етіп: «Уа, Жаратқан Ие, Исраилдің Құдайы! Саулдың осы Кеилге келіп, оны маған бола құртпақ болып жатқанын естіп отырмын. 11Мен естігендей, Саул шынымен осында келе ме? Кеилдің адамдары мені оған ұстап бере ме? Уа, Исраилдің Құдай Иесі, алдыңдағы пендеңе осы туралы білдіре гөр!» — деп сұрады. Жаратқан Ие: «Рас, келеді!» — деп жауап қайырды. 12Дәуіт тағы да: «Кеилдің тұрғындары мені және қасымдағы адамдарды Саулдың қолына ұстап бере ме?» — деп сұрағанда, «Иә, ұстап береді!» — деген жауап алды.

13Сонда Дәуіт шамамен алты жүздей адамымен Кеилден шығып, әр жерге орын ауыстырып жүре берді. Дәуіттің қаладан кетіп қалғаны туралы хабар жеткенде, Саул жорыққа шықпайтын болып шешті.

14Бұдан былай Дәуіт айдаладағы бой тасалайтын жерлерде және Зиф қаласына жақын елсіз қыраттарда жасырынып жүрді. Саул оны күн сайын іздеумен болды, бірақ Құдай Дәуітті оның қолына түсірмеді.


Дәуіттің елсіз өлкеде Саулдың қолынан әрең дегенде сытылып шығуы

15Дәуіт Зифке жақын елсіз өлкедегі ну орманда[*] жүрген кезінде өзін құртпақ болып Саулдың тағы да шығып келе жатқаны туралы білді. 16Алайда Саул ұлы Жонатан Дәуітке ну орманға келіп, оның Құдайға деген сенімін нығайтып: 17«Қорықпа! Әкемнің қолына ешқашан түспейсің. Сен Исраилдің патшасы, ал мен елдің сенен кейінгі екінші адамы боламын. Мұны әкем де жақсы біледі», — деп жігерлендірді. 18Екеуі Жаратқан Иенің алдында достықтарын тағы да сертпен бекітті. Содан соң Жонатан үйіне кетіп, Дәуіт ну орманда қала берді.

19Сол тұста Зифтің тұрғындары[*] Гибеяға Саулдың алдына барып:

— Тақсыр, Дәуіт біздің жақта, ну ормандағы адам[†] аяғы баспайтын жерлерде, Есімонның оңтүстігіндегі Һақила қырында тығылып жүр екен! 20Уа, патша иеміз, қалаған кезіңізде бізге келіңіз. Сонда оны сізге ұстап беру өз мойнымызда, — деп ұсыныс жасады. 21Саул былай деп жауап берді:

— Маған жандарың ашығаны үшін Жаратқан Ие сендерді жарылқасын! 22Барып, қайтадан бәрін тексеріңдер! Дәуіттің қай жерлерде жүретінін, оны кімнің көргенін сұрастырып біліп алыңдар. Себебі жұрт оны нағыз айлакер дейді. 23Оның тығылатын барлық жерлерін жақсылап қарап шығып, маған нақты мәлімет алып қайтып келіңдер! Сонда мен де сендермен бірге шығамын. Егер ол сол аймақта болса, оны Яһуда руының күллі әулеттерінен де[*] іздеп, тауып аламын!

24Келгендер Зифке Саулдан бұрын оралды. Сол кезде Дәуіт пен оның жігіттері Мағон даласында, Есімонның оңтүстік жағындағы елсіз алқапта[*] жүрген еді. 25Саул жасақшыларымен оларды іздеуге шықты. Дәуіт бұл туралы естіп, Мағон даласындағы жартасты төбеге ығысып, соны паналады. Саул мұны біліп алып, Дәуіттің артынан қуып сол жерге қарай беттеді.

26Саул қыраттың бір жағымен жүріп, ал Дәуіт пен қасындағы жігіттері құтылып кетуге асығып, қыраттың келесі жағымен кетіп бара жатты. Саул мен оның жасақшылары Дәуітті қолға енді-енді түсіреміз деп, қоршай бастаған сәтте 27Саулға бір хабаршы суыт келіп: «Тез жете көріңіз! Філістірлер елімізге баса-көктеп шабуыл жасап жатыр!» — деген суық хабар әкелді. 28Сонда Саул Дәуітті қууын доғарып, філістірлерге тойтарыс беруге аттанды.

Сол күні Дәуіт пен Саулды ажыратып тұрған жартасты қырат кейіннен «Ажырату жартасы»[*] деп аталып кетті.

#### 24


Дәуіттің адалдығына көзі жеткен Саулдың ұялуы

1[*] Дәуіт сол аймақты тастап, Ен-Геди маңындағы елсіз қыраттың қауіпсіз жерлеріне[*] орналасты. 2Саул філістірлерді қуып тастап, қайта оралғаннан кейін, «Дәуіт Ен-Гедидің елсіз қыратында жүр» деген хабар алды. 3Ол бүкіл Исраилден үш мың таңдаулы жасақшыны жинап, Дәуіт пен оның адамдарын «Жабайы Ешкілер» жартастарының маңынан іздеуге шықты. 4Жол жиегіндегі қой қораларының қасында бір үңгір бар екен. Саул түзге отыру үшін соған кірді. Дәл сол үңгірдің түкпірінде Дәуіт пен жігіттері жасырынып отырған еді. 5Жігіттері Дәуітке сыбырлап былай деді:

— Жаратқан Иенің[†] сізге: «Мен қас жауыңды қолыңа тапсырамын, оған қалағаныңды істе» дегені, міне, бүгін іске асып тұр!

Сонда Дәуіт орнынан тұрып, Саулға жақындап барып, білдірмей шапанының бір шетін кесіп қана алды. 6Бұдан кейін мұнысына да ар-ұжданының[†] алдында ұят сезінді. 7Дәуіт серіктеріне қайта оралып:

— Жаратқан Ие тағайындаған[*] тақсыр иеме қарсы көтеріліп, оған қол жұмсаудан Құдай[†] сақтасын! Бұл Жаратқан Ие тағайындаған патша ғой! — деп 8тыйым салып, олардың Саулға бас салуларына жол бермеді.

Саул орнынан тұрып, үңгірден шыққаннан кейін 9Дәуіт те үңгірден шығып, Саулдың соңынан:

— Уа, патша ием[†]! — деп айқайлады. Саул артына қараған кезде Дәуіт басын жерге дейін иіп тағзым етіп, 10Саулға: — Біреулердің «Дәуіт сізге қастық ойлап жүр» дегендеріне неге сенесіз? — деп дауыстады. — 11Үңгірде болғаныңызда Жаратқан Ие сізді қолыма тапсырып-ақ еді, соған енді көз жеткізе аласыз. Маған «Көзін құртыңыз!» деді, бірақ мен: «Тақсыр иеме қол жұмсамаймын, ол Жаратқан Иенің тағайындаған патшасы ғой!» деп, сізге жаным ашыды. 12Қараңызшы, әке, шапаныңыздың бір шеті, міне, менің қолымда! Оны жаңа ғана шапаныңыздан кесіп алдым, бірақ өзіңізді өлтірмедім. Содан менің сізге ешқандай қастық не бүлік жасамағанымды біліп алыңыз.

Сізге істеген ешбір жамандығым жоқ, ал өзіңіз қалайда жанымды алу үшін артымнан қалмай жүрсіз. 13Екеуіміздің арамызда Жаратқан Ие төрелік етсін! Істеген істеріңізге қарай Жаратқан Иенің Өзі сізді жазаламақ.[*] Бірақ мен сізге қолымның ұшын да тигізбеймін. 14Ата-бабамыз: «Зұлымдықты зұлымдар жасар» деп мақалдап айтып кеткен емес пе? Сондықтан мен сізге қолымның ұшын да тигізбеймін!

15Исраил елінің патшасы кімге қарсы аттанды? Сіз кімді қуып жүрсіз? Бір иттің өлімтігін[*] яки титтей бүргені емес пе? 16Жаратқан Ие төреміз болып арамыздағы дауды шешіп берсін! Оның Өзі ісімді қарап, қорғап, мені қолыңызға түсірмей, ақтап шығара көрсін! — деді.

17Дәуіт осы сөздерді айтып болғанда, Саул:

— Дәуіт, балам-ау, бұл сен бе едің? — деп дауыс көтере сұрап, егіле жылады. 18Содан кейін ол: — Сен менен әлдеқайда әділсің! Өзіңе істеген зұлымдықтарыма жақсылықпен жауап қайтардың. 19Сен бүгін де маған жақсылық жасап, соныңды ісіңмен дәлелдедің. Жаратқан Ие қолыңа беріп тұрғанның өзінде, сен мені өлтірмедің! 20Қас жауы қолына түскен қандай адам[†] оны аман-есен жібере салады? Маған бүгін істегеніңді Жаратқан Ие саған да жақсылықпен қайтара көрсін!

21Сенің шүбәсіз патшалық құрып, Исраил патшалығының билігі қолыңда берік болатынын енді білдім. 22Ал қазір менен кейінгі ұрпақтарымды құртпауға, әрі әкемнің әулетінің ішінде есімімді өшірмеуге маған Жаратқан Иенің алдында ант бер! — деді.

23Дәуіт осылайша Саулға ант берді. Бұдан соң Саул сарайына қайтып, Дәуіт адамдарын ертіп қыраттағы паналайтын жерлеріне көтерілді.

#### 25


Самуил пайғамбардың дүние салуы

1Осы аралықта Самуил пайғамбар[†] қайтыс болып, бүкіл Исраил халқы Рамаққа жиналды. Олар оны жоқтап аза тұтып, мәйітін үйінің қасындағы қабірге қойды.

Мұнан кейін Дәуіт Мағон маңайындағы елсіз аймаққа[*] қарай ығысты.


Ақымақ Набал бай мен оның ақылды әйелі Әбигел

2Мағон қаласында бір өте бай адам[†] тұрып жатты. Оның үш мың қойы, бір мың ешкісі және көршілес Кәрмел қаласының[*] маңында жайылымдық жері де бар болатын. 3Бұл кісінің есімі Набал, әйелінің есімі Әбигел еді. Әбигел ақылды да сымбатты, ал күйеуі Набал[*] қатыгез де қара ниетті болатын. Набал Халептің үрім-бұтағынан шыққан еді.

Сол уақытта Набал Кәрмелде қойларын қырқып жатты. 4Қыратты далада жүрген Дәуіт бұл туралы естіп, 5жас жігіттерінің онын Набалға жұмсап, оларға мынадай тапсырма берді:

— Кәрмелге көтеріліп, Набалмен амандасыңдар. Оған сәлемімді жеткізіп, 6былай деңдер: Жеке басыңызға, үй ішіңізге, бүкіл иелігіңізге амандық пен тыныштық тілейміз. 7Қазір қойларыңызды қырқып жатқаныңыз туралы естідім. Шопандарыңыз жанымызда жүргенде, біз оларға ешқандай жәбір көрсеткен емеспіз. Қайта, Кәрмелдің маңында малдарын бағып жүрген бүкіл уақытта олардан бірде-бір тұяқ жоғалған жоқ! 8Осыны қызметшілеріңізден сұрасаңыз болғаны, өздері-ақ айтып береді. Той үстіне[*] келіп қалған екенбіз, мына жіберген жас жігіттерімді жылы шыраймен қарсы ала көріңіз. Осы қызметшілеріңіз және ініңіз Дәуітпен қолыңыздағы барыңызбен бөліссеңіз екен.

9Жігіттер Дәуіттің сәлемін Набалға түгелдей жеткізіп болып, үнсіз күтіп тұрып қалды. 10Бірақ Набал оларға дөрекі жауап беріп:

— Дәуіт деген кім өзі? Есейдің бұл баласы кім екен? Бүгінде қожаларынан қашып, босып жүрген құлдар толып жүр! 11Неліктен наным мен сусынымды, қырықтықшыларыма арнап сойылған малымның етін қайдан келе қалғаны белгісіз[†] біреулерге бере салуым керек?! — деді.

12Жігіттері қайтып келіп, осы сөздердің барлығын Дәуітке баяндап берді. 13Сонда ол адамдарына: «Семсерлеріңді асыныңдар!» — деп бұйырды. Бәрі де, Дәуіттің өзі де семсерлерін асынып алды. Төрт жүздей адам онымен бірге аттанып, қалған екі жүзі тұрақтаған жерлерін күзетіп қалып қойды.

14Набалдың бір қызметшісі оның әйелі Әбигелге бұл туралы былай деп хабарлады: «Дәуіт қыратты аймақтан хабаршылары арқылы қожайынымызға сәлемін жолдаған еді. Бірақ ол соларды балағаттап, қайтарып жіберді! 15Алайда сол кісілер бізге көп жақсылық жасап келді. Жайлауда олардың жанында жүргенімізде бізге ешқандай жәбір көрсеткен жоқ. Бірде-бір нәрсеміз жоғалған да емес. 16Қайта, қастарында қой баққан кездерімізде бізді қамал сияқты күні-түні қорғап жүрді. 17Ал енді, не істеу керектігін өзіңіз ойланып көріңіз: мырзамызға[†] және оның бүкіл үй ішіне қауіп төніп тұр! Қожайынымыз — арсыз адам, онымен ешкім батып сөйлесе алмайды ғой».

18Сонда Әбигел дереу екі жүз таба нан, екі мес шарап, бес қойдың етін, бір қап қуырылған бидай,[*] жүз бума мейіз және екі жүз бума кепкен інжір жемістерін алып, бәрін есектерге артты. 19Әйел қызметшілеріне: «Менен бұрын кете беріңдер! Мен арттарыңнан шығамын», — деп бұйырды. Күйеуі Набалға ол бұл туралы тіс жарған жоқ.

20Есекке мінген Әбигел таудың ық жағымен төмен түсіп бара жатқанда, Дәуіт жігіттерімен басқа жақтан оған қарсы төмен түсіп келе жатыр екен. Осылайша олар бір-бірімен кездесті. 21Ал Дәуіт Набалға қатты өшігіп: «Сол кісінің қыратты аймақтағы бүкіл мал-мүлкіне қарап, ештеңесін жоғалтпай күзеткенім бекер болыпты! Ол істеген жақсылығыма жамандықпен қайтарып отыр, міне! 22Егер таң атқанша оның иелігіндегі еркектерінің бірде-біреуін тірі қалдырсам, Құдай[†] мені жазалаған үстіне жазаласын!» — деген болатын.

23Әбигел Дәуітті көрген бойда есегінен түсе қалып, оның алдында басын жерге дейін иіп тағзым етті. 24Оның аяғына жығылып, былай деп өтініш жасады:

— Тақсыр ием[†], кінә өз мойнымда! Күңіңіздің сөйлеуіне рұқсат беріп, айтқандарына құлақ түре көріңіз! 25Тақсыр ием, сол арсыз Набалға көңіл бөлмеңіз. Есімінің «Ақымақ» дегенді білдіретініндей, өзі де барып тұрған ақымақ. Ал мен жіберген жігіттеріңізді көрмей қалдым.

26Мәңгі тірі Жаратқан Иенің[†] алдында және сіздің алдыңызда шындықты айтамын: енді Жаратқан Ие сізді қан төгіп өз қолыңызбен кек алудан сақтап қалып отыр. Барлық жауларыңызға және сізге жамандық тілейтіндерге Құдай сол Набал тартуға тиісті жазаны тартқызсын! 27Мынау — нөкер жігіттеріңізге беру үшін мендей күңіңіздің тақсыр иесіне алып келген сыйлары.

28Тақсыр, күңіңіздің кінәсін кешіре көріңіз. Жаратқан Ие өзіңізге және әулетіңізге тұрақты патшалық құрғызады. Себебі Жаратқан Ие үшін соғысып жүрсіз, әрі өмір бойы ешбір зұлымдық жасамай келесіз.[*] 29Өлтіру үшін сізді біреу қуып жүрсе де, Құдай Иеңіз өміріңізді көзінің қарашығындай сақтайды, ал жауларыңыздың өмірлері сақпаннан атылған тас іспетті ғайып болады. 30Тақсыр, Жаратқан Ие алдын ала уәде еткен игіліктерінің бәрін сыйлап, сізді Исраилдің басшысы етіп қойған кезде, 31адам баласының қанын бекерден-бекер төгіп, кегімді қайтардым-ау[*] деген ой өзіңізді мазалап жегідей жемейтін болады. Лайым Жаратқан Ие сізді жарылқасын! Өзіңіз күңіңізді есіңізден шығара көрмеңіз.

32Сонда Дәуіт Әбигелге былай деп жауап берді:

— Сені бүгін маған жолықтырып отырған Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге шүкірлік! 33Зор даналығыңмен мені бүгін қан төгіп, кек алудан сақтап қалғаның үшін сені жарылқай көрсін! 34Мені өзіңе жамандық істеуден бөгеп қалған — Исраилдің мәңгі тірі Құдай Иесі. Оның Өзі мынаған куә: егер сен осылай тездетіп алдымнан шықпағаныңда, таң атқанша сол Набалдың еркектерінің бірде-біреуін тірі қалдырмаған болар едім! 35Дәуіт Әбигелдің қолынан алып келген сыйлық дәмін қабылдап: — Аман-есен үйіңе қайта бер. Сөздеріңе құлақ астым, бетіңді қайтармаймын, — деп онымен қоштасты.

36Әбигел үйіне қайтып келгенде, Набал патшаның тойындай етіп дүркіретіп той өткізіп жатыр екен. Көңілі көтеріңкі, өзі әбден мас болып алыпты. Әйелі оған таңертеңге дейін ләм-мим деген жоқ. 37Ертеңгісін Набалдың мастығы тарқағанда, әйелі оған болған жайттың бәрін айтып берді. Сонда оның жүрегі шыдамай, тастай қатып сіресіп қалды. 38Шамамен он күннен кейін Жаратқан Ие Набалға ажал жіберді.

39Дәуіт Набалдың өлгені туралы естігенде: «Жаратқан Иеге шүкірлік! Ол Набалдың мені масқаралағанын әшкерелеп, өзімді ақтады, әрі жамандық жасаудан сақтап қалды. Енді Набалдың істеген зұлымдығын оның өз басына қайтарды!» — деді. Кейін Дәуіт араға кісі салып, Әбигелге үйленбек ниетін білдірді.

40Уақыты жеткенде Дәуіттің қызметшілері Кәрмелге барып, Әбигелді:

— Дәуіт бізді сізге жіберді. Оған күйеуге шығу үшін бізге еріп жүрсеңіз екен, — деп шақырды. 41Сонда Әбигел басын жерге дейін иіп тағзым етіп:

— Тақсыр ием Дәуіттің күңімін. Оның қызметшілерінің аяқтарын жуатын күңі болуға дайынмын,[*] — деді.

42Әбигел дереу жолға жиналып, есегіне мініп, қасына бес қызметші қызын ертіп алды. Осылай ол Дәуіттің жолдас жігіттеріне ілесіп барып, Дәуітке күйеуге шықты. 43Сонымен Дәуіттің екі әйелі болды, ол ізрелдік Ахиноғамға да үйленген еді. 44Ал Саул Дәуітке ұзатқан қызы Михолды Дәуіттің жоқ кезінде ғалимдық Лаиш ұлы Палти есімді біреуге қосқан болатын.

#### 26


Дәуіттің Саулды өлтіруден екінші рет бас тартуы

1Зифтің халқы қайтадан Гибеяда тұрып жатқан Саулға барып, Дәуіттің Есімонға қарама-қарсы жатқан Һақила қырында жасырынып жүргені туралы айтып берді. 2Саул қасына елдегі үш мың таңдаулы жауынгерді ертіп алып, Дәуітті іздеуге Зиф маңындағы елсіз аймаққа қарай аттанып, 3Есімонға қарама-қарсы жатқан Һақила қырындағы жолдың бойына қосын тікті. Елсіз қыратта жүрген Дәуіт өзін Саулдың іздеп, соңына түскенін ұғынды. 4Содан ол барлаушыларын жіберіп, Саулдың шынымен келгенін анықтап білді.

5Мұнан кейін Дәуіт Саулдың қос тіккен жеріне жақындап, (қырат басынан) Саул мен қолбасшысы Нер ұлы Әбенирдің қай жерде жатқандарын мұқият қарап алды. Саул бекінген тұрақтың ортасында, ал жауынгерлері оны айналдыра қоршап жатыр екен. 6Дәуіт хеттік Ахимәліктен және Сарұяның ұлы, Жоғабтың інісі Әбішайдан:[*] «Менімен бірге Саулдың қосына қайсың барасың?» — деп сұрағанда, «Сізбен бірге мен барайын», — деп, Әбішай баратын болды. 7Дәуіт пен Әбішай түн жамылып, әскер қосына қарай төмен түсті. Саул бекінген тұрақтың ортасында, сүңгісі бас жағында жерге қадаулы күйі ұйықтап, ал Әбенир мен жауынгерлер оны қоршап жатыр екен.

8Әбішай Дәуіттен:

— Бүгін Құдай[†] жауыңызды қолыңызға түсіріп отыр. Оны сүңгімен жерге қадап тастауға рұқсат етіңіз. Мен бір ұрсам болды, екінші рет ұрып жатпаймын! — деп өтінген еді. 9Бірақ Дәуіт оған тыйым салып:

— Оны өлтіруші болма! Жаратқан Ие[†] тағайындаған патшаға[*] қол көтерген адам[†] айыпсыз қалмайды. 10Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Оның Өзі Саулды өлтіретін болады. Не уақыты жетіп қайтыс болады, не соғысқа шығып қаза табады. 11Бірақ Өзінің тағайындаған патшасына қол тигізу дегеннен Жаратқан Ие сақтай көрсін! Одан да бас жағындағы сүңгісі мен құмырасын ал, сосын кетейік, — деген еді.

12Осылай Дәуіт Саулдың бас жағындағы сүңгісі мен су құятын құмырасын алып, екеуі сол жерден кетіп қалды. Ешкім оларды көрген де, білген де жоқ, тіпті ешкім оянған да жоқ. Жаратқан Ие жауынгерлерді терең ұйқыға батырғандықтан бәрі қатты ұйықтап жатты. 13Дәуіт сайдың арғы бетіне өтіп, әскер қосынан алысырақ жердегі қырат басына шықты. Олардың арасы бірталай қашық болды. 14Сол жерден Дәуіт әскерге және Нер ұлы Әбенирге тіл қатып:

— Мені естіп тұрсың ба, Әбенир! — деп дауыстады. Ол:

— Айқайлап, патшаны мазалап тұрған сен кімсің, өзі? — деп жауап берді. 15Дәуіт:

— Әбенир, сен ер жігітсің ғой! Исраил елінде саған тең келер ешкім жоқ! Олай болса, неге патшаңды дұрыстап қорғамайсың? Себебі патшаны құрту үшін халық арасынан біреу келіп кетті! 16Сенің бұның дұрыс емес. Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Сендер өлім[†] жазасына лайықсыңдар! Өйткені өз иелеріңді, Жаратқан Иенің тағайындаған патшасын дұрыстап күзетіп қорғамадыңдар! Іздеп көр: патшаның бас жағындағы сүңгісі мен құмырасы қайда? — деп айқайлады. 17Дәуіттің даусын таныған Саул:

— Бұл сенбісің, Дәуіт балам-ау? — деп сұрады.

— Иә, патша ием[†]! — деп жауап берген Дәуіт 18сөзін жалғастырып былай деді: — Уа, патша, бұл пендеңіздің соңына неге түсіп жүрсіз? Мен не істеп қойдым, жазығым не? 19Тақсыр ием, айтқаныма құлақ аса көріңіз! Егер сізді маған қарсы қойып отырған Жаратқан Ие болса, онда Ол күнәмнің құнын өтейтін құрбандығымды қабылдай көрсін. Ал егер осыны істеп отырған адамдар болса, оларды Жаратқан Иенің қарғысы атпақ. Олардың мені Жаратқан Иенің өз жерінен қуып жүргендері «Кет, жалған тәңірлерге табын!» деп азғырумен тең. 20Жаратқан Иеден алыс жерде[*] қанымның төгілуіне жол бермеңіз! Исраилдің патшасы бір бүргені қудалап,[*] таудағы құр құсының ізіне түскендей, соңымнан қалмай қуып жүр! — 21Сонда Саул былай деп дауыстады:

— Мен күнә[†] жасадым. Қайтып кел, Дәуіт балам! Өмірімді қымбат көріп, бүгін мені өлтірмегенің үшін бұдан былай саған жамандық істемеймін! Мен ақымақтық жасап, өте көп қате жібердім. 22Ал Дәуіт оған былай деп жауап қатты:

— Мынау — патшаның сүңгісі! Бір нөкер жігітіңіз келіп, оны алып кетсін. 23Жаратқан Ие әрбір адамға оның әділдігі мен сенімділігіне қарай сыйын береді. Жаратқан Ие сізді бүгін қолыма берсе де, мен сізге қарсы қол көтеруден бас тарттым. Өйткені Жаратқан Иенің тағайындаған патшасысыз. 24Сіздің өміріңізді бүгін қалай қымбат көрген болсам, Жаратқан Ие де менің өмірімді солай қымбат көріп, қиындық атаулыдан құтқара көрсін! — 25Саул:

— Жарылқана бер, Дәуіт балам! Небір істерді тындырып, жеңіске қол жеткізетін боласың, — деп оған батасын берді. Содан соң Дәуіт өз жөніне кетті, ал Саул сарайына оралды.

#### 27


Дәуіттің філістір елін қайтадан паналауы

1Бірақ Дәуіт іштей: «Қалайда күндердің күні Саулдың қолынан құримын. Ең жақсысы, тездетіп філістір еліне қашып құтылу. Сонда Саул мені бүкіл Исраилде іздеуін қойып, оның қолынан сытылып кетемін», — деп ойлады. 2Осылайша Дәуіт пен оның жанында жүрген алты жүз адам[†] жолға жиналып, Ғаттың патшасы Мағох ұлы Анхұсқа[*] қарай өтіп кетті. 3Олар Ғат қаласына Анхұстың жанына орналасты. Әрқайсысы өзінің отбасын ала келген еді. Дәуіттің екі әйелі: ізрелдік Ахиноғам мен Набалдың жесірі кәрмелдік Әбигел де қасында болды. 4Дәуіттің Ғатқа қашып кеткенін Саул да біліп, оны енді қайтып іздемейтін болды.

5Дәуіт Анхұстан: «Тақсыр, рақым етіп, бізге далалы жерде қоныстануға бір қалашықты беруге бұйыра көріңіз. Біз осында патшаның қаласында тұрып, сіздерді әуреге салмай-ақ қояйық», — деп өтінді. 6Анхұс оған тұруға Сикеләгті[*] берді. Сол кезден бастап қазірге дейін осы қала Яһуда патшасының қарамағында болып келеді.

7Дәуіт філістір елінде барлығы бір жыл төрт ай тұрды. 8Ол адамдарымен аттанып, гешур, гірзе, амалек тайпаларына[*] шабуыл жасап отырды. Бұлар көп уақыттан бері Шур мен Мысыр елінің арасындағы жерді мекенденіп келген еді. 9Дәуіт қай жерге шабуыл жасаса да, еркек болсын, әйел болсын, ешкімді тірі қалдырмай, тек олардың қой-ешкі, мүйізді ірі қаралары мен есек-түйелерін және киім-кешектерін тонап, Анхұстың жеріне қайтатын. 10Анхұс: «Бүгін еш жаққа шабуылға шыққан жоқсыңдар ма?» — деп сұраса, Дәуіт Яһуданың, Ерахмел әулетінің я болмаса Кен тайпасының[*] оңтүстік жағына аттанғандары туралы айтатын. 11Дәуіттің еркектер мен әйелдерді тірі қалдырмай, Ғат еліне ешқандай тұтқын алып келмеуінің себебі, олар Анхұсқа «Дәуіт былай істеді» деп шағым айтар деген күмәні болды. Філістірлермен бірге тұрған кезде Дәуіт үнемі осылай әрекет етіп жүрді.

12Анхұс Дәуітке иланып: «Ол өз халқы Исраилдің алдында әбден жек көрінішті болды. Сол себепті мәңгі бақи менің қызметшім болып өтеді», — деп ойлады.


#### 28

1Сол күндері філістірлер Исраилге қарсы соғыс ашпақ болып, жасақшыларын жинады. Анхұс Дәуітке:

— Біліп ал, сен адамдарыңмен бірге маған еріп, әскерге қосыласың! — деп бұйырды. 2Дәуіт:

— Енді қызметшіңіздің не істей алатынын көретін боласыз, — дегенде, Анхұс:

— Онда сені өмір бойы жеке басымды қорғайтын сақшым етіп тағайындаймын, — деп жауап берді.


Саулдың сәуегей әйелден ақыл сұрап күнәға батуы

3Бұдан бұрын Самуил пайғамбар[†] қайтыс болып, бүкіл Исраил оны жоқтап аза тұтып, туған қаласы Рамақтағы қабірге қойған еді.[*] Саул аруақ шақыратын барлық бақсы-балгерлер мен сәуегейлерді елден қуып жіберген болатын.[*]

4Філістір әскері жиналып, Шунемге аттанып барып, сол жерге қостарын тікті. Саул да Исраилдің барлық ер адамдарын жинап алып, олар Гелбуе қыратына орнықты. 5Саул філістірлердің қостарын көргенде шошып, жүрегі қатты дірілдеп кетіп, 6Жаратқан Иеден[†] ақыл сұрады. Бірақ Жаратқан Ие оған не түсіндегі аяны, не қасиетті[†] жеребе,[*] не пайғамбарлар арқылы жауап бермеді. 7Сонда Саул нөкерлеріне:

— Маған аруақ шақыратын бір сәуегей әйелді табыңдар! Мен оған барып, ақыл сұрап көрейін, — деп бұйырды. Олар:

— Ендор[*] қалашығында аруақ шақыратын бір сәуегей әйел бар, — деді.

8Саул өзін танымайтындай етіп киімін өзгертіп киінді. Екі жігітін ертіп алып, сол жаққа қарай жүріп кетті. Олар түн ішінде әйелге келді. Саул одан:

— Өтінемін, мен үшін сәуегейлік жасап, айтқан адамымның аруағын шақырып беріңізші, — деп сұрады. 9Әйел:

— Саулдың не істегенін білетін шығарсыз. Ол аруақ шақыратын бақсы-балгерлер мен сәуегейлерді елден аластатып жіберді ғой. Сіз неге көзімді құртпақ болып, маған тұзақ құрып отырсыз? — деді. 10Бірақ Саул оған:

— Мәңгі тірі Құдайдың алдында шын айтамын: осы іс үшін ешқандай қасірет шекпейсіз, — деп ант етті. 11Әйел:

— Сізге кімді шақырып берейін? — деп сұрағанда, Саул:

— Самуилді шақырыңыз, — деді. 12Әйел Самуилді көргенде, қатты шыңғырып:

— Мені неге алдадыңыз? Сіз Саулсыз ғой! — деп айқайлады. 13Патша:

— Қорықпа! Не көріп тұрсың? — деп сұрады.

— Мен жер астынан шығып келе жатқан, билерге[*] ұқсайтын біреуді көріп тұрмын.

14— Оның түрі қандай?

— Ол — үстіне ұзын шапан[*] киген кәрі адам[†], — деп жауап берді әйел. Сонда Саул оның Самуил екенін білді де, басын жерге дейін иіп тағзым етті. 15Самуил Саулға:

— Сен неге мазамды алып, мені шақыртып тұрсың? — деп наразылық білдірді. Саул:

— Мен қатты қорқып тұрмын. Філістірлер маған қарсы соғыс ашты. Ал Құдай[†] менен бас тартып, енді маған не пайғамбарлар, не түс арқылы жауап бермей отыр. Сол себепті маған не істеуім керек екенін білдіру үшін сізді шақырттым, — деді.

16Сонда Самуил оған мынаны айтты:

— Жаратқан Ие өзіңнен бас тартып, жауыңа айналғаннан кейін, не үшін менен ақыл сұрайсың? 17Жаратқан Ие мен арқылы алдын ала айтқандарын енді жүзеге асырып, патшалық билікті қолыңнан жұлып алып, маңайыңдағы біреуге, яғни Дәуітке, тапсырды. 18Сен Құдайдың айтқанына құлақ аспай, Оның Амалекке шығарған қаһарлы үкімін орындамай кеткендіктен, Жаратқан Ие бүгін саған осыны істеп отыр. 19Ол Исраил халқын да, өзіңді де філістірлердің қолына түсіреді: ертең сен де, ұлдарың да менің қасыма аттанасыңдар. Жаратқан Ие Исраилдің әскерін де філістірлердің қолына түсіреді.

20Саул Самуилдің осы айтқандарынан зәресі ұшып, кенет етпетінен жерге құлап түсті. Ол бір тәулік бойы нәр татпағандықтан әлсіреп қалған еді.

21Әйел Саулдың қасына келіп, оның қатты қорқып кеткенін көріп:

— Тақсыр ие, мен сіздің айтқаныңызға құлақ асып, басымды өлімге тігіп, тілегіңізді орындадым. 22Енді сіз де менің айтқаныма құлақ аса көріңіз. Сізге дастарқан жайып, аздап тамақ алып келейін. Содан дәм татып, жөніңізге кету үшін әлденіп аларсыз, — деді. 23Саул:

— Ештеңе жемеймін, — деп бас тартты.

Бірақ екі нөкер жігіті мен әйел оған жалынып, Саул орнынан тұрып, төсек үстіне жайғасып отырды.

24Әйелдің қорада бордақыланған өгізшесі бар болатын. Соны тездетіп сойып, етін пісіріп, ұннан қамыр илеп, ашытқысыз нан пісірді. 25Осыларды Саул мен нөкерлеріне ұсынды. Олар тамақ ішіп болған соң сол түні кетіп қалды.

#### 29


Філістір әміршілерінің Дәуітті шайқасқа қатыстырмауы

1Осы кезде філістірлер барлық жасақтарын Әфектің маңына жинаған болатын. Ал исраилдіктер Ізрелдің жанындағы бұлақ көзінің қасына қостарын тіккен еді. 2Філістір әміршілері[†] жасақтарын жүзге, мыңға бөліп, сапқа тұрғызып өткізді. Дәуіт пен оның адамдары Анхұсқа еріп артқы жақта келе жатты. 3Філістір билеушілері:

— Мына исраилдік жалдамалылар[*] мұнда не істеп жүр? — дегенде, Анхұс:

— Бұл бұрын Исраил патшасы Саулдың нөкері болған Дәуіт қой. Бір жылдан астам уақыт бойы қасымда жүр. Біздің жаққа өтіп келген күннен бері оның бойынан сезікті ештеңені байқамадым, — деп түсіндірді. 4Бірақ філістір әміршілері Анхұсқа ашуланып, мынадай талап қойды:

— Бұл адамды кері қайтар, сен өзіне белгілеген[†] жерге қайта оралсын. Оның бізбен бірге шайқасқа шығуына болмайды. Әйтпесе ол ұрыс барысында бізге қарсы шыға келеді. Оған өзінің тақсыр иесінің рақымына қайтадан ие болу үшін біздің адамдардың бастарын алудан артық шара жоқ қой! 5Мына өлең Дәуіт туралы айтылған жоқ па еді:


«Саул мыңдаған жауын жеңіп жойды,
Ал Дәуіттің жойғаны он мың болды!»[*]


6Сонда Анхұс Дәуітті өзіне шақырып алып:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің[†] алдында шын айтамын: сен адал адамсың, жорыққа бірге шыққаның жақсы болар еді. Қасыма келген күннен бері сенен жаман қылық көрген жоқпын. Бірақ басқа әміршілер сені жақтырмайды. 7Сол себепті бұрылып, аман-есен кері қайт. Оларға ұнамсыз ештеңе жасама, — деді. 8Дәуіт:

— Мен не істеп қойдым, тақсыр? Сізге қызметке тұрғалы менен қандай кінә таптыңыз? Мен неге сіздермен бірге барып, патша иемнің жауларына қарсы күреспеймін? — деп наразылық білдірді. 9Анхұс:

— Сен менің көз алдымда Құдайдың періштесіндей[†] адал болып келесің, соны жақсы білемін. Бірақ філістір әміршілері сен туралы: «Оның бізбен бірге шайқасқа шығуына болмайды!» деп шешім қабылдады. 10Сондықтан сен және бұрынғы иеңнің қызметшілері болған барлық серіктерің ертең ертемен тұрып, жарық түсісімен жолға шығыңдар! — деп бұйырды.

11Дәуіт күн шығысымен адамдарымен бірге жолға шығып, філістір еліне қайта оралды. Ал філістір жасақтары Ізрелге қарай өрлеп кетті.

#### 30


Амалектің Сикеләгке жасаған шабуылы

1Дәуіт адамдарымен үшінші күні Сикеләгке[*] жетті. Ал амалектіктер Яһуда жерінің оңтүстігіне[*] және Сикеләгке жорыққа аттанып, осы қалаға шабуыл жасап, өртеп жіберген еді. 2Олар қаладағы әйелдер мен үлкенді-кішілі басқа адамдардың барлығын да тұтқындап, ешқайсысын өлтірмей, өздерімен бірге алып кеткен болатын.

3Дәуіт сарбаздарымен Сикеләгке жеткенде, қала өртелген, ал әйелдері мен ұл-қыздары айдалып әкетілген екен. 4Сонда бәрі дауыстап жоқтап, әлдері құрығанша егіліп жылай берді. 5Дәуіттің екі әйелі, ізрелдік Ахиноғам мен кәрмелдік Набалдың жесірі Әбигел де тұтқындалыпты. 6-7Сарбаздар ұл-қыздарын жоқтап, ызаланып, тіпті: «Дәуітті таспен атқылап өлтіреміз!» — десті. Осылайша Дәуіттің жағдайы аса қиын болды. Алайда ол Құдай[†] Иесіне сиынып, Одан қайрат-жігер алды.


Дәуіттің Амалек жасағының артынан қуып жетіп, жеңуі

Содан Дәуіт Ахимәлік ұлы Абиятардан: «Бас діни қызметкердің[†] жеңсіз сырт киімін алып келіңіз», — деп өтінді. Діни қызметкер оны әкелген соң, 8Дәуіт Жаратқан Иеден:[†]

— Осы шапқыншы әскердің соңына түсейін бе? Оларды қуып жете аламын ба? — деп сұрады. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Соңына түс! Қуып жетесің, құтқарып та аласың!

9Сонда Дәуіт қасындағы алты жүз сарбазымен жорыққа шығып, Босор сайының жағасына жетті. Алайда олардың кейбіреулері сол жерде қалып қойды. 10Себебі екі жүз жігітінің қатты шаршағандықтан сайдың[*] арғы бетіне өтуге шамалары келмеді. Қалған төрт жүз адамымен Дәуіт қуғындауын әрі қарай жалғастыра берді. 11Жолшыбай олар далада жатқан бір мысырлық жігітті тауып, оны Дәуітке алып келді. Оған су ішкізіп, 12жеуге нан, кепкен інжір жемістерін және екі бума мейіз берді. Жігіт үш тәулік бойы нәр татпаған екен. Жүрек жалғап, әл жинап алғаннан кейін, 13Дәуіт одан:

— Қай жақтың адамысың? Аты-жөнің кім? — деп сұрастыра бастады. Жігіт:

— Мен мысырлық сарбазбын, бір амалектіктің құлымын. Ауырып қалған мені қожайыным бұдан үш күн бұрын тастап кетті. 14Біз кереттіктердің оңтүстік жағына, Яһуданың жеріне және Халептің[*] оңтүстік жағына шабуыл жасап, Сикеләгті өртеп жіберген едік, — деді. 15Дәуіт:

— Мені сол әскерге бастап алып барасың ба? — деп сұрады. Ол:

— Мені өлтірмеймін, қожайыныма қайтарып бермеймін деп Құдайдың атымен ант етсеңіз, сізді соларға бастап алып барамын! — деді.

16Сонымен жігіт Дәуіт пен серіктерін амалектіктер кеткен жаққа бастап алып жүрді. Олар жаудың қостарына таяп, қараса, амалектіктер бір кең жерге алаңсыз жайғасып, філістірлердің және Яһуданың елдерінен қолдарына түсірген ұлан-ғайыр олжаларына қуанғаннан ішіп-жеп тойлап жатыр екен. 17Дәуіт сарбаздарымен оларға ымырт жабыла бас салып, келесі күннің кешіне дейін шайқасты. Түйелеріне мініп қашып кеткен төрт жүз жас жігіттен басқа амалектіктердің ешбіреуі құтыла алмады.

18Дәуіт осылайша амалектіктердің алып кеткендерінің бәрін де, өзінің екі әйелін де құтқарып алды. 19Сарбаздардың үлкенді-кішілі адамдарынан, ұл-қыздары мен жинаған олжаларынан, амалектіктердің бұлардан қолға түсіргендерінен ештеңе де жоғалмапты, Дәуіт бәрін де қайтарып алды. 20Оның үстіне жаудың бүкіл ірілі-ұсақты малдарын да қолына түсірді. Адамдары осы малдарды өз малдарынан бұрын айдап, «Бұл — Дәуіттің олжасы!» — десті.


Олжаның тең бөлінуі туралы шешім

21Осылай сарбаздар қатты қалжырап, ере алмайтын болғандықтан Босор сайының жағасында қалдырып кеткен екі жүз адамына жақындап келді. Сонда олар Дәуіт пен оның жанында жүргендердің алдарынан шықты. Дәуіт оларға жолығып, амандық сұрасты. 22Бірақ онымен бірге жүргендердің ішіндегі кейбір пасық та арсыз адамдар:

— Бұлар бізбен бірге шайқасқа барған жоқ. Ендеше біз қолға түсірген олжадан оларға үлес те жоқ! Әйелдері мен балаларын алсын да соған қанағаттансын! — деді. 23Бірақ Дәуіт былай деп шешті:

— Бауырларым, Жаратқан Иенің бізге сыйлағандарымен олай істемеңдер! Ол бізді аман-есен қорғап, шапқыншыларды қолымызға түсірді емес пе!? 24Сендердің бұл ұсыныстарыңа кім құлақ түреді?


Қайта, үлестері бірдей болсын
Қарауылда қалғанның,
Һәм шайқасқа да аттанғанның,
Олжа бәріне бірдей бөлінсін!


25Сол күннен бастап Дәуіт мұны Исраилдегі міндетті ереже ретінде бекітті. Ол әлі күнге дейін сақталып келе жатыр.

26Дәуіт Сикеләгке қайта оралған соң, олжаның біразын Яһуда елінің өзімен достасқан рубасыларына жіберіп: «Бұл — сізге Жаратқан Иенің жауларынан түскен олжадан сыбаға!» — деген сәлемін жолдады. 27Дәуіттің тартулар жіберген жерлері мыналар еді: Бетел, оңтүстіктегі Рамот, Ятир, 28Арогер, Сифмот, Ештемоға, 29Рахал, ерахмелдіктер мен кендіктердің қалалары, 30Хорма, Хорашан,[*] Атах, 31Хеброн және өзі адамдарымен бірге барып тұрған барлық басқа жерлер.

#### 31


Саул патшаның өлімі

1Осы екі арада філістірлер Исраилдің жасағына қарсы соғысып жатты. Исраилдіктер олардан қашып, көбі Гелбуе тауында қаза тапты. 2Філістірлер Саул мен оның ұлдарының соңына түсіп, ақыры ұлдары Жонатан, Әминадап, Мәлхисуаны өлтірді. 3Саулдың айналасындағы шайқас қатты күшейе түсті. Садақшылардың жебелері дәл тиіп, оны ауыр жарақаттады.

4Саул өзінің қару-жарақ тасушы нөкеріне: «Семсеріңді суырып, маған сұғып ал! Мына құдайсыздар[*] келіп, маған білгендерін істеп масқара қылмасын!» — деп бұйырды. Бірақ нөкері қатты қорқып, бұны істеуден бас тартты. Сонда Саул өз семсерін суырып алып, оны өзіне қарай қаратып үстіне құлап түсті. 5Қару тасушы нөкері Саулдың мерт болғанын көргенде, ол да Саулдың қасында дәл солай өзін-өзі өлтірді. 6Осылайша сол күні Саул мен оның үш ұлы, қару тасушысы және барлық басқа нөкерлері қаза тапты.

7Ізрел аңғарының[*] арғы бетін және Иордан өзенінің ар жағын мекендеген исраилдіктер сарбаздардың қашқанын, әрі Саулдың ұлдарымен қоса мерт болғанын білгенде, олар тұрып жатқан қалаларын тастап, қаша жөнелді. Ал філістірлер келіп, сол қалаларға қоныстанып алды.


Ябестік ер азаматтардың адалдығы мен ерлігі

8Келесі күні філістірлер қаза тапқандарды тонауға келгенде, Гелбуе тауында өліп жатқан Саул мен оның үш ұлының мәйіттеріне тап болды. 9Жасақшылар Саулдың басын шауып алып, қару-жарағын иемденді. Осы хабарды бүкіл філістір еліне, олардың табынатын жалған тәңір мүсіндерінің ғибадатханаларында[†] және халық арасына тарату үшін шабармандарын жіберді. 10Філістірлер Саулдың қару-жарағын Астарта есімді жалған тәңірдің ғибадатханасына сақтап қойып, мәйітін Бет-Шан қамалының қабырғасына іліп қойды.

11Бірақ Ғилақадтағы Ябес қаласының тұрғындары[*] філістірлердің Саулға істеген қорлығы туралы естіді. 12Қаланың мықты деген ер азаматтарының бәрі де жиналып, сапарға аттанды. Олар түні бойы жол жүріп, Бет-Шан қамалының қабырғасынан Саул мен оның үш ұлының мәйіттерін түсіріп алды. Оларды Ябеске әкеліп, сонда өртеп жіберді.[*] 13Олар сүйектерін Ябесте бір жыңғыл ағашының[†] түбіндегі қабірге қойып, жеті күн бойы ораза ұстап, мерт болғандарды жоқтады.

### Патшалықтар 2-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Кіріспе


Патшалықтар туралы екінші жазба


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Дәуіт пайғамбардың Исраилге патшалық құруы баяндалған.

Дәуіт сырлас досы Жонатан мен оның әкесі Саул патшаның қаза тапқаны жайлы хабар алған соң, оларды жоқтап, Исраил әскерінің жеңілісіне де қатты қайғырады. Өзі шыққан Яһуда руына қайтып келгенде рубасылары Дәуітті елдерінің патшасы етіп тағайындайды.

Бес жылдан кейін Исраилдің өзге рулары да Дәуіттің патшалық билігіне мойынсұнады. Дәуіт елдің жаңа астанасы Иерусалимге Жаратқан Иенің Келісім сандығын алып келіп, мұнысымен Исраилдің шынайы Иесі — Құдай деп мойындайды. Өзі Құдайдың бағынышты қызметшісі ретінде Оның меншікті халқын басқарады. Жаратқан Ие Дәуітке жар болып, оған барлық жауларын жеңдіреді.

Патша Құдай Иенің жер бетіндегі тұрағы ретінде киелі үй салғысы келеді. Бірақ Құдай оған рұқсат бермей, Өзі Дәуітке тұрақты «үйін», яғни одан тарайтын әулетті, сыйлауға уәде береді. Оның әулеті мәңгі патшалық құратын болады деген уәде ғасырлардан кейін дүниеге келіп, ақыр заманда әділдікпен мәңгілік билік құратын Мәсіхке меңзейді.

Дәуіт Құдайдың жолымен жүргенмен, кейде ауыр күнә жасап, Құдайдың қаһарына ұшырайды. Теріс істеріне шын жүректен өкінген Дәуітті Жаратқан Ие кешіреді, бірақ күнәларының зардабынан патшаның өзі және Исраил халқы қатты азап шегеді. Соңында Жаратқан Ие Дәуіт пен халыққа мейірімділік танытып, тартуға тиісті жазаларын жеңілдетеді.

Дәуіт жазып қалдырған жырлары мен өсиет сөздерінде Құдайдың шексіз зор рақымын мадақтап, Оның болашақ үшін берген уәделеріне қатты қуанады. Пайғамбар мұнысымен Ханнаның мадақтау жырының негізгі мазмұнын қайталайды әрі толықтырады (Пат1 2:1-10; Пат2 23:1-5).

#### 1


Дәуітке жеткен суық хабар

1Сонымен Саул патша қаза тапқан еді.[*]

Ал Дәуіт амалектіктерді жеңгеннен кейін Сикеләг[*] қаласына қайта оралып, сол жерде екі күн болды. 2Үшінші күні Саулдың әскер қосынан біреу Сикеләгке келе қалды. Сол кісі қайғысының[†] белгісі[†] ретінде киімін жыртып, басына топырақ сеуіп алыпты. Ол Дәуіттің алдына келіп, жерге жығыла тағзым етті. 3Дәуіт:

— Қайдан келдің? — деп сұрағанда, ол:

— Исраилдік әскер қосынан келіп тұрмын. Жаудан қашып құтылдым, — деді.

4— Ал не жағдай болды, айтып берші!

— Жасақ ұрыс майданынан қашып, көбі сол жерде қаза тапты! Саул мен ұлы Жонатан да о дүниеге[†] аттанды. — 5Дәуіт осыны айтқан жігіттен:

— Саул мен Жонатанның өлгенін қайдан білесің? — деп сұрады. 6Сонда жігіт былай деді:

— Мен кездейсоқ Гелбуе қыратына барған едім. Қарасам, Саул сол жерде найзасына сүйеніп отыр екен. Жаудың соғыс күймелері мен атты әскері ентелеп, жетіп-ақ қалыпты. 7Артына қараған Саул мені көріп, қасына шақырды. Мен оған: «Тыңдап тұрмын», деп жауап бердім. 8Ол: «Сен кімсің?» деп сұрады. Мен: «Амалектікпін», дедім. 9Ол: «Қасыма кел де, мені өлтір! Жаным шықпай, қиналып жатырмын», деп бұйырды маған. 10Мен қасына барып, өлтіріп тастадым. Себебі құлап, ауыр жарақаттанған оның тірі қала алмайтынына көзім жетті. Содан мен басындағы тәжі мен білегіндегі алтын білезігін шештім. Уа, тақсыр ием[†], оларды осында өзіңізге алып келдім.

11Ал Дәуіт қатты қайғырып, үстіндегі көйлегінің өңірін қапсыра ұстап алды да, айыра жыртып жіберді. Қасындағы адамдары да осылай етті. 12Олар семсер жүзінен қаза тапқан Саул мен Жонатан үшін, Жаратқан Иенің[†] жасағы мен бүкіл Исраил елі үшін кешке дейін қайғыра жылап, ораза тұтты.

13Содан соң Дәуіт хабаршы жігіттен:

— Өзің қай жерліксің? — деп сұрады. Ол:

— Жат жұрттық кірменің ұлы, амалектікпін, — деді. 14Дәуіт оған:

— Сен қалайша шімірікпестен Жаратқан Иенің тағайындаған патшасына қол көтеріп өлімге қидың?! 15-16Өз обалың өзіңе.[*] Жаратқан Иенің тағайындаған патшасын өлтірдім деп өз аузыңмен айтып, үкіміңді өзің шығардың! — деді.

Содан ол сарбаздарының бірін шақырып алып: «Мынаны өлтір!» — деп бұйырды. Сарбаз келіп, бұйрықты жүзеге асырды.


Саул мен Жонатанды жоқтау

17Дәуіт Саул мен оның ұлы Жонатан туралы жоқтау айтты. 18Кейін «Садақ жыры» деп аталған осы жыр яһудалықтарға үйретілсін деп Дәуіт жарлық та шығарды. Ол «Яшардың кітабында»[*] жазылған.

Дәуіттің айтқан жоқтауы мынау еді:


19Уа, Исраил, қыраттарыңда сенің
Мерт болып жатыр мақтан тұтқан ерлерің!
Қалай қаза тапты жауынгерлерің!
20Ғат қаласына бұл хабарды айтпаңдар,
Ашқалон алаңында[*] да жар салмаңдар,
Філістір қыздары қуанып жүрмесін,
Құдайсыз қыздар мәз боп билемесін!


21Уа, Гелбуе таулары,[*] үстеріңе
Енді қайтып ешқашан шық түспесін,
Лайым жаңбыр да жаумасын жеріңе,
Егістіктерің еш өнім бермесін![*]
Өйткені өз қыраттарыңда қор болды
Қуатты жауынгерлердің қалқандары,
Енді қайтып Саулдың да қалқаны
Еш майланып-сыланбайтын болады.


22Жойылған жаудың төгілген қанынан,
Мықты дұшпандарының тәндерінен
Жонатанның садағы құр қайтпайтын,
Саулдың семсері де құртпай қоймайтын.


23Саул, ұлы Жонатан екеуі де
Сүйікті, сүйкімді өмірлерінде,
Ажырамаған олар өлімде де.
Бүркіттен бетер зымырай шүйілді,
Арыстаннан бетер күшті күресті!


24Уа, Исраил қыздары, қайғырыңдар,
Сендерге ал қызыл көйлек кигізген,
Алтынмен киімдеріңді көмкерткен
Саул марқұмды зар жылап жоқтаңдар!


25Батырлар шайқаста қалай қаза тапқан,
Қырат басында жатыр Жонатан!
26Жоқтаймын өзіңді, қайран бауырым,
Жанымдай жақсы көрген сырлас досым!
Мен үшін адал сүйіспеншілігің
Махаббатынан да артық әйелдің.


27Батырлардың қаза тапқандары-ай!
Елдерін қорғап көз жұмғандары-ай![*]

#### 2


Дәуіттің Яһуда еліне патшалық құруы

1Осыдан кейін Дәуіт Жаратқан Иенің[†] еркін білу үшін Одан:

— Яһуданың қалаларының біріне өрлеп баруым керек пе? — деп сұрады. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Иә, сол жерге бар!

— Қайсысына барайын? — Жаратқан Ие:

— Хебронға! — деп бұйырды.

2Сонымен Дәуіт екі әйелі: ізрелдік Ахиноғам мен кәрмелдік Набалдың жесірі Әбигелді ертіп алып, сол жаққа көшіп барды. 3Дәуіт қасында жүрген адамдарын да отбасыларымен бірге ілестіріп, бәрі Хебронның өзіне және маңындағы қалашықтарға қоныстанды. 4Сонда Яһуда руының адамдары келіп, Дәуітке май жағу рәсімін[†] жасап, оны Яһуданың патшасы етіп тағайындады.

«Ғилақадтағы Ябестің тұрғындары Саулдың мәйітін қабірге қойыпты»[*] деген хабар Дәуітке жетті. 5Сонда ол сол қалаға елшілерін жіберіп, оларға мына сәлемін жолдады: «Тақсыр иелеріңіз Саулға жақсылық жасап, сүйегін қабірге қойғандарыңыз үшін Жаратқан Ие сіздерді жарылқап, 6лайым Өзінің берік мейірімі мен сенімділігін көрсете берсін! Бұл істегендеріңізді мен де жақсылықпен қайтарамын. 7Сондықтан мықты да батыл бола беріңіздер! Тақсыр иелеріңіз Саул көз жұмды. Ал Яһуда руы мені өздерінің патшасы етіп тағайындады».


Ишбосеттің Солтүстік Исраилге патшалық құруы

8Алайда Саулдың қолбасшысы Нер ұлы Әбенир Саулдың тірі қалған ұлы Ишбосетті[*] ертіп алып, Иорданнан өтіп, Маханайымға барды. 9Сол қалада ол Ишбосетті Ғилақад, Ашур, Ізрел,[*] Ефрем, Бунямин және Исраилдің қалған аймақтарының үстінен патша етіп тағайындады.

10Саул ұлы Ишбосет Исраилге патшалық құра бастағанда жасы қырықта еді. Ол екі жыл билік жүргізді. Алайда Яһуда руы Дәуітті қолдап оған адал болды. 11Дәуіт Хебронда жеті жыл алты ай бойы Яһуда еліне патшалық құрды.


Яһуда мен Солтүстік Исраил жасақтарының шайқасы

12Бірде қолбасшы Әбенир Ишбосеттің жасақшыларын ертіп алып, Маханайымнан Гибеонға аттанды. 13Сарұяның ұлы Жоғаб та Дәуіттің сарбаздарымен бірге аттанып, оларды Гибеондағы хауыздың жанында кездестірді. Бір жасақ хауыздың бергі жағасына, екіншісі хауыздың арғы жағасына орнықты. 14Әбенир Жоғабқа:

— Бірқатар жас жігіттер алға шықсын, олар біздің алдымызда күш сынасып көрсін! — деп ұсынды. Жоғаб:

— Жарайды, шықсын! — деп келісті.

15Содан жігіттер орындарынан тұрып, алға шықты. Олар саналып, Бунямин руынан Саул ұлы Ишбосеттің атынан он екі, Дәуіттің сарбаздарынан да он екі болып бекітілді. 16Сынасқандардың әрқайсысы қарсыласының басынан шап беріп ұстап алып, қолындағы семсерін оның бүйіріне сұғып алды. Осылай екеуі де бірдей мерт болды. Сондықтан сол жер Хелқат-Хасурим (яғни Семсер жүзі майданы) деп аталып кетті. Ол Гибеон жақта орналасқан.

17Сол күні қиян-кескі шайқас болды. Дәуіттің сарбаздары Әбенирді және Солтүстік Исраилдің адамдарын жеңіп шықты.

18Сарұяның Жоғаб, Әбішай және Асахил есімді үш ұлы[*] да сол жерде болды. Олардың ішінде Асахил даланың ақбөкеніндей желаяқ болатын. 19Сол Асахил Әбенирдің соңына түсіп алып, не оңға, не солға бұрылмай өкшелеп қалмай қойды. 20Біраздан кейін Әбенир артына қарап,

— Бұл сенбісің, Асахил? — деп сұрады. Ол:

— Иә, бұл менмін, — деп жауап берді. 21Әбенир оған:

— Не оңға, не солға бұрылып, мына жас жігіттердің біріне бас салып, соның қару-жарағын олжала! — деп ұсынды. Бірақ Асахил тоқтамастан оның соңынан қалмады. 22Әбенир Асахилге тағы бір рет ескертіп:

— Менің соңыма түсуіңді доғар! Неге сені шауып өлтіруім керек? Олай істесем, ағаң Жоғабтың алдына не бетіммен барамын? — деді.

23Бірақ Асахил қалмай қойды. Сонда Әбенир найзасының сабын оның ішіне сұғып алып, сап оның арқасынан бір-ақ шықты. Ол құлап, сол жерде жан тапсырды. Асахил қаза тапқан жерге келгендердің бәрі де сонда тоқтай қалды.

24Ал Жоғаб пен Әбішай Әбенирдің соңына түсті. Күн батып қалғанда олар Гибеонның елсіз даласына бара жатқан жолдағы Гияхтың маңындағы Амма төбесіне жетті. 25Буняминдіктер Әбенирдің артына жиналып, бір топ құрып, төбе басына бекініп алды. 26Әбенир Жоғабқа дауыстап былай деді:

— Семсер қашанға дейін жалмай бермек? Мұның арты ащы қасіретпен бітетінін білмейсіз бе? Ағайындарыңның соңынан қууды тоқтатыңдар деп жасағыңа қашанғы бұйырмайсыз? — 27Жоғаб оған:

— Мәңгі тірі Құдайдың алдында шын айтамын: сіз осыны айтпағанда жасақ өз ағайындарын қуудан таң атқанда ғана бас тартқан болар еді![*] — деп жауап қайтарды.

28Содан Жоғаб керней тартып, жасақшыларына белгі[†] берді. Барлығы тоқтап, Солтүстік Исраилдің жасағын қудалап олармен соғысуын қойды. 29Әбенир мен оның адамдары сол түні бойы Иордан алқабындағы елсіз дала арқылы жүріп, өзеннен өтіп, Битрон жылғасының бойымен жүре отырып Маханайымға жетті.

30Жоғаб та Әбенирдің қуғынынан қайта оралды. Ол сарбаздарын бір жерге жинап түгендеді. Сонда ол Дәуіттің Асахилден басқа тек он тоғыз қызметшісінің ғана жоқ екендігін санап біліп алды. 31Бірақ Дәуіттің сарбаздары буняминдіктер мен Әбенирдің адамдарының үш жүз алпысының көзін жойған болатын. 32Жоғаб және қасындағылар Асахилдің мәйітін әкесінің Бетлехемдегі қабіріне қойды. Содан соң Жоғаб пен оның адамдары түні бойы жол жүріп, таң атқанда Хебронға жетті.


#### 3

1Бұдан кейін Саулдың әулеті мен Дәуіттің әулетінің арасында ұзаққа созылған соғыс болды. Дәуіттің күші барған сайын арта түсіп, ал Саулдың әулеті әлсірей берді.


Дәуіттің Хебронда туған ұлдары

2Хебронда Дәуіттің мына ұлдары дүниеге келді: тұңғышы — Амнон, оның шешесі ізрелдік Ахиноғам еді. 3Екіншісі — Хилеяба, ол кәрмелдік Набалдың жесірі Әбигелден[*] туды. Үшіншісі — Абессалом, оның шешесі Гешур[*] патшасы Талмайдың қызы Маха болатын. 4Төртінші ұлы — Адонияхтың шешесі Аггит, бесіншісі — Шафатияхтың шешесі Абитал, 5әрі алтыншысы — Ітерамның шешесі Дәуіттің өзге әйелі Әгла болды. Бұлардың бәрі Хебронда туды.


Дәуіт пен Әбенирдің бітімге келуі

6Саулдың әулеті мен Дәуіттің әулеті өзара соғысып жатқан кезде қолбасшы Әбенир Саулдың әулетінің арасында өз жағдайын күшейтумен айналысып жатты. 7Саулдың тірі кезінде Аях қызы Риспа есімді кәнизагы бар болатын. Бір күні Ишбосет Әбенирді:

— Сен неге әкем марқұмның кәнизагымен бірге болдың? — деп айыптады.[*] 8Ишбосеттің осы сөздеріне Әбенир қатты ашуланып былай деп жауап берді:

— Немене, мені Яһуданың жағына шығып кеткен иттің басы дейсің бе? Мен осы күнге дейін марқұм әкең Саулдың әулетіне, оның бауырлары мен достарына адалдық танытып өзіңді Дәуіттің қолына түсірмедім. Ал сен мені осы әйелге бола кінәлап отырсың! 9Жаратқан Ие[†] Дәуітке уәде еткенді мен жүзеге асырмасам, онда Құдай[†] мені жазалаған үстіне жазалай берсін! — 10Себебі патшалықты Саулдың әулетінен алуға, әрі солтүстіктегі Даннан оңтүстіктегі Бер-Шебаға дейінгі бүкіл Исраил мен Яһуданың үстінен Дәуіттің тағын орнатуға Жаратқан Ие Дәуітке ант етіп уәде берген еді ғой.

11Сонда Ишбосет сескеніп, Әбенирге әрі қарай сөз айта алмай қалды.


12Ал Әбенир Хебронда тұратын Дәуітке елшілерін жіберіп, оған мынадай ұсыныс жасады:

— Ел кімдікі болуға тиіс? Менімен келісім[†] жасассаңыз, бүкіл Исраилді сіздің жағыңызға шығаруға қол ұшымды беремін! — 13Дәуіт оған жауап беріп:

— Жақсы! Бірақ келісім жасамас бұрын менің бір шартымды орында. Менімен жүздесуге келгеніңде, өзіңмен бірге Саул қызы Михолды ала кел! Әйтпесе көзіме көрінбе! — деді.

14Дәуіт Саул ұлы Ишбосетке де елшілерін жіберіп, оған: «Маған өз әйелім Михолды қайтарып беріңіз. Оны алу үшін мен (қалыңмалдың орнына) жүз філістірдің көзін құртқан болатынмын»,[*] — деген талап қойды.

15Содан Ишбосет адам[†] жіберіп, Михолды Лаиш ұлы Палтиел есімді күйеуінен алғызды. 16Күйеуі көз жасын төгіп зар жылап Бахуримге дейін артынан қалмай еріп келді. Сол жерде Әбенир оған кездесіп: «Үйіңе қайт!» — деп бұйырды. Сонда ғана ол үйіне қайта оралды.


17Сол екі арада Әбенир Солтүстік Исраилдің рубасыларына мынадай сәлем жіберді: «Біраз уақыттан бері сіздер Дәуіттің өздеріңе патша болғанын қалап келесіздер. 18Ал енді, соны жүзеге асырыңыздар. Жаратқан Ие: «Мен қызметшім Дәуіт арқылы Өзімнің халқым Исраилді філістірлердің және басқа да жауларының қолынан құтқарамын!» деп Дәуітке уәде етті емес пе!»[*]

19Әбенир буняминдіктермен де жеке сөйлесті. Содан соң ол бүкіл Солтүстік Исраилдің әрі Бунямин руының не деп шешкенін Дәуітке оңаша жеткізу үшін Хебронға барды. 20Әбенир өзінің жиырма адамын ертіп, Хеброндағы Дәуітке келгенде, Дәуіт оның және қасындағы адамдарының құрметіне қонақасы берді. 21Әбенир Дәуітке ұсыныс жасап былай деді: «Мен сапарға шығып, бүкіл Исраил халқын сізге, патша иеме, жинап берейін. Олар сізбен келісім жасамақ. Сонда өзіңіз қалаған елдің үстінен билік жүргізе алатын боласыз». — Бұдан кейін Дәуіт оны еркіне жіберіп, Әбенир аманшылықпен кері қайтты.


Жоғабтың Әбенирге қастандық жасауы

22Ал Дәуіт Әбенирді аман-есен қайтарып жіберген кезде Жоғаб Дәуіттің қызметшілерін бастап, жорықтан мол олжамен Хебронға қайтып келе жатты. 23Жоғаб пен оның бүкіл сарбаздар тобы қалаға жеткен соң, біреу Жоғабқа Нер ұлы Әбенирдің патшаға келгендігі және патшаның оны еркіне жіберіп, Әбенирдің тыныштықпен кетіп қалғандығы туралы айтып берді.

24Сонда Жоғаб патшаға барып: «Бұл істегеніңіз қалай? Әбенир сізге келіп, ал сіз оны еркіне жібере салғаныңыз не? Енді ол кетіп қалыпты! 25Нер ұлы Әбенирдің қандай адам екенін білесіз ғой. Ол сізді алдап, тек қайда барып, не істеп жүргеніңіздің бәрін біліп алу үшін ғана келді емес пе?!» — деп риза еместігін білдірді.

26Содан Жоғаб Дәуіттің қасынан шығып, Әбенирдің артынан қуғыншылар жіберді. Олар оны Сира құдығының маңында қуып жетіп, кері қайтарды. Ал Дәуіт бұл туралы ештеңе де білген жоқ. 27Әбенир Хебронға қайтып келгенде, оңаша бір жерде сөйлесемін деп Жоғаб оны қала қақпасының бір қалтарысына алып шықты. Кенеттен оның ішіне семсерін кірш еткізіп сұғып алды. Әбенир Жоғабтың бауыры Асахилдің қанын төккені үшін[*] сол жерде осылай мерт болды.

28Бірақ Дәуіт кейін осы оқиға туралы естігенде наразылығын білдіріп былай деді: «Жаратқан Иенің алдында Нер ұлы Әбенирдің төгілген қанына өзім де, патшалығым да еш кінәлі емеспіз! 29Кінә Жоғаб пен оның әкесінің бүкіл әулетінің мойнына жүктелсін! Бұдан былай Жоғабтың әулетінен денесінен ірің ағатын немесе алапеспен ауыратын, ақсақ-тоқсақ, не біреудің семсерінен өмірі қиылатын, не тамаққа тапшылықтан көз ашпайтын адам ешқашан үзілмесін!»

30Себебі Жоғаб пен оның інісі Әбішай туған інілері Асахилді Гибеондағы шайқаста өлтіргені үшін Әбенирдің көзін қастандықпен құртқан еді.

31Дәуіт Жоғаб пен оның қасындағы барлық адамдарға бұйрық беріп:

— Көйлектеріңнің өңірін айыра жыртып, азалы киім киіп, Әбенирді жоқтаңдар! — деді. Оның мәйіті қабірге апарылғанда, Дәуіт патшаның өзі соңынан жүрді. 32Әбенир Хебронда қабірге қойылғаннан кейін, патша қабірдің жанында дауыс көтеріп Әбенирді жоқтап жылады. Сонда бүкіл халық та жылады.

33Патша Әбенирге былай деп жоқтау айтты:


«Әбенир неге надандай жан тапсырды?
34Ешкім қолдарыңды да байламады,
Аяқтарыңды да бұғауламады,
Залым біреуді жойғаны сияқты
Қастандықпен сені өлтіріп тастады!»


Сонда бүкіл халық тағы да Әбенирді жоқтады.

35Дәуіт сол күні тамақ ішуден бас тартты. Ал халық Дәуітке келіп, оны наннан ауыз тисін деп қолқалай бастады. Бірақ Дәуіт: «Күн батқанға дейін нан жеп не басқа тамақ ішсем, Құдай мені жазалаған үстінен жазалай берсін!» — деп ант еткен еді.

36Халықтың барлығы мұны көріп, риза болды. Расында патшаның істегенінің бәрі де халыққа ұнады. 37Осылайша сол күні бүкіл Яһуда халқы мен күллі Исраил елі Нер ұлы Әбенирдің өліміне Дәуіт патшаның еш қатысы болмағанын ұқты. 38Патша өз нөкерлеріне тіл қатып былай деді: «Бүгін Исраилдің ұлы басшысы көз жұмды, соны түсінбейсіңдер ме? 39Мен май жағу рәсімінен[†] өтіп патша болып тағайындалсам да, бүгін әлсізбін. Сарұяның осы ұлдары мен үшін тым қатыгез болып тұр. Жаратқан Ие зұлымдық істеген адамға сонысына сәйкес жазасын тартқызсын!»[*]

#### 4


Солтүстік Исраилдің патшасы Ишбосеттің өлімі

1Саул ұлы Ишбосет өзінің қолбасшысы Әбенирдің Хебронда қаза тапқанын естігенде, жігері құм болды. Бүкіл Солтүстік Исраил халқы да абыржып, үрейленді. 2Ишбосеттің сарбаздар топтарының екі басшысы болатын. Бағанах пен Рехап есімді олар бегероттық Риммон деген буняминдік адамның ұлдары еді. Бегерот қаласы да Бунямин руына жатады деп саналатын.[*] 3Себебі Бегероттың бұрынғы тұрғындары кезінде Гитаимге қашып кеткен болатын. Олар осы күнге дейін сол жерде жат жұрттық кірмелер ретінде тұрып жатыр.


4Ал Саулдың тұңғыш ұлы Жонатанның Мепібосет есімді бір ұлы ғана бар еді. Ол екі аяғынан майып мүгедек болатын. Себебі Саул мен Жонатанның қаза болғандары[*] туралы суық хабар Ізрелден жеткенде, бағушы әйел бес жастағы Мепібосетті көтеріп алып, қаша жөнелді. Әйел асығыс жүгіргенде, бала құлап түсіп, содан ақсақ болып қалған еді.


5Бегероттық Риммонның әлгі екі ұлы Рехап пен Бағанах жолға шығып, күн ыстық болып тұрған түс мезгілінде Ишбосет патшаның сарайына жетті. Патша ұйықтап жатқан болатын. 6Екі ағайынды жігіт бидайды електен өткізіп отырып, қалғып кеткен күзетші әйелдің қасынан білдірмей өтті.[*] 7Олар Ишбосет патша өзінің ұйықтайтын бөлмесінде төсегінде демалып жатқан кезде сарайға кіріп, оны өлтіріп, басын шауып тастады. Басты өздерімен бірге алып кетті, содан Иордан алқабындағы елсіз даланың жолымен түні бойы жүрді. 8Екі жігіт Ишбосеттің басын Хеброндағы Дәуіт патшаға алып барып, оған:

— Міне, сіздің жаныңызды алмақ болған қас жауыңыз Саул ұлы Ишбосеттің басы! Бүгін Жаратқан Ие[†] Саул мен оның әулетінен патша иемнің кегін алды! — деді. 9Бірақ Дәуіттің Риммонның ұлдары Рехап пен Бағанахқа берген жауабы мынау болды:

— Менің жанымды барлық жауларымнан аман сақтап келген мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: 10Сикеләгке қасыма келіп, жайлы хабар жеткіземін деп ойлап, «Саул өлді!» деген адамды мен ұстап алып, өлтірттім. Менің оның әкелген хабарына берген сыйым сол болды.[*] 11Ендеше әділ адамды өз үйінде, өз төсегінде жатқан жерінде өлтірген арам пиғылды сендерден оның төккен қанының құнын талап етуім сөзсіз емес пе? Жер бетінен сендердің көздеріңді құртпаймын ба?!

12Дәуіт қасындағы жігіттеріне бұйрық беріп, олар екі қылмыскерді өлтіріп, аяқ-қолдарын шауып тастап, мәйіттерін Хеброндағы хауыздың жанына іліп қойды. Ал Ишбосеттің басын олар Хеброндағы Әбенирдің қабіріне апарып қойды.

#### 5


Дәуіттің бүкіл Исраилге патшалық құруы

1Кейінірек Исраилдің барлық руларының өкілдері Хеброндағы Дәуіттің қасына келіп, оған былай деді: «Сөзімізге құлақ сала көріңіз: сіздің ет жақын туыстарыңызбыз. 2Біраз уақыт бұрын, Саул патшалық құрған кезде бүкіл Исраилді жорыққа бастап жүрген өзіңіз болатынсыз! Жаратқан Ие[†] де сізге: «Менің халқым Исраилді бағатын әрі Исраил еліне басшылық ететін сен боласың» деп айтқан».[*]

3Осылай Исраилдің күллі рубасылары Дәуіт патшаға келіп, ол солармен Хебронда Жаратқан Иенің алдында келісім[†] жасады. Олар Дәуітке май жағу рәсімін[†] орындап, оны Исраилдің патшасы етіп бекітті.

4Патшалық құра бастаған кезде Дәуіттің жасы отызда еді. Ол қырық жыл бойы билік жүргізді. 5Дәуіт Хебронда Яһуда елін жеті жыл алты ай, әрі Иерусалимде бүкіл Исраил мен Яһуданы отыз үш жыл басқарды.


Жаңа астана Иерусалим

6Бір күні патша мен оның жасақшылары Иерусалимге аттанып, сол қалада тұрған ебустіктерге шабуыл жасамақшы болды. Ал ебустіктер: «Дәуіт бұл қалаға кіре алмайды», — деп ойлап, оны мазақтап: «Мұнда ешқашан кірмейсің! Кіре қалсаң, соқырлар мен ақсақтардың өздері-ақ сені қуып жібереді!» — деді. 7Алайда Дәуіт Сион төбесіндегі қорғанды басып алып үлгерді; ол қазір «Дәуіттің шаһары» деп аталады.

8Сол күні Дәуіт: «Кімде-кім ебустіктерді шабуылдаймын десе, құдық арқылы[*] қалаға кіріп, Дәуіттің жаулары — сол «ақсақ та соқыр» ебустіктерге бас салсын!» — деген еді. «Соқыр мен ақсақ сарайға кірмес» деген мәтел осыған байланысты пайда болды.

9(Сонымен Дәуіттің адамдары су құбырымен өрмелеп, қамалға кіріп, оны жаулап алды.) Дәуіт қорған ішіне орналасып алып, оны «Дәуіттің шаһары» деп атады. Кейін ол соның саты тәрізді беткейінен бастап[*] ішке қарай айнала үйлер де салдырды.

10Әлемді Билеуші Құдай[†] — Жаратқан Ие оған жар болғандықтан, Дәуіт барған сайын күшейе түсті. 11Тир[*] патшасы Хирам Дәуітке елшілерін, сондай-ақ самырсын бөренелерін, ағаш[†] ұсталары мен тас қалаушыларын да жіберді. Осы мамандар Дәуітке сарай салып берді.

12Сонда Дәуіт Исраилдің үстінен патша болуға өзін Жаратқан Иенің бекіткенін, әрі халқы Исраилдің игілігі үшін Дәуіттің патшалық мәртебесін көтергенін түсінді.

13Хеброннан көшіп келіп, Иерусалимде орныққаннан кейін Дәуіт тағы бірнеше кәнизак пен әйел алып,[*] көбірек ұл-қыз сүйді. 14Оның Иерусалимде дүниеге келген балаларының аттары мыналар: Шаммуа, Шобаб, Натан, Сүлеймен, 15Ипхар, Әлишуа, Непек, Япияқ, 16Әлишама, Әлияда, Әлипәлет.


Дәуіттің елді філістірлердің қолынан азат етуі

17Дәуіттің бүкіл Исраилдің үстінен патша болып тағайындалғанын естіген соң, барлық філістір жасақшылары Дәуітті іздеуге шықты. Бұл туралы хабар алған Дәуіт астананы тастап, бекінуге ыңғайлы ылдиға қарай кетті. 18Ал філістірлер Рефаим аңғарына[*] жетіп, жан-жаққа жайылып тонады. 19Дәуіт Жаратқан Иеден:

— Філістірлерге қарсы өрлеп шығайын ба? Оларды жеңіп шығуыма қол жеткіздіресің бе? — деп сұрады. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Өрлеп шық! Мен філістірлерді ешбір шүбәсіз сенің қолыңа тапсырамын!

20Сонымен Дәуіт Бағал-Перасимге барып, оларды сол жерде күйрете жеңді. Ол: «Су тасқыны өз жолындағының бәрін жайпайтынындай, Жаратқан Ие де алдымдағы жау саптарын бұзып-жарды!» — деді. Сондықтан сол жер Бағал-Перасим («Иенің бұзып-жарғаны») деп аталып кетті. 21Філістірлер қашқанда сол жерге өздерінің табынатын тәңірсымақтарын тастап кеткен еді. Дәуіт пен оның сарбаздары сол мүсіндерді бірге ала кетті.[*]

22Ал філістірлер тағы да өрлеп келіп, Рефаим аңғарында шашырай орналасты. 23Дәуіт Жаратқан Иенің еркін сұрағанда, Оның жауабы мынау болды: «Оларға тікелей қарсы аттанбай, айналып өтіп, арт жағынан тұт[*] ағаштарының алдынан кенеттен тап бер! 24Сен тұт ағаштарының үстінен басқан қадамдардың дыбысын[*] естіген кезде қозғал! Бұл, Жаратқан Иенің філістірлердің жасағын шабу үшін сенің алдыңа шыққанын білдіреді».

25Жаратқан Ие нені бұйырса, Дәуіт дәл солай істеп, філістірлерді Гибеоннан[*] тіпті Гәзерге[*] дейін қырып-жойды.

#### 6


Дәуіттің Келісім сандығын Иерусалимге әкелуі

1Кейін Дәуіт қайтадан Исраилдің күллі таңдаулы ерлерін — отыз мың адамды жинап алды. 2Барлығы Құдайдың Келісім сандығын[†] Иерусалимге алып келуге Яһудадағы Бағалаға[*] қарай аттанды. Сандық Әлемнің Иесіне[†] бағышталған еді; Оның жер бетіндегі тағы (сандық қақпағындағы) екі керуб мүсінінің үстінде орналасқан.[*] 3-4Дәуіт пен оның адамдары Құдайдың сандығын жаңа арбаға орнатып, Абинадаптың төбе басындағы үйінен[*] алып шықты. Абинадаптың екі ұлы Ұза мен Ахио Құдайдың сандығы орналасқан арбаны бастап алып жүрді. Алдында жүрген Ахио болды. 5Дәуіт пен бүкіл Исраил халқы Жаратқан Иенің[†] алдында жан сала би билеп, шырша ағашынан[†] жасалған әр түрлі аспаптарда, жетіген, шертер, даңғыра, шыңдауыл, асатаяқтарда ойнап, қуана әндетіп келе жатты.[*]

6Салтанатты шеру Нахонның астық бастыратын қырманына жеткен кезде, өгіздер сүрініп, сандық шайқалды. Құлап қалмауы үшін Ұза қолын созып, Құдайдың сандығын ұстай қалды. 7Сонда Жаратқан Иенің қаһары Ұзаға қарсы лап етті. Еркінсіп сандыққа қолын тигізгені үшін Құдай[†] оны жазалап, Ұза сол бойда Құдайдың сандығының қасында жан тапсырды.[*]

8Жаратқан Иенің қаһары Ұзаға «бұзып-жара» төгілгендіктен, Дәуіт қатты абыржып қайғырды.[†] Сол себепті осы жер бүгінге дейін Пәрес-Ұза («Ұзаны бұзып-жарған») деп аталып келеді. 9Дәуіт сол күні: «Жаратқан Иенің сандығы қасыма қалайша келе алады?» — деп уайымдап Жаратқан Иеден қорықты. 10Сондықтан ол Жаратқан Иенің сандығын өзінің шаһарына әкелгісі келмей, ғаттық Ғабит-Едомның[*] үйіне апарып қойды. 11Сонымен Жаратқан Иенің сандығы үш ай бойы сол үйде қалды, әрі Жаратқан Ие Ғабит-Едомды және оның бүкіл үй ішін жарылқады.


12Сонда Дәуіт патшаға: «Құдайдың сандығының арқасында Жаратқан Ие Ғабит-Едом мен оның барлық иелігіне ақ батасын қондырды!» — деген хабар жетті. Содан Дәуіт барып, Құдайдың сандығын салтанатпен қуана-қуана өзінің шаһарына алып келді.

13Жаратқан Иенің Келісім сандығын алып жүрушілер алты қадам жасаған сайын, Дәуіт бір жас бұқа мен бір семіз тоқтыны[*] құрбандыққа шалғызып отырды. 14Ақ бәтестен тігілген көйлек[*] киіп алған өзі Жаратқан Иенің алдында жан сала би билеп жүрді. 15Осылайша Дәуіт пен бүкіл Исраил халқы қуанышпен айқай сала, кернейлетіп Жаратқан Иенің сандығын Иерусалимге алып келе жатты.

16Жаратқан Иенің сандығы Дәуіттің шаһарына кіре бастағанда, оның әйелі Саул қызы Михол[*] терезеден қарап тұрған еді. Дәуіт патшаның Жаратқан Иенің алдында секіріп, би билеп жүргенін көріп, Михол оны іштей менсінбеді.


17Осылай Жаратқан Иенің Келісім сандығы әкелініп, Дәуіт арнайы тігіп қойған шатырдың ішіне орнатылды. Содан соң Дәуіт күнәнің құнын өтеу құрбандықтарын және ризашылық құрбандықтарын шалғызып, Жаратқан Иенің алдында өртетіп ұсынды. 18Соларды ұсынып болғаннан кейін Дәуіт халыққа Әлемнің Иесінің атымен бата берді. 19Патша күллі халыққа, еркек болсын, әйел болсын, жиналған исраилдіктердің әрқайсысына бір-бір қалаш наннан, бір кесек қақталған еттен[*] және бір қадақ мейізден үлестіріп берді. Содан соң жұрт үйлеріне тарап кетті.


20Дәуіт енді өз отбасына бата берейін деп сарайына қайтып келгенде, Саул қызы Михол алдынан шығып, былай деді:

— Бүгін Исраил патшасының дәрежесі қаншама өсті! Ол нөкерлерінің, күңдерінің алдында арсыз да әдепсіз әлдекімге ұқсап шапансыз жүрді! — 21Дәуіт жауап қайтарып:

— Мен би билегенде, Жаратқан Иенің алдында биледім! Ол мені әкеңнің және оның барлық әулетінің орнына таңдап алып, өз халқы Исраилдің басшысы етіп қойды. Содан мен Жаратқан Иенің алдында көңілді ән айтып би билеймін. 22Мен өзімді бұдан бетер төмендетемін, өз көз алдымда төмен боламын. Ал сен айтып отырған күңдердің алдында сыйға бөленемін, — деді.

23Бұдан кейін Саул қызы Михол өле-өлгенше бала таппады.

#### 7


Құдайдың Дәуітпен жасаған Келісімі

1Сонымен Дәуіт патша сарайына орнығып алды. Жаратқан Ие[†] оған айналасындағы барлық жауларынан тыныштық сыйлады. 2Сол тұста патша Натан пайғамбарға:[†]

— Міне, мен самырсыннан салынған сарайда[*] тұрып жатырмын, ал Құдайдың сандығы жай шатырда ғана тұр! — деді. 3Натан:

— Ойыңыздағыны түгелдей жүзеге асырыңыз, себебі Жаратқан Ие сізге жар болады, — деп жауап берді.

4Бірақ сол түні Жаратқан Ие Натанға сөзін арнап былай деді: 5«Қызметшім Дәуітке барып, оған хабарымды жеткіз: Жаратқан Ие мынаны айтады: Жер бетіндегі тұрағым болу үшін сен Маған арнап үй салмақсың ба? 6-7Мен Исраил халқын Мысырдан бастап алып шыққан кезден бері осы күнге дейін мықты салынған үйде тұрмай-ақ келе жатырмын ғой. Бүкіл Исраил халқымен бірге бір мекеннен екіншісіне көшіп-қонып жүргенімде араларында бір шатырда, яғни кездесу шатырында, тұрып келемін. Сонда Мен халқым Исраилді басқаруға тағайындаған рубасыларына[*] ешқашан: «Неге Маған арнап самырсыннан киелі[†] үй салғызбадыңдар?!» деп шағымданған емеспін.

8Ал енді, қызметшім Дәуітке былай де: Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Сені қой бағып жүрген жайылымнан таңдап алып, халқым Исраилдің басшысы болуға тағайындаған Менмін! 9Қайда барсаң да, саған жар болып, өзіңе қарсы шыққан күллі жауларыңды құртып жүрдім. Сенің атыңды шығарып, жер бетіндегі ең ұлы адамдар іспетті даңқты қыламын. 10Мен өз халқым Исраил үшін тұрақты орын дайындап, оларды сол жерге қоныстандырамын. Осы мекендерінде халқым тыныш өмір сүріп, бұдан былай ешкім оларды қорқытып, мазаламайтын болады. Зұлымдар оларға бұрынғыдай зорлық-зомбылық жасамайды. 11Мен халқымды басқаратын билер[*] тағайындаған заманнан бері де жауыздар солай істеулерін жалғастырып келеді. Ал енді Мен саған барлық жауларыңнан тыныштық сыйлаймын.

Жаратқан Ие саған тағы мынаны да айтады: Оның Өзі сенің шаңырағыңды бекітіп, әулетіңе де патшалық билік құрғызбақ![*] 12Күндерің тамамданып, ата-бабаларыңның қасына жөнелгеніңде[*] Мен артыңнан бір ұрпағыңды: өз ұлдарыңның біреуін тағайындап, оның патшалық билігін нығайтамын. 13Менің есіміме арнап киелі үйді салатын сол болмақ. Оның патшалық тағын мәңгілікке орнатамын.[*] 14Мен оған Әке боламын, ал ол Менің рухани ұлым[†] болады.[*] Егер ол жамандық істесе, оны басқа адамдар арқылы, олардың таяқтары арқылы жазалаймын. 15Мен өзіңнен бұрынғы Саулдан оған деген рақымымды алып қойдым,[*] бірақ сенің ұлыңнан рақымымды ешқашан алмаймын. 16Сенің үйің мен патшалығың Менің көз алдымда[*] мәңгілікке нығаяды, ұрпақтарыңның патшалық тағы дәйім тұрақты болмақ».

17Жаратқан Ие аян беріп айтқан осы сөздерінің бәрін Натан пайғамбар Дәуітке айтып берді.


Дәуіттің Құдайға шүкірлік айтқан мінажаты

18Сонда Дәуіт (киелі шатырға) кіріп,[*] Жаратқан Иенің алдында отырып былай деді: «Уа, Жаратушы Тәңір Ие, мені осылай дәріптейтініңдей менің өзім, шыққан әулетім соншама кімбіз? 19Бірақ бұл Сен үшін әлі де аз болып көрінді, о, Жаратушы Тәңір Ием[†]. Сен алдыңдағы пендеңнің[*] келер ұрпақтарының болашағы туралы да айтып бердің. Әлде Сен әдетте адам[†] баласына осылай әрекет етесің бе? Уа, Жаратушы Тәңір Ием, 20Дәуіт Саған тағы не айта алады? Өзіңнің қызметшіңді жақсы білесің ғой. О, Жаратушы Тәңір Ием, 21өз уәдең мен еркіңе сай, Сен осы ұлы істердің бәрін орындап, оны алдыңдағы пендеңе білдірдің.

22Сен қандай ұлысың, уа, Жаратушы Тәңір Ием! Өз құлақтарымызбен естіген барлық хабарымыз бойынша Саған тең келетін ешкім де жоқ, Сенен басқа құдай[†] да жоқ. 23Сенің халқың Исраил сияқты жер бетінде қандай басқа халық бар еді? Себебі Сен, уа, Құдай, оны меншікті халқың болу үшін таңдап, Мысырдан азат етіп, көшіріп алдың. Олардың алдарында жүріп, ұлы кереметтер,[†] үрей туғызатын ғажап істер жасай отырып, (Саған мойынсұнбайтын) бөтен ұлттар мен олардың тәңірлерін уәделі елден қуып шықтың.[*] Бұл істеріңмен Сен өз есіміңнің даңқын асырдың.[*] 24Осылай Исраилді әрдайым меншікті халқың болуға Өзің үшін бекітіп қойдың, уа, Жаратқан Ие, әрі олардың ғибадат ететін Құдайы болдың.

25Ал енді, о, Құдай Ием, Өзіңнің осы қызметшің және оның әулеті туралы берген сөзіңді барлық уақытқа бекітіп, уәдеңді орындайтын бола гөр. 26Содан адамдар: «Әлемнің Иесі — шынымен Исраилдің үстінен қарайтын Құдай!» деп, әрдайым Сенің атыңның даңқы шығады және қызметшің Дәуіттің әулеті Сенің алдыңда нық тұрады.

27Уа, Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, Сен «шаңырағыңды бекітемін»[*] деп маған ашық білдірдің. Сол себепті қызметшіңнің осылайша мінажат етуге[†] батылы барды. 28Уа, Жаратушы Тәңір Ием, Сен Құдайсың, Сенің сөздерің ақиқат. Осы қызметшіңе сол игіліктерді уәде еттің. 29Сонымен енді пендеңнің әулетін әрқашан өз алдыңда жалғаса берсін деп жарылқай гөр. Уа, Жаратушы Тәңір Ием, осыны Өзің айтқандықтан, Сенің ақ батаңмен пендеңнің әулеті ұдайы жарылқанатын болады».

#### 8


Дәуіт патшаның жеңістері

1Біраз уақыт өткеннен кейін Дәуіт філістірлерге шабуыл жасап, оларды өзіне бағындырды. Содан ол елдерінің басты қаласын[*] філістірлердің қолынан тартып алды. 2Дәуіт моабтықтарды да жеңді. Оларды жерге жатқызып, арқанмен өлшеді. Арқанның екі рет өлшеуімен алынғандар өлімге кесіліп,[*] толық бір рет өлшеумен алынғандар тірі қалды. Сонымен моабтықтар Дәуітке құлдық ұрып, оған алым-салық төлейтін болды.

3Бірде Дәуіт Евфрат өзенінің жағасындағы билігін қалпына келтіруге аттанып, Соба елінің патшасы Рехоб ұлы Ададәзерге[*] шабуыл жасап, оны жеңіп шықты. 4Сонда Дәуіт оның бір мың жеті жүз аттылы және жиырма мың жаяу жасақшысын қолға түсірді. Дәуіт жаудың соғыс күймелеріне жегілетін барлық жылқылардың тілерсектерін қиып тастап, жүз соғыс күймесіне жетерлік аттарды ғана аман қалдырды.

5Соба патшасы Ададәзерге дамаскілік арамалықтар[†][*] көмекке келген кезде Дәуіттің жасағы олардың жиырма екі мың жауынгерін қырып салды. 6Содан Дәуіт Дамаск қаласы мен оның айналасына өз қарауылдарын орналастырды. Осылай арамалықтар Дәуітке құлдық ұрып, оған алым-салық төлейтін болды. Дәуіт қайда барса да, Жаратқан Ие[†] оны қолдап-қорғап, жеңіске жеткізіп отырды.

7Дәуіт Ададәзердің нөкерлерінің алтын жалатқан қалқандарын жинап, Иерусалимге алып келді. 8Ададәзердің қол астындағы Бета мен Беротай деген екі қаладан Дәуіт патша өте көп мөлшерде қола олжалап алды.


9Хамат патшасы Тоу[*] Дәуіттің Ададәзердің бүкіл әскерін жеңгенін естігенде, 10өз ұлы Жорамды Дәуіт патшаға жіберіп, жеңісімен құттықтаған сәлемін жолдады. Себебі Ададәзер Тоу патшамен жауласып жүрген болатын. Жорам Дәуітке күміс, алтын, қоладан жасалған бұйымдарды ала келіп, сыйға тартты. 11Дәуіт патша осы заттарды Жаратқан Иеге бағыштады. Ол бұрынырақ жеңген барлық елдерден: 12Едом,[*] Моаб, аммондықтар, філістірлер және амалектіктер елдерінен алынған күміс пен алтынды, әрі Соба патшасы Рехоб ұлы Ададәзерден түскен олжаны да осылай Жаратқан Иеге арнаған болатын.

13Осылай Дәуіттің атағы кеңінен жайылды. Сол жорықтан қайта оралған соң, ол Тұзды аңғарда он сегіз мың едомдықты[*] жеңіп шықты. 14Дәуіт Едом еліне қарауылдарын орналастырып, халықтың барлығы оған бағынышты болды. Дәуіт қайда барса да, Жаратқан Ие оны қолдап-қорғап, жеңіске жеткізіп отырды.


Патшаның уәзірлері, нөкерлері және патшазадалары

15Дәуіт бүкіл Исраилге билік жүргізіп, күллі халықтың арасында заңдылық пен әділдікті жүзеге асырды. 16Сарұяның ұлы Жоғаб — әскер қолбасшысы, Ахилуд ұлы Жосапат[*] — уәзір әрі жылнамашы,[*] 17Ахитұб ұлы Садық пен Абиятар ұлы Ахимәлік — діни қызметкерлер,[†] Сераях — хатшы, 18әрі Еходай[*] ұлы Бенаях — кереттік және пелеттік[*] ұлан бөлімдерінің қолбасшысы болды. Дәуіттің ұлдары да патшаның қызметінде тұрды.[*]

#### 9


Дәуіттің марқұм досының ұлына зор мейірім көрсетуі

1Бір күні Дәуіт: «Саулдың әулетінен тірі қалған біреу бар ма екен? Мен Жонатан үшін оған мейірім көрсетейін!» — деп сұрастырды. 2Кезінде Саулдың сарайында Сиба есімді бір қызметшісі болған еді. Дәуіт соны шақыртып:

— Сен Сибасың ба? — деп сұрады. Ол:

— Иә, тақсыр, сіздің құлыңызбын, — деп жауап қатты. 3Патша:

— Саулдың әулетінен бірде-бір жанның тірі қалмағаны ма? Мен соған Құдайдың берік мейірімін көрсеткім келеді, — деді. Сиба:

— Жонатанның ұлдарының біреуі әлі де бар. Ол екі аяғы майып болған ақсақ,[*] — деп жауап берді.

4-5— Ол қайда?

— Лодыбардағы Әмиел ұлы Махырдың үйінде тұрып жатыр.

Патша Махырдың үйіне кісілерін жіберіп, сол адамды қасына алдыртты.

6Оның есімі Мепібосет еді, ол Жонатанның ұлы, Саулдың немересі еді. Мепібосет Дәуіттің алдына келе салысымен басын жерге дейін иіп тағзым етті. Дәуіт оған тіл қатып:

— Мепібосет! — деді. Ол:

— Сіздің құлыңызбын, тақсыр, — деп жауап берді. 7Дәуіт:

— Қорықпа! Әкең Жонатан үшін мен саған ұдайы мейірім көрсететін боламын. Атаң Саулдың мал-мүлкін саған қайтарамын. Сен әрдайым менің дастарқанымнан тамақ жейтін боласың, — деді. 8Мепібосет басын иіп: «Тақсыр ие, мен сұрауы жоқ иттің өлімтігі іспеттімін.[*] Сіздің маған сондай мейірім көрсетуіңізге еш лайықты емеспін!» — деді.

9Содан Дәуіт Саулдың қызметшісі Сибаны қасына шақыртып:

— Саул мен оның әулетіне тиісті мал-мүлікті иеңнің немересінің қолына тапсырдым. 10Сен өзің, ұлдарың және қызметшілерің оның жерін өңдеп, қожайындарыңның кірісі болсын деп өнімін жинап отырыңдар! Бірақ иелеріңнің немересі Мепібосеттің өзі тамағын менің дастарқанымнан ішіп-жейтін болады, — деп бұйырды. Сибаның он бес ұлы мен жиырма қызметшісі бар болатын. 11Сиба:

— Уа, патша ием[†], алдыңыздағы пендеңізге берген бұйрығыңызды түгелдей орындаймын, — деп жауап берді.

Бұдан былай Мепібосет патшаның бір ұлы іспетті Дәуіттің дастарқанынан тамақтанатын болды. 12Мепібосеттің Миха деген кішкентай ұлы бар еді.

Сонымен Сибаның бүкіл үй іші Мепібосетке қызметші болды, 13ал екі аяғы майып Мепібосеттің өзі Иерусалимде тұрып, патшаның дастарқанынан тамақтанып жүрді.

#### 10


Шабуылдаған Аммон мен Арама жасақтарының күйретілуі

1Біраз уақыт өткеннен кейін Аммон халқының патшасы Нахаш[*] қайтыс болып, оның ұлы Анон орнын басып патшалық құрды. 2Дәуіт: «Әкесі Нахаштың маған жақсылық жасағанындай, мен де оның ұлы Анонға жақсылық жасайын», — деп ойлады. Содан ол әкесінің қазасына көңіл айту үшін Анонға қызметкерлерін жіберді. Алайда елшілері Аммон еліне жеткенде, 3аммондық әміршілер[†] патша иелері Анонға күдіктерін білдіріп былай деді: «Дәуіт мына адамдарын шынымен көңіл айтып, әкеңізге құрмет көрсету үшін жіберіп отыр деп ойлайсыз ба? Ол қызметкерлерін қаланы барлап, жақсылап біліп алу үшін сізге жіберіп отыр емес пе? Кейін ол әскерімен келіп, астан-кестенін шығармақшы!»

4Сонда Анон Дәуіттің қызметкерлерін тұтқындап, әрқайсысының сақалын жартысына дейін қырқып, шапандарын белдеріне дейін қысқартып қиып тастады. Мұнан кейін оларды кері қайтарып жіберді. 5Бұл туралы хабар Дәуіттің құлағына жеткенде, ол қатты масқараланған елшілерінің алдарынан хабаршыларын жіберіп, оларға: «Сақалдарың өскенше Иерихонда қала тұрыңдар! Содан кейін қайтып келерсіңдер!» — дегенді айтқызды.


6Аммондықтар Дәуітті өздеріне қарсы өшіктіріп алғанын ұғынды. Сондықтан олар өкілдерін жұмсап, арамалықтардың[†][*] Бет-Рехоб және Соба деген екі патшалығынан жиырма мың, Маханың патшасынан тағы бір мың әрі Тобтың адамдарынан он екі мың жаяу жасақшысын жалдап алды.

7Дәуіт бұл туралы хабар алғанда, оларға қарсы Жоғабтың басшылығындағы батыл да мықты сарбаздардан құралған бүкіл жасағын аттандырды. 8Аммондықтар астаналарынан шығып, қала қақпасының жанында шайқасқа дайындалып сап түзеді. Соба мен Рехобтың арамалықтары және Тоб пен Маханың ер азаматтары далада бөлек тұрды. 9Жоғаб өз жасағының екі жақтан: алдынан да, артынан да соғысуына тура келіп тұрғанын байқаған соң, бүкіл Исраилдің таңдаулы сарбаздарын іріктеп алып, арамалықтарға қарсы сапқа тұрғызды, 10ал жасақтың қалған бөлігін аммондықтарға қарсы бастап шығуды өзінің туған інісі Әбішайдың қолына тапсырды. 11Оған былай деп бұйырған болатын: «Егер арамалықтар маған тым қатты қысым көрсете бастаса, сен маған көмекке кел! Ал аммондықтар сені тықсырып бара жатса, мен саған көмекке барамын. 12Батыл бол! Халқымыз үшін, Құдайымыздың қалалары үшін мызғымай берік тұрайық! Ал Жаратқан Ие[†] дұрыс деп тапқанын істесін!»

13Жоғаб пен оның сарбаздары арамалықтарға тап бергенде, олар қаша жөнелді. 14Олардың қашқанын көрген аммондықтар да Әбішай бастаған жасақтан шегіне қашып, қалаға кіріп кетті. Сонда Жоғаб аммондықтарға қарсы жорығын доғарып, Иерусалимге қайта оралды.


15Арамалықтар өздерінің исраилдіктерден жеңілгенін көріп, бәрі бір жерге жиналды. 16Ададәзер Евфрат өзенінің ар жағына елшілерін жұмсап, онда тұратын арамалық жасақшыларды шақырды. Олар (Ғилақад аймағындағы) Хеламға жетіп, (Арама патшасы) Ададәзердің әскербасы Шобақтың қол астына кірді.

17Дәуіт бұл туралы біле сала, Исраилдің бүкіл жасағын жинап алды. Содан Иордан өзенін кесіп өтіп, Хеламға аттанды. Арамалықтар Дәуітпен шайқасу үшін жасақшыларын сапқа тұрғызып, лап қойды. 18Бірақ олар қайтадан Исраилдің жасағынан шегініп, қаша жөнелді. Дәуіттің сарбаздары олардың жеті жүз соғыс күймесінің айдаушыларын және қырық мың жаяу әскерін[*] мерт қылды. Арамалық қолбасшы Шобақ та шайқаста ауыр жарақаттанып, сол жерде қаза тапты.

19Ададәзерге бағынышты барлық патшалар өздерінің Исраилден жеңілгендерін көргенде, Исраилмен бітім жасасып, оған мойынсұнатын болды. Арамалықтардың енді қайтып аммондықтарға көмектесуге батылдары бармады.

#### 11


Ауыр күнә

1Келесі жылғы көктемде, патшалар жорыққа шығатын уақытта Дәуіт Жоғабты, өзінің қызметшілерін және Исраилдің бүкіл әскерін жауға қарсы аттандырды. Олар аммондықтарды жаппай қырып, астаналары Раббаны қоршап алды. Бірақ Дәуіттің өзі Иерусалимде қалып қойды.

2Бір күні кешке қарай Дәуіт төсегінен тұрып, сарайының төбесінде әрлі-берлі жүрді. Төмен қараған ол шомылып жатқан бір әйелді көрді. Әйел өте сұлу екен. 3Дәуіт ол туралы сұрастыру үшін біреуді жіберіп, оның Елиямның қызы, хеттік Ұрияның әйелі Барсабия[*] екенін біліп алды. 4Сонда Дәуіт хабаршыларын жіберіп, оны алдыртты. Әйел келіп, Дәуіт онымен бірге болды. Кейін әйел үйіне қайтып кетті. Бұдан бірнеше күн бұрын ғана ол айлық етеккірінен тазарған болатын. 5Содан әйел жүкті болып қалып, Дәуітке: «Аяғым ауыр», — деген хабар жіберді.

6Сонда Дәуіт соғысып жатқан Жоғабқа: «Маған хеттік Ұрияны жеткіз!» — деген бұйрық жолдап, Жоғаб сол кісіні Дәуітке жіберді. 7Ұрия оның алдына келгенде, Дәуіт одан Жоғаб пен әскердің жағдайы туралы және соғыстың қалай өтіп жатқандығы жайлы сұрастырды. 8Дәуіт соңынан Ұрияға: «Үйіңе барып, жуынып-шайынып демал!»[*] — деді. Ұрия сарайдан шығып кеткеннен кейін патша оның артынан дәмді тамақ пен ішімдік[*] жіберді. 9Бірақ Ұрия үйіне бармай, патша иесінің басқа да қызметшілерімен бірге сарайдың кіреберісінің жанында түнеп шықты.

10«Ұрия үйіне барған жоқ!» — дегенді естіген кезде, Дәуіт оны қасына шақырып алып:

— Алыс жолдан келдің ғой. Неге үйіңе барып, демалмайсың? — деп сұрады. 11Ал Ұрия жауап қайтарып:

— Келісім сандығы[†] және Исраил мен Яһуда әскері шатырларда тұр. Жоғаб төрем және патша иемнің қызметшілері ашық далада түнеп жүр. Сонда мен үйіме барып, ішіп-жеп, әйеліммен бірге бола аламын ба? Сіздің алдыңызда шын айтамын: мен мұндай нәрсені істемеймін! — деп ант етті. 12Сонда Дәуіт:

— Олай болса, бүгін де осында қал, ал ертең сені қайтарып жіберемін, — деді. Сонымен Ұрия сол күні Иерусалимде қалып қойды. Келесі күні 13Дәуіт оны ішіп-жесін деп шақырып, тойдыра мас қылды. Алайда кешке Ұрия тағы да өз үйіне бармай, патша иесінің қызметшілерімен бірге түнеді.

14Сондықтан Дәуіт таңертең Жоғабқа хат жазып, оны Ұриядан беріп жіберді. 15Хатында ол былай деді: «Ұрияны ең қатты шайқас болып жатқан майданның алдыңғы шебіне қойып, оны өлімге қалдырып, өздерің кері шегініп кетіңдер!»

16Содан Жоғаб қоршалған қаланың ең мықты жауынгерлері орналасқан жеріне Ұрияны қойды. 17Қаланың адамдары шығып, Жоғабқа шабуыл жасады. Сонда Дәуіттің бірнеше жауынгері қаза тауып, ішінде хеттік Ұрия да болды.

18Жоғаб Дәуітке шайқас туралы толық мәлімет жібермек болып, 19хабаршысына былай деп нұсқау берді:

— Болған шайқас туралы айтып болғаныңда 20патша ашуланып, саған «Қалаға неге тым жақындадыңдар, қабырғадан ататынын білмедіңдер ме? 21Еруб-Бесет[*] ұлы Әбимәлікті кімнің өлтіргенін білесің ғой: Тебес қаласында бір әйел қабырғадан оның үстіне қол диірменнің тасын тастап, өлтірді емес пе?! Неге қамалдың қабырғасына сонша жақындадыңдар?» десе, оған «Қызметшіңіз хеттік Ұрия да қаза тапты» деп айтарсың!

22Хабаршы барып, Дәуітке Жоғабтың тапсырғандарын былай деп баяндады:

23— Қарсыластар бізді тықсырып, қаладан сыртқа шыға келді. Бірақ біз оларды тойтарып, қала қақпасына дейін қуып тастадық. 24Сонда олардың садақшылары қызметшілеріңізді қала қабырғасынан атты. Патша иемнің бірқатар жауынгері мерт болып, қызметшіңіз хеттік Ұрия да қаза тапты. 25Ал Дәуіт оған мына бұйрықты берді:

— Сен Жоғабқа: «Осыған бола көңілің түспесін! Соғыс болғасын шығын болмай қоймайды ғой. Қаланың астан-кестенін шығарғанша шабуылыңды жалғастыра бер!» деп оны жігерлендір!

26Ұрияның әйелі күйеуінің өлгенін естіп, оны жоқтап аза тұтты. 27Жоқтау мерзімі біткенде Дәуіт біреуді жіберіп, әйелді өз үйіне алдыртты. Ол Дәуітке әйел болып, бір ұл туып берді.

Бірақ Дәуіттің істеген бұл ісі Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті еді.

#### 12


Натан пайғамбардың күнәні әшкерелеуі

1Содан Жаратқан Ие[†] Дәуітке Натан пайғамбарды[†] жіберді. Ол патшаға келіп, былай деді:

— Бір қалада екі адам[†] болды. Біреуі бай, біреуі кедей екен. 2Байдың малы көп болды, 3ал кедейдің сатып алған бір кішкентай қозысынан басқа түгі де болмады. Кедей соны бағып-қағып, қозы көз алдында балаларымен бірге өсті. Әлгі қозы қожайынының барлы-жоқты тамағын бөлісіп жеп, оның тостағанынан су ішіп, кеудесінде ұйықтап, оған өз қызы іспетті болды. 4Бір күні байға бір жолаушы қонақ келе қалды. Бірақ бай оған арнап союға өз малын аяп, кедейдің әлгі тоқтысын тартып алып, содан қонағына тамақ пісіріп берді!

5Дәуіт сол байға қатты ашуланып, Натан пайғамбарға:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: мұны істеген адам өлімге лайық! 6Кедейге мейірімсіз болып, осыны істегені үшін ол тоқтының орнын төрт есе етіп толтыруға да міндетті![*] — деп шешті. 7Сонда Натан Дәуітке былай деді:

— Сол адам өзіңізсіз! Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен сені Исраилдің үстінен патша етіп тағайындап, Саулдың қолынан құтқарып келдім. 8Саған патша иеңнің сарайы мен әйелдерін табыстап, Исраил мен Яһуда елдерін де тапсырдым. Мұның бәрі аз болса, оның үстіне тағы соншама қосып берер едім. 9Неге Жаратқан Иеңнің өсиеттерін[*] аяқ асты етіп, Оған жек көрінішті осындай зұлым істі жасадың?! Хеттік Ұрияны семсермен өлтіртіп, оның әйелін тартып алып, өзіңе әйел қылдың! Сен Ұрияны аммондықтардың семсерімен өлтірттің! 10Ендеше, сен Өзімді менсінбей, сөзімді жерге тастап, хеттік Ұрияның әйелін өзіңе әйел қылып алғаның үшін, семсердің жүзі бұдан былай әрдайым әулетіңе қауіп төндіріп тұратын болады. 11Жаратқан Ие тағы мынаны да айтады: өз үйіңнің ішінен саған қарсы пәле шығарамын! Көз алдыңда әйелдеріңді алып, басқа біреуге беремін, ол тапа тал түсте әйелдеріңмен бірге болмақ. 12Сен жасырын әрекет жасадың, ал Мен осыны бүкіл Исраилдің көз алдында ашықтан-ашық істеймін!


Дәуіттің өз күнәсін шын жүректен мойындауы

13Сонда Дәуіт Натанға былай деді:

— Мен Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасадым, соны мойындаймын![*] — Натан пайғамбар оған:

— Онда Жаратқан Ие күнәңді кешірді. Сен өлімге бұйырылмайтын болдың. 14Бірақ осы қылығыңмен Жаратқан Иені Оның дұшпандарының көзінше әбден қорлағаның үшін,[*] дүниеге келген ұлың шетінейтін болады, — деп жауап берді. 15Осыны айтып, Натан пайғамбар үйіне қайтып кетті.

Жаратқан Ие Ұрияның әйелі Дәуітке туып берген балаға ауру жіберіп, нәресте қатты науқастанып қалды. 16Дәуіт нәресте үшін Құдайға жалбарынумен болды; ораза тұтып, өз бөлмесіне кіріп, жерге жатып түнеп жүрді. 17Әулетінің ақсақалдары қасына келіп, «Орныңыздан тұрыңыз», — деп қаншама өтінсе де, ол тұрмай, тамақ та жемей қойды.

18Жетінші күні нәресте қайтыс болды. «Бала тірі кезде біздің айтқанымызға құлақ аспаған еді. Баланың шетінегенін оған енді қалай айтамыз? Ол өзіне-өзі бірдеңе істеп қоюы ықтимал ғой!» — десіп, Дәуіттің қызметкерлері нәрестенің қайтыс болғанын айтуға бата алмай тұрды. 19Бірақ Дәуіт олардың өзара сыбырласып тұрғанын байқап, ұлының өлгенін түсінді. Содан ол:

— Бала шетінеді ме? — деп сұрады. Қызметкерлері:

— Ол көз жұмды, тақсыр, — деп жауап берді.

20Сонда Дәуіт жерден тұрып, жуынып, әдеттегідей маймен сыланып, киімін ауыстырды. Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне барып, иіліп ғибадат етті. Мұнан кейін үйіне қайта оралып, тамақ сұрап, алдына қойылғанды жеп алды.

21Қызметкерлері Дәуіттен:

— Бұл қалай? Балаңыз тірі кезінде ораза ұстап, жылаумен болдыңыз. Алайда балаңыз шетінегеннен кейін орныңыздан тұрып, тамақ жедіңіз? — деп сұрады. 22Дәуіт:

— Балам тірі кезінде «Кім біледі, мүмкін, Жаратқан Ие маған мейірімін түсіріп, балам тірі қалар?» деген оймен ораза ұстап, жалбарына жыладым. 23Бірақ ол, міне, көз жұмды. Неге енді ораза ұстауым керек? Бәрібір оны қайтара алмаймын ғой. Мен оған барармын, бірақ ол маған қайтып келмейді! — деп жауап берді.


Сүлейменнің дүниеге келуі

24Содан соң Дәуіт әйелі Барсабияға барып, оны жұбатты. Кейін онымен бірге болып, ол ұл туды. Балаға Сүлеймен (яғни Сәлемет, Татулық) деген есім берді. Жаратқан Ие сәбиді жақсы көріп, 25Натан пайғамбар арқылы хабар жіберді. Ол нәрестеге Жаратқан Иенің айтқанына сәйкес Едідиях (яғни Жаратқан Иенің Сүйіктісі) деген жанама ат берді.


Аммондықтардың бағындырылуы

26Сол екі арада Жоғаб аммондық Рабба қаласына қарсы шабуыл жасап, ондағы патшаның мекенін басып алды. 27Сонда Жоғаб Дәуітке хабаршыларын жіберіп олардан: «Мен Раббаға қарсы соғысып, қаланың сумен қамтамасыз ететін бөлігін басып та алдым. 28Ал енді, қалған әскерді жинап, қалаға қарсы қос тігіп, оны басып алыңыз. Егер өзім басып алсам, қала менің атыммен аталып жүрер», — деген сәлемін жеткізді. 29Дәуіт бүкіл әскерін жинап, Раббаға аттанып, оған шабуыл жасап, басып алды.

30Содан ол аммондық патшаның басынан тәжін шешіп алып, өз басына киді. Тәж[†] ат басындай[*] саф алтыннан жасалып, асыл таспен безендірілген болатын. Бұған қоса Дәуіт Рабба қаласынан өте көп мөлшерде олжа алып шықты. 31Ол қаланың халқын да шығарып, ара, темір кетпен және балтамен жұмыс істеуге немесе кірпіш жасауға мәжбүрледі. Аммондықтардың күллі қалаларының халқымен де осылай істеді. Содан соң Дәуіт әскерін ертіп Иерусалимге қайта оралды.

#### 13


Амнонның ауыр күнәсі

1Бұдан біраз уақыт өткен соң Дәуіт ұлы Амнон Тамарға ғашық болып қалды. Тамар Дәуіт ұлы Абессаломның бірге туған қарындасы,[*] өте сұлу қыз болатын. 2Амнон қарындасы Тамар үшін қиналғаны сонша, тіпті ауырып та қалды. Тамар пәк болатын, әрі Амнон ешқашан онымен бірге бола алмаймын деп түңілді.

3Бірақ Амнонның Жонадаб есімді өте қу досы болды, ол Дәуіттің туған ағасы Шаммахтың[*] ұлы еді. 4Жонадаб Амноннан:

— Не болды? Патшазадасың, неге күн өткен сайын сонша көңілсізсің? Маған айтпайсың ба? — деп сұрады. Амнон:

— Мен бауырым Абессаломның қарындасы Тамарға ғашық болып қалдым, — деп жауап берді. 5Сонда Жонадаб оған мынадай ақыл берді:

— Ауырып қалғандай төсегіңде жата бер. Әкең халіңді білуге келгенде, оған: «Қарындасым Тамар келіп, маған тамақ берсінші. Оны көз алдымда дайындасын, мен оның қолынан жеп алайын» деген өтінішіңді білдір.

6Сондықтан Амнон төсегінде жатып, қатты ауырғансыды. Патша оның халін білуге келгенде, Амнон одан: «Қарындасым Тамар келіп, менің көз алдымда бір-екі нан пісіріп берсінші. Оның қолынан жеп алайын», — деп өтінді.

7Дәуіт сарайдағы Тамарға: «Ағаң Амнонның үйіне барып, оған тамақ дайындап бер!» — деген сәлем жіберді. 8Содан Тамар ағасы Амнонның үйіне, оның жатқан жеріне барды. Қыз қамыр алып, иледі де, Амнонның көз алдында тәтті нан жасап пісірді. 9Табаны алып, нанды Амнонның алдына қойды. Бірақ ол жеуден бас тартып, қызметшілеріне: «Бәрің қасымнан кетіңдер!» — деп бұйырды. 10Содан Амнон Тамарға: «Тамақты ішкі бөлмеме алып баршы. Сонда мен сенің қолыңнан жейін», — деп тапсырды. Тамар пісірген тәтті нандарын алып, ағасы Амнонның ішкі бөлмесіне апарды. 11Бірақ қыз тамағын алдына қойып жатқанда, Амнон оны ұстап алып:

— Кәне, сүйікті қарындасым, екеуіміз бірге болайық, — деді. 12Ол оған жалынып:

— Жо-жоқ, ағатай! Маған күш көрсетпеңізші! Бұл Исраилде ешқашан істелмейтін іс! Мұндай жетесіздікті істей көрмеңіз! 13Мен қалайша осындай масқарадан арылар едім? Өзіңіз де Исраилдегі ұятқа қалған ақымақ боласыз! Өтінемін, патшамен сөйлесіңізші, ол мені сізге беруден бас тарта қоймас! — деді.

14Бірақ Амнон Тамарды тыңдағысы келмеді. Күштірек болғандықтан, зорлықпен көндіріп, онымен жақындасты.

15Осыдан кейін Амнон Тамарды қатты жек көріп кетті. Оған деген жеркеніші тіпті бұрынғы ғашықтығынан да әлдеқайда басым болды. Амнон оған:

— Тұр да, жоғал! — деп бұйырды. 16Бірақ Тамар оған:

— Жо-жоқ, ағатайым! Мені қуып жіберуіңіз маған жаңағы істегеніңізден бетер жаман болар еді! — деп жауап берді.

Алайда Амнон тыңдамай, 17өзіне қызмет ететін бір жас жігітін шақырып алып, оған: «Мына әйелді қасымнан әкет те, артынан есікті бекітіп қой!» — деп бұйырды.

18Қызметші Тамарды сыртқа шығарып жіберіп, артынан есікті бекітіп алды. Тамар патшаның отау құрмаған қыздары киетін етек-жеңі ұзын, сәнді көйлек киіп жүретін. 19Содан ол басына күл сеуіп, үстіне киіп алған ұзын көйлегінің өңірін айыра жыртты да, бетін қолдарымен жауып алып, еңіреп жылап кете берді.

20Тамардың туған ағасы Абессалом оған: «Ағаң Амнон сенімен бірге болды ма? Тынышталшы енді, қарындасым. Ол сенің ағайының ғой, қапаланбай-ақ қой», — деді. Сонда Тамар жалғыз қалып, ағасы Абессаломның үйінде тұратын болды.

21Болған оқиға туралы естіген Дәуіт патша қатты ашуланды. (Бірақ ол тұңғыш ұлы болғандықтан ерекше жақсы көрген Амнонды жазаламай қоя салды.)[*] 22Абессалом да Амнонға не жақсы, не жаман бір сөз айтпады. Алайда ол туған қарындасын масқаралаған Амнонды қатты жек көріп кетті.


Абессаломның ағасынан кек алып, нағашы жұртына қашуы

23Бұдан екі жыл өткеннен кейін Абессалом Ефремнің жанындағы Бағал-Хасорда қой қырқу мерекесін өткізетін болып, оған барлық патшазадаларды шақырды. 24Абессалом патшаға барып, оны:

— Мендей қызметшіңізде қой қырқу науқаны өтіп жатыр. Патша тақсыр мен оның нөкерлері менімен бірге соған бармас па екен? — деп шақырды. 25Бірақ патша Абессаломға жауап беріп:

— Жоқ, ұлым, барлығымыз бармай-ақ қояйық. Әйтпесе саған тым үлкен әурешілік болар, — деді. Абессалом патшадан қайта-қайта өтінсе де, ол бармаймын деген шешімін өзгерткен жоқ. Алайда оған батасын берді. 26Абессалом:

— Онда інім Амнонды бізбен бірге жіберіңізші, — деп өтінгенде, патша:

— Оған сенімен бірге барып не бар? — деген сауал қойды.

27Бірақ Абессалом қоймастан сұрай беріп, ақыры Амнонды да, басқа патшазадаларды да жіберуге патшаны көндірді. 28Ал Абессалом өзінің қызметшілеріне мынандай бұйрық беріп қойған болатын:

— Бері қараңдар! Амнон шарапқа тойып, қызып алғанда, мен: «Амнонды шауып тастаңдар!» деп бұйырамын, сонда оны шауып өлтіріңдер! Қорықпаңдар, бұны сендерге бұйырып отырған өзіммін! Батыл да ержүрек болыңдар!

29Қызметшілері Абессаломның бұйрығын бұлжытпай орындап, Амнонды өлтіріп тастады. Мұны көрген өзге патшазадалар орындарынан атып тұрып, әрқайсысы қашырына мініп, қаша жөнелді.

30Олар әлі де жолда келе жатқанда, «Абессалом патшаның барлық ұлдарын өлтіріп тастапты, біреуі де тірі қалмапты» деген суық хабар Дәуітке жетті. 31Сонда патша орнынан тұрды да, қатты қайғырып[†] көйлегінің өңірін айыра жыртып, тақыр жерге жата қалды. Оның қасында тұрған барлық нөкерлері де қатты қайғырып осылай істеді.

32Бірақ Дәуіттің ағасы Шаммахтың ұлы Жонадаб патшаны жұбатып былай деді: «Уа, тақсыр ием[†], күллі жас жігіттерді, патшаның барлық ұлдарын да, өлтірді деп ойламаңыз! Өлген жалғыз Амнон ғана. Амнон Абессаломның туған қарындасы Тамарды масқаралаған күннен бастап, Абессалом осыған ниеттеніп келген болатын. 33Сондықтан, уа, тақсыр ием, патшаның барлық ұлдары өлді деген хабардан жүрегіңіз қобалжымасын! Себебі өлген жалғыз Амнон ғана».

34Осы аралықта Абессалом қашып кетті.

Күзетте тұрған жас жігіт жоғары қарағанда, ар жақтағы қыраттың жолымен келе жатқан көп адамды көрді. Күзетші тездетіп патшаға барып, оған: «Қыраттың етегіндегі Хоронаим жолымен келе жатқан көп адамды көрдім», — деп мәлімдеді.

35Жонадаб патшаға: «Көрдіңіз бе, патшазадалар келе жатыр! Мендей қызметшіңіздің айтқаны дәл келді», — деді. 36Ол сөйлеп бола салысымен, дауыс көтеріп жоқтау айтқан патшаның ұлдары кіріп келді. Патша мен оның қызметкерлері де қатты қайғыра жоқтап жылады.

37Осыдан бастап Дәуіт тұңғыш ұлы Амнонды ұдайы жоқтаумен болды. Ал Абессалом Гешур патшасы Амихуд ұлы Талмайға қашып барды.[*] 38Ол сол жерде үш жыл тұрды.

39Амнонның қазасына қайғысы басылған соң, Дәуіт Абессаломды сағына бастады.

#### 14


Абессаломның Иерусалимге қайта оралуы

1Сарұяның ұлы Жоғаб Дәуіт патшаның Абессаломды сағынғанын байқап қалды. 2Жоғаб Текояға адам[†] жіберіп, ол жақтан бір ақылды әйелді алдыртып, оған былай деді: «Жоқтап қайғырғандай[†] болып, азалы киім киіп ал. Өзіңді маймен сылама, керісінше, көп күн бойы өлген адамды жоқтап келген біреудей бол! 3Патшаның алдына барып, оған былай де», — деп, Жоғаб оған не айту керек екендігін үйретті.

4Текоялық әйел патшаның алдына барып, басын жерге тигізе жығылып, қошемет көрсетті. Содан кейін жалынып:

— Уа, патша ағзам, маған көмектесе көріңізші! — деп өтінді. 5Патша одан:

— Не болды? — деп сұрады. Әйел былай деп жауап берді:

— Күйеуім қайтыс болған бір бейшара жесірмін. 6Алдыңыздағы күңіңіздің екі ұлы бар еді. Олар бір күні далада жүргенде бір-бірімен төбелесіп қалыпты, ал оларды ажырататын ешкім болмаған. Сөйтіп біреуі екіншісін ұрып, өлтіріп тастады. 7Қазір бүкіл әулет маған қарсы шығып отыр. Олар: «Бауырын өлтіргенді бізге тапсыр! Оны өлтіріп, бауыры үшін кек алудан тайынбаймыз.[*] Сонда біз жалғыз мұрагерді құртып жоқ қыламыз» деуде. Осылай олар менің соңғы ұшқынымды сөндіріп, күйеуімнен жер бетінде қалған жалғыз тұяғын да қалдырмай, атын өшірмекші. — 8Патша әйелге:

— Үйіңе қайта бер. Сенің ісің туралы қажетті бұйрықты шығарамын, — деп уәде етті. 9Сонда текоялық әйел патшаға:

— Уа, патша ием[†], қандай да кінә болмасын, ол менің басыма, әкемнің әулетіне түссін! Патша мен оның тағы кінәсіз болсын! — деді. 10Патша оған:

— Егер біреу саған қарсы сөйлесе, оны маған алып кел! Сол адам енді қайтып саған еш тиіспейтін болады, — деп тапсырды. 11Әйел:

— Онда патша ием ұлымды қорғаймын деп өзінің Құдайы Жаратқан Иенің[†] атымен ант етсе екен. Кек алушы тағы көбірек қан төгіп, ұлымның көзін құртпасын! — дегенде, патша әйелге:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: ұлыңның басынан бір тал шашы да жерге түспейді! — деп ант етті. 12Әйел:

— Патша ием өзінің күңіне тағы бір сөз айтуға рұқсат етсінші, — деп өтінді. Патша:

— Сөйлей бер, — деп келісті. 13Әйел былай деді:

— Онда сіз неге дәл осындай нәрсені Құдайдың халқына қарсы ойлап келесіз? Осылай деп патша өзін-өзі әшкерелеп отырған жоқ па? Өйткені патша өзінің қудалағанын қайтармай отыр. 14Біздің бәріміз әйтеуір бір кезде өліп, қайта жинауға келмейтін төгілген су сияқты боламыз. Бірақ Құдай[†] кісі өлтіруші іспетті емес. Қайта, Ол қудаланған адамды Өзінен алшақ жүрмесін деп қайтаруды көздейді.

15Сол адамдар мені қорқытқандықтан мен патшаммен сөйлесейін, мүмкін, өтінішімді орындар деген оймен осыны айтуға патша иемнің алдына келіп отырмын. 16Мүмкін, патша осыған құлақ асып, мені де, ұлымды да Құдай бізге мұралыққа берген үлесімізден[*] қол үздірейін деп отырған адамнан құтқарып қалар. 17Сонымен алдыңыздағы күңіңіз іштей: «Патша ием Құдайдың періштесі[†] сияқты, жақсы мен жаманды дұрыс ажырата алатындықтан, патша иемнің сөздері жаныма тыныштық әкелсін!» деп ойлады. Лайым Құдайыңыз Жаратқан Ие сізге жар бола берсін!

18Осыны тыңдап болып, патша:

— Мен саған бір сұрақ қоямын, еш нәрсені бүкпей жауап бер! — деді. Әйел:

— Иә, патша ием, сұрай беріңіз, — деді. 19Патша:

— Осының бәрін саған айтқызып тұрған Жоғаб емес пе? — деген сауал қойды. Әйел оған:

— Уа, патша ием, сіздің алдыңызда шын айтамын: патша иемнің айтқанынан не оңға, не солға бұлтаруға болмайды. Маған осы тапсырманы берген, расында да, Жоғаб еді. Осылай айт деп сөздерді аузыма салып берген де сол. 20Бұл жайтты басқа қырынан көрсету үшін қызметшіңіз Жоғаб осыны істеп отыр. Ал жер бетінде болып жатқанның бәрінен де хабардар Құдайдың періштесінің дана екені іспетті, тақсыр ием де сондай дана, — деп жауап берді.

21Патша Жоғабты қасына шақырып алып, оған:

— Жарайды, өтінішіңді орындайын. Барып, жас жігіт Абессаломды қайтарып алып кел, — деп тапсырды. 22Жоғаб жерге дейін иіліп қошемет көрсетті де, патша үшін игі тілек тілеп, оған:

— Уа, патша ием, сіздің алдыңыздағы қызметшіңіз бүгін мейіріміңізге ие болғанын біліп отыр. Себебі патша өтінішімді орындады, — деді.

23Осыдан кейін Жоғаб шығып кетті де, Гешурге бет алды. Сол жерден ол Абессаломды Иерусалимге қайтарып алып келді. 24Алайда патша: «Үйіне барсын, менің көзіме еш көрінбесін!» — деп бұйырды. Сондықтан Абессалом патшамен жүздесе алмай, өз үйіне кетті.


Дәуіттің Абессаломды қабылдауы

25Бүкіл Исраилде көркі Абессаломның көркінен көбірек мақталған ер адам болмады. Басынан аяғына дейін оның бойынан ешбір мін табылмады. 26Абессалом шашын тым ауыр болып кеткен кезде ғана жылына бір-ақ рет қырқатын. Сонда оның қырқылған шашының салмағы патшалық өлшемнің екі жүз мысқалына[*] жететін. 27Абессаломның үш ұлы және Тамар атты бір қызы болды. Тамар өте сұлу болатын.

28Абессалом Иерусалимде патшамен жүздесе алмай екі жыл жүрді. 29Бұдан кейін Абессалом патшаға жіберейін деп Жоғабты шақыртты. Бірақ Жоғаб оған келуден бас тартты. Екінші рет адам жіберіп шақыртқанда да, ол келмей қойды. 30Сонда Абессалом қасындағы қызметшілеріне: «Менің егістігімнің жанындағы Жоғабтың егістігін білесіңдер ғой. Сонда қазір арпа пісіп тұр. Барыңдар да, егістігіне от қойыңдар!» — деп бұйырды. Олар от қойып, егінді өртеп жіберді. Жоғабтың қызметшілері оған жүгіріп келіп: «Абессаломның қызметшілері егінге от қойды!» — деп мәлімдегенде, 31Жоғаб орнынан тұрып, Абессаломның үйіне барды. Оған:

— Сенің қызметшілерің неге менің егінімді өртеп жіберді? — деп шағымданды. 32Абессалом Жоғабқа:

— Маған келіп, патшаға: «Мені неге Гешурден қайтарып әкелдіңіз? Менің сол жерде қала бергенім артық болар еді!» деген сәлемімді жеткізуге сізді шақырған едім ғой! Ал енді, мен патшаның бет-жүзін көргім келеді. Егер менің бір кінәм болса, патша мені өлімге бұйырсын! — деп жауап берді.

33Содан Жоғаб патшаға барып, Абессаломның өтінішін жеткізді. Патша Абессаломды өзіне шақырып алды. Ол патшаның алдына келіп, басын жерге тигізе қошеметтеп жығылды. Ал патша Абессаломды құшақтап сүйді.

#### 15


Абессаломның қастандық әрекеті

1Осыдан кейін Абессалом өзіне соғыс күймесін, оған жегілетін аттар және алдында жүгіріп жүретін елу адамды[*] жинады. 2Абессалом таңертең ерте тұрып алып, қала қақпасына апаратын жолда тұратын еді. Өзінің бір ісімен патшаның сотына жүгінуге біреу бара жатса, Абессалом оны шақырып алып: «Қай қаладансың?» — деп сұрайтын. Сол адам[†] өзінің Исраилдің қай руынан екенін айтқанда, 3Абессалом оған: «Бұл істе шындық пен әділдік сенің жағыңда екенін көріп тұрмын. Бірақ патшаның сені тыңдар ешкімі жоқ!» — дейтін еді. 4Абессалом бұған тағы мынаны да қосатын: «Шіркін, мені елге төреші етіп тағайындаса ғой! Сонда арыз-шағымы не даулы ісі бар кез келген адам маған келе алар еді. Ал мен оның ісін әділдікпен шешкен болар едім!»

5Біреу оның алдына келіп, басын жерге тигізе жығылса, Абессалом қолын созып, оны бауырына тартып құшақтап сүйетін. 6Патшаның сотына әділдік іздеп келген әрбір исраилдікпен ол осылай істейтін. Сөйтіп Абессалом Исраилдің күллі ер азаматтарының жүректерін жаулап алды.

7Төрт[*] жыл өткеннен кейін, Абессалом патшаға мына өтінішін білдірді:

— Маған Хебронға барып, Жаратқан Иеге[†] антпен берген уәдемді орындауға рұқсат берсеңіз екен. 8Себебі Арама[†] өлкесіндегі Гешурде тұрған кезінде алдыңыздағы қызметшіңіз: «Егер Жаратқан Ие мені Иерусалимге қайтарса, мен Оған Хебронда сиынып ғибадат етемін» деген уәде берген болатын. — 9Патша:

— Аман-есен бара ғой, — деп рұқсат берді. Сонда Абессалом жиналып, Хебронға бет алды.

10Алайда Абессалом бүкіл Исраилдің барлық руларына астыртын тыңшыларын жіберіп: «Керней даусын естігенде, «Абессалом Хебронда патша болды!» деп жар салыңдар!» — деген сәлемін таратқызды.

11Абессаломның жанында еріп жүрген иерусалимдік екі жүз адам бар еді. Олар шақыруды қабылдағанмен, оның астыртын мәні жайлы мүлдем бейхабар болатын. 12Абессалом құрбандықтарын ұсынып жатқан кезде, Дәуіттің кеңесшісі ғилолық Ахитопелге адам жіберіп, оны тұрған қаласы Ғилодан алдыртты. Абессаломды қолдаған адамдардың саны өсе бергендіктен, олардың астыртын іс-әрекеттері де күшейе түсті.


Дәуіттің өз баласынан қашып бас сауғалауы

13Бір хабаршы Дәуітке келіп оған: «Исраилдің адамдары Абессаломның жағына шығып кетіпті!» — дегенді айтты.

14Дәуіт Иерусалимде қасында болғандардың бәріне:

— Жиналыңдар, бізге қашып кету керек! Әйтпесе Абессаломнан ешқайсымыз құтыла алмай қалармыз! Тез кетейік! Ол тұтқиылдан шабуылдап, қаланы иемденіп алып, тұрғындарының барлығын семсермен қырып жүрер! — деп бұйырды. 15Патшаның нөкерлері:

— Патша иеміз не шешсе де, біз соны орындаймыз, — деді.

16Патша өзінің бүкіл үй ішімен жолға шығып, тек сарайды қадағалауға он кәнизагын[*] қалдырып кетті. 17Патша соңынан бүкіл халқын ертіп шығып, біраз жер жүргеннен кейін бір үйдің жанына келіп тоқтады. 18Патшаның барлық қызметшілері, кереттіктер мен пелеттіктер, әрі өзіне Ғаттан еріп келген алты жүз ғаттық жасақшы оның алдынан өтті. 19Сонда патша ғаттық Іттайға:

— Бізбен неге келе жатырсың? Кері қайтып, патшамен бірге бол! Өзің жат жерліксің, оның үстіне өз еліңнен жер аударылғансың. 20Сенің келгенің күні кеше ғана. Ал бүгін қайда барарымды өзім де білмей тұрғанымда, сені өзімізбен бірге тентіретуге қалайша мәжбүрлей аламын? Қой, қайт, қасыңдағы ағайындарыңды да өзіңмен бірге ала кет. Лайым Жаратқан Ие саған жар болып, берік мейірімін таныта көрсін! — деді. 21Бірақ Іттай патшаға:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында және патша иемнің алдында шын айтамын: патша ием[†] өлімге болсын, өмірге болсын, қайда барса да, алдыңыздағы қызметшіңіз де сол жерде болады! — деп ант етті. 22Сонда Дәуіт Іттайға:

— Онда өтіп, алға шық! — деді. Осылай ғаттық Іттай, оның барлық адамдары мен отбасылары патшаның алдынан өтіп, алға түсіп жүрді.

23Осы адамдардың бәрі патшаның алдынан өтіп бара жатқанда, сол аймақтың бүкіл халқы қатты дауыстап жылап тұрды. Ақыры патша да Қидрон сайынан өтіп, барлық адамдарын ертіп елсіз даланың жолына қарай бет алды.

24Бас діни қызметкер[†] Садық пен оның қасындағы Құдайдың Келісім сандығын[†][*] көтеріп алып келе жатқан леуілік діни қызметкерлер де сол жерде болды. Олар Құдайдың сандығын жерге қойып, Абиятар халық қаладан шығып болғанша Құдайға арнап құрбандықтар шалып, өртеп ұсынып тұрды.

25Мұнан кейін патша Садыққа былай деді: «Құдайдың сандығын қалаға қайтарыңыз. Егер Жаратқан Ие маған рақым етсе, онда мені қайтып әкеліп, Келісім сандығын да, Өзінің (жер бетіндегі) тұрағын да көруіме мүмкіндік береді. 26Ал егер Ол маған: «Саған риза емеспін!» десе, онда Ол Өзінің қалауымен маған не істесе де, соған дайынмын. — 27Патша діни қызметкер Садыққа тағы былай деді: — (Осылай дұрыс екенін) көресіз бе?[*] Өзіңіз және Абиятар екеуіңіз де ұлдарыңызды ертіп алып, аман-есен қалаға қайта оралыңыздар! 28Ал мен Иордан алқабындағы елсіз далада өзен өткелдерінің маңында сіздерден хабар келгенше тосып тұрамын».

29Сонымен Садық пен Абиятар Құдайдың сандығын алып, Иерусалимге қайта оралып, сонда қалды.


Кеңесші Хушайдың Дәуітті құпия түрде қолдауы

30Ал Дәуіт басын жауып алып, жалаң аяқ жылаған күйі Зәйтүн тауына жоғары өрлеп бара жатты. Оның қасындағы адамдары да бастарын жауып алып, еңіреп жылап сол жолмен жоғары көтеріле берді. 31Біреу Дәуітке Ахитопелдің де Абессаломмен ауыз жаласқандығы туралы хабарлады. Сонда Дәуіт: «Уа, Жаратқан Ие, Ахитопелдің беретін ақылын ақымақтыққа айналдыра гөр!» — деп дұға[†] етті.

32Осылайша Дәуіт халық Құдайға ғибадат ететін тау басына[*] жетті. Сол жерде көйлегінің өңірі айыра жыртылған, басына топырақ сеуіп алған өзінің досы архилік Хушай оның алдынан шықты. 33Дәуіт Хушайға былай деп нұсқау берді: «Егер менімен жүрер болсаң, маған масыл боласың. 34Одан да қалаға барып, Абессаломға: «Мен сізге қызмет етуге даярмын, уа, патша ағзам. Бұрын әкеңізге қызмет еткен едім, ал енді сізге қызмет етемін!» де. Осылай Ахитопелдің кеңесін шатастырып, маған көмектесесің. 35Діни қызметкерлер Садық пен Абиятар да қалада болады. Сарайдан не естісең, соның бәрін де Садық пен Абиятарға хабарлайтын бол. 36Садықтың Ахимағас және Абиятардың Жонатан есімді ұлдары өздерінің қастарында. Естіген жаңалықтарыңның бәрін солар арқылы маған жеткізіп тұр».

37Дәуіттің досы әрі жеке кеңесшісі[*] Хушай қалаға Абессалом енді ғана Иерусалимге кірейін деп жатқан кезде жетті.

#### 16


Сибаның көмегі әрі Шимейдің қарғауы

1Дәуіт зәйтүн тауының басынан сәл өте бергенде, оған Мепібошеттің қызметшісі Сиба кездесе кетті. Оның жанында екі жүз күлше нан, жүз-жүзден мейіз бен інжір бумалары және бір торсық шарап артылған, жұпталған бірнеше есегі бар еді. 2Патша Сибадан:

— Сен бұлармен не істемексің? — деп сұрады. Сиба:

— Есектер патшаның үй іші мінсін деп әкелінген, нан мен жемістер жігіттерге жеуге тағам, ал шарап елсіз далада жүріп, шаршағандардың күшін нығайтуға арналған, — деді. 3Патша:

— Ал мырзаңның[†] ұлы Мепібосет қайда? — деп сұрағанда, Сиба мынадай жауап берді:

— Ол: «Бүгін Исраил халқы маған атам Саулдың патшалығын қайтарып береді!» деп Иерусалимде қалып қойды.[*] — 4Сонда патша:

— Ендеше Мепібосеттің меншігінің бәрі сенікі болсын! — деді. Сиба:

— Алдыңызда бас иіп құлдық етемін, уа, патша ием[†]. Лайым мейіріміңізге ие болсам екен, — деп алғысын білдірді.


5Дәуіт патша Бахуримге[*] таяп қалғанда, сол елді мекеннен Саулдың әулетіне жататын біреу шықты. Гера ұлы Шимей есімді сол адам[†] патшаны қарғап-сілеп келе жатты. 6Шимей Дәуіт пен оның нөкерлеріне, екі жағынан да еріп келе жатқан адамдарына және мықты жауынгерлеріне тас лақтыра берді. 7Шимей қарғыс жаудырып былай деді:

— Кет, шық елден! Әй, қанішер, жексұрын! 8Сен Саулдың орнына патша болып алғаннан кейін оның әулетінің қанын төктің. Сол үшін[*] Жаратқан Ие[†] сені жазалап отыр! Патшалықты ұлың Абессаломның қолына Жаратқан Ие алып берді. Сен кісі өлтірген қанішерсің, сондықтан да осы пәле басыңа түсіп отыр!

9Сонда Сарұяның ұлы Әбішай патшаға:

— Мына иттің өлімтігі[*] неге патша иемді қарғап балағаттауда?! Мен қазір-ақ барып, басын шауып тастайын! — деді. 10Бірақ патша оған былай деп тыйым салды:

— Жоқ! Сарұяның ұлдары, мұны маған не үшін айтасыңдар? Жаратқан Иенің Өзі «Дәуітті қарға!» деп айтқандықтан ол мені қарғаса, онда Шимейге ешкім де: «Қой, неге бұлай істейсің?» деп айта алмайды. — 11Дәуіт Әбішай мен барлық қызметкерлеріне мынаны қоса айтты: — Тіпті өзімнің туған ұлым жанымды алмақшы! Ендеше мына буняминдіктің[*] мені қарғауына одан да көп себебі бар. Жаратқан Ие оған солай айтқандықтан, бұл кісіге тиіспеңдер! Мейлі, қарғай берсін![*] 12Мүмкін, Жаратқан Ие менің көріп жатқан жәбіріме назар аударып, бүгін естіген қарғыстарымның орнына жақсылық сыйлар!

13Осылай Дәуіт пен оның адамдары сапарларын жалғастыра берді. Ал Шимей сайдың ар жақтағы беткейімен жол бойы қарғап, тас лақтырып, шаңды бұрқырата шашып, олардың арттарынан қалмай жүріп отырды. 14Патша мен оның қасында еріп жүрген барлық адамдары шаршап-шалдығып көздеген жерлеріне жетіп, тынығып демалуға аялдады.


Хушайдың Абессаломның сеніміне кіруі

15Абессалом Исраилдің барлық адамдарымен бірге Иерусалимге кіргенде, Ахитопел де оның қасында болды. 16Ал Дәуіттің досы әрі жеке кеңесшісі архилік Хушай Абессаломға кезігіп:

— Патша жасасын! Патша жасасын! — деп ұрандап қошеметтеді. 17Абессалом Хушайға:

— Досыңа[*] деген адалдығың осы ма? Неге сен досыңмен бірге кетіп қалмадың? — деген сауал қойды. 18Хушай Абессаломға былай деп жауап берді:

— Керісінше, мен Жаратқан Иенің, мына халықтың және бүкіл Исраил елінің таңдап алған адамының жағындамын! Соған ғана қызметші болып, сонымен ғана қалғым келеді! 19Оның үстіне, баласына қызмет етпегенде, кімге қызмет етейін? Әкеңізге қалай қызмет еткен болсам, дәл солай сізге де қызмет етемін!


Абессаломның әкесінің кәнизактарымен бірге болуы

20Абессалом Ахитопелге:

— Ақылыңды айтшы, енді не істеуіміз керек? — деген сұрақ қойды. 21Ахитопел:

— Әкеңіздің сарайды қарасын деп қалдырып кеткен кәнизактарына барып, олармен жатып шығыңыз. Сонда бүкіл Исраил сіздің әкеңізді әбден қорлап, онымен ешқашан татуласпайтыныңызға көз жеткізетін болады. Осылайша өз жақтастарыңыздың бәрі де жігерленіп нығая түседі, — деп жауап қайырды. 22Сөйтіп Абессалом үшін үйдің жалпақ төбесінде шатыр тігілді. Ол бүкіл Исраилдің көз алдында соған кіріп, әкесінің кәнизактарымен бірге болды.[*]

23Сол кездері жұрт Ахитопелдің берген кеңестеріне Құдайдың айтқан сөзіндей қарайтын. Дәуіт те, Абессалом да Ахитопелдің ақыл-кеңесін солай санайтын.

#### 17


Хушайдың Ахитопел жасаған жоспарды бұзуы

1Ахитопел Абессаломға тағы былай деді:

— Маған он екі мың адамды таңдап алып, бүгін түнде Дәуіттің соңына түсуіме рұқсат етіңіз. 2Оған қазіргі әлсіз әрі шаршап-шалдыққан кезінде шабуылдап, зәресін ұшырайын. Сонда қасындағы барлық жасағы қашып кетіп, мен тек жалғыз патшаны ғана құртамын. 3Ал қасындағы бүкіл жасақты өзіңізге қайтарып алып келемін. Сіз тек осы адамды ғана іздеп жүрсіз ғой. Осылайша бүкіл халық аман-есен болады.

4Бұл кеңес Абессаломға және Исраилдің барлық рубасыларына ұнады. 5Әйтсе де Абессалом: «Архилік Хушайды шақырыңдар! Оның да не айтатынын тыңдап көрейік!» — деді. 6Хушай келген кезде Абессалом оған:

— Ахитопел осы кеңесті беріп отыр. Оның айтқандарын орындайық па? Егер жоқ десең, өз ойыңды айт! — деді. 7Сонда Хушай Абессаломға былай деді:

— Ахитопелдің сізге осы жолы берген кеңесі онша жақсы емес. 8Әкеңнің, оның адамдарының мықты жауынгер екенін, соғысқан кезде олар далада қонжықтарынан айырылған ұрғашы аю сияқты қаһарланатынын білесіз. Оның үстіне, әкеңіз — тәжірибелі жауынгер, ол жасағынан бөлек түнейтін болар. 9Ол тіпті қазір де қандай да бір үңгірде немесе әйтеуір бір жерде тығылып отырған шығар. Егер ол әскеріңізге бірінші болып шабуыл жасап, адамдарыңыздың бірқатары қаза тапса, оны естігендер: «Абессаломның соңынан еріп жүрген жасақ ойсырай жеңіліпті!» дейтін болады. 10Сонда жүрегінің түгі бар ең батыл деген жауынгеріңіздің де зәресі ұшады. Себебі бүкіл Исраил сіздің әкеңіздің нағыз батыр және оның қасындағылардың мықты жауынгерлер екенін жақсы біледі.

11Сондықтан менің сізге беретін ақылым мынау: Сонау (солтүстіктегі) Дан мен (оңтүстіктегі) Бер-Шебаның арасындағы бүкіл Исраил елінің теңіз жағалауындағы құм қиыршықтары іспетті сансыз көп ер адамдары жаныңызға жиналсын! Сіз өзіңіз оларды шайқасқа бастап шығыңыз! 12Сонда ол қай жерде болса да, біз оған бас салып, жерге құйылған жауындай жаппай тап берейік! Онда оның өзі де, қасындағы адамдарының ешқайсысы да тірі қалмайды. 13Ал егер ол бір қалаға шегінсе, бүкіл Исраил сол қалаға арқандарын алып келсін. Біз тасының бірде-бір қиыршығы қалмағанша қаланы сайға қарай сүйреп құлатайық!

14Сонда Абессалом мен бүкіл Исраилдің адамдары:

— Архилік Хушайдың берген кеңесі Ахитопелдікінен жақсы екен! — десті. Жаратқан Ие[†] Абессаломды күйрету үшін осылайша Ахитопелдің дана кеңесін іске асыртпай кедергі жасауға бұйырған болатын.


Хушайдың Дәуітке жіберген құпия хабары

15Бұдан кейін Хушай діни қызметкерлер[†] Абиятар мен Садыққа мына хабарды жеткізді: «Абессалом мен Исраилдің рубасыларына Ахитопел солай деп кеңес берді, ал мен бұлай деп кеңес бердім. 16Жедел Дәуітке адам[†] жіберіп, оған мынаны ескертіңіздер: Елсіз даладағы Иорданның өткелдерінің маңында түнемеңіз. Қайткен күнде де өзеннен тезірек өтіңіз! Әйтпесе патша мен оның қасындағы барлық жасағы жойылып кетуі мүмкін».

17Жонатан мен Ахимағас осы кезде қала сыртындағы Ен-Рогел атты қайнар көздің маңында болатын. Бір қызметші қыз оларға хабар әкеліп тұратын. Екі жігіт сол хабарды Дәуіт патшаға жіберетін. Біреу-міреу танып қояр деп екі жігіт қалаға кірмеді. 18Бір бозбала оларды бәрібір байқап қалып, сол туралы Абессаломға айтып барды. Сондықтан олар сол жерден тездетіп кетіп, Бахуримдегі біреудің үйіне бас сауғалады. Сол кісінің ауласында бір құдық бар еді. Олар соның ішіне түсіп жасырынып қалды. 19Үй иесінің әйелі құдықтың аузын жабынмен жауып, үстіне жарма төгіп тастады. Бұл жайт ешкімге аян болмады.

20Абессаломның жасақшылары оларды іздеп сол үйге келгенде, әйелден:

— Ахимағас пен Жонатан қайда? — деп сұрады. Әйел:

— Олар судан өтіп кетті, — деп жауап берді. Жасақшылар іздеп-іздеп, ешкімді таба алмай, Иерусалимге қайта оралды.

21Бұлар кетіп қалғаннан кейін әлгі екі жігіт құдықтан шығып, тездетіп Дәуіт патшаны ескертуге кетті. Олар Дәуітке барып: «Жедел жиналып, өзеннен өтіп кетіңіз! Ахитопел сізге қарсы осындай да осындай кеңес берді!» — деген хабарды жеткізді. 22Мұны ести салысымен Дәуіт пен оның қасындағы бүкіл халық жиналып, Иорданнан өте бастады. Таң атқанда өзеннен өтпеген бірде-бір адам қалмады.

23Ал өз кеңесінің іске аспағанын көрген Ахитопел есегін ерттеп, өзі тұратын қаладағы үйіне кетіп қалды. Сонда жеткеннен кейін үй ішіне соңғы өсиеттерін табыстап, асылып өлді. Оның мәйіті әкесінің қабіріне қойылды.

24Осы екі арада Дәуіт Маханайымға жетті. Кейінірек Исраилдің күллі жауынгерлерін бастап, Абессалом да Иорданның шығыс жағына өтіп келді. 25Абессалом Жоғабтың орнына Амасаны әскер қолбасшысы етіп тағайындаған болатын. Амасаның шешесі Әбигел Нахаштың қызы және Жоғабтың шешесі Сарұяның сіңлісі еді. Амасаның әкесі Етер есімді ізрелдік[*] болатын. 26Абессалом басқарған Исраил жасағы Ғилақад елінде қостарын тікті.

27Дәуіт Маханайымға жеткенде, аммондықтардың Рабба қаласынан Нахаш ұлы Шоби,[*] Лодыбардан Әмиел ұлы Махыр,[*] Рогелимнен ғилақадтық Барзилай[*] келді. Олар: 28«Елсіз далада жүргенде осы адамдар ашығып, шаршап-шалдығып, шөлдеп қалды ғой!» — деп ойлап, көрпе-көпшік пен ыдыс-аяқ әкелді. Олар, сондай-ақ, Дәуіт пен оның қасындағыларға ішіп-жеуге бидай, арпа, ұн, қуырылған дәнді дақылдар, бұршақ, жасымық, 29бал, айран, қой-ешкілер және сиыр сүтінен жасалған ірімшік алып келді.

#### 18


Абессаломның ақыры

1Дәуіт өзінің топтарын жинап түгендеп, олардың үстінен мыңбасылар мен жүзбасыларды тағайындады. 2Содан соң Дәуіт жасағын үш топқа бөлді. Бірінші топқа — Сарұя ұлы Жоғабты, екінші топқа — оның інісі Әбішайды, үшінші топқа — ғаттық Іттайды қолбасшы етіп тағайындады. Патша жасақшыларына:

— Мен де сөзсіз сендермен бірге аттанамын! — деді. 3Бірақ олар:

— Тақсыр, бармай-ақ қойыңыз. Біз қашсақ та, олар бізге онша көңіл аудармас. Жартымыз қырылып қалсақ та, оларға бұл бәрібір. Ал сіздің өміріңіз біз сияқты он мың адамның өміріне тұрады. Сондықтан сіздің қала ішінде қалып, сол жақтан бізге көмектескеніңіз дұрыс болар, — деп жауап берді. 4Дәуіт:

— Мейлі, сендер нені дұрыс деп білсеңдер, соны істейін, — деп келісті. Мыңбасылары мен жүзбасылары оның жасағын өз ретімен қаладан шығарып алып бара жатқанда, Дәуіт қақпаның маңында тұрды.

5Патша Жоғаб, Әбішай және Іттайға: «Жас жігіт Абессаломға мен үшін мейірімді бола көріңдер!» — деп бұйырған болатын. Патшаның қолбасшылардың әрқайсысына Абессалом туралы осындай әмір бергенін бүкіл жасақ естіп тұрды.

6Сонымен қалың қол (Абессалом басқарған) Исраилдің әскерімен шайқасу үшін соғыс майданына шықты. Шайқас Ефрем орманында өтті. 7Дәуіттің жасақшылары сол жерде Исраилдің әскерін жеңіп шықты. Сол күні шығын болған адамдардың саны өте көп — жиырма мың болды. 8Шайқас бүкіл аймаққа тарап, ну орманда қырылып қалғандар семсерден қаза тапқандардан да көп болды.

9Абессалом Дәуіттің жасақшыларына күтпеген жерден кездесті. Ол өзінің қашырына мініп қашып бара жатқанда, қашыры үлкен еменнің бұтақтарының астынан шауып өте берді. Сол кезде Абессаломның шашы емен ағашының[†] қалың бұтақтарына шырмалып, ілініп қалып, өзі әуеде салбырап қалып қойды. Ал қашыры ілгері қарай шауып кетіп қалды. 10Біреу мұны көріп, Жоғабқа келіп:

— Еменде ілініп тұрған Абессаломды көрдім! — деп мәлімдеді. 11Жоғаб осыны айтқанға:

— Немене? Сен оны көрдің бе? Ендеше неге оны дәл сол жерде шауып, жерге түсірмедің? Соны істеген болсаң, мен саған он мысқал күміс және батырдың белдігін берер едім ғой, — деді. 12Сол адам[†] Жоғабқа:

— Тіпті қолыма мың мысқал күміс берсеңіз де, мен патшаның ұлына қарсы қол көтермес едім. «Жас жігіт Абессаломға мен үшін мейірімді бола көріңдер!» деп патшаның сізге, Әбішай мен Іттайға айтқанын бәріміз де өз құлағымызбен естігенбіз. 13Егер мен оның өміріне қастандық жасаған болсам, бұл бәрібір патшадан жасырын қалмас еді, ал сіз менен алшақ кетер едіңіз, — деп жауап қайтарды. 14Жоғаб оған:

— Сенімен айтысып уақытымды босқа өткізбей-ақ қояйын! — деді де, қолына үш найза алып, оларды еменде ілініп тұрған әлі де тірі Абессаломның жүрегіне қадай салды. 15Жоғабтың қару-жарағын тасушы он жас жігіт жақындап келіп, Абессаломды қоршап алып, шауып өлтірді.

16Содан соң Жоғаб кернейін тартып белгі[†] берді. Сонда Дәуіттің жасақшылары Исраилдің адамдарын қууын доғарды. 17Олар Абессаломды ағаштан түсіріп алып, ормандағы бір терең шұңқырға лақтырып, үстін таспен үйіп тастады. Осы аралықта күллі исраилдік жауынгерлер қашып, үйлеріне тарап кетті.

18Өзінің тірі кезінде Абессалом: «Менің атымды жалғастыратын ұлым да жоқ!»[*] — деп, өзінің құрметіне тас бағана жасатып,[*] Патшалар аңғарында тұрғызып қойған болатын. Ол осы бағанаға өзінің атын беріп, сол әлі күнге дейін «Абессаломның ескерткіші» деп аталып келеді.


Дәуіттің Абессаломның қазасы туралы естуі

19Шайқастан кейін Садық ұлы Ахимағас Жоғабқа:

— Мен енді жүгіріп барып, патшаға: «Жаратқан Ие[†] сізді жауларыңыздың қатерінен азат етті!» деген қуанышты хабарды жеткізейін! — деп рұқсат сұрады. 20Алайда Жоғаб оған:

— Жоқ, бүгін осы хабарды сен жеткізбей-ақ қой! Басқа бір күні хабар жеткізуіңе болады. Бірақ бүгін солай істеме, өйткені патшаның ұлы мерт болды, — деді. 21Содан соң Жоғаб бір құштыққа:[*]

— Патшаға барып, көргендеріңді мәлімдеп бер! — деп бұйырды.

22Сөйтсе де Садық ұлы Ахимағас тағы да Жоғабтан:

— Не болса, о болсын! Өтінемін, құштықтың соңынан жүгіруге маған рұқсат беріңізші! — деп сұрап қоймады. Жоғаб:

— Балам-ау, неліктен барғың келіп тұр? Апаратын хабарың сүйінші алатын хабар емес қой! — деді. 23Бірақ ол:

— Не болса, о болсын! Жүгіргім келіп тұр, — деп қоймады. Сонда Жоғаб:

— Мейлі, жүгіре бер! — деп келісе салды. Ахимағас Иордан алқабының бойындағы жолмен жүріп отырып, құштықты басып озды.


24Дәуіт осы кезде қала қамалының сыртқы және ішкі қақпаларының арасында отырған еді. Бір шолғыншы қақпаның төбесіне шығып, сыртқа қарағанда, жүгіріп келе жатқан бір адамды көрді. 25Шолғыншы бұл туралы патшаға дауыстап мәлімдеді. Патша:

— Егер сол адам жалғыз өзі келе жатса, онда ол жақсы хабар әкеле жатыр, — деді. Адам жүгіріп жақындай түсті. 26Содан соң шолғыншы жүгіріп келе жатқан басқа бір адамды көріп, қақпашыға:

— Әй, тағы біреуі жалғыз жүгіріп келе жатыр! — деп айқайлады. Патша:

— Ол да жақсы хабар әкеле жатқан болса керек, — деп болжады. 27Шолғыншы:

— Біріншісінің жүгіргені құдды Садық ұлы Ахимағастың жүгірісіне ұқсайды екен, — деді. Патша:

— Ол жақсы адам, жақсы хабармен келе жатыр! — деді. 28Ахимағас патшаға таяп қалғанда:

— Бәрі де жақсы! Аманшылық! — деп айқайлап жіберді. Ол патшаның алдында басын жерге тигізе жығылды да: — Патша иеме қарсы шыққан адамдарды қолға түсірген Құдайыңыз — Жаратқан Ие мадақталсын! — деді. 29Патша одан:

— Жас жігіт Абессалом аман-есен бе? — деп сұрады. Ахимағас:

— Жоғаб алдыңыздағы қызметшіңізді жіберген кезде үлкен бір шатақтың болып жатқанын көріп едім. Бірақ оның немен біткенін білмедім, — деп жауап қатты. 30Патша оған:

— Былайырақ тұрып, күте тұр! — деді. Ахимағас бұрылды да, тыныш тұра қалды.

31Содан соң құштық келе қалды. Ол патшаға былай деді:

— Уа, патша ием[†]! Жақсы хабарға құлақ салыңыз! Бүгін Жаратқан Ие сізді өзіңізге қарсы шыққандардың барлығынан арылтты. 32Патша құштыққа да:

— Жас жігіт Абессалом аман-есен бе? — деген сауал қойды. Құштық былай деп жауап берді:

— Патша иемнің жауларының, сізге жамандық ойлап қарсы шыққандардың бәрінің халдері сол жас жігіттің халіндей болсын!


Дәуіттің Абессаломды жоқтауы

33Патша қатты қобалжып, қақпаның үстіндегі бөлмеге барып, көз жасын төкті. Кетіп бара жатып: «Беу, сорлы ұлым Абессалом-ай! Сорлы ұлым-ай! Ұлым Абессалом-ай! Неге ғана сенің орныңда мен өлмедім екен! Абессалом, ұлым-ай, беу, беу, ұлым-ай!» — деп жоқтаумен болды.


#### 19

1«Патша Абессаломды көз жасын төгіп жоқтап жатыр» деген хабар Жоғабқа жетті. 2Дәуіттің өлген ұлын жоқтап жатқанын естігенде, оның бүкіл жасағы үшін сол жеңіс күні қаралы күнге айналды. 3Содан жасақ шайқас майданынан қашып кетіп масқара болған сарбаздардай қалаға ұрланып кірді. 4Патша бетін жауып алып, дауыстап: «Беу, сорлы ұлым Абессалом, о, Абессалом, сорлы ұлым-ай!» — деп дауыстап жоқтаумен болды.

5Сонда Жоғаб патшаның үйіне барып, оған былай деді:

— Бүгін сіз өзіңіздің өміріңізді де, ұл-қыздарыңыздың, әйел-кәнизактарыңыздың өмірін де аман сақтап қалған жауынгерлеріңізді қара бет қылдыңыз. 6Сіз өзіңізді жек көретіндерді сүйіп, өзіңізді сүйетіндерді жек көресіз! Бүгін сіз қолбасшылар мен жауынгерлеріңізді өзіңіз үшін түкке тұрғысыз екенін айқын көрсеттіңіз. Егер Абессалом тірі қалып, біздің бәріміз қырылып қалған болсақ, сіз соған риза болар едіңіз! Мен бүгін осыны ұқтым. 7Ал енді, сыртқа шығып, қызметшілеріңізге жылы сөйлеп, жігерлендіріңіз! Жаратқан Иенің[†] алдында ант етемін: егер шықпайтын болсаңыз, бүгін кешке дейін сіздің жағыңызда бірде-бір адам[†] қалмайды! Бұл сіз үшін жастық шағыңыздан бері осы кезге шейін басыңызға түскен апаттардың барлығынан да зор болмақ!

8Сонда патша орнынан тұрып, қала қақпасының жанындағы өзінің арнаулы орнына барып отырды. Патшаның қақпа жанында отырғанын естігенде, бүкіл жасақ оның алдына жиналды.


Дәуіттің еліне кері оралуға дайындалуы

Сол екі арада исраилдіктер үйді-үйіне қашып кеткен еді. 9Солтүстік Исраилдің барлық руындағы адамдар өзара айтысып былай деп жатты: «Патша бізді жауларымыздың қолынан азат еткен болатын. Філістірлердің шеңгелінен құтқарған да сол. Бірақ та өзі Абессаломнан бас сауғалап, елден қашып кетуге мәжбүр болды. 10Ал біз өзіміздің үстімізден патшалық құруға май жағу рәсімін[†] жасап тағайындаған Абессалом шайқаста мерт болды. Ендеше неге сендер патшаны кері қайтару туралы үндемейсіңдер?»

11Сонда Дәуіт патша діни қызметкерлер[†] Садық пен Абиятарға мына сәлемін жіберді: «Яһуданың рубасыларына былай деңіздер: Патшаны өз үйіне қайтаруға сіздер неге ең соңғы болуларыңыз керек? Себебі солтүстік исраилдіктердің бұл туралы айтып жүргендері патшаға және оның үй ішіне жетті. 12Сіздер менің ағайындарымсыздар ғой, қандастарымсыздар. Ендеше неліктен сіздер патшаны кері қайтарудан тартынасыздар? 13Ал Амасаға мынаны айтыңыздар: Сен менің қандас туысымсың ғой! Жоғабтың орнына сені бүгіннен бастап болашақта да әскерімнің қолбасшысы болуға тағайындамасам, Құдай[†] мені жазалаған үстіне жазалай берсін!»

14Осылай ол бүкіл Яһуда руының адамдарының жүректерін баурап алып, барлығын бірауыздай етті. Олар патшаға: «Өзіңіз және барлық қызметшілеріңіз, қайтып келіңіздер!» деген сәлем жолдады.


Дәуітті қарсы алуға Иордан өткеліне келгендер

15Сонымен патша кері қайтайын деп жолға шығып, Иорданға дейін жетті. Яһуданың адамдары патшаны күтіп алып, өзеннен өткізіп жіберу үшін Ғылғалға жиналған еді. 16Бахуримнен шыққан буняминдік Гера ұлы Шимей де асығып, яһудалықтардың арасында Дәуіт патшаны қарсы алуға ылдилап сол жерге барды. 17Оның жанында Бунямин руының тағы бір мың адамы, солардың ішінде Саул әулетінің қызметшісі Сиба мен оның он бес ұлы әрі жиырма қызметшісі де болды. Олар патшаны қарсы алу үшін тездетіп Иорданға барды. 18Келгендер патшаның отбасын өзеннен өткізіп, оның барлық қалауын орындау үшін өзенді өткелмен кесіп өтті.

Гера ұлы Шимей Иорданнан өтіп болысымен патшаның алдына жығыла кетіп, 19оған жалбарынып былай деді:

— Тақсыр ием[†] менің күнәмді мойныма арта көрмесін! Патша ием Иерусалимнен кетіп бара жатқан күні қызметшісінің жасаған жамандығын есіне ала көрмесін! Патшам мұны есіне сақтап жүрмесінші! 20Алдыңыздағы пендеңіз күнәға батқанын біліп отыр. Бірақ өзіңіз көріп отырсыз, Жүсіптің үрім-бұтағы жетекшілік еткен бүкіл Исраил руларынан патша иемді қарсы алуға бірінші болып мен келіп отырмын.

21Сонда Сарұя ұлы Әбішай:

— Шимейдің көзін құртқан жөн емес пе? Ол Жаратқан Иенің тағайындаған патшасын балағаттап қарғады ғой — деді. 22Бірақ Дәуіт оған мынадай жауап берді:

— Сарұяның ұлдары, маған оны не үшін айтасыңдар? Бүгін сендер менің еркіме қарсы шығып отырсыңдар! Бұл Исраилде адам өлтіретін күн емес! Себебі бүгін Исраилдің патшасы болуға қайтадан бекітілдім, соған көзім жетті. — 23Патша Шимейге:

— Сені өлімге бұйырмаймын! — деп ант берді.


24Саулдың немересі (Жонатан ұлы) Мепібосет те патшаны қарсы алуға Иерусалимнен шығып, Иорданға келді. Патша кеткен күннен бастап, аман-есен қайтып келген күнге дейін ол аяқтарын күтпей, сақалын қырықпай, киім-кешегін жуып ауыстырмай қатты қайғырып[†] келген еді. 25Мепібосет патшаның алдына келгенде патша оған:

— Неге менімен бірге кетпедің, Мепібосет? — деген сауал қойды. 26Ол былай деп жауап берді:

— Уа, патша ием, қызметшім Сиба мені алдап кетті. Мен оған: «Есегімді ерттетіп алып, соған мініп, патшаға еріп жүрейін!» деп тапсырған едім. Мен ақсақпын ғой. 27Бірақ қызметшім мені патша иеме жамандап барыпты.[*] Ал тақсыр ием Құдайдың періштесіндей[†] дана. Нені дұрыс деп тапсаңыз, соны істей көріңіз. 28Себебі менің атамның әулеті патша иемнің алдында өлімге лайықты болғанмен, маған өзіңіздің дастарқаныңыздан тамақтануға рұқсат бердіңіз. Енді менде патшадан тағы бір нәрсе талап ететіндей құқық бар ма? — 29Сонда патша:

— Осы айтқаның да жетер. Мен былай деп шештім: Сиба екеуің жерді бөлісіп аласыңдар! — деп қорытты. 30Мепібосет патшаға:

— Ол бәрін-ақ ала берсін. Маған патша иемнің өз сарайына аман-есен қайтып келгені де жетеді, — деп жауап берді.


31Ғилақадтық Барзилай[*] Рогелимнен ылдилап келген екен. Ол патшаны Иорданның арғы жағына дейін шығарып салу үшін онымен бірге өзеннен өтпекші болды. 32Барзилай тым қартайған сексен жастағы аса дәулетті адам еді. Патша Маханайымда тұрған кезде Барзилай оны барлық қажеттерімен қамтамасыз етіп тұрған еді. 33Енді патша оны:

— Маған еріп өзеннен өтіңіз. Мен сізді Иерусалимге өз қасыма алып, бағып-қағайын, — деп шақырды. 34Бірақ Барзилай былай деп жауап берді:

— Азғана ғұмырым қалғанда, патшаға еріп Иерусалимге өрлеп барып маған не бар? 35Жасым қазір сексенде. Ненің жағымды, ненің жағымсыз екенін айырудан, ішкен-жегенімнің дәмін сезуден де қалдым. Тіпті әнші жігіттер мен қыздардың салған әндерін ести алмайтын халге жеттім. Ендеше мен патша иемді әуреге салмай-ақ қояйын. 36Алдыңыздағы қызметшіңіз сізді Иорданның арғы жағына біразға дейін жолға шығарып салмақшы еді. Ал патшам неге маған осыншама зор сый көрсетуге тиіс? 37Өзімнің қаламда, әке-шешемнің қабірінің жанында көз жұма алуым үшін қызметшіңіздің қайтуына рұқсат берсеңіз екен! Ал мынау — (ұлым) Қимхам,[*] сол сіздің қызметшіңіз болсын. Ол патша иемнің қасында жүріп, арғы бетке өтсін. Нені дұрыс деп тапқаныңыздың бәрін соған істеңіз. — 38Патша Барзилайға:

— Қимхам менімен бірге арғы бетке өтсін. Сізге ұнамдыны соған істейтін боламын. Ал өзіңіз нені қаласаңыз да, бәрін орындаймын, — деп сөз берді.

39Осы аралықта күллі жұрт Иорданнан өтіп шыққан болатын. Патшаның өзі де өзеннің арғы жағына өткеннен кейін, Барзилайды құшақтап,[*] оған батасын берді. Ал Барзилай үйіне қайтып кетті.


Яһуда мен Солтүстік Исраил руларының арасындағы араздық

40Патша Ғылғалға қарай сапарын жалғастыра берді. Оған Қимхам, Яһуда руының бүкіл жасағы және Солтүстік Исраилдің жасағының жартысы[*] ерді.

41Осылай келе жатқанда Солтүстік Исраилдің бүкіл адамдары патшаға келіп, оған:

— Біздің ағайындарымыз — Яһуданың адамдары неге патшаны ұрлап алып кетіп, өзіңізді, отбасыңыз бен барлық адамдарыңызды Иорданнан өткізіп жіберді? — деп наразылық білдірді. 42Яһуданың барлық адамдары оларға былай деп жауап берді:

— Оның себебі, патша біздің қандас туысымыз ғой. Сендер неге осыған бола өкпелеп жүрсіңдер? Бізді патшаның қорынан бір нәрсе жеп қойды, әлде ерекше бір сыйлық алды дейсіңдер ме?

43Ал Солтүстік Исраилдің адамдары Яһуданың адамдарына былай деп қарсы сөйледі:

— Біз он румыз ғой. Біздің патшадан үлесіміз сендердікіне қарағанда көбірек! Ендеше неге бізді менсінбедіңдер? Оның үстіне, патшамызды кері қайтару керек деп бірінші айтқан біз емес пе едік?

Бірақ Яһуданың адамдары Солтүстік Исраилдің руларынан гөрі қаттырақ сөйлеп оларды өкпелетіп тастады.

#### 20


Шебаның бүлік шығаруы және Амасаның өлтірілуі

1Сол жерде Бихридің ұрпағы Шеба[*] есімді қара ниетті бір буняминдік адам[†] болды. Шеба бүкіл Солтүстік Исраилде керней тартып былай деп жариялады:


«Дәуітке біздің еш қатысымыз жоқ,
Есейдің ұлында еш үлесіміз жоқ!
Мекендеріңе қайтыңдар, исраилдіктер!»


2Сонда Солтүстік Исраилдің күллі адамдары Дәуітті тастап, Шебаның соңынан еріп кетті. Бірақ Яһуданың адамдары өз патшаларына адал болып қала берді. Олар Дәуітке ілесіп Иордан өзенінен Иерусалимге дейін барды.

3Дәуіт өзінің Иерусалимдегі сарайына қайтып келгенде, сарайын күтуге қалдырып кеткен он кәнизагын[*] арнайы үйде күзеттіріп қойды. Оларды барлық керек-жарақтарымен қамтамасыз етіп тұрды, бірақ енді қайтып олармен жақындасқан жоқ. Осылайша олар жесір іспетті өмір сүріп, өле-өлгенше қамауда қалды.

4Патша Амасаға: «Яһуданың ер адамдарын жинап, үш күннің ішінде өзің де осында бол!» — деп әмір етті. 5Амаса Яһуданың адамдарын шақыруға кетті, бірақ патшаның белгілеген[†] уақытынан кешігіп қалды.

6Сонда Дәуіт Әбішайға бұйрық беріп: «Бихридің ұрпағы Шеба бізге Абессаломнан да зор зиян келтіретін болады. Тездетіп иеңнің жасақшыларын ертіп алып, Шебаның соңынан түс! Әйтпесе ол бір бекіністі қалалар тауып алып, көзімізден тасаланып, қашып кетіп жүрер!» — деді. 7Осылайша Жоғабтың адамдары, кереттік және пелеттік ұлан бөлімдері әрі барлық батырлар қосылып, Әбішайға еріп Иерусалимнен аттанып шықты да, Шебаның ізіне түсті.

8Олар Гибеондағы дәу жартастың жанында болған кездерінде Амаса алдарынан шықты. Жоғаб жауынгерлік киім киіп, семсерлі қынап бекітілген белдік тағып алған еді. Жоғаб алға қарай ұмтылғанда семсері түсіп қалды. 9Жоғаб Амасаға: «Амансың ба, бауырым?» — деп, оны бетінен сүю үшін оң қолымен сақалынан ұстап алды. 10Амаса Жоғабтың сол қолындағы семсерді байқамады. Сонда Жоғаб семсерін оның ішіне сұғып қалып, ішек-қарны жерге ақтарылып түсті. Жоғаб Амасаны екінші рет соқпай-ақ, өлімші етіп жарақаттады.

Бұдан кейін Жоғаб пен оның інісі Әбішай бүлікшіл Шебаның соңынан қуып кетті.

11Осы кезде Жоғабтың жас жігіттерінің бірі Амасаның жанында тұрып, «Кімде-кім Жоғабты қолдаса әрі Дәуітті жақтаса, сол Жоғабтың соңынан ерсін!» — деді. 12Ал Амаса әлі де жол ортасында жанталаса дөңбекшіп өз қанына былғанып жатқан болатын. Жаңағы жас жігіт барлық жасақшылардың Амасаның жанында тоқтап жатқанын байқағанда, оны жолдан сүйреп, егістікке шығарып, үстін жамылғымен жауып тастады. 13Амасаның денесін жолдан алып тастағаннан кейін адамдардың бәрі Жоғабқа еріп Шебаның соңынан қуып кетті.


Бүліктің басылуы

14Ал Шеба Исраилдің бүкіл руларының жерінен өтіп шығып, Әбел-Бет-Махаға[*] кеткен болатын. Өзі шыққан Бихри әулетінің барлық адамдары да жиналып, оның соңынан сол жерге еріп келген еді. 15Жоғабтың жасағы Әбел-Бет-Махаға жетіп, оны қоршап алды. Олар қаланы басып алу үшін қаланың сыртқы қамал қабырғасына қарсы үймек үйді. Жоғабтың жанындағы жасақтың барлығы қабырғаны құлату үшін оны соққылап қирата бастады. 16Сонда бір ақылды әйел қала ішінен былай деп дауыстады:

— Тыңдаңдар, тыңдаңдаршы! Жоғабты осында шақырыңдаршы! Онымен сөйлескім келеді. — 17Жоғаб оған таяп келгенде, әйел одан:

— Сіз Жоғабсыз ба? — деп сұрады. Ол:

— Иә, менмін! — деп жауап қатты.

— Онда алдыңыздағы күңіңіздің сөзіне құлақ салыңызшы.

— Тыңдап тұрмын, айта бер! — деді Жоғаб. 18Сонда әйел оған былай деді:

— Ежелден келе жатқан мына мәтел бар: «Ақылды Әбелден сұрасын, аяқтар сонда дауларын». 19Мен Исраилдегі бейбіт те адал адамдардың бірімін. Ал сіз Исраилдегі қалалардың анасы іспетті сыйлы қаланы құртайын деп отырсыз. Жаратқан Иенің[†] меншікті жерін неге жалмап қойғыңыз келіп отыр? — 20Бірақ Жоғаб былай деп жауап берді:

— Жо-жоқ! Мені Жаратқан Иенің меншікті жерін не жалмаудан, не жоюдан сақтасын! 21Мәселе тіпті де олай емес! Ефремнің таулы аймағынан шыққан Бихридің ұрпағы Шеба деген біреу Дәуіт патшаға қарсы бүлік шығарды! Тек соны ғана маған ұстап беріңдер! Сонда мен қаладан кетемін. — Әйел:

— Жарайды, оның басы сізге қабырғадан лақтырылады, — деп келісті.

22Әйел бүкіл халқымен сөйлесіп, дана ақыл-кеңес берді. Олар бүлікшіл Шебаның басын шауып алып, оны Жоғабқа лақтырып жіберді. Жоғаб осыдан кейін керней тартып белгі берді. Барлық адамдары қаладан шегініп, үйлеріне тарап кетті. Жоғабтың өзі Иерусалимдегі патшаның жанына қайтып барды.


Дәуіттің лауазымды қызметкерлері

23Жоғаб Исраилдің бүкіл жасағының қолбасшысы, ал Еходай ұлы Бенаях кереттік және пелеттік ұландарының қолбасшысы болды. 24Адорам[*] міндетті жұмыстарды басқарушы, Ахилуд ұлы Жосапат уәзір әрі жылнамашы,[*] 25Шеуа — хатшы, Садық пен Абиятар — діни қызметкерлер,[†] ал 26жайырлық Ирақ — Дәуіттің қасындағы діни қызметкер болды.

#### 21


Үш жылғы ашаршылық және Саулдың ұрпақтарының жазалануы

1Дәуіт патшаның заманында елді үш жыл бойы ашаршылық жайлады. Дәуіт Жаратқан Иеге[†] сиынып соның себебін сұрады. Сонда Жаратқан Ие оған былай деп жауап берді: «Саулдың өзі мен әулетінің мойнында гибеондықтардың төгілген қаны бар. Себебі Саул гибеондықтардың көздерін құртқан болатын. Осы ашаршылық соның кесірінен».

2Патша гибеондықтарды шақырып алып, олармен сөйлесті. Гибеондықтар исраилдіктерге жатпайтын аморлықтардан қалған халық болатын. Ежелде исраилдіктер оларды құртпауға ант берген болса да,[*] Саул Исраил мен Яһуданың халқы үшін жан сала күресіп оларды толығымен құртып жіберуге тырысқан еді.[*]

3Дәуіт гибеондықтарға:

— Мен сендер үшін не істейін? Сендер Жаратқан Иенің меншікті еліне[*] ақ бата берулерің үшін мен қалайша сол күнәнің құнын өтей аламын? — деген сауал қойды. 4Гибеондықтар оған:

— Саулдың әулетінен не күміс, не алтын талап етпейміз. Ал Исраилде біреуді өлтіруге еш құқымыз да жоқ! — деді. Осыны естіп, Дәуіт олардан:

— Онда өздерің үшін менің не істегенімді қалайсыңдар? — деп сұрады. 5Олар патшаға:

— Сол адам[†] бізді толығымен құртып жіберуге тырысып, бүкіл Исраилде бізге бір табан жер де қалдырмауды көздеген еді.[*] 6Одан тараған ұрпақтардан жеті ер адам қолымызға тапсырылсын. Біз оларды Жаратқан Иенің алдында, Оның Гибеондағы тауында[*] асып өлтірейік, — деді. Патша оларға:

— Мен соларды қолдарыңа тапсырамын! — деп сөз берді.

7Бірақ патша Жонатанның ұлы, Саулдың немересі Мепібосеттің өмірін сақтап қалды. Себебі Дәуіт және Саул ұлы Жонатан кезінде Жаратқан Иенің алдында бір-біріне ант беріскен болатын.[*]

8Ал Саулдың Аях қызы Риспадан туған екі ұлы Армон мен Мепібосет,[*] әрі Саулдың қызы Мераб пен мехолалық Барзилай ұлы Әдіриелдің бес ұлы бар болатын. Дәуіт патша оларды алдыртып, 9гибеондықтардың қолына тапсырды. Гибеондықтар бұларды тау басында Жаратқан Иенің алдында асып қойды. Сол жерде олардың жетеуі бірдей қазаға ұшырады. Бұл егін орағының алғашқы күндері, арпа жинау науқаны жаңа басталған кез болатын.

10Сонда Аях қызы Риспа қара мата алып, оны бір жартастың үстіне жайып өзіне пана жасап алды. Риспа егін орағының басынан бастап, аспаннан[†] мәйіттерге жаңбыр жауған кезге дейін сол жерде отырды. Ол асулы тұрған мәйіттерге күндіз құстарды, түнде аңдарды жолатпады.

11Саул марқұмның кәнизагы Риспаның не істегені туралы хабар Дәуітке жетті. 12Содан Дәуіт барып, Ғилақадтағы Ябес қаласының адамдарынан Саул мен оның тұңғышы Жонатанның сүйектерін сұрап алды. Себебі Саулды Гелбуеде өлтірген күні філістірлер оның денесін Бет-Шанға апарып, қала алаңында іліп қойған болатын. Бірақ Ғилақадтағы Ябестің адамдары екеуінің мәйіттерін ілулі тұрған жерінен жасырын түрде шешіп алып, қалаларына әкелген еді.[*] 13Енді Дәуіт сол жақтан Саул мен оның ұлы Жонатанның сүйектерін алып келді. Жаңадан асылып өлтірілгендердің мәйіттері де жиналып алынды. 14Бұлар және Саул мен Жонатанның сүйектері Бунямин жеріндегі Селада Саулдың әкесі Қиштың қабіріне қойылды. Мұның бәрі патшаның тапсырмасына сәйкес орындалды.

Осыдан кейін Құдай[†] ел үшін жасалған мінажаттарды рақыммен қабылдады.[*]


Філістір алыптарының күйреуі

15Філістірлер тағы да Исраилге қарсы соғыс ашқанда, Дәуіт өзінің жасақшыларымен бірге оларға қарсы жорыққа аттанды. Філістірлермен шайқасып жатқанда Дәуіттің әлі кетіп қалжырады. 16Сол сәтте алып Рафаның ұрпақтарының[*] Ишби-Беноб есімді біреуі Дәуітті өлтірмек болды. Сол алыптың сүңгісінің қола ұшының салмағы үш жүз мысқал[*] болатын, ол беліне жаңа семсер буып алған екен. 17Бірақ Сарұяның ұлы Әбішай Дәуітке көмекке келді де, філістірге тап беріп, оны өлтіріп тастады. Сонда Дәуіттің адамдары одан өтініп: «Енді қайтып бізбен бірге ешқашан шайқасқа шықпасаңыз екен! Себебі Исраилдің шам-шырағын өшіруге болмайды!» — деп, бұларын антпен бекітті.

18Осыдан кейін філістірлермен жаңа бір шайқас Ғобтың маңында[*] болды. Сол кезде хушалық Сипхай Рафаның алып ұрпақтарының тағы біреуі — Сафты жеңіп, көзін құртты.

19Ғобтың маңында філістірлермен болған басқа бір шайқаста бетлехемдік Жайыр[*] ұлы Елханан ғаттық алып Ғолияттың бауырын өлтірді. Соның сүңгісінің сабы бақандай жуан[*] болатын.

20Тағы басқа бір шайқас Ғат қаласының түбінде болды. Оған да өте ұзын бойлы бір адам қатысты. Соның аяқ-қолдарында алты-алтыдан, он екі саусағы мен он екі башайы бар еді. Ол да алып Рафаның ұрпағы болатын. 21Әлгі алып Исраилге тіл тигізіп оны қорлағанда, Дәуіттің ағасы Шаммахтың[*] ұлы Жонатан оны өлтіріп тастады.

22Осы төртеуі Ғаттағы алып Рафаның ұрпақтары болатын. Олар Дәуіт пен оның жасақшыларының қолдарынан мерт болды.

#### 22


Дәуіттің Құдайды мадақтау жыры

1Осылай Жаратқан Ие[†] Дәуітті барлық жауларынан және Саулдың қолынан құтқарды. Сол кезде Дәуіт Жаратқан Иеге арнап мына жырды айтты:


2Жаратқан — жартастай берік қорғаным,
Мені қауіп-қатерден құтқарушым,
3Құдайым — сенім артқан шың құзым,
Қалқандай қорғаушым, мықты құтқарушым,
Әрі биік таудағыдай баспанам,
Мені құтқарады зорлық-зомбылықтан!
4Мадаққа лайық Жаратқанға сиынам,
Ол мені арашалайды жауларымнан.


5Өлім[†] толқындары жан-жақтан құрсады,
Заңсыздық тасқыны көміп тастады,
6Ажалдың шынжыры мені матады,
Өлімнің торы бұғаулап шырмады.
7Қатты қиналып Жаратқанға сиындым,
Жәрдем сұрап Құдайыма жалындым.
Киелі[†] орнынан Ол құлақ салды,
Жалынышым Оның алдына барды.


8Сол заматта жер дірілдеп сілкінді,
Аспанның[†] негізі шайқалып дірілдеді,
Өйткені Құдай[†] қаһарына мінген еді.
9Қаһарынан[*] Оның түтін шықты,
От лаулап аузынан жалын атты,
Ыстық шоқ ішінен атқылады.
10Аспанды ашып Ол төмен түсті,
Қара бұлттар болды аяғының асты,
11Мықты періштелерге[†][*] мініп алды,
Желдің қанаттарында зулап ұшты,
12Түнекті айналдыра перде қылды,
Жаңбырдың қалың бұлттарын жамылды,
13Алдындағы нұрынан жай оты[*] жалтылдады.


14Жаратқан Ие аспаннан күркіреп шақырды,
Құдай Тағаланың[†] дауысы жаңғырықты.[*]
15Жебелер атқылап жауларын шашыратты,
Найзағай жарқылдап оларды абдыратты.
16Көрінді сонда теңіздің арналары,
Әрі дүниенің негіздері ашылды,
Уа, Жаратқан Ие, қатаң сөгісіңнен,
Қаһарлы да құдіретті лебіңнен.


17Көктен қолын созып, Ол мені ұстап алды,
Терең судан Ием[†] мені шығарып алды,
18Құтқарды мені мықты дұшпанымнан,
Өзімнен қуатты қас жауларымнан,
19Мүшкіл кезімде олар маған бас салды,
Жаратқан Ие бірақ тірегім болды,
20Кең-байтақ жерге[*] Ол мені шығарды,
Маған риза болып аман құтқарды.


21Адал жүрген мені Ием қолдады,
Пәк істерім үшін игілік сыйлады.
22Өйткені Жаратқанның жолымен жүрдім,
Арсыз болып Құдайымнан безбедім.
23Қайта, күллі шешімдері көз алдымда,
Оның ережелерінен бас тартпаймын да.
24Құдайдың алдында мінсіз болып келемін,
Күнә[†] жасаудан сақтанып жүремін.
25Жаратқан маған берді әділдігіме қарай,
Оның көз алдындағы пәк ісіме сай.


26Ием, рақымды жанға рақым танытасың,
Адал жанға адалдықпен қарайсың,
27Таза жүрген жанмен Өзің де тазасың.
Арамзаға айламен жауап қайырасың.
28Жәбір көрген жандарды құтқарасың,
Бірақ менменді байқап, құлатасың.
29Уа, Ием, маған шырақтай нұр шашасың,[*]
Уа, Жаратқан, түнегімді жарық қыласың.[*]
30Сенің күшіңмен жау тобын жеңе аламын,
Құдайыммен қамалдың үстіне шығамын.


31Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз,
Жаратқанның сөзі де еш мүлтіксіз.
Құдайға сенім артқан бар жандарға
Ол — қалқандай қорған әрі берік баспана.
32Жаратқан Иеден басқа кім Құдай екен?
Құдайымыздан басқа кім қорғайтын құз екен?[*]
33Құдай мені күш-қуатқа бөлейді,
Мінсіз өмір жолымен жетелейді,
34Аяғымды бұғыдай жүйрік қылады,
Биік жерлерімде аман тұрғызады.
35Ол қолдарымды дайындайды шайқасқа,
Майыстырам тіпті қола садақты да.


36Сен құтқаруыңды[*] қалқандай сыйладың,
Жоғарылатады мені шапағатың.[*]
37Жолда қадамдарымды ұлғайтасың,
Аяқтарымды таюдан сақтап қаласың.
38Жауларымды қуып, жойдым көздерін,
Бәрін құртпайынша кері келмедім.
39Олар жеңіліп, қайта тұра алмады,
Аяғымның астына менің құлады.


40Шайқасуға маған күш-қуат сыйладың,
Қарсыластарды алдыма бас ұрғыздың,
41Қалған жауларды қашуға мәжбүр қылдың,
Мені жек көргендердің көздерін құрттым.
42Көмекке шақырды олар, ешкім құтқармады,
Жаратқанға жалынды, Ол құлақ салмады.
43Содан жауларды жер шаңындай ұнтақтадым,
Даланың батпағындай оларды таптадым.


44Сен мені халықтың бүлігінен құтқардың,
Әрі басшысы етіп қойдың өзге ұлттардың.
Бөтен халық енді маған қызмет етеді,
45Олар да айтқанымды екі етпейді,
Бөгде ұлттар алдымда құлдық ұрады,
46Жат жұрттықтар қатты қорқып бозарады,
Дірілдеп өз қамалдарынан шығады.


47Жаратқан тірі! Құздай қорғаушым мақталсын,
Құтқарушы Құдайым лайым даңқталсын!
48Құдайым мүддемді қорғаған,[*]
Әрі халықтарды маған бағындырған,
49Жауымнан өзімді аман сақтап қалған.


Жоғары қойдың мені қарсыластардан,
Сен құтқарып алдың зорлықшылдардан.
50Басқа халықтар арасында сондықтан,
Уа, Жаратқан Ием, Сені мадақтаймын,
Сенің атыңа ән-жырымды арнаймын.


51Сен Өзіңнің тағайындаған патшаңа:
Дәуітке және оның ұрпақтарына
Ұдайы ұлы жеңістер сыйлайсың,
Тұрақты мейіріміңді бағыштайсың.

#### 23


Дәуіттің соңғы өсиеті

1Мынау Дәуіттің соңғы өсиеті,
Есей ұлының пайғамбарлық[†] сөздері,
Жақып сенген Құдай[†] тағайындаған,[*]
Мәртебесін көтерген патшасының —
Исраилдің сүйікті жыршысының[*]
Келер ұрпаққа қалдырған өсиеті.


2Мен арқылы Жаратқанның Рухы сөйледі,
Аузымнан Оның сөзі шығып келді.
3Исраил арқа сүйер жартас — Құдай
Маған бірде былай деп айтқан еді:


Халықты әділдікпен басқарушы,
Құдайды қастерлеп билік құрушы —
4Бұлтсыз аспандағы[†] таңғы шапақтай,
Жерден көк шөп өсіріп шығаратын
Жаңбырдан кейінгі күн нұрындай.


5Менің әулетімді Құдай бекіткен,
Мәңгі Келісім[†] жасады Ол менімен
Барлық жағынан да толық реттелген.
Құдай бұл уәдесін нақты бекіткен,
Әлде Ол мені ұдайы қорғамай ма,
Бар жүрек қалауымды сыйламай ма?


6Ал сұмдар Құдайға жақындамайды,
Олар адамдар қолына да алмайтын
Пайдасыз тікенектерге ұқсайды.
7Соларды құртпақ болғандар бұл үшін
Темір құрал, найза сабын қолданады,
Жатқан жерлерінде өртеп жояды.[*]


Патшаға ерген батырлар

8Дәуіттің батырларының аты-жөндері мыналар:

Ахаман ұлы Яшобам-Бәсебет,[*] ол Үш батырдың басшысы болды. Бір шайқаста ол сегіз жүз жау сарбазын сүңгісімен түйреп өлтірген еді.

9Үш батырдың екіншісі Ахоахтың ұрпағы Додайдың ұлы Елазар[*] болатын. Ол Дәуіттің қасында жүріп (Пас-Даммим деген жерде) шайқасқа жиналып тұрған філістірлерді менсінбей оларға тойтарыс берді.[*] Исраилдік жасақшылар жаудан шегінгенмен, 10Елазар сол жерде берік тұрды. Філістірлерді соққылай бергеннен қолы әбден шаршап, семсеріне қарысып қалды. Сол күні Жаратқан Ие[†] оны үлкен жеңіске жеткізді. Әскер жасағы Елазарға қайта оралғанда, оларға өлгендердің қару-жарақтарын олжалаудан басқа жұмыс болмады.

11Одан кейінгі батыр харарлық Аге ұлы Шаммах. Філістірлер бірде (Лехиде) бұршақ[*] бітік шыққан бір егістіктің қасына жиналған еді. Исраилдің жасағы олардан қашып кетті. 12Бірақ Шаммах егістіктің ортасында тұрып алып, філістірлерді қырып-жойып, егістікті аман сақтап қалды. Осылайша Жаратқан Ие Шаммахты үлкен жеңіске жеткізді.

13Егін орағы кезінде Отыз басты жауынгердің үшеуі Адуллам үңгірінде тұрып жатқан Дәуітке келді. Осы кезде філістір әскерінің бір бөлігі Рефаим аңғарында қостарын тікті.[*] 14Бетлехемде де олардың қарауылдары орналасқан еді. Ал Дәуіт жасырынып, бекінуге ыңғайлы таулы жерді[*] паналап жүрді. 15Сонда Дәуіт: «Шіркін, маған біреу Бетлехемдегі қала қақпасының жанындағы құдықтан су әкеліп берсе ғой!» — деп аңсады.[*] 16Үш батыр філістір әскер қостарынан білдіртпей өтіп, Бетлехем қақпасының жанындағы құдықтан су тартып алып, Дәуітке әкелді. Бірақ Дәуіт суды ішкісі келмей, оны Жаратқан Иеге сұйық тарту іспетті бағыштап жерге төгіп тастап: 17«Жаратқан Ие мені мұны істеуден сақтай көрсін! Мен бұл суды қалай ішемін? Ол бастарын өлімге тігіп, оны алып келген адамдардың қаны іспетті ғой!» — деді. Содан Дәуіт суды ішуден бас тартты. Міне, Үш батырдың ерлік істері осындай болды.

18Сарұяның ұлы Жоғабтың туған інісі Әбішай Отыз батырдың басшысы еді.[*] Әбішай сүңгісімен үш жүз жауын түйреп өлтіріп, Үш батырдікіндей атақты иемденді. 19Басқа Отыз батырдан да даңқты болып, оларға басшылық еткенмен, Әбішай Үш батырдың дәрежесіне жете алмады.[*]

20Кәбіселдік Еходай[*] ұлы Бенаях та ерлік істер жасаған мықты жауынгер болды. Арыстандай күшті екі моабтық жауынгердің көздерін жойған сол еді. Бенаях қар жауып тұрған бір күні ұраға түсіп, оның ішіндегі арыстанды өлтірді. 21Бенаях бір алып мысырлықтың да көзін құртты. Мысырлықтың қолында сүңгі болса да, Бенаях оған қарсы бір таяқпен ғана шығып, мысырлықтың қолынан сүңгісін тартып алып, оны сонысымен түйреп өлтірді. 22Еходай ұлы Бенаяхтың ерлік істері осындай еді. Жаңағы Үш батыр сияқты ол да даңқты жауынгер болатын. 23Отыз батырдың ішіндегі ең даңқтысы сол еді, алайда Үш батырдың дәрежесіне жете алмады. Дәуіт Бенаяхты өзінің ұлан бөлімдерінің басшысы[*] етіп қойды.

24Атақты Отыз батыр мыналар болатын:

Жоғабтың туған інісі Асахил, бетлехемдік Додо ұлы Елханан, 25хародтық Шаммах, хародтық Елика, 26пәлеттік Хелес, текоялық Икеш ұлы Ирақ, 27анатоттық Әбиезер, хушалық Сипхай,[*] 28ахоахтық Салмон, нетопаттық Маһарай, 29нетопаттық Бағанах ұлы Хелеп, Буняминдегі гибеялық Рибай ұлы Іттай, 30пиратондық Бенаях, нахале-ғағаштық[*] Хиддай; 31арбаттық Әби-Албон, бахуримдік Азмаует, 32шағалбондық Әлиахпа, Яшеннің ұлдары, 33харарлық Шаммах ұлы Жонатан, харарлық Шарар ұлы Ахиям, 34мағахаттық Ахасбай ұлы Әліпәлет, ғилолық Ахитопел ұлы Елиям, 35кәрмелдік Хесрай, әрабтық Пағарай, 36собалық Натан ұлы Иғал, ғадтық Бани, 37аммондық Селек, Сарұяның ұлы Жоғабтың қару-жарағын тасушы бероттық Нахарай, 38итірлік[*] Ирақ, итірлік Гәреб және 39хеттік Ұрия.[*]

Батырлардың жалпы саны отыз жеті болды.

#### 24


Патшаның өз бетімен санақ жүргізіп, жазалануы

1Жаратқан Иенің[†] қаһары (күнә[†] жасап жүрген) Исраилге қарсы қайтадан лаулады. Сонда (әзәзіл) Дәуітті халыққа қарсы қойып:[*] «Бар да, (Солтүстік) Исраил мен Яһуданы санақтан өткіз!» — деп түрткіледі. 2Патша Жоғабқа және оның қарамағындағы қолбасшыларына бұйрық берді:

«Әскер жасындағы халықтың санын білгім келеді. Исраилдің руларын оңтүстіктегі Бер-Шебадан солтүстіктегі Данға дейінгі аралықты түгелдей қамтып, халықтың санағын алыңдар!» — деді. 3Жоғаб патшаға:

— Әскер жасындағы халқыңыз қаншама көп болса, Құдайыңыз Жаратқан Ие оны жүз есе көбейте көрсін! Мұны өз көзімен көруді тақсыр иеме жазсын! Ал, патша ағзам, мұндай шараны неліктен іске асырғыңыз келіп отыр? — деп жауап берді. 4Алайда патша Жоғаб пен өзге қолбасшыларын өзінің бұйрығын орындауға көндірді. Олар патшаның қасынан шығып, Исраил халқын санақтан өткізуге кетті.

5Жоғаб пен өзге әскер басшылары Иорданды кесіп өтіп, Арогердің маңында, аңғардағы қалашықтың оңтүстік жағына қостарын тігіп, іске кірісті. Содан кейін Ғад руының жерін аралап, Жазерге, 6мұнан соң Ғилақадқа, Тахтим-Ходши аймағына және Дан-Яғанға барды. Содан кейін бұрылып, Сидонға қарай бағыт алды да, 7Тир қорғанын және хевтіктер мен қанахандықтардың барлық қалаларын аралап шықты. Соңында Яһуда руының оңтүстіктегі[*] Бер-Шеба қаласына жетті. 8Осылай олар бүкіл елді кезіп шығып, тоғыз ай жиырма күннен кейін Иерусалимге қайтып келді.

9Жоғаб патшаға халық санағының мына қорытындысын баяндады: Семсер ұстауға жарамды мықты адамдардың саны Солтүстік Исраилде сегіз жүз мың, Яһудада бес жүз мың адам[†] болды.


10Бірақ осыдан кейін Дәуіттің ар-ұжданы[†] қатты қиналып,[*] халықты санақтан өткізгеніне опық жеді. Содан ол Жаратқан Иеге: «Мен осыны істеп, ауыр күнә жасадым. Өтінемін сенен, уа, Жаратқан Ие, алдыңдағы қызметшіңнің күнәсін кешіре гөр. Мен зор ақымақтық жасадым», — деп сиынды.

11Дәуіт келесі күні таңертең төсектен тұрғанда, оның қызметіндегі Ғад пайғамбарға[†][*] Жаратқан Ие сөзін арнап былай деген еді: 12«Дәуітке барып, хабарымды жеткіз: Жаратқан Ие мынаны айтады: саған біреуін таңдап алуға үш жазаны ұсынамын. Таңдап алғаныңды Мен өзіңе қолданамын». — 13Сонымен Ғад Дәуітке барып, былай деді:

— Қайсысын таңдап аласың: не еліңде жеті[*] жыл бойы ашаршылық жайлағанын ба; не өзіңнің үш ай бойы артыңнан қуған жауларыңнан қашқаныңды ма; не еліңді үш күн бойы індет билегенін бе? Енді ойланып, өзімді Жібергенге қандай жауап қайтаруымды шешіп айта гөр. — 14Дәуіт Ғадқа:

— Жаным қатты қиналып тұр! Жаратқан Иенің қолына түсейік, өйткені Оның мейірімі мол. Бірақ адамдардың қолына түспейінші! — деп жауап берді.

15Сол себепті Жаратқан Ие таңертеңнен бастап, белгілеген[†] уақыттың соңына дейін Исраилге індет жайлатты. Солтүстіктегі Даннан оңтүстіктегі Бер-Шебаға дейін жетпіс мың ер адам өлді. 16Халықты қырып жатқан періште[†] енді Иерусалимді де құрту үшін қолын соза бергенде, Жаратқан Ие болып жатқан апат туралы аяушылық танытып, періштеге: «Жетер енді, қолыңды тарт!» — деп бұйырды. Сол кезде Жаратқан Иенің періштесі ебустік Орнаның[*] астық бастыратын қырманының қасында болған еді.

17Дәуіт халықты қырып жатқан періштені байқап қалып, Жаратқан Иеге:

— Күнәға батқан мен ғой! Менің өзім теріс іс жасадым. Бірақ қарамағымдағы осы «қойларым» не істеді? Олардың орнына өзімді және отбасымды жазалай гөр! — деп жалынды.


Патшаның арнайы құрбандықтар ұсынып, кешірілуі

18Сол күні Ғад пайғамбар Дәуітке келіп: «Ебустік Орнаның астық бастыратын қырманына өрлеп барыңыз! Сол жерде Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызыңыз», — деді. 19Сонда Дәуіт Жаратқан Иенің бұйрығына сай солай қарай өрледі. 20Орна (бұл кезде астық бастырып жатқан еді.[*] Ол) патша мен оның қызметкерлерінің келе жатқанын көрген бойда патшаның алдынан шығып, жерге дейін иіліп тағзым етті.

21— Патша ием[†] өзінің қызметшісіне неге келді екен? — деп сұрады ол. Дәуіт:

— Сенің қырманыңды сатып алуға келдім! Халықты қырып жатқан пәлені тоқтату үшін осы жерде Жаратқан Иеге бағыштап құрбандық үстелін[†] тұрғызбақпын, — деп жауап қайтарды. 22Орна:

— Патша ием өзінің қалағандарын сый-тарту ретінде қолдана берсін. Міне, өгіздер құрбандыққа шалынып, өртеліп ұсынылсын. Астық бастырғыш ағаш[†] тақтай және өгіздердің мойынтұрығы отын ретінде пайдаланылсын. 23Уа, тақсыр, мұның барлығын да патшама сыйлаймын, — деді. Орна сөзін аяқтап: — Құдайыңыз Жаратқан Ие құрбандығыңызды қабылдап, сізге оң көзімен қарай көрсін! — деп ізгі тілек білдірді. 24Алайда патша Орнаға:

— Жоқ, бұларды құнын төлеп сатып аламын! Мен тегін алғанды Құдайыма Жаратқан Иеге бағыштап құрбандыққа шалып, өртеп ұсынбаймын, — деп қарсылық білдірді.


Сонымен Дәуіт қырман мен өгіздерді елу мысқал[*] күміске сатып алды. 25Сол жерде ол Жаратқан Иеге арнап құрбандық орнын тұрғызып, малдарды шалып, түгелдей өртеп жіберді, әрі ризашылық құрбандықтарын да ұсынды. Жаратқан Ие ел үшін жасалған мінажаттарды рақыммен қабылдады. Исраилді жайлаған пәле осылай тоқталды.[*]

### Патшалықтар 3-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Кіріспе


Патшалықтар туралы үшінші жазба


Жазба туралы мәлімет

Осы жазбаның басында Дәуіт патшаның өмірінің соңғы жылдары және оның ұлы Сүлейменнің патшалыққа тағайындалғаны туралы баяндалған.

Жаратқан Ие Сүлейменге Исраил халқын басқару үшін ерекше даналық, сонымен қатар ғаламат байлық пен билік те сыйлады. Жас патшаның басты мақсаты Иерусалимде Исраил халқы мен басқа да ұлттар Жаратқан Иеге сиынып, ғибадат ете алатын ғибадатхана салу болды. Бірақ уақыт өте Сүлеймен сенімін Құдай Тағаланың бір Өзіне артудың орнына, шетелдік патшалармен одақтасып, олардың қыздарына үйлену арқылы өз билігін күшейтпек болды. Сүлеймен әйелдерінің ықпалымен солардың жалған тәңірлеріне табына бастап, Жаратқан Иенің Исраил халқымен жасаған Келісімін бұзып опасыздық жасады.

Құдай Тағала Сүлейменді ол дүние салғаннан кейін Исраилдің он руының өз алдарына бөлініп, жауларының солтүстіктегі патшалықты құртуларына жол беруі арқылы жазалады. Леуі руынан басқа тек Яһуда руы ғана Сүлейменнің ұлы Рохабоғамға және одан кейін Иерусалимде патшалық құрған Дәуіттің өзге ұрпақтарына адал болып қала берді.

Яһуда патшаларының көбі арғы аталары Дәуіттің үлгісімен жүріп, Жасаған Иеге мойынсұнды. Ал Солтүстік Исраилдің алғашқы патшасы Жеробоғам І-ден бастап одан кейінгі барлық билеушілері де қол астындағы халықты жалған тәңірлерге табынып, азғын өмір сүруге жетеледі. Жазбаның соңында Ахаб патша мен Езабел патшайымның зұлым істері баяндалады.

Осы ғасырлар бойы Жаратқан Ие екі патшалықтың халқына өз хабаршылары — пайғамбарларды жіберіп отырды. Олар Жаратқан Иемен ежелде жасаған Келісім туралы ескертіп, адамдарды Оның жолына қайта түсуге шақырып жүрді. Алайда халықтың көпшілігі Құдайға мойынсұнбай, опасыздық жасай берді.

Қармил тауындағы үлкен жиында Ілияс пайғамбар халықты екі ойлы болмай, не Жаратқан Иеге, не Бағалға толықтай мойынсұнуға шақырды. Жаратқан Иенің жасаған кереметінен халық Оның шынайы Құдай екеніне көз жеткізіп, Оған бет бұрды.

#### 1


Адонияхтың патшалық билікті тартып алуға ұмтылуы

1Дәуіт патша қартайып, жасы ұлғайған кезінде үстіне көрпе жамылса да бойы жылымайтын болды. 2Сонда нөкерлері оған: «Уа, патша ие, сіздің қасыңыздан шықпай, күтім жасайтын бір пәк қызды тауып алып келейік! Ол қойныңызда жатып, денеңізді жылытсын», — деген ұсыныс жасады.

3Содан олар бүкіл Исраил елі бойынша сұлу қыз іздеп, Шунем қалашығынан Абисаға есімді қызды тауып, оны патшаға алып келді. 4Қыз өте сұлу екен, ол әрқашан патшаның жанында болып, оған күтім жасап қызмет етіп жүрді. Ал патша онымен жақындасқан жоқ.


5Сол кездері Дәуіттің Аггит деген әйелінен туған ұлы Адониях[*] «Енді патша болатын менмін!» — деп кеудесін көтеріп жүрді. Ол өзіне соғыс күймелері мен аттарды[*] және өзінің алдында жүгіріп отыратын елу адамды жинап алды. 6Адониях Дәуіттің Абессаломнан[*] кейін дүниеге келген өте келбетті ұлы болатын. Ал әкесі оны: «Не үшін осылай істейсің?» — деп еш уақытта жазғырған емес.

7Адониях қолбасшы Сарұя ұлы Жоғабпен және діни қызметкер[†] Абиятармен ақылдасып сөз байласқан еді. Енді олар Адонияхты жақтап, оған қолдау көрсетті. 8Алайда діни қызметкер Садық, Еходай ұлы Бенаях, Натан пайғамбар,[†] Шимей, Реги және Дәуіттің батырлары[*] Адонияхты қолдамады.

9Бір күні Адониях Ен-Рогел атты бұлақ көзінің жанындағы Жылан[*] жартасының маңына барып, сол жерде қой-ешкі, мүйізді ірі қара және бордақыланған өгізшелерді көптеп құрбандыққа шалғызды. Соған өзінің барлық ағайындылары — патшаның ұлдарын және патшаның қызметінде жүрген Яһуданың бүкіл адамдарын шақырды. 10Тек Натан пайғамбарды, Бенаяхты, патшаның батырларын және інісі Сүлейменді[*] шақырмады.


Адонияхтың әрекеті жайлы хабардың Дәуітке жетуі

11Сонда Натан пайғамбар Сүлейменнің шешесі Барсабияға барып, былай деді:

— Аггиттің ұлы Адонияхтың патша болып алғанын естіген жоқсыз ба? Ал тақсыр иеміз Дәуіт бұл туралы хабарсыз. 12Енді өз өміріңізді және ұлыңыздың өмірін сақтап қалуыңыз үшін мына ақыл-кеңесіме құлақ сала көріңіз. 13Дереу Дәуіт патшаның алдына барып, оған былай деңіз: «Уа, патша ием[†], өзіңіз алдыңыздағы пендеңізге былай деп ант берген емес пе едіңіз: сенің ұлың Сүлеймен өзімнен кейін патшалық құрады! Менің тағымда отыратын сол болады! Ендеше Адониях неге патша болып алды?» 14Сіз осыны айтып тұрған кезіңізде мен кіріп келемін де, айтқан сөздеріңізді толықтырып растаймын.

15Сонда Барсабия патша жатқан бөлмеге кірді. Патша қатты қартайған екен, шунемдік Абисаға оған қызмет етіп жүрді. 16Барсабия патшаның алдында жерге дейін иіліп тағзым етті. Патша одан:

— Бұйымтайың не? — деп сұрады. 17Сонда әйел оған былай деп жауап берді:

— Уа, тақсыр ием, сіз маған: «Сенің ұлың Сүлеймен өзімнен кейін патшалық құрады! Менің тағымда отыратын сол болады!» деп Құдайыңыз Жаратқан Иенің[†] атымен ант берген едіңіз. 18Алайда енді Адониях патша болып алды, ал сіз, патша ием, бұл туралы білмейсіз де. 19Ол мүйізді ірі қара, бордақыланған өгізшелер мен қой-ешкіні көптеп құрбандыққа шалғызды. Соған сіздің барлық ұлдарыңызды, діни қызметкер Абиятарды, әскер қолбасшысы Жоғабты шақырды. Бірақ ол қызметшіңіз Сүлейменді шақырмады.

20Уа, патша ием, сізге бүкіл Исраил халқы көз тігіп, өзіңізден кейін патша тағына кімнің отыратынын жариялауыңызды күтіп отыр. 21Әйтпесе сіз көз жұмып, ата-бабаларыңызға жөнелгенде, өзім де, ұлым Сүлеймен де қылмыскер деп саналамыз, о тақсыр ием.

22Барсабия осыны патшаға айтып тұрған кезде Натан пайғамбар келе қалды. 23Нөкерлері патшаға: «Натан пайғамбар келіп тұр», — деп хабарлады. (Сонда Барсабия бөлмеден шығып кетті.)[*] Пайғамбар патшаның алдына келді де, басын жерге дейін иіп тағзым етті. 24Содан соң ол былай деді:

— Уа, патша ием, сіз «Адонияхты өзімнен кейін патшалық құрады! Менің тағымда отыратын сол болады!» деп бұйырған ба едіңіз? 25Өйткені Адониях бүгін қала сыртында мүйізді ірі қара, бордақыланған өгізшелер мен қой-ешкіні көптеп құрбандыққа шалғызды. Ол күллі патшазадалар мен қолбасшыларды және діни қызметкер Абиятарды шақырды. Олардың барлығы оның қасында ішіп-жеп, «Адониях патша жасасын!» деп құттықтауда. 26Ал сіздің құлыңыз мені әрі діни қызметкер Садықты, Еходай ұлы Бенаяхты және қызметшіңіз Сүлейменді шақырмады. 27Уа, патша ием, бұл сіздің еркіңізбен болып отыр ма? Өзіңізден кейін кімнің таққа отыратындығы жайында қызметшілеріңізге неге ештеңе білдірген жоқсыз?


Сүлейменнің патшалыққа тағайындалуы

28Сонда Дәуіт патша: «Барсабияны осында шақырыңдар!» — деп бұйырды. Ол бөлмеге қайта кіріп, Дәуіттің алдында тұрды. 29Патша ант етіп былай деді:

— Барлық қиыншылық атаулыдан жанымды сақтап қалған мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: 30Мен Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің атымен саған бұрын берген антымды бүгін-ақ жүзеге асырамын. Ұлың Сүлеймен өзімнен кейін патшалық құрады! Менің орнымды басып тағыма отыратын сол болады!

31Осыны естігенде Барсабия патшаның алдында басын жерге дейін иіп тағзым етті де:

— Тақсыр ием Дәуіт патшаның өмірі ұзақ болсын! — деп алғысын білдірді. 32Содан соң Дәуіт патша: «Діни қызметкер Садықты, Натан пайғамбарды, Еходай ұлы Бенаяхты қасыма шақырыңдар!» — деп әмір етті. Олар патшаның алдына келген соң, 33ол былай деп бұйырды:

— Патша нөкерлерін ертіп алыңдар! Ұлым Сүлейменді өзімнің қашырыма мінгізіп, Гихон бұлақ көзіне ылдилап алып барыңдар. 34Сол жерде діни қызметкер Садық пен Натан пайғамбар екеуің оны май жағу рәсімінен[†] өткізіп Исраилдің патшасы етіп тағайындаңдар! Мұнан кейін кернейлеріңді тартып, «Сүлеймен патша жасасын!» деп дауыстап жар салыңдар! 35Содан оған еріп өрлеп қайтып келіңдер. Ол сарайыма кіріп, менің тағыма отырып, өзімнің орныма патшалық құратын болсын. Мен оған Исраил мен Яһуданың үстінен басшы болуды өсиеттедім. — 36Сонда Еходай ұлы Бенаях патшаға:

— Аумин.[†] Патша иемнің Құдайы Жаратқан Иенің дегені болсын! 37Жаратқан Ие патша иеме жар болғандай, Ол Сүлейменге де жар бола берсін! Оның тағын патша ием Дәуіттің тағынан да жоғары қыла көрсін! — деп жауап берді.

38Содан соң діни қызметкер Садық, Натан пайғамбар, Еходай ұлы Бенаях және кереттік, пелеттік ұлан бөлімдері Сүлейменді патшаның қашырына мінгізіп, Гихон бұлақ көзіне ылдилап ертіп алып барды. 39Діни қызметкер Садық киелі[†] шатырдан зәйтүн майына толған мүйіз құтыны алып келіп, Сүлейменге май жағу рәсімін жасап, оны патша етіп тағайындады. Кернейшілер керней тартып, сол жердегі күллі халық: «Сүлеймен патша жасасын!» — деп жар салды. 40Содан соң бүкіл халық оның соңынан еріп қалаға қайтып өрлеп бара жатты. Олар сыбызғы тартып, зор қуанышпен шаттанып, дауыстарынан жер сілкінгендей болды.

41Адониях пен оның жанындағы шақырылғандар қонақасыларын енді ғана бітірген кезде мұны олар да естіді. Жоғаб кернейлердің даусын естіп: «Қаладан шыққан бұл не айқай-шу?» — деп сұрады.

42Жоғаб осыны айта бергенде, діни қызметкер Абиятардың ұлы Жонатан келе қалды. Адониях оған:

— Кел, сен өзің батыл адамсың, алып келген хабарың да жақсы болар! — деді. 43Ал Жонатан оған былай деп жауап берді:

— Керісінше, тіпті де жақсы емес! Патша иеміз Дәуіт Сүлейменді патша етіп қойды! 44Патша онымен бірге діни қызметкер Садықты, Натан пайғамбарды, Еходай ұлы Бенаяхты, кереттік және пелеттік ұландарды жіберіп, олар Сүлейменді патшаның қашырына мінгізіп, 45Гихон бұлақ көзіне алып барды. Сол жерде діни қызметкер Садық пен Натан пайғамбар оған май жағу рәсімін жасап патша етіп тағайындапты. Содан олар зор қуанышпен мақтау айтып кері қайтты. Енді қала дүрлігіп соны тойлап жатыр. Өздеріңіз естіген айқай-шу солардікі.

46Сүлейменнің өзі қазір патшалық тақта отыр екен. 47Сонымен қатар патшаның нөкерлері патша иеміз Дәуітке кіріп, оны құттықтап былай депті: «Құдайыңыз Сүлейменді сіздің өзіңізден де атақты етіп, оның тағын сіздің тағыңыздан да жоғары қылсын!» Патша өзінің төсегінде иіліп тағзым етіп, 48«Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мадақталсын! Ол бүгін менің патшалық тағыма отыратынды тағайындап, маған соны өз көзіммен көруді бұйыртты» депті.

49Мұны естіген Адонияхтың шақырған қонақтары дірілдеп қорқып, өз жөндеріне бытырап кетті. 50Адонияхтың өзі де Сүлейменнен қорқып, бас сауғалау үшін киелі шатырға асығып барып, сондағы құрбандық үстелінің[†] мүйіз тәрізді шошақтарынан жабыса[*] ұстап алды. 51Сонда Сүлейменге мына хабар жетті:

— Адониях сізден қорқып, құрбандық үстелінің шошақтарынан жабыса ұстап алды. Ол Сүлеймен патша маған бүгін ант етіп: «Мына құлымды семсеріммен өлтірмеймін!» деген уәде берсін деп өтінеді. — 52Сонда Сүлеймен:

— Мейлі, егер ол бұдан былай өзінің адал адам[†] екенін танытса, онда басынан бір тал шашы да түспейді. Ал егер оның бойынан бір қулық-сұмдық табылса, ол өлім[†] құшады! — деп ұйғарды.

53Содан Сүлеймен патша адамдарын жіберіп, Адонияхты құрбандық үстелінің қасынан алдыртты. Адониях Сүлеймен патшаның алдына келіп, басын иіп тағзым етті. Сүлеймен оны: «Үйіңе бара бер!» — деп жөніне жіберді.

#### 2


Дәуіттің Сүлейменге соңғы өсиетін беріп, дүние салуы

1Дәуіт өзінің көз жұмар кезі жақындағанда, ұлы Сүлейменге мынадай өсиет айтты:

2— Адам[†] атаулы іспетті мен де бұ дүниеден өтпекшімін. Ал сен күшті де батыл ер азамат бол! 3Қайда барсаң да, не істесең де, табысты болуың үшін Құдайың Жаратқан Иенің[†] өзіңе тапсырған міндетін орындайтын бол! Оның Мұса арқылы берген Таурат заңында[†] жазылған барлық ережелері мен өсиеттерін, шешімдері мен бұйрықтарын[*] бұлжытпай орындап, Оның ізгі жолымен жүретін бол! 4Сонда ғана Жаратқан Ие маған берген мына уәдесін орындайтын болады: «Егер сенің ұрпақтарың ізгі жолыммен жүруге мұқият болып, Менің көз алдымда шын жүректен адал өмір сүрсе, онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилдің патшалық тағында отыратын болады!»[*]

5Ал тағы айтарым мынау: Сарұяның ұлы Жоғабтың маған не істегенін өзің білесің. Ол Исраилдің екі қолбасшысын: Нер ұлы Әбенир мен Етер ұлы Амасаны өлтірді. Сонда Жоғаб шайқаста төгілген қанның кегін бейбіт кезде қайтарды. Ол осылай қастандықпен қан төгіп, беліне таққан белбеуін, аяғына киген аяқкиімін былғап арамданды.[*] 6Сен даналықпен әрекет етіп, оның ақ қырау шалған басының өз өлімімен қабірге түсуіне жол берме!

7Ал ғилақадтық Барзилайдың ұлдарына мейірім көрсетіп, оларды өз дастарқаныңнан тамақтанатындардың қатарына қос. Ағаң Абессаломнан бас сауғалап қашқанымда солар менің алдымнан шығып, қолдау көрсеткен болатын.

8Бахуримнен шыққан буняминдік Гера ұлы Шимейдің өзіңе жақын тұратынын ұмытпа! Мен Маханайымға бара жатқанымда, ол маған қарғыс айтып, нәлет жаудырды. Бірақ кейін ол Иорданның жағасында қарсылап алдымнан шыққанда, мен оған «Сені өлтірмеймін!» деп ант бердім.[*] 9Ал енді оны кінәсіз деп жүрме. Сен парасатты адамсың ғой, оған не істеу керек екендігін білетін боласың: Басын ақ қырау шалған ол қаны төгіліп о дүниеге[†] аттанатын болсын!


10Сонымен Дәуіт көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелді.[*] Оның мәйіті Иерусалимдегі Дәуіттің шаһарында қабірге қойылды. 11Дәуіт Исраил еліне барлығы қырық жыл: Хебронда жеті жыл, Иерусалимде отыз үш жыл патшалық құрған еді. 12Енді Сүлеймен әкесі Дәуіттің тағына отырып, оның патшалық билігі берік орнықты.


Адонияхтың жазасын тартуы

13Бірде Аггиттің ұлы Адониях Сүлейменнің шешесі Барсабияға барды. Патшайым одан:

— Неге келдің, аманшылық па? — деп сұрады. Адониях:

— Аманшылық, — деп жауап берді. Мұнан кейін ол: — 14Сізге айтатын бір шаруам бар еді, — деп қосты. Барсабия:

— Онда айта бер! — деді. 15Адониях:

— Өзіңіз мынаны жақсы білесіз: Патшалық билікті менің иемденуім тиіс еді. Бүкіл Исраил да менің патша болуымды тосып жүрді. Алайда жағдай өзгеріп, патшалық билік інім Сүлейменге өтті. Себебі Жаратқан Ие соны ініме бұйыртқан болатын. 16Ал енді, менің сізге деген бір өтінішім бар, қолымды қаға көрмеңізші! — деді. Патшайым:

— Айта бер, ол не екен? — деп жауап берді. 17Адониях:

— Сүлеймен патшамен сөйлесіңізші, ол сіздің бетіңізді қайтармайды ғой. Маған әйелдікке шунемдік Абисағаны берсін![*] — деп өтінді. 18Барсабия:

— Жарайды, сен туралы патшамен сөйлесіп көрейін, — деді.

19Барсабия Адонияхтың өтініші туралы сөйлесу үшін Сүлеймен патшаға барды. Сүлеймен шешесін қарсы алып орнынан тұрып, құрмет көрсете иіліп, қайтадан тағына отырды. Шешесіне арнап өзінің оң жағынан тақ қойғызып, соған отырғызды. 20Барсабия тіл қатып былай деді:

— Сізге деген бір кішкентай бұйымтайым бар еді. Соған жоқ дей көрмесеңіз екен! — Патша оған:

— Иә, анашым, ол қандай өтініш? Сізге жоқ демеспін, — деді. Патшайым:

21— Шунемдік Абисаға ағаңыз Адонияхқа әйелдікке берілсе екен, — деп өтінді. 22Сүлеймен патша мұны естігенде, шешесіне:

— Адонияхқа шунемдік Абисағаны қос деп неге сұрайсыз? Одан да бірден патшалықты да бере сал деп айтпайсыз ба?! Ол менің ағам ғой. Оның өзіне және діни қызметкер[†] Абиятар мен қолбасшы Сарұя ұлы Жоғабқа да патшалықты бере сал деп сұрамайсыз ба? — деп жауап берді. 23Содан патша Жаратқан Иенің атымен былай деп ант етті: «Осы нәрсені айтқаны үшін Адониях жанынан айырылмаса, Құдай[†] мені жазалаған үстіне жазалай берсін! 24Мәңгі тірі Жаратқан Ие мені патша етіп әкем Дәуіттің тағына отырғызған, әрі Өзі уәде еткендей әулетімді де бекіткен. Оның алдында шын айтамын: Адониях бүгін-ақ өледі!»

25Патша Еходай ұлы Бенаяхқа бұйрық беріп, ол Адонияхты семсермен шауып өлтірді.


Патшаның Абиятар, Жоғаб, Шимейге үкім кесуі

26Патша діни қызметкер Абиятарға былай деп бұйырды: «Анатоттағы өзіңнің егістік жеріңе бар. Сен өлімге лайықтысың.[*] Алайда әкем Дәуіттің көзі тірі кезінде Жаратушы Тәңір Иенің Келісім сандығын[†] көтеріп жүріп, әкемнің көрген бүкіл қиындықтарын бірге бөліскенің үшін, сені бүгін өлтірмей-ақ қояйын».[*] — 27Осылай Сүлеймен Абиятарды Жаратқан Иеге бағышталған діни қызметтен шеттетіп, Жаратқан Иенің Шилодағы Елидің әулетінің үстінен шығарған үкімін жүзеге асырды.[*]

28Осы болып жатқан оқиғалар туралы хабар Жоғабқа да жетті. Ол кезінде Абессаломның бүлігін жақтамаған болса да, енді Адонияхтың көтерілісін қолдаған еді. Сондықтан Жоғаб Жаратқан Иенің киелі[†] шатырына қашып кетті. Сондағы құрбандық үстелінің[†] мүйіз тәрізді шошақтарынан жабысып ұстап алды.[*]

29Сүлеймен патшаға: «Жоғаб Жаратқан Иенің шатырына қашып барды, енді ол құрбандық үстелінің қасында тұр», — деген хабар жетті. Сүлеймен Еходай ұлы Бенаяхты: «Оны өлтір!» — деген бұйрықпен сонда жіберді. 30Бенаях Жаратқан Иенің шатырына барып, Жоғабқа:

— Патша саған: «Бері шық!» деп бұйырып жатыр! — деді. Бірақ ол:

— Жоқ, мен осы жерде-ақ өлемін! — деді. Бенаях патшаға қайтып келіп, Жоғабтың не деп жауап қайтарғанын айтып берді.

31Сонда патша Бенаяхқа былай деп әмір етті: «Оның айтқанын істе! Оны шауып өлтіріп, қабірге қойғыз. Осылайша Жоғаб төккен жазықсыз қанның кінәсінен өзімді және әкемнің әулетін тазарт. 32Енді Жаратқан Ие жазықсыз төккен қанын Жоғабтың мойнына салады. Себебі ол әкем Дәуіт марқұмға білдірмей, өзінен әділ де ізгі екі адамды: Исраилдің қолбасшысы Нер ұлы Әбенирді және Яһуданың қолбасшысы Етер ұлы Амасаны семсерімен шауып өлтірді. 33Олардың төгілген қаны мәңгі бақи Жоғабтың және оның үрім-бұтағының мойындарында болсын! Ал Дәуіттің өзіне, оның үрім-бұтағына, әулетіне және патшалық тағына Жаратқан Ие мәңгілік амандық пен тыныштық сыйласын!»

34Еходай ұлы Бенаях киелі шатырға қайтып барып, Жоғабты шауып өлтірді. Оның мәйіті айдаладағы үйінің маңындағы қабірге қойылды. 35Патша Жоғабтың орнына Еходай ұлы Бенаяхты әскердің қолбасшысы, ал Абиятардың орнына Садықты[*] бас діни қызметкер етіп тағайындады.

36Мұнан кейін патша буняминдік Шимейді шақырып алып, оған былай деп бұйрық берді:

— Өзіңе Иерусалимде үй салып ал. Соған қоныстан да, қаладан ешқайда шығушы болма! 37Біліп қой, қаладан шығып, Қидрон сайын кесіп өтетін болсаң, сен міндетті түрде өлесің. Сонда төгілген қаның өз мойныңда болады. — 38Шимей патшаға:

— Айтқаныңыз дұрыс. Патша ием[†] не десе, алдыңыздағы құлыңыз соны орындайды! — деп жауап берді. Сөйтіп Шимей Иерусалимде тұрып жатты.

39Алайда үшінші жылдың соңына қарай Шимейдің құлдарының екеуі Ғат патшасы Маха ұлы Анхұсқа қашып кетті. Құлдарының Ғатта екендігі туралы Шимей де естіді. 40Сонда ол есегін ерттеп, Ғаттағы Анхұс патшаға барып, құлдарын іздеп тауып, қайтарып алып келді.

41Шимейдің Ғатқа барып-қайтқандығы туралы Сүлеймен біліп қойды. 42Содан патша Шимейді шақырып алды да, оған былай деді: «Мен саған Жаратқан Иенің атынан ант еткізіп, «Қаладан шығып, басқа жаққа барған күні міндетті түрде өлесің» деп ескертпеп пе едім!? Сонда сен: «Айтқаныңыз дұрыс, құлдық!» деп келіскен едің. 43Ал енді, Жаратқан Иеге берген сол сертіңді және менің өзіңе тапсырған бұйрығымды неге бұздың? — 44Содан патша Шимейге тағы мынаны айтты: — Әкем Дәуіт марқұмға жасаған барлық зұлымдықтарыңды өзің де білесің.[*] Жаратқан Ие енді соларды өз басыңа үйіріп отыр. 45Ал Сүлеймен патша жарылқанып, Дәуіттің патшалық тағы Жаратқан Иенің алдында мәңгілікке орнығатын болады!»

46Содан патша Еходай ұлы Бенаяхқа бұйрық беріп, ол Шимейді сыртқа шығарып, шауып өлтірді.

Сонымен Сүлейменнің патшалық билігі берік орнады.

#### 3


Сүлейменнің өзіне аян берген Құдайдан даналық сұрауы

1Сүлеймен Мысыр патшасы перғауынмен одақтасып, оның қызына үйленді.[*] Өзіне патшалық сарай, Жаратқан Иеге[†] ғибадатхана,[†] Иерусалимнің айналасындағы қамал қабырғасының құрылысын бітіріп болғанға дейін Сүлеймен осы әйелін Дәуіттің шаһарына әкелді.


2Сол кездері Жаратқан Иенің атына арналған ғибадатхана әлі де салынбағандықтан, халық биіктеу жерлердегі табыну орындарында құрбандық шалуларын жалғастыра берді. 3Сүлеймен Жаратқан Иені шын жүректен сүйіп, әкесі Дәуіт қалдырып кеткен ережелеріне бағынғанмен, ол да биіктеу жерлердегі табыну орындарында құрбандық шалып, хош иісті заттарды түтететін.

4Гибеон қаласындағы биіктеу жерде өте үлкен ғибадат орны[*] бар болғандықтан, патша соған барып, ондағы құрбандық үстелінде[†] бір мың малды құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп ұсынды. 5Гибеонда Жаратқан Ие Сүлейменге сол түні түсінде аян берді. Сонда Құдай[†] оған тіл қатып:

— Өзіңе не сыйлағанымды қаласаң, соны сұра! — деді. 6Сүлеймен былай деп жауап берді:

— Өзіңе қызмет еткен әкем Дәуітке зор рақымыңды көрсетіп отырдың. Себебі ол Өзіңнің алдыңда шын жүректен адал да әділ болып жүрді. Енді оның тағында отыратын ұл сыйлауың арқылы Өзіңнің оған деген зор рақымыңды бүгін де көрсетіп отырсың.

7Уа, Құдайым Жаратқан Ие, әкем Дәуіттің орнын бастырып алдыңдағы пендеңді патша етіп қойдың. Ал мен әлі жаспын, өз міндеттерімді қалай атқаруды білмеймін. 8Міне, мен Сенің таңдап алған халқыңның арасында тұрмын. Ол — көптігінен өлшеп-санауға келмейтін ұлы халық. 9Өз халқыңның істеріне әділ шешімдерді жасап, дұрыс пен бұрысты ажырата алуым үшін айтқандарыңа құлақ түріп, түсінетін жүрек[*] сыйлай гөр! Онсыз Сенің осыншама көп халқыңа билік жүргізу ешкімнің қолынан келмейтін іс.

10Жаратқан Ие Сүлейменнің дәл осы нәрсені сұрағанына риза болды. 11Сондықтан Құдай оған былай деп жауап берді:

— Менен ұзақ өмір, зор байлық немесе жауларыңның жеңіліп, құруын сұраған жоқсың. Қайта, дұрыс шешім жасай алатын түсінік сыйлауымды өтіндің. 12Біліп қой, сол үшін Мен өтінішіңді орындап, саған даналық пен түсінік сыйлап отырмын. Мұндай даналық пен түсінік сенен бұрын ешкімде болмаған, өзіңнен кейін де ешкімде болмайды. 13Менен сұрамағандарыңды — байлық пен атақ-даңқты да саған сыйлаймын. Сендегі болатындай асқан байлық пен атақ-даңқ сенің тірі кезіңде патшалардың арасында ешкімде болмайды. 14Егер әкең Дәуіт сияқты өзің де Менің ізгі жолдарыммен жүріп, ережелерім мен өсиеттерімді орындайтын болсаң, ғұмыр жасыңды ұзақ қыламын!

15Сүлеймен оянып, мұның түсі екенін ұқты. Ол Иерусалимге қайта оралып, Жаратқан Иенің Келісім сандығының[†] алдына барды. Сол жерде ол Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін және Онымен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандықтар ұсынды. Мұнан кейін өзінің барлық нөкерлері үшін үлкен той жасады.


Сүлейменнің қиын дауды даналықпен шешуі

16Бір күні екі жезөкше әйел[*] бір даумен патшаның алдына келіп жүгінді. 17Олардың біреуі былай деді:

— Уа, тақсыр ием[†]! Мына әйел екеуіміз бір үйде тұрамыз. Ол үйде болған кезде мен бір бала босандым. 18Үш күн өткеннен кейін мына әйел де бала туды. Сол кезде екеуімізден басқа үйде ешкім болмады. 19Ал мына әйел түнде ұлын қасына алып жатып, тұншықтырып өлтіріп алды. 20Сонда ол тұрып, пендеңіз ұйықтап жатқан кезде менің ұлымды алып, өзінің өлген ұлын қойныма салып қойды. 21Таң сәріде ұлымды емізейін деп тұрсам, ол шетінеп кетіпті! Бірақ күн шыға балаға зер сала қарағанымда оның өз ұлым емес екенін көрдім! — 22Екінші әйел қарсы шығып:

— Жоқ, тірі бала менікі, өлгені сенікі! — деді, ал бірінші әйел:

— Жо-жоқ, өлген бала сенікі, тірісі менікі! — деп қоймады. Осылай екі әйел патшаның алдында айтысып тұрып алды. 23Сонда патша:

— Бірің «Тірі бала менікі, өлгені сенікі!» дейсің, екіншің де дәл соны айтасың. 24Ендеше маған бір семсер алып келіңдер! — деп бұйырды. Семсер келтірілгенде, 25патша: — Тірі баланы шауып, екіге қақ бөліңдер де, жартысын біреуіне, өзге жартысын екіншісіне беріңдер! — деп әмір етті. 26Бірақ тірі ұлдың шешесі нәрестесіне жаны ашып, патшаға:

— Тақсыр ием, тірі баланы оған бере салыңызшы! Қалайда оны өлтіре көрмеңіз! — деп жалынды. Ал екінші әйел болса:

— Маған да, саған да болмасын! Оны қақ бөліңіз! — деді. 27Сонда патша былай деп шешті:

— Тірі баланы өлтірмеңдер! Оны мына бірінші әйелге беріңдер! Оның туған шешесі — сол!


28Бүкіл Исраил халқы Сүлеймен патшаның шығарған әділ шешімі туралы естігенде, патшаны қатты қастерлейтін болды. Себебі олар әділдікті жүзеге асыратын Құдайдың даналығы патшада бар екендігіне көздерін жеткізді.

#### 4


Патшаның лауазымды қызметкерлері

1Сонымен Сүлеймен бүкіл Исраил еліне патшалық құрды. 2Оның лауазымды қызметкерлері мыналар болды: Садық ұлы Азариях — діни қызметкер,[†] 3Шишаның ұлдары Елихореп пен Ахиях — хатшылар, Жосапат ұлы Ахилуд — уәзір әрі жылнамашы,[*] 4Еходай ұлы Бенаях — қолбасшы, Садық пен Абиятар — діни қызметкерлер, 5Натан ұлы Азариях — аймақ әкімдерінің бастығы, Натан ұлы Забуд — діни қызметкер әрі патшаның жеке кеңесшісі, 6Ахисар — сарай басқарушысы және Абда ұлы Адонирам — халықтың міндетті жұмыстарын басқарушы.

7Сүлеймен патшаның бүкіл Исраилдің үстінен қарайтын он екі әкімі болды. Әкімдер патшаны және оның сарай қызметкерлерін азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Әрқайсысы мұны кезекпен жылдың бір айы бойы атқарды. 8Олардың аты-жөндері: Ефремнің таулы аймағының әкімі — Бен-Хур, 9Мақас, Шағалбим, Бет-Шәміш және Елон-Бетханан аймақтарының әкімі — Бен-Декер, 10Арубот аймағының әкімі — Бен-Хесед, оның қарамағында Сохо мен Хефердің бүкіл жері де болды. 11Дордың қыратты аймағының әкімі — Бен-Абинадап, ол Сүлейменнің қызы Тафатқа үйленген болатын.

12Тағанах пен Мегидо қалаларында және олардан бастап Ізрелден төмен қарай Сартанның жанындағы Бет-Шанның барлық маңайында әрі Әбел-Мехола арқылы Жоқмеамның арғы жағына дейін созылып жатқан аймақтың әкімі — Ахилуд ұлы Бағана.

13Ғилақадтағы Рамоттың әкімі — Бен-Гебер. Ғилақадтағы Манаса ұлы Жайырдың қоныстары әрі Башандағы Арғоптың төңірегі, жалпы саны алпыс үлкен де бекіністі қала оның қарамағында болды. Қалалар қамал қабырғаларымен қоршалып, қақпалары кесе-көлденең қола ысырмалармен бекітілетін.

14Маханайым аймағының әкімі — Иддо ұлы Ахинадаб. 15Нафталим жерінің әкімі — Ахимағас, ол Сүлейменнің қызы Басематқа үйленген болатын. 16Ашир жері мен Алот қаласының әкімі — Хушай ұлы Бағана. 17Исашар жерінің әкімі — Паруах ұлы Жосапат. 18Бунямин жерінің әкімі — Ела ұлы Шимей. 19Ғилақадтағы бұрын аморлықтардың патшасы Сихон мен Башанның патшасы Ог билік жүргізген аймақтың әкімі — Ұри ұлы Гебер. Яһуда жерінің де бір әкімі болатын.[*]


Патшалықтағы молшылық пен тыныштық

20Яһуда мен Исраилдің халқы теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай көп болды. Олар тойына тамақтанып, көтеріңкі көңілмен өмір кешті. 21Сүлеймен патша (солтүстік-шығыстағы) Евфрат өзенінен (оңтүстік-батыстағы) філістірлер елі мен Мысыр шекарасына дейінгі барлық патшалықтарға билік жүргізді. Сол елдер Сүлейменнің көзі тірісінде оған алым-салықтарын төлеп, тәуелді болды.

22Күн сайын Сүлейменнің сарайына мына азық-түліктің төмендегі мөлшері әкелінетін: отыз қап таңдаулы бидай ұны, алпыс қап өзге ұн, 23бордақыланған он және жайлауда семіртілген жиырма мүйізді ірі қара, жүз қой-ешкі, оның үстіне бұғы, киік, елік және семіртілген құстар.

24Сүлеймен Евфрат өзенінің бойындағы Типсахтан бастап батысқа қарай, (Жерорта теңізінің жағалауындағы) Газаға дейінгі бүкіл өлкеге және ондағы барша патшаларға үстемдік жүргізді. Оның патшалығының барлық жағында тыныштық орнады. 25Сүлеймен патшалық құрған уақыттың бәрінде Яһуда мен Исраилдің халқы алаңсыз тіршілік етіп, солтүстіктегі Даннан оңтүстіктегі Бер-Шебаға дейінгі бүкіл өлкеде әр адам[†] өз бау-бақшасында тұрып жемістерін рақаттана жейтін.[*]

26Сүлейменнің төрт[*] мың жылқыға арналған қоралары әрі он екі мың жылқысы[*] болды.

27Тағайындалған он екі аймақ әкімі Сүлеймен патшаны және оның дастарқан басындағылардың бәрін азық-түлікпен қамтамасыз етіп тұрды. Әрбір әкім өз кезегін атқаратын айда ештеңенің де қалыс қалмауын бақылап қызметін атқаратын.[*] 28Бұған қоса әкімдер патшаның күймелеріне жегілетін жылқылары мен өзге көліктерге арнап, белгілі[†] жерлерге өз кезектері бойынша арпа мен сабан да жеткізіп тұратын.


Сүлейменнің даналығының кеңінен әйгілі болуы

29Құдай[†] Сүлейменге орасан зор даналық пен түсінік[*] дарытып, теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай мол білім сыйлады. 30Сүлейменнің даналығы шығыс елдері мен Мысыр елінің кемеңгерлерінің ақыл-парасатынан да асып түсті. 31Ол барлық басқа адамдардан да өткен дана болды. Оның ақылы езрахтық Етаннан және Мақолдың ұлдары Хеман, Халқол, Дардадан да асты. Осылайша Сүлейменнің атақ-даңқы айналадағы барлық елдердің халықтарына тарады.

32Сүлеймен үш мың нақыл сөз айтып, бір мың бес ән-жыр құрастырды. 33Ол Ливандағы зәулім самырсын ағашынан[†] бастап, қабырға жарығынан өсіп шығатын сайсағызға[*] дейін күллі өсімдіктер жайлы тәлім берді. Сондай-ақ, ол малдар, құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтар туралы да айтып кеткен. 34Бүкіл дүниенің патшалары Сүлеймен патшаның даналығы туралы естіп білгендіктен, күллі ұлттардың өкілдері оның даналығын тыңдап, үйренуге келіп жататын.

#### 5


Сүлейменнің киелі үй құрылысына дайындық жасауы

1Ливан еліндегі Тир патшасы Хирам Сүлейменнің әкесінің орнына патша болып тағайындалғаны туралы естігенде, оны құттықтауға елшілерін жіберді. Өйткені Хирам өмір бойы Дәуіттің досы болып келген еді.[*]

2Содан Сүлеймен Хирамға сәлемін жолдап былай деді:

3«Өзіңіз білетініңіздей, әкем Дәуіт өзінің сиынған Құдайы Жаратқан Иенің[†] атына арнап ғибадат ететін киелі[†] үйді сала алмай кетті, себебі оған қарсы жан-жақтан соғыс жүргізіліп отырды. Жаратқан Ие жауларын табанының астына салып бергенге дейін киелі үйді тұрғызу мүмкін болмады. 4Ал енді, Құдайым Жаратқан Ие маған жан-жағымнан тыныштық сыйлап, жаудан да, апат атаулыдан да аманбыз. 5Жаратқан Ие әкем Дәуітке былай деп уәде еткен: «Сенің орныңа ұлыңды патшалық тағыңа отырғызамын. Менің есіміме арнап киелі үйді салатын сол болады». Соған сәйкес[*] менің Құдайым Жаратқан Иенің атына арнап ғибадат ететін киелі үй тұрғызатын ниетім бар.

6Сондықтан да маған арнап Ливан тауларынан самырсын ағаштарын[†] құлатып беру жайлы бұйрық берсеңіз екен. Сіздің қызметшілеріңізбен бірге жұмыс істеуге өз адамдарымды да жіберемін. Қызметшілеріңіздің жұмысы үшін қандай ақы сұрасаңыз да төлеуге дайынмын. Өз арамызда Сидондағыдай[*] ағаш құлатудың шеберлері жоқ, мұны өзіңіз де білесіз».

7Хирам патша Сүлейменнің жолдаған сәлемін естігенде қатты қуанып: «Осы ұлы халықтың үстінен патша болуға Дәуітке дана ұл сыйлаған Жаратқан Ие мадақталсын!» — деді. 8Содан Хирам Сүлейменге мынадай жауабын жіберді:

«Маған жолдаған сәлеміңізді алдым. Сізді самырсын және қарағай ағаштарымен қамтамасыз ету үшін қалағаныңыздың бәрін де орындаймын. 9Қызметшілерім оларды Ливан тауларынан Жерорта теңізінің жағалауына алып барады. Оларды бір-біріне байластырып сал жасап, өзіңіз айтатын жерге теңіз арқылы жеткізіп беремін. Әрі қарай алып кете алуыңыз үшін салдарды сол жерде ажыратып бөлектетемін. Сіз де менің өтінішімді орындап сарайымды азық-түлікпен қамтамасыз етсеңіз екен».

10Осылай Хирам Сүлейменге бар қалағанынша самырсын мен қарағай бөренелерін жіберіп отырды. 11Ал Сүлеймен Хирамның сарайына арнап жыл сайын жиырма мың қаптан бидай әрі жиырма мың күбіден[*] ең таза зәйтүн майын[*] жіберіп отырды. 12Жаратқан Ие Өзі уәде еткендей Сүлейменге асқан даналық сыйлаған болатын. Сүлеймен мен Хирамның арасында бейбіт қарым-қатынас орнап, екеуі өзара келісім[†] жасасты.


13Сүлеймен бүкіл Исраил елінен жұмыскерлер жинап, олардың жалпы саны отыз мың адам[†] болды. 14Ол он мың адамды кезекпен бір айға жіберіп отырды, осылайша олар бір ай Ливанда жұмыс істеп, екі ай үйлерінде жүрді. Бұл жұмысты басқару Адонирамға жүктелді.

15Сүлейменнің тағы жетпіс мың адамы жүк тасушы және сексен мың адамы тауда тас қашаушы болды. 16Солардың үстінен қарап жұмыстарын бағыттауға Сүлеймен үш мың үш жүз адамды басқарушы етіп тағайындады. 17Жұмыскерлер патшаның әмірі бойынша ғибадатхананың[†] негізін қалау үшін тас қазып, қашайтын орыннан үлкен, сапалы тастар қашап, тасып әкелді. 18Сонымен қатар Сүлеймен мен Хирамның жұмысшылары Гебалдың[*] адамдарымен бірге киелі үйдің құрылысына арналған бөренелерді кесіп, тастарды қашап дайындады.

#### 6


Ғибадатхана құрылысын бастау

1Сүлеймен исраилдіктер Мысыр елінен көшіп шыққаннан кейін төрт жүз сексен жыл өткенде, өзінің Исраилге патшалық құрған төртінші жылының[*] сәуір айында[*] Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің құрылысына кірісті.

2Сүлеймен патша Жаратқан Иеге арнап салған киелі үйдің ұзындығы алпыс, ені жиырма, биіктігі отыз шынтақ болды.[*] 3Киелі үйдің негізгі ғимаратының алдыңғы жағындағы бағаналы кіреберістің ені ғимараттың еніндей жиырма шынтақ болды. Бағаналы кіреберіс ғибадатханадан[†] алға қарай он шынтақтай шығып тұрды. 4Сүлеймен ғимараттың қабырғаларында сыртқа қараған жағы тарлау, ішке қараған жағы кеңдеу етіп ойылып жасалған[*] терезелерді орнатты. 5Сондай-ақ, ол киелі үйдің екі жағы мен арт жағын жанамалап, (үш қабатты етіп) қосалқы бөлмелер салды. 6Төменгі қабаттың ені бес, ортаңғы қабаттың ені алты, жоғарғы қабаттың ені жеті шынтақ болды. Осы бөлмелер ғимаратқа арқалық бөренесіз сүйеніп тұра алулары үшін ғимараттың қабырғалары әр қабат сайын кертпештеніп салынды.[*]

7Ғимарат тас қазып, қашайтын орында өңделіп дайындалған тастардан салынды. Сол себепті салынып жатқан киелі үйден балға, балта сияқты темір құралдардың дыбысы естілмеді.

8Қосалқы бөлмелердің төменгі қабатына кіретін жер ғимараттың оңтүстік жағында болды. Сол жерде бірінші қабаттан баспалдақпен ортаңғы, одан жоғарғы қабаттарға да көтерілуге болатын. 9Сонымен Сүлеймен үйдің құрылысын аяқтап, оның төбесін самырсын бөренелерімен және тақтайларымен қаптады. 10Сол сияқты, ол бүкіл киелі үйді айналдыра үш қабатты қосалқы бөлмелер салдырды. Олар ғибадатхананың қабырғаларына самырсын бөренелерімен бекітілді.

11Содан соң Жаратқан Ие Сүлейменге былай деп сөзін арнады: 12«Өзің құрылысын салып жатқан осы үй туралы Менің айтарым мынау: Егер Менің барлық ережелерімді орындап, шешімдерім мен өсиеттерімді ұстанып жүретін болсаң, онда әкең Дәуітке берген уәдемді өзің арқылы жүзеге асырамын. 13Мен исраилдіктердің арасында тұратын боламын, әрі халқым Исраилді ешқашан тастап кетпеймін!»


Ғибадатхананың ішкі жағы

14Осылайша Сүлеймен киелі үйді салып бітірді. 15Патша ғибадатхананың ішкі қабырғаларын еденнен төбесіне дейін самырсын тақтайларымен қаптап, еденді қарағай тақтайларынан жасады. 16Киелі орын деп аталатын ең қасиетті бөлме ғимараттың төр жағынан салынды. Бұл бөлме еденнен төбеге дейін жетіп жатқан самырсын тақтайларымен бөлініп тасталды. 17Осы қасиетті бөлменің алдында орналасқан қасиетті бөлменің ұзындығы қырық шынтақ болды. 18Самырсын тақтайларға асқабақтар мен ашылған гүлдер тәрізді өрнектер ойылып салынды. Киелі үйдің ішкі қабырғалары ешбір тасы көрінбейтіндей болып түгелдей самырсын тақтайлармен қапталды.

19Патша, сондай-ақ, киелі үйдің ішіндегі ең қасиетті бөлмені Жаратқан Иенің Келісім сандығын[†] орналастыруға дайындады. 20Осы ішкі бөлменің ұзындығы, ені, биіктігі жиырма шынтақтан болды. Сүлеймен оны саф алтынмен қаптады. Ол самырсыннан жасалған түтету үстелін[†] де алтынмен қаптады. 21Сүлеймен киелі үйдің ішін түгелдей саф алтынмен қаптады. Ол алтынмен қапталған ең қасиетті бөлменің алдыңғы жағына кесе көлденеңінен алтын шынжыр іліп қойды. 22Сонымен киелі үйдің ішкі жағы түгелдей алтынмен қапталды. Патша, сондай-ақ, ең қасиетті бөлменің алдындағы түтету үстелін де толықтай алтынмен қаптады.

23Ең қасиетті бөлмеде биіктігі он шынтақ болатын, керуб делінген күзетші періштелердің[†][*] екі мүсінін зәйтүн ағашынан[†] ойып жасады. 24Әр керуб мүсінінің екі қанаты, ал әр қанатының ұзындығы бес шынтақ, қос қанатының арасындағы қашықтық он шынтақ болды. 25Екі керубтің де өлшемдері мен сырт қалыптары бірдей еді. 26Әр керубтің биіктігі он шынтақтан болатын. 27Сүлеймен олардың екеуін де ең қасиетті бөлмеге орналастырды. Жайылған қанаттарының бір шеті бөлменің ортасында өзара түйісіп, екінші шеттері бөлменің екі жақ қабырғаларына тиіп тұрды. 28Сүлеймен керуб мүсіндерін алтынмен қаптатты.

29Киелі үйдің ішкі және сыртқы бөлмелерінің барлық қабырғаларына айналдыра керубтердің, құрма ағаштарының әрі ашылған гүлдердің бейнелері ойылып салынды. 30Киелі үйдің ішкі және сыртқы екі бөлмесіндегі едендер де алтынмен қапталды.

31Ең қасиетті бөлменің ішкі кіреберісіне зәйтүн ағашынан жарма есіктер жасалып, маңдайшасы мен жақтаулары бес қырлы етіп орнатылды. 32Зәйтүн ағашынан жасалған осы екі есікке керубтердің, құрма ағаштарының және ашылған гүлдердің бейнелері ойылып салынды. Есіктердегі бейнелер алтынмен қапталды. 33Сол сияқты патша үлкен бөлменің кіреберісіне де осылай етіп зәйтүн ағашынан төрт қырлы жақтау жасады. 34Ол қарағайдан екі жарма есік жасап, жақтаудың екі жағынан айналмалы топсаға іліп қойды. 35Есіктерге періштелер, құрма ағаштары және ашылған гүлдер ойылып салынды да, олардың үстін балғамен соғып алтынмен тегістеп қаптады.

36Содан соң патша үш қабат өңделген тастардан әрі бір қабат самырсын бөренелерінен ішкі ауланың дуалын қаластырып салды.

37Сүлейменнің патшалық құрған төртінші жылының сәуір айында[*] Жаратқан Иенің киелі үйінің негізі қаланды. 38Ал он бірінші жылдың қазан айында[*] киелі үйдің барлық бөліктері өз ерекшеліктеріне сай салынып бітті. Сонымен Сүлеймен киелі үйдің құрылысын жеті жылда аяқтады.

#### 7


Сүлейменнің салған сарайлары

1Сүлеймен он үш жыл бойы өзіне патшалық сарай салып, оны да бітірді. 2«Ливан орманы сарайы» деп аталған ғимараттың ұзындығы жүз, ені елу, биіктігі отыз шынтақтан болды. Оның төрт қатар самырсын бағаналарына арқалық самырсын бөренелері бекітілді. 3Сарайдың төбесі самырсынмен жабылды. Бағаналарға бекітілген арқалық бөренелердің үстінде қырық бес бөлме, әр қатарда он бес бөлмеден, болды.[*] 4Терезелер ғимараттың қарама-қарсы қабырғаларында әр қабырғада үш қатардан орнатылды. 5Есік-терезе ойықтарындағы жақтаулар төрт бұрышты етіп жасалды. Бір жақ қабырғадағы үш қатар болып орналасқан терезелер қарама-қарсы қабырғадағы үш қатар терезелермен тұстас болып тұрды.

6Сүлеймен бағаналы мәжілісхана[†] да тұрғызды. Оның ұзындығы елу, ені отыз шынтақ еді. Оның алдында үсті жабылған бағаналы кіреберіс болды.

7Сүлеймен өзінің патшалық тағы орналасқан бағаналы ғимаратты да салғызды. Өзі үкім шығаратын осы «Әділет сарайының» іші еденінен төбесіне дейін самырсын тақтайларымен қапталды.

8Әділет сарайының ар жағындағы аулада орналасқан, Сүлейменнің өзі тұратын сарайы осыған ұқсас жобамен жасалды. Ол Мысыр патшасының қызы — өз әйеліне де арнап сол жобамен бағаналы сарай салып берді.

9Осы ғимараттардың барлығы олардың іргетасынан қабырғаларының жоғарғы шетіне дейін және сырт жағынан үлкен аулаға дейін ішкі, сыртқы жағы да өлшемге сәйкестендіріліп, арамен кесілген қымбат тастардан салынды. 10Ғимараттардың іргетасы осы сияқты жақсы өңделген қымбат тастардан қаланды. Олар ұзындығы он не сегіз шынтақ дәу тастар болды. 11Осы іргелі тастардың үстінде өлшемге сәйкес кесілген басқа да өңделген тастар мен самырсын бөренелер болды. 12Патша сарайының үлкен ауласы мен қабырғаларын салғанда, шеберлер Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің ішкі ауласы мен ашық кіреберісінің қабырғалары сияқты, үш қабат өңделген тастарды бір қабат самырсын бөренелерімен кезектестіріп қаластырды.[*]


Қола жабдықтарды жасаушы Хурам-Аби

13Сүлеймен патша Тир қаласына кісі жіберіп, Хурам-Аби[*] есімді біреуді шақыртып алдыртты. 14Оның шешесі Нафталим руынан шыққан жесір әйел, ал әкесі Тирдің тұрғыны әрі қола өңдейтін қолөнерші болатын. Хурам-Аби қоладан әр түрлі бұйымдар істеуге бейімділігі бар парасатты да шебер ұста еді. Ол Сүлеймен патшаға келіп, қажетті жұмыстың барлығын орындады.


Екі қола бағана

15Ұста екі қола бағана жасады. Екеуінің де биіктігі он сегіз шынтақтан, айналдыра ұзындығы он екі шынтақтан болды. 16Ұста қоладан құйып әрбір бағананың басына қойылатын үстіңгі иықтарын да жасады. Олардың биіктігі бес шынтақтан болды. 17Әрбір бағананың үстіңгі иығы алқа іспетті оралып тұратын жеті шынжыр тормен әшекейленген және әрбір тор 18екі қатар қола анарлармен көмкеріліп безендірілген болатын. Ұста екі бағананың үстіңгі иығын да бірдей етіп жасады.

19Киелі үйдің ашық кіреберісінің алдына орналастырылған бағаналардың үстіңгі иықтары лалагүлдерге[*] ұқсас етіп жасалып, биіктігі төрт шынтақтан болды. 20Екі бағананың да басына, оның тостаған тәріздес бөлігінің үстіңгі жағына, тордың қасына айналдыра қатар-қатармен екі жүз анар жасалып бекітілді. 21Ұста осы екі бағананы киелі үйдің кіреберісіне тұрғызды. Оң жағындағысы Жахин («Берік Орнатушы»), сол жағындағысы Боғоз («Құдірет Иесі») деп аталды. 22Бағаналардың жоғарғы жағындағы қола иықтары лалагүл тәрізді жасалған еді. Осымен бағаналарды жасау жұмыстары аяқталды.


Дәу қазан

23Ұста бір дәу қазанды да қоладан балқытып, құйып жасады. Оның сырт пішіні дөңгелек, ернеуінің бір шетінен екінші шетіне дейінгі аралығы он шынтақ, биіктігі бес шынтақ болды. Дәу қазанды айналдыра өлшеп шығу үшін ұзындығы отыз шынтақ жіп қолданылды. Осы дәу қазан теңіз деп те аталатын. 24Оның ернеуінен төменірек асқабақ тәрізді мүсіншелер бейнеленген еді. Олар әрбір шынтақ сайын он-оннан екі қатар болып қазанмен қоса құйылды. 25Дәу қазан бұқа кейіптес он екі тұғырдың үстіне орнатылды. Сол бұқа мүсіндерінің бас жақтары тысқа: үш-үштен солтүстікке, батысқа, оңтүстікке және шығысқа, ал арт жақтары қазанның ортасына қарай бағытталып орналасты. 26Дәу қазанның қалыңдығы қолдың тұтамындай, ернеуі кесенің ернеуіндей, сырт кейпі қызғалдақ гүлі іспетті болды. Оның ішіне екі жүз күбі[*] су сыятын.


Қола тұғырлар мен өзге қазандар

27Хурам-Аби (қазандарға арнап) қоладан жылжымалы он тұғыр да жасады. Әрбір тұғырдың ұзындығы мен ені төрт шынтақтан, биіктігі үш шынтақ болды. 28Тұғырлар жақтауларға бекітілген төрт бұрышты қола тақталардан жасалды. 29Тақталар мен жақтауларға арыстан, бұқа және күзетші періштелердің[†][*] бейнелері салынды. Тақталардың шет жақтары арыстан мен бұқа бейнелерінің үстіңгі және астыңғы жағынан шір бейнесіндегі қақталған нақыштармен безендірілген еді. 30Әрбір тұғырдың төрт қола дөңгелегі және қола біліктері болды. Әрбір тұғырдың төрт бұрышында балқытылып құйылған бір-бір тіректен шығып тұрды. Тіректердің әр тұсы құйылған шірлермен өрнектелді. Тұғырдың иық тәріздес төрт тірегінің үстіне қазан орнатылды. 31Тұғырдың үстіңгі бетінде тереңдігі бір шынтақтай болатын қола қазанға арналған дөңгелек ойық бар еді. Сол ойық тұғырдың бетінен жоғары қарай биіктігі бір шынтақ, төмен қарай бір жарым шынтақ болды. Тұғырдың үстіңгі бетінде де оюлы нақыштар бар еді.

Тұғырдың бүйір тақталары дөңгелек емес, төрт бұрышты болды. 32Тұғырдың тақталарының астында дөңгелектер орналасты, олардың біліктері тұғырдың қаңқасына бекітілді. Дөңгелектердің биіктігі бір жарым шынтақтан еді. 33Дөңгелектердің сыртқы пішіні күйме дөңгелегі сияқты болды. Дөңгелектердің білігі, шеңбері, шабақтары және күпшегінің барлығы да қоладан құйылып жасалды.

34Әрбір тұғырдың төрт бұрышында бір тұтқадан болды. Олар тұғырдан шығып тұрды. 35Тұғырдың үстіңгі бетінде биіктігі жарты шынтақ болатын шеңбер болды. Ол тұғырдың тіректері мен тақталарының жоғарғы жағына бекітілді. 36Тіректер мен тақталар сыйғанынша күзетші періште, арыстан, құрма ағашының[†] бейнелерімен әшекейленіп, шірлермен нақышталды. 37Ұста осы нұсқамен он тұғыр жасады. Сол тұғырлардың барлығының жасау тәртібі, өлшемдері, сырт пішіндері бірдей болды.

38Ұста қоладан он қазан да жасады. Ені төрт шынтақ олардың әрбіреуіне қырық күбі су сыятын. Осы қазандар сол он тұғырға орнатылды. 39Ұста киелі үйдің оң жағынан бес тұғырды, сол жағынан бес тұғырды қойды. Ал дәу қола қазанды киелі үйдің оңтүстік жақ алдына, оның оңтүстік-шығыс бұрышына жақын орнатқызды.


Киелі үйдің құрал-саймандарының тізімі

40Мұнан кейін ұста түрлі қазандар, қалақтар және тостағандар жасады.

Осылайша Хурам-Аби Жаратқан Иенің киелі үйін салып жатқан Сүлеймен патша үшін мына бұйымдарды жасап, өзінің жұмысын бітірді: 41екі бағана мен олардың үстіңгі иығындағы екі үлкен тостаған кейпі және соларға ілінген шынжыр тәрізді әшекейлер, 42сол шынжырларға екі қатардан ілінген анар жемісінің төрт жүз мүсіні, 43жылжымалы он тұғыр мен солардың үстіндегі он қазан, 44дәу қазан және оның астындағы бұқа мүсінді он екі тұғыр, 45күлсалғыштар,[*] қалақтар және тостағандар.

Хурам-Аби Сүлеймен патшаның тапсырғанындай Жаратқан Иенің киелі үйіне арналған құрал-саймандарының барлығын жылтыратылған қоладан жасады. 46Патша олардың бәрін Иордан өзенінің бойындағы Соқот пен Сартан қалаларының арасындағы жазықта саздан дайындалған қалыптарға құйғызып жасатты. 47Осы бұйымдардың көп болғандығы сонша, Сүлеймен олардың салмағын өлшемей-ақ қоя салды. Құйылған қоланың салмағын ешкім анықтаған жоқ.

48Сүлеймен, сондай-ақ, Жаратқан Иенің киелі үйіне арналған барлық жиһаздарды жасатты: хош иісті заттар түтетілетін, алтын қапталған үстел, Жаратқан Иенің алдына ұсынылатын нанға арналған алтын қапталған үстел, 49ең қасиетті бөлменің алдында оның оң және сол жағында бес-бестен шам қойғыштар, гүл іспетті әшекейлер, шырақтар және қысқаштар. Осы соңғылар саф алтыннан жасалды. 50Үлкен тостағандар, білте түзеткіштер, (су не қан бүркуге арналған) тостағандар, табақтар және ішіне шоқ салынатын табалар да саф алтыннан жасалды. Киелі үйдің қасиетті және ең қасиетті бөлмелерінің есіктерінің топсалары алтыннан жасалды.

51Сонымен Сүлеймен патша Жаратқан Иенің киелі үйіне байланысты бүкіл жұмысты тамамдады. Мұнан кейін ол әкесі Дәуіттің Құдайға бағыштап дайындап кеткен нәрселерін де: күміс пен алтынды және түрлі бұйымдар мен жиһаздарды Жаратқан Иенің киелі үйінің қазынасына апарып, сонда сақтап қойды.

#### 8


Киелі үйдің Құдайдың нұрлы салтанатына кенелуі

1Сүлеймен патша Жаратқан Иенің[†] Келісім сандығын[†] Сион төбесіндегі Дәуіттің шаһарынан киелі[†] үйге көшіруге арналған салтанатқа қатысуға Исраил халқының ақсақалдарын, барлық рубасылары мен әулет басшыларын Иерусалимге шақырды. 2Содан бүкіл Исраил халқының өкілдері қазан айындағы Күркелер мейрамы[†] кезінде[*] Сүлеймен патшаның қасына жиналды.

3Елдің барлық ақсақалдары жиналғаннан кейін діни қызметкерлер[†] Жаратқан Иенің Келісім сандығын тұрған орнынан көтеріп алып кетті. 4Олар Жаратқан Иенің сандығымен бірге кездесу шатырын[*] және соның ішіндегі барлық киелі жиһаз-жабдықтарды да көтеріп алып, жаңа ғибадатханаға[†] қарай өрлеп бара жатты. Бұларды діни қызметкерлер мен өзге леуіліктер[†] алып жүрді. 5Сүлеймен патша мен қасына жиналған күллі исраилдіктер Келісім сандығының алдында ешкім санап шыға алмайтындай көптеген қой-ешкі мен мүйізді ірі қара малдарды құрбандыққа шалып ұсынды.

6Осылайша діни қызметкерлер Жаратқан Иенің Келісім сандығын киелі үйдің ең қасиетті бөлмесіндегі өз орнына — екі керуб мүсінінің қанаттарының астына алып барып, орналастырды. 7Екі керуб мүсіні Келісім сандығы тұратын орынның үстінен қанаттарын жайып, Келісім сандығының өзін және оны көтеріп алып жүретін сырықтарын жауып тұрды. 8Сырықтардың ұзын болғаны сонша, олардың ұштары ең қасиетті бөлменің алдынан көрініп тұратын еді. Алайда киелі үйдің сыртынан оларды ешкім көре алмайтын. Сырықтар әлі күнге дейін сонда. 9Сандықтың ішінде Мұса пайғамбар[†] Хориб тауында салған екі тас тақташа[*] ғана болды. Жаратқан Ие сол жерде Мысырдан көшіп шыққан исраилдіктермен Келісім[†] жасаған еді.

10Діни қызметкерлер Жаратқан Иенің киелі үйінен шыққан кезде киелі үй бір қалың бұлтқа кенелді. 11Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты[*] осылайша Жаратқан Иенің киелі үйін кенелтіп жібергендіктен, діни қызметкерлер оның ішіндегі қызметтерін жалғастыра алмай қалды. 12Сол кезде Сүлеймен былай деді: «Жаратқан Ие қалың бұлт ішін мекендейтінін айтқан болатын.[*] 13Уа, Ием[†], Сенің мәңгі тұруың үшін Саған арнап осы салтанатты мекенді салдым».


Сүлейменнің халыққа сөйлеген сөзі

14Мұнан кейін патша артқа қарай бұрылды да, қарсы алдында жиналып тұрған Исраилдің бүкіл қауымына[†] батасын беріп, 15былай деді:

— Әкем Дәуіт марқұмға берген уәдесін іс жүзінде орындаған Исраилдің Құдайы — Жаратқан Ие мадақталсын! Ол мынаны айтқан болатын: 16«Мен халқымды Мысырдан құтқарып, бастап алып шыққан күннен бері өз есімімнің орнығуы үшін киелі үй салынсын деп Исраилдің ешбір руындағы бірде-бір қаланы таңдамадым. Ал халқымды басқаруға Дәуітті таңдап алдым!» — 17Сүлеймен сөзін жалғастырып былай деді: — Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің есіміне арнап киелі үй салуға әкем марқұм шын жүректен ниеттенген болатын.[*] 18Ал Жаратқан Ие әкеме былай деді: «Менің есіміме арнап киелі үй салғың келгені өте дұрыс. 19Алайда сол үйді салатын адам[†] сен емессің, ол — болашақта дүниеге келетін өз ұлың. Менің есіміме арнап киелі үйді салатын сол болады».

20Жаратқан Ие осы айтқандарын жүзеге асырды да. Оның уәдесіне сай, мен әкемнің орнын басып, Исраилдің патшалық тағына отырдым. Енді Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің құрметіне киелі үй салғыздым. 21Соның ішінде мен Жаратқан Иенің сандығына арнайы орын жасадым. Сол сандықтың ішінде біздің ата-бабаларымызды Мысырдан көшіріп алып шыққан кезде Жаратқан Иенің олармен жасасқан Келісімінің айғақтары сақталып жатыр.


Киелі үйді Құдайға бағыштау мінажаты

22Содан соң Сүлеймен Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінің[†] алдында тұрып, жиналған бүкіл Исраил қауымының көз алдында қолдарын аспанға[†] қарай жайып былай деп мінажат етті: 23«Уа, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие! Жоғарыдағы көкте де, төмендегі жерде де Сен сияқты ешбір құдай[†] жоқ! Жасаған Келісіміңе адалсың, шын жүректен тура жолыңмен жүрген қызметшілеріңе рақымың мол. 24Сен әкем марқұмға уәде еткеніңдей, оған сенімді болып, рақымыңды көрсетіп келдің. Бұрын Өзің сөз беріп, уәде еткеніңді бүгін іс жүзінде орындап отырсың.

25Ал енді, уа, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие, Өзіңнің қызметшің Дәуітке «Егер ұрпақтарың сен сияқты Менің көз алдымда таза жүретін болса, онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилдің патшалық тағында отыратын болады!» деп берген уәдеңді іске асыра гөр. 26Сонымен, уа, Исраилдің Құдайы, Өзіңе қызмет еткен әкем марқұмға айтқан сөздеріңді орындай гөр!

27Алайда Құдай шынымен-ақ жер бетінде тұратын бола ма?! Тіпті ұлан-ғайыр көктің өзі Сені сыйғыза алмағанда, мен салған мына үй қайдан сыйғызсын?! 28Солай болса да, уа, Құдайым Жаратқан Ие, бүгінгі күні Сенің алдыңда бой ұрып сиынып жасаған өтінішіме назар аударып, жалбарына еткен мінажатыма мейіріммен құлақ сала гөр! 29Сен «Мына киелі үйді өз атыммен атаймын» деп сөз бергендіктен, оған күні-түні қамқор бола гөр. Уа, Ием, алдыңдағы қызметшіңнің бұл жерге қарай Өзіңе бағыштаған мінажатына құлақ аса гөр. 30Осы пендең және меншікті Исраил халқың бұл жерге қарай Саған сиынып дұға[†] еткен кезде тұрағыңнан өтінішімізге құлақ салып, күнәларымызды кешіре гөр.

31Егер болашақта бір кісі басқа біреуге жамандық жасапты деп айыпталып, осы киелі үйдегі құрбандық үстелінің алдында ант беруге мәжбүр етілсе, 32онда Сен көктен құлақ асып, пенделеріңе төрелік ете гөр. Сол кісі кінәлі болса, істеген қылмысын мойнына арта гөр, ал кінәсіз болса, әділдігін әшкерелеп, ақтай гөр.

33Егер де халқың Исраил Сенің алдыңда күнәға батқандықтан, жауларынан жеңіліп қалса, ал кейін Саған қайтып, Құдайлық билігіңе мойынсұнса, әрі осы киелі үйіңе қарай сиынып, рақым көрсетуіңді сұрап жалынса, 34онда Сен көктен оларға құлақ сала гөр. Халқың Исраилдің күнәларын кешіріп, ата-бабаларына сыйлаған осы елге қайтара гөр.

35Егер олар көз алдыңда күнәлі болғанда Сен өздерін жазалап, аспанды жаңбыр жауғызбай жауып тастасаң, әрі олар бұл жерге қарай Саған сиынып, билігіңе мойынсұнып,[*] күнәларынан бас тартса, 36онда Сен көктен олардың дұғаларына құлақ сала гөр. Қызметшілеріңнің және бүкіл халқың Исраилдің күнәларын кешіре гөр. Оларға тура жолмен қалай жүру керектігін үйретіп, Өзің халқыңа мұралық меншікке берген осы еліңе қайтадан жаңбыр жібере гөр!

37Болашақта елді ашаршылық не індет жайлап, егінді өсімдік таты[*] басып немесе көгеріп шірісе, құрт-шегіртке жалмап, не болмаса елге жау шауып, қалаларын талан-таражға салса, яки халықтың арасында қандай да бір апат болып не ауру-сырқау жайылса, 38онда олардың Өзіңе сиынып еткен мінажаттарына құлақ сала гөр. Азап шегіп жатқан жеке біреу болсын не бүкіл халқың Исраил болсын, егер осы киелі үйіңе қарай қолдарын жайып Саған сиынып жалбарынса, 39онда Сен көктегі тұрағыңнан құлақ сала гөр. Оларды кешіріп, әрқайсысына өзінің ой-ниеті мен істеріне қарай лайықтысын бере гөр. Әр адамның жүрегінде не бар екенін Сен ғана жақсы білесің ғой. 40Өзің осы елді ата-бабаларымызға сыйлаған едің. Ендеше меншікті халқың бұл жерде тұрған барлық уақытта Сені терең қастерлеп тура жолыңмен жүретін болсын.

41Тіпті халқың Исраилге жатпайтын жат жерлік адам алыс елден 42ұлы есімің мен зор құдіретің туралы естігендіктен осында келіп, Саған бұл киелі үйге қарай сиынса, 43онда Сен көктегі мекеніңнен құлақ салып, оның барлық өтініштерін орындай гөр. Осылайша жер жүзінің күллі халықтары Сенің Құдай екеніңді мойындасын. Халқың Исраил сияқты олар да Сені терең қастерлеп, мен салғызған осы ғибадатхананың Өзіңе бағышталып, есіміңмен аталғанын білсін.

44Халқың Сен жіберген бір жаққа қарай жауларына қарсы соғысқа шыққан кезде, Өзіңнің таңдап алған қалаңа және мен Сенің есіміңе арнап салғызған осы киелі үйге қарай Саған, уа, Жаратқан Ие, сиынып мінажат етсе, 45онда Сен көктен олардың мінажаттары мен жалбарыныштарына құлақ салып, оларды қолдап-қорғай гөр.

46Егер олар Сенің алдыңда күнә[†] жасаса, себебі күнә жасамайтын пенде жоқ, әрі Сен оларға қаһарланып, жау қолына бере салып, жау оларды өзінің не алыс, не жақын бір еліне айдап әкетсе, 47ал олар тұтқында жүрген сол жау елінде өкініп, теріс жолдарынан қайтып, «Біз күнәға баттық, жасаған істеріміз бұрыс та жексұрын болды!» — деп Сенің алдыңда мойынсұнса, 48әрі тұтқындап, жер аударған жауларының елінде Саған шын жүректен бет бұрып қайтып келсе, Өзің ата-бабаларына сыйлаған еліңе, таңдап алған қалаңа және мен Сенің құрметіңе салғызған осы ғибадатханаңа қарай Саған сиынса, 49онда көктегі тұрағыңнан олардың мінажаты мен жалбарынышына құлақ асып, оларды қолдап-қорғай гөр! 50Олардың Өзіңе қарсы шығып, күнәға батып, жасаған теріс қылықтарының бәрін де кешіре гөр. Жеңіп шыққан жауларының жүректерін оларға мейіріммен қарайтындай етіп жібіте гөр. 51Өйткені олар Өзіңнің меншікті халқың ғой, Сен Өзің оларды темір балқытатын көрік іспетті Мысыр елінен бастап алып шықтың.

52Уа, Ием, мендей қызметшіңнің және өз халқың Исраилдің жалбарыныштарына назар аудара көрші! Олар Саған сиынып Сенен көмек сұраған кездердің бәрінде дұғаларына жауап бере көрші! 53Сен оларды жер бетіндегі басқа барлық халықтардың арасынан Өзіңнің меншікті халқың болуға таңдап алғансың. Біздің ата-бабаларымызды Мысырдан бастап алып шыққан кезіңді осыны өз қызметшің Мұса арқылы айтқансың, уа, Жаратушы Тәңір Ие!»


Сүлейменнің жамағатқа ақ батасын беруі

54Жаратқан Иеге бағышталған құрбандық үстелінің алдында қолдарын көкке көтеріп, тізерлеп отырған Сүлеймен Жаратқан Иеге арнаған осы мінажаты мен өтініш-тілектерінің бәрін айтып бітірген соң, орнынан тұрды.

55Сүлеймен сол жерде жиналған күллі исраилдіктерге қарап, қатты дауыспен бата беріп былай деді: 56«Берген уәдесі бойынша өз халқы Исраилге тыныштық сыйлаған Жаратқан Ие мадақталсын! Оның өз қызметшісі Мұса арқылы берген ізгі уәделерінің барлығы да орындалды. 57Құдайымыз Жаратқан Ие ата-бабаларымызбен бірге жүріп жар болғанындай, бізге де жар болып, ешқашан бізді тастап та кетпесін, жалғыз да қалдырмасын! 58Ол жүрегімізге әсер етіп, Өзіне жақын тартып, ата-бабаларымызға табыстаған өз өсиеттерін, ережелері мен шешімдерін ұстануға құштарлық сыйлай көрсін! 59Біздің Құдайымыз Жаратқан Иенің алдында сиынып айтқан осы сөздеріме Ол күні-түні ықылас бөле көрсін! Соның арқасында Жаратқан Ие мендей қызметшісінің және халқы Исраилдің мүддесін қорғап, күнделікті мұқтаждықтарын қамтамасыз ете көрсін! 60Осылайша бүкіл жер бетінің халықтары Жаратқан Иенің шынымен Құдай екенін, Одан басқа ешбір құдайдың жоқ екенін білетін болсын!

61Ал сендер Құдайымыз Жаратқан Иеге толықтай бағышталған болыңдар! Өздерің қазір істеп жүргендей, әрқашан да Оның ережелері бойынша жүріп, өсиеттерін ұстанатын болыңдар!»


Патша мен халықтың көп құрбандық ұсынуы

62Мұнан кейін патша мен жиналып тұрған барлық исраилдіктер Жаратқан Иеге арнап құрбандықтар шалды. 63Сүлеймен Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандық үшін жиырма екі мың мүйізді ірі қара мен жүз жиырма мың қой-ешкіні ұсынды. Осылайша патша мен күллі исраилдіктер киелі үйді Жаратқан Иеге бағыштау рәсімін орындады.

64Сол күні өртеліп ұсынылатын тартулар мен құрбандықтардың көп болғаны сонша, киелі үйдің алдындағы қола құрбандық үстелі олардың барлығын сыйғыза алмай қалды. Сондықтан патша Жаратқан Иенің киелі үйінің алдындағы ауланың ортаңғы бөлігіне ерекше тазарту рәсімін жасатып, оны да сол мақсатқа бағыштады. Осылай бұл жерде де толығымен өртелетін құрбандықтар, астық тартулары және ризашылық білдіру үшін шалынған құрбандықтардың майлы бөліктері өртеліп ұсынылды.

65Осы кезде Сүлеймен бір үлкен той жасады. Бүкіл Исраил халқы: солтүстіктегі Лебо-Хамат қаласынан бастап, Мысырмен шекарадағы өзеннің аңғарына дейінгі зор аралықтағы барлық жерден жиналған қалың қауым Құдайымыз Жаратқан Иенің алдында он төрт күн бойы Сүлейменмен бірге той тойлады: жеті күн ғибадатхананы Құдайға бағыштау рәсімін және тағы жеті күн Күркелер мейрамын өткізуге арналған болатын. 66Сегізінші күні ол халықты үйлеріне қайтарды. Олар кетпей тұрып патшаға да ізгі тілек айтып баталарын берді. Бәрі Жаратқан Иенің өз қызметшісі Дәуітке және өз халқы Исраилге жасаған барлық игіліктеріне қуанып жүректері шаттанған күйі үйлеріне қайтып кетті.

#### 9


Жаратқан Иенің Сүлейменге қайтадан аян беруі

1Сүлеймен Жаратқан Иеге[†] киелі[†] үй, өзіне патшалық сарай салып, барлық қалағандарын жүзеге асырып болғанда, 2Жаратқан Ие оған екінші рет аян берді. Оған бұрынырақ Гибеонда да аян берген болатын.[*] 3Бұл жолы Жаратқан Ие Сүлейменге былай деді:

— Маған бағыштаған мінажатың мен өтініш-тілектерің құлағыма жетті. Сен салған мына үйді Менің есімім сонда әрдайым орнықсын деп Өзіме бағыштадым. Оны ұдайы жүрегімде ұстап, көзімнен таса қылмаймын.

4Егер сен әкең Дәуіт сияқты, жүрегің таза, әділ болып жүріп, өзіңе берген өсиеттерімді көз алдымда орындап, ережелерім мен шешімдеріме бағынатын болсаң, 5онда Мен Исраил елінде Сенің патшалық тағыңды мәңгілікке берік етемін. Өйткені көзі тірісінде әкең Дәуітке: «Әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилдің патшалық тағында отыратын болады», — деп уәде берген едім.

6Алайда егер өзің және кейінгі ұрпақтарың Менен теріс бұрылып, өздеріңе тапсырған өсиеттерім мен ережелерімді орындамай, басқа тәңірлерге құлшылық етіп табынатын болсаңдар, 7онда Мен Исраилді Өзім табыстаған осы елден қуып шығамын, әрі өз есіміме бағыштаған бұл киелі үйді де қасымнан алып тастаймын. Осылайша барлық басқа халықтар Исраилді мысалға келтіріп, табалап мазақтайтын болады. 8Осы киелі үй қазір салтанатты болып тұрғанмен қиратылып, үйінді болып қалады. Сонда оның қасынан өткен-кеткен әркім аңтарыла жаны түршігіп: «Жаратқан Ие неліктен бұл ел мен мына киелі үйге осындай қорқынышты нәрсені істеді екен?» — деп мұрнын шүйіріп, ысқыратын болады. 9Сонда жұрт: «Себебі олар ата-бабаларын Мысырдан бастап алып шыққан Құдайы — Жаратқан Иені елемей тастап кетіп, бөтен тәңірлерге бет бұрды да, соларға табынып, құлшылық ететін болды. Сондықтан Жаратқан Ие олардың бастарына осы бақытсыздықтың барлығын үйіп-төкті!» деп мысалдайтын болады.


Сүлейменнің Хирам патшамен жасаған саудасы

10Сүлеймен екі ғимаратты: Жаратқан Иенің киелі үйін және өзінің патшалық сарайын жиырма жылда салып бітірді. 11Осы кезеңнің ішінде Тир патшасы Хирам Сүлейменді қалаған барлық самырсын, қарағай[*] ағаштарымен[†] және алтынмен қамтамасыз етіп отырды. Сол үшін Сүлеймен Тир патшасына Ғалилея аймағынан жиырма қаланы берді.

12Ал Хирам Тирден келіп, Сүлеймен берген осы қалаларды аралап көргенде, олар оған ұнамады. 13Хирам: «Маған бергендерің не деген қалалар өзі, бауырым?!» — деп наразылығын білдіріп, осы өңірге «Қабул жері» (демек, «түкке тұрғысыз жер») деген ат қойды.[*] Сол өңір әлі күнге дейін осылай аталып келеді. 14Себебі Хирам Сүлеймен патшаға жүз жиырма ат басындай[*] алтын жіберген болатын.


Сүлейменнің өзге іс-әрекеттері

15Сонымен Сүлеймен патша Жаратқан Иеге киелі үй, өзіне патшалық сарай салып, қорғанның саты тәрізді беткейін,[*] Иерусалим қамалының қабырғаларын, әрі Хасор, Мегидо, Гәзер қалаларын бекітіп қойған еді. Осы үшін патша міндетті жұмысқа қызметшілер жинаған болатын. Бұл туралы мәлімет төменде берілген.

16Гәзер қаласын Мысыр патшасы перғауын басып алып, өртеп, оның қанахандық тұрғындарының көздерін құртқан еді. Перғауын қызын Сүлейменге ұзатқанда, осы қаланы қызына еншісі ретінде сыйлады. 17Сонда Сүлеймен Гәзер қаласын қайтадан салғызды.

Ол содан басқа төменгі Бет-Хорон, 18Бағалат және (Яһуда) жеріндегі елсіз далада орналасқан Тамар[*] атты қалаларды бекіткізіп салғызды. 19Патша, сондай-ақ, астық сақтау үшін қойма қалаларын және соғыс күймелері мен атты әскерінің жылқылары үшін арнайы қалаларды да салғызды. Жалпы, ол Иерусалимде, Ливан тауларында және өзінің билігіне бағынатын барлық жерде саламын дегендерінің бәрін де жүзеге асырды.

20Елдің Исраил халқына жатпайтын байырғы тұрғындары, яғни аморлық, хеттік, перездік, хевтік, ебустік ұлттар да болды. 21Солардың исраилдіктер елді иемденіп алғанда құртып жібере алмаған ұрпақтарының бәрін Сүлеймен жұмыс істеуге мәжбүрледі. Бұл жағдай әлі күнге дейін сақталып келеді. 22Ал патша исраилдіктердің ешқайсысын малайы етпеді. Бұларды жасақшылары, нөкерлері, әміршілері,[†][*] әскери бөлім басшылары, соғыс күймелері мен атты әскерлерінің жетекшілері етіп тағайындады. 23Сүлеймен патшаның түрлі жұмыстарын басқарған бес жүз елу қызметкері де осылардың арасынан еді.

24Сүлеймен өзінің жұбайы — Мысыр патшасы перғауынның қызына арнап сарай салғызып, оны Дәуіттің шаһарынан сол сарайға көшірді. Мұнан кейін ол қорғанның саты тәрізді беткейін[*] бекітіп салғызды.

25Сүлеймен жылына үш рет Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінде[†] шалынып, түгелдей өртелетін және Онымен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандықтарын ұсынып, Жаратқан Иенің алдындағы арнайы үстелде хош иісті заттарды да түтететін. Сонымен ол Жаратқан Иенің киелі үйін салып бітірді.


Алыс елдермен жасалған сауда байланысы

26Сүлеймен патша Едом жерінің Қызыл теңіз жағалауында орналасқан Елат[*] қаласының жанындағы Есион-Гәберде кемелер де жасатты. 27Хирам патша өзінің тәжірибелі теңізшілерін сол кемелерде Сүлейменнің қызметшілерімен бірге қызмет етуге жіберді. 28Олар кемемен (Қызыл теңіз арқылы) Опыр[*] жеріне жүзіп барып, сол жақтан төрт жүз жиырма ат басындай[*] алтын алып келіп, Сүлеймен патшаның қолына тапсырды.

#### 10


Сәба патшайымының қонаққа келуі

1Сүлейменнің зор даңқы және оның Жаратқан Иенің[†] құрметіне салған киелі[†] үйі туралы[*] Сәба[*] елінің патшайымы да естіген еді. Содан ол қиын сауалдар қойып Сүлейменнің даналығын сынамақшы болды. 2Патшайым көп нөкерін ертіп сапарға шығып, үлкен керуенмен Иерусалимге келді. Түйелеріне хош иісті заттар, мол алтын мен асыл тастар артылған болатын. Сүлеймен қонақты қарсы алып, сарайына кіргізді. Патшайым ойындағы бар мәселелер жайлы онымен сөйлесті. 3Сүлеймен солардың бәріне жауап берді. Патша білмей, түсіндіре алмаған бірде-бір сауал болған жоқ.

4Сәбаның патшайымы Сүлейменнің асқан даналығын және салғызған сарайын[*] көріп, қайран қалды. 5Ол патшаның дастарқанындағы тамақтарын, уәзірлерінің мәжілістерін, сәнді киінген нөкерлері мен шарапшыларының келісті қызметтерін әрі Сүлейменнің Жаратқан Иенің киелі үйіне көтеріліп барып, құрбандықтар шалғызып өртеткенін де бақылады. Патшайымның таңғалғаны сонша, демін ала алмай үнсіз қалды.

6Содан ол патшаға тіл қатып былай деді: «Сіздің іс-әрекеттеріңіз бен даналығыңыз туралы елімде жүріп естігендерімнің бәрі де шындық екен. 7Алайда келіп, өз көзіммен көргенге дейін сол сөздерге сенбеген едім. Расында оның тіпті жартысы туралы да естімеппін! Сіздің даналығыңыз бен дәулетіңіз менің естігенімнен де зор болып шықты!

8Мына адамдарыңыз қандай бақытты! Әрқашан қасыңызда жүріп, даналығыңызды тыңдай алатын нөкерлеріңіз қандай бақытты! 9Сізге риза болып, уәкілі ретінде Исраилдің патшалық тағына отырғызған Құдайыңыз Жаратқан Ие мадақталсын! Жаратқан Ие Исраилді шексіз сүйеді. Сол себепті сізді қара қылды қақ жарып, әділдік пен адалдықты ұстанатын патша етіп қойды».

10Сәба патшайымы осылай деп, Сүлеймен патшаға жүз жиырма ат басындай алтын, орасан зор мөлшерде хош иісті заттар мен асыл тастарды тарту етті. Осы Сәба патшайымының Сүлеймен патшаға сыйлағанындай мөлшердегі хош иісті заттар бұдан былай ешқашан елге әкелінген емес.

11Сол сияқты, Хирамның Опыр[*] жерінен алтын алып келген кемелері сол жерден өте көп мөлшерде қызыл сандал[*] ағашының[†] бөренелері мен қымбат бағалы тастарды да алып келетін. 12Сүлеймен патша осы сандал ағашынан Жаратқан Иенің киелі үйі және өзінің патша сарайы үшін тіреулер және әнші-күйшілерге арнап жетіген мен шертер аспаптарын жасатты. Сол кезден бері сапасы осындай жоғары ағаштарды ешкім әкелген де жоқ, не ешкім көрген де емес.

13Сүлеймен патша Сәба патшайымына өзінің зор жомарттығымен көп мөлшерде сый-тарту бергенінің үстіне оны сұрағандарының бәрімен де қанағаттандырды. Мұнан соң патшайым нөкерлерін ертіп өз еліне қайтып кетті.


Сүлейменнің зор дәулеті, салтанаты және күш-қуаты

14Сүлеймен жыл сайын қабылдайтын алтынның мөлшері алты жүз алпыс алты ат басындай болды. 15Бұған қоса делдалдар мен саудагерлерден, арабтардың барлық патшаларынан және елдің әкімдерінен де алтын түсіп жатты.

16Сүлеймен патша екі жүз үлкен қалқан жасатып, оларды балғамен соғылып тегістелген алтынмен қаптатқызды. Әр қалқанға кеткен алтынның мөлшері алты жүз мысқалдай[*] болды. 17Патша тағы үш жүз шағын қалқан жасатып, оларды да соғылған алтынмен қаптатқызды. Бұл қалқандардың әрқайсысы үшін үш жүз мысқалдай алтын жұмсалды. Патша қалқандардың барлығын «Ливан орманы сарайына»[*] қойғызды.

18Патша піл сүйегімен безендіріліп, саф алтынмен қапталған үлкен тақ жасатты; 19оның алты баспалдағы болды, арқалығының жоғарғы жағы дөңгелек еді.[*] Тақтың патша отыратын орнының екі жағында бір қол тұтқадан, әр тұтқаның жанында бір-бірден арыстан мүсіндері тұрды. 20Алты баспалдақтың үстінде әр жағында бір-бірден, барлығы он екі арыстанның мүсіні тұрды. Мұндай тақ ешбір патшалықта бұрын-соңды жасалып көрмеген еді.

21Сүлеймен патшаның сусын ішетін ыдыстарының бәрі алтыннан, ал «Ливан орманы сарайындағы» ыдыстары саф алтыннан жасалды. Ешбір ыдыс күмістен жасалмады, өйткені Сүлейменнің заманында күміс құнсыз зат деп саналатын. 22Себебі патша өзінің үлкен сауда кемелерін[*] (Тир патшасы) Хирамның кемелерімен бірге әр үш жылда бір рет алыс сапарға жіберіп, олар алтын, күміс, піл сүйегін, маймылдар және тауыс құстарын алып келетін.[*]


23Осылайша Сүлеймен патша жер бетіндегі күллі патшалардан байлығымен де, даналығымен де асып түсті. 24Жердің барлық адамдары Сүлейменмен жүздесіп, оның Құдай[†] сыйлаған даналығын[*] тыңдауға құштар болды. 25Олардың бәрі оған жыл сайын сый-тартуларын: күміс пен алтын бұйымдарды, киім-кешек, қару-жарақ, хош иісті заттар, жылқы, қашырларды алып келіп отырды.

26Сүлеймен соғыс күймелері мен аттарды да жинап, жасақтады. Оның бір мың төрт жүз күймесі мен он екі мың жылқысы болды. Оларды күймелеріне дайындалған арнайы қалаларында және өзінің қасында астанасы Иерусалимде ұстады.[*] 27Патша Иерусалимде күмісті тас сияқты үйреншікті нәрсе, әрі шетелден әкелінетін самырсындарды өз еліндегі төменгі қыраттарда өсетін тұт ағаштарындай мол етті. 28Сүлеймен жылқыларын Мысыр мен Қуадан[*] алдыртты. Патшаның саудагерлері оларды белгілі[†] бағаға Қуа елінен сатып алатын. 29Саудагерлер әрбір күймені алты жүз мысқал,[*] әрбір жылқыны жүз елу мысқал күміске Мысырдан сатып алып келетін. Олар сол тауарлардың бірқатарын күллі хеттік және арамалық[†][*] патшаларға да жеткізіп, сатып отырды.

#### 11


Сүлейменнің Жаратқан Иенің жолынан таюы

1Алайда Сүлеймен көптеген шетелдік әйелдерге ғашық болды: перғауынның қызынан басқа оның моабтық, аммондық, едомдық, сидондық, хеттік әйелдері де болды. 2Жаратқан Ие[†] (жалған тәңірлерге табынатын) осы халықтар туралы: «Олармен араласып, қыз алысып, қыз берісуші болмаңдар! Әйтпесе олар сендердің жүректеріңді өздерінің тәңірлеріне бұрып әкетулері сөзсіз!» деп исраилдіктерге ескерткен еді. Бірақ та Сүлеймен сол жат жұрттық әйелдерге ғашық болып жабыса қалуын қоймады. 3Жалпы, Сүлейменнің патша тұқымынан шыққан жеті жүз жұбайы және тағы үш жүз кәнизагы[*] болды. Олар оны тура жолдан тайдырып әкетіп адастырды. 4Себебі қартайған шағында әйелдері Сүлейменнің жүрегін бөтен тәңірлерге бұрып әкетті. Осылайша оның жүрегі әкесі Дәуіттің Құдай[†] Иесіне толықтай бағышталған жүрегі[*] сияқты болмады. 5Қайта, Сүлеймен сидондықтардың табынатын әйел тәңірі Астартаға және аммондықтардың жиренішті тәңірі Молохқа құлшылық ете бастады. 6Мұнысымен Сүлеймен Жаратқан Иеге жек көрінішті іс істеп, Жаратқан Иенің жолымен адал жүрген әкесі Дәуіт сияқты болмады.

7Сол кезде Сүлеймен Иерусалимнің шығыс жағындағы бір төбеде моабтықтардың жексұрын тәңірі Хамосқа және аммондықтардың жиренішті тәңірі Молохқа арнап биіктеу жердегі табыну орындарын салды. 8Патша осындай орындарды өзінің жат жерлік әйелдерінің барлығына жасап берді. Олар сол құрбандық орындарында өздерінің табынатын жалған тәңірлеріне хош иісті заттар түтетіп, құрбандықтар шалып ұсынатын.

9Сонда Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие Сүлейменге қаһарланды. Өйткені ол өзіне екі рет аян берген Жаратқан Иеден теріс бұрылып кетті. 10Жаратқан Ие оған бөтен тәңірлердің жолына түсуге айрықша тыйым салса да, Сүлеймен Оның бұйрығын еш елемей ұстанбады.

11Содан Жаратқан Ие Сүлейменге былай деп хабарлады: «Сен осылай істеп Менің Келісімімді,[†] өзіңе орындауға тапсырған ережелерімді ұстанбадың. Сол себептен Мен міндетті түрде патшалық билікті сенен жұлып алып, қызметшілеріңнің біреуіне тапсырамын. 12Дегенмен әкең Дәуітке бола бұны сенің көзіңнің тірісінде істемеймін. Мен патшалықты ұлыңның қолынан жұлып алатын боламын. 13Алайда қызметшім Дәуіт үшін және Өзім таңдап алған Иерусалим үшін ұлыңнан бүкіл патшалықты тартып алмай, оның билігіне бір руды қалдырамын».


Сүлейменнің дұшпандары Хадад және Резон

14Сонда Жаратқан Ие Сүлейменге бір дұшпанды шығарды. Ол Едом елінің патшалық тұқымынан шыққан Хадад еді. 15Ертеректе Дәуіт Едом халқымен соғысқан кезде әскер қолбасшысы Жоғаб қаза тапқандарды қабірге қою үшін сонда барғанда, едомдық ер адамдарды жаппай қырып-жойған болатын. 16Жоғаб исраилдік жасақпен елдің барлық еркек кіндіктілерінің көзін құртқанша Едомда алты ай бойы тұрды. 17Тек Хадад пен оның әкесінің кейбір едомдық қызметкерлері ғана Мысырға қарай қашып кетті. Хадад сол кезде жас бала болатын. 18Олар Мадиян арқылы Синай түбегіндегі Паран даласына жетті. Сол жерден өздеріне біраз адам[†] қосып алып, Мысырға барып, оның патшасы перғауынның алдына келді. Перғауын Хададқа тұратын үй мен жер беріп, тамақпен де қамтамасыз етті.

19Перғауынның Хададқа риза болғаны сонша, оған өз жұбайы Тахпенесаның сіңлісін әйелдікке алып берді. 20Тахпенесаның сіңлісі Хададқа Генубат деген ұл туды. Патшайым Тахпенеса осы баланы патша сарайында тәрбиеледі. Осылайша Хададтың ұлы перғауынның сарайында оның өз ұлдарымен бірге өсті.

21Мысырда жүрген сол уақытында Хадад Дәуіттің көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгені және әскер қолбасшысы Жоғабтың да дүние салғаны туралы естіді. Сонда ол перғауыннан:

— Маған рұқсат берсеңіз екен, өз еліме қайтып барайын, — деп өтінді. 22Перғауын оған:

— Менің қасымнан өз еліме қайтып барайын дейтіндей, саған бұл жерде не жетіспейді? — деген сауал қойды. Хадад оған:

— Бәрі де жеткілікті, әйтсе де еліме жіберсеңіз екен! — деп қоймады.


23Құдай Сүлейменге тағы басқа бір дұшпанын шығарды. Ол қожайыны — Соба[*] патшасы Ададәзерден қашып кеткен Әлияда ұлы Резон болатын. 24Дәуіт Собаның әскеріне күйрете соққы бергеннен кейін,[*] Резон қасына адамдар жинап, сарбаздар тобының басшысы болды. Олар Дамаскіге аттанып, сонда орнығып, Резонды Дамаскіде патша етіп қойды. 25Кейін Резон бүкіл Арама[†] еліне патшалық құрып, Исраилдің қарсыласы болды.

Хадад пен Резон екеуі Сүлейменнің тұсында Исраилдің жауы болып, оған көп қиыншылық туғызды.


Пайғамбардың Еробоғамға Құдайдың хабарын жеткізуі

26Сол шамада Сүлейменнің қызметкерлерінің бірі — Набат ұлы Еробоғам да патшаға қарсы бас көтерді. Ол Ефрем руының жеріндегі Сәредахтан шыққан еді. Оның анасы Серуа жесір әйел болатын.

27Еробоғамның патшаға қарсы бас көтергенінің жайы мынау: сол кезде Сүлеймен патша әкесі Дәуіттің шаһарының айналасындағы саты тәрізді беткейді салдырып,[*] шаһардың қамалындағы бір бұзылған жерін жөндеумен айналысып жүрген еді. 28Еробоғам қайратты да қабілетті жігіт болатын. Оның жақсы жұмыс істеп жүргенін көрген Сүлеймен Еробоғамды Жүсіптен тараған екі рудың жұмысшыларының үстінен басқарушы етіп тағайындады.

29Сол күндердің бірінде Еробоғам Иерусалим қаласынан шығып келе жатқанда, алдынан шилолық Ахиях пайғамбар[†] кездесті. Пайғамбар үстіне жаңа шапан киіп алған екен. Далада екеуінен басқа ешкім болмады. 30Сонда Ахиях өзінің үстіндегі су жаңа шапанын шешіп алып, қолдарымен ұстап тұрып, он екі бөлікке паршалап жыртты да, 31Еробоғамға былай деді: «Осы он паршаны өзіңе ал! Себебі Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп ал! Мен патшалықты Сүлейменнің қолынан жұлып алып, он рудың үстінен билікті саған беріп отырмын. 32Тек қызметшім Дәуіт үшін және Исраилдің барлық руларының ішінен таңдап алған қалам — Иерусалим үшін оның билігіне бір руды қалдырамын. 33Исраилдіктер[*] Менен бас тартып, сидондықтардың табынатын әйел тәңірі Астартаға, моабтықтардың тәңірі Хамосқа және аммондықтардың тәңірі Молохқа[*] бас ұра табынып кеткендіктен, Мен осыны істеймін. Олар Менің жолыммен жүріп, Маған ұнамды істер істеген, әрі Менің ережелерім мен шешімдерімді сақтаған Сүлейменнің әкесі Дәуіт сияқты болмады.

34Сонда да Мен патшалықты Сүлейменнің өз қолынан тартып алмаймын. Кезінде менің өсиеттерім мен ережелерімді ұстанып, таңдаулы қызметшім болған Дәуітке бола Сүлейменді өмірінің соңына дейін билеуші болуға бекіттім. 35Бірақ оның ұлының қолынан патшалықты жұлып алып, он рудың билігін саған тапсырамын. 36Ал қызметшім Дәуіттің әулетінің ұдайы Менің көз алдымда Иерусалимде патшалық құрып шам-шырақ іспетті сәуле шашулары үшін,[*] Сүлейменнің ұлының билігіне бір руды тапсырамын. Өйткені Иерусалим — есімімді орнату үшін Өзім таңдап алған қалам.

37Алайда Мен сені Исраилдің патшасы болуға тағайындап, сен жүрегің қалаған нәрселердің бәріне билік жүргізетін боласың. 38Егер Менің өзіңе өсиет еткенімнің барлығына мойынсұнсаң, әрі қызметшім Дәуіттің орындағанындай, сен де Менің жолыммен жүріп, Маған ұнамды істерді істеп, Менің ережелерім мен өсиеттерімді ұстанатын болсаң, онда Мен де саған әрқашан жар болып, сенің патшалық әулетіңді Дәуіттің патшалық әулетіндей үздіксіз етіп бекітемін және (Солтүстік) Исраил елінің патшалық билігін сенің қолыңа тапсырамын. 39Осыны істеуім арқылы Мен Дәуіттің әулетін (Сүлейменнің күнәсінің кесірінен) төмендетіп жазалаймын.[*] Алайда мұны мәңгілікке істемеймін».

40(Болған оқиғаны біліп қойған) Сүлеймен Еробоғамды өлтірмек болды. Бірақ ол Мысырға қашып барып, сол елдің патшасы Шұшақтан[*] пана сұрады. Еробоғам Мысырда Сүлеймен қайтыс болғанға дейін тұра берді.


Сүлейменнің дүние салып, Рохабоғамның патша болуы

41Сүлеймен патшалық құрған кезде болған басқа да жайттардың барлығы, оның іс-әрекеттері мен даналығы «Сүлейменнің істері» деген кітапта[†][*] баяндалған. 42Сүлеймен Иерусалимде бүкіл Исраилдің үстінен қырық жыл бойы патшалық құрған соң 43көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелді. Оның мәйіті әкесі Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Сүлейменнің ұлы Рохабоғам орнын басып патша болды.

#### 12


Солтүстік рулардың Дәуіттің әулетінен бөлініп кетуі

1Сол кездері Рохабоғам Сихем қаласына барды, себебі бүкіл Исраил халқы оны патша етіп бекіту үшін Сихемге жиналған еді.[*] 2Бұл туралы хабар алған Набат ұлы Еробоғам[*] Сүлеймен патшадан қашып барған Мысыр елінен қайта оралды. 3Өйткені біреулер адам[†] жіберіп, оны шақыртқан еді.

Сонда Еробоғам мен бүкіл Исраилдің жамағаты Рохабоғамның алдына келіп, оған тіл қатып былай деді:

4— Әкеңіз марқұмның бізге артқан жүгі тым ауыр! Оның мойнымызға салып қойған азапты қызметі мен зілдей жүгін жеңілдетсеңіз, сізге қызмет ететін боламыз! — 5Сонда патша:

— Қазір кете беріңдер, маған үш күннен кейін қайтып келіңдер! — деді. Халық тарап кетті.

6Рохабоғам әкесі Сүлейменнің көзі тірі кезінде уәзірі болған ақсақалдардан ақыл сұрап:

— Мына халыққа қандай жауап беру керек, не деп кеңес бересіздер? — деді. 7Ақсақалдар:

— Егер де бүгін бұл халықтың қызметшісі болып, айтқандарына құлақ асып ымыраға келсеңіз, онда олар әрдайым сіздің қызметшілеріңіз болмақ! — деген жауап қайырды.

8Бірақ Рохабоғам ақсақалдардың берген ақылын менсінбей, өзіне қызмет көрсететін құрдас жігіттерімен кеңесіп:

9— Ақылдарыңды айтыңдаршы маған. «Әкеңіз бізге артқан ауыр жүкті жеңілдете көріңіз!» деген мына халыққа қандай жауап қайтарамыз? — деп сұрады. 10Сонда құрдас жігіттері былай деді:

— Сізге: «Әкеңіздің мойнымызға салған ауыр жүгін жеңілдете көріңіз!» деген халыққа мынадай жауап беріңіз: «Менің шынашағымның өзі әкемнің белінен мықты! 11Әкем сендерге ауыр жүк артқан болса, мен соның үстіне тағы да қосамын! Әкем сендерді жай қамшымен ұстаған болса, мен дойыр қамшының астына аламын!»

12Патшаның «Маған үш күннен кейін қайтып келіңдер» деп айтқанына сай, Еробоғам мен бүкіл халық үшінші күні Рохабоғамның алдына жиналды. 13Патша ақсақалдардың берген кеңесін елемей, жас жігіттердің айтқан ақылдарын тыңдап, халыққа дөрекі жауап берді:

14— Әкем сендерге ауыр жүк артқан болса, мен соның үстіне тағы да қосамын! Әкем сендерді жай қамшымен ұстаған болса, мен дойыр қамшының астына аламын!

15Осылайша патша халықтың өтінішіне құлақ салмады. Ал оқиғаның бұлай бет бұруы Жаратқан Иенің[†] еркі бойынша еді. Сол арқылы Ол Өзінің шилолық Ахиях пайғамбар[†] арқылы Набат ұлы Еробоғамға айтқан сөзін іске асырды.[*]

16Бүкіл Исраилдің өкілдері патшаның өздеріне құлақ түрмегенін көргенде, оған қарсы айқайлап былай деді:


— Дәуітке біздің қатысымыз жоқ,
Есейдің ұлында еш үлесіміз жоқ!
Мекендеріңе қайтыңдар, исраилдіктер!
Дәуіт, өз үйіңе-ақ билік ете бер![*]


Содан олар мекендеріне қайтып кетпек болды.


Солтүстік Исраилдің бірінші патшасы Еробоғам І

17Осылай Рохабоғам тек Яһуда руының қалаларында тұратын исраилдіктерге ғана патша болып қалды. 18Сонда ол (патшалықтың біртұтастығын қалпына келтіру мақсатымен) міндетті жұмыстарды басқарушы Адонирамды[*] халыққа жіберді. Бірақ (Солтүстік) Исраилдің барлық өкілдері оны таспен атқылап өлтірді. Ал Рохабоғам патшаның өзі күймесіне секіріп мініп, Иерусалимге қашып құтылды.

19(Солтүстік) Исраил күні бүгінге дейін Дәуіттің әулетінен шыққан патшаларға бағынбай келеді. 20Себебі Исраилдің халқы Еробоғамның елге қайтып келгенін естігенде, оған хабар жіберіп, жиналысқа шақырған[*] еді. Сонда олар оны бүкіл Солтүстік Исраилдің патшасы етіп тағайындады. Тек (оңтүстіктегі) Яһуда руы ғана Дәуіттің әулетін қолдап, оған адал болып қала берді.


Пайғамбардың Рохабоғамды сақтандыруы

21Сүлеймен ұлы Рохабоғам Иерусалимге қайтып келген соң, (Солтүстік) Исраилге қарсы аттанып, бүкіл патшалықты өзіне қаратып алмақ болды. Сол үшін күллі Яһуда халқы мен Бунямин руынан бір жүз сексен мың таңдаулы сарбазын жинады.

22Бірақ Құдай[†] Өзінің таңдаған адамы[*] Шемаяхқа сөзін арнап былай деді: 23«Яһуданың патшасы Сүлеймен ұлы Рохабоғамға, бүкіл Яһуда мен Бунямин руларына және халықтың қалғандарына тіл қатып былай де: 24Жаратқан Ие мынаны айтады: Жорыққа аттанып, өз ағайындарың — исраилдіктермен соғыспаңдар! Барлығың да үйлеріңе қайтыңдар! Себебі мұны істеп отырған Өзіммін!»[*]

Сонда олар Жаратқан Иенің сөздеріне құлақ асып, Ол бұйырғандай келген жақтарына қайта оралды.


Еробоғамның жас бұқа мүсіндерін орнатып күнәға батуы

25Еробоғам Ефремнің таулы жеріндегі Сихем қаласын[*] нығайтып қайта салып, соны мекендейтін болды. Содан кейін ол Пенуелге барып, сол қаланы да бекітті. 26Ол іштей қауіптеніп жүріп: «Осы елдің патшалық билігі Дәуіттің әулетіне қайтып кетер ме екен. 27Егер халық Иерусалимге өрлеп барып, Жаратқан Иенің киелі[†] үйінде құрбандық ұсынатын болса, онда көңілдері бұрынғы билеушісі — Яһуда патшасы Рохабоғамға ауатын шығар. Сонда олар мені өлтіріп, Рохабоғамға қайта оралып жүрер», — деді.

28Сол себепті патша кеңесіп алып, алтыннан екі жас бұқа мүсінін[*] жасатып, халыққа: «Иерусалимге бару сендерге тым қиын ғой. Әй, Исраил, сені Мысыр елінен бастап алып шыққан тәңірлерің осылар!» — деп жариялатты. 29Екі мүсіннің біреуін Бетел,[*] екіншісін Дан[*] қалаларында орнатқызды. 30Бұл ауыр күнәға түрткі болды.[*] Себебі халық оларға сонау Данға дейін барып табына бастады. 31Еробоғам биіктеу жерлерде жалған тәңірлерге табынатын ғибадатханалар[†] салғызып, Леуі руынан емес, кез келген адамды діни қызметкер[†] етіп тағайындады.[*]

32Еробоғам оның үстіне Яһудада жыл сайын тойланатын Күркелер мейрамына[†][*] еліктеп, сегізінші айдың он бесінші күні жаңа бір мейрам өткізуді бекітті. Ол осы мейрам кезінде Бетелде өзі жасатқан жас бұқа мүсіндеріне арнап құрбандықтар ұсыну үшін ондағы құрбандық үстелінің[†] қасына көтерілді. Патша салғызған табыну орындары үшін діни қызметкерлерін Бетелде тағайындады. 33Өз бетімен ойлап шығарған сегізінші айдың он бесінші күніндегі мейрамда патша Бетелде өзі салдыртқан құрбандық үстелінің қасына көтерілді. Осылайша ол халыққа өзі тағайындаған мейрам кезінде құрбандық үстелінде хош иісті заттар түтетіп ұсынды.

#### 13


Яһудалық пайғамбардың Еробоғамға жеткізген ескертуі

1Алайда Құдай[†] Иенің тағайындаған пайғамбары[†][*] Оның бұйрығымен Яһуда елінен Бетелге барды. Пайғамбар Еробоғам патша құрбандық үстелінің[†] қасында хош иісті зат түтетпек болып тұрған кезде сол жерге жетті. 2Сонда пайғамбар Жаратқан Иенің[†] өзіне бұйырған мына сөздерін құрбандық үстеліне қарсы қатты дауыстап айтты: «О, құрбандық үстелі, (жексұрын) құрбандық үстелі! Жаратқан Ие мынаны айтады: Дәуіттің әулетінен Жосия есімді біреу шығады. Қазір сенің үстіңде биіктеу жерлердегі табыну орындарының діни қызметкерлері[†] құрбандықтар өртеп, хош иісті заттарды түтетіп жатыр. Бірақ Жосия осы діни қызметкерлердің өздерін сенің үстіңде құрбандық іспетті өртеп жібереді! Сонда үстіңде адамның сүйектері өртелетін болады! — 3Сол күні пайғамбар өзінің хабарының шындығын дәлелдейтін пайғамбарлық сөз айтып былай деді: — Жаратқан Ие көрсететін керемет[†] белгі[†] мынадай болады: құрбандық үстелі қақ жарылып, оның үстіндегі майлы бөлшектердің күлі шашылып қалатын болады!»

4Еробоғам патша Құдайдың пайғамбарының құрбандық үстеліне қарсы айтқан сөзін естігенде, қолын құрбандық үстелінің қасынан төмен созып, пайғамбарға шұқшита: «Ұстаңдар мынаны!» — деп айқайлап жіберді. Бірақ созған қолы лезде семіп, ол қолын қайта тартып ала алмай қалды. 5Сонымен қатар құрбандық үстелі қақ жарылып, үстіндегі майлы бөлшектердің күлі төгіліп, шашылып қалды. Осылай Құдай Иенің өз пайғамбары арқылы айтқаны жүзеге асып, оның сөзінің шындығын дәлелдеді.

6Ал патша Құдайдың пайғамбарынан өтініп: «Құдайыңыз Жаратқан Иеге жалбарына көріңіз! Ол маған рақым етіп қолымды бұрынғы қалпына келтіре көрсін деп мінажат етсеңіз екен!» — деді. Құдайдың пайғамбары Жаратқан Иеге жалбарынып мінажат еткенде патшаның қолы жазылып, бұрынғы қалпына қайта келді.

7Сонда патша Құдайдың пайғамбарына:

— Сарайыма кіріп, біраз тынығып, тамақ ішіп, әлденіп алыңыз. Содан соң мен сізге бір сыйлықты тарту етемін, — деді. 8Бірақ Құдайдың пайғамбары оған былай деп жауап берді:

— Маған тіпті сарайыңның жартысын сыйға берсең де, саған еріп оған кірмес едім! Осы жерде не тамақ жеуіме, не су ішуіме болмайды. 9Себебі маған Жаратқан Ие сөзін арнап: «Сол жерде не нан жеп, не су ішпе, әрі келген жолыңмен кері қайтпа!» деп бұйырды. — 10Осыны айтып, пайғамбар Бетелге келген жолымен емес, басқа бір жолмен кетіп қалды.


Яһудалық пайғамбардың алданып, мерт болуы

11Сол кезде Бетел қаласында бір қарт пайғамбар тұратын еді. Оның ұлдары сол күні Құдайдың Яһуда елінен жіберген пайғамбарының не істеп, патшаға не дегенінің барлығын әкелеріне келіп айтып берді. 12Сонда әкесі ұлдарынан: «Ол қай жолмен кетті?» — деп сұрады. Ұлдары оған Яһудадан келген Құдайдың пайғамбарының қай жолмен кеткенін көрсетті. 13Әкесі ұлдарына: «Маған есегімді ерттеп беріңдерші!» — деді. Ұлдары есегін ерттеп беріп, ол соған мініп алып, 14Құдайдың пайғамбарының соңынан кетті. Оны бір емен ағашының[†] түбінде отырған жерінен тауып алып, одан:

— Құдайдың Яһудадан келген пайғамбары сіз бе едіңіз? — деп сұрады. Ол:

— Иә, солмын — деп жауап берді. 15Қарт пайғамбар оны:

— Менімен бірге үйіме барып, тамақ ішіңіз! — деп шақырды. 16Бірақ яһудалық пайғамбар оған былай деп түсіндірді:

— Сізге еріп кері қайтып бара алмаймын. Сізбен осы жерде не нан жеуіме, не су ішуіме де болмайды. 17Себебі маған Жаратқан Ие сөзін арнап: «Сол жерде не нан жеп, не су ішпе, әрі келген жолыңмен кері қайтпа!» деп бұйырды. — 18Ал қарт пайғамбар оған:

— Мен де өзің сияқты пайғамбармын. Маған періште[†] келіп, Жаратқан Иенің: «Өз үйіңе алып кел, ол нан жеп, су ішсін!» деген бұйрығын жеткізді, — деді. Бірақ та оның айтып тұрғаны өтірік болатын.[*] 19Сонда Құдайдың жіберген адамы жолынан кері қайтып, онымен бірге үйіне кіріп, нан жеп, су ішті.

20Олар дастарқан басында отырғанда сол адамды қайтарып алып келген қарт пайғамбарға Жаратқан Иенің сөзі жетті. 21Ол Яһудадан келген Құдайдың хабаршысына дауыстап былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Сен Жаратқан Иенің сөзіне қарсы шықтың, Құдай Иеңнің өзіңе берген бұйрығын орындамадың! 22Сен жолыңнан кері қайтып келіп, Ол: «Не нан жеп, не су ішпе!» деп бұйырған осы жердің өзінде нан да жеп, су да іштің. Сондықтан сен өлген кезіңде мәйітің ата-бабаларыңның жанына қабірге қойылмайды!»


23Қонағы тамағын ішіп-жеп болған соң, оны қайтарып алып келген қарт пайғамбар оның есегін ерттеп беріп, жолға шығарып салды. 24Сонымен ол қаладан шығып кетіп қалды. Алайда кетіп бара жатқанда, оған бір арыстан тап беріп, өлтіріп тастады. Оның денесі арыстан лақтырып тастаған жерде жол үстінде жата берді. Ал жанында есегі мен арыстан тұрды. 25Сол жермен жүріп өткен адамдар жолда жатқан дене мен жанында тұрған арыстанды көріп, бұл туралы қарт пайғамбар тұрып жатқан Бетел қаласына айтып келді.

26Құдайдың жіберген пайғамбарын жолынан қалдырған қарт пайғамбар сол туралы естігенде былай деді: «Бұл Жаратқан Иенің берген бұйрығына қарсы шыққан пайғамбар болса керек. Сондықтан да Жаратқан Ие Өзінің алдын ала айтқанын жүзеге асырып, осы адамды арыстанның талап өлтіруіне тапсырды».

27Мұнан соң ол ұлдарына: «Маған есегімді ерттеп беріңдер!» — деді. Олар солай істеп, 28ол қаладан шығып, жол үстінде жатқан денені және оның жанында тұрған есек пен арыстанды тауып алды. Арыстан денені жемеген де, есекті жармаған да екен. 29Қарт пайғамбар Құдай жіберген адамның мәйітін жерден көтеріп алып, есегіне артып өз қаласына қайта алып келді. Сонда оны аза тұтып, 30өзі үшін дайындаған қабіріне қойды да: «Ой, бауырым!» — деп қайғырып[†] жоқтаумен болды.


31Қарт пайғамбар оны қабірге қойып болғаннан кейін ұлдарына өсиеттеп былай деді: «Мен қайтыс болғанда, мәйітімді Құдай жіберген осы пайғамбар қойылған қабірге қойып, сүйегімді оның сүйегінің жанына орналастырыңдар! 32Себебі Жаратқан Иенің сол пайғамбар арқылы Бетел қаласындағы құрбандық үстелі жайлы әрі Самария елінің[*] қалаларының биіктеу жерлеріндегі жалған тәңірлерге арналған барлық ғибадатханалары[†] туралы жариялаған сөзі міндетті түрде жүзеге асатын болады!»


Еробоғамның күнә жасауын жалғастыра беруі

33Алайда осы оқиғадан кейін де Еробоғам зұлым жолынан қайтпады. Керісінше, ол жалған тәңірлерге арналған ғибадат орындарына тағы көбірек діни қызметкерлер тағайындады. Осылай ол діни қызметкер болғысы келген кез келген адамды тағайындай берді. 34Осы сұмдық іс Еробоғамның әулетінің ауыр күнәсіне айналды. Соның кесірінен бүкіл әулет жоғалып, жер бетінен құрып кететін болды.

#### 14


Жаратқан Иенің Еробоғамға шығарған үкімі

1Сол кездері Еробоғамның ұлы Абиях қатты ауырып қалды. 2Сонда Еробоғам әйеліне былай деді: «Жиналып, жолға шық. Менің әйелім екеніңді ешкім біліп қоймайтындай етіп киініп ал да, Шилоға бар. Менің осы халыққа патшалық құратынымды алдын ала айтқан Ахиях пайғамбар[†] сол жерде тұрып жатыр. 3Оған он күлше нан, бірсыпыра тәтті нан және бір құмыра бал ала бар. Ұлымызбен не болатынын ол саған айтып бере алады».

4Әйелі Еробоғамның айтқанын істеп, Шилодағы Ахиях пайғамбардың үйіне барды. Қартайған Ахиях көзі көрмей қалған, зағип болатын.

5Алайда Жаратқан Ие[†] оған: «Біліп ал, Еробоғамның әйелі саған келе жатыр. Ол сенен өзінің ауырып қалған ұлы туралы сұрастырып білмекші. Оған Менің айтқанымды жеткіз. Ал ол басқа біреу болғансып сырт кейпін өзгертіп келеді», — деп білдірген еді. 6Ахиях пайғамбар әйелдің есікке таяп келіп қалған дыбысын естігенде былай деді:

— Кел, кіре бер, Еробоғамның әйелі! Неге сен басқа біреу болғансып сырт кейпіңді өзгертіп алдың? Ал менің саған айтар ауыр хабарым бар. 7Күйеуің Еробоғамға қайтып барып, оған былай де: «Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен сені халықтың арасынан көтеріп, халқым Исраилдің үстінен билеуші етіп тағайындадым. 8Мен патшалық билікті Дәуіттің әулетінен жұлып алып, саған бердім. Алайда сен Өзіме адал болған қызметшім Дәуіт сияқты болмадың. Дәуіт менің барлық өсиеттерімді сақтап, шын жүректен Менің тура жолыммен жүріп, көз алдымда тек әділ іс-әрекет жасады.

9Ал сенің зұлымдығың өзіңнен бұрын өткендердің қай-қайсысынан да басым болды. Сен өзіңе жалған тәңірлер таңдап, жас бұқа мүсіндерін жасатып алдың. Осындай істеріңмен Менің қаһарымды туғыздың. Сен Менен мүлдем бас тартып кеттің.

10Сол себепті Мен Еробоғамның әулетін құртып жіберетін боламын. Мен оның әулетіне жататын еркек кіндікті атаулының барлығын, ерікті болсын, құл болсын, құртамын! Қи-тезекті қалай өртеп жоқ қылатын болса, Мен де дәл солай Еробоғамның әулетін құртып жоқ қыламын. 11Оның әулетіне жататын адам[†] қалада өлсе, оны иттер жейді, далада өлсе, әуедегі құстар шоқиды!

12Ал енді, өзің тұр да, үйіңе қайт. Қалаға аяғыңды басып кіре салысыңмен, ұлың қайтыс болады. 13Оны Солтүстік Исраилдің бүкіл халқы жоқтап қабірге қоятын болады. Еробоғамның әулетінен қабірге қойылатын жалғыз сол болады. Себебі Еробоғамның бүкіл әулетінен тек осы баладан ғана Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге деген адалдық табылды.

14Ендеше Жаратқан Ие Солтүстік Исраилге билік құратын патшаны тағайындап алмақ. Ол Еробоғамның әулетін құртатын болады. Ол бүгін соны істеп жатыр! Немене? Тіпті қазірдің өзінде! 15Жаратқан Ие Исраилге соққы береді, сонда ол бұрқанған судың ағысымен жел тербеткен бір қамысқа ұқсайтын болады. Жаратқан Ие олардың ата-бабаларына табыстаған осы шұрайлы елден Солтүстік Исраилдің халқын құртып, оларды Евфрат өзенінің арғы жағына шашыратып жібереді. Өйткені олар жалған тәңір Ашераға[*] табынып, оған арнап ағаш[†] бағаналар орнатуларымен Жаратқан Иенің қаһарын туғызды. 16Еробоғамның күнәға батып, елдің халқын да сол күнәларға еліктіргеніне бола Жаратқан Ие Солтүстік Исраилді тастап кетеді».

17Еробоғамның жұбайы орнынан тұрып, жолға шықты. Ол Тирсаға келіп, үйінің табалдырығынан аттай бергенде, ұлы қайтыс болды. 18Жаратқан Иенің өз қызметшісі Ахиях пайғамбар арқылы алдын ала айтқанындай, бүкіл Исраил елі патшазаданы қабірге қоюға қатысып, оны жоқтап аза тұтты.


Еробоғамның қайтыс болуы

19Ал Еробоғамның басқа да іс-әрекеттері, оның жүргізген соғыстары мен қалай патшалық құрғаны жайлы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 20Еробоғамның патшалық билігі жиырма екі жылға созылды. Ол көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, оның ұлы Надаб орнын басып патша болды.


Яһуда елінің патшасы Рохабоғам

21Сол арада Сүлеймен ұлы Рохабоғам Яһудада патшалық құрды. Ол патша болған кезде қырық бір жаста еді және он жеті жыл Иерусалимде билік жүргізді. Осы қаланы Жаратқан Ие Өзінің есімінің мадақталуы үшін Исраилдің барлық руларынан таңдап алған болатын. Оның шешесінің аты-жөні аммондық Нағама еді.

22Рохабоғамның заманында Яһуда халқы Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істей берді. Олар жасаған күнәларымен ата-бабаларынан да бетер Жаратқан Иенің өз халқының жалған тәңірлерге табынуына еш төзбейтін қызғанышын туғызды.[*] 23Олар өздері үшін биіктеу жерлерде ғибадат орындарын салып, әр биік тау-төбенің басында, әрбір саялы ағаштың түбінде жалған тәңірлерге арнап тас бағаналар әрі Ашераға бағыштап ағаш бағаналар орнатып қойды. 24Соған қоса елдегі жалған тәңірлерге табыну орындарында тіпті азғындықпен айналысқан еркектер[*] де болды. Осылай Жаратқан Ие Исраилдің алдынан қуып шыққан азғын халықтардың барлық жексұрын күнәларын енді исраилдіктердің өздері істейтін болды.


Перғауынның шабуылы және Рохабоғамның соңы

25Рохабоғамның патшалық құруының бесінші жылы Мысыр патшасы Шұшақ[*] Иерусалимге қарсы аттанып, қалаға өрлеп жетті. 26Шұшақ Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] және патша сарайының қазыналарын қолына түсірді. Олардың бәрін де, Сүлеймен патша кезінде алтынмен қаптатқызып жасатқан қалқандарды[*] да алып кетті. 27Кейінірек Рохабоғам патша солардың орнына қоламен қапталған қалқандар жасатып, оларды патша сарайының есіктерін күзететін сақшылардың басшыларына табыстады. 28Патша Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне барған сайын күзетшілер қалқандарды сол жаққа көтеріп алып келіп, кейін қайтадан күзетшілер үйіне апарып қоятын.


29Рохабоғамның өзге іс-әрекеттерінің барлығы туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 30Рохабоғам мен Еробоғамның патшалық құрған бүкіл кездерінде екеуінің арасында соғыс болып тұрды. 31Рохабоғам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті солардың жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның шешесі аммондық Нағама болатын. Рохабоғамның ұлы Абиях[*] оның орнын басып патша болды.

#### 15


Яһуда елінің патшасы Абиях

1Набат ұлы Еробоғам Солтүстік Исраилге патшалық құрған он сегізінші жылы Абиях Яһуда елінің патшасы болды. 2Ол Иерусалимде үш жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні Абессаломның немере қызы Маха[*] еді.

3Абиях өзінен бұрын патша болған әкесінің жолымен жүріп, оның жасаған күнәларының барлығын да жасай берді. Осылай Абияхтың жүрегі Құдай[†] Иесіне түгелдей бағышталған арғы атасы Дәуіттің жүрегі сияқты болмады. 4Алайда Құдай Ие Өзінің сенімді қызметшісі Дәуітке бола Дәуіттің әулетінің Иерусалимде патшалық құра беруіне мүмкіндік берді.[*] Сол үшін Жаратқан Ие[†] Абияхқа өзінен кейін патша болатын ұл сыйлап, Иерусалимді нығайтты. 5Себебі Дәуіт, хеттік Ұрияның оқиғасын санамағанда, өмір бойы Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер істеп, Оның бұйырғандарының ешқайсысынан бас тартқан жоқ.

6-7Абияхтың көзі тірісінде Еробоғам екеуінің арасында ұдайы соғыс жүріп жатты. Абияхтың қалған іс-әрекеттері жайлы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 8Абиях көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Абияхтың ұлы Аса оның орнын басып патша болды.


Яһуда елінің патшасы Аса

9Сонымен Солтүстік Исраилге Еробоғам патшалық құрған жиырмасыншы жылы Аса Яһуда елінің патшасы болды. 10Ол Иерусалимде қырық бір жыл билік жүргізді. Оның (әкесінің) шешесі Дәуіт ұлы Абессаломның немере қызы Маха болатын.[*] 11Арғы атасы Дәуіт істегендей, Аса да Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер істеді. 12Ол жалған тәңірлердің табыну орындарында азғындықпен айналысқан барлық еркектерді[*] елден аластатып, өзінің аталары жасап қалдырған тәңір мүсіндерінің бәрін қиратып құртты.[*] 13Сондай-ақ, Аса патша тіпті өзінің әжесі Маханы «патшаның шешесі» деген құрметті атағынан айырды. Себебі Маха жалған тәңір Ашераға арналған ағаш[†] бағананы жасатып, орнатқан еді. Патша сол жексұрын бағананы[*] шауып құлатып, Қидрон сайында өртеп жіберді. 14Аса тек биіктеу жерлердегі табыну орындарын[*] ғана құртпады. Әйтсе де бүкіл өмір бойы Аса Жаратқан Иеге шын жүректен берілген адам[†] болды. 15Аса әкесінің және өзінің Құдайға бағыштаған заттарын: алтын-күміс пен басқа да құнды бұйымдарын Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне апарып қойды.


Асаның Солтүстік Исраилге қарсы Арамамен одақтасуы

16Аса Яһудаға әрі Бағаса Солтүстік Исраилге патшалық құрған уақыттың бәрінде екі елдің арасында соғыс болып тұрды.[*] 17Бірде Бағаса Яһуда еліне қарсы аттанып, өрлеп барды. Бағаса Аса патшаның жеріне ешкім[*] кіріп-шыға алмау үшін екі елдің шекарасындағы Рамақ[*] қаласын қамалмен бекітіп қойды.

18Сонда Аса патша Жаратқан Иенің киелі үйінің және өз сарайының қазыналарында қалған барлық алтын-күмісті алды. Оларды қызметкерлерімен Арама[†] елінің Дамаск қаласында тұратын патшасы Бен-Хададқа[*] жіберді. Ол Табримонның ұлы, Хезионның немересі болатын. Аса патша оған мынадай сәлемін де жолдады: 19«Екеуіміздің әкелеріміздің арасында келісім[†] болғанындай, енді біз де сондай келісім жасасайық! Міне, мен сізге күміс пен алтынды сыйға жіберіп отырмын. Өзіңіздің Солтүстік Исраилдің патшасы Бағасамен жасасқан келісіміңізден бас тарта көріңіз. Ол менің шекарамнан кері шегініп кетсін!»

20Бен-Хадад Аса патшаның өтінішіне құлақ асып, өзінің қолбасшыларын Солтүстік Исраилдің қалаларына қарсы аттандырды. Олар Ион, Дан, Әбел-Бет-Маха қалаларын әрі бүкіл Кінерет[*] аймағын Нафталим руының күллі жерімен қоса басып алды. 21Бағаса патша бұл туралы естігенде, Рамақ қаласын бекітуін тоқтатып, астанасы Тирсаға қайтып кетті. 22Сонда Аса патша бүкіл Яһуда еліне жарлық шығарып, ер адамдарының бәріне біреуі де қалмай, Рамақ қаласына баруға әмір етті. Олар Бағаса салып жатқан қамалдың тастары мен бөренелерін тасып алып кетті. Аса патша солармен Бунямин жерінің шекарасындағы Геба және Миспа қалаларын[*] бекітті.

23Асаның қалған барлық іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты және бекітіп, нығайтқан қалалары туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. Қартайған шағында Аса аяғы ауырып азап шекті.[*] 24Аса көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, оның мәйіті олардың жанына арғы атасы Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Асаның ұлы Жосапат оның орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Надаб

25Асаның Яһудаға патшалық құрған екінші жылы Еробоғам ұлы Надаб Исраилдің патшасы болып, екі жыл патшалық құрды. 26Бірақ ол Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. Надаб әкесі Еробоғамның жолымен жүріп, ол сияқты Солтүстік Исраилді күнә[†] жасауға еліктірді.[*]

27Кейін Исашар руынан шыққан Ахиях ұлы Бағаса патшаға қарсы қастандық жасады. Сол кезде патша Солтүстік Исраилдің бүкіл жасағымен бірге філістірлерге қарасты Гибетон қаласын қоршап алған еді. Бағаса Надаб патшаны Гибетонның түбінде семсерімен шауып 28өлтірді. Содан кейін Бағаса Надабтың орнына Исраилдің патшасы болды. Бұл Асаның Яһудаға патшалық құрған үшінші жылы болды.

29Бағаса таққа отырысымен Еробоғамның әулетін толығымен қырып-жойып, бірде-бір жанын тірі қалдырмады. Жаратқан Иенің Өзінің қызметшісі шилолық Ахиях пайғамбар[†] арқылы айтқан сөзі[*] осылай жүзеге асты. 30Себебі Еробоғам өзінің күнәға батып, Исраил халқын да күнә жасауға еліктіруімен Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызған болатын.

31Надабтың қалған іс-әрекеттерінің барлығы жайлы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Солтүстік Исраилдің патшасы Бағаса

32-33Яһудаға Аса патшалық құрған үшінші жылы Ахиях ұлы Бағаса бүкіл Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол Тирса қаласында орналасып, елге жиырма төрт жыл патшалық құрды. Яһудаға Аса әрі Солтүстік Исраилге Бағаса патшалық құрған кезеңнің бәрінде екі елдің арасында ұдайы соғыс жүріп жатты.[*]

34Бағаса Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. Ол Еробоғамның теріс жолымен жүріп, оған ұқсап күнәға батып, Исраил халқын да күнә жасауға еліктірді.


#### 16

1Сонда Жаратқан Ие[†] Ханани ұлы Еху пайғамбарға[†] сөзін арнап, оған Бағасаны айыптап былай дегізді: 2«Мен сені шаң-тозаңнан көтеріп, өз халқым Исраилдің үстінен билеуші етіп тағайындадым. Бірақ сен Еробоғамның теріс жолымен жүріп халқым Исраилді күнә[†] жасауға еліктіріп келесің. Сол күнәларымен олар Менің қаһарымды туғызуда. 3Біліп қой, сол үшін Мен Набат ұлы Еробоғамның әулетін түгел құртқанымдай, енді Бағасаның өзін және оның әулетін де қырып-жоямын. 4Бағасаның әулетіне жататын адам[†] қалада өлсе, оны иттер жейді, далада өлсе, әуедегі құстар шоқиды!»

5Ал Бағасаның қалған іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 6Бағаса көз жұмып, ата-бабаларының жанына жөнелгенде мәйіті Тирсадағы қабірге қойылды. Оның ұлы Ила әкесінің орнын басып патша болды.

7Жаратқан Ие Ханани ұлы Еху пайғамбар арқылы Бағасаның өзіне әрі оның әулетіне қарсы үкім шығарған еді. Бағаса Жаратқан Иенің көз алдында Еробоғамның әулеті іспетті зұлым істер істегені үшін, сондай-ақ, оның Еробоғамның әулетін құртқанына бола,[*] оның өз ұрпақтары да Еробоғамның әулеті сияқты жойылатын болды. Себебі Бағаса өзінің іс-әрекеттерімен Жаратқан Иенің қаһарын туғызған еді.


Солтүстік Исраилдің патшасы Ила

8Асаның Яһуда еліне патшалық құрған жиырма алтыншы жылы Бағаса ұлы Ила Солтүстік Исраилдің патшасы болып, елдің астанасы Тирсада екі жыл билік құрды.

9Алайда патшаның соғыс күймелерінің жартысына басшылық ететін Зімри есімді қызметкері Илаға қарсы қастандық дайындады. Бір күні Ила патша Тирса қаласында сарай басқарушысы Арсаның үйінде көңіл көтеріп мас болып отырды. 10Сонда Зімри үйге кіріп келіп, Иланы семсерімен шауып өлтіріп, орнына өзі патша болып алды. Бұл оқиға Асаның Яһуда еліне патшалық құрған жиырма жетінші жылы орын алды.

11Таққа отыра салысымен Зімри Бағасаның әулетінің барлық мүшелерінің көзін құртты. Ол тіпті Бағасаның тума-туыстары мен дос-жарандарының арасынан да бірде-бір еркек кіндіктіні тірі қалдырмады. 12Сонысымен Зімри Жаратқан Иенің Еху пайғамбар арқылы Бағасаға қарсы айтқан сөздеріне[*] сай оның бүкіл әулетін қырып тастады. 13Себебі Бағаса мен оның ұлы Ила жасаған барлық күнәларымен және өздерінің түкке тұрғысыз тәңірсымақтарға табынып, Исраил халқын да осы күнәға еліктіргендерімен Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызған еді.

14Иланың қалған іс-әрекеттерінің барлығы туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Солтүстік Исраилдің патшасы Зімри

15Яһудаға Аса патшалық құрған жиырма жетінші жылы Зімри жеті күн-ақ Тирса қаласында Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Сол кезде Солтүстік Исраилдің жасағы філістірлердің Гибетон қаласын[*] қоршап алып, қостарын тігіп, сонда жатты. 16Жасақшылар Зімридің патшаға қастандық жасап, оны өлтіргенін естігенде, олар өздерінің қолбасшысы Омриды[*] сол күні-ақ әскер қосында Исраилдің патшасы етіп жариялады. 17Омри және қасындағы жасақшылар Гибетоннан елдің астанасы Тирсаға аттанып, қаланы қоршауға алды. 18Олардың қаланы қолға түсіргеніне көзі жеткенде, Зімри сарайдың ішкі қорғанына кіріп алып, ғимаратқа от қойып, өртеніп өлді. 19Бұл оның жасаған күнәлары үшін осылай болды, себебі ол да Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп Еробоғамның теріс жолымен жүріп, оның жасаған күнәларына Исраил халқын да еліктірген еді.

20Зімридің қалған іс-әрекеттері, соның ішінде оның жасаған қастандығы жайлы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Солтүстік Исраилдің патшасы Омри

21Бұдан кейін Солтүстік Исраилдің халқы екіге бөлінді: бір жартысы Ғинат ұлы Тамниды[*] қолдаса, екінші жартысы Омриды жақтады. 22Ал Омридың жақтастары Ғинат ұлы Тамнидың қолдаушыларынан үстем болып шықты. Тамни қаза тауып, Омри патша болды. 23Сонымен Асаның Яһудаға патшалық құрған отыз бірінші жылы Омри Солтүстік Исраилдің патшасы болып, он екі жыл бойы билік құрды. Соның алты жылын ол Тирсада өткізді.


Солтүстік Исраилдің жаңа астанасы Самария

24Кейін Омри Шемер деген біреуден Самариядағы қыратты екі ат басындай[*] күміске сатып алды. Патша қыратты айналдыра қамал салып, ішіне жаңа қала тұрғызды. Ол қаланы қыраттың бұрынғы иесі Шемердің есімімен Шомрун яки Самария деп атады.

25Алайда Омри Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, өзінен бұрын болған барлық патшалардан бетер күнәға батты. 26Омри Набат ұлы Еробоғамның теріс жолымен толығымен жүріп, Исраил халқын да түкке тұрғысыз тәңірсымақтарға табынып, күнә жасауға еліктірді. Осындай опасыздық жасауларымен халық Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызды.

27Омридың қалған іс-әрекеттері және көрсеткен қажыр-қайраты жайлы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 28Ақыры Омри көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Самариядағы қабірге қойылды. Оның ұлы Ахаб әкесінің орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб

29Асаның Яһудаға патшалық құрған отыз сегізінші жылы Омри ұлы Ахаб Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол Самария қаласында жиырма екі жыл бойы билік құрды. 30Ахаб патшаның Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істей беруі өзінен бұрын өткен патшалардың қай-қайсысынан да жаман болды.


Ахабтың сидондық Езабелге үйленіп, Бағалға табынып кетуі

31Ахабтың Еробоғам патша сияқты күнәға батқаны былай тұрсын, ол Сидон патшасы Етбағалдың қызы Езабелге үйленіп, жалған тәңір Бағалға құлшылық етіп, оған бас ұра табынып кетті. 32Ахаб Самарияда Бағалға бағыштап ғибадатхана[†] салып, құрбандық ұсыну үстелін тұрғызды. 33Бұған қоса Ахаб жалған тәңір Ашераға арнап ағаш[†] бағаналар да жасатып, орнатты.[*] Осылайша Ахаб өзінен бұрын Исраилдің патшасы болғандардың қай-қайсысынан бетер Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің ерен қаһарын туғызды.


34Ахаб патшалық құрып тұрған кезде бетелдік Хиел Иерихон қаласын қайта салды. Жаратқан Ие Нұн ұлы Ешуа арқылы алдын ала айтқандай,[*] Хиел Иерихонның негізін салғанда тұңғыш ұлы Абирамнан, қаланың қақпаларын тұрғызғанда кіші ұлы Сегубтен айырылды.

#### 17


Ілияс пайғамбардың қуаңшылық жайлы ескертуі

1Бірде Ғилақад аймағындағы Тішбенің тұрғыны Ілияс Ахаб патшаға барып, былай деп мәлімдеді: «Өзім қызмет ететін мәңгі тірі Жаратқан Ие[†] — Исраилдің Құдайының алдында шын айтамын: келесі бірнеше жыл бойы мен «Жаңбыр жаусын!» деп айтпайынша, елде не жаңбыр да жаумайтын, не шық та түспейтін болады!»

2Содан соң Жаратқан Ие Ілиясқа сөзін арнап былай деді: 3«Бұл жерден шығысқа қарай, Иордан өзенінің арғы жағындағы Хорат[*] сайының маңына барып жасырын. 4Мен құзғын-қарғаларға сені тамақтандыруды бұйырдым, ал суыңды сайдан ішерсің».

5Ілияс Жаратқан Иенің айтқан сөзіне сәйкес Иордан өзенінің шығысындағы Хорат сайының маңына барып, сонда тұрып жатты. 6Ол сайдың суын ішіп, таңертең және кеште қарғалар оған нан мен ет әкеліп отырды.


Пайғамбардың сарепталық жесірді аштықтан құтқаруы

7Бірақ елде ешқандай жаңбыр жаумағандықтан, біраз уақыттан кейін сайдағы су тартылып, құрғап қалды. 8Сонда Жаратқан Ие Ілиясқа сөзін арнап былай деді: 9«Енді Сидонның[*] маңындағы Сарептаға барып, сонда тұр. Сол жердегі бір жесір әйелге сені тамақтандыруды тапсырып отырмын».

10Ілияс Сарепта қаласына жол жүріп, қаланың қақпасына жете бергенде, сол жерде отын жинап жүрген бір жесір әйел көзіне түсті. Ол сол әйелге тіл қатып:

— Маған ішуге құмырамен біразырақ су алып келіңізші, — деп сұрады. 11Әйел су алуға кетіп бара жатқанда, Ілияс одан дауыстап:

— Маған жейтін нан да ала келсеңіз екен, — деп өтінді. 12Сонда әйел:

— Мәңгі тірі Құдайыңыз Жаратқан Ие алдында шын айтамын: менде бір күлше нан да жоқ. Үйде кеспегімнің түбінде тек бір уыс ұн мен құмырамның түбінде біразырақ май ғана қалды. Содан ұлым екеуімізге нан пісіру үшін отын жинауға осы жерге келген едім. Соны жеп болған соң бізге өлу ғана қалды, — деп жауап берді. 13Ілияс оған былай деді:

— Уайымдамаңыз! Барып, айтқаныңыздай істеңіз! Бірақ ең алдымен өзіңіздегі бардан маған кішкентай күлше нан пісіріп алып келіңіз, содан кейін ұлыңыз екеуіңізге нан пісірерсіз. 14Себебі Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Жаратқан Ие жерге қайтадан жаңбыр жаудырып, өнім шығарған күнге дейін кеспектегі ұның мен құмырадағы майың еш таусылмайды!

15Жесір әйел үйіне кетіп, Ілиястың айтқанындай істеді. Осылайша ол да, әйел де, оның ұлы да тамақтанып жүрді. 16Жаратқан Ие Ілияс арқылы уәде еткендей, кеспектегі ұн мен құмырадағы май таусылмады.


Пайғамбардың жесірдің өлген ұлын қайта тірілтуі

17Осы оқиғалардан кейін үй иесі жесір әйелдің ұлы табан астынан ауырып қалды. Оның халі нашарлай беріп, ақыры демі бітіп қайтыс болды. 18Сонда әйел Ілиясқа тіл қатып былай деді:

— Уа, Құдайдың жіберген адамы,[*] менде неңіз кетіп еді? Жасаған күнәларымды әшкерелеп, жалғыз ұлымды өлтіруге келіп пе едіңіз? — 19Ілияс оған:

— Маған ұлыңызды алып келіңізші! — деп жауап берді. Содан ол шешесінің қолынан баласының мәйітін алып, өзі тұрып жатқан жоғарғы бөлмеге апарып, төсегіне жатқызды. 20Пайғамбар[†] Жаратқан Иеге дауыстап мінажат етіп былай деді: «Уа, Құдайым Жаратқан Ие! Маған пана берген мына әйелдің басына Сен тіпті қайғы[†] түсіріп, баласынан айырып отырсың ғой! — 21Содан соң ол өлі баланың үстіне үш рет созылып жатып: — Уа, Құдайым Жаратқан Ие, мына баланы қайта тірілте гөр!» — деп сиынды.

22Жаратқан Ие Ілиястың мінажатына құлақ асты. Балаға жан бітіп, ол қайтадан тірілді. 23Ілияс баланы ұстап көтеріп алып, жоғарғы бөлмеден түсіп, үйдің ішіне алып келді. Оны шешесіне табыстап тұрып:

— Міне, ұлыңыз тірі! — деді. 24Сонда әйел Ілияс пайғамбарға:

— Сіздің расында Құдайдың жіберген адамы екеніңізге, әрі шынымен аузыңыздан Жаратқан Иенің сөздерінің шыққанына енді көзім жетіп отыр! — деді.

#### 18


Пайғамбардың Ахабтың уәзірімен кездесуі

1Елді қуаңшылық жайлаған үшінші жылы Жаратқан Ие[†] Ілиясқа сөзін арнап: «Ахаб патшаның алдына барып көрін, өйткені Мен елге жауын жіберемін!» — деді. 2Сонда Ілияс Ахабқа көріну үшін жолға шықты.

Самария жерінде[*] аштық қатты үдеп тұрды. 3Сондықтан Ахаб патша сарайын басқаратын уәзірі Абадияхты шақырып алды. Ал Абадиях Жаратқан Иені айрықша терең қастерлейтін адам[†] болатын. 4Патшайым Езабел Жаратқан Иенің пайғамбарларының[†] көздерін құртқан кезде[*] Абадиях жүз пайғамбарды елу-елуден екі үңгірге тығып, нан-суларымен қамтамасыз етіп тұрған болатын. 5Енді Ахаб Абадияхқа бұйрық беріп былай деді: «Бүкіл елді аралап, ондағы барлық бұлақтар мен сай-салаларды қарап шық! Мүмкін, біраз жайылым тауып, жылқыларымыз бен қашырларымызды аман сақтап қалып, ешбір көлік малымызды өлтіруге мәжбүр болмаспыз!» — 6Сонымен олар барлау үшін елді өзара бөліп, Ахаб бір жаққа, Абадиях басқа жаққа бет алып кетті.

7Жол жүріп бара жатқанда Абадиях уәзір күтпеген жерден Ілияс пайғамбармен кездесіп қалды. Абадиях оны танып, жерге дейін иіліп тағзым етіп:

— Уа, мырзам[†] Ілияс, бұл шынымен-ақ сіз бе едіңіз? — деп сұрады. 8Пайғамбар оған:

— Иә, бұл менмін. Қожайыныңа барып, менің осында екенімді айт! — деп тапсырды. 9Алайда Абадиях уәзірдің жауабы мынау болды:

— Мені Ахабтың қолына беріп, өлтіртетіндей қандай күнә[†] жасап қойдым? 10Мәңгі тірі Құдайыңыз Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: қожайыным Ахаб сізді іздетіп, артыңыздан адам жібермеген бірде-бір патшалық та, не халық та қалған жоқ. Олар: «Ол мұнда жоқ» десе, патша олардан сізді таба алмағандары жайлы ант алып отырды. 11Енді сіз маған: «Қожайыныңа барып, Ілияс осында деп айт!» дейсіз. 12Бірақ мен кете салысымен-ақ Жаратқан Иенің Рухы сізді мен білмейтін бір жаққа алып кетіп жүрер.[*] Сонда мен Ахабқа барып айтқаннан кейін, ол келіп, сізді таба алмай қалса, менің көзімді құртады ғой. Ал мен жастық шағымнан Жаратқан Иені терең қастерлеп келемін. 13Езабел Жаратқан Иенің пайғамбарларын құртып жатқан кезде менің не істегенім жайлы сізге айтылмап па еді? Мен жүз пайғамбарды елу-елуден екі үңгірге жасырып қойып, оларды нан-суларымен қамтамасыз еттім ғой. 14Ал сіз енді: «Қожайыныңа барып, Ілияс осында деп айт!» дейсіз. Солай істесем, ол мені сөзсіз өлтіреді! — 15Бірақ Ілияс:

— Өзім қызмет ететін мәңгі тірі Әлемнің Иесінің[†] алдында шын айтамын: бүгін мен міндетті түрде Ахаб патшаның алдына барып көрінемін, — деп ант етті.


Қармил тауындағы ұлы жиналысқа шақыру

16Сонда Абадиях Ахабқа барып, болған жайды айтып берді. Ахаб Ілияспен кездесу үшін жолға шықты. 17Ахаб Ілиясты көре салысымен, оған тіл қатып:

— Исраилдің басына пәле түсірген адам сен бе едің?! — деді. 18Ілияс оған жауап беріп:

— Исраилдің басына пәле түсірген мен емеспін, керісінше, сіздің өзіңіз бен әулетіңіз! Себебі сіздер Жаратқан Иенің бұйырған өсиеттерінен бас тартып, Бағалдың тас мүсіндеріне құлшылық етіп табынып кеттіңіздер![*] 19Ал енді, менімен жүздесу үшін Қармил тауына бүкіл Исраил халқын, Езабелдің дастарқанынан тамақтанатын Бағалдың төрт жүз елу пайғамбарын және Ашераның төрт жүз пайғамбарын жинап беріңіз! — деді.

20Сонда Ахаб бүкіл Солтүстік Исраил бойынша жаршыларын жіберіп, халықты және күллі пайғамбарларды Қармил тауына жинады.


Пайғамбардың шынайы Құдайдың кім екенін дәлелдеуі

21Ілияс пайғамбар халықтың алдына шығып, оларға тіл қатып былай деді:

— Қашанға дейін екіойлы болып толқып жүре бермексіңдер?[*] Егер Жаратқан Ие Құдай[†] болса, онда Оның жолымен жүріңдер! Ал егер Бағал Құдай болса, соның жолымен жүріңдер!

Бірақ халық пайғамбарға жауап беріп, бір сөз де айтқан жоқ. 22Сонда Ілияс халыққа былай деді:

— Жаратқан Иенің пайғамбарларынан қалған жалғыз өзім ғана, ал Бағалдың пайғамбарлары төрт жүз елу! 23Бізге екі бұқаны алып келіңдер! Бағалдың пайғамбарлары біреуін таңдап алып, шалып, бөлшектесін. Оның етін отынның үстіне қойсын, бірақ от тұтатпасын. Мен екінші бұқаны шалып, бөлшектеп, оның етін отынның үстіне қояйын. Мен де от тұтатпаймын. 24Мұнан кейін өздеріңнің тәңірлеріңе дауыстап сиыныңдар, ал мен Жаратқан Иеге дауыстап сиынайын. Сонда от жіберіп жауап берген Құдай — шынайы Құдай! — Бүкіл халық бұған:

— Осы дұрыс! — деп жауап берді.


25Содан Ілияс Бағалдың пайғамбарларына бұрылып: «Алдымен сендер бұқалардың біреуін таңдап алып, дайындаңдар, көпсіңдер ғой! Тәңірлеріңе сиынып оны шақырыңдар! Бірақ от тұтатпаңдар!» — деп тапсырды.

26Олар бір бұқаны таңдап алып, шалып, дайындады. Мұнан кейін олар таңертеңнен түске дейін Бағалға сиынып: «Уа, Бағал, бізге жауап бере гөр!» — деп айқайлаумен болды. Бірақ ешбір дауыс та шықпады, ешкім жауап та қатпады. Бағалдың пайғамбарлары өздері тұрғызған құрбандық орнының айналасында секіріп билей берді.

27Түс мезгілінде Ілияс оларды келекелеп: «Қатты дауыспен шақырыңдар! Ол «тәңір» емес пе?! Мүмкін, ол терең бір ойға шомып не түзге шығып, не жол жүріп кеткен шығар. Яки ұйықтап жатса керек, ояту қажет сияқты!» — деп мазақтады. 28Бағалдың пайғамбарлары өршелене айқайлап, дәстүрлері бойынша денелерінен қан шыққанша өздерін найза-семсермен тілгілей берді. 29Түстен кейін де олар кешкі құрбандықтың[*] уақытына дейін еліріп, тәңірлерін шақырумен болды. Бірақ еш дауыс та болмады, ешкім жауап та қатпады не көңіл де бөлмеді.


30Содан Ілияс бүкіл халықты: «Маған жақындап келіңдер!» — деп шақырды. Барлығы оған жақындап келгенде, пайғамбар Жаратқан Иенің қиратылған құрбандық ұсыну орнын[*] қайта тұрғызып жөндеді. 31Сол үшін Ілияс он екі тасты алды: Жақыптың он екі ұлынан тараған әрбір ру үшін бір тастан.[*] Ежелде Жаратқан Ие Жақыпқа сөзін арнап, оның есімін Исраил деп өзгерткен болатын.[*] 32Сол он екі тастан пайғамбар Жаратқан Иенің атына арнап құрбандық ұсыну орнын салды. Содан соң оны айналдыра екі шелек астық дәні сыятындай арық қазды. 33Құрбандық орнының үстіне отындық ағаштарды[†] қаластырып, бұқаны шалып, бөлшектеп, отынның үстіне қойды. Содан соң ол жұртқа: «Төрт үлкен құмыраға су құйып, оны құрбандықтың және отынның үстіне құйыңдар!» — деді.

34Бұдан соң ол: «Тағы да құйыңдар!» — деді. Жұрт екінші рет құйғанда ол: «Үшінші рет құйыңдар!» — деп бұйырды. Олар үшінші рет те құйды. 35Құйылған су құрбандық орнының үстінен төменге ағып, оның айналасындағы арықты да толтырды.


36Кешкі құрбандықтың уақытында Ілияс пайғамбар құрбандық орнына жақындап келіп, былай деп сиынды: «Уа, Жаратқан Ие, Ыбырайымның, Ысқақтың, Жақыптың Құдайы! Өзіңнің Исраилдегі Құдай екеніңді, менің өз қызметшің екенімді және осының барлығын Сенің бұйрығыңа сай істеп отырғанымды бүгін анық білдіре көрші! 37Уа, Жаратқан Ие, жауап берші! О, Ием[†], мына халық Сенің Құдай екеніңді және олардың жүректерін қайтадан Өзіңе бұрып жатқаныңды біле алулары үшін маған жауап бере гөр!»

38Сонда аспаннан[†] Жаратқан Иенің оты түсіп,[*] құрбандықты, отынды, тастар мен топырақты жалмап өртеп, арықтағы суды да құрғатып жіберді.

39Тұрған халық мұны көргенде етпеттерінен жерге жығыла кетіп: «Жаратқан Ие — Құдай! Жаратқан Ие — Құдай!» — деп айқайлай берді. 40Сонда Ілияс оларға: «Бағалдың пайғамбарларын ұстаңдар! Ешқайсысының қашып құтылуына жол бермеңдер!» — деп бұйырды. Халық оларды ұстап алды. Содан Ілияс бәрін Қишон сайына бастап алып барып, сол жерде көздерін құртты.[*]


Ілиястың дұға етіп қуаңшылықты доғартуы

41Мұнан кейін Ілияс Ахаб патшаға: «Ал енді, өрлеп барып, тамақ ішіп-жеңіз! Жақындап келе жатқан нөсердің даусын естіп тұрмын», — деді. 42Содан Ахаб тамақтануға кетті. Ал Ілияс Қармил тауының төбесіне қарай көтерілді. Сонда ол жерге дейін иіліп, басын екі тізесінің арасына қойып отырып (Жаратқан Иеге дұға[†] етті). 43Пайғамбар қызметші жігітіне: «Жоғары қарай көтеріліп, теңіз жаққа қарашы!» — деген болатын. Қызметшісі көтеріліп барып қарап, ештеңенің жоқ екенін айтты. Ілияс бұдан кейін қызметшісін: «Қарап кел!» — деп жеті рет жіберді. 44Жетінші ретте ғана қызметшісі барып келіп:

— Әне, теңіз жақтан алақандай ғана бұлт көтеріліп келе жатыр! — деді. Сонда Ілияс:

— Бар да, Ахабқа былай де: «Күймеңізді жегіп алып, жаңбыр астында қалып қоймау үшін үйіңізге қайтыңыз!» — деп тапсырды.

45Осы аралықта аспан жөңкіп келіп қалған бұлттардан қап-қара болып қарайып, қатты жел соғып, жаңбыр құйып кетті. Ал Ахаб күймесіне отырып, Ізрел жаққа қарай кеткен болатын. 46Сол кезде Жаратқан Ие Ілиясқа құдіретті қолын тигізіп, оған күш-қуат сыйлады.[*] Содан ол шапанының етегін белдігіне түріп алып, сонау Ізрелге дейінгі жол бойында[*] Ахабтан бұрын жүгіріп отырды.

#### 19


Ілиястың Езабелден бас сауғалап қашуы

1Ахаб Ізрел қаласына жеткенде, Езабел патшайымға Ілиястың істегендерінің барлығын, оның Бағалдың пайғамбарларының[†] бірде-біреуін қалдырмай, семсердің жүзімен қырып тастағанын да түгелдей айтып берді. 2Сонда Езабел Ілиясқа хабаршысын жіберіп мынаны айтқызды: «Егер мен ертең осы кезге дейін сенің күллі пайғамбарларға істегеніңді өз басыңа істемесем, мені тәңірлер жазалаған үстіне жазалай берсін!»

3Сонда Ілияс қатты қорқып, бас сауғалап қашып кетті. Ол Яһуда руының жеріндегі Бер-Шеба қаласына жетіп, сонда қызметші жігітін қалдырып кетті. 4Өзі елсіз далаға қарай тағы бір күндік жол жүріп, жалғыз тұрған арша бұтасының саясына келіп отырды. Ілияс өмірден түңіліп: «Уа, Жаратқан Ие,[†] осы көргенім де жетер, жанымды ала гөр! Менің ата-бабаларымнан еш артықшылығым жоқ», — деп мінажат етті. 5Бұдан кейін ол сол бұтаның түбіне жантайып, ұйықтап кетті.

Кенеттен бір періште[†] Ілиясты түртіп оятып: «Тұр да, мынаны жеп ала ғой!» — деді. 6Ілияс айнала қарап, бас жағында тұрған бір таба нан мен бір құмыра суды көрді. Ол ішіп-жеп, қайтадан жата кетті.

7Жаратқан Иенің періштесі қайтадан келіп, оны түртіп оятып: «Тұр да, тамақтан. Әйтпесе алдағы жүретін жолың тым ұзақ болады», — деді. 8Ілияс тұрып, ішіп-жеп, сол тамақтың күшімен қырық күн, қырық түн жол жүріп, Құдайдың тауы — Хориб тауына[*] барып жетті. 9Сол жердегі бір үңгірге түнеуге кірді.


Жаратқан Иенің Хориб тауында Ілиясқа аян беруі

Сонда Жаратқан Ие оған сөзін арнап:

— Ілияс, сен мұнда не істеп жүрсің? — деді. 10Ілияс былай деп жауап берді:

— Уа, Жаратқан Ие, Әлемді Билеуші Құдай[†]! Мен Саған бар ынтаммен қызмет етуге құлшындым. Өйткені Исраил халқы Өзіңмен жасасқан Келісімнен[†] бас тартқан. Олар Саған арналған құрбандық үстелдерін қиратып, Сенің пайғамбарларыңды семсермен өлтірді. Жалғыз өзім ғана қалдым, олар енді менің жанымды да алмақшы. — 11Сонда Жаратқан Ие оған мына бұйрығын жеткізді: «Үңгірден шығып, тау басында Жаратқан Иенің алдында тұр! Сол жерден Жаратқан Ие өте шығады».

Кенеттен Жаратқан Иенің алдында тауларды жарып, құздарды талқандаған алапат күшті дауыл соқты, бірақ дауыл ішінде Жаратқан Ие болмады. Одан кейін жер сілкінді, бірақ Жаратқан Ие жер сілкінісінде болған жоқ. 12Сілкіністен кейін от болды, бірақ от ішінде Жаратқан Ие болмады. Оттан кейін жай да жұмсақ бір сыбдыр естілді. 13Ілияс мұны естігенде, бетін шапанымен бүркеп алып, үңгірден шығып, оның кіреберісіне келіп тұрды. Сонда бір дауыс оған:

— Ілияс, сен мұнда не істеп жүрсің? — деді. 14Ілияс былай деп жауап берді:

— Уа, Жаратқан Ие, Әлемді Билеуші Құдай! Мен Саған бар ынтаммен қызмет етуге құлшынып келдім. Өйткені Исраил халқы Өзіңмен жасаған Келісімнен бас тартқан. Олар Саған арналған құрбандық үстелдерін қиратып, Сенің пайғамбарларыңды семсермен өлтірді. Жалғыз өзім ғана қалдым, олар енді менің жанымды да алмақшы. — 15Сонда Жаратқан Ие оған мына тапсырманы берді:

— Келген жолыңмен кері қайтып, Дамаск жақтағы иен далаға бар! Сол жерге жеткен соң Хазаилді май жағу рәсімінен[†] өткізіп Араманың[†] патшасы етіп тағайында. 16Сондай-ақ, Німши ұлы Ехуді — Исраилдің патшасы, ал Әбел-Мехоладан шыққан Шапат ұлы Елішені[*] өзіңнің орныңа пайғамбар етіп тағайында. 17Кім Хазаилдің семсерінен қашып құтылса, Еху соның көзін құртады, ал кім Ехудің семсерінен қашып құтылса, Еліше соның көзін құртады. 18Алайда Мен Исраилде Өзіме жеті мың адамды аман қалдырып отырмын. Олар (Маған адал болып, жалған тәңір) Бағал алдында тізе бүкпегендер, оның тас мүсіндерін еріндерімен сүймегендер.


Ілиястың Елішені шәкірті болуға тағайындауы

19Ілияс жолға шығып, келе жатқанда Шапат ұлы Елішені он екі пар өгізбен жер жыртып жүрген жерінде кездестірді. Еліше ең соңғы он екінші парды айдап келе жатыр екен. Ілияс жақындап келіп, өз шапанын оның үстіне лақтырып жапты.[*] 20Сонда Еліше өгіздерін тастап, Ілиястың артынан жүгіріп жетіп, оған:

— Әке-шешеммен сүйісіп қоштасып келуге рұқсат етіңізші! Содан кейін сіздің соңыңыздан еремін, — деді. Ілияс:

— Жарайды, барып кел! Өзіңе не істегенімді есіңнен шығарма![*] — деп ескертті.

21Еліше Ілиястан қайтып келіп, екі өгізді шалып, мойынтұрығы мен соқа-сайманын отын етіп жағып, соған етті пісіріп, жұртына үлестіріп берді, олар соны жеді. Содан кейін Еліше Ілиястың соңынан еріп кетті. Енді ол Ілиясқа қызмет ететін болды.

#### 20


Арама патшасының Самарияға қарсы аттануы

1Сол кездері Арама[†] елінің патшасы Бен-Хадад күллі әскерін жинап алды. Онымен бірге өзіне қарасты тағы отыз екі патша өздерінің салт аттылары және соғыс күймелерімен қоса аттанды. Барлығы өрлеп барып, Самария қаласын қоршап алып, оған шабуыл жасамақ болды. 2Бен-Хадад сол қалада орналасқан Солтүстік Исраилдің патшасы Ахабқа елшілерін жіберіп, оған былай деп сәлем жолдады:

— Бен-Хадад мынаны айтады: 3Сенің алтын-күмісің менікі, әйелдерің мен балаларыңның ең көріктілері де менікі! — 4Солтүстік Исраилдің патшасы жауап беріп былай деді:

— Уа, патша ием[†], айтқаныңызға құлдық. Өзім де, мендегінің бәрі де сіздікі!

5Бен-Хададтың елшілері Ахабқа қайтадан келіп, былай деді:

— Бен-Хадад мынаны айтады: Мен сенен алтын-күмісіңді, әйелдерің мен балаларыңды өзіме талап етіп елшілерімді жіберген болатынмын. 6Ендеше ертең шамамен осы уақытта нөкерлерімді жіберемін. Олар сенің сарайыңды, нөкерлеріңнің үйлерін тінтіп, сен үшін құнды нәрселердің барлығын да алып кететін болады!

7Солтүстік Исраилдің патшасы елдің ақсақалдарын шақырып алып, оларға:

— Мына адамның қалай шатақ шығарғысы келіп отырғанын өздерің де көріп отырсыңдар. Әйел, бала-шағамды, алтын-күмісімді талап етіп келіп еді. Мен онысына қарсы шықпадым, — деді. 8Сонда барлық ақсақалдар да, күллі халық та патшаға:

— Оны тыңдамаңыз, талабымен де келіспеңіз! — деп кеңес берді.

9Содан Ахаб патша Бен-Хададтың елшілеріне былай деп жауап берді:

— Патша иеме мынаны айтыңдар: Мендей құлыңыздан алғаш рет талап еткендеріңіздің барлығын да орындаймын. Ал соңғы айтқандарыңызды істей алмаймын! — Елшілер қайтып кетіп, Бен-Хададқа осыны жеткізді. 10Сонда Бен-Хадад мына хабарды жіберді:

— Егер мен Самариядан әрбір жасақшымның алақанын толтыратындай күлді қалдыратын болсам, онда тәңірлер мені жазалаған үстіне жазалай берсін! — 11Ал Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб оған мына мақалмен жауап берді:

— Оған айтып барыңдар: Семсерін асынып жатқан емес, онысын жеңіспен шешкен мақтансын!

12Осы хабарды естігенде Бен-Хадад шатыр ішінде одақтас патшаларымен бірге шарап ішіп отырған еді. Ол нөкерлеріне: «Шабуылға дайындалыңдар!» — деп бұйырды. Олар барып, қалаға бас салу үшін өз орындарына бекінді.


Ахабтың Арама патшасын жеңгенмен босатып жіберуі

13Сол кезде бір пайғамбар[†] Солтүстік Исраилдің патшасы Ахабтың қасына барып, оған былай деді:

— Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Сол орасан зор әскерді көріп тұрсың ба? Біліп қой, Мен оларды бүгін-ақ сенің қолыңа тапсырамын. Сонда сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың![*] — 14Ахаб:

— Мұны Ол кім арқылы іске асырмақ? — деп сұрады. Пайғамбар оған:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: аймақ әкімдеріне қарасты жас жігіттер арқылы, — деп жауап берді. Ахаб қайтадан:

— Ал шайқасты кім бастайды? — деп сұрағанда, пайғамбар:

— Сіз өзіңіз, — деді.

15Сонда патша аймақ әкімдерінің қарауындағы жас жігіттерді шақырып алды. Олар екі жүз отыз екі адам[†] екен. Содан кейін бүкіл исраилдік жасақты түгендеп санағанда, олар жеті мың болды. 16Бұлар түс кезінде соғысуға аттанып шықты. Сол уақытта Бен-Хадад өзімен одақтасқан отыз екі патшамен бірге шатыр ішінде ішіп, мас болып отырды.

17Ең алдымен қаладан аймақ әкімдеріне қарасты жас жігіттер бастап шықты. Бен-Хадад жіберген барлаушылар оларды байқап, оған:

— Самариядан адамдар шықты, — деп мәлімдеді. 18Сонда ол:

— Олар не бітім жасау үшін, не соғысу үшін шықса да, бәрібір оларды тірідей қолға түсіріңдер! — деген әмір берді.

19Осы аралықта аймақ әкімдерінің жас жігіттері және соңдарынан ілескен Исраил жасағы қаладан аттанып шығып, 20олардың әрқайсысы өзіне қарсы тап болған жаудың адамын күйретіп өлтірді. Сонда арамалықтар бас сауғалап қашып, исраилдіктер олардың артынан қуа жөнелді. Арама патшасы Бен-Хадад атқа мініп, біраз салт аттылармен бірге қашып кетті. 21Енді Исраилдің патшасы да қаладан аттанып шығып, жаудың аттары мен күймелерін қиратып, арамалықтарды қатты қырғынға ұшыратты.


22Бұдан кейін пайғамбар қайтадан Солтүстік Исраил патшасының қасына барып, былай деді: «Ал енді, бекінісіңізді нығайтып, тағы не істеу керектігін ойластырып көріңіз! Себебі келесі жылғы көктемде Арама патшасы қайтадан сізге қарсы шабуылға аттанып келеді».

23Осы кезде Арама патшасының нөкерлері оған былай деп ақыл-кеңес берді: «Солардың тәңірлері — тау-төбенің тәңірлері. Сол себепті олар бізден күшті болды. Ал егер олармен жазық далада шайқассақ, біз міндетті түрде олардан басым боламыз. 24Енді былай істеңіз: қол астыңыздағы патшаларды әскери шендерінен босатып, орындарына қолбасшыларды тағайындап қойыңыз. 25Құрып кеткен әскеріңіз сияқты жаңа бір әскерді қайтадан түгендеп жинап алыңыз, оның салт аттылары мен соғыс күймелерінің саны да бұрынғысымен бірдей болсын. Содан кейін біз олармен жазық далада шайқасып, олардан міндетті түрде басым боламыз!» — Бен-Хадад патша нөкерлерінің айтқандарына құлақ асып, солай істеді де.

26Келесі жылғы көктемде Бен-Хадад арамалықтардың жасақшыларын түгендеп жинап, Исраилмен соғыспаққа Әфек қаласына қарай өрлей аттанды. 27Исраилдіктер де түгенделіп жиналып, жабдықталған соң, оларға қарсы аттанды. Исраилдіктердің тіккен қостары жайылып жүрген шағын екі отар ешкіге ұқсап тұрды, ал арамалықтардың қалың қолы жер бетін түгелдей жауып кетті.[*]

28Сонда Құдайдың бір пайғамбары[*] Солтүстік Исраил патшасының қасына барып, былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Арамалықтар «Жаратқан Ие — алқаптардың емес, тек тау-төбенің ғана тәңірі» деп айтқандықтан, Мен осы орасан зор әскерді түгелдей сенің қолыңа тапсырамын. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар!»[*]


29Екі әскер осылай бір-біріне қарсы жеті күн бойы қос тігіп тұрды. Ал жетінші күні шайқас басталып, исраилдіктер бір күннің ішінде арамалықтардың жүз мың жаяу әскерін жойды. 30Аман қалғандары Әфек қаласына қашып барды. Алайда қала қабырғасы олардың үстіне құлап, сол жерде тағы жиырма жеті мыңы қаза тапты. Бен-Хадад та қалаға бас сауғалап қашып барып, сол жердегі бір ішкі бөлмеге кіріп, тығылып қалды. 31Ал нөкерлері оған: «Біздің естуімізше Исраил патшалары мейірімді екен. Біз азалы киім киіп, мойнымызға арқан салып алып, Исраил патшасының алдына барайық. Соған рұқсат берсеңіз екен. Мүмкін, ол жаныңызды сақтап қалар!» — деді.

32Содан олар үстеріне азалы киім киіп, мойындарына арқан салып алып, Солтүстік Исраил патшасының алдына барып, былай деді:

— Сіздің құлыңыз Бен-Хадад: «Өтінемін, жанымды сақтап қалсаңыз екен» дейді. — Ахаб патша оларға:

— Ол әлі тірі ме еді? Өзі менің ағайыным ғой! — деп жауап берді. 33Сонда бұл сөзді жақсылыққа жорыған олар онысына жармаса кетіп:

— Әрине, Бен-Хадад — сіздің ағайыныңыз, — деді. Патша оларға:

— Ендеше барып, оны осында алып келіңдер! — деп тапсырды. Бен-Хадад тығылған жерінен шығып келгенде, патша оны өз күймесіне отырғызып алды. 34Сонда Бен-Хадад Ахабқа былай деп ұсынды:

— Әкем сіздің әкеңізден тартып алған қалаларды мен қайтарып беремін және әкемнің сіздің қалаңыз Самарияда базар ашқанындай, сіз де менің қалам Дамаскіде базар ашыңыз! — Ахаб оған:

— Мұндай келісіммен[†] сізге бостандық беремін, — деді. Екеуі осылайша келісім жасасқаннан кейін, Ахаб Бен-Хададты еліне қайтарып жіберді.


Құдайдың пайғамбар арқылы Ахабты айыптауы

35Сол кезде пайғамбарлар шәкірттерінің[*] біреуі Жаратқан Иенің сөзі бойынша қасындағы серігіне: «Мені ұрып-соқ!» — деп бұйырды. Бірақ серігі ұрудан бас тартты. 36Сонда әлгі пайғамбар: «Жаратқан Иенің айтқан сөзіне құлақ аспағаның үшін менен шыққанда саған арыстан бас салады», — деді. Оның серігі кетіп бара жатқанда-ақ бір арыстан оған тап беріп, өлтіріп тастады.

37Пайғамбар басқа біреуді тауып алып, оған: «Мені ұрып-соқшы!» — деді. Сол адам оны ұрып-соғып, жарақаттады. 38Мұнан кейін пайғамбар ешкім танымастай етіп көзін бір ораумен таңып алды да, жол бойына барып, Ахаб патшаны тосып тұрды. 39Ақыры патша өтіп бара жатқанда, пайғамбар оған айқайлап, былай деді:

— Уа, тақсыр ие, алдыңыздағы құлыңыз шайқасқа қатысқан еді. Сонда бір адам маған қолға түскен жауды тапсырып: «Мынаны күзете тұр! Егер ол қашып кетсе, оның жаны үшін сенің жаның алынады немесе ат басындай күміс айып төлейсің!» деген болатын. 40Сонда ананы-мынаны істеп жүріп, қолым босамай кеткенде, тұтқын жоқ болып кетті! — Патша оған:

— Үкімің сол болсын! Оны сен өз аузыңмен айттың, — деген тұжырымын айтты.

41Ахаб патша осыны айтқанда, пайғамбар дереу көзіндегі орауын алып тастады. Сонда патша оның пайғамбарлардың біреуі екенін таныды. 42Пайғамбар оған:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен міндетті түрде құртуға бұйырған адамды сен өз қолыңмен босатып жібергеніңе бола оның жаны үшін сенің жаның алынады, әрі оның халқы үшін сенің халқың[*] қырылады! — деді.

43Мұны естігенде Ахаб патша қапаланып, түнере ашуланған күйі Самариядағы сарайына қайтып кетті.

#### 21


Ахабтың Набутайдың жүзімдігіне қол сұғуы

1Бұлардан кейін ізрелдік Набутай деген кісінің жүзімдігіне байланысты мына оқиға болды. Осы жүзімдік Самарияның патшасы Ахабтың Ізрел[*] қаласындағы сарайының жанында орналасқан еді. 2Ахаб Набутайға:

— Жүзімдігің менің сарайымның қасында екен. Оны маған бере сал, сонда көкөніс өсірейін. Ал оның орнына мен саған одан әлдеқайда артық бір жүзімдікті берейін, не болмаса құнын күміспен төлейін! — деді. 3Бірақ Набутай оған:

— Бұл жүзімдік — ата-бабаларымнан қалған мұралық үлесім. Оны сізге сатудан Жаратқан Иенің[†] Өзі сақтасын![*] — деп жауап қайтарды.

4Ізрелдік Набутайдың «Ата-бабаларымнан қалған мұраны сізге бермеймін!» деген жауабына Ахаб қапаланып, түнере ашуланған күйі сарайына қайтты. Сонда ол төсегіне жатып, бетін басқа жаққа бұрып, нәр татпады.

5Әйелі Езабел[*] Ахабтың бөлмесіне кіріп:

— Тіпті тамақтан бас тартатындай неге көңіліңіз түсіп қапаланып отырсыз? — деп сұрады. 6Ахаб былай деп жауап қатты:

— Мен ізрелдік Набутайға: «Жүзімдігіңді маған күміске сатшы, немесе оның орнына басқа жүзімдік берейін» деп едім. Бірақ ол: «Мен сізге жүзімдігімді бермеймін!» деп бас тартты. — 7Сонда Езабел:

— Сен енді осындай әрекетіңмен Исраилге патшалық құрасың ба?! Орныңнан тұрып, тамақ же! Ол туралы уайымдамай-ақ қой! Ізрелдік Набутайдың жүзімдігін мен-ақ қолыңа тапсырамын, — деді.

8Езабел Ахабтың атынан бірнеше хат жаздырды да, оларды патшаның мөрімен бекіттіріп, Набутайдың тұрып жатқан қаласының ақсақалдары мен басқа да жетекшілеріне[*] жібертті. 9Сол хаттарда ол былай деп бұйырды: «Ораза тұту күнін жариялап, жиналыңдар! Сонда Набутайды төрге отырғызыңдар! 10Оған қарама-қарсы екі арсыз адамды отырғызып, олар Набутайды: «Сен Құдай[†] мен патшаға қарсы қарғыс айттың!» деп айыптасын. Содан оны қаладан шығарып, таспен атқылап өлтіріңдер!»[*]

11Ізрел қаласының ақсақалдары мен атақты байлары Езабелдің хатында бұйырғанын бұлжытпай орындады. 12Олар ораза тұту күнін жариялап, Набутайды төрге отырғызды. 13Екі арсыз адам[†] да келіп, оның қарсы алдына отырды. Сол екеуі халықтың алдында: «Набутай Құдай мен патшаға қарсы қарғыс айтты!» — деп жалған куәлік келтіріп, кінә тақты. Содан халық Набутайды қаланың сыртына алып шығып, таспен атқылап өлтірді. 14Мұнан кейін ақсақалдар Езабелге «Набутай таспен атқыланып өлтірілді» деген хабар жіберді.

15Езабел оның осылай өлтірілгенін естігеннен кейін, Ахабқа: «Бар да, ізрелдік Набутайдың саған күміске сатудан бас тартқан жүзімдігін иемденіп ал. Өйткені Набутай жоқ, өліп қалыпты ғой», — деді. 16Ізрелдік Набутайдың өлгенін естігенде, Ахаб орнынан тұрып, оның жүзімдігін иемденіп алмақ болып сонда барды.


Ілиястың Ахабқа Құдайдың үкімін жеткізуі

17Ал Жаратқан Ие тішбелік Ілияс пайғамбарға[†][*] сөзін арнап былай деді: 18«Жиналып, Самарияда тұрып жатқан Исраил патшасы Ахабқа бар! Дәл қазір ол Набутайдың жүзімдігін иемденіп алу үшін сонда ылдилап барды. 19Оған Менің атымнан былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Кісі өлтіріп, енді оның мұралық жер үлесін[†] тартып алмақсың ба?! Оған тағы мына сөзді айт: Набутайдың қанын жалаған орында иттер сенің де қаныңды жалайтын болады!»

20Ал Ахаб Ілиясқа тіл қатып:

— Таптың ба мені, жауым! — деді. Сонда пайғамбар былай деп жауап қайырды:

— Сізді таптым, себебі Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеуге толықтай сатылғансыз! 21Сол себепті Жаратқан Ие сізге мынаны айтады: «Саған жамандық жіберіп, сені түп-тамырыңмен құртамын. Ахабтың әулетіне жататын азат болсын, басыбайлы болсын, барлық еркек кіндіктілерді жоямын! 22Сенің әулетіңді Набат ұлы Еробоғамның әулетіндей әрі Ахиях ұлы Бағасаның әулетіндей етіп құртамын! Себебі сен Мені қаһарландырып, Исраилді күнәға батырдың». 23Ал Езабел туралы Жаратқан Ие мынаны айтады: «Ізрел қамалының маңында иттер Езабелдің тәнін жалмайды! 24Ахабтың әулетіне жататын адам қалада өлсе, оны иттер жалмайды, далада өлсе, жыртқыш құстар шоқиды!»[*]

25Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеуге соншама берілген[*] Ахаб сияқты ешкім де бұған дейін болмады. Оның әйелі Езабел осыған түрткі салып отырды. 26Ахаб жалған тәңірлердің мүсіндеріне табынып[*] өте жеркенішті қылық жасап жүрді. Осылай ол Жаратқан Ие баяғыда исраилдіктердің алдынан қуып жіберген аморлықтардың зұлым істеріне еліктеді.

27Ахаб патша (Жаратқан Иенің пайғамбар арқылы жеткізген) осы сөздерін естігенде, көйлегінің өңірін айыра жыртып, жалаңаш тәніне азалы киім киіп, тамақ татпады. Ол тіпті азалы киімімен ұйықтап, қатты қайғырып[†] жүрді.

28Сонда Жаратқан Ие тішбелік Ілиясқа сөзін арнап былай деді: 29«Ахабтың кішіпейіл болып мойынсұнғанын көрдің бе? Ол өзін алдымда кішірейтіп қайғыланғаны үшін, Мен жіберейін деп отырған пәлені Ахабтың көзі тірісінде емес, ұлының заманында ғана оның әулетінің бастарына түсіремін».

#### 22


Яһудамен одақтасқан Ахаб Арамаға соғыс ашпақ

1Арама[†] мен Солтүстік Исраил елдерінің арасында соғыссыз үш жыл өткен болатын. 2Үшінші жылы Яһуда елінің патшасы Жосапат сапарға шығып, Солтүстік Исраилдің патшасы Ахабқа қонаққа келді. 3Ал Ахаб өзінің уәзірлерінен: «Ғилақадтағы Рамот қаласы біздікі болғанымен, оны Арама патшасының қолынан қайтарып алуға неге еш нәрсе істеп келген жоқпыз?»[*] — деп сұраған болатын. 4Енді Ахаб Жосапатқа:

— Менімен бірге Ғилақадтағы Рамот қаласы үшін соғысуға аттанасыз ба? — деген сауал қойды. Жосапат Ахабқа:

— Өзім де, халқым да, атты әскерім де сіздің құзырыңыздамыз! — деп жауап берді. 5Мұнан кейін ол: — Алдымен Жаратқан Иенің[†] осыған айтатын сөзін біліп алсаңыз екен, — деп қосты.

6Сонда Ахаб патша пайғамбарларды:[†] шамамен төрт жүз адамды жинап алып, оларға мына сұрақты қойды:

— Ғилақадтағы Рамот қаласы үшін шайқасуға аттануым қажет пе? Әлде содан бас тартайын ба? — Барлығы:

— Өрлеп аттаныңыз! Иеміз[*] оны патшаның қолына тапсырып отыр, — деді. 7Ал Жосапат:

— Бұл жерде әлі де Жаратқан Иенің бір пайғамбары жоқ па екен? Сол арқылы Жаратқан Иенің еркін сұрап біліп алайық, — деп қоймады. 8Ахаб:

— Жаратқан Иенің еркін сұрап білуге болатын әлі де бір адам[†] бар, Имелах ұлы Миқая.[*] Бірақ оны жек көремін, себебі ол мен туралы әрдайым жақсы емес, тек жағымсыз пайғамбарлық сөздерді ғана айтады,[*] — деп жауап қайырды. Ал Жосапат былай деп өтінді:

— О, патша, былай дей көрмеңіз. (Соның да не айтарын тыңдап көрейікші.)

9Содан Солтүстік Исраилдің патшасы бір нөкерін шақырып алып, оған: «Имелах ұлы Миқаяны тез алып кел!» — деп бұйырды.

10Осы сәтте Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб және Яһуда елінің патшасы Жосапат патшалық киімдерін киіп, Самария қаласының қақпасының жанындағы ашық алаңда[*] орналасқан екі тақта отырған еді. Әлгі пайғамбарлардың барлығы екеуінің алдында ерекше күйге түсіп, не болатыны туралы сәуегейлік айтып жатты.[*] 11Хенаған ұлы Седекиях өзіне темірден екі мүйіз жасап алып:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Осы мүйіздер сияқты зор күшпен арамалықтарды сүзіп, біржола құртасың! — деп пайғамбарлық сөз айтқансыды. 12Басқа пайғамбарлардың барлығы да дәл солай:

— Ғилақадтағы Рамотқа өрлеп барып, жеңіске жетіңіз! Жаратқан Ие оны патшаның қолына тапсырып отыр, — деп пайғамбарлық сөз айтқансып жатты.


Миқая пайғамбардың Ахабты соғыс ашудан сақтандыруы

13Миқаяны шақыруға барған нөкер оған былай деп бұйырды:

— Тыңда, пайғамбарлардың бәрі бірауыздан патшаға жағымды сөз айтуда. Сенің сөзің де солардікіндей болса екен! Сен де жағымды жайтты болжамдарсың! — 14Бірақ Миқая:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Жаратқан Ие маған нені білдірсе, тек соны ғана айтып беремін! — деп ант етті.

15Миқая пайғамбар патшаның алдына келгенде, патша оған:

— Миқая, біздің Ғилақадтағы Рамот қаласы үшін шайқасуымыз қажет пе? Әлде содан бас тартайық па? — деген сауал қойды. Миқая (сықақтап) былай деп жауап берді:

— Өрлеп аттаныңыз, жеңіске жетесіз! Жаратқан Ие қаланы патшаның қолына түсіреді! — 16Ал Ахаб патша оған:

— Жаратқан Иенің атынан тек шындықты ғана айт деп саған қанша рет бұйыруға тиіспін? — деп ескертті. 17Сонда Миқая былай деді:

— Мен (бір көріністе) бүкіл Исраилдің бағушысы жоқ қойлар сияқты қыраттарда бытырап жүргенін аянда көрдім. Сонда Жаратқан Ие мынаны айтты: Бұлардың қожайыны жоқ екен. Дұрысы, барлығы үйлеріне тыныштықпен қайтсын!

18Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб Жосапатқа: «Ол мен туралы әрдайым жақсы емес, тек жағымсыз пайғамбарлық сөздерді ғана айтады демеп пе едім?!»[*] — деп налыды. 19Ал Миқая сөзін жалғастырып былай деді:

— Сондықтан Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңыз! Мен Өзінің тағында отырған Жаратқан Иенің аянын көрдім. Көктегілердің бүкіл тобы Оның оң және сол жақтарында тұрды.[*] 20Сонда Жаратқан Ие: «Ахабты Ғилақадтағы Рамотқа өрлеп аттанып, сол жерде қаза табуға қайсың сендіресіңдер?» деген сауал қойды. Біреуі ананы, біреуі мынаны айтты. 21Ақыры бір рух[†][*] ортаға шыға келді де, Жаратқан Иенің алдында тұра қалып: «Оны мен сендіремін» деп ұсынды. Жаратқан Ие одан: «Соны қалай істемексің?» деп сұрағанда, 22рух: «Мен сол жерге барып, Ахабтың барлық пайғамбарларының аузындағы өтірік хабар айтқызатын рух боламын!» деп жауап берді. Сонда Жаратқан Ие: «Сен оны сендіріп, табысты боласың. Бар да солай істе!» деп шешті. 23Ал енді, міне, қараңыз: Жаратқан Ие мына барлық пайғамбарларыңыздың ауыздарына өтірік хабар айтқызатын рухты салып қойған. Себебі Жаратқан Ие сіздің басыңызға пәле түсетінін алдын ала кесіп қойды!

24Сол сәтте Хенаған ұлы Седекиях Миқаяның қасына барып, оны бетінен шапалақпен тартып жіберіп:

— Жаратқан Иенің Рухы сен арқылы сөйлеу үшін менен қалай ғана шығып кетті екен, ә?! — деп сөкті. 25Миқая оған:

— Соны ішкі бөлмеге кіріп, тығылған күніңде білетін боласың! — деп жауап берді. 26Ал Ахаб патша былай деп әмір етті:

— Миқаяны ұстаңдар! Оны қала әкімі Амонға және патшазада Жоғасқа қайтарып алып барыңдар! 27Оларға былай деңдер: «Патшаның бұйрығы мынау: Осы адамды түрмеге жабыңдар! Мен аман-есен қайтып келгенше, оған біразырақ нан мен су ғана беріңдер!» — 28Сонда Миқая оны сақтандырып:

— Егер де шынымен аман-есен қайтып келсеңіз, онда Жаратқан Иенің мен арқылы сөйлемегені! Айтқандарыма құлақ түріңдер, уа, барлық халықтар! — деді.


Қасарысқан Ахабтың қаза табуы

29Сонда да Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб пен Яһуда елінің патшасы Жосапат әскерлерін ертіп Ғилақадтың таулы аймағындағы Рамот қаласына өрлеп аттанды. 30Ахаб Жосапатқа: «Мен шайқасқа патшалық киімдерімді кимей-ақ шығайын, ал сіз киіп шығыңыз», — деп ұсынған еді. Содан Ахаб патша өзін ешкім танып қоймасын деп киімін өзгертіп, шайқасқа шықты.

31Арама патшасы өзінің соғыс күймелерін басқаратын отыз екі басшысына: «Не жасақшылардың біреуімен, не қайсыбір басшымен емес, тек Солтүстік Исраилдің патшасының өзімен ғана шайқасып, соның көзін құртыңдар!» — деп бұйырып қойған болатын. 32Сол себепті соғыс күймелерін жүргізушілер (патшалық киімдерін киген) Жосапатты көргенде, «Бұл әрине Солтүстік Исраилдің патшасы!» — деп айқай салды. Содан олар оған қарай бұрылып, бас салды. Ал Жосапат (өз ұранын) айқайлап жіберді. 33Сонда соғыс күймелерін жүргізушілер оның Солтүстік Исраилдің патшасы емес екенін аңғарып, одан кері бұрылып, жібере салды.

34Ал бір жасақшы садағын кездейсоқ ата салғанда, жебесі Солтүстік Исраилдің патшасы Ахабқа дәл тиіп, оның сауытының қосылған жеріне қадалды. Ахаб өзінің күймесін жүргізушіге бұйырып: «Күймені бұр да, мені шайқастан алып шық! Жараланып қалдым», — деді.

35Күні бойы қатты ұрыс болып, Ахаб патша арамалықтарға қарама-қарсы өз күймесінің ішінде тік тұрғызылған қалпы қала берді. Қансыраған патша кешке қарай өлді. Жарақатынан аққан қаны күйменің түбін толтырды. 36Күн батқанда Исраилдің бүкіл әскер қосы бойынша мына айқай таралды: «Әркім өз қаласына! Өз жерімізге қайтайық![*] 37Патша қаза тапты!»

Ахабтың мәйіті Самарияға әкелініп, сол қалада қабірге қойылды. 38Патшаның соғыс күймесі Самарияның тоғанында жуылды. Сонда оның аққан қанын иттер жалады. Жаратқан Ие солай болады деп алдын ала айтқан болатын.[*] Сол тоған әдетте жеңіл жүрісті әйелдер жуынатын жер болатын.[*]

39Ахабтың қалған іс-әрекеттерінің барлығы, оның піл сүйегімен қапталған сарайы және бекітіп нығайтқан күллі қалалары туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 40Сонымен Ахаб көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелді. Оның ұлы Охозиях орнын басып патша болды.


Яһуда патшасы Жосапаттың өмірінің соңы

41Солтүстік Исраилге Ахаб патшалық құрған төртінші жылы Аса ұлы Жосапат Яһуда елінің патшасы болды. 42Сол кезде Жосапаттың жасы отыз бесте еді. Ол Иерусалимде жиырма бес жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні Сілхи қызы Азуба болатын.

43Жосапат барлық жағынан әкесі Асаның жолымен жүріп, одан еш таймай, Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер істеді. Алайда оның заманында биіктеу жерлердегі табыну орындары қиратылмай қала берді. Халық әлі де соларда құрбандықтар шалып өртеп, хош иісті заттарды түтетулерін жалғастырды. 44Сонымен қатар Жосапат (Жаратқан Иенің жолынан тайған) Солтүстік Исраилдің патшасымен бейбітшілік келісімін[†] жасап, одақтасты.[*]

45Жосапаттың қалған іс-әрекеттерінің барлығы, оның көрсеткен қажыр-қайраты мен жүргізген соғыстары туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 46Әкесі Асаның заманынан бері жалған тәңірлердің табыну орындарында азғындықпен айналысқан еркектердің кейбіреулері әлі де елде қалып отырған еді.[*] Жосапат патша соларды құртып, жоқ қылды.

47Сол кездері Едомда патша болмайтын, елді Яһуда патшасы тағайындаған аймақ әкімі басқаратын. 48Жосапат патша алысқа жүзіп бара алатын үлкен сауда кемелерін жасатып, Опыр елінен алтын алып келуге жіберген еді. Бірақ сол кемелері алысқа ұзамай, сапарға шықкан Есион-Гәбер[*] кемежайының маңында апатқа ұшырады. 49Сонда Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб ұлы Охозиях Жосапатқа: «Менің қызметшілерім сіздің теңізшілеріңізбен бірге жүрсін», — деп ұсынды. Бірақ Жосапат бұған келіспеді.

50Жосапат патша көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті түп атасы Дәуіттің шаһарында қабірге қойылды. Оның ұлы Жорам[*] әкесінің орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Охозиях

51Яһудаға Жосапат патшалық құрған он жетінші жылы Ахаб ұлы Охозиях Самарияда Солтүстік Исраилдің патшасы болып, елді екі жыл басқарды. 52Охозиях Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, әке-шешесінің азғын жолымен және кезінде Исраил халқын еліктіріп күнәға батырған Набат ұлы Еробоғамның теріс жолымен жүрді. 53Әкесі Ахаб істегендей, Охозиях та Бағалға бас ұра табынып, Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызды.

### Патшалықтар 4-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Кіріспе


Патшалықтар туралы төртінші жазба


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Солтүстік Исраил және Яһуда патшалықтарының тарихы Ілияс пайғамбардың қызметінің соңғы кезеңінен бастап олардың халықтарының жер аударылған кездеріне дейін баяндалған. Ілияс көкке көтеріліп кеткенде, Еліше оның ізбасары ретінде Құдай Тағаланың пайғамбары болуға тағайындалды. Ол Аляса деген атпен де белгілі. Еліше Солтүстік Исраилдің халқына Жаратқан Иенің құдіретімен Оның шынайы Құдай екенін дәлелдейтін кереметтер жасады. Алайда Исраилдің патшалары мен халқы жалған тәңірлерге табынуларын жалғастыра берді.

Ақырында Жаратқан Ие Өзі алдын ала ескерткеніндей оларға жазасын жіберді. Б.з.д. 722 жылы Ассур әскері Солтүстік Исраил патшалығын жаулап алды. Елдің астанасы Самария жермен-жексен етіліп, халқы қазіргі Ирак еліндегі Ассурға және Каспий теңізінің оңтүстік-батысындағы Мидияға жер аударылып әкетілді. Олардың орнына Солтүстік Исраилге Ассурдың түрлі ұлттары әкелініп қоныстандырылды. Олар жаңа елде Жаратқан Иеге сиына бастағанмен, өз тәңірсымақтарына да табынумен болды.

Оңтүстіктегі Яһуда патшалығында Езекия мен Жосия сияқты ізгі патшалар шын жүректен Жаратқан Иеге бет бұрып, халықты Оған қызмет етуге шақырды. Жаратқан Ие Езекияның жалбарынып еткен мінажатына құлақ салып, астанасы Иерусалимді ғаламат зор Ассур әскерінің қоршауынан құтқарып алды. Алайда Езекияның ұлы Манаса және одан кейінгі бірқатар патшалар халықты қайтадан теріс жолға адастырды.

Ақырында Жаратқан Ие Яһуданы да жау қолына тапсырды. Иерусалим қиратылып, патшасы мен халқы Бабыл еліне жер аударылды. Сүлеймен патша салдырған киелі үй тоналып, үйіндіге айналды. Осының барлығы халықтың Жаратқан Иеге опасыз болып жалған тәңірлерге табынып, көптеген басқа да ауыр күнәлар жасағандығынан болды.

Әйтсе де Жаратқан Ие Өзінің таңдаған халқынан түгелдей бас тартқан жоқ. Яһуданың бұрынғы патшасы Ехонияхқа Бабылда рақым көрсетілгендей, Құдай Тағала халықтың аман қалғандарына да болашақта рақым көрсетпекші болды.

#### 1


Ілияс пайғамбардың Охозияхтың кінәсін әшкерелеуі

1Ахаб патша қайтыс болғаннан кейін, Моаб халқы Солтүстік Исраилге қарсы бас көтерді.

2(Ахаб ұлы) Охозиях өзінің Самария қаласындағы сарайының жоғарғы бөлмесінің торынан құлап, қатты жарақаттанып қалған болатын. Сонда ол елшілерін жіберіп, оларға былай деп бұйырды: «Әкрон[*] қаласына барып, сондағы жұрт құлшылық ететін Бағал-Зебуб[*] есімді тәңірден: Осы жарақатымнан жазылар ма екенмін деп сұрап келіңдер!»

3Ал Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] тішбелік Ілиясқа мына тапсырманы берді: «Жиналып, Самария патшасының[*] елшілерінің алдынан шық. Оларға: Исраилде Құдай[†] жоқтай, сонау Әкронның тәңірсымағы Бағал-Зебубке неге бара жатырсыңдар?! 4Сол үшін де Жаратқан Ие Охозияхқа мынаны айтады: Жатқан төсегіңнен енді қайтып тұрмай, өлесің! — дегенді жеткіз!» — Сонда Ілияс жолға шығып, тапсырманы орындады.

5Елшілері қайтып келгенде, патша олардан:

— Қалайша тез қайтып келдіңдер? — деп сұрады. 6Олар былай деп жауап берді:

— Алдымыздан бір адам шығып, бізге тіл қатып былай деді: Сендерді жіберген патшаға қайтып барып, оған: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Исраилде Құдай жоқтай, неге сонау Әкронның тәңірсымағы Бағал-Зебубтен ақыл-кеңес сұрап, адам[†] жіберіп жатырсың?! Сол үшін де жатқан төсегіңнен енді қайтып тұрмай, өлесің!» деген хабарды жеткізіңдер! — 7Патша:

— Сол адамның түрі қандай еді? — деп сұрады. 8Олар:

— Ол үстіне жүн шапан киіп,[*] қайыс белбеумен белін буып жүреді, — деді. Сонда Охозиях:

— Бұл — тішбелік Ілияс! — деп, 9бір елубасын елу жауынгерімен бірге Ілиясты алып келуге жіберді. Елубасы адамдарымен көтеріліп барғанда, Ілияс бір төбе басында отыр екен. Елубасы оған былай деп бұйырды:

— Ей, Құдайдың адамы![*] Патша саған: «Төмен түсіп, өзіме кел!» деп әмір етті. — 10Ілияс оған жауап беріп:

— Егер мен Құдайдың адамы болсам, аспаннан[†] от түсіп, сені елу жауынгеріңмен қоса жалмап қойсын! — деді. Сонда аспаннан от түсіп,[*] оның өзін де, елу адамын да жалмап қойды.

11Енді патша басқа бір елубасын елу жауынгерімен бірге жіберді. Елубасы Ілиясқа бұйырып:

— Ей, Құдайдың адамы! Патша саған: «Тез төмен түсіп, өзіме кел!» деп әмір етті, — деді. 12Ілияс жауап беріп:

— Егер мен Құдайдың адамы болсам, аспаннан от түсіп, сені елу жауынгеріңмен қоса жалмап қойсын! — деді. Сонда аспаннан от түсіп, оның өзін де, елу адамын да жалмап қойды.

13Патша үшінші елубасын елу жауынгерімен бірге жіберді. Бұл елубасы төбе басына өрлеп барып, Ілиястың алдында тізесін бүгіп тағзым етіп, былай деп өтінді:

— Уа, Құдайдың адамы, өзімнің өмірімді, мына елу құлыңыздың өмірін де мүсіркеп бағалай көріңіз! 14Қараңызшы, аспаннан от түсіп, сол екі елубасын да жауынгерлерімен қоса жалмап қойды. Ал енді, менің өмірімді қия көріңіз!

15Сонда Жаратқан Иенің періштесі Ілиясқа: «Оған еріп төмен түс, одан қорықпа!» — деп тапсырды. Ілияс орнынан тұрып, елубасымен бірге төмен түсіп, патшаға барды. 16Оған былай деді: «Жаратқан Ие сізге мынаны айтады: Исраилде Құдай жоқтай, неге сонау Әкронның тәңірсымағы Бағал-Зебубтен ақыл-кеңес сұрап, адам жібердің?! Сол үшін де жатқан төсегіңнен енді қайтып тұрмай, өлесің!»


Ахаб ұлы Охозиях патшаның жазалануы

17Осылайша, Жаратқан Иенің Ілияс арқылы айтқан сөзіне сәйкес, Охозиях қайтыс болды. Оның орнын басатын ұлы болмағандықтан, (туған інісі) Жорам[*] Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Бұл Яһуда еліне Жосапат ұлы Жорамның патшалық құрған екінші жылы[*] орын алды. 18Охозияхтың қалған іс-әрекеттері туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

#### 2


Ілияс пайғамбардың көкке көтеріліп кетуі

1Жаратқан Ие[†] Ілиясты құйынмен[*] көкке көтеріп әкетерінің алдында Ілияс Еліше[*] екеуі Ғылғалдан[*] жолға шыққан болатын. 2Ілияс Елішеге:

— Қалшы осы жерде, Жаратқан Ие мені Бетелге жіберіп отыр, — деді. Бірақ Еліше:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында және сіздің алдыңызда шын айтамын: Мен сізді еш тастамаймын! — деп жауап қайтарды. Содан екеуі Бетелге ылдилап барды. 3Сол қалада тұрып жатқан пайғамбарлар[†] шәкірттері[*] Елішенің алдынан шығып:

— Жаратқан Иенің бүгін өзіңнен қожайыныңды алып кететінін білесің бе? — деп сұрады. Еліше:

— Әрине, білемін, бұл туралы тіс жармаңдар! — деп жауап қайтарды. 4Ілияс Елішеге:

— Еліше, қалшы осы жерде, Жаратқан Ие мені енді Иерихонға[*] жіберіп отыр! — деді. Бірақ Еліше:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында және сіздің алдыңызда шын айтамын: Мен сізді еш тастамаймын! — деп жауап берді. Сонымен екеуі Иерихонға жетті. 5Сол маңайда тұрып жатқан пайғамбарлар шәкірттері Елішенің қасына келіп:

— Жаратқан Иенің бүгін өзіңнен қожайыныңды алып кететінін білесің бе? — деп сұрады. Еліше:

— Әрине, білемін, бұл туралы тіс жармаңдар! — деп жауап қайтарды. 6Кейінірек Ілияс оған:

— Қалшы осы жерде, Жаратқан Ие мені Иорданға жіберіп отыр! — деді. Еліше:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында және сіздің алдыңызда шын айтамын: Мен сізді еш тастамаймын! — деп жауап берді. Сонда екеуі әрі қарай бірге жүре берді.

7Олар Иордан өзенінің жағасына жетіп тұрған кезде пайғамбарлар шәкірттерінің елуі келіп, біраз алысырақтан оларға қарап тұрды. 8Ілияс шапанын шешіп, орап алып, сонымен судың бетін ұрды. Өзеннің суы қақ айырылып, Еліше екеуі өзеннің арғы жағына құрғақ жермен өте шықты.

9Олар өзеннің арғы жағына жеткеннен кейін Ілияс Елішеге:

— Мені өз қасыңнан алып кетпей тұрғанда айтшы: Менен тілейтін нең бар? — деді. Сонда Еліше:

— Маған өзіңіздегі Рухтан екі есе берілсе екен,[*] — деп өтінді. 10Ілияс:

— Бұл өтінішің қиын екен. Әйтсе де, егер мені өз қасыңнан әкетілген кезімде көре алатын болсаң, өтінішің орындалғаны, ал көре алмасаң, онда орындалмағаны! — деді.

11Солай екеуі сөйлесіп жол жүріп бара жатқанда, кенеттен жалындаған отты аттар жегілген жалындаған отты күйме пайда болып, екеуін ажыратып жіберді. Ал Ілияс сол сәтте бір құйынның ішінде көкке көтеріліп кетті. 12Осының бәрін көріп тұрған Еліше: «Әкем-ау, әкем! Исраилді қорғаушы әрі жетелеуші!»[*] — деп айқай салды. Ілиясты енді көре алмаған сәтте Еліше қатты қайғырып[†] үстіндегі киімін қапсыра ұстап, айыра жыртты.


Елішенің Ілияс пайғамбардың ізін басуы

13Содан кейін Еліше жерге түсіп қалған Ілиястың шапанын[*] көтеріп алып, Иорданның жағасына қайтып барып тұрды. 14Сонда ол Ілиястың шапанын қолына алып, онымен су бетін ұрып: «Ілиястың сиынған Құдайы Жаратқан Ие қазір қайда екен?» — деді. Еліше су бетін Ілияс істегендей[*] ұрып қалған соң, су екі жаққа қақ айырылып, Еліше өзеннен өте шықты.

15Иерихоннан келген пайғамбарлар шәкірттері мұны көргенде: «Ілияста болған Рух[†][*] Елішеге қонған екен!» — десті. Олар Елішенің алдына келіп, жерге дейін иіле тағзым етіп, 16былай деді:

— Алдыңыздағы пенделеріңіздің арасында елу шақты қайратты ер адам[†] бар. Олардың барып, қожайыныңызды іздеп келулеріне рұқсат ете көріңіз. Мүмкін, Жаратқан Иенің Рухы оны көтеріп әкетіп, бір тау басына немесе бір аңғарға тастап кеткен шығар! — Ал Еліше:

— Жоқ, оларды жібермеңдер! — деп қарсылық білдірді. 17Бірақ олар қадалып сұрап қоймағандықтан Еліше өзін ыңғайсыз сезініп: — Мейлі, іздеуге жіберіңдер, — деп келісті. Олар елу жігітті жіберіп, бұлар Ілиясты үш күн іздеп, таба алмады. 18Сол жігіттер Иерихонда аялдап жатқан Елішеге қайтып келгенде, ол:

— Сендерге: «Барып, іздемеңдер!» деп айтпап па едім?! — деп ескертті.


Еліше пайғамбардың су көзін кереметпен тазартуы

19Бұдан кейін қала тұрғындары Елішеге:

— Мырза,[†] өзіңіз көріп отырсыз, қаланың тұрған орны жақсы. Алайда суы нашар, жері де құнарсыз![*] — деді. 20Сонда ол:

— Маған ішіне тұз салып, бір жаңа құмыраны алып келіңдер! — деп тапсырды. Олар соны әкелді. 21Пайғамбар бұлақ көзіне барды да, оған сол тұзды тастап: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен осы суды тазарттым. Бұдан былай ешқашан одан өлім[†] де, құнарсыздық та[*] болмайтын болады!» — деді. 22Елішенің айтқан осы сөзіне сай, бұл қайнардың суы күні бүгінге дейін таза.


Пайғамбарды мазақтаған жастардың жазалануы

23Сол жерден Еліше (қыратты жердегі) Бетелге көтеріліп барды. Жолшыбай оған сол қаладан шыққан бір топ жасөспірім кездесе кетті. Олар Елішені келекелеп:[*] «Әй, тақыр бас, көтеріле бер! Әй, тақыр бас, көтеріле бер!» — деп айқайлап мазақтады. 24Еліше кері бұрылып оларға қарап, Жаратқан Иенің атынан қарғыс айтты.[*] Сонда лезде орманнан екі ұрғашы аю[*] шыға келіп, жасөспірімдердің қырық екісін жарып тастады. 25Еліше сол жерден Қармил тауына барып, одан әрі Самарияға қайта оралды.

#### 3


Солтүстік Исраилдің патшасы Жорам

1Яһудаға Жосапат патшалық құрған он сегізінші жылы Ахаб ұлы Жорам[*] Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол Самария қаласында он екі жыл бойы билік жүргізді. 2Жорам Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді. Алайда ол әке-шешесі сияқты әрекет еткен жоқ, себебі әкесі жалған тәңір Бағалға арнап жасатып, тұрғызған тас бағананы Жорам алып тастады. 3Бірақ Жорам ежелде Набат ұлы Еробоғамның Исраил халқын азғырған күнәларын[*] ұстанып, солардан бас тартпады.


Бас көтерген Моабтың жазалануы

4Моаб патшасы Меша қой өсірумен шұғылданатын. Ол Солтүстік Исраил патшасына жылына жүз мың тоқтыны әрі жүз мың қошқардың жүнін беріп тұруға міндетті болатын.[*] 5Алайда Ахаб патша өлгеннен кейін, Моаб патшасы Солтүстік Исраилдің патшасы Жорамға қарсы бас көтерді.

6Сонда Жорам патша Самариядан шығып, бүкіл Солтүстік Исраилдің әскерін түгендеп санақтан өткізді. 7Ол, сондай-ақ, Яһуда патшасы Жосапатқа мынадай хабар жолдады:

— Моаб патшасы маған қарсы бас көтерді. Менімен бірге Моабқа қарсы соғысуға аттанасыз ба? — Жосапат патша бұған:

— Жарайды, сізбен бірге аттанайын! Өзім де, жасағым да, атты әскерім де сіздің құзырыңыздамыз,[*] — деп жауап берді. 8Содан кейін ол: — Сол жаққа біз қай жолмен барамыз? — деп сұрады. Жорам патша:

— Едомның шөл даласы арқылы![*] — деді.

9Осылайша Солтүстік Исраилдің, Яһуданың және Едомның патшалары[*] әскерлерін ертіп аттанды. Айналма жолмен жеті күн бойы жүргеннен кейін олардың өздері үшін де, қастарындағы малдары үшін де су қалмады. 10Сонда Солтүстік Исраилдің патшасы күдерін үзіп былай деп дауыстады:

— Әттеген-ай! Жаратқан Ие бізді, үш патшаны, Моаб патшасының қолына тапсыру үшін осында шақырған екен ғой! — 11Алайда Жосапат сауал қойып былай деді:

— Мұнда Жаратқан Иенің пайғамбары[†] жоқ па еді? Сол арқылы Жаратқан Иеден ақыл-кеңес сұрайық.[*] — Солтүстік Исраил патшасының бір қызметкері:

— Шапат ұлы Еліше осында жүр. Ол кезінде Ілиястың шәкірті болып, қолына су құйып қызмет көрсеткен,[*] — деп жауап берді. 12Жосапат:

— Ол Жаратқан Иенің сөзін жеткізе алады, — деп келісті. Содан Солтүстік Исраил патшасы Жорам, Яһуда патшасы Жосапат және Едомның патшасы үшеуі Еліше пайғамбарға барды. 13Ал Еліше Солтүстік Исраилдің патшасына:

— Менде сенің не шаруаң бар? Ана әкеңнің және шешеңнің «пайғамбарларына»[*] бара бер! — деді. Ал патша:

— Жоқ! Бізді, осы үш патшаны, моабтықтардың қолына түсіру үшін шақырып алып келген — Жаратқан Иенің Өзі! — деп жауап қайырды. 14Еліше:

— Өзім қызмет ететін мәңгі тірі Әлемнің Иесінің[†] алдында шын айтамын: Егер Яһуданың патшасы Жосапат болмағанда, мен саған көз салып назар аудармас та едім. 15Ал енді, маған бір жетігеншіні алып келіңдер! — деді.

Жетігенші келіп, аспабын тартып жатқанда, Жаратқан Ие Елішеге қолын тигізіп оған рухани[†] құдірет қондырды.[*] 16Сонда Еліше былай деді: «Жаратқан Ие мынаны бұйырады: Осы аңғардың ұзына бойы арықтар мен шұңқырлар қазыңдар! 17Себебі Жаратқан Ие мынаны алдын ала білдіреді: Сендер еш жел мен жаңбыр көрмейсіңдер, әйтсе де аңғар суға толып, өздерің де, малдарың да содан ішетін боласыңдар! 18Мұны істеу Жаратқан Ие үшін оп-оңай. Ол, сондай-ақ, моабтықтарды қолдарыңа бере салады. 19Сонда сендер барлық бекіністі де үлкен қалаларды қиратып, әрбір жеміс ағашын[†] шауып құртасыңдар. Бұлақ көздерінің бәрін су шықпайтын етіп бітеп, құнарлы егістік атаулыға тас үйіп тастайсыңдар».[*]

20Келесі күні (Иерусалимдегі ғибадатханада)[†] таңертеңгі тарту ұсынылатын кезде кенеттен Едомның (таулы) аймағынан су ағып келіп, сол жер суға толып кетті.

21Ал моабтықтар әлгі патшалардың өздеріне қарсы соғысуға келе жатқанын естіген еді. Содан олар қару ұстауға жарамды ер адамдарының барлығын жинап алып, шекараға тұрғызып қойған болатын. 22Таңертең солар ерте тұрғанда, күн сәулесі су бетіне шағылысып тұрды. Ар жақтағы моабтықтарға сол су қан іспетті қып-қызыл болып көрінді. 23Сонда олар: «Мынау қан ғой! Ана патшалар өзара қырқысып, бірін-бірі қырып тастаған екен! Ендеше, моабтықтар, кеттік! Олжаға ие болайық!» — десті.

24Алайда олар Исраилдің әскер қосына таяп қалғанда, исраилдік жасақшылар қарсы шыға келіп, оларға ауыр соққы берді. Моабтықтар қаша жөнелді, ал исраилдіктер олардың еліне басып кіріп, моабтықтарды қырып тастады да, 25қалаларын қиратты. Әрбір жасақшы шұрайлы егістік танаптарына тас лақтырып, үйіп тастады. Жасақшылар бұлақ көздерінің барлығын бітеп, күллі жеміс ағаштарын шауып құлатты. Ең ақырында тек Кир-Хәрешет қаласы ғана аман қала берді. Бірақ тас лақтырушы жауынгерлер оны қоршап алып, шабуылдады.

26Моаб патшасы шайқаста жеңілгенін ұғып, жеті жүз семсер ұстайтын адамымен Едом патшасының жағына қарай әскер шебін жарып өтіп кетпек болды. Бірақ олар өтіп үлгермеді. 27Сонда Моаб патшасы өзінің ізбасары болуға тиіс тұңғыш ұлын алып, қала қабырғасының үстінде құрбандыққа шалып, өртеп жіберді. Соған исраилдіктер қатты наразыланып, қаладан шегініп,[*] өз елдеріне қайтып кетті.

#### 4


Жаратушының бейшара жесірге ағыл-тегіл май сыйлауы

1Бірде пайғамбарлардың[†] біреуінің әйелі Елішеге бас ұрып:

— Мырза,[†] менің күйеуім қайтыс болды, оның Жаратқан Иені[†] терең қастерлеп өткенін өзіңіз білесіз. Ал енді, бізге қарыз берген адам[†] екі ұлымды өзіне құл етіп әкетуге келіп отыр, — деді. 2Еліше одан:

— Сізге қандай көмек көрсетейін? Айтыңызшы, үйіңізде не бар? — деп сұрады. Әйел:

— Үйімде бір құты майымнан басқа түк те жоқ! — деп жауап берді. 3Еліше:

— Онда көршілеріңізге барып, бос ыдыстарын сұрап алыңыз, тек аз емес, барынша көп сұраңыз. 4Содан соң ұлдарыңызбен бірге үйіңізге қайтып, есігіңізді ішінен бекітіп алып, майыңызды сол бос ыдыстарға толтырып құйыңыз. Толғандарын бөлек алып қоя беріңіз, — деп тапсырды.

5Әйел одан шығып, дәл пайғамбардың айтқанындай істеді. Ұлдарының әкеліп беріп отырған ыдыстарына өзінің құтысынан май құя берді. 6Ыдыстардың барлығы толғанда, әйел бір ұлына: «Тағы бір ыдысты алып келші», — деп тапсырды. Бірақ ол: «Басқа бірде-бір ыдыс жоқ!» — деді. Сонда құтыдан май ақпай тоқтап қалды. 7Әйел Құдайдың пайғамбарына[*] барып, болған жайтты айтып берді. Пайғамбар оған:

— Майыңызды сатып, қарызыңыздан құтылыңыз. Ал қалғанын күнкөрісіңізге жаратыңыз, — деді.


Шунемдік әйелдің кереметпен ұлды болуы

8Бір күні Еліше пайғамбар Шунемге[*] барды. Сол қаладағы бір ауқатты әйел Елішеден үйінде қалып тамақ ішуін өтініп, соған көндірді. Бұдан былай Еліше сол жерден өткен сайын әлгі үйден тамақтанатын болды. 9Әйел күйеуінен: «Осы кісінің Құдайдың қасиетті[†] адамы[*] екенін білдім. Ол біздің қаламыздың үстінен жиі өтеді. 10Оған үйіміздің жалпақ төбесінде бір шағын бөлме салып, соның ішіне төсек-орын, үстел, орындық және шам қояйықшы. Сонда ол бізге келе қалғанда сол жерде түней алатын болады!» — деп рұқсат сұрап алды.

11Бір күні Еліше сонда келіп, жоғарғы бөлмеде тынығып жатты. 12Кейін ол қызметшісі Гехәзиге:[*] «Әлгі шунемдік әйелді шақыршы», — деп тапсырды. Гехәзи барып шақырғанда, әйел келді. 13Еліше қызметшісіне былай деді:

— Әйелге мынаны айт: Бізге бола осыншама әбігерге түсіпсіз. Сол үшін сізге қандай жақсылық істей аламыз? Қаласаңыз, сіз туралы патшамен немесе әскер қолбасшысымен сөйлесе аламын. — Әйел:

— Өз жұртымның арасында тұрып (мұқтаждық көрмей) жатырмын, — деп жауап берді. 14Кейін Еліше қызметшісінен:

— Сонымен оған қандай жақсылық істесек болады? — деп сұрады. Гехәзи:

— Оның ұлы жоқ, ал күйеуі қарт адам! — деді. 15Сонда пайғамбар:

— Тағы да шақыршы оны, — деді. Әйелді шақырғанда, ол кіреберіске келіп тұрды. 16Еліше:

— Келесі жылы осы уақытта құшағыңызда ұлыңыз болады, — деді. Сонда әйел:

— Ой, жоқ, мырзам, сіз Құдайдың адамысыз! Алдыңыздағы пендеңізді алдай көрмеңіз, — деп сенбеді. 17Әйтсе де (Жаратқан Иенің рақымымен)[*] әйел құрсақ көтеріп, келесі жылы сол уақытта Еліше айтқандай босанып, ұл туды.


Ұлдың өлімнен қайта тірілуі

18Бала едәуір өсіп қалған кезде бір күні астық орушылармен бірге жүрген әкесінің қасына барды. 19Кенеттен ол әкесіне: «Ойбай, басым! Басым ауырып тұр!» — деп айқайлап қоя берді. Әкесі қызметшісіне: «Оны шешесіне апар!» — деп тапсырды. 20Ол баланы үйіне апарып, бала шешесінің құшағында түске дейін отырып, қайтыс болды.

21Сонда шешесі Құдайдың адамының жоғарғы қабаттағы бөлмесіне көтеріліп, ұлын соның төсегіне жатқызды да, есікті жауып, шығып кетті. 22Әйел күйеуін шақырып алып, одан:

— Мен Құдайдың пайғамбарына тездетіп барып келуім керек. Бір қызметші мен есекті жібере көріңізші! — деп өтінді. 23Күйеуі одан:

— Неге оған бүгін барғың келе қалды? Бүгін не айдың бірінші күнгі мейрамы, не демалыс күні емес қой? — деп сұрады. Бірақ әйелі оған:

— Уайымдамаңыз, бәрі де жақсы, — деді.

24Содан әйел есегін ерттеп мінді де, қызметшісіне: «Алға қарай айдап жүре бер, өзім айтқанша тоқтама!» — деп бұйырды. 25Осылай әйел жолға шығып, Қармил тауында тұрған Құдайдың адамына жетті. Пайғамбар оны алыстан көріп, қызметшісі Гехәзиге: «Анаған қара, шунемдік әйел келе жатыр! 26Тез жүгіріп, алдынан шық та, одан хал-жағдайын, өзінің, күйеуінің, ұлының амандығын сұрап білші», — деді. Қызметші оның айтқанын істеп, әйел оған: «Аманшылық», — деп жауап берді.

27Әйел тау беткейіндегі Құдайдың адамының қасына келгенде, жерге жата кетіп, оның аяғынан құшақтай алды. Гехәзи жақындап барып, әйелді итеріп жібермекші болғанда, пайғамбар: «Оған тиме! Зор қайғыдан[†] оның жаны жапа шегіп тұр. Ал Жаратқан Ие соны менен жасырып, айтпады!» — деді.

28Әйел пайғамбарға: «Мырзам, сізден ұл сыйлаңыз деп сұрап па едім? Мені алдай көрмеңіз деп сізден өтінбеп пе едім?» — деп мұңын шақты.[*] 29Сонда Еліше Гехәзиге: «Беліңді буып, менің таяғымды алып, тез жолға шық! Біреумен ұшыраса қалсаң, онымен амандасып жатпа. Біреу өзіңмен амандасып жатса, оған жауап та берме. Дереу балаға жет те, мына таяғымды оның бетіне қой!» — деп бұйырды.

30Бірақ баланың шешесі пайғамбарға: «Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында, сіздің де алдыңызда шын айтамын: Мен сіздің қасыңыздан кетпеймін!» — деп қоймады. Сонда пайғамбар әйелмен бірге жүретін болды.

31Гехәзи олардан бұрын жетіп, таяқты баланың бетіне қойды. Бірақ баладан ешқандай дыбыс та естілмеді, әсері де болмады. Сонда қызметші Елішеге қайта оралып: «Бала оянған жоқ», — деді.

32Үйге келгенде, Еліше өзінің төсегінде өліп қалған баланың жатқанын көрді. 33Ол бөлмеге кіріп, есікті жауып алды да, Жаратқан Иеге сиынып мінажат етті. 34Содан соң Еліше төсекке көтеріліп, баланың үстіне оның аузымен аузын, көздерімен көздерін, қолдарымен қолдарын түйістіріп жатты. Осылайша ол үстінде созылып жатқанда, баланың денесі жыли бастады. 35Еліше қайтадан тұрып, үйдің ішінде олай-бұлай біраз жүріп, төсекке көтеріліп, баланың үстіне қайтадан созылып жатты. Сонда бала жеті рет түшкіріп, көздерін ашты.

36Пайғамбар Гехәзиді шақырып, шешесін алдыртты. Әйел бөлмеге кіргенде Еліше: «Міне, ұлыңызды алыңыз!» — деді. 37Әйел бөлмеге кіріп, пайғамбардың аяғына жығылып, жерге дейін иіліп тағзым етті. Содан соң ұлын алып, шығып кетті.


Улы көженің залалсыздануы

38Еліше Ғылғалға[*] қайтып келгенде, сол жерді аштық жайлаған екен. Пайғамбарлардың шәкірттері[*] оның алдында отырған кезде ол қызметшісіне: «Үлкен қазанды асып, мына адамдарға тамақ пісіріп бер!» — деді.

39Солардың бірі далаға тамаққа жарамды шөп теруге шығып, жабайы асқабақтың[*] өнімдерін етегіне толтырып алып келді. Олардың не екенін білмесе де, майдалап турап, қазандағы көжеге салып жіберді. 40Көже адамдарға құйылып берілді. Олар тамақты татып көре салысымен, айқай салып: «Уа, пайғамбар,[*] мынау бір улы зат қой!» — деп, тамақты жей алмады.

41Бірақ пайғамбар: «Маған біраз ұн алып келіңдерші!» — деп тапсырды. Ол ұнды қазанға салып: «Енді адамдарға берсеңдер болады!» — деді. Сонда қазандағы удан[*] ештеңе қалмады.


Жүз адамның азғана нанмен тамақтандырылуы

42Сол кезде Бағал-Шалишадан бір адам келіп жетті. Ол Құдайдың пайғамбарына өзінің сол жылы жиған алғашқы арпасынан пісірілген жиырма таба нан әрі жаңа жиналған бидайдың масақтарын дорбасына салып ала келді. Еліше өзінің қызметшісіне:

— Мына нанды шәкірттерге жеуге бер! — деді. 43Қызметшісі:

— Қалайша, бұлар жүз адамға не болады? — дегенде, Еліше былай деп тапсырды:

— Нанды адамдарға үлестіріп бер, жесін! Себебі Жаратқан Ие мынаны айтады: Олардың барлығы тойып жейді, тіпті артылып қалады. — 44Сонда қызметші нанды үлестіріп, олар жеп тойды. Жаратқан Иенің айтқан сөзі дәл келіп, нан артылып та қалды.

#### 5


Қолбасшы Нағыманның алапестен сауықтырылуы

1Арама[†] елінің патшасы өзінің әскер қолбасшысы Нағыманды қатты сыйлап, жоғары бағалайтын. Себебі Жаратқан Ие[†] елге сол арқылы жеңіс сыйлаған еді. Ал Нағыман мықты да батыл жауынгер болса да, алапеспен ауыратын.

2Арамалықтар басқа елдерге шапқыншылық жасап жүрген кездерінде Исраилден бір жас қызды қолға түсірген болатын. Осы қыз енді Нағыманның әйеліне қызмет етіп жүрді. 3Бір күні қыз қожайын әйеліне былай деді: «Егер қожайыным Самарияда тұрып жатқан пайғамбармен[†] кездессе ғой, шіркін! Сол оны алапесінен сауықтырып жіберер еді».

4Мұны естіген Нағыман қыздың сөзін патша иесіне жеткізіп:

— Исраилден әкелінген қыз осылай да осылай деп айтты, — деді. 5Патшасы:

— Ендеше оған барғаның жөн! Мен Исраилдің патшасына сәлемхат жазып қолыңа берейін, — деп құптады.

Осылайша қолбасшы жолға шығып, өзімен бірге он ат басындай күміс, алты мың мысқал алтын және он киім жиынтығын ала кетті. 6Солтүстік Исраилдің патшасына арналған хатта: «Осы хатты сізге тапсырған адам[†] — менің жақсы қызметкерім. Оны ауруынан сауықтыруыңызды өтінемін!» деп жазылған еді.

7Исраилдің патшасы хатты оқығанда, абыржып көйлегінің өңірін айыра жыртып: «Біреуді өлтіріп, қайта тірілтетін мен сонша Құдай[†] ма едім? Ол маған мына адамды алапесінен сауықтыр деп жіберіпті. Шамасы, маған тиісуге бір сылтау іздеп отырса керек», — деді.


8Құдайдың адамы Еліше Исраил патшасының көйлегінің өңірін жыртқанын естігенде, патшаға мынадай сәлем жіберді: «Неге көйлегіңіздің өңірін жыртып абыржисыз? Сол адамды маған жіберіңіз, Исраилде шынайы пайғамбардың бар екенін білсін!»

9Сонда Нағыман өзінің салт аттылары, соғыс күймелерімен бірге Еліше тұрған үйдің қақпасының алдына келіп тоқтады. 10Ал Еліше оған бір хабаршысынан:

— Иордан өзеніне барып, соған жеті рет суға түсіп, шомылыңыз! Сонда тәніңіздегі алапесіңіз кетіп, құлан-таза айығасыз, — деді.

11Нағыман бұған қатты ашуланып қайтып кетпек болып:

— Бұл қалай?! Ол алдымнан шығып, өзінің Құдайы Жаратқан Иеге сиынар, алапес болған жердің үстінен қолын әрі-бері жүргізіп, алапесімді жазар деп ойлаған едім. 12Біздің Дамаск маңындағы өзендеріміз Абана мен Парпар Исраилдің барлық суларынан да артық емес пе? Шомылу керек болса, соларға барып-ақ шомыла алмас па едім? — деді. Осылай ол ашулы күйі кері бұрылып, кетуге ыңғайланды.

13Ал қызметшілері жақындап келіп: «Мырзам,[†] егер сол пайғамбар сізге бір қиын істі тапсырса, сіз оны орындамас па едіңіз? Ал жай ғана «Барып, суға түсіп шомылыңыз, сонда айығасыз» деп айтса, соны істеп көргеніңіз әбден орынды емес пе?» — деп ұсыныс жасады. 14Қолбасшы олардың кеңесіне құлақ асып, Құдайдың пайғамбарының айтқаны бойынша Иордан өзеніне ылдилап барып, жеті рет суға түсіп, шомылды. Сонда оның тәні сәбидің тәні іспетті тап-таза болып айығып кетті.

15Содан Нағыман барлық қызметшілерімен бірге Құдайдың адамына қайтып барды да, оған:

— Міне, енді бүкіл дүние жүзінде Исраилдің сиынатын Құдайынан басқа шынайы құдайдың жоқ екеніне көзім жетіп отыр.[*] Сондықтан өтінемін, менен мына сыйлықты қабылдай көріңіз! — деп сый-тартуын ұсынды. 16Бірақ Еліше:

— Өзім қызмет ететін мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Мен еш нәрсеңізді алмаймын! — деп жауап берді. Нағыман оны қаншама көндіруге тырысқанымен, ол бәрібір бас тартып, ештеңені алмай қойды. 17Нағыман сонда пайғамбарға мына өтінішті жасады:

— Онда маған ең болмағанда екі қашырыма көтергендерінше осы жердің топырағын артып алуыма рұқсат етіңізші. Өйткені бұдан былай мен бөтен тәңірлерге емес, тек Жаратқан Иеге ғана шалынып, өртелетін құрбандықтар мен сый-тартуларды ұсынатын боламын. 18Алайда мына бір жайтты Жаратқан Ие кешіре көрсін: мен патшаммен бірге Риммонның[*] ғибадатханасына[†] құлшылық етуге баруға міндеттімін. Себебі патша менің қолыма сүйеніп тұрады. Сонда онымен бірге маған да Риммонға бас июіме тура келгенде, Жаратқан Ие мені кешіре көрсін! — 19Еліше оған:

— Тыныштықпен жөніңізге қайта беріңіз! — деді.


Дүниеқұмар қызметшінің тартқан ауыр жазасы

Осылай Нағыман жолға шығып, одан біраз ұзағанда, 20Құдайдың адамының қызметшісі Гехәзи былай деп ойлады: «Қарашы, менің мырзам мына арамалық Нағыманның алып келгенін қабылдамай, оған тым үлкен жеңілдік жасап жібере салды. Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Мен оның артынан қуып жетіп, одан бірдеңе алып қалайын!»

21Содан Гехәзи Нағыманның соңынан қуып кетті. Нағыман арт жақтан біреудің жүгіріп келе жатқанын байқағанда күймесінен түсіп, қарсылап алдынан шықты да:

— Тыныштық па? — деп сұрады. 22Гехәзи:

— Иә, тыныштық. Қожайыным мені сізге мынаны айт деп жіберіп отыр: Жаңа ғана Ефремнің таулы аймағындағы пайғамбарлар шәкірттерінен[*] екі жас жігіт келе қалды. Соларға бір ат басындай күміс пен екі киім жиынтығын бере көріңіз! 23Нағыман оған:

— Екі ат басындай күміс ала ғой! — деді. Оны көндіріп, екі ат басындай күмісті екі киім жиынтығымен қоса екі дорбаға салып беріп, оны өзінің екі қызметшісіне көтертіп, Гехәзимен бірге жіберді. 24Олар Еліше тұрып жатқан төбеге жеткенде, Гехәзи күмісті олардан алып, үйіне сақтап қойды да, қызметшілерді қайтарып жіберді.

25Бұдан кейін ол қожайыны Елішенің алдына барды. Сонда Еліше:

— Қайда барып келдің, Гехәзи? — деп сұрады. Ол:

— Жоқ, еш жерге барған жоқпын! — деп жауап берді. 26Еліше оған:

— Сол адам сенің келе жатқаныңды байқап, қарсы алу үшін күймесінен түскенде, менің рухымды сол жерде болмады деп ойлайсың ба?![*] Қазір күміс пен киім-кешек, зәйтүн мен жүзім бақтарын, ірілі-ұсақты малдарды әрі құл-күңдерді қабылдайтын уақыт па? 27Енді Нағыманның ауруы сенің өзіңе және үрім-бұтағыңа мәңгілікке жұғатын болады! — деді.

Гехәзи Елішенің алдынан шыққанда, терісі алапестен қардай аппақ болып кетті.

#### 6


Балта басының су бетіне қалқып шығуы

1Пайғамбардың[†] шәкірттері Елішеге:

— Сіздің қол астыңызда тұрып жатқан осы жер біз үшін тым тар. 2Бізге Иордан өзеніне барып, сол жерден әрқайсымыз бір-бірден бөрене алып, сонда өзімізге тұратын орын салып алуымызға рұқсат етіңізші! — деді. Ол:

— Бара беріңдер, — деп құптады. 3Олардың бірі:

— Мырзеке, бізбен бірге жүрсеңізші! — деп өтінді. Ол:

— Жарайды, барайын, — деп келісіп, 4бұлармен бірге жолға шықты. Олар Иорданға жеткеннен кейін ағаш[†] шауып, құлата бастады. 5Ал біреуі ағаш шауып жатқан кезде балтасының басы ұшып барып, суға түсіп, батып кетті. Сонда анау:

— Қап, әттеген-ай, мырзеке! Ол біреудің уақытша сұрап алған балтасы еді! — деп айқайлады. 6Құдайдың адамы:

— Ол қай тұсқа түсті? — деп сұрады. Әлгі адам[†] сол жерді сілтеп көрсеткенде, Еліше бір таяқшаны кесіп алып, сол жерге лақтырып жіберді. Сонда балтаның басы су бетіне қалқып шыға келді. 7Еліше адамға: «Оны өзің ұстап ал!» — деді. Ол қолын созып, балтаның басын судан шығарып алды.


Арама әскерінің соқыр болып тұзаққа түсуі

8Арама[†] елінің патшасы Солтүстік Исраилге қарсы соғысып жатқан бір кезде, ол нөкерлерімен ақылдасып, ордасын тігетін жерді таңдап алды. 9Ал Құдайдың адамы Исраилдің патшасына: «Пәлен жерден өтпеңіз! Арамалықтар сол жерге қарай аттанып келе жатыр», — деген ескерту жіберді. 10Исраилдің патшасы ескертуге құлақ асып, жау келе жатыр деген жерлерді алдын ала сақтандырып отырды. Осылай Еліше пайғамбар патшаға бір емес, екі емес, әлденеше рет алдын ала хабар жіберіп, ескертіп отырды.

11Бұған Арама патшасы қатты қобалжып, өзінің нөкерлерін шақырып алды да, олардан:

— Айтыңдаршы: адамдарымыздың қайсысы Исраилдің патшасын жақтап оның жансызы болып жүр? — деп сұрады. 12Ал олардың бірі:

— Уа, патша ием[†], ешқайсымыз да солай істемейміз. Қайта, сіздің тіпті жататын бөлмеңізде айтқан сөздеріңізге дейін Исраилдің патшасына жеткізіп жүрген — Исраилдегі пайғамбар Еліше! — деп жауап берді. 13Патша бұған:

— Онда барып, оған іздеу салыңдар! Мен адамдарымды жіберіп, оны қолға түсіріп алайын! — деді. Сонда патшаға: «Еліше Дотанда екен!» — деп мәлімденді. 14Патша сол қалаға атты әскері, соғыс күймелері бар үлкен жасақ аттандырып, олар сол қалаға түнде келіп, қоршап алды.

15Таңертең Құдайдың адамының қызметшісі ерте тұрып, сыртқа шыққанда, атты әскері мен соғыс күймелері бар қалың қолдың қаланы айналдыра қоршап алғанын көрді. Қызметші:

— Ойбай, мырзам,[†] енді не істейміз? — деп налыды. 16Пайғамбар оған:

— Қорықпа, біздің жағымыздағылар оларға қарағанда әлдеқайда көп! — деп жауап берді. 17Содан соң ол: «Уа, Жаратқан Ие,[†] оның көзін аша гөр, көрсін!» — деп сиынды. Жаратқан Ие қызметшінің көзін ашқанда, ол қыраттың бойында Елішені айналдыра жиналып тұрған жалындаған отты аттар мен күймелерді[*] көрді.

18Арамалықтар Елішені ұстап алмақ болып, шабуылдай бергенде, ол сиынып: «Уа, Жаратқан Ие, мына адамдардың көздерін соқыр ете гөр!»[*] — деді. Сонда Жаратқан Ие оларды Елішенің өтінгеніндей көздерін көрмейтін соқыр етіп тастады.

19Еліше олардың алдынан шығып:

— Бұл жол да, қала да дұрыс емес. Менің соңымнан еріңдер, іздеп жүрген адамдарыңа алып барайын! — деді де, олардың барлығын Самария қаласына бастап алып барды.[*] 20Олар Самарияға кіргеннен кейін Еліше: «Уа, Жаратқан Ие, мына адамдар көре алсын, көздерін ашсаң екен!» — деп мінажат етті. Сонда Жаратқан Ие көздерін ашып, олар өздерінің Самарияда тұрғандарын білді.

21Исраил патшасы оларды көргенде, Елішеден:

— Мырзеке, оларды қырып тастайын ба? — деп сұрады. 22Еліше оған:

— Жоқ, оларға тимеңіз. Тіпті өзіңіз семсер-садағыңызбен қолға түсірген тұтқындарды да өлтірмес едіңіз ғой. Одан да алдарына тамақ қойыңыз, ішіп-жесін. Содан патшаларына кері қайтарыңыз![*] — деді. 23Сонда патша олар үшін бір үлкен қонақасы беріп, ішіп-жеп болғаннан кейін оларды өздерінің патшасына қайтарып жіберді. Сол кезден бастап арамалық жасақшылар топтары Солтүстік Исраилге шапқыншылық жасамайтын болды.


Бен-Хададтың Самарияны қоршауда ұстауы

24Алайда осыдан едәуір уақыт өткеннен кейін Арама патшасы Бен-Хадад өзінің бүкіл әскерін жинап, Самарияға аттанып, қаланы қоршап алды. 25Соның кесірінен қалада қатты ашаршылық басталды. Жаудың қоршауы ұзаққа созылғандықтан, есектің басы сексен мысқал күміске, ал бір уыс (отындық) кептер қиы бес мысқал күміске сатылатын болды.

26Бірде Исраил патшасы қала қамалының қабырғасымен кетіп бара жатқанда, бір әйел оған:

— Уа, патша ием, көмектесе көріңіз! — деп зарлап айқай салды. 27Патша оған:

— Жаратқан Иенің Өзі көмектеспесе, мен қайдан саған көмектесемін? Өз қырмандарым мен күбілерімде түк қалмады, — деп жауап қайтарып, 28— Жарайды, не айтайын деген едің, айта бер, — деп қосты. Әйел былай деді:

— Мына әйел маған: «Сенің балаңды бүгін жейік, менікін ертең жейміз» деп ұсынған еді. 29Осылайша менің баламды екеуіміз асып жедік. Келесі күні мен оған: «Енді сен балаңды бер, жейік!» десем, ол оны бір жерге тығып тастапты!

30Патша әйелдің осы сөздерін естігенде қатты налып, көйлегін айыра жыртты. Ол бұдан әрі қамал қабырғасымен кетіп бара жатқанда, халық оның көйлегінің ішінен жалаңаш тәнінде қылдан тоқылған азалы киім[*] киіп жүргенін көрді. 31Патша: «Шапат ұлы Елішенің басын бүгін шауып тастамасам, Құдай[†] мені жазалаған үстіне жазалай берсін!» — деп ант етті.

32Дәл осы кезде Еліше өз үйінде бірнеше қонақ ақсақалдармен бірге отырған еді. Патшаның жіберген адамы келмей тұрып-ақ, Еліше қасындағы ақсақалдарға: «Ана кісі өлтірушінің баласы менің басымды шауып тастасын деп адам жіберіп жатыр. Соны көріп отырсыңдар ма? Сол адам келгенде, оның алдынан есікті тас қылып жауып тастаңдар. Оның артында келе жатқан иесінің басқан қадамдарының дыбысы естіліп тұрған жоқ па?» — деді.

33Пайғамбар осыны айтып жатқан кезде-ақ, хабаршы да, патша да жетіп келіп, патша:

— Мына пәле Жаратқан Иеден келіп тұр.[*] Бұдан былай Оған не үшін үміт артуым қажет? — деп налыды.


#### 7

1Еліше бұған былай деп жауап берді:

— Жаратқан Иенің[†] сөзіне құлақ түріңдер! Жаратқан Ие мынаны айтады: Ертең осы уақытта қала қақпасының жанында бір қапшық таңдаулы бидай ұны да, екі қапшық арпа да бір-ақ мысқал[*] күміске сатылатын болады!

2Патша қолына сүйеніп жүретін жеке нөкері[*] Құдайдың адамына:

— Жаратқан Ие тіпті аспанның[†] қақпаларын айқара ашып тастаса да,[*] мұндай нәрсе қалай бола алады?! — деп сенімсіздік білдірді. Еліше оған:

— Сен мұны өз көзіңмен көретін боласың, әйтсе де жей алмайсың! — деп жауап берді.


Ізгі хабарды жұртқа жеткізу керек!

3Сол кезде қала қақпасының маңайында алапеспен ауырған төрт адам[†] отырған еді. Олардың біреуі қалғандарына былай деп ұсыныс жасады: «Біз осында несіне өлгенше отыра береміз? 4Қалаға кіреміз десек, онда ашаршылық, өліп қаламыз. Осы жерде қала берсек те, бәрібір өлеміз. Одан да арамалықтардың[†] әскер тұрағына қарай өтіп барайық. Олар бізді өлтірсе, еш айырмашылық жоқ, бәрібір өлер едік. Ал өлтірмесе, аман қалатын боламыз».

5Олар ымырт түсе орындарынан тұрып, арамалық жасақтың тұрағына бет алды. Тұрақтың шетіне келіп қараса, онда ешкім де жоқ екен! 6Себебі Жасаған Ие арамалық жасаққа атты әскері, соғыс күймелері бар, оларға шабуылдап аттанып, қарсы келе жатқан бір қалың қолдың қатты гүрілін естірткен болатын. Сонда арамалықтар сасқалақтап: «Ойбай, Исраил патшасы бізге қарсы хеттік патшалар мен Мысыр патшасының әскерлерін жалдап алған екен!» — деп өзара айқайласты. 7Содан олар дереу орындарынан тұрып, шатырларын, жылқылары мен есектерін, бүкіл тұрақтарын да тастай сала таң сәріде бас сауғалап қашып кетті.

8Енді алапес адамдар тұрақтың шетіне келіп, бір шатырға кіріп, ішіп-жеп тойынды, әрі ондағы алтын-күміс, бағалы киімдерді алып, бір жерге тығып қойды. Содан қайта келіп, басқа бір шатырға кіріп, сондағы бағалы заттарды да алып, жасырып тастады.


9Кейін олар өзара былай десті: «Біздің бұлай еткеніміз дұрыс емес. Бүгін қуанышты күн, ізгі хабар күні! Ал біз оны ешкімге айтпай жүрміз. Егер таңертеңге дейін күтіп, оны ешкімге жеткізбесек, онда жазаға ілігіп қалуымыз мүмкін. Одан да қазір барып, мұны патша сарайына айтып берейік!»

10Сондықтан олар қалаға барып, қақпа күзетушілерге дауыстап: «Біз арамалықтардың тұрағына барып келдік. Онда ешкім де жоқ, бос жатыр! Тек байлаулы күйі қалған аттар мен есектерді ғана көрдік, шатырлары да дәл сол күйінде қалыпты. Бірақ бірде-бір жанның даусы шыққан жоқ!», — деп мәлімдеді. 11Қақпа күзетшілері хабарды айқайлап естіртіп, ол патша сарайына да жетті.

12Содан патша түнде төсегінен тұрды. Бірақ ол жиналған нөкерлеріне тіл қатып:

— Арамалықтардың бізге не істегендерін сендерге түсіндіріп берейін: олар біздің ашығып жатқанымыз туралы біледі. Сол себепті олар тұрақтарынан шығып, далада тығылып тұр. Бізді қаладан сөзсіз шығады деп ойлайды. Сонда олар бізді тірідей қолға түсіріп, қалаға басып кіріп алады, — деген күдігін білдірді. 13Ал оның нөкерлерінің бірі:

— Уа, тақсыр, біраз адамдарымыз қалада қалған бес атты күймеге жегіп алсын. Аштықтан қайтыс болғандар сияқты, олар да және қалада әлі де тірі қалып отырған барлығымыз да бәрібір аштан өлеміз. Сондықтан не болғанын анықтап білу үшін оларды сол жаққа жібергеніміз жөн болар, — деп ұсынды.

14Содан олар екі күймеге аттарын жегіп, соларға барлаушыларды мінгізді. Патша оларды арамалықтардың әскеріне не болғанын біліп келуге жіберді. 15Барлаушылар арамалықтардың артынан Иордан өзеніне дейін барып, жол бойында олардың асыға қашып кетіп бара жатқанда тастап кеткен киімдері мен жабдықтарын көрді. Барлаушылар патшаға қайта оралып, көргендерін айтып берді. 16Содан халық қаладан шығып, арамалықтардың тұрағында қалған нәрселердің барлығын олжалап алды. Сонда Жаратқан Иенің айтқан сөзіне сәйкес, бір қапшық таңдаулы бидай ұны да, екі қапшық арпа да бір мысқал күміске сатылатын болды.[*]

17Патша әлгі жеке нөкерін[*] қақпа күзетін басқаруға тағайындаған болатын. Нөкер қақпадан өтіп бара жатқан қалың халықтың табанының астында қалып, тапталып өлді. Осылайша Құдайдың адамының патша оған келген кезде айтқаны іске асты. 18Себебі Құдайдың пайғамбары[†] патшаға: «Ертең осы уақытта қала қақпасының жанында екі қап арпа да, бір қап таңдаулы бидай ұны да бір-ақ мысқал күміске сатылатын болады» дегенде, 19патшаның сол нөкері пайғамбарға: «Жаратқан Ие тіпті аспан қақпаларын айқара ашып тастаса да, мұндай нәрсе қалай бола алады?!» деген болатын. Сонда пайғамбар бұл нөкерге: «Сен мұны өз көзіңмен көретін боласың, әйтсе де жей алмайсың!» деген еді. 20Сол сөз дәл орындалды. Нөкер қалың халықтың табанының астында қалып, тапталып өлді.

#### 8


Шунемдік әйелдің мұралық жерінің қайтарылуы

1Еліше бұдан ертерек баласын өлімнен қайта тірілткен әйелге былай деп кеңес берген болатын: «Жаратқан Ие[†] елге жеті жылға созылатын ашаршылық[*] жіберетін болып шешті. Отбасыңызбен көшіп бара алатын жағыңызға көшіп барып, сонда уақытша тұрып келіңіздер».

2Сонымен әйел Құдайдың адамының кеңесі бойынша отбасымен бірге філістірлердің еліне көшіп барып, сонда жеті жыл тұрды. 3Жеті жылдан кейін әйел еліне қайта оралып, үйі мен егістік жерінің өзіне қайтарылуын сұрап патшаға жүгінді. 4Дәл сол кезде Құдайдың пайғамбарының[†] қызметшісі Гехәзимен сөйлесіп отырған патша одан: «Маған Елішенің істеген ұлы істері туралы айтып берші», — деп сұрады. 5Гехәзи Елішенің өліп қалған баланы тірілткені туралы айтып отырған кезде, сол ұлдың шешесі үйі мен жері туралы патшаға өтінішпен келе қалды. Сонда Гехәзи: «Уа, патша ием[†], мен сізге жаңа ғана айтқан әйел, міне, осы! Ал мынау — Еліше қайта тірілткен оның ұлы!» деді. 6Патша әйелдің өзінен сұрағанда, ол бәрін де айтып берді. Сонда патша арнайы бір уәзірін әйелдің мәселесін шешуге тағайындап, оған: «Мына әйелге меншігінде болғанының барлығын да, оның басқа елге кеткен кезінен күні бүгінге дейін жерінен түскен өнімдерінің бәрімен қоса қайтарып алып бер!» — деп тапсырды.


Арама патшасы Бен-Хададтың жазалануы

7Бірде Еліше Дамаск қаласына барды. Сол кезде Арама[†] елінің патшасы Бен-Хадад[*] ауырып жатқан болатын. Еліше туралы патшаға: «Құдайдың адамы осында», — деп баяндалғанда, 8патша нөкерлерінің бірі — Хазаилге[*] былай деп тапсырды. «Сыйлық алып, Құдайдың адамына барып кел! Ол Жаратқан Иеден: «Осы аурудан жазылар ма екенмін?» деп сұрай көрсін».

9Хазаил Дамаскінің ең жақсы заттарынан қырық түйеге сыйлық артып алып, жолға шықты. Елішенің үйіне кіріп, оның алдында тұрып:

— Сіздің құлыңыз — Арама патшасы Бен-Хадад мені сізден: «Осы аурудан жазылар ма екенмін?» деп сұрауға жіберді, — деді. 10Еліше:

— Оған қайтып барып: «Сіз сөзсіз сауығып кетесіз» де. Ал Жаратқан Ие[*] маған оның іс жүзінде өлетінін ашық көрсетті, — деп жауап берді. 11Еліше Хазаилға қадала қарап қалғаны сонша, ол өзін қатты ыңғайсыз сезінді. Бұдан кейін Құдайдың пайғамбары жылай бастады. 12Хазаил:

— Мырзам,[†] неге жылайсыз? — деп сұрады. Еліше:

— Өйткені мен сенің Исраил халқына қандай зұлымдықтар жасайтыныңды біліп отырмын. Сен Исраилдің бекіністі қалаларын өртеп, оның жас жігіттерін семсердің жүзімен қырасың, емшектегі сәбилерін жерге лақтырып өлтіресің, жүкті әйелдерінің іштерін жарасың! — деп жауап берді. 13Хазаил:

— Осындай ғаламат істі мендей ит іспетті пақырыңыз[*] қалайша істей алар екен? — дегенде, Еліше:

— Жаратқан Ие маған сенің Арама патшасы болатыныңды көрсетті, — деді.

14Хазаил Елішенің қасынан кетіп, патшасына қайта оралды. Бен-Хадад:

— Еліше саған не деді? — деп сұрағанда, Хазаил:

— Ол сізді сөзсіз сауығып кетесіз деді, — деп жауап берді. 15Алайда келесі күні Хазаил бір көрпені суға малып, сонымен патшаның бетін жауып, тұншықтырып өлтірді. Содан кейін Хазаил оның орнына өзі патша болып алды.


Яһуда елінің патшасы Жорам

16Солтүстік Исраилге Ахаб ұлы Жорам патшалық құрған бесінші жылы Яһуданың бұрынғы патшасы Жосапаттың[*] ұлы Жорам Яһуда елінің патшасы болды.[*] 17Сол кезде Жорамның жасы отыз екіде еді. Ол Иерусалимде сегіз жыл билік жүргізді. 18Ахабтың әулеті сияқты, Яһуда патшасы Жорам да Солтүстік Исраилдің патшаларының теріс жолымен жүрді, себебі оның әйелі[*] Ахабтың қызы болатын. Содан Жорам Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. 19Сонда да Жаратқан Ие Өзінің адал қызметшісі Дәуітке[*] бола Яһуда елін жоюды қаламады. Ол Дәуітке және оның келешек ұрпақтарына ұдайы (патшалық құрып) шам-шырақ іспетті нұр шашуға мүмкіндік беру жайлы уәде еткен болатын.[*]

20Жорамның заманында Едом халқы Яһуда патшалығының үстемдігіне[*] қарсы бас көтеріп, өздеріне патша тағайындап алды. 21Сонда Жорам өзінің барлық соғыс күймелерімен шекарадан өтіп, Сайырға[*] қарсы аттанды. Бірақ едомдықтар оның өзін және соғыс күймелерінің айдаушыларын қоршап алды. Жорам түнде тұрып, олардың қоршауын бұзып шыға алды. Алайда жасақшылары үйлеріне қашып кетті. 22Содан бері Едом халқы осы күнге дейін[*] Яһуданың үстемдігіне қарсы бас көтеріп келеді. Сол кезде (філістір елінің шекарасындағы) Либна қаласы да Яһуданың патшасына қарсы шықты.

23Жорамның қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 24Жорам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде,[*] мәйіті олардың жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Охозиях орнын басып патша болды.


Яһуда елінің патшасы Охозиях

25Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб ұлы Жорамның патшалық құрған он екінші жылы Яһуда елінің патшасы Жорамның ұлы Охозиях патшалық құра бастады. 26Сол кезде Охозияхтың жасы жиырма екіде еді. Ол Иерусалимде бір жыл билік жүргізді. Оның шешесі Солтүстік Исраилдің бұрынғы патшасы Омридың[*] немере қызы Аталия[*] еді. 27Охозиях Ахабтың әулетінің азғын жолымен жүріп, Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. Себебі оның нағашылары сол әулеттен болып (оны теріс жолға тайдырды).

28Охозиях Ахаб ұлы Жорамға еріп Арама патшасы Хазаилмен соғысуға Ғилақадтағы Рамотқа аттанды. Арамалықтар шайқаста Жорамды жарақаттады. 29Жорам жарақаттарынан емделіп жазылу үшін Ізрел қаласына қайта оралды. Сондықтан Яһуда патшасы Охозиях Жорамның халін сұрап қайтпаққа Ізрелге ылдилап барды.

#### 9


Ехудің Солтүстік Исраилдің патшасы болуға тағайындалуы

1Еліше пайғамбарлар[†] шәкірттерінің біреуін шақырып алып, оған былай деп тапсырды: «Жолға дайындалып, қолыңа бір құты май ал да, Ғилақадтағы Рамот қаласына бар. 2Сол жерде Німшидің немересі, Жосапаттың ұлы Ехуді тауып ал. Оны оңаша бір ішкі бөлмеге алып барып, 3құтыдағы майды басына құйып, оған былай де: «Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Мен сені Исраилдің үстінен патша етіп тағайындадым!» Бұдан кейін есікті ашып, еш кідірмей сол жерден жүгіріп кетіп қал!»

4Осылайша пайғамбардың жас қызметшісі Ғилақадтағы Рамотқа барды. 5Ол сонда жеткенде, әскердің бір жерде жиналып отырған қолбасшыларын көрді. Оларға жақындап барып:

— Уа, қолбасшы, сізге айтар бір сөзім бар еді, — деді. Ехудің өзі одан:

— Қайсымызға? — деп нақтылады. Пайғамбардың шәкірті:

— Сізге, қолбасшы! — деді.

6Ол тұрып, екеуі үйге кірген соң пайғамбардың шәкірті қолындағы құтының майын Ехудің басына құйып тұрып былай деді:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен сені май жағу рәсімінен[†] өткізіп өз халқым Исраилдің үстінен патша етіп тағайындадым! 7Сен енді қожайының Ахабтың әулетін жоюға тиіссің. Сол арқылы Мен оларды Езабелдің Маған қызмет еткен пайғамбарлардың және барлық басқа қызметшілерімнің қандарын төккені үшін жазалаймын. 8Осылай Ахабтың бүкіл әулеті құриды, Мен Исраилдегі Ахабтан тараған азат болсын, құл болсын, әрбір еркек кіндіктінің көзін құртамын. 9Сөйтіп Мен Ахабтың әулетін Набат ұлы Еробоғамның әрі Ахиях ұлы Бағасаның әулеттері сияқты етіп, олардан ешқандай із қалдырмаймын. 10Иттер Езабелдің мәйітін Ізрелдің жерінде жалмап жеп қоятын болады. Осылай оның мәйіті қабірге қойылмайды!

Елішенің жіберген адамы мұны айтып болған соң есікті ашып, сол жерден жүгіріп кетіп қалды.

11Еху өзге басшыларға қайтып келгенде, біреуі:

— Қалай, тыныштық па? Ана есуас жігіт саған неге келіпті? — деп сұрады. Ол:

— Оның қандай адам[†] екенін, сөздерінің сиқын өздерің де білесіңдер ғой! — деді. 12Бірақ олар:

— Жоқ, мұның өтірік! Болған істі бүкпей айтсаңшы! — деп қоймады. Содан Еху оларға:

— Ол маған былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен сені май жағу рәсімінен өткізіп Исраилдің үстінен патша етіп тағайындадым».

13Сонда олардың бәрі дереу шапандарын шешіп алып, оның алдындағы баспалдақтарға жайды да, керней тартқызып: «Еху патша жасасын!» — деп жар салды.


Ахаб ұлы Жорамның өлімі

14Енді Німшидің немересі, Жосапаттың ұлы Еху Жорам патшаға қарсы астыртын сөз байласты. Жорам бүкіл Солтүстік Исраилдің әскерімен Ғилақадтағы Рамот қаласын Арама[†] патшасы Хазаилден қорғап жатқан болатын. 15Бірақ шайқаста арамалықтар Жорамды жарақаттап, ол жарасынан емделіп айығуға Ізрел қаласына қайта оралған еді. Еху басқа қолбасшыларға: «Егер менімен шынында ниеттес болсаңдар, ешкімнің осы жерден сытылып шығып, Ізрелге хабар жеткізуіне жол бермеңдер!» — деген нұсқау берді. 16Содан Еху күймесіне мініп, Жорам тынығып жатқан Ізрел қаласына барды. Яһуда патшасы Охозиях Жорамның көңілін сұрап сонда келіп жатқан болатын.[*]

17Еху жасақшыларымен Ізрелге жақындап қалғанда, қала мұнарасындағы бақылаушы оларды байқап: «Бір топ жасақшыны көріп тұрмын», — деп хабарлады. Жорам былай деп бұйырды: «Олардың алдынан бір салт аттыны жібер! Ол аманшылық па деп сұрап келсін!» 18Салт атты Ехудің алдынан шығып:

— Патша: «Аманшылық па?» деп сұрап жатыр, — дегенде, Еху оған:

— Аманшылық па, жоқ па, ол туралы неден қам жейсің? Одан да менің соңымнан ер! — деп әмір етті.

Сонда бақылаушы: «Хабаршы оларға жетті, бірақ қайтпады!» — деп мәлімдеді.

19Жорам екінші бір хабаршыны жіберді, ол да Еху бастаған топқа келіп:

— Патша «Аманшылық па?» деп сұрап жатыр, — дегенде, Еху оған:

— Аманшылық па, жоқ па, ол туралы неден қам жейсің? Одан да менің соңымнан ер! — деп әмір етті. 20Енді бақылаушы:

— Хабаршы оларға жетті, бірақ қайтпады! Алдыңғы күйменің жүрісі Німшидің немересі Ехудің күйме жүргізуіндей екен. Ол жынды сияқты зулатып айдайды, — деп мәлімдеді. 21Сонда Жорам:

— Күймемді дайындаңдар! — деп бұйырды. Қызметшілері оның күймесін дайындап болған соң, Солтүстік Исраил патшасы Жорам мен Яһуда патшасы Охозиях әрқайсысы өз күймесіне мініп, Ехудің алдынан шығып, онымен ізрелдік Набутайдың мұралық жер үлесінің[†][*] маңында ұшырасты. 22Жорам Ехуді көргенде, одан:

— Аманшылық па, Еху? — деп сұрады. Сонда Еху:

— Қандай аманшылық болсын?! Өз шешең Езабел әлі де (Жаратқан Иеге) опасыздық жасап жалған тәңірлерге табынып, сиқырлықпен молынан айналысуда емес пе?! — деп жауап қайтарды.

23Осыны ести салысымен, Жорам кері бұрылып, Охозияхқа: «Охозиях, бұл — сатқындық!» — деп айқайлап, қаша жөнелді.

24Ал Еху садағын бар күшімен тартып, Жорамның екі жауырынының арасын көздеп, атып жіберді. Жебе ұшып барып, оның жүрегіне дәл тиді де, Жорам күймесінің ішіне құлай кетті. 25Сонда Еху өзінің жеке қызметшісі Бидықарға былай деп әмір етті: «Жорамды көтеріп алып, ізрелдік Набутайдың мұралық жер үлесіне лақтырып кет! Есіңде ме, екеуіміз бірде оның әкесі Ахабқа ілесіп күйме ішінде келе жатқан едік. Сонда Жаратқан Ие (өзінің пайғамбары арқылы) Ахабқа мынадай хабарын жеткізді: 26Жаратқан Ие мынаны айтады: Набутай мен оның ұлдарының кеше төгілген қандары Менің назарымнан тыс қалған жоқ! Сол ісіңнің есесін саған дәл осы мұралық жер үлесінде қайтаратын боламын![*] Сондықтан Жаратқан Иенің сөзіне сай Жорамның өлігін алып, осы мұралық жер үлесіне лақтырып кет!»


Ахабтың күйеу баласы Охозияхтың өлімі

27Яһуда патшасы Охозиях осыны көргенде, күймесін бұрып, бақ ішіндегі сарайға[*] апаратын жолға түсіп, қаша жөнелді. Еху оның соңынан қуып: «Оны да өлтіріңдер!» — деп айқай салды. Мергендер Ибеламның маңындағы Ғұрға көтерілетін жол бойында Охозияхты күймесінде отырған жерінде садақпен атып ауыр жарақаттады. Ол Мегидо қаласына қашып барып, сол жерде қайтыс болды. 28Охозияхтың нөкерлері оның мәйітін күймемен Иерусалимге алып барып, сол жерде ата-бабаларының жанына Дәуіттің шаһарындағы қабіріне қойды. 29Охозиях Ахаб ұлы Жорамның патшалық құрған он бірінші жылы Яһуданың патшасы болып тағайындалған еді.[*]


Ахабтың жесірі Езабелдің өлімі

30Бұдан кейін Еху Ізрел қаласына барды. Езабел бұл туралы естіп, көздерін бояп, шашын сәндеп түйіп алып, терезеден сыртқа қарады. 31Еху қақпадан кіргенде, Езабел оған дауыстап: «Ниетің бейбіт пе? Әй, Зімри[*] іспетті өз қожайынын өлтіруші!» — деді.

32Еху терезеге қарай жоғары қарап айқайлап: «Менің жағымда кім бар? Қайсыларың? — дегенде, терезеден екі-үш сарай қызметкері көрінді. 33Еху оларға: — Ана әйелді төменге лақтырыңдар!» — деп әмір етті. Олар Езабелді терезеден жерге лақтырып жіберді. Сонда оның қаны қабырға мен аттарға шашырап, сол аттар оның денесін таптап тастады.

34Бұдан кейін Еху сарайға кіріп, ішіп-жеді. Содан жасақшыларына: «Енді ана қарғыс атқан әйелдің мәйітін алып, қабірге қойыңдар! Ол патшаның қызы ғой!» — деп тапсырды. 35Жасақшылар мәйітті қабірге қою үшін барды. Ал олардың бар тапқандары тек оның бас сүйегі әрі аяқ-қолдарының бастары ғана болды. 36Олар қайтып келіп, Ехуге жағдайды мәлімдегенде ол былай деді: «Осылай Жаратқан Иенің Өзінің қызметшісі тішбелік Ілияс арқылы айтқан мына сөзі орындалды: Ізрелдің маңында иттер Езабелдің тәнін жалмайды![*] 37Иә, Езабелдің мәйіті Ізрелдің жерінде даладағы қи сияқты шашылып қалады. Осылайша ешкім де: «Мынау — Езабел» деп айта алмайтын болады!»

#### 10


Опасыз Ахабтан қалған әулеттің жойылуы

1Самария қаласында Ахабтан тараған тағы жетпіс ұрпағы тұрып жатты. Сол себепті Еху хат жазып, оны Самарияға, Ізрел қаласының басшылары мен беделді ақсақалдарына және Ахабтың ұрпақтарының қамқоршыларына жіберді. Хаттың мазмұны мынау болды: 2«Сіздерде патшаның ұлдары, соғыс күймелері, аттар, бекітілген қала, қару-жарақ бар. Ендеше осы хат сіздерге жете салысымен 3патшаның ұлдарының ішіндегі ең жақсы да, лайықты дегенін таңдап алып, оны әкесінің тағына отырғызып, патша етіп тағайындаңыздар! Содан кейін патшаларыңыздың әулетін қорғап шайқасыңыздар!»

4Бірақ сол адамдар қатты үрейленіп: «Ехуге екі бірдей патша төтеп бере алмағанда, бізде оған төтеп беретін қандай қауқар бар?» — десті. 5Сол себепті патша сарайының басқарушысы, қаланың әкімі, беделді ақсақалдар және қала басшылары барлығы бірге Ехуге: «Біз сіздің құлдарыңызбыз, бізге не бұйырсаңыз, соны орындаймыз. Ешкімді патша етіп қоймаймыз. Нені дұрыс деп тапқаныңызды істей беріңіз!» деген хат жіберді.

6Еху оларға екінші хатын жазып, онда былай деді: «Егер сендер маған бағынатын болсаңдар, онда ертең осы уақытта маған Ізрелге Ахабтың ұлдарының бастарын алып келіңдер!»

Ал Ахабтың ұлдары, барлығы жетпіс адам[†], сол қаланың беделді адамдарының жанында әрі солардың қамқорлығында болатын. 7Хат оларға жеткенде, қаланың басшылары Ахабтың жетпіс ұлының бәрін де өлтіріп, бастарын себеттерге салып, Ізрелдегі Ехуге жіберді. 8Хабаршы келіп, Ехуге: «Патшаның ұрпақтарының бастарын алып келген адамдар жетті!» — дегенде, ол: «Қақпаның алдында оларды екі төбешік қылып үйіп, таң атқанша қалдыра тұрыңдар!» — деп бұйырды.

9Келесі күні таңертең Еху халықтың алдына шығып, былай деді:

— Бұрынғы патшаға қарсы қастандық ұйымдастырып, оны өлтірген менмін. Сендердің жазықтарың жоқ. Бірақ мыналардың барлығын өлтірген кім болды екен? 10Сондықтан Жаратқан Иенің[†] Ахабтың әулеті туралы алдын ала айтқан сөздерінің ешқайсысының орындалмай қалмайтынын біліп қойыңдар! Себебі Жаратқан Ие Өзінің қызметшісі Ілияс арқылы айтқандарын[*] қазір жүзеге асырып отыр!

11Мұнан кейін Еху Ахабтың әулетіне жататын Ізрелдегі барлық адамдарды өлтірді. Солармен бірге Еху Ахабтың күллі нөкерлерін, дос-жарандары мен діни қызметкерлерін[†] де өлімге бұйырды. Осылай Ахабпен байланысы болған бірде-бір тірі жан қалмады.

12Содан соң Еху Ізрелден Самария қаласына аттанды. Жолшыбай кетіп бара жатып, ол «Шопандар қосы»[*] атты жерге жетіп, сонда аялдады. 13Сол жерде Еху Яһуда елінің патшасы Охозияхтың біраз туыстарын кездестірді. Олардан:

— Сіздер кімсіздер? — деп сұрағанда, олар:

— Біз Охозияхтың туыстарымыз. (Ахаб) патша мен (Езабел) патшайымның әулетінің[*] хал-жағдайын біліп қайтуға бара жатырмыз! — деді. 14Сонда Еху өзінің жасақшыларына:

— Мыналарды тірідей ұстап алыңдар! — деп әмір етті. Жасақшылар оларды ұстап алды да, қырық екі адамның барлығын бірде-біреуін тірі қалдырмай сол «Шопандар қосындағы» құдықтың маңында өлтіріп тастады.


Ахабтың қалған жақындарының өлімі

15Еху сол жерден сапарын әрі жалғастырып бара жатқанда, алдынан (діни қызметкер) Рехап ұлы Жонадаб[*] шықты. Еху онымен амандасып, оған:

— Мен сіздің мақсатыңызды шын жүректен қолдаймын. Сіз де мені шын жүректен қолдайсыз ба? — деген сұрақ қойды. Жонадаб оған:

— Иә, қолдаймын, — деп жауап бергенде, Еху:

— Шынымен солай болса, онда маған қолыңызды беріңіз! — деді. Жонадаб оған қолын ұсынғанда, Еху оны өзінің күймесіне мінгізіп алды да, 16Жонадабқа былай деді:

— Менімен бірге жүріп, Жаратқан Иеге қандай ынтамен қызмет етіп жүргеніме[*] көзіңізді жеткізіңіз! — Содан екеуі Ехудің күймесінде бірге кетті.

17Еху Самарияға жеткенде, (сол қалада тұратын, Жаратқан Иеге опасыздық жасап күнәға батқан) Ахабқа[*] қандай да бір байланысы барлардың бәрін жаппай қырып-жойды. Осылайша Жаратқан Иенің Ілияс пайғамбар[†] арқылы айтқан сөзі жүзеге асты.[*]


Жалған тәңір Бағалға табынушылардың өлтірілуі

18Бұл кезде Еху қаладағы халықтың барлығын жинап алып, оларға тіл қатып былай деді: «Ахаб Бағалға азғантай ғана құлшылық еткен болатын, ал мен, Еху, Бағалға одан көп құлшылық ететін боламын! 19Енді сол үшін Бағалдың барлық пайғамбарларын, оған табынушылардың бәрін және Бағалдың бүкіл діни қызметкерлерін қасыма шақырып алып келіңдер! Ешкім де келмей қалмасын! Мен Бағалға бағыштап көптеп құрбандықтар ұсынбақпын. Кімде-кім келмей қалса, сол өлімге кесілетін болады!» — Бірақ Еху мұны Бағалға табынушылардың барлығын құрту үшін қулықпен істеп отырған еді.

20Содан Еху: «Бағалға бағышталған салтанатты жиналысты белгілеңдер!»[†] — деп бұйырды. Осылай жиналыс жарияланды. 21Еху бүкіл Исраил бойынша жаршыларын жіберіп, Бағалға құлшылық етушілердің барлығы бас қосып, келмей қалған ешкім де болмады. Олардың бәрі Бағалдың ғибадатханасына[†] жиналып, оны лық толтырды. 22Содан соң Еху киім қоймасының басқарушысына: «Бағалдың діни қызметкерлері үшін арнайы шапандарын алып кел!» — деп тапсырды. Басқарушы шапандарды қоймадан шығарып, үлестіріп бергеннен кейін, 23Еху Рехап ұлы Жонадабпен бірге Бағалдың ғибадатханасына кіріп, онда табынуға келгендерге: «Қазір араларыңда Жаратқан Иеге қызмет ететін ешкім жоқ па екен, соны тексеріп қарап шығыңдар! Бұл жерде тек Бағалға құлшылық етушілер ғана болсын!» — деп бұйырды.

24Содан соң олар құрбандық шалып, түгелдей өртелетін құрбандықтар ұсынуға ғибадатханаға кірді. Еху ғимараттың айналасында өзінің сексен адамын қойып, оларға былай деп қатаң ескертіп қойған болатын: «Мен сендердің қолдарыңа тапсырған осы адамдардың бірде-біреуі қашып кететін болса, сол үшін өз жандарыңнан айырыласыңдар: жанға жан болады!»

25Түгелдей өртелетін құрбандық ұсынуды бітіре салысымен, Еху сақшыларға және өзінің жасақшыларына: «Енді ішке кіріп, ондағылардың барлығын өлтіріңдер! Бірде-біреуінің қашып кетуіне жол бермеңдер!» — деп бұйырды. Сонда олар жиналғандарды семсермен өлтіріп, өлі денелерін сыртқа лақтырды. Бұдан кейін жалған тәңір Бағалдың ғибадатханасының ішкі бөлмесіне кіріп, 26Бағалға бағышталған бағананы сыртқа алып шығып, өртеп жіберді. 27Содан олар Бағалдың тас бағанасын сындырып, оған бағышталған бүкіл ғибадатхананы қиратып тастады. Оның орнын әжетханаға айналдырып, ол күні бүгінге дейін солай қолданылып келеді.

28Осылайша Еху Исраилден Бағалға табынушылықты түп-тамырымен жойды. 29Әйтсе де Еху Набат ұлы Еробоғамның Исраил халқын азғырған күнәларынан[*] бас тартпай, Бетел мен Данда орнатылған алтын жас бұқа мүсіндеріне табына берді.

30Ал Жаратқан Ие Ехуге: «Ахабтың әулетіне Менің саған тапсырғандарымның барлығын істеп жақсы еттің. Сол үшін өзіңнен кейінгі төрт ұрпағың (Солтүстік) Исраилде патшалық құратын болады!» — деп уәде берді. 31Бірақ Еху Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің Таурат заңының[†] жолымен жүруге шын жүректен ұмтылған жоқ. Қайта, ол Еробоғамның Исраил халқын азғырған күнәларынан бас тартпады.


Солтүстік Исраил патшасы Ехудің өлімі

32Сол кездерден бастап Жаратқан Ие Солтүстік Исраилдің жер көлемін қысқарта бастады. (Арамалық)[†] Хазаил патша Солтүстік Исраилге оның бүкіл елі бойынша соққы беріп жүрді. 33Осылай Хазаил Иордан өзенінің шығысындағы Ғад, Рубен, Манаса руларының барлық жерлерін: оңтүстіктегі Арнон өзенінің бойындағы Арогер қаласынан бергі жерді әрі Ғилақад пен Башан аймақтарын түгелімен тартып алды. 34Ал Ехудің қалған барлық іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

35Еху көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Самариядағы қабірге қойылды. Оның ұлы Жоғахаз орнын басып патша болды. 36Еху Самарияда Солтүстік Исраилге жиырма сегіз жыл бойы патшалық құрған еді.

#### 11


Яһуданың билеушісі Аталияның Дәуіттің әулетін құртуға ұмтылуы

1Шешесі Аталия[*] өз ұлы Охозияхтың өлгені[*] туралы білген соң, Яһуда елінің патша тұқымына жататын барлық басқаларын да өлтіруге әрекеттенді. 2Алайда Ехосабет[*] Охозияхтың кенже ұлы Жоғасты өлімге бұйырылған патшазадалардың арасынан ұрлап алып кетті, әрі бөбекті оның бағушы әйелімен бірге бір ұйықтайтын бөлмеге жасырып қойды. Ехосабет Жорам патшаның қызы, Охозияхтың туған әпкесі болатын. Осылай Ехосабет немере інісі Жоғасты Аталиядан сақтап, өлімнен аман алып қалды. 3Аталия Яһуда еліне билік жүргізген алты жыл бойы патшазада Жоғас Ехосабеттің қасында Жаратқан Иенің[†] ғибадатханасында[†][*] жасырынып қала берді.


Бала Жоғастың патша болуға тағайындалуы

4Ал жетінші жылы діни қызметкер[†] Еходай патшаның қарилық ұландары[*] мен сақшылардың жүзбасыларын Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне шақырып алды. Еходай сол жерде олармен келісім[†] жасап, оларға Жаратқан Иеге адал болуға ант бергізді. Содан оларға патшаның ұлын көрсетіп, 5мынадай нұсқау берді: «Енді мынаны істеулерің қажет: Діни демалыс күні қызметке келетін сендердің үштен бірің патша сарайын күзетіңдер! 6Келесі үштен бірің Сур қақпасында күзетте тұрыңдар! Ал соңғы үштен бірің қақпаның маңында басқа сақшылардың артында тұратын болсын! Осылай барлық үш тобың да сарайды қырағы бақылайсыңдар! 7Ал сол күні кезекті қызметтен қайтатын екі топ, сендердің барлығың Жаратқан Иенің киелі үйін патша үшін күзететін болыңдар! 8Сендер қаруларыңды қолдарыңа ұстап алып, патшаны айналдыра қоршап тұрыңдар! Кімде-кім сендердің қатарларыңа жақындап келсе, соның көзін құртыңдар! Патша қайда бармасын, сендер де оның жанында болып бірге барыңдар!»

9Жүзбасылар діни қызметкер Еходайдың нұсқауларын түгелдей орындады. Олар діни демалыс күні қол астындағы адамдарының барлығын: қызметтерін сол күні бастайтындарын да, аяқтайтындарын да Еходайға ертіп алып келді. 10Еходай жүзбасыларға ежелде Дәуіт патшанікі болған, содан бері Жаратқан Иенің ғибадатханасында сақталып келе жатқан сүңгілер мен қалқандарды үлестіріп берді. 11Қолдарына қаруларын ұстаған ұландар патшаны айналдыра қоршап алып, киелі үйдің оң жағынан сол жағына және құрбандық үстеліне[†] дейін шеп құрып тұрды.

12Содан соң Еходай патшазада Жоғасты сыртқа алып шығып, басына тәж[†] кигізіп, қолына Келісімнің айғағын ұстатты.[*] Діни қызметкерлер Жоғасқа май жағу рәсімін[†] орындап, оны патша етіп жариялады. Барлығы қолдарын шапалақтап, «Патша жасасын!» — деп ұрандап айқай салды.


Аталияның өлімі әрі Бағалдың ғибадатханасының қиратылуы

13Ұландар мен халықтың ұрандаған айқайын Аталия да естіді. Содан ол мән-жайды білу үшін халық жиналып тұрған Жаратқан Иенің ғибадатханасына қарай жөнелді. 14Қараса, жас патшаның дәстүрге сай киелі үйдің кіреберісіндегі бағананың жанында тұрғанын көрді.[*] Оның қасында басшылар мен кернейшілер тұр екен. Бүкіл елден жиналған халық шаттана айқайлап, керней тартып жатты. Аталия қатты ашуланып, көйлегінің өңірін айыра жыртып: «Қастандық, қастандық!» — деп айқайлап жіберді.

15Діни қызметкер Еходай сақшылардың жүзбасыларына: «Оны сақшылар қатарларының арасымен алып шығыңдар! Егер әлдебіреу оған еретін болса, соның көзін құртыңдар! — деп бұйырды. Сондай-ақ: — Оны Жаратқан Иенің киелі үйінде өлтірмеңдер!» — деп те қосты. 16Сақшылар Аталияны ұстап алып, патша сарайының ауласына аттар кіретін қақпаға әкетіп, сол жерде көзін құртты.

17Діни қызметкер Еходай патшаға әрі халыққа Жаратқан Иемен «Біз Жаратқан Иенің халқы боламыз» деген Келісім[*] жасатты. Сонымен қатар ол патша мен халықтың арасында да өзара келісім[*] жасатты. 18Содан елдің бүкіл халқы Бағал атты жалған тәңірге арналған ғибадатханаға барып, оны қиратты. Олар ондағы құрбандық үстелдері мен тәңір мүсіндерін талқандап, сол құрбандық үстелдерінің алдында Бағалдың абызы[*] Маттанның көзін құртты.


Яһуда елінің патшасы Жоғас

Содан кейін діни қызметкер Еходай Жаратқан Иенің киелі үйіне бақылау орнатты. 19Ол өзімен бірге жүзбасыларын, қарилық ұландарын,[*] сақшыларды және бүкіл елдің халқын ілестіріп, патшаны Жаратқан Иенің киелі үйінен алып шығып, барлығы Сақшылар қақпасынан өтіп, патша сарайына кірді. Сол жерде Жоғас патша тағына отырды. 20Елдің күллі халқы бұған шат-шадыман болып қуанды. Аталия сарайдың маңында семсермен өлтірілгеннен кейін қала сабасына түсіп тыншыды.

21Жоғас патша болған кезде жасы жетіде еді.


#### 12

1(Солтүстік Исраилге) Еху патшалық құрған жетінші жылы Жоғас Яһуда елінің патшасы болды. Ол Иерусалимде қырық жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні бер-шебалық Сибия еді. 2Діни қызметкер[†] Еходай оған тәлім беріп жүрген уақыттың барлығында Жоғас Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. 3Тек биіктеу жерлердегі табыну орындары алынып тасталмады. Халық сол жерлерде құрбандық шалып, өртеп, хош иісті заттарды түтетіп ұсынуларын жалғастыра берді.


Киелі үйді жөндеп қалпына келтіру

4Бірде Жоғас діни қызметкерлерге былай деп тапсырды: «Адамдар Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне сый-тарту ретінде алып келген барлық күмісті жинаңдар! Ол санақта берілетін жан басы салығы[*] әрі жеке адамдардың уәде еткен не ерікті түрде берген сый-тартулары бола алады. 5Әрбір діни қызметкер адамдардың өзіне алып келген күмісін қабылдасын; соны ғибадатхананың[†] жөнделуге қажетті жерлерін нығайтып қалпына келтіруге жұмсаңдар!»

6Алайда Жоғас патшаның билік құрған жиырма үшінші жылы діни қызметкерлер ғибадатхананың қабырғаларының жарылған жерлерін әлі де жөндемеген болатын. 7Содан Жоғас патша діни қызметкер Еходайды және басқа да діни қызметкерлерді шақырып алып: «Ғибадатхананы неге жөндемей жатырсыңдар? Бұдан былай сый-тартуға әкелінген күмісті өз қажеттерің үшін еш алушы болмаңдар! Енді оларды киелі үйді қалпына келтіру үшін қолдануға беріңдер!» — деп бұйырды. 8Сонда діни қызметкерлер халықтан енді қайтып күміс алмауды әрі ғибадатхананы өздері жөндемеуді ұйғарды.

9Діни қызметкер Еходай бір жәшікті алып, оның үстіңгі жағында тесік жасап, жәшікті Жаратқан Иенің киелі үйіндегі құрбандық үстелінің[†] қасына, ғибадатханаға кіреберістің оң жағына қойды. Кіреберісті күзететін діни қызметкерлер Жаратқан Иенің киелі үйіне әкелінген барлық күмісті сол жәшікке салатын болды. 10Жәшікте көп күміс жиналып қалған әр кез сайын патшаның хатшысы және бас діни қызметкер келіп, Жаратқан Иенің үйіне әкелінген сол күмісті арнайы қапшықтарға салып, таразыға тартып өлшейтін. 11Күміс есептеліп болғаннан кейін, олар оны Жаратқан Иенің киелі үйіндегі жөндеу жұмыстарын басқарушыларға тапсыратын. Басқарушылар сол күмісті ғибадатханада жұмыс жасайтын ағаш[†] ұсталарына, құрылысшыларға, 12тас қашаушылар мен қалаушыларға беретін. Бұлар күмісті киелі үйдегі жөндеу жұмыстары үшін бөренелер мен қашалған тастар және тағы басқа да керекті заттарды сатып алу үшін жұмсайтын.

13Осы әкелінген күмістен Жаратқан Иенің киелі үйінде қолданылатын бірде-бір күміс кесе, білте түзеткіш, тостаған, керней не басқа да алтын, күміс бұйымдар жасалмады. 14Күмістің барлығы жұмысшыларға беріліп, Жаратқан Иенің киелі үйін жөндеуге жұмсалатын. 15Жұмысшыларға күмісті тапсырған қызметкерлерден айрықша есеп талап етілмейтін, өйткені олар мұны адал атқаратын.

16Ал айыпты өтейтін және күнәнің құнын өтейтін құрбандықтармен бірге ұсынылатын күміс Жаратқан Иенің киелі үйінің ішіне кіргізілмейтін. Ол діни қызметкерлердің өздеріне арналған.[*]


Арама патшасы Хазаилдың Иерусалимге жасаған шабуылы

17Сол кезде Арама[†] патшасы Хазаил Ғат қаласына қарсы аттанып, шабуыл жасап, оны басып алды. Бұдан кейін ол Иерусалимге өрлеп аттанып, оған да шабуыл жасамақ болды. 18Бірақ Яһуда елінің патшасы Жоғас өзінің ата-бабалары — Яһуданың бұрынғы патшалары Жосапат, Жорам және Охозияхтың Жаратқан Иеге бағыштаған барлық құнды сый-тартуларын, өзінің де Оған бағыштаған тартуларын жинап алды. Оларды Жаратқан Иенің киелі үйінің және патша сарайының қазыналарындағы барлық алтындарымен бірге Хазаил патшаға беріп жіберді. Сонда Хазаил Иерусалимге шабуыл жасаудан бас тартып, кері қайтты.


Яһуда елінің патшасы Жоғастың өлімі

19Жоғастың қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

20Ал Жоғастың қызметкерлері оған қарсы астыртын сөз байласып, патшаны Силлаға апаратын еңісті жолмен кетіп бара жатқан жерінде Бет-Миллоның маңында өлтіріп тастады. 21Мұны істеген қызметкерлер Шимеяттың ұлы Жозақар және Шомер ұлы Ехозабад болды.[*] Жоғастың мәйіті ата-бабаларының жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Амасиях орнын басып патша болды.

#### 13


Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғахаз

1Яһуда еліне Охозияхтың ұлы Жоғас патшалық құрған жиырма үшінші жылы Еху ұлы Жоғахаз Самарияда Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол он жеті жыл бойы билік жүргізді. 2Жоғахаз Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеп, Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларына[*] еліктеп, соларды жасаудан ешқашан бас тартқан жоқ. 3Сол себепті Жаратқан Иенің қаһары Солтүстік Исраилге қарсы лап етті. Ол елді ұзақ уақыт бойы Арама[†] патшасы Хазаилден және оның ұлы Бен-Хададтан жеңіле беретін етті.

4Сонда Жоғахаз патша Жаратқан Иенің рақым етуін жалбарына сұрап сиынды. Жаратқан Ие оған құлақ асты, өйткені Ол Арама патшасының Солтүстік Исраилді аяусыз қанай бергенін көрген болатын. 5Сондықтан Жаратқан Ие Солтүстік Исраилге бір құтқарушыны жіберді.[*] Соның бастауымен исраилдіктер Араманың бұғауынан босап, қайтадан өз үйлерінде қауіпсіз тұратын болды. 6Әйтсе де олар Еробоғам әулетінің Исраилге енгізіп кеткен күнәларынан бас тартпай, соларын жалғастыра берді. Самария қаласында жалған тәңір Ашераға арнап орнатылған ағаш[†] бағана да сол күйі тұра берді.[*]

7Ақырында Жоғахаздың әскерінен бар болғаны елу салт атты, он соғыс күймесі және он мың жаяу жасақшысы ғана қалды. Себебі басқа жауынгердің бәрін Араманың патшасы қырып-жойып, табанымен таптағандай талқандаған еді.

8Жоғахаздың қалған барлық іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 9Жоғахаз көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Самария қаласындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Жоғас[*] орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғас

10Яһуда еліне (Охозиях ұлы) Жоғас патшалық құрған отыз жетінші жылы Жоғахаз ұлы Жоғас Самария қаласында Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол он алты жыл бойы билік жүргізді. 11Жоғахаз ұлы Жоғас Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларының бірде-біреуінен бас тартпай, оларды жасауын жалғастыра берді.

12Жоғастың қалған барлық іс-әрекеттері және оның Яһуда патшасы Амасияхқа қарсы қажыр-қайратпен жүргізген соғысы[*] туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 13Жоғас көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, (оның ұлы) Еробоғам[*] тағына отырып патша болды. Жоғастың мәйіті Самарияда Солтүстік Исраил патшаларының жанына қабірге қойылды.


Еліше пайғамбардың ақырғы кереметтері және дүние салуы

14Еліше пайғамбар[†] ауырып хал үстінде жатқанда, көңілін сұрай келген Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғас көзіне жас алып:

— Әкем-ау, әкем! Исраилді қорғаушы әрі жетелеуші![*] — деп қайғырды.[†] 15Ал Еліше оған:

— Қолыңа садақ пен жебелер ал! — деп нұсқады. Патша оларды қолына алғанда 16Еліше оған: — Ал енді, атуға дайындалып, садағыңды тарт! — деп тапсырды. Ол садағын тартып жатқан кезде Еліше өзінің қолдарын патшаның қолдарының үстіне қойды. 17Еліше: «Шығысқа қарап тұрған терезені аш!» — деп бұйырды. Патша оны ашқанда, Еліше: «Енді ат!» — деді. Сонда Жоғас атып жіберді. Пайғамбар: «Бұл жебе Жаратқан Иенің жеңіс сыйлайтынын әрі елді Арамадан құтқаратынын бейнелейді! Сен арамалықтарды Әфектің маңында толығымен талқандайсың!» — деп түсіндірді. 18Содан соң ол тағы да: «Жебелерді ал!» — дегенде, патша жебелерді алды. Еліше оған: «Солармен жерді соққыла!» — деп тапсырды. Ол жерді үш рет соқты да, тоқтай қалды. 19Құдайдың пайғамбары бұған ашуланып: «Сен жерді бес немесе алты рет соғуың қажет еді! Сонда Арамаға соққы бергенде, оны толығымен талқандаған болар едің. Бірақ сен енді Арамаға тек үш рет қана соққы беретін боласың», — деді. 20Бұдан кейін Еліше қайтыс болып, қабірге қойылды.


Сол кездері моабтықтардың жасақшылар топтары жыл сайын көктем кезінде елге баса-көктеп кіріп жүретін еді. 21Бір күні біреуді қабірге қойып жатқан исраилдіктер осындай тонаушы топты байқап қалды. Олар адамның мәйітін тездетіп Елішенің қабіріне[*] лақтыра салып, қаша жөнелді. Сонда Елішенің сүйектерімен жанасқан мәйітке жан бітіп, адам[†] қайта тіріліп, аяғына тік тұрды.


Солтүстік Исраилдің Араманы жеңіп шығуы

22Солтүстік Исраилге Жоғахаз патшалық құрған барлық кезде Арама патшасы Хазаил елге зорлық-зомбылық көрсеткен болатын.[*] 23Ал Жаратқан Ие исраилдіктерге рақымды да шапағатты болып Ыбырайым, Ысқақ, Жақыппен жасаған Келісіміне[†] бола оларға мейірімімен назарын аударды. Жаратқан Ие бүгінгі күнге дейін оларды не құртқысы, не Өзінің алдынан аластатқысы да келмейді. 24Арама патшасы Хазаил қайтыс болып, оның ұлы Бен-Хадад орнына патша болды. 25Хазаил кезінде Жоғастың әкесінен тартып алған қалаларды Жоғас енді Бен-Хададтан өз билігіне кері қайтарып алды. Себебі Жоғас Бен-Хададты үш рет жеңіп шығып,[*] сол исраилдік қалаларды еліне қайтадан қосты.

#### 14


Яһуда елінің патшасы Амасиях

1Солтүстік Исраилге Жоғахаз ұлы Жоғастың патшалық құрған екінші жылы Жоғас ұлы Амасиях Яһуда елінің патшасы болды. 2Сол кезде оның жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде жиырма тоғыз жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні иерусалимдік Ехоғадан еді.

3Амасиях Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істесе де, оның іс-әрекеттері түп атасы Дәуіттікіндей болмады. Қайта, Амасиях барлық жағынан әкесі Жоғастың үлгісімен жүрді.[*] 4Биіктеу жерлердегі табыну орындары қиратылып тасталмады. Халық сол орындарда құрбандық шалып, өртеп, хош иісті зат түтетіп ұсынуларын жалғастыра берді.[*]

5Өзінің патшалық билігі берік орнатылғаннан кейін, Амасиях әкесі Жоғас патшаны өлтірген нөкерлерді[*] өлімге кесті. 6Бірақ сол қылмыскерлердің балаларын өлтірткен жоқ. Амасиях мұны Жаратқан Иенің Мұса арқылы тапсырған Таурат заңы[†] кітабында берген мына бұйрығына сай істеді: «Не балаларының істері үшін әкелерін, не әкелерінің істері үшін балаларын өлімге кесуге болмайды. Әркім тек өз қылмысы үшін ғана өлімге кесіледі».[*]


Амасияхтың Едом елін жеңіп, Солтүстік Исраилден жеңілуі

7Амасиях Тұзды аңғарда он мың едомдыққа соққы беріп, (елдің астанасы) Селаны басып алып, оған Жоқтеил деген ат берді. Осы қала қазір де солай аталады.


8Мұнан кейін Амасиях Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғасқа[*] елшілерін жіберді. Осы Жоғас Ехудің немересі, Жоғахаздың ұлы еді. Амасиях оған:

— Кел, бетпе-бет соғысайық! — деген шақыруын жолдады. 9Ал Солтүстік Исраилдің патшасы Амасияхқа мынадай (мысалды келтіріп)[*] жауап қайтарды:

— Бірде Ливан тауларында өсіп тұрған бір аласа тікенді бұта Ливандағы зәулім самырсын ағашына:[†] «Қызыңды менің ұлыма бер!» деген екен. Бірақ сол тікенді бұтаның жанынан бір ливандық аң өтіп бара жатып, оны басып, жаншып тастапты. 10Сен шынында да Едомды жеңдің, енді содан өркөкіректеніп кетіпсің. Мақтансаң, сарайыңда қалып, мақтана бер. Басыңа пәле іздеп, не қыласың?! Әйтпесе Яһудаңмен қоса құрып кетерсің!

11Бірақ Амасиях оның сақтандыруын тыңдамай қойды. Содан Солтүстік Исраилдің патшасы өзінің әскерін ертіп Амасияхқа қарсы өрлеп барды. Екеуінің арасындағы шайқас Яһуда жеріндегі Бет-Шәміш қаласының маңында болды. 12Яһуда әскері Солтүстік Исраилден жеңіліп, барлық жасақшылары үйлеріне қашып кетті.

13Жоғас патша Бет-Шәміште Яһуда елінің патшасы Амасияхты қолға түсіріп, оның астанасы Иерусалимге аттанды. Жоғас қала қамалы қабырғасының Ефрем және Бұрыш қақпаларының[*] арасындағы үлкен бөлігін құлатып тастады. Сол бөліктің ұзындығы шамамен төрт жүз шынтақ болатын. 14Жоғас, сондай-ақ, Жаратқан Иенің киелі[†] үйінен және патша сарайының қазына қоймаларынан тапқан алтын-күмісін және арнайы құрал-жабдықтарының бәрін тонады, әрі кепілдікке адамдар алып, Самарияға қайтып кетті.


Жоғастың және Амасияхтың өмірлерінің соңы

15Жоғастың қалған іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты және Яһуда патшасы Амасияхпен жүргізген соғысы туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 16Жоғас көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Солтүстік Исраил патшаларының жанына қабірге қойылды. Оның ұлы Еробоғам орнын басып патша болды.


17Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғахаз ұлы Жоғас қайтыс болғаннан кейін, Яһуда елінің патшасы Амасиях тағы он бес жыл өмір сүрді. 18Амасияхтың қалған іс-әрекеттері «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

19Патшаның дұшпандары Иерусалимде оған қарсы астыртын сөз байласты. Содан патша Лахышқа қашып кетті. Бірақ олар артынан адам[†] жіберіп, Амасияхты сол қалада өлтіртті. 20Оның мәйіті атқа артылып Иерусалимге әкелініп, ата-бабаларының жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды.

21Яһуданың бүкіл халқы он алты жасар Ұзияхты[*] әкесі Амасияхтың орнына патша етіп тағайындады. 22Әкесі көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгеннен кейін, Ұзиях (Қызыл теңіздің шығанағындағы) кеме тоқтайтын Елат қаласын[*] қайтадан салғызып, Яһуда еліне қосты.


Солтүстік Исраилдің патшасы Еробоғам ІІ

23Яһуда еліне Жоғас ұлы Амасиях патшалық құрған он бесінші жылы Жоғас ұлы Еробоғам Самария қаласында Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол қырық бір жыл бойы билік жүргізді. 24Еробоғам Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, ежелде Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларының ешқайсысынан бас тартпады.[*]

25Жоғас ұлы Еробоғам Солтүстік Исраилдің (шығыстағы) шекарасын Лебо-Хаматтан бастап оңтүстіктегі Өлі теңізге дейін[*] қалпына келтірді. Бұл Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің өз қызметшісі — ғат-хеферлік Аматтай ұлы Жүніс пайғамбар[†][*] арқылы алдын ала айтқан сөзіне сәйкес болды. 26Себебі Жаратқан Ие Исраил халқының малай болсын, ерікті адам болсын, барлығының да басынан өткізіп жатқан ауыр азаптарына назар аударды. Оларға қол ұшын беретін ешкім болған жоқ. 27Жаратқан Ие Исраилдің есімін аспан[†] астынан жоқ қылуды ұйғармағандықтан,[*] елді Жоғас ұлы Еробоғам арқылы құтқарды.

28Еробоғамның қалған барлық іс-әрекеттері, оның қажыр-қайратпен жүргізген соғыстары және баяғыда Яһуданың қол астында болған Дамаск пен Хамат қалаларын[*] Солтүстік Исраилге қалай қайтарғаны туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

29Еробоғам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Солтүстік Исраил патшаларының қабіріне қойылды. Оның ұлы Зәкәриях орнын басып патша болды.

#### 15


Яһуда елінің патшасы Ұзиях (Азариях)

1Солтүстік Исраилге Жоғас ұлы Еробоғамның патшалық құрған жиырма жетінші жылы Амасиях ұлы Ұзиях[*] Яһуда елінің патшасы болды. 2Сол кезде Ұзияхтың жасы он алтыда еді. Ол Иерусалимде елу екі жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні иерусалимдік Ехолия болатын. 3Әкесі Амасиях (алғашқыда) істегендей,[*] Ұзиях та Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. 4Дегенмен биіктеу жерлердегі табыну орындары қиратылып тасталмады. Халық бұрынғыдай сол жерлерде хош иісті заттарды түтетіп ұсынуларын жалғастыра берді.[*]

5Кейінірек Жаратқан Ие Ұзияхты (еркінсіп жасаған күнәсі үшін) жазалап алапес ауруын жіберді.[*] Ұзиях өмірінің соңына дейін алапес болып ауырған күйі қала беріп, жеке үйде тұрды.[*] Патшаның ұлы Жотам сарайдағы істерді басқарып, елдің халқына билік жүргізді.

6Ұзияхтың қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 7Ұзиях көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіттің шаһарындағы соларға жақын қабірге қойылды.[*] Оның ұлы Жотам орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Зәкәриях

8Яһуда еліне Ұзиях патшалық құрған отыз сегізінші жылы Еробоғам ұлы Зәкәриях Самария қаласында Солтүстік Исраилдің үстінен патша болды. Ол алты ай билік жүргізді. 9Зәкәриях өзінің ата-бабалары сияқты Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, ежелде Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларынан бас тартпады.[*]

10Ябес ұлы Шаллум Зәкәрияхқа қарсы астыртын сөз байласып, оны халықтың көз алдында өлтіріп, оның орнына өзі патша болып алды. 11Зәкәрияхтың қалған іс-әрекеттері туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 12Сонымен Жаратқан Иенің Ехуге айтқан мына сөзі[*] жүзеге асқан еді: «Өзіңнен кейінгі төрт ұрпағың (Солтүстік) Исраилде патшалық құратын болады!»


Солтүстік Исраилдің патшасы Шаллум

13Яһуда еліне Ұзиях[*] патшалық құрған отыз тоғызыншы жылы Ябес ұлы Шаллум Солтүстік Исраилде патша болды. Ол Самария қаласында бір-ақ ай билік жүргізді. 14Себебі Ғади ұлы Менахим Тирса қаласынан Самарияға өрлеп барып, сол қалада Ябес ұлы Шаллумды қастандықпен өлтіріп, оның орнына өзі патша болып алды.

15Шаллумның қалған іс-әрекеттері және оның жасаған қастандығы туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Солтүстік Исраилдің патшасы Менахим

16Бұдан кейін Менахим Тирсадан аттанып, Типсах[*] қаласы мен оның маңайындағы барлық халыққа тап берді. Себебі олар оған қала қақпаларын ашудан бас тартқан болатын. Менахим олардың көздерін құртып, тіпті жүкті әйелдерінің іштерін жарып өлтірді.

17Яһуда еліне Ұзиях патшалық құрған отыз тоғызыншы жылы Ғади ұлы Менахим Солтүстік Исраилдің патшасы болды. Ол Самарияда он жыл билік жүргізді. 18Менахим Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, ежелде Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларынан[*] өмірінің соңына дейін бас тартпады.

19Менахимнің заманында Ассур патшасы Тығылат-Пеләсер[*] Солтүстік Исраилге қарсы аттанды. Менахим оның қолдауына ие болып, өзінің елдегі билігін күшейту үшін Ассур патшасына мың ат басындай күміс төледі. 20Менахим осы күмісті Исраил еліндегі барлық дәулетті адамдардан күшпен жинап алды. Патша солардың әрқайсысын елу мысқал күміс төлеуге мәжбүрледі. Күмісті алған Ассур патшасы Исраилден кетіп, еліне қайта оралды.

21Менахимнің қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 22Менахим көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, оның ұлы Пақиях орнын басып патша болды.


Солтүстік Исраилдің патшасы Пақиях

23Яһуда еліне Ұзиях патшалық құрған елуінші жылы Менахим ұлы Пақиях Самария қаласында Солтүстік Исраилдің үстінен патша болды. Ол елге екі жыл бойы билік жүргізді. 24Пақиях Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, ежелде Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилдің халқын азғырған күнәларынан бас тартпады.

25Кейін оның Ремалиях ұлы Пақах деген бір нөкері оған қарсы астыртын сөз байласты. Сол Пақах елу ғилақадтық адамды ертіп алып, Пақиях патшаға және Арғоп пен Арие деген тағы екі адамға Самариядағы патша сарайының қорғанында бас салып, оларды өлтірді. Содан кейін Пақах Пақияхтың орнына өзі патша болып алды.

26Пақияхтың қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Солтүстік Исраилдің патшасы Пақах

27Яһуда еліне Ұзиях патшалық құрған елу екінші жылы Ремалиях ұлы Пақах Самария қаласында Солтүстік Исраилдің үстінен патша болып, оған жиырма жыл билік жүргізді. 28Пақах Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеп, ежелде Набат ұлы Еробоғамның Солтүстік Исраилді азғырған күнәларынан бас тартпады.

29Солтүстік Исраилдің патшасы Пақахтың заманында Ассур патшасы Тығылат-Пеләсер қайтадан аттанып келіп, Ион, Әбел-Бет-Маха, Янох, Қадеш, Хасор қалаларын жаулап алды. Жау сондай-ақ Ғилақад пен Ғалилея аймақтарын және Нафталим руының бүкіл жерін басып алып, тұрғындарын Ассурға жер аударып алып кетті. 30Бұдан кейін Ила[*] ұлы Ошия Ремалиях ұлы Пақахқа қарсы астыртын сөз байласып, оны өлтірді. Содан Пақахтың орнына Ошияның өзі патша болып алды. Бұл Яһуда еліне Ұзиях ұлы Жотамның патшалық құрған жиырмасыншы жылы орын алды.

31Пақахтың қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Исраил патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.


Яһуда елінің патшасы Жотам

32Солтүстік Исраилге Ремалиях ұлы Пақах патшалық құрған екінші жылы Ұзиях ұлы Жотам Яһуда елінің патшасы болды. 33Сол кезде оның жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде он алты жыл билік жүргізді. Жотамның шешесінің аты-жөні Садық қызы Еруша болатын.

34Әкесі Ұзиях (алғашқыда) істегендей, Жотам да Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер істеді. 35Дегенмен биіктеу жерлердегі табыну орындары қиратылып тасталмады. Халық сол жерлерде құрбандық шалып өртеп, хош иісті заттарды түтетіп ұсынуларын жалғастыра берді. Ал Жотам патша Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің Жоғарғы қақпасын қайта салғызды.[*]

36Жотамның қалған істерінің бәрі туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 37Оның патшалық құрған заманында Жаратқан Ие Араманың[†] патшасы Ресинді және Солтүстік Исраилдің патшасы Ремалиях ұлы Пақахты Яһуда еліне қарсы аттандырып, шабуыл жасата бастады.[*] 38Жотам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті олардың жанына түп атасы Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Ахаз орнын басып патша болды.

#### 16


Яһуда елінің опасыз патшасы Ахаз

1Солтүстік Исраилге Ремалиях ұлы Пақах патшалық құрған он жетінші жылы Жотам ұлы Ахаз Яһуда елінің патшасы болды. 2Сол кезде оның жасы жиырмада еді. Ол Иерусалимде он алты жыл билік жүргізді. Кезінде сиынған Құдайы Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеген түп атасы Дәуітке Ахаз еш ұқсамады. 3Керісінше, ол Солтүстік Исраилдің патшаларының теріс жолымен жүрді. Ахаз тіпті өз ұлын (жалған тәңірге арнап) құрбан етіп өртеп жіберді. Осылайша ол Жаратқан Ие ежелде исраилдіктердің алдынан елден қуып шыққан азғын халықтардың жексұрын дәстүрлеріне еліктеді.[*] 4Сонымен қатар Ахаз төбе бастары мен өзге де биіктеу жерлердегі табыну орындарында және әрбір саялы ағаштың[†] түбінде жалған тәңірлерге арнап құрбандық шалып, хош иісті заттар түтетіп ұсынып жүрді.


5Бұл уақытта Араманың[†] патшасы Ресин және Солтүстік Исраилдің патшасы Ремалиях ұлы Пақах (Яһуда елінің астанасы) Иерусалимге өрлеп аттанып, оған қарсы шабуыл жасады. Олар қаланы қоршап алғанмен, Ахаз патшаны жеңе алмады. 6Сол кездері Арама патшасы Ресин[*] (Ақаба шығанағындағы кеме тоқтайтын) Елат қаласын[*] қайтадан иемденіп алып, қаладан яһудалықтарды толығымен аластатты. Едомдықтар[*] сонда көшіп барып, күні бүгінге дейін тұрып жатыр.

7Содан Ахаз Ассур патшасы Тығылат-Пеләсерге[*] елшілерін жіберіп, мынадай сәлемін жолдады: «Сіздің құлыңызбын, сізге балаңыздай мойынсұнамын! Осында аттанып келіп, мені Арама мен Солтүстік Исраилдің патшаларының қолынан құтқарсаңыз екен! Олар маған қарсы шабуыл жасауда!» — 8Ахаз, сондай-ақ, Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің және патшалық сарайдың қазына қоймаларынан табылған алтын-күмісті жинап алып, Ассур патшасына сыйлыққа[*] жіберді. 9Сонда Ассур патшасы оның тілегін орындап Дамаскіге жорыққа аттанып, қаланы басып алды. Содан қаланың бүкіл халқын шығыстағы Кир аймағына жер аударып,[*] Ресин патшаның өзін өлтіріп тастады.


10Бұдан кейін Ахаз патша Ассур патшасы Тығылат-Пеләсермен кездесуге Дамаск қаласына барды. Дамаскідегі (жалған тәңірге бағышталған) құрбандық үстелін[†] көргенде, Ахаз патша діни қызметкер[†] Ұрияға құрбандық үстелінің бейнесін және оны тұрғызудың толық жобасын жіберді. 11Діни қызметкер Ұрия Ахаз патшаның Дамаскіден жіберген күллі нұсқауларына сәйкес құрбандық үстелін жасатып, оны патша қайтып келерінің алдында бітіріп қойды. 12Дамаскіден қайта оралғаннан кейін патша жаңадан салынған құрбандық үстелін қарап шығып, жанына көтеріліп барды. Оның үстінде 13өзінің түгелдей өртелетін құрбандығы мен астық тартуын өртеп, сұйық тартуын және ризашылық білдіретін құрбандығының қанын төгіп (жалған тәңірлерге) ұсынды. 14Ал Жаратқан Иеге бағышталған қола құрбандық үстелін[*] Ахаз Жаратқан Иенің киелі үйінің алдындағы өз орнынан, яғни жаңадан орнатқызған құрбандық үстелі мен Жаратқан Иенің киелі үйінің арасынан, алып тастап, оны жаңа құрбандық үстелінің солтүстік жағына қарай жылжытып қойды.

15Ахаз патша діни қызметкер Ұрияға былай деп нұсқау берді: «Жаңадан салынған дәу құрбандық үстелінде таңертең шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар, кеште астық тартулары ұсынылсын! Онда патша мен халықтың өртелетін құрбандықтары мен астық тартулары және халықтың сұйық тартулары да ұсынылып, үстіне құрбандыққа шалынған барлық малдардың қаны төгілетін болсын! Ал қола құрбандық үстелі менің болашақ жайттарды болжап білуіме арналмақ».

16Діни қызметкер Ұрия Ахаз патшаның осы нұсқауларының барлығын бұлжытпай орындады. 17Содан соң Ахаз жылжымалы қола тұғырлардың шеттерін кестіріп, үстіндегі қазандарды алдыртып тастады. Патша дәу қазанды да он екі бұқа мүсіні тәрізді қола тұғырдан алдыртып, оны тас төселген басқа негізге орнатты. 18Ассур патшасына жағыну үшін ол, сондай-ақ, киелі үйдің ауласындағы[*] демалыс күнге арналған жабық жолды алып тастап, патшаның Жаратқан Иенің киелі үйіне апаратын сыртқы кіреберісін жауып қойды.

19Ахаздың қалған істері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 20Ахаз көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті олардың жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Езекия орнын басып патша болды.

#### 17


Солтүстік Исраилдің соңғы патшасы Ошия

1Яһуда еліне Ахаз патшалық құрған он екінші жылы Ила[*] ұлы Ошия Самария қаласында Солтүстік Исраилдің патшасы болып, тоғыз жыл билік жүргізді. 2Ошия Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді, бірақ олары Солтүстік Исраилдің бұрынғы патшаларының қылықтарындай болған жоқ.

3Бірде Ассурдың патшасы Салманасар Ошияға қарсы аттанды.[*] Себебі бұрынырақ Ошия оған бағынышты болып, алым-салық төлейтін еді.[*] 4Ал сол кезде Ошия Ассур патшасына әр жылға төленетін алым-салығын жібермей, оған қарсы одақтаспақ болып Мысыр патшасы Со перғауынға[*] елшілерін жолдады. Мұнысын Ассурдың патшасы біліп қойып, Ошияны ұстап алып, зынданға жауып тастады.


Солтүстік Исраил халқының Ассурға жер аударылуы

5Ассурдың патшасы бүкіл елді жаулап алып, Самария қаласына барып, оны үш жыл бойы қоршауға алды. 6Ошия патшалық құрған тоғызыншы жылы Ассур патшасы Самарияны қолына түсіріп, оның халқын Ассур еліне жер аударып әкетті. Оларды Халахқа, Хабор өзенінің бойындағы Ғозанға және Мидияның[*] қалаларына қоныстандырды.

7Мұның барлығы исраилдіктер өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасағандықтарының кесірінен болды. Ал Жаратқан Ие ежелде олардың ата-бабаларын Мысыр патшасы перғауынның қолынан құтқарып, сол елден алып шыққан болатын. Сонда да Исраил халқы бөгде тәңірлерді терең қастерлейтін болды, әрі 8Жаратқан Ие ата-бабаларының алдынан елден қуып шыққан халықтардың теріс әдеттеріне[*] және Солтүстік Исраилдің патшалары енгізген азғын дәстүрлеріне еліктеді. 9Исраилдіктер, сондай-ақ, өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге қарсы әділетсіз істерді астыртын да істеп жүрді. Олар барлық елді мекендерінде, күзет мұнарасында болсын, қамалды қалада болсын биіктеу жерлердегі табыну орындарын жасап алған болатын. 10Осылайша исраилдіктер әр биік төбе басында және әрбір саялы ағаштың[†] түбінде тас бағаналарды және әйел тәңір Ашераға арналған ағаш бағаналарды орнатып қойды. 11Жаратқан Ие өздерінің алдынан аластатқан елдің бұрынғы тұрғындары істегендей, олар да сол биіктеу жерлердің барлығында (жалған тәңірлерге арнап) хош иісті заттарды түтетіп ұсынып жүрді. Исраилдіктер бұларымен Жаратқан Иенің қаһарын туғызатын қылықтар жасады. 12Жаратқан Ие: «Бұндай нәрсені істемеңдер!» деп бұйырғанмен,[*] олар жалған тәңірлерге құлшылық ете берді. 13Жаратқан Ие Солтүстік Исраилдің және Яһуданың халқын Өзінің барлық пайғамбарлары[†] мен хабаршылары[*] арқылы: «Жаман жолдарыңнан қайтыңдар! Мен ежелде ата-бабаларыңа тапсырған, әрі Өзіме қызмет етуші пайғамбарларым арқылы сендерге де табыстаған бүкіл Таурат заңымдағы[†] өсиеттерім мен ережелерімді орындаңдар!» — деп ескертіп жүрді.

14Бірақ олар тыңдамай, кезінде өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге сенім артпаған ата-бабалары сияқты тоңмойын болып қасарысып алды. 15Осылай Құдайдың халқы Оның тапсырған ережелерінен де, ата-бабаларымен жасаған Келісімінен[†] де бас тартып, ескертулеріне құлақ аспады. Соның орнына олар түкке тұрғысыз «тәңір бейнелеріне» табынып, өздері де түкке тұрғысыз болып кетті. Жаратқан Ие: «Солар сияқты істемеңдер!» — деп тыйым салғанмен, олар айналаларындағы халықтардың соңынан ілесіп кетті.

16Содан исраилдіктер бұрын сиынған Құдайлары Жаратқан Иенің барлық өсиеттерінен безіп, жас бұқаның екі мүсінін құйып алып, Ашераға арналған ағаш бағананы да жасап орнатты. Сондай-ақ, олар аспан[†] денелерінің барша топтарына да табынып, Бағалға да құлшылық ететін болды.[*] 17Олар тіпті өз ұл-қыздарын отқа өртеп құрбан етіп, балгерлікпен және сиқыршылықпен[*] де айналысты. Осылай исраилдіктер Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеуге салынып, Оның қаһарын туғызды.

18Бұдан Жаратқан Ие исраилдіктерге қатты қаһарланып, оларды Өзінің қасынан[*] аластатты. Тек Яһуда руынан басқа ешкім елде қалмады. 19Алайда Яһуданың халқы да өзінің Құдайы Жаратқан Иенің өсиеттерін орындамай, Солтүстік Исраил енгізген жаман дәстүрлерге еліктеп кетті. 20Сондықтан Жаратқан Ие Исраилдің бүкіл үрім-бұтағынан бас тартып, оларды түрлі пәлелерге ұшыратты. Халық Өзінің қасынан толығымен аластатылғанша, Жаратқан Ие оларды тонаушы басқыншылардың қолдарына тапсырды.

21Бұрынырақ Жаратқан Ие Солтүстік Исраилді Дәуіттің әулетінің билігінен тартып алған кезде[*], оның халқы Набат ұлы Еробоғамды өздеріне патша етіп таңдап қойған болатын. Ал Еробоғам оларды Жаратқан Иеге мойынсұндырмай зор күнә жасауға адастырды. 22Солтүстік Исраилдің халқы Еробоғам енгізген күнәлардың бәрін[*] жасай беріп, олардан бас тартпады. 23Ақыры, Өзіне қызмет еткен бүкіл пайғамбарлары арқылы алдын ала ескерткендей, Жаратқан Ие оларды өз қасынан[*] аластатты. Сонда Солтүстік Исраилдің халқы Ассур еліне жер аударылды. Олар күні бүгінге дейін сол жерде тұрып жатыр.


Ассурдың Солтүстік Исраилге жат жерліктерді қоныстандыруы

24Ассур елінің патшасы Бабыл, Құта, Аууа, Хамат[*] және Сепар-Уайм өлкелерінен халқын көшіріп әкеліп, оларды исраилдіктердің орнына Самария[*] еліндегі қалаларға қоныстандырды. Осылар Солтүстік Исраилдің жерін иемденіп, қалаларына орнығып алды. 25Солтүстік Исраилге енді ғана қоныс тепкен жат жерліктер Жаратқан Иені қастерлемейтін. Сондықтан Жаратқан Ие соларға арыстандарды жіберіп, олар бірсыпыра адамды қырып тастады.[*] 26Сонда Ассур патшасына: «Өзіңіз жер аударып алып келіп, Самарияның қалаларына қоныстандырған халқыңыз сол жердің Тәңірінің[*] бұйырған табыну ережелерін білмейді. Сондықтан Ол араларына арыстандарды жіберіп, олар адамдарды жарып құртып жатыр. Өйткені халық жердің Тәңірінің заңдарын білмейді», — деген хабар жетті.

27Ассур патшасы:[*] «Сол жақтан жер аударылған діни қызметкерлердің[†] бірін еліне қайтарыңдар! Ол сонда тұрып, халыққа сол жердің Тәңірінің заңдарын үйретсін!» — деп әмір етті. 28Содан Самариядан жер аударылған діни қызметкерлердің бірі Бетел қаласына келіп қоныстанып, көшіп келгендерге Жаратқан Иені қастерлеп, Оған ғибадат етуді үйретті.

29Бірақ солардың әрбір ұлты мекендеген қалаларында өздері табынып келген жалған тәңірлерінің мүсіндерін де жасап алды. Соларын бұрын самариялықтар[†] биіктеу жерлерде салып кеткен ғибадатханаларға[†] орналастырды: 30бабылдықтар — Соқот-Бенот, құталықтар — Нергал, хаматтықтар — Ашима, 31аууалықтар — Нибхаз бен Тартақ есімді жалған тәңірлердің мүсіндерін жасап, орнатты. Сепар-Уаймнан көшіп келгендер сол жерде табынған Адрам-Мәлік пен Анам-Мәлік деген жалған тәңірлеріне арнап тіпті өз балаларын да отқа өртеп құрбан етті. 32Осы ұлттар Жаратқан Иеден де қорқып, Оны қастерлейтін. Олар биіктеу жерлердегі ғибадатханаларда құрбандықтарды ұсыну үшін өздерінің араларындағы түрлі адамдардан діни қызметкерлерді тағайындады. 33Осылайша олар Жаратқан Иеден қорқып Оны қастерлей бастады, әрі бұрын тұрған елдерінің діни дәстүрлеріне сәйкес өздерінің жалған тәңірлеріне әлі де құлшылық ететін болды.

34Сол жаңадан қоныстанғандар осы күнге дейін бұрынғы дәстүрлерін тастамай жүр. Олар Жаратқан Иені шын жүректен қастерлемейді де, Оның Жақыптың үрім-бұтағына тапсырған ережелері мен шешімдеріне және Таурат заңындағы өсиеттеріне бағынбайды да. Жақыпқа Жаратқан Ие ежелде Исраил деген қосымша ат берген еді.[*] 35Жаратқан Ие Исраил халқымен Келісім жасап, оларға мынадай өсиет берген болатын: «Бөтен тәңірлерден қорықпаңдар, оларға не иіліп құлшылық етуші, не құрбандық шалып ұсынушы болмаңдар![*] 36Қайта, өздеріңді қолымды созып, зор құдіретпен Мысыр елінен құтқарып алып шыққан Маған, Жаратқан Иеге, ғана мойынсұнып сиынып, құрбандық шалып ұсыныңдар! 37Өздеріңе жазып беріп, табыстаған ережелерім мен шешімдерімді, Таурат заңындағы өсиеттерімді сақтап, әрқашан мұқият орындауларың керек. Ал бөтен тәңірлерден еш қорықпаңдар, оларды қастерлеуші де болмаңдар! 38Осылайша Менің өздеріңмен жасаған Келісімімді ұмытпаңдар, бөтен тәңірлерден қорқып, оларды қастерлемеңдер! 39Қайта, сендер Мені — Құдайларың Жаратқан Иені ғана терең қастерлеулерің керек. Мен өздеріңді барлық жауларыңның қолынан құтқарып алатын боламын!»

40Бірақ халық Оған құлақ аспай, бұрынғы теріс дәстүрлерін орындай берді. 41Олар Жаратқан Иеден қорқып, Оны қастерлей тұра, өздерінің тәңір мүсіндеріне де ғибадат етуді жалғастырды. Кейінгі ұрпақтары да күні бүгінге дейін солай істеп келе жатыр.

#### 18


Яһуда елінің Құдайға мойынсұнған патшасы Езекия

1Солтүстік Исраилге Ила ұлы Ошия патшалық құрған үшінші жылы Ахаз ұлы Езекия Яһуда елінің патшасы болды. 2Сол кезде оның жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде жиырма тоғыз жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні Зәкәрия қызы Аби[*] болатын.

3Езекия түп атасы Дәуіт істегендей Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. 4Ол биіктеу жерлердегі табыну орындарын қиратып, жалған тәңірлерге бағышталған тас бағаналарды талқандап, Ашераға арналған ағаш[†] бағаналарды[*] шауып тастады. Езекия, сондай-ақ, ежелде Мұса пайғамбар[†] мыстан жасаған жыланды[*] да күлпарша етіп талқандады. Өйткені сол уақытқа дейін Исраил халқы Нехуштан деп атаған сол мүсінге арнап хош иісті заттарды түтетіп келген еді.

5Езекия Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге шынайы сенім артты. Езекиядан бұрын Яһуда елінің ол сияқты патшасы болған емес, одан кейін де болған жоқ. 6Езекия Жаратқан Иеден ажырамастай берік ұстанып, Оның жолынан таймады, әрі Жаратқан Иенің Мұса арқылы тапсырған күллі өсиеттерін мұқият орындай берді. 7Содан Жаратқан Ие онымен бірге жүріп жар болды. Езекия қандай іске кіріссе де, парасатпен шұғылданып, табысқа жетіп отырды. Ол тіпті Ассур патшасының билігіне қарсы шығып, оған қызмет етуден бас тартты. 8Езекия філістірлерге Газа мен оның маңайына дейін соққы беріп, олардың күзет мұнараларынан бастап, қамалды қалаларына дейін бүкіл елін басып алды.


Ассурдың Солтүстік Исраил мен Яһудаға шабуыл жасауы

9Езекияның патшалық құрған төртінші жылы, яғни Ила ұлы Ошияның[*] Солтүстік Исраилге патшалық құрған жетінші жылы, Ассур патшасы Салманасар (Солтүстік Исраилдің астанасы) Самарияға қарсы аттанып, оны қоршап алды.[*] 10Үш жылғы қоршаудан кейін жау Самарияға басып кірді. Бұл Езекияның патшалық құрған алтыншы, Ошияның тоғызыншы жылы болды. 11Ассур патшасы Солтүстік Исраилдің халқын Ассурға жер аударып әкетіп, оларды Халахқа, Хабор өзенінің бойындағы Ғозанға және Мидияның[*] қалаларына қоныстандырды. 12Себебі Солтүстік Исраилдің халқы өз Құдайы Жаратқан Иенің айтқанына құлақ аспай, Онымен жасаған Келісімдерін[†] бұзды. Олар Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса арқылы берген өсиеттеріне мойынсұнбай, соларды не тыңдамады да, не орындамады да.


13Езекияның патшалық құрған он төртінші жылы Ассур патшасы Сеннахирим[*] Яһуда елінің (Иерусалимнен өзге) барлық қамалды қалаларына қарсы аттанып, оларды басып алды. 14Сонда Яһуда патшасы Езекия Лахыш қаласында тұрған Ассур патшасына: «Мен дұрыс істемедім. Маған шабуыл жасаудан бас тарта көріңіз. Қанша айып талап етсеңіз, соншасын төлеймін», — деген сәлемін жіберді. Ассур патшасы Яһуда патшасы Езекиядан үш жүз ат басындай күміс және отыз ат басындай алтын[*] беруін талап етті. 15Езекия оған Жаратқан Иенің киелі[†] үйіндегі және патша сарайының қазына қоймаларындағы барлық күмісті беріп жіберді. 16Ол, сондай-ақ, Жаратқан Иенің киелі үйінде өзі бұрынырақ алтынмен қаптатқан есіктер мен жақтаулардағы алтынды да сыдырып алып, Ассур патшасына табыс етті.


Ассур патшасы Сеннахиримнің Иерусалимге қоқан-лоқы көрсетуі

17Ассур патшасы Лахыштан өзінің бас қолбасшысын, бас нөкерін және бас уәзірін[*] қалың қолмен Иерусалимдегі Езекия патшаға жіберді. Олар қалаға өрлеп аттанып, Жоғарғы тоғанға қарай аққан арықтың бойында, мата ағартушы шеберлердің даласына апаратын жолда[*] тоқтады.

18Ассурлық елшілер Езекия патшаны шақырды. Сонда патшаның сарай басқарушысы Хелкия ұлы Елиәкім, хатшысы Себна және жылнамашысы[*] Асаф ұлы Жоғах қаладан шығып, олардың алдына келді. 19Ассур патшасының бас уәзірі бұларға тіл қатып былай деді:

— Езекияға мына сәлемді жеткізіңдер: Ұлы патша — Ассур патшасы мынаны айтады: Сен не нәрсеге арқа сүйейсің? 20«Менде соғысуға ақыл-кеңес пен күш-қуат бар» дейсің. Алайда мұның тек бос сөздер ғана. Маған қарсы бас көтеретіндей сен енді кімге сүйенесің?! 21Біліп ал, сен сүйеніп келген Мысыр сынық қамыс іспетті. Егер адам[†] сынық қамысқа сүйенсе, сол оның қолына кіріп, алақанын тесіп шықпай ма? Сол сияқты, Мысыр патшасы перғауын да өзіне сүйенгендердің бәріне осылай істейді. 22Ал егер маған «Сиынатын Құдайымыз Жаратқан Иеге сеніп отырмыз» десеңдер, мынаны ойлаңдар: Езекия Оны қатты ренжітті емес пе? Ол Жаратқан Иеге арналған биіктеу жерлердегі табыну орындары мен құрбандық үстелдерін қиратып, Яһуда мен Иерусалим халқына «Тек Иерусалимдегі осы құрбандық үстелінің[†][*] алдында ғана ғибадат етіңдер!» деп бұйырған жоқ па?!

23Ал енді, менің тақсыр ием[†] — Ассур патшасымен келісім жасаңдар: мен сендерге екі мың ат беремін, егер де араларыңнан соншама атқа мінер жігіт шығара алсаңдар! 24Сендер тіпті Мысырға, оның соғыс күймелері мен атты әскеріне сүйене отырып та, тақсыр иемнің нөкерлерінің арасынан ең кіші деген әкіміне де қарсы тұра алмайсыңдар! 25Мұның үстіне мені осы жерді талқандауға Жаратқан Иенің еркінсіз келді дейсіңдер ме? Маған: «Сол елге өрлеп барып, оны құртып жібер!» деген — Жаратқан Иенің Өзі!


26Сонда Хелкия ұлы Елиәкім, Себна және Жоғах Ассур патшасының бас уәзірінен:

— Біздей құлдарыңызға арамейше сөйлей беріңіз, біз оны да түсінеміз. Яһудилердің тілінде сөйлемей-ақ қойыңыз. Әйтпесе қамал қабырғасының үстіндегі халық естіп қояр, — деп өтінді. 27Бірақ бас уәзір оларға жауап қайырып:

— Тақсыр ием мені осы сөздерді тек сендердің иелерің мен өздеріңе ғана айту үшін жіберді дейсіңдер ме? Мені мына қабырғаның үстінде отырған адамдарға да жіберді емес пе? Олар әлі де сендермен бірге өз нәжістері мен зәрлерін ішіп-жейтін болады! — деді. 28Содан бас уәзір отырған орнынан тұрып, бар даусымен айқайлап яһудилердің тілінде былай деді:

— Ұлы патша — Ассур елінің патшасының сөзін тыңдаңдар! 29Патша мынаны айтады: Езекияның еліктіруіне алданбаңдар! Ол сендерді менің қолымнан құтқарып қала алмайды. 30Езекияның «Бізді Жаратқан Ие шүбәсіз құтқарады, осы қала Ассур патшасының қолына түспейді» деп сендерді Жаратқан Иеге нандыруына жол бермеңдер!

31Езекияны тыңдамаңдар! Өйткені Ассур патшасы мынаны айтады: Менімен бітім жасап, қаладан шығып келіңдер! Сонда әркім өз жүзім бұтасы мен інжір ағашының жемісін жеп, өз құдығынан су ішетін болады. 32Кейін мен мұнда қайтып келіп, сендерді осы елдерің сияқты басқа бір елге көшіремін. Онда нан мен жүзім шырыны, егіндіктер мен жүзімдіктер, зәйтүн майы мен бал мол болады.

Өлімді емес, өмірді таңдаңдар! Тек Езекияның «Жаратқан Ие бізді құтқарады» деген еліктіруіне құлақ түрмеңдер! 33Әлде басқа халықтардың қандай да бір тәңірі өз елін Ассур патшасының қолынан құтқарып алып па еді?! 34Хамат пен Арпадтың тәңірлері қайда? Сепар-Уайм, Ена мен Ибахтың тәңірлері қайда? Әлде бірде-бір тәңір Самарияны[*] менің қолымнан аман алып қала алды ма? 35Осы елдердің барлық тәңірлерінің қайсысы өз елін менің қолымнан құтқарып қалған еді? Ендеше Жаратқан Ие Иерусалимді менің қолымнан құтқарып алмақшы ма?!


36Ал халық еш жауап қайтармай, үндемей тұра берді. Себебі Езекия патша: «Оған жауап қайырмаңдар!» деген жарлық шығарған болатын.

37Мұнан кейін сарай басқарушысы Хелкия ұлы Елиәкім, хатшы Себна және жылнамашы Асаф ұлы Жоғах Езекияға қайта оралды. Олар қатты күйзеліп үстеріндегі көйлектерінің өңірін айыра жыртып, патшаға Ассур патшасының бас уәзірінің сөздерін жеткізді.

#### 19


Жаратқан Иенің Иерусалимді құтқаруы жайлы уәдесі

1Езекия патша осыларды естігенде қатты күйзеліп көйлегінің өңірін айыра жыртты. Үстіне азалы киім киіп, Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне кіріп, Оған сиынды. 2Содан кейін патша сарай басқарушысы Елиәкімге, хатшысы Себнаға және аға діни қызметкерлерге[†] азалы киім кигізіп, оларды Амос ұлы Ишая пайғамбарға[†] жіберді. 3Олар пайғамбарға мына сәлемді жеткізді:

— Езекия сізге былай дейді: Осы күн біз үшін азапқа, балағатқа, масқараға толы күн болып тұр! Толғатып отырғанымен баласын тууға тым әлсіз әйелдей бейшара күйдеміз. 4Ассур патшасы мәңгі тірі Құдайды қорлауға өзінің бас уәзірін жіберді. Мүмкін, Құдайыңыз Жаратқан Ие осы сөздерді естіген соң, Ассур патшасын айтқандары үшін сөгіп ескертер. Сондықтан халықтың әлі де тірі қалғандары үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңізші!

5Езекия патшаның нөкерлері оның сәлемін Ишаяға алып келгеннен кейін, 6пайғамбар оларға былай деп жауап берді:

— Тақсыр иелеріңе былай деңдер: Жаратқан Ие мынаны айтады: Ассур патшасының нөкерлерінің Мені балағаттап айтқан сөздеріне бола қорықпа! 7Біліп ал, Мен оған (үрейін ұшыратын) рухты[*] дарытамын; сонда ол бір суық хабар естіп, еліне қайтып кетеді. Оны өз елінде семсердің жүзімен өлтіртемін.[*]


Сеннахиримнің Иерусалимге қайтадан қоқан-лоқы көрсетуі

8Осы аралықта ассурлық бас уәзір Ассур патшасының Лахыштан[*] кеткенін біліп алды. Содан ол кері қайтып, патшаны Либна қаласына[*] қарсы соғысып жатқан жерінен тапты.

9Сол кезде Ассур патшасына «Құштық патша[*] Тирхақ сізге қарсы соғысуға аттанып келе жатыр» деген хабар жетті. Мұны естіген Ассур патшасы Езекияға қайтадан елшілерін жіберіп, оларға мына тапсырманы берді: 10«Яһуда патшасы Езекияға былай деңдер: Өзің үміт артқан Құдайыңның сені «Иерусалим Ассур патшасының қолына берілмейтін болады» деп алдауына жол берме! 11Ассур патшаларының барлық елдерге не істегендерін естідің: оларды толығымен жойылуға бағыштады ғой! Ендеше сен аман қалар ма екенсің?! 12Әлде мына халықтардың тәңірлері: Ғозанның, Харанның, Ресефтің әрі Тел-Ассардағы Еденнің тәңірлері сол елдерді құтқарып қалды ма? Оларды менің аталарым құртқан жоқ па?! 13Хамат пен Арпадтың патшалары, Сепар-Уайм қаласының, Ена мен Ибахтың патшалары қайда екен?»


Езекия патшаның дұғасы

14Езекия елшілердің алып келген хатын алып, оқып шыққаннан кейін Жаратқан Иенің киелі үйіне өрлеп барды. Сол жерде ол хатты Жаратқан Иенің алдында жайып салды. 15Содан Езекия Жаратқан Иеге дұға[†] етіп былай деді: «Уа, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие! Керуб мүсіндерінің үстіндегі «тағыңда» отырған[*] Сен жер бетіндегі күллі патшалықтардың үстінен қарайтын жалғыз Құдайсың, көк пен жерді жаратқан да Сенсің! 16О, Жаратқан Ие, құлақ асып тыңдай гөр, уа, Иеміз, көз салып назар аудара гөр! Сеннахиримнің Сені, мәңгі тірі Құдайды, балағаттап айтқан сөздеріне құлақ салшы!

17Уа, Жаратқан Ие, Ассур патшаларының сол халықтарды құртып, жерлерін қаңыратып бос қалдырғандары, 18олардың табынған тәңірлерін өртеп жібергендері рас.[*] Ал олар шынында құдай[†] емес, адам[†] қолынан шыққан ағаш,[†] тас мүсіндер ғана. Сондықтан да ассурлықтар оларды құртып жібере алды. 19Ал енді, уа, Құдайымыз Жаратқан Ие, бізді сол адамның қолынан құтқара гөр! О, Жаратқан Ие, сонда бүкіл дүниенің патшалықтары жалғыз Сенің шынайы Құдай екеніңді білетін болады».


Жаратқан Иенің жауап беріп, Сеннахиримді жазалауы

20Амос ұлы Ишая пайғамбар сол кезде Езекияға мына хабарды жіберді: «Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Сенің Маған Ассур патшасы Сеннахирим жайлы еткен дұғаңа құлақ салдым. 21Мен, Жаратқан Ие, оған қарсы мына сөзді айттым:

Маған бағышталған Сион қаласы[*] сені менсінбей, келекелеп отыр! Иерусалим қаласы[*] қашып кетіп бара жатқан сені мазақтап басын шайқайды! 22Сен кімді мазақтап, балағаттадың? Кімді дауыстап қорлап, кімге паңдана қарап тұрдың, соны білесің бе?! Маған, Исраилдің киелі Құдайына қарсы солай істеп тұрсың! 23Сен елшілерің арқылы Мені, Жасаған Иені, балағаттап, тағы былай деп паңдана мақтандың: Мен көптеген соғыс күймелеріммен таулардың зәулім бастарына, тіпті Ливанның ең алшақ баурайларына көтерілдім. Оның ең биік деген самырсын, ең таңдаулы қарағай ағаштарын шауып құлаттым, ең қиыр түкпіріндегі елді мекеніне әрі ормандарының ең қалың түбіне дейін жеттім! 24Бөтен елдерде құдық қазып, суын іштім. Басқан табаныммен Мысырдың барлық өзендерін құрғатамын!» деп те көкідің.

25Сен осының барлығын Менің бұрыннан-ақ дайындап қойғанымды естімеп пе едің?! Енді Мен соны жүзеге асырдым. Содан да сен бекіністі қалалардың талқанын шығара алдың. 26Осы себептен де сол елдердің халықтары дәрменсіз болып, абдырап, масқараға қалды. Олар даладағы отты шөп әрі жас өскін секілді нәзік, үй төбесіндегі өсіп шықпай жатып, күннің аптабынан солып қалатын шөпке ұқсас болды. 27Ал сенің өзің туралы, қайда тұрып, қашан жолға шығып, қашан қайтып келіп, не істейтініңді Мен жақсы білемін. Маған өршелене қарсы шыққаныңды да білемін. 28Сенің сол өршелене қарсы шыққаның әрі тәкаппарлығың құлағыма шалынды. Соныңа бола Мен енді мұрныңа мұрындық, аузыңа ауыздық саламын. Қай жолмен келген болсаң, сол жолмен сені өз жағыңа қайтарамын!


29Ей, Езекия, не болайын деп жатқанының белгісі[†] мынау болады: биыл былтырғы шашылып қалған масақ дәндерінен өсіп шыққан астықпен күн көріп күнелтесіңдер. Келесі жылы да өздігінен өсіп шыққанды азық қыласыңдар. Бірақ одан кейінгі жылы тұқым сеуіп, астық орасыңдар, жүзімдіктер отырғызып, жемістерін жинап, жейтін боласыңдар. 30Яһуда елінде тірі қалғандарың қайтадан терең тамыр жайып, өсіп-өнетін боласыңдар. 31Себебі халқымның құтқарылып, тірі қалғандары Иерусалимдегі Сион тауынан өсіп шығатын болады.[*] Әлемнің Иесі[†] бұларды қайрат-жігерімен іске асырады.[*]

32Сондықтан Жаратқан Иенің Ассур патшасы туралы айтқаны мынау: «Ол бұл қалаға кірмейді, оған бірде-бір жебе атпайтын да болады! Жасақшылары қалқан ұстап оған жақындамайды, тас-топырақтан үймек жасап, қамалынан өтпейді. 33Ассур патшасы қай жолмен келсе, сол жолмен кері қайтып, осы қалаға кірмейтін болады. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын. 34Себебі Мен осы қаланы Өзім үшін және адал қызметшім Дәуіт үшін қорғап, құтқарамын!»[*]


35Сол түні-ақ Жаратқан Иенің періштесі[†] ассурлық әскер қосына барып, ондағы бір жүз сексен бес мың адамды қырып кетті.[*] Таң ата тірі қалғандары тұрып қараса, солардың бәрінің өліктері жатыр екен! 36Сонда Ассур патшасы Сеннахирим жолға шығып, еліне кері қайтып, астанасы Ниневиде тұрып қалды.

37Бірде Сеннахирим Нисрох есімді жалған тәңірінің ғибадатханасында[†] құлшылық етіп тұрған кезде оның ұлдары Адрам-Мәлік пен Сәресер оны семсермен шауып өлтірді. Содан екеуі Арарат еліне қашып кетті. Сеннахиримнің басқа ұлы Асардан[*] әкесінің орнын басып патша болды.

#### 20


Қатты ауырған Езекияның кереметпен сауығуы

1Сол күндері Езекия қатты науқастанып, өлім[†] аузында жатты. Амос ұлы Ишая пайғамбар[†] оған келіп, былай деді: «Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Үй ішіңе соңғы өсиеттеріңді беріп, істеріңді аяқта! Себебі бұл аурудан жазылмай, қайтыс боласың».

2Содан Езекия бетін қабырғаға қарай бұрып, Жаратқан Иеге сиынып: 3«Уа, Жаратқан Ие, Сенің көз алдыңда ізгі жолыңмен жүріп, шын жүректен әділ істер істеп келгенімді ескере көрші!» — деді. Мұнан кейін Езекия қатты жылады.

4Ишая пайғамбар Езекияның қасынан кетіп, сарайдың ортаңғы ауласынан шықпай жатып, Жаратқан Ие оған сөзін арнап былай деді: 5«Қайтып барып, халқымның көсемі Езекияға былай де: Түп атаң Дәуіттің Құдайы Жаратқан Ие саған мынаны айтады: Сенің мінажатыңды естіп, көз жасыңды көрдім. Біліп қой, Мен сені ауруыңнан сауықтырамын. Үшінші күні Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне көтеріліп бара алатын боласың. 6Сенің өміріңе тағы он бес жыл қосамын. Мен өзіңді және мына қаланы Ассур патшасының қолынан құтқарып, қаланы Өзім үшін және адал қызметшім Дәуіт үшін қорғап қаламын!»[*]

7Ишая бұдан кейін патшаның қызметкерлеріне: «Інжір жемістерінен шелпек алып келіңдер!» — деп тапсырды. Олар соны шиқанның үстіне қойғаннан кейін патша айығып кетті.

8Осы екі арада Езекия Ишаядан:

— Жаратқан Иенің мені сауықтыратыны жайлы алдын ала беретін ғажап белгісі[†] не болады? Үшінші күні Жаратқан Иенің киелі үйіне көтеріліп бара алатынымды қалай біле аламын? — деп сұраған еді. 9Сонда Ишая оған:

— Жаратқан Ие Өзінің уәде еткенін іске асыратындығының саған арнаған белгісі мынау болмақ: Өзің айтшы, баспалдаққа[*] түсіп тұрған көлеңке он қадам алға жылжысын ба, әлде он қадам артқа жылжысын ба? — деді. 10Езекия:

— Көлеңкенің алға он қадам жылжуы еш ғажап емес. Ол он қадам артқа жылжысын! — деп өтінді.

11Ишая пайғамбар дауыстап Жаратқан Иеге сиынғанда, көлеңке шынымен Ахаз патша салғызған баспалдақтың үстімен[*] он қадам кері жылжыды!


Бабылдықтар алдында мақтанған Езекияға Құдайдың ескертуі

12Сол кездері Бабыл патшасы Баладан ұлы Меродах-Баладан[*] Езекияның қатты ауырып қалғаны туралы естіп, оған сәлемхаттары мен сыйлығын жіберді. 13Езекия келген бабылдық елшілерді жылы қабылдап, оларға өзінің бүкіл қазына қоймаларын: ондағы алтын-күмісін, дәмдеуіштері мен құнды иісмайларын, тіпті қару-жарақ қоймасын да түгелдей көрсетті. Езекияның өз сарайы мен барлық патшалығында оларға көрсетпеген бағалы заттары қалмады.[*]

14Кейін Ишая пайғамбар Езекия патшаның алдына барып, оған:

— Ана адамдар не деді, олар қайдан келді? — деген сауал қойды. Езекия:

— Олар алыстағы елден келді, сонау Бабылдан, — деді. 15Пайғамбар:

— Олар сарайыңыздан не көрді? — деп сұрағанда, Езекия:

— Менің сарайымда не бар, соның бәрін көрді. Менің қазына қоймаларымда оларға көрсетпеген ештеңем қалған жоқ, — деп жауап берді. 16Сонда Ишая Езекияға былай деді:

— Енді Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңыз: 17Өз сарайыңдағы бар нәрсенің, ата-бабаларыңның осы кезге дейін жиған-тергендерінің барлығы да Бабылға әкетілетін күн туады. Мұнда ештеңе қалмайтын болады! — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 18Өзіңнен тарайтын ұрпақтарыңның кейбіреулері де сол елге әкетіледі. Бабылдықтар оларды белінен айырып азбанқұл[*] қылып, Бабыл патшасының сарай қызметшілері етіп қояды! — 19Сонда Езекия Ишаяға:

— Сіз жеткізген Жаратқан Иенің сөзі жөн екен, — деді. Өйткені ол: «Әйтсе де менің тірі кезімде тыныштық пен аман-есендік болады», — деп ойлады.


20Езекияның қалған барлық істері мен қажыр-қайраты, оның тоған жасап, тауды тесіп өткен үңгір жол арқылы (Гихон қайнар көзінен) Иерусалим қаласының ішіне су ағызып әкелгені[*] туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 21Езекия көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, оның ұлы Манаса орнын басып патша болды.

#### 21


Яһуда елінің аса опасыз патшасы Манаса

1Манаса патша болған кезде жасы он екіде еді. Ол Иерусалимде елу бес жыл билік жүргізді. Оның шешесінің есімі Хепсиба болатын. 2Манаса Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеп жүрді. Осылайша ол Жаратқан Ие ежелде Исраил халқының алдынан елден қуып шыққан халықтардың жексұрын дәстүрлеріне еліктеді.

3Манаса әкесі Езекия кезінде қиратып тастаған биіктеу жерлердегі табыну орындарын[*] қайтадан салды. Солтүстік Исраилдің бұрынғы патшасы Ахаб істегендей,[*] Манаса да Бағалға арнап құрбандық орындарын тұрғызып, Ашераға бағышталған ағаш[†] бағаналарын орнатты. Сонымен қатар ол аспан[†] денелерінің бүкіл тобына иіліп құлшылық етіп жүрді.[*] 4Жаратқан Ие Өзінің киелі[†] үйі туралы «Мен Иерусалимде өз есімімді орнатамын»[*] деген болса да, Манаса Жаратқан Иенің сол киелі үйінде жалған тәңірлерге арнап құрбандық үстелдерін тұрғызды, 5әрі оның екі ауласында күллі аспан денелеріне бағышталған құрбандық үстелдерін орнатты. 6Манаса тіпті өз ұлдарын жалған тәңірге арнап отқа өртеп құрбан етті. Патша балгерлікпен және сиқыршылықпен де айналысып, аруақтарды шақырушылар мен өзге де сәуегейлерден ақыл-кеңес сұрап отырды. Ол Жаратқан Иеге жек көрінішті көптеген істер істеп, Оның қаһарын өршітті.

7Манаса өзі жасатып алған Ашераның ағаш бағанасын тіпті киелі үйдің ішіне апарып, сонда орнатып қойды. Ал осы киелі үй туралы Жаратқан Ие Дәуітке және оның ұлы Сүлейменге былай деген болатын: «Мен Исраилдің барлық руларының ішінен таңдап алған қалам Иерусалимдегі осы киелі үйде өз есімімді тұрақты орнатпақпын.[*] 8Егер Исраил халқы Менің өздеріне қызметшім Мұса арқылы тапсырған Таурат заңымды[†] толығымен ұстанып, берген барлық бұйрықтарымды мұқият орындап жүрсе, онда Мен ата-бабаларына табыстаған осы елден оларды ешқашан аластатпаймын!»

9Бірақ халық тыңдамай қойды. Манаса оларды теріс жолға тайдырып жіберді. Олардың арам қылықтары ежелде Жаратқан Ие өздерінің ата-бабаларының алдарынан жойып жіберген азғын халықтардың жасағандарынан[*] да бетер болды.

10Содан Жаратқан Ие Өзіне қызмет еткен пайғамбарлары[†] арқылы (халықты сақтандырып) былай деді: 11«Яһуда патшасы Манасаның жасаған жексұрын күнәлары өзінен бұрын осы елде тұрған аморлықтардан да асып кетті. Манаса Яһуданың халқын жалған тәңірлердің мүсіндеріне табындырып күнәға батырды. 12Сол себепті Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен Иерусалим қаласы мен Яһуда елін ғаламат пәлеге душар етемін. Сол туралы естіген адамның үрейі ұшып құлағы шыңылдайтын болады. 13Мен Самарияны және Ахабтың әулетін шынайы бағалап, әділдікпен соттағаным[*] іспетті енді Иерусалимді де солай шынайы бағалап, әділдікпен соттаймын.[*] Жұрттың табақты сүртіп, төңкеріп қоятынындай, Мен де Иерусалимдегі халықты түгелдей сыпырып тастаймын. 14Мен меншікті халқымнан тірі қалғандарын тастап кетіп, жауларының қолдарына тапсырамын. Барлық дұшпандары оларды тонап, олжалап алып кететін болады. 15Себебі өз халқым Маған жек көрінішті істер істеп, ата-бабалары Мысырдан көшіп шыққан күннен бастап, күні бүгінге дейін Менің қаһарымды туғызып келеді».

16Осылай Манаса Яһуда халқын Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеуге еліктіріп күнәға батқан еді. Бұған қоса Манасаның жазықсыздан-жазықсыз төккен қанының көп болғаны сонша, Иерусалим бұ шетінен о шетіне дейін қанға толғандай болды.

17Манасаның қалған барлық іс-әрекеттері және оның жасаған күнәлары туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 18Манаса көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті өзінің сарайының Ұзза бағы деп аталатын бағындағы қабірге[*] қойылды. Манасаның ұлы Амон орнын басып патша болды.


Яһуда елінің зұлым патшасы Амон

19Амон патша болған кезде жасы жиырма екіде еді. Ол Иерусалимде екі жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні жотбалық Харус қызы Мешулемет болатын.

20Амон әкесі Манаса істегендей, Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. 21Амон толығымен әкесінің теріс жолымен жүріп, әкесі табынған жалған тәңірлердің мүсіндеріне өзі де иіліп құлшылық етіп жүрді. 22Осылайша Амон өзінің ата-бабалары сиынған Құдайы Жаратқан Иені елемей тастап кетіп, Оның ізгі жолымен жүруден бас тартты.

23Ақырында нөкерлері Амонға қарсы сөз байласып, оны өз сарайында өлтірді. 24Ал елдің халқы Амон патшаға қастандық жасағандардың бәрінің көздерін құртып, Амонның орнына оның ұлы Жосияны патша етіп қойды.

25Амонның қалған іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 26Оның мәйіті Ұзза бағындағы өзінің қабіріне[*] қойылды. Амонның ұлы Жосия орнын басып патша болды.

#### 22


Яһуда елінің адал патшасы Жосия

1Жосия патша болған кезде жасы сегізде еді. Ол Иерусалимде отыз бір жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні босқаттық Адаях қызы Едида болды. 2Жосия Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеп, толығымен түп атасы Дәуіттің жолымен жүрді және мұнысынан не оңға, не солға таймады.


Таурат кітабының қайтадан табылуы

3Жосия патшалық құрған он сегізінші жылы өзінің Шафан есімді хатшысын Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне жіберді. Шафан Мешуламның немересі, Асалияхтың ұлы болатын. Патша оған мына тапсырманы берді: 4«Бас діни қызметкер[†] Хелкияға бар да, халық Жаратқан Иенің киелі үйіне сый-тарту ретінде әкелген және қақпа сақшылары жинап тапсырған күмісті санап шықсын деп айт. 5Жиналған күміс Жаратқан Иенің ғибадатханасындағы[†] жөндеу жұмыстарын басқаратындарға табысталсын. Бұлар одан ғимараттарды жөндеп жатқан жұмысшыларға: 6ағаш[†] ұсталарына, құрылысшылар мен тас қалаушыларға жалақыларын төлесін. Олар, сондай-ақ, қаржының бір бөлігін ғибадатхананы жөндеуге қажетті ағаш және қашалған тас сатып алуға да жұмсасын. 7Қолдарына берілген сол қаржы жайында олардан есеп талап етудің керегі жоқ, себебі олар міндеттерін адал атқарады».


8Кейін бас діни қызметкер Хелкия Шафан хатшыға: «Мен Жаратқан Иенің киелі үйінен Таурат кітабын[*] тауып алдым!» — деп хабарлап, кітапты[†] Шафанға берді. Ал ол кітапты оқып шықты.

9Шафан хатшы патшаның алдына барып: «Сіздің қызметкерлеріңіз ғибадатханада сақталған күмісті шығарып, Жаратқан Иенің киелі үйіндегі жөндеу жұмыстарын басқаратындарға тапсырды, — деп баяндады. 10Шафан сөзін жалғастырып: — Діни қызметкер Хелкия маған бір шиыршық кітапты табыстады», — деді. Содан ол кітапты патша алдында дауыстап оқи бастады.


Жосия патшаның Жаратқан Иенің еркін сұрап білуі

11Патша кітаптың мазмұнын естігенде, қатты қайғырып[†] көйлегінің өңірін айыра жыртты. 12Содан ол діни қызметкер Хелкияға, Шафан ұлы Ахиқамға, Миқая ұлы Ахборға,[*] хатшысы Шафанға және бас уәзірі Асаяхқа былай деп әмір етті: 13«Менің атымнан, халықтың және бүкіл Яһуда елінің атынан барып, табылған кітапта жазылған сөздер жөнінде Жаратқан Иенің еркін сұрап біліп келіңдер! Аталарымыз осы кітаптың сөздерін орындамады, онда тапсырылғандардың бәрін істемеді. Сондықтан да Жаратқан Иенің лаулаған қаһары бізге қарсы лап етуде!»

14Сонда діни қызметкер Хелкия және Ахиқам, Ахбор, Шафан, Асаях барлығы Олдама пайғамбарға[†] барды. Олдама киім қоймасының басқарушысы Шаллумның әйелі еді. Шаллум Тоқаттың[*] ұлы, Хасраның немересі болды. Пайғамбар Иерусалимнің екінші ауданында тұрып жатты. Жіберілгендер Олдаманың алдына келіп, оған патшаның айтқандарын жеткізді.

15Олдама оларға жауап беріп былай деді: «Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің хабары мынау, сіздерді маған жіберген адамға былай деңіздер: Жаратқан Ие мынаны айтады: 16Біліп қой, Мен осы жерге және оның тұрғындарына пәле жіберемін! Яһуда патшасы оқыған кітапта айтылған жазалардың барлығын[*] олардың бастарына түсіремін. 17Себебі олар Мені елемей тастап кетті, әрі бөгде тәңірлерге хош иісті заттар түтетіп, өз қолдарымен жасаған тәңір мүсіндеріне табынып, әдейі Менің ашуымды туғызды. Менің қаһарым осы елге қарсы лаулап тұр, ол енді еш сөнбейді!

18Дегенмен сіздерді Жаратқан Иеден сұрауға жіберген Яһуда патшасына тағы былай деңіздер: Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие сіз жаңа естіген сөздер туралы мынаны айтады: 19Сен менің осы жерге және оның тұрғындарына: «Ел қаңырап бос қалады, ал оның халқын басқалар балағаттап, қарғайтын болады!» деп шығарған үкімімді естігенде жүрегіңді қасарыстырмадың, керісінше, Маған мойынсұндың. Қатты қайғырып киімдеріңнің өңірін айыра жыртып, Менің алдымда көз жасыңды төктің. Сондықтан Мен саған құлақ салдым. Сонымен Жаратқан Ие былай деп шешті: 20Біліп қой, сол үшін Мен сені уақыты келгенде ата-бабаларыңның қасына аттандырып, мәйітіңнің қабірге құрметпен қойылуына жағдай жасаймын. Осылай сен Мен осы жерге жіберетін күллі пәлелерді көрмейсің!»

Елшілер патшаға қайтып келіп, осы хабарды жеткізді.

#### 23


Жосияның жалған тәңірлерге табынуды тоқтатуы

1Сонда патша шабармандарын жіберіп, бүкіл Яһуда мен Иерусалимнің рубасыларын[*] шақыртып жинап алды. 2Олар келген соң, патша Яһуда халқы мен Иерусалимнің тұрғындарын, діни қызметкерлер[†] мен пайғамбарларды,[†] үлкенді-кішілі бүкіл халықты ертіп алып, Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне өрлеп барды. Сол жерде патша бәрінің алдында Жаратқан Иенің киелі үйінен табылған Келісім[†] кітабының барлық сөздерін[*] басынан аяғына дейін оқып берді. 3Мұнан кейін патша бағана жанындағы арнайы орнында[*] Жаратқан Иенің алдында тұрып Онымен Келісім жасады. Сонда ол Жаратқан Иенің жолымен жүріп, Оның күллі өсиеттерін, бұйрықтары мен ережелерін шын жүректен, бүкіл жан дүниесімен орындап, осы кітапта[†] жазылған Келісімнің шарттарын жүзеге асыруға ант берді. Бүкіл халық та бұл Келісімге мойынсұнды.

4Бұдан соң патша бас діни қызметкер Хелкияға, дәрежесі одан кейінгі діни қызметкерлерге және қақпа күзетшілеріне: «Жаратқан Иенің ғибадатханасынан[†] Бағалға, Ашераға, аспан[†] денелерінің бүкіл тобына табынуға бағышталған күллі құрал-жабдықтарды алып шығыңдар!» — деп тапсырды. Жосия патша бұлардың барлығын Иерусалимнің сыртындағы Қидрон сайының егістіктерінде өртеп, күлін Бетел қаласына апарып тастады. 5Сонымен қатар ол Яһуданың бұрынғы патшалары Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің айналасындағы биіктеу жерлердегі табыну орындарында хош иісті заттарды түтетуге тағайындаған діни қызметкерлерді орындарынан алып тастап, қырып-жойды. Олар Бағалға, күн мен айға, шоқжұлдыздар мен басқа да бүкіл аспан денелеріне арнап хош иісті заттарды түтетіп ұсынатын еді. 6Жосия Жаратқан Иенің киелі үйінен Ашераның ағаш[†] бағанасын алып шығып, Иерусалимнің сыртындағы Қидрон сайына апарды. Сол жерде оны өртеп ұнтақтап, күлін жай адамдардың қабірлерінің үстінен шашып тастады.[*] 7Патша Жаратқан Иенің ғибадатханасында азғындықпен айналысқан еркектердің күркелерін[*] де бұзып тастады. Сол жерде бірнеше әйел Ашераға арналған жапқыштар тоқитын еді.

8Жосия Яһуданың қалаларынан барлық діни қызметкерлерді жинап алып келіп, олардың биіктеу жерлердегі хош иісті заттарды түтетіп келген табыну орындарының барлығын арамдады. Патша мұны Яһуда елі бойынша, Гебадан Бер-Шебаға[*] дейінгі бүкіл аралықта істеді. Сондай-ақ, ол қала әкімі Ешуа салған қақпаның жанындағы биіктеу жерде тұрғызылған табыну орындарын да қиратты. Олар қаланың басты қақпасының сол жағында орналасқан болатын. 9Сол табыну орындарында қызмет еткен діни қызметкерлерге Жаратқан Иенің Иерусалимдегі құрбандық үстелінде[†] қызмет етуге рұқсат болмады, бірақ олар (леуілік) ағайындарымен бірге ашымаған нанды жейтін.[*]

10Молох атты жалған тәңірге бұдан былай ешкімнің өз ұлын не қызын отқа өртеп құрбандыққа ұсына алмауы үшін Жосия патша Бен-Хенном аңғарындағы Топет[*] атты табыну орнын да арамдады. 11Жосия Яһуданың бұрынғы патшалары күнге бағыштаған жылқы мүсіндерін де алып тастады. Олар Жаратқан Иенің ғибадатханасының ауласында қақпаға жақын, сарай қызметкері Натан-Мәліктің тұратын жерінің маңында орналасқан болатын. Күнге бағышталған күймелерді патша өртеткізіп жіберді.[*]

12Ахаз патша кезінде тұрған сарайдағы жоғарғы бөлменің төбесіне Яһуда патшалары жалған тәңірлерге арнап құрбандық үстелдерін орнатқан болатын. Манаса патша тіпті Жаратқан Иенің ғибадатханасының екі ауласында да сондай құрбандық үстелдерін тұрғызған еді.[*] Бұларды Жосия патша енді күлпарша етіп талқандап, Қидрон сайына лақтырып тастады.

13Исраилдің патшасы Сүлеймен баяғыда Иерусалимнің шығысында, Азғындық тауының[*] оңтүстігіндегі биіктеу жерлерде жексұрын тәңірлерге: Сидонның Астартасына, Моабтың Хамосына, Аммонның Молохына арнап табыну орындарын салған болатын. Жосия патша сол орындарды да арамдады. 14Жосия тас бағаналарды талқандап, Ашераға бағышталған ағаш бағаналарды шауып тастап, олар тұрған жерлерге өліктердің сүйектерін шашып (оларды арамдады).


15Жосия патша Солтүстік Исраилді күнәға батырған Набат ұлы Еробоғамның Бетел қаласындағы биіктеу жерде тұрғызған табыну орнын да жойды, әрі сол жердегі құрбандық үстелі мен ғибадатхананы қиратып тастады. Соның тастарын талқандап, ұнтақтап жоқ қылды, Ашераның ағаш бағанасын да өртеп жіберді. 16Жосия айналасына қарағанда, төбе беткейіндегі қабірлерді көрді. Содан ол адамдарын жіберіп, қабірлерге қойылған діни қызметкерлердің сүйектерін[*] шығартып алып, сол құрбандық үстелінің үстінде өртетті. Бұл баяғыда Жаратқан Иенің хабарын жеткізген Құдайдың пайғамбарының алдын ала айтқандарына сәйкес болды.[*] 17Бұдан кейін Жосия патша:

— Анау тұрған қандай ескерткіш тас? — деп сұрады. Сонда қаланың адамдары:

— Бұл — Яһудадан келген Құдайдың пайғамбарының қабірі. Сол пайғамбар ежелде-ақ өзіңіздің Бетелдегі мына құрбандық орнына қарсы бүгін істегендеріңіз туралы алдын ала дауыстап жариялап кеткен болатын, — деп жауап берді. 18Патша:

— Ендеше оған тиіспеңдер! Оның сүйегін ешкім қозғамасын! — деп әмір етті. Осылайша оның және Самариядан келген пайғамбардың[*] сүйектеріне ешбір қол тимеді.

19Жосия Бетелде істегендей, Солтүстік Исраилдің басқа қалаларының биіктеу жерлеріндегі барлық киелі үйлерді де қиратып тастады. Себебі Солтүстік Исраилдің патшалары соларды тұрғызулары арқылы Жаратқан Иенің қаһарын туғызған еді. 20Жосия табыну орындарының барлық діни қызметкерлерін құрбандық үстелдерінің үстінде бауыздатып, осы үстелдердің бәрінде сол адамдардың сүйектерін өртетті.

Содан соң патша Иерусалимге қайтып оралды.


Халықтың Құтқарылу мейрамын қайтадан тойлауы

21Жосия патша бүкіл халыққа: «Құдайларың Жаратқан Иеге арнап осы Келісім кітабында жазылғанға сай Құтқарылу мейрамын[†][*] өткізіңдер!» — деп жарлық шығарды.

22Ежелде Исраилді билер басқарған уақыттан бері Солтүстік Исраил мен Яһудаға патшалар билік жүргізген барлық кезеңде Құтқарылу мейрамы ешқашан дәл осылай тойланған емес. 23Сонымен Жосия патшалық құрған он сегізінші жылы Иерусалимде Жаратқан Иеге арналған осы Құтқарылу мейрамы өткізілді.


Жосияның жүзеге асырған басқа өзгертулері

24Жосия патша Иерусалим қаласы мен бүкіл Яһуда елінен табылған аруақты не жынды шақыратын бақсы-балгерлерді, жалған тәңірлердің бейнелері мен мүсіндерін және басқа да жексұрын нәрселердің бәрін құртып, алып тастады. Жосия діни қызметкер Хелкияның Жаратқан Иенің киелі үйінде тапқан Таурат кітабында[*] жазылған заңдарды орындау үшін осылай істеді. 25Жосия сияқты шын жүректен, бүкіл жан дүниесімен, бар күш-қуатымен Жаратқан Иеге бет бұрған және Оның Мұса арқылы берген Таурат заңына[†] толығымен бағынған ешбір патша одан бұрын да болған емес, одан кейін де шыққан жоқ.

26Алайда Манаса патша кезінде істеген күллі зұлым істерімен Жаратқан Иенің қаһарын тым қатты өршіткен болатын. Тіпті Жосияның істеген әділ істерінен кейін де Жаратқан Иенің Яһуда еліне қарсы лаулаған қаһары басыла қоймады. 27Себебі Жаратқан Ие былай деп шешкен еді: «Мен Солтүстік Исраилді көз алдымнан аластатқанымдай,[*] Яһуданы да дәл солай аластатамын. Өзім таңдап алған осы қала — Иерусалимді және Мен «осы жерде өз атымды орнатамын» деген киелі үйді елемей тастап кетемін».[*]


Жосия патшаның шайқаста қаза табуы

28Жосияның қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған.

29Жосия патшалық құрған кезде бірде Мысыр патшасы Нехо перғауын Ассур патшасын қолдау үшін[*] Евфрат өзеніне қарай аттанды. Сонда Жосия патша перғауынға қарсы шықты. Бірақ ол перғауынның әскерімен Мегидо қаласының маңында болған шайқаста оқтан қаза тапты.[*] 30Жоғастың қызметкерлері оның мәйітін күймемен Мегидодан Иерусалимге алып келіп, өзінің қабіріне қойды. Яһуда елінің халқы Жосияның ұлы Жоғахазды май жағу рәсімінен[†] өткізіп әкесінің орнына патша етіп тағайындады.


Яһуда елінің патшасы Жоғахаз

31Жоғахаз патша болғанда жасы жиырма үште еді. Ол Иерусалимде үш ай билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні либналық Еремия[*] қызы Хамутал болатын. 32Өзінің аталары істегендей, Жоғахаз да Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді.

33Нехо перғауын Жоғахазды Хамат еліндегі Риблада[*] тұтқындап, шынжырмен бұғаулап, оның Иерусалимде билік жүргізуін тоқтатты. Сонымен қатар перғауын Яһуда еліне жүз ат басындай күміс, бір ат басындай алтын[*] мөлшерінде алым-салық салды. 34Перғауын Жосияның орнына оның өзге ұлы Елиәкімді патша етіп тағайындап, оның есімін Жохақым[*] деп өзгертті. Ал Жоғахазды перғауын Мысырға алып кетті, ол сол елде қайтыс болды.


Яһуда елінің патшасы Жохақым

35Жохақым Нехо перғауынға оның талап еткен алтын-күмісін табыстап отырды. Бұл үшін ол күллі елге салық салып, әркімді қолында бар мал-мүлкінің мөлшеріне қарай салығын төлеуге мәжбүрледі.

36Жохақым патша болғанда жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде он бір жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні румалық Педаяхтың қызы Зебида болатын. 37Өзінің аталары істегендей, Жохақым да барлық жағынан Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді.

#### 24


Бабыл патшасының Яһуда еліне басып кіруі

1Жохақымның патшалық құрған кезінде Бабыл патшасы Набуходоносор Яһуда еліне басып кірді. Жохақым үш жыл Набуходоносорға бағынышты болды, ал содан кейін оған қарсы бас көтерді. 2Жаратқан Ие[†] сол кездері Бабыл,[*] Арама,[†] Моаб және Аммон елдерінен Яһуданы шабуылдауға тонаушылар топтарын да жіберіп жүрді. Осылай болады деп Жаратқан Ие бұрын өзінің пайғамбарлары[†] арқылы алдын ала айтқан болатын.[*]

3Бұл пәле, әрине, Манаса патшаның жасаған барлық күнәларының[*] кесірінен Жаратқан Иенің еркімен Яһуданың басына түсті. Жаратқан Ие халықты Өзінің көз алдынан аластатпақ болды. Өйткені Манаса патша кезінде күнәға батып, әр түрлі зұлым істер істеген болатын. 4Оның үстіне Манаса жазықсыздан-жазықсыз қан төгіп, Иерусалимді кінәсіз төгілген қанға толтырды.[*] Жаратқан Ие Манасаның осы жексұрын қылмыстарын кешіруді қаламады.[*]

5Жохақымның қалған барлық іс-әрекеттері туралы «Яһуда патшаларының жылнамалары» кітабында баяндалған. 6Жохақым көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, оның ұлы Ехониях[*] орнын басып патша болды.

7Бұдан кейін Мысыр патшасы өз елінен соғысуға аттанып шықпады. Себебі Бабыл патшасы бұрын Мысырға тәуелді болған жердің барлығын: Евфрат өзенінен бастап, Мысырдың солтүстік шекарасындағы өзеннің[*] аралығындағы бүкіл өлкені[*] өзіне бағындырып алған еді.


Яһуда патшасы Ехонияхтың Бабыл патшасына берілуі

8Ехониях Яһуда елінің патшасы болған кезде жасы он сегізде еді. Ол Иерусалимде үш ай билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні иерусалимдік Елнатан қызы Нехушта болатын. 9Өзінің әкесі істегендей, Ехониях та Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді.

10Сол кезде Бабыл патшасы Набуходоносордың нөкерлері Иерусалимге қарсы өрлеп шығып, қаланы қоршап алды. 11Қоршау кезінде Набуходоносордың өзі де Иерусалимнің түбіне келді. 12Сонда Ехониях патша өзінің шешесі, нөкерлері, әміршілері[†] және сарай қызметкерлерімен бірге қаладан шығып, бабылдықтарға берілді.


Иерусалимнің тоналып, көп яһудалықтардың жер аударылуы

Набуходоносор патшалық құрған сегізінші жылы Ехонияхты тұтқындады. 13Жаратқан Иенің алдын ала айтқанындай,[*] Набуходоносор Жаратқан Иенің киелі[†] үйіндегі және патша сарайындағы қазыналарын түгелдей Бабылға алып кетті, әрі Сүлеймен патшаның Жаратқан Иенің ғибадатханасына[†] арнап жасатқан алтын жалатқан бұйымдарының барлығынан алтындарын сыдырып әкетті.

14Набуходоносор Иерусалимнің халқының бәрін: күллі әміршілер мен жасақшыларды, барлық қолөнершілер мен ұсталарды, жалпы он мың адамды тұтқындап өзімен бірге алып кетті. Яһуда елінде ең кедей тұрғындары ғана қалды.

15Набуходоносор, сондай-ақ, Ехонияхтың өзін де Бабылға әкетіп, оның шешесін, әйелдерін, сарай қызметкерлерін және елдің абыройлы адамдарын да Иерусалимнен Бабылға жер аударды. 16Оның үстіне Бабыл патшасы соғысқа жарамды, батыл да мықты тағы жеті мың жауынгерді және бір мың қолөнерші мен ұстаны өз еліне айдап әкетті.

17Набуходоносор Ехонияхтың орнына оның немере ағасы Маттанияхты патша етіп тағайындап, соның есімін Седекиях деп өзгертті.


Яһуда елінің соңғы патшасы Седекияхтың көтерілісі

18Седекиях патша болған кезде жасы жиырма бірде еді. Ол Иерусалимде он бір жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні либналық Еремия қызы Хамутал болатын.[*]

19Кезінде ағасы Жохақым істегендей, Седекиях та Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. 20Жаратқан Ие Иерусалим мен Яһуданың халқына қатты қаһарланғандықтан, оларды ақырында Өзінің қасынан аластатты.[*]

Сол кезде Седекиях Бабыл патшасына қарсы бас көтерді.

#### 25


Бабыл әскерінің Иерусалимді қайтадан жаулап алып, Седекияхты жазалауы

1Седекияхтың патшалық құрған тоғызыншы жылының оныншы айының оныншы күні[*] Бабыл патшасы Набуходоносор бүкіл әскерімен Иерусалимге қарсы аттанды. Олар қаланы қоршауға алып, оның қамалынан өрлеп өту үшін жан-жағын айналдыра тас-топырақ үймектер жасады.[*] 2Қала Седекияхтың патшалық құрған он бірінші жылына дейін қоршауда болды.

3Сол жылғы төртінші айдың тоғызыншы күні[*] азық-түлік атаулы бітіп, қаланы аштық қатты жайлап тұрған еді. 4Осы кезде жау қала қабырғасының бір жерін тесіп, ішке кірді. Сонда (Седекиях пен) барлық яһуди жасақшылары қашып кетуге тырысты. Бабылдық әскер[*] қаланы қоршап тұрғанмен, олар түн ішінде патша бағының маңында екі қабырғаның арасында орналасқан қақпадан сытылып шықты. Содан олар Иордан алқабындағы елсіз далаға қарай бет алды. 5Алайда Бабыл әскері патшаның соңынан аттанып, оны Иерихонның маңайындағы елсіз далада қуып жетті. Седекияхтың бүкіл жасағы оның қасынан бытырап кеткен болатын.

6Седекиях бабылдықтардың қолына түсіп, Хамат еліндегі Рибла қаласына Бабыл патшасының алдына апарылды. Сол жерде бабылдықтар Седекияхты соттап, үкімін шығарды. 7Олар Седекияхтың ұлдарын оның көз алдында шауып өлтірді. Мұнан кейін Седекияхтың екі көзін ойып алып, қол-аяғына қола шынжыр салып, Бабылға айдап әкетті.


Қала мен киелі үйдің қиратылып, халықтың Бабылға жер аударылуы

8Набуходоносор Бабылға патшалық құрған он тоғызыншы жылдың бесінші айының оныншы күні[*] оның бір нөкері — патша ұландарының әміршісі[†] Набузар-Адан Иерусалимге келіп жетті. 9Әмірші Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне, патшаның сарайына және Иерусалимдегі барлық үйлерге от қойып, үлкен ғимараттардың бәрін де өртеп жіберді. 10Әміршіге еріп келген бүкіл бабылдық әскер Иерусалимді қоршаған қабырғаларды қиратып тастады. 11Ұландардың әміршісі Набузар-Адан қалада қалып қойғандарды, Бабыл патшасының жағына өтіп кеткендерді және елдің басқа да халқын тұтқындап, айдап әкетті. 12Әмірші тек ең кедей тұрғындардың біразын ғана жүзімдіктер мен егіндіктерді күту үшін елде қалдырды.


13Бабылдықтар Жаратқан Иенің ғибадатханасында[†] тұрған екі қола бағананы, жылжымалы қола тұғырларды және теңіз деп аталатын дәу қола қазанды[*] бөлшектеп сындырып, солардың барлық қоласын Бабылға тасып әкетті. 14Олар (киелі үйдегі құрбандық үстелін[†] тазалауға арналған) күлсалғыштар мен күрекшелерді, білте түзеткіштер мен табақтарды және ғибадатханада Жаратқан Иеге құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынғанда қолданылған басқа да қола ыдыс-аяқтар мен аспаптардың барлығын алып кетті. 15Ұландардың әміршісі шоқ салынатын табаларды, (су не қан бүркуге арналған шағын) тостағандарды және саф алтын не күмістен жасалған барлық басқа бұйымдарды да олжалап әкетті.[*]

16Сүлеймен патша кезінде Жаратқан Иенің киелі үйіне арнап жасатқан екі бағананың, дәу қазан мен тұғырлардың қоласы таразыға тартып, салмағын өлшеуге тым ауыр болды. 17Екі бағананың әрқайсысының биіктігі он сегіз шынтақ, ал үстіңгі иығындағы қоладан жасалған үлкен тостаған кейпінің биіктігі үш шынтақ болды. Сол кейіптерге айналдыра шынжыр және анар тәрізді қола әшекейлер ілінген еді.


18Ұландардың әміршісі бас діни қызметкер[†] Сераяхты, одан кейінгі лауазымды діни қызметкер Софонияны және ғибадатхананың үш қақпа күзетшісін де тұтқындады. 19Қалада әлі де қалып қойғандардан ол жасақшылардың басшысын, патшаның кеңесшілерінің бесеуін, елдегі ер адамдарды әскери қызметке тіркеген қолбасшының хатшысын және елдің тағы алпыс тұрғынын қолға түсірді. Бұлар да қаладан табылған болатын. 20Ұландар әміршісі Набузар-Адан олардың бәрін Хамат еліндегі Рибла қаласына,[*] Бабыл патшасының алдына алып барды. 21Сол жерде Бабыл патшасы оларды өлтіруге бұйырды.

Осылайша Яһуда халқы өз елінен басқа жаққа жер аударылып кетті.


Яһуда әкімі Ғодалияхтың өлтірілуі

22Бабыл патшасы Набуходоносор Ғодалияхты Яһуданың әкімі етіп тағайындап, Бабылға әкетілмеген халықты оның қарауына тапсырды. Ғодалиях Ахиқамның ұлы, Шафанның[*] немересі еді. 23Яһуда елінде қалып қойған барлық жасақ басшылары мен олардың адамдары патшаның Ғодалияхты әкім етіп тағайындағаны туралы естігенде, олар Миспа қаласындағы Ғодалияхқа келді. Сол жасақ басшылары Нетаниях ұлы Ысмағұл, Қареях ұлы Жоханан, нетопаттық Танхумет ұлы Сераях және махалық Езаниях болатын. 24Ғодалиях олардың өздерін және адамдарын жігерлендіріп: «Бабылдық қызметкерлерден қорықпаңдар! Елде тұрып қалып, Бабыл патшасына қызмет етіңдер,[*] сонда жағдайларың жақсы болады!» — деп уәде беріп ант етті.

25Бірақ сол жылдың жетінші айында патшалық әулетке жататын Әлишаманың немересі Нетаниях ұлы Ысмағұл он адамымен бірге Миспаға келді. Олар Яһуданың әкімі Ғодалияхты қастандықпен өлтірді және Миспада Ғодалияхтың қасында болған исраилдіктер мен бабылдықтардың да көздерін құртты.[*] 26Содан үлкенді-кішілі барлық исраилдіктер әрі жасақшылардың басшылары бабылдықтардың жазасынан қорқып, Мысырға қашып кетті.


Ехониях патшаның Бабылда ақталып, абыройлы болуы

27Ал Яһуда (елінің бұрынғы) патшасы Ехониях болса, ол Бабылға жер аударылып кеткеннен[*] кейінгі отыз жетінші жылы Еуил-Меродах Бабыл еліне патшалық құра бастады. Жаңа патша сол жылдың он екінші айының жиырма жетінші күні Ехонияхты түрмеден шығарып, азат етті. 28Еуил-Меродах онымен жылы сөйлесіп, Бабылда өз қасында болған барлық басқа патшалардан гөрі Ехонияхты ең жоғарғы орынға отырғызды. 29Ехониях түрмедегі киімдерін ауыстырып, бұдан былай ұдайы патшамен дастарқандас болып, бірге тамақтанатын болды. 30Өмірінің соңына дейін Ехонияхтың күнделікті мұқтаждықтарын Бабыл патшасы қамтамасыз етіп отырды.

### Шежірелер 1-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Кіріспе


Шежірелер туралы бірінші жазба


Жазба туралы мәлімет

«Шежірелер туралы бірінші, екінші жазбалар» грекше «Септуагинта» аудармасында «Паралейпоменон», яғни бұған дейінгі жазбалардан «тыс қалған» мәліметтер, деп аталған. Себебі олардан «Патшалықтар туралы жазбаларға» кіргізілмеген маңызды мәліметтер мен түсіндірмелер табуға болады. «Шежірелер туралы жазбалар» Исраил халқының тарихын баяндап, соның ішіндегі Яһуда мен Леуі руларына баса назар аударады.

Б.з.д. 539 ж. Бабыл патшалығының әскері Яһуда елін басып алып, халқының көпшілігін Бабылға айдап әкетті. Кейін яһудилердің бірқатары отандарына қайтып келді. Оралмандар көштерінің біреуін Ұзайыр пайғамбар деп те аталған діни қызметкер Езра бастады (Езр 7:6-9).

Елге оралғандар: «Құдай әлі де қамымызды ойлай ма? Оның ежелде ата-бабамызбен жасаған Келісімдері және Дәуіт патшаға берген уәделері біз үшін мағынасын жойған жоқ па?» деп шүбәланатын.

Сол себептен осы екі жазбада Жаратқан Иенің таңдаулы халқына берген уәделерінің әлі де өз күшінде екендігіне айрықша мән берілген. Халық және оның патшалары Құдайдың Исраилмен жасаған Келісіміне көп рет опасыздық жасап отырған еді. Сондықтан Өзі алдын ала айтқандай, Құдай Тағала оларға әділ жазаларын тартқызды. Алайда Оның рақымы шексіз зор. Егер халық теріс жолдарынан қайтып, Өзіне бет бұрса, Жаратқан Ие оларды қайтадан қабылдауға дайын болды.

«Шежірелер туралы жазбалардағы» бірнеше бөлімдер олардан бұрынырақ жазылған мәлімет көздерінен алынған. Мысалы, оларда Құдайдың бірнеше пайғамбарларының жазбаларына әрі Яһуда және Солтүстік Исраил патшалықтарының жылнамаларына сілтеме жасалған. Бұл шығармалардың кейбіреулері біздің заманымызға дейін жетпеген, ал басқалары (Таурат, Патшалықтар туралы жазбалар, Ишая пайғамбардың жазбасы және т.б.) Киелі кітаптың құрамына еніп сақталды.

«Шежірелер туралы бірінші жазба» Адам атадан басталған көне заманғы адамдардың ата-тегінің шежіресін қамтиды. Мұнда Таурат кітабынан жақсы таныс Нұх, Ыбырайым, Ысқақ, Жақып және олардың үрім-бұтақтары туралы баяндалып, киелі үйде қызмет ететін леуіліктердің әулеттері де аталған.

Дәуіт патша Жаратқан Иенің Келісім сандығын Иерусалимге әкелді. Оны орнату үшін патша киелі үй салмақшы болды, бірақ Құдай соны салуға Дәуіттің ұлы Сүлейменді таңдаған еді. Дәуіт осы ғаламат құрылыс үшін көптеген дайындық жұмыстарын жүргізді. Ол шын жүректен Жаратқан Иеге мойынсұнып, адал қызмет ететін адамның үлгісі болды. Құдай Тағала Дәуітті өмір бойы жауларын жеңуге қолдап жүрді. Ол Өзінің халқына Дәуіттің әулетінен шыққан біреу мәңгілікте билік жүргізетін болады деп уәде беріп, Дәуітпен сол туралы Келісім де жасады (17:11-14). Бұл он ғасырдан кейін дүниеге келген Дәуіттің Ұрпағы Мәсіх туралы да алдын ала білдіру болды.

Сонымен атамекеніне қайтып келген халық Жаратқан Ие Өзінің жер бетіндегі тұрағы болуға таңдап алған Иерусалим қаласында және киелі үйде Оған шын жүректен қызмет етіп, Оның рақымы мен қуанышына кенелуге шақырылды (23:25; 28:9; 29:9).

#### 1


Адам атадан Нұх пайғамбардың ұлдарына дейінгі ұрпақтар

1Адам[†] (ата), Сет, Енос, 2Қайнан, Мақалалел, Иәрет, 3Енох, Мәтусал, Ләмех, Нұх.[*]

4Нұхтың ұлдары: Шам, Хам, Япші.[*]


Япшінің үрім-бұтағы

5Япшіден Гомер, Магог, Мадай, Яуан, Тұбал, Мешех, Тирас тарады. 6Гомерден Ашкеназ,[*] Рифат, Тоғарма тарады. 7Яуанның ұлдары: Елиша, Тарсис, Кіттим, Доданим[*] тарады.


Хамның үрім-бұтағы

8Хамның ұрпақтары: Құш[†], Мысыр, Пұт, Қанахан. 9Құштың ұрпақтары: Себа, Хауила, Сабтах, Рахама, Саптеха. Рахаманың ұрпақтары: Сәба,[*] Дедан. 10Құштан Нымрод та тарады. Ол жер бетіндегі күшті әміршіге[†] айналды. 11Мысырдан луд, анам, лехап, нафтух, 12патрус, қаслух, қаптор атты халықтар тарады. Осылардан філістірлер шықты.[*]

13Қанаханның тұңғыш ұлы Сидон еді. Содан кейін Қанаханнан хеттік, 14ебустік, аморлық, гергестік, 15хевтік, арқалық, синдік, 16аруадтық, семарлық, хаматтық атты халықтар да тарады.


Шамның үрім-бұтағы

17Шамнан Елам, Ассур, Арпақсат, Луд, Арама[†] тарады.

Арамадан Ус, Хұл, Гетер, Мешех,[*] 18Арпақсаттан Шелах, ал Шелахтан Ебер тарады.

19Еберден екі ұл туды. Тұңғышының есімі Пелек («Бөліну») болды, өйткені оның заманында жер беті бөлінді.[*] Ал кенжесінің есімі Жоқтан еді.

20Жоқтаннан Алмодат, Шалеф, Хасармаует, Жерах, 21Хадорам, Узал, Диқла, 22Обал,[*] Әбімаил, Сәба, 23Опыр, Хауила және Жобаб тарады. Бұлардың бәрі Жоқтанның ұрпақтары.

24(Мынау Ыбырайым пайғамбардың[†] ата-тегі:) Шам, Арпақсат, Шелах, 25Ебер, Пелек, Рәгу, 26Серук, Нахор, Тарах, 27Ыбырам. Ол кейін Ыбырайым деп аталды.[*]


Ыбырайымның үрім-бұтағы

28Ыбырайымның ұлдары: Ысқақ, Ысмағұл.

29(Ажардан туған) Ысмағұлдың үрім-бұтағының тарихы мынау: тұңғышы Набайот, одан кейін Қидар, Адбел, Мипсам, 30Мишма, Дума, Масса, Хадад, Тема, 31Етур, Нафиш, Кедмах туды. Бұлардың бәрі Ысмағұлдан тарады.[*]

32Ыбырайымның кәнизагы Кетурадан көрген ұлдары: Зимран, Жоқшан, Медан, Мадиян,[*] Ишбақ, Шуах. Жоқшанның ұлдары: Сәба,[*] Дедан.[*] 33Мадиянның ұлдары: Ефа, Ефер, Ханох, Абида, Елдаға. Бұлардың барлығы да Ыбырайымның Кетурадан көрген ұрпақтары болатын.

34Ыбырайымның Сарадан көрген ұлы — Ысқақ. Ысқақтың ұлдары: Есау, Исраил (Жақып).


Есаудың (Едомның) үрім-бұтағы

35Есаудың (Едомның)[*] ұлдары: Елипаз, Рәгуел, Егуш, Яғлом, Қорах. 36Елипаздың ұлдары: Теман, Омар, Сефо, Ғатам, Кеназ. Елипаз Тимнадан Амалек есімді ұл көрді.[*] 37Рәгуелдің ұлдары: Нахат, Зарах, Шаммах, Миза.


Едом еліндегі Сейір халқы

38Сейірдің ұлдары:[*] Лотан, Шобал, Сибеон, Анах, Дишон, Езер, Дишан. 39Лотанның ұлдары: Хори, Хемам. Тимна Лотанның қарындасы болатын. 40Шобалдың ұлдары: Албан, Манахат, Гебал, Шефо, Онам. Сибеонның ұлдары: Аях, Анах. 41Анахтың ұлы: Дишон. Дишонның ұлдары: Хемдан, Ешбан, Итран, Керан. 42Езердің ұлдары: Билхан, Зағауан, Яқан.[*] Дишанның ұлдары: Ус,[*] Аран.


Едом еліндегі ежелгі билеушілер

43Исраил халқын билейтін патша шықпай тұрғанда Едом елінде билік құрған патшалардың аты-жөндері мыналар: Беғор ұлы Бела, оның тұрған қаласының аты Динхаба еді. 44Бела қайтыс болды, оның орнына Босорадағы Зарах ұлы Жобаб патшалық құрды. 45Жобаб қайтыс болды, оның орнына темандықтардың елінен келген Хушам патшалық құрды. 46Хушам қайтыс болды, оның орнына Бедад ұлы Хадад патшалық құрды. Ол мадияндықтарды Моаб жерінде жеңіп шықты. Хададтың тұрған қаласының аты Ауит болатын. 47Хадад қайтыс болды, оның орнына Масректен келген Самла патшалық құрды. 48Самла қайтыс болды, оның орнына Евфрат өзенінің бойында орналасқан Рехоботтан келген Саул патшалық құрды. 49Саул қайтыс болды, оның орнына Ахбор ұлы Бағал-Ханан патшалық құрды. 50Бағал-Ханан қайтыс болды, оның орнына Хадад патшалық құрды. Оның тұрған қаласының аты Пау еді. Әйелі Мехетабелдің шешесі Матред, ал нағашы әжесі Месахаб болатын. 51Кейін Хадад та қайтыс болды.


Едомның рубасылары: Тимна, Алуа, Етет, 52Охолибама, Ела, Пинон, 53Кеназ, Теман, Мипсар, 54Магдиел, Ирам. Едом халқының рубасылары осылар еді.

#### 2


Исраилдің (Жақыптың) ұлдары

1(Алғашқыда Жақып деп аталған) Исраилдің ұлдары:[*] Рубен, Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар, Забулон, 2Дан, Жүсіп, Бунямин, Нафталим, Ғад, Ашир.


Яһуданың үрім-бұтағы: Яһуда руының бастамасы

3Яһуданың ұлдары: Ер, Онан, Шелах. Осы үш ұлы Шуа есімді қанахандық адамның қызынан туған. Яһуданың тұңғыш ұлы Ердің мінез-құлқы Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті болғандықтан, Жаратқан Ие оның өмірін қысқа қылды.[*] 4Кейін Яһуданың келіні Тамар оған Парес пен Зарахты туды. Яһуданың барлығы бес ұлы болды.

5Парестің ұлдары: Хесрон мен Хамул.

6Зарахтың ұлдары: Зімри, Етан, Хеман, Халқол, Дара, барлығы бесеу. 7(Зарахтың шөбересі) Қарми ұлы Ахан Жаратқан Иеге бағышталған, жойылуға тиісті заттан алып, Исраилдің басына пәле келтірді.[*]

8Етанның ұлы: Азариях.


Яһуданың шөбересі Хесрон ұлы Рамның әулеті

9Хесронның ұлдары: Ерахмел, Рам, Халеп.[*]

10Рамнан Әминадап, Әминадаптан Яһуданың рубасы Нағасон, 11Нағасоннан Салмон, Салмоннан Боғоз, 12Боғоздан Ғабит, Ғабиттен Есей туды.[*]

13Есейдің ұлдары: тұңғышы Елияп, екіншісі Абинадап, үшіншісі Шаммах,[*] 14төртіншісі Нетанел, бесіншісі Раддай, 15алтыншысы Осем, ал жетіншісі Дәуіт (патша) еді.

16Есейдің қыздары: Сарұя, Әбигел. Сарұяның үш ұлы: Әбішай, Жоғаб, Асахил.[*] 17Әбигел ысмағұлдық Етерге күйеуге шығып, Амасаны[*] туды.


Хесрон ұлы Халептің әулеті

18Хесрон ұлы Халеп әйелі Азубадан мына ұлдарын сүйді: Ешер, Шобаб және Ардон. Халеп Ериоттан да бала сүйген. 19Азуба қайтыс болғанда, Халеп Ефратаға үйленді, ол Халепке Һұрды туды. 20Һұрдан Ұри, ал Ұридан Беселиел[*] тарады.

21Кейінірек Хесрон жасы алпысқа толғанда, Ғилақадтың әкесі Махырдың[*] қызына үйленіп, одан Сегуб есімді ұлын сүйді. 22Ғилақадтағы жиырма үш елді мекенді иемденген Жайыр[*] сол Сегубтің ұлы болатын. 23Ал кейін Гешур мен Арама[†] патшалықтары[*] Жайырдың қоныстарын және Кенат қаласын айналасындағы елді мекендерімен бірге жаулап алды. Сол елді мекендердің жалпы саны алпыс болған. Бұларда қоныстанғандардың барлығы Ғилақадтың әкесі Махырдан тарады.

24Хесрон Халеп-Ефратада қайтыс болғаннан азғана уақыт өткенде, әйелі Абия оның ұлы Ашхұрды туды. Ашхұр Текояның әкесі болды.[*]


Хесрон ұлы Ерахмелдің әулеті

25Хесронның тұңғыш ұлы Ерахмелдің[*] ұлдары: тұңғышы Рам, ал кейінгілері Буна, Орен, Осем, Ахиях еді. 26Ерахмелдің Атара деген тағы бір әйелі болды, ол Онамды туды.

27Ерахмелдің тұңғыш ұлы Рамның ұлдары: Мағас, Ямин, Екер. 28Онамның ұлдары: Шаммай мен Ядақ. Шаммайдың ұлдары: Надаб, Абишур. 29Абишурдың әйелінің аты Әбихаил, ол оған Ахбан мен Молидті туды. 30Надабтың ұлдары: Селед, Афаим. Селед соңынан бала қалдырмай қайтыс болды. 31Ал інісі Афаимнан Иши, одан Шешан, одан Ахлай тарады. 32Шаммайдың інісі Ядақтың ұлдары: Етер, Жонатан. Етер соңынан бала қалдырмай қайтыс болды. 33Жонатанның ұлдары: Пелет, Заза. Осылардың барлығы Ерахмелден тараған ұрпақтар.

34Шешанның ұлдары болмай, тек қыздары болды. Шешан Жарқа деген мысырлық қызметшісіне 35бір қызын қосып, ол Аттайды туды.[*] 36Аттайдан өрбіген ұрпақтар: Аттайдан Натан, одан Зауад, 37одан Ефлал, одан Ғабит, 38одан Еһу, одан Азариях, 39одан Хелес, одан Елеаса, 40одан Сисмай, одан Шаллум, 41одан Екамиях, одан Әлишама.


Хесрон ұлы Халептен тараған әулеттер

42Ерахмелдің інісі Халептің[*] ұлдары: тұңғышы Меса, соның ұлы Зиф, ал екінші ұлы Мареша еді, ол Хебронның әкесі болды. 43Хебронның ұлдары: Қорах, Таппуах, Рекем, Шема. 44Шемадан өрбіген ұрпақтар: Шемадан Рахам, одан Жорқиям, Рекемнен Шаммай, 45одан Мағон, одан Бет-Сұр.

46Халептің Ефа есімді кәнизагы Харан, Моса, Ғазезді туды. Харанның ұлының есімі де Ғазез еді. 47Яхдайдың ұлдары: Регем, Жотам, Гешан, Пелет, Ефа, Шағаф. 48Халептің Маха есімді кәнизагы Шебер мен Тирханахты туды. 49Мадманахтың әкесі Шағафты және Махбенах пен Гибеяның әкелері Шеуаны туған да сол Маха болатын. Халептің бір қызының есімі Ахса еді.[*] 50Осылардың барлығы Халептің үрім-бұтағы.


Ефратаның тұңғышы Һұрдың[*] ұлдары: Кирият-Иғарымның басқарушысы Шобал, 51Бетлехемнің басқарушысы Салмон, Бетгәдердің басқарушысы Хареф.

52Кирият-Иғарымның басқарушысы Шобалдың ұрпақтары: Хароге,[*] Манахат тұрғындарының жартысы 53әрі Кирият-Иғарымды мекендеген Итір, Пұт, Шумат, Мишра атты әулеттер. Бұлардан Сора мен Ештағолдың тұрғындары тарады.[*]

54Салмонның ұрпақтары: Бетлехем, Нетопат және Атырот-Бет-Жоғабтың тұрғындары, Манахат тұрғындарының қалған жартысы және Сораның тұрғындары.

55Ябесте тұрып жатқан хатшылар:[*] Тират, Шимеят, Суха атты әулеттер. Бұлар Рехап әулетінің басшысы Хаматтан тараған кендіктер.[*]

#### 3


Дәуіт патшаның әулеті

1Дәуіттің[*] Хебронда дүниеге келген ұлдары: тұңғышы — Амнон, оның шешесі ізрелдік Ахиноғам еді. Екінші ұлы Даниял[*] кәрмелдік Әбигелден туды. 2Үшіншісі — Абессалом, оның шешесі Гешур патшасы Талмайдың қызы Маха болатын. Төртінші ұлы — Адонияхтың шешесі Аггит, 3бесіншісі — Шафатияхтың шешесі Абитал, ал алтыншысы — Ітерамның шешесі Дәуіттің өзге әйелі Әгла болды. 4Осы алты ұлы Дәуіттің Хебронда жеті жыл алты ай патшалық құрған кезінде туды.[*]

Бұдан кейін Дәуіт Иерусалимде отыз үш жыл патшалық құрды.[*] 5Сонда дүниеге келген ұлдарының есімдері мыналар: Шаммуа,[*] Шобаб, Натан, Сүлеймен. Бұл төртеуін Елиям қызы Барсабия[*] туды. 6Сол тұста Дәуіттің Ипхар, Әлишуа, Елпәлет, 7Ноғах, Непек, Япияқ, 8Әлишама, Әлияда және Әлипәлет деген ұлдары да дүниеге келді: барлығы тоғыз. 9Дәуіттің ұлдары осылар, ал соларға қоса оның кәнизактарынан туған ұлдары да болды. Тамар[*] Дәуіттің ұлдарына әпке-қарындас болатын.


Дәуіттің Яһуда еліне патшалық құрған ұрпақтары

10Дәуіт ұлы Сүлейменнен өрбіген ұрпақтар: Сүлейменнен Рохабоғам, одан Абиях, одан Аса, одан Жосапат, 11одан Жорам, одан Охозиях, одан Жоғас, 12одан Амасиях, одан Азариях (яғни Ұзиях),[*] одан Жотам, 13одан Ахаз, одан Езекия, одан Манаса, 14одан Амон, одан Жосия.

15Жосияның ұлдары: тұңғышы Жоханан, екіншісі Жохақым, үшіншісі Седекиях, төртіншісі Шаллум.[*] 16Жохақымнан кейін патша болғандар: оның ұлы Ехониях және туған інісі Седекиях.[*]


Ехониях патшаның жер аударылғаннан кейінгі ұрпақтары

17Бабылдықтар тұтқындап алып кеткен Ехонияхтың ұрпақтары мыналар: өз ұлы Салатиел, 18әрі Малқирам, Педаях, Шенасар, Екамиях, Хошама, Недабиях.

19Педаяхтың ұлдары: Зоробабел,[*] Шимей. Зоробабелдің ұлдары: Мешулам, Хананиях, олардың әпке-қарындасы: Шеломит. 20Зоробабелдің бұлардан басқа тағы бес ұлы: Хашуба, Оһел, Барақиях,[*] Хасадиях, Жушап-Хесед болды.

21Хананияхтан өрбіген ұрпақтар: Пелатиях пен Ишая әрі Рефаяхтың, Арнанның, Абадияхтың және Шеханияхтың ұлдары.[*] 22Шеханияхтың ұрпақтары: Шемаях және оның ұлдары Хатуш,[*] Иғал, Бариях, Неариях, Шапат, барлығы алтау. 23Неарияхтың ұлдары: Елиохенай, Езекия, Азыриқам, барлығы үшеу. 24Елиохенайдың ұлдары: Ходауиях, Елияшип, Пелаях, Ақуб, Жоханан, Делаях, Анани, барлығы жетеу.

#### 4


Яһуда руындағы басқа әулеттер

1Яһуданың ұрпақтарына Парес, Хесрон, Қарми, Һұр[*] және Шобал жатады. 2Шобал ұлы Реях Яхаттың әкесі болатын. Яхаттың ұлдары: Ахум, Лахад. Олардан тараған әулеттер Сораның[*] тұрғындары болатын.

3Етамның ұлдары мыналар: Ізрел, Ишма, Идбаш. Олардың әпке-қарындастарының есімі — Хаселелпони. 4Пенуел Гедордың әкесі, ал Езер Хушаның әкесі болатын. Ефратаның тұңғышы әрі Бетлехемнің басқарушысы[*] Һұрдың ұрпақтары осылар болатын.

5Текояның басқарушысы[*] Ашхұрдың Хела мен Нағарат деген екі әйелі бар еді. 6Нағарат Ашхұрға Ахузам, Хефер, Темни, Ахаштариды туды. Олар Нағараттың ұрпақтары болып саналатын. 7Хеладан туған ұлдар: Серет, Сохар, Әтнан, 8Қос. Қостан Ануб пен Собеб және Ахархел ұлы Харумның әулеттері тарады.


Ябестің мінажаты

9(Яһуда руында) Ябес есімді адам[†] болды. Ол өз ағайындары арасында көбірек құрметтелетін. Ал анасы: «Мен оны азаппен қиналып босандым», — деп, оның атын Ябес[*] деп қойған еді.

10Ябес Исраил сиынған Құдайға[*] былай деп мінажат етті: «Мені жарылқап, тиесілі жерімнің көлемін кеңейтсең екен! Құдіретті қолыңмен маған жар бола гөр. Азапқа ұшырататын жамандықтан аулақ сақтай гөр!» Сонда Құдай[†] Ябеске сұрағанын берді.[*]


Яһуда руындағы басқа әулеттердің шежіресінің жалғасы

11Шухахтың бауыры Хелуб Махырдың әкесі және Ештонның атасы болатын. 12Ештон Бет-Рафа мен Пасеахтың басқарушысы, ал Техинах Нахаш қаласының басқарушысы[*] болды. Бұлар бұрын Рехада тұрған адамдар еді.


13Кеназдың ұлдары: Отниел[*] мен Сераях. Отниелдің ұлдары: Хатат пен Меонотай. 14Меонотай Офраның әкесі, Сераях Жоғабтың әкесі ал Жоғаб қолөнершілер аңғарының басқарушысы болатын.[*] Сол жер ондағы халық қолөнермен айналысатындықтан солай аталып кетті.

15Ефунне ұлы Халептің[*] ұлдары: Иру, Ила, Нағам. Иланың ұлы: Кеназ. 16Ехәлелелдің ұлдары: Зиф, Зифах, Тириях, Асарел.

17Езраның ұлдары: Етер, Меред, Ефер, Жалон. (Етердің)[*] бір әйелі Мәриям, Шаммай, Ишбах есімді балаларды туды; Ишбах Ештемоғаның[*] басқарушысы болды. 18(Етердің)[*] яһуди әйелі Гедордың[*] басқарушысы Ередті, Сохоның[*] басқарушысы Хеберді және Заноахтың[*] басқарушысы Екутиелді туды. Меред перғауынның қызы Битияға үйленіп, одан бірнеше бала сүйді.

19Ходия Нахамның қарындасына үйленді. Олардың ұлдары: Кеилдің әкесі Ғарми және махалық[*] Ештемоға. 20Шимонның ұлдары: Амнон, Ринна, Бенханан, Тилон. Ишидің ұрпақтары: Зохет, Бензохет.

21Яһуданың бір ұлы Шелах еді.[*] Шелахтан өрбіген ұрпақтар: Леханың басқарушысы Ер, Марешаның[*] басқарушысы Ладах, Бет-Ашбеядағы бәтес[*] тоқушылардың әулеттері, 22сондай-ақ, Жоқим, Хозебаның адамдары және Моаб пен Жашуби-Лехемді басқарған Жоғас пен Сарап. Осы шежіре жазбалар ежелден қалған. 23Соңғы аталған адамдар Нетаим мен Гедераны[*] мекендеп, құмыра жасауды кәсіп қылып жүрді. Олар сонда тұрып, патшаға жұмыс істеді.


Шимон руының шежіресі және мекендері

24Шимонның ұрпақтары: Емуел, Ямин, Яхин, Сохар, Саул.[*] 25Саулдан өрбіген ұрпақтар: ұлы Шаллум, одан Мипсам, одан Мишма. 26Мишмадан өрбіген ұрпақтары: ұлы Хаммуил, одан Зақур, одан Шимей.

27Шимейден он алты ұл, алты қыз туды. Бірақ оның ағайындарында баланың саны аз еді. Сол себепті Шимон руы Яһуда руындай үлкен болмады. 28Шимейдің ұрпақтары Бер-Шеба, Молада, Хасар-Шуал, 29Балах, Әсем, Толад атты мекендерге қоныстанды. 30Олар Бетуел, Хорма, Сикеләг, 31Бет-Марқабот, Хасар-Сусим, Бет-Біреи, Шағараим[*] деген жерлерде де тұратын. Дәуіт патшалық құрғанға дейін осы қалалар олардың қарамағында болды.

32Шимейдің ұрпақтары тағы Етам, Аин, Риммон, Токен, Ашан атты бес қалада да тұратын. 33Сол қалаларға қарасты, Бағалатқа дейін орналасқан барлық елді мекендер де олардың қоныстары болды. Шимейдің ұрпақтары ата-тектерінің шежірелерін жазып алып отырды.


34Шимонның тағы мына ұрпақтары да болды: Мешобаб, Ямлех, Амасиях ұлы Жосах, 35Жоел: Асиилдің шөбересі, Сераяхтың немересі, Жошибияхтың ұлы Еху; 36сондай-ақ, Елиохенай, Жақобах, Ешохаях, Асаях, Адиел, Ешимиел, Бенаях; 37Шемаяхтың неменесі, Шимридің шөпшегі, Едаяхтың шөбересі, Аллонның немересі, Шифидің ұлы Зизах.


38Осы аттары аталған адамдар әулеттердің басшылары еді. Үрім-бұтақтары кеңінен өсіп көбейгендіктен, 39олар малдарына жайылым жер іздеп, Герардың[*] маңына, ондағы аңғардың шығысына қарай көшіп барды. 40Сол жақта олар оты мол, мал өрісіне жақсы бір жайылым тауып алды. Ол шалқыған кең, тыныш та алаңсыз жатқан жер екен. Оны Хамның кейбір ұрпақтары мекендеп келген еді. 41Жоғарыда есімдері аталған Шимон руының басшылары Яһуда елінің патшасы Езекияның[*] билік құрып тұрған кезінде аттанып, хамдықтардың шатырларын және сол жерде тұрып жатқан меунилерді мүлдем жойды.[*] Бүгінде олардың ізі де жоқ. Шимондықтар солардың жеріне қоныстанып алды, себебі онда малдарына жайылым болатын.

42Бірде Шимон руының бес жүз адамы Ишидің ұлдары — Пелатиях, Неариях, Рефаях, Ұзиелдің басшылығымен таулы Сейір аймағына аттанды.[*] 43Олар амалектіктердің бұрын қашып кетіп, тірі қалғандарының көздерін құртты.[*] Содан бері олар сол жерде осы күнге дейін тұрып келе жатыр.

#### 5


Рубен руының шежіресі және мекендері

1Исраилдің тұңғыш ұлы Рубен болды. Алайда Рубен әкесінің кәнизагымен жақындасып, әке төсегін арамдағаны себепті оның тұңғыштық жолы[†] Исраилдің басқа ұлы Жүсіптің екі ұлына берілді.[*] Сондықтан да шежіре жазбаларында Рубен тұңғыш ұл ретінде тіркелмеген. 2Исраилдің он екі ұлының ішіндегі ең күштісі Яһуда болды, әрі сол рудан халықтың көсемі Дәуіт шықты. Бірақ тұңғыштық жол Жүсіптікі.[*]

3Исраилдің ең үлкен ұлы Рубеннің ұлдары: Ханох, Паллу, Хесрон, Қарми.

4Жоелден өрбіген ұрпақтар: Жоелден Шемаях, одан Гог, одан Шимей, 5одан Миха, одан Реях, одан Бағал, 6одан Бегерах. Ассур патшасы Тығылат-Пеләсер рубендіктерді жер аударып алып кеткен кезде[*] Бегерах Рубеннің басшысы болатын.

7Бегерахтың рулас ағайындары әулеттеріне сай шежіре жазбаларында төмендегідей болып тіркелген: рубасы Еиел, содан кейін Зәкәрия 8әрі Бела. Бела Азаздың ұлы, Шеманың немересі, Жоелдің шөбересі болатын.

Осы рубендіктер Арогерден бастап Небо тауы мен Бағал-Меонға дейінгі аралықты мекендеді. 9Сол Ғилақад аймағында малдары көбейіп, олар шығысқа, Евфрат өзеніне қарай созылып жатқан шөл даланың бергі шетіне дейін қоныстанды. 10Саулдың патшалық құрып тұрған кезінде рубендіктер ажарлықтарға[*] қарсы соғысып, оларды жеңіп, Ғилақад аймағынан шығыста жатқан олардың мекендерін иемденіп алды.


Ғад руының шежіресі және мекендері

11Ғад руы Рубен руына көршілес Башан аймағында Салхаға дейін тұрып жатты.[*] 12Башан аймағындағы рубасы Жоел, екіншісі Шафам, содан кейін Жанай мен Шафат болды.

13Олардың туысқандары әулеттері бойынша мыналар: Михайл, Мешулам, Шеба, Жорай, Яқан, Зия, Ебер — барлығы жетеу. 14Бұлар — Әбихаилдің ұлдары. Әбихаилдің жеті атасы: Хури, Жароақ, Ғилақад, Михайл, Ешишай, Яхдо, Буз. 15Гунидің немересі, Әбдиелдің ұлы Ахи осы әулеттің басы болды.

16Ғадтықтар Ғилақад пен Башанда және ондағы елді мекендерде әрі Шаронның барлық жайылым жерлерінде солардың шекараларына дейін қоныстанды.[*]

17Осы есімдердің барлығы Яһуданың патшасы Жотам мен Солтүстік Исраилдің патшасы Еробоғамның кезінде шежіре жазбаларына енгізілген.[*]


18Рубен мен Ғад руларында және Манасаның жарты руында шайқасқа жарамды ер адамдардың жалпы саны қырық төрт мың жеті жүз алпыс болды. Олардың барлығы мықты, қалқан мен семсер ұстап, садақ ата алатын, соғысқа жаттыққан адамдар болатын. 19Осы сарбаздар ажарлықтарға, Етур, Нафиш[*] және Нодап тайпаларына қарсы соғысты. 20Олар шайқас кезінде Құдайға дауыстап сиынғандықтан Ол соларға жар болып ажарлықтарды жақтастарымен қоса бұлардың қолдарына тапсырды. Сарбаздар Құдайға сенгендіктен, Ол мінажаттарына құлақ асты.[*] 21Олар жаудың малдарын: елу мың түйе, екі жүз елу мың қой-ешкі және екі мың есек айғырын олжалап, жүз мың адамды да қолға түсіріп тұтқындады. 22Жаудың көптеген басқа адамдары қырылды, себебі оларға қарсы шайқасқан Құдайдың Өзі болатын.

Содан әлгі үш ру сол жаулардың жерін иемденіп алды. Өздері Ассур патшалығына айдалып кеткен кезге[*] дейін олар осы жақта тұра берді.


Манасаның жарты руының шежіресі және мекендері

23Манасаның (Иорданның жағында қоныс тепкен) жарты руының халқы көп болатын, олар Башаннан Бағал-Хермон мен Сенірге дейінгі аймақта қоныстанды. Сенір — Хермон тауының басқа аты.[*]

24Олардың әулет басшыларының аттары: Ефер, Иши, Елиел, Азриил, Еремия, Ходауиях, Яхдиел. Бұлардың барлығы мықты жауынгерлер, атақты ерлер, өз әулеттерінің басшылары болатын.

25Бірақ осы рулар өздерінің ата-бабалары сиынған Құдайға опасыздық жасады. Олар Құдай[†] баяғыда құртып жіберген сол елдің халықтарының жалған тәңірлеріне құлшылық етті.[*] 26Сол себепті Исраилдің Құдайы Ассурдың Пул деп те аталған Тығылат-Пеләсер патшасына ықпал жасап,[*] патша Рубен мен Ғад руларын және Манаса руының жартысын жер аударып әкетті. Оларды (Солтүстік Месопотамиядағы) Халах, Хабор, Араға және Ғозан маңындағы Евфрат өзеніне апарып, осы күнге дейін олар сонда тұрып келеді.[*]

#### 6


Леуінің үрім-бұтағы және діни қызметкерлердің тізімі

1Леуінің ұлдары: Герсон, Қахат, Мерари.[*] 2Қахаттың ұрпақтары: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел. 3Ымрамның балалары: Һарон, Мұса, Мәриям.[*]

(Діни қызметкер)[†] Һаронның ұлдары: Надаб, Әбиһу, Елазар және Ітамар. 4Елазардан өрбіген ұрпақтар: Елазардан Пінехес, одан Абишуа, 5одан Буки, одан Ұззи, 6одан Зерахиях, одан Мерайот, 7одан Амариях, одан Ахитұб, 8одан Садық,[*] одан Ахимағас, 9одан Азариях, одан Жоханан, 10одан Азариях. Азариях Сүлейменнің Иерусалимде тұрғызған ғибадатханасында[†] діни қызметкер болды.[*]

11Азарияхтан Амариях, одан Ахитұб, 12одан Садық, одан Шаллум,[*] 13одан Хелкия,[*] одан Азариях, 14одан Сераях, одан Ехосадық тарады.

15Жаратқан Ие[†] Яһуда елі мен Иерусалимнің халқын Набуходоносордың қолымен жер аударғанда Ехосадық та бірге кеткен болатын.[*]


Леуі руының үш тармағы: Герсон, Қахат, Мерари

16Сонымен Леуінің ұлдары Герсон, Қахат, Мерари болды. 17Герсонның ұрпақтары: Лібіни мен Шимей. 18Қахаттың ұрпақтары: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел. 19Мераридің ұрпақтары: Мәхли мен Мұши.

Түп аталарына сәйкес леуіліктердің[†] әулеттері мыналар: 20Герсонның үрім-бұтағындағы Лібіниден өрбіген ұрпақтар: Лібіниден Яхат, одан Зиммах, 21одан Жоғах, одан Иддо, одан Зарах, одан Иятырай.

22Қахаттың үрім-бұтағындағы Әминадаптан[*] өрбіген ұрпақтар: Әминадаптан Қорах, одан Асир, 23одан Елқанах, одан Әбиясаф, одан Асир, 24одан Тахат, одан Ұриел, одан Ұзиях, одан Саул. 25Елқанахтың ұрпақтарына Амасай мен Ахимот[*] жатты. 26Ахимоттан өрбіген ұрпақтар: Ахимоттан Елқанах, одан Сұф,[*] одан Нахат,[*] 27одан Елияп,[*] одан Ерохам, одан Елқанах, одан Самуил (пайғамбар).[†][*] 28Самуилдің ұлдары: тұңғышы Жоел мен екіншісі Абиях.

29Мераридің үрім-бұтағындағы Мәхлиден өрбіген ұрпақтар: Мәхлиден Лібіни, одан Шимей, одан Ұза, 30одан Шима, одан Хагиях, одан Асаях.


Киелі үйдегі леуілік әнші-күйшілер

31Келісім сандығын[†] Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне алып келіп, сондағы тұрақты орнына қойғаннан кейін[*] Дәуіт патшаның сол жерде әнші-күйші болып, қызмет етуге тағайындаған адамдарының аттары төменде берілген. 32Сүлеймен патша Иерусалимде Жаратқан Иеге ғибадатхана тұрғызғанға дейін, олар әнші-күйші қызметін киелі кездесу шатырында атқарып жүрген еді. Олар бұл міндеттерін өздеріне арналған ережелер бойынша орындайтын.[*]

33Қызмет еткендердің есімдері ұлдарымен қоса мыналар: қахаттық тармақтан әнші-күйші Хеман.[*] Оның шыққан ата-тегі мынау: Хеман Жоелден, Жоел Самуилден, 34Самуил Елқанахтан, Елқанах Ерохамнан, Ерохам Елиелден, Елиел Тохудан,[*] 35Тоху Сұфтан, Сұф Елқанахтан, Елқанах Махаттан, Махат Амасайдан, 36Амасай Елқанахтан, Елқанах Жоелден, Жоел Азарияхтан, Азариях Софониядан, 37Софония Тахаттан, Тахат Асирдан, Асир Әбиясафтан, Әбиясаф Қорахтан, 38Қорах Ысқардан, Ысқар Қахаттан, Қахат Леуіден, Леуі Исраилден.[*]

39Хеманның оң жағында тұрып қызмет еткен көмекшісі Асаф болды. Оның шыққан ата-тегі мынау: Асаф Барақияхтан, Барақиях Шимадан, 40Шима Михайлдан, Михайл Бағасеядан, Бағасея Малқияхтан, 41Малқиях Етниден, Етни Зарахтан, Зарах Адаяхтан, 42Адаях Етаннан, Етан Зиммахтан, Зиммах Шимейден, 43Шимей Яхаттан, Яхат Герсоннан, Герсон Леуіден.[*]

44Хеманның сол жағында тұрып қызмет еткен көмекшісі Мерари тармағына жататын Етан болды. Оның шыққан ата-тегі мынау: Етан Қишидан, Қиши Әбдиден, Әбди Маллухтан, 45Маллух Хашабияхтан, Хашабиях Амасияхтан, Амасиях Хелкиядан, 46Хелкия Амсиден, Амси Банидан, Бани Шемерден, 47Шемер Мәхлиден, Мәхли Мұшидан, Мұши Мерариден, Мерари Леуіден.[*]

48Олармен рулас өзге леуіліктер Құдайдың жер бетіндегі тұрағы — киелі шатырдағы барлық басқа жұмыстарды атқаруға тағайындалды.[*]


Діни қызметкер Һаронның ұрпақтары және олардың міндеттері

49Һарон әрі одан кейінгі ұрпақтары құрбандық өртелетін үстелде құрбандықтарды және түтету үстелінде[†] хош иісті заттарды өртеп ұсынатын. Олар киелі үйдің ең қасиетті бөлмесіндегі барлық басқа қызметтерді де атқарып, Исраил халқын жасаған күнәларының арамдығынан тазартатын. Бұл Құдайдың қызметшісі[†] Мұса оларға берген барлық нұсқауларына сәйкес болды.[*]

50Һароннан өрбіген ұрпақтар: Һароннан Елазар, одан Пінехес, одан Абишуа, 51одан Буки, одан Ұззи, одан Зерахиях, 52одан Мерайот, одан Амариях, одан Ахитұб, 53одан Садық, одан Ахимағас.


Леуіліктерге тұруға арналған елді мекендер

54Леуіліктерге белгіленген[†] елді мекендер мен жерлер мыналар: Қахат тармағынан шыққан Һаронның ұрпақтарына бірінші жеребе түскендіктен, 55оларға Яһудадағы Хеброн қаласы мен оған қарасты жайылымдар табысталды. 56Бірақ Хебронға қарасты егістік жерлер мен елді мекендер Ефунне ұлы Халепке бөлініп берілді.[*]


57Сонымен Һаронның ұрпақтарына Хеброн қаласы табысталды. Хеброн абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын қала[*] болатын. Һаронның ұрпақтарына мұнан басқа Либна, Ятир, Ештемоға, 58Хилен,[*] Дебир, 59Ашан,[*] Юта, Бет-Шәміш қалалары да жайылымдарымен қоса табысталды. 60Бунямин руынан оларға (Гибеон[*] әрі) Геба, Алемет, Анатот қалалары жайылымдарымен қоса берілді. Һаронның ұрпақтарына әулеттеріне қарай берілген осы қалалардың жалпы саны он үш болды.

61Қахат тармағының қалған бөлігіне Манасаның (Иорданның батыс жағындағы) жарты руының жерінен он қала жеребе бойынша тиді. 62Герсон тармағына әулеттеріне қарай Исашар, Ашир, Нафталим рулары және Манаса руының (шығыстағы) екінші жартысынан Башандағы он үш қала тиді. 63Мерари тармағына әулеттеріне қарай Рубен, Ғад, Забулон руларының жерінен он екі қала тиді.

64Осылайша исраилдіктер леуіліктерге бұл қалаларды жайылымдарымен қоса табыстады. 65Оларға Яһуда, Шимон, Бунямин руларынан жоғарыда аты аталып өткен қалаларды жеребе бойынша үлестіріп берді.[*]

66Қахат тармағының басқа да кейбір әулеттеріне Ефрем руының жерінен мына қалалар жайылымдарымен қоса бөлінді: 67Ефремнің таулы аймағынан: Сихем қаласы. Ол абайсызда кісі өлтіріп алғандар бас сауғалайтын қала болатын. Сол әулеттерге одан басқа Гәзер, 68Жоқмеам, Бет-Хорон, 69Аялон, Ғат-Риммон да табысталды. 70Қахат тармағының қалған әулеттеріне Манаса руының (Қанахан еліндегі) жартысынан Анер, Билеам қалалары жайылымдарымен қоса бөлінді.

71Герсон тармағына мына қалалар жайылымдарымен қоса тиді: Манаса руының шығыстағы жартысынан: Башан аймағындағы Ғолан мен Аштарот; 72Исашар руынан: Кедес, Даберат, 73Рамот, Анем; 74Ашир руынан: Машал, Абыдон, 75Хұқоқ, Рехоб; 76Нафталим руынан: Ғалилеядағы Кедес, Хаммон, Кириятаим.

77Леуіліктердің қалған тармағы — мерариліктерге мына қалалар жайылымдарымен қоса берілді: Забулон руынан: Жоқнеам, Қарта, Риммоно, Табор; 78Иордан өзенінің шығыс жағындағы Рубен руынан Иерихонға қарама-қарсы иен даладағы Бесер; одан басқа Яхас, 79Кедемот, Мефағат; 80Ғад руынан: Ғилақадтағы Рамот, Маханайым, 81Хешебон, Жазер.

#### 7


Исашар руының шежіресі және жасақшылары

1Исашардың ұлдары: Тола, Пуа, Яшуб,[*] Шимрон, барлығы төртеу. 2Толаның ұлдары: Ұззи, Рефаях, Ериел, Яхмай, Ибсам, Самуил. Олар өз әулеттерінің басшылары болды. Дәуіттің патшалық құрып тұрған кезінде Толаның ұрпақтарынан шыққан, шайқасқа жарамды ер адамдардың саны шежірелерінде жиырма екі мың алты жүз болып тіркелген.

3Ұззидің ұлы: Израқиях. Израқияхтың ұлдары: Михайл, Абадиях, Жоел, Ишиях. Олардың бесеуі де әулет басшылары болды. 4Бұлардың әйелдері мен балалары көп болғандықтан, әулеттерінде шежірелеріне сәйкес отыз алты мың шайқасқа жарамды ер адам[†] болды.

5Шежірелердегі жазбаларға сәйкес, Исашар руындағы әулеттердің шайқасқа жарамды ер адамдарының барлығы сексен жеті мың болды.


Бунямин руының бірнеше әулеттері және жасақшылары

6Буняминнің үш ұлы: Бела, Бехер, Едияил. 7Беланың ұлдары: Есбон, Ұззи, Ұзиел, Еримот, Ири. Бесеуі де әулет басшылары болды. Олардың шежірелерінде шайқасқа жарамды жиырма екі мың отыз төрт ер адам тіркелген.

8Бехердің ұлдары: Земирах, Жоғас, Елиезер, Елиохенай, Амри, Еремот, Абиях, Анатот, Алемет. Бехердің осы ұлдарының 9шежірелерінде әулеттердің басшылары және шайқасқа жарамды жиырма мың екі жүз ер адам тіркелген.

10Едияил ұлы Билханның ұлдары: Егуш, Бунямин, Ехуд, Хенағана, Зетан, Тарсис, Ахишахар. 11Едияилдің осы ұлдарының барлығы әулет басшылары болды. Әулеттерінде шайқасқа жарамды он жеті мың екі жүз ер адам болды.

12Шупим мен Хупим Ирдың, ал Хушим Ахердің ұрпақтары болды.


Нафталим руының негізі

13Нафталимның ұлдары: Яхсиел, Гуни, Есер, Шилем.[*] Бұлар Рахиланың күтуші күңі Балханың ұрпақтары болды.[*]


Манаса руының Башандағы жартысының шежіресі

14Манасаның ұрпақтары: Манасаның арамалық[†] кәнизагы Асриел мен Махырды туды. Махыр Ғилақадтың әкесі болды. 15Махыр Хупим мен Шупимнің қарындасы Махаға үйленді.[*]

Манасадан тараған тағы бір ұрпақтың аты: Салопахад; оның тек қыздары болды.[*]

16Махырдың әйелі Маха ұл туып, атын Переш деп қойды. Оның інісінің аты: Шереш. Шерештің Ұлам мен Рекем есімді ұлдары болды. 17Ұламның ұлы: Бедан. Осылар Манасаның ұрпағы Махыр ұлы Ғилақадтың[*] ұрпақтары болып саналды. 18Махырдың қарындасы Молехет Ишход, Әбиезер,[*] Махланы туды.

19Шемиданың[*] ұлдары: Ахиан, Сихем, Лихи, Аниям.


Ефрем руының шежіресі және мекендері

20Ефремнің ұрпақтары: Ефремнің ұлы Шутелахтан Беред, Бередтен Тахат, Тахаттан Елеада, Елеададан Тахат, 21Тахаттан Зауад, Зауадтан Шутелах тарады.

Езер, Елеад есімді екі ер адамды Ғат қаласының[*] жергілікті тұрғындары өлтіріп тастады. Екеуі олардың малдарын айдап алып кетуге сонда ылдилап барған еді. 22Әкелері Ефрем[*] сол екеуін ұзақ уақыт жоқтап, ағайындары оны жұбатуға келді. 23Ефрем әйелімен жақындасып, әйелі жүкті болып, ұл туды. Шаңыраққа түскен бақытсыздыққа бола, әкесі осы ұлының атын Бериях («Бақытсыздықта») деп қойды.[*] 24Ефремнің Шегера есімді қызы Төменгі және Жоғарғы Бет-Хорон әрі Уззен-Шегера атты қалалардың негізін салды.

25(Ефремнің үрім-бұтағындағы Шутелахтан өрбіген өзге ұрпақтар: Шутелахтан) Рефах, одан Решеп, одан Телах, одан Тахан, 26одан Лағдан, одан Амихуд, одан Әлишама, 27одан Нұн, одан Ешуа.[*]

28Ефрем руының иемденген жері мен қоныстары (оңтүстігінде) Бетел мен оған қарасты елді мекендерді, шығысында Нағаранды, батысында Гәзер мен оған қарасты елді мекендерді, солтүстігінде Сихем мен оған қарасты елді мекендерді әрі Аиях пен оған қарасты елді мекендерді қамтыды. 29Ефремнің Манаса руының жерімен шекарасында Бет-Шан, Тағанах, Мегидо, Дор қалалары және оларға қарасты елді мекендер орналасқан еді. Осы қалаларда Исраил ұлы Жүсіптің ұрпақтары[*] қоныстанды.


Ашир руының шежіресі және жасақшылары

30Аширдің ұлдары: Имна, Ишуах, Ишуи, Бериях; олардың әпке-қарындасы: Серах[*] 31Берияхтың ұлдары: Хебер, Малхиел; Малхиелдің ұлы: Бирзаит. 32Хебердің ұлдары: Яплет, Шомер, Хотам; олардың әпке-қарындасы: Шуа. 33Яплеттің ұлдары: Пасах, Бимхал, Ашуат. 34Шомердің ұлдары: Ахи, Рохга, Ихуба,[*] Арама. 35Оның бауыры Хелемнің ұлдары: Софах, Имна, Шелеш, Амал. 36Софахтың ұлдары: Суах, Харнефер, Шуал, Бери, Имра, 37Бесер, Ход, Шамма, Шилша, Итран, Бегера. 38Етердің ұлдары: Ефунне, Писпа, Ара. 39Улланың ұлдары: Арах, Ханиел, Рисиях.

40Осылардың барлығы: Аширден тараған ұрпақтар. Олар әулеттердің басшылары, таңдаулы да мықты жауынгерлер және жетекші басшылар болатын. Ашир руының шежірелеріне сәйкес, шайқасқа жарамды ер адамдарының саны жиырма алты мың болды.

#### 8


Буняминдік Қиш ұлы Саулдың шежіресі

1Буняминнің тұңғыш ұлы Бела, екінші ұлы Ашбел, үшінші ұлы Ахрай, 2төртінші ұлы Ноха, бесінші ұлы Рафа еді. 3Беланың ұлдары: Аддар, Гера, Әбихуд,[*] 4Абишуа, Нағыман, Ахоах, 5Гера, Шефуфан, Хурам.

6Гебада тұрып, ал кейін Манахатқа жер аударылған әулеттердің басшылары болған Ехудтің ұрпақтары мыналар: 7Нағыман, Ахиях, Гера. Оларды Гера бастап алып барды. Оның ұлдары Ұзза мен Ахихуд болатын.

8Шәкәрім екі әйелі Хушим мен Бағарадан ажырасқаннан кейін, Моаб елінде де бала сүйді. 9Оның әйелі Ходеш Жобаб, Сибиях, Меша, Малқам, 10Еус, Сахия, Мирма есімді ұлдарды туды. Шәкәрімнің осы ұлдары әулет басшылары болды. 11Шәкәрімнің бұрынғы әйелі Хушим оған Абитуб пен Елпағал есімді екі ұл туып берген болатын. 12Елпағалдың ұлдары: Ебер, Мишам, Шемед. Шемед Оно мен Лодты[*] әрі Лодқа қарасты елді мекендерді салды. 13(Елпағалдың басқа ұлдары:) Бериях пен Шема. Осы екеуі Аялон тұрғындарының әулет басшылары болатын. Ғаттың тұрғындарын сол қаладан қуып шыққан да осылар еді.[*]

14Ахио, Шашақ, Еремот, 15Забадиях, Арад, Едер, 16Михайл, Ишфа, Жоха: Берияхтың ұрпақтары. 17Забадиях, Мешулам, Хизки, Хебер, 18Ишмерай, Излиях, Жобаб: Елпағалдың ұрпақтары. 19Жәкім, Зіхри, Забди, 20Елиенай, Силтай, Елиел, 21Адаях, Бераях, Шимрат: Шимейдің ұрпақтары. 22Ишпан, Ебер, Елиел, 23Абыдон, Зіхри, Ханан, 24Хананиях, Елам, Антотиях, 25Ифдиях, Пенуел: Шашақтың ұрпақтары. 26Шамшерай, Шехариях, Ғотолия, 27Ярешиях, Ілияс, Зіхри: Ерохамның ұрпақтары.

28Осылардың өз әулеттерінің басшылары болғандығы шежірелерде тіркелген. Олар Иерусалимде тұрды.

29Гибеонның түп атасы Еиел[*] Гибеон қаласында тұрды. Оның әйелінің аты Маха, 30тұңғыш ұлының аты Абыдон болатын. Еиелдің одан кейінгі ұлдары: Сур, Қиш, Бағал, Нер, Надаб, 31Гедор, Ахио, Зәкәрия,[*] 32Миқлот. Миқлот Шимеяхтың әкесі болды. Бұлар да ағайындарының қасында Иерусалимде тұрды.

33Нердің ұлы: Қиш, Қиштың ұлы: Саул (патша). Саулдың ұлдары: Жонатан, Мәлхисуа, Әминадап, Әшбағал.[*] 34Жонатанның ұлы: Меріб-Бағал,[*] ал соның ұлы: Миха. 35Миханың ұлдары: Питон, Мәлік, Тареях, Ахаз. 36Ахаздың ұлы: Жоғадах, Жоғадахтың балалары: Алемет, Азмаует, Зімри, ал Зімридің ұлы: Моса. 37Мосадан өрбірген ұрпақтар: Мосадан Бинея, одан Рефаях,[*] одан Елеаса, одан Асел. 38Аселдің алты ұлы болды, олардың есімдері: Азыриқам, Бохыру, Ысмағұл, Шеғариях, Абадиях, Ханан. Осылардың барлығы Аселдің ұлдары еді.

39Аселдің інісі Ешектің ұлдары: тұңғышы Ұлам, екіншісі Егуш, үшіншісі Әлипәлет еді. 40Ұламның ұлдары садақ атуға шебер мықты сарбаздар болды. Олардың ұлдары мен немерелерінің жалпы саны өте көп, барлығы жүз елу болды.

Осылардың бәрі Буняминнің ұрпақтары.


#### 9

1Бүкіл Исраил халқы осылай шежірелерінде тіркелді. Сол шежірелері «Исраил патшаларының кітабында» жазылды. Ал кейін Яһуда патшалығының халқы Жаратқан Иеге[†] опасыздық жасағандарының кесірінен Бабыл еліне жер аударылды.[*]


Иерусалимге қайтып келіп, қоныстанған халықтың шежіресі

2Бабылдан қайтып келгеннен кейін алғашқы болып өз қалаларында қайта қоныстанып, мұралық жерлерін иемденгендер кейбір исраилдіктер, діни қызметкерлер,[†] леуіліктер[†] және ғибадатхана[†] жұмыстарын атқарушы қызметшілер болды.

3Яһуда, Бунямин, Ефрем, Манаса руларының Иерусалимде тұрып жатқандары мыналар еді: 4Утай Амихудтың ұлы, Амридің немересі, Имридің шөбересі, Банидың шөпшегі болатын. Олар Яһуда ұлы Парестің ұрпақтары. 5Яһуда ұлы Шелахтың ұрпақтарынан:[*] тұңғыштық жолы[†] болған Асаях және оның ұлдары. 6Яһуданың немересі Зарахтың ұрпақтарынан: Еуел және оның бауырлары. Яһуда руының Бабылдан қайтып келгендерінің саны — алты жүз тоқсан.

7Бунямин руынан: Саллу Мешуламның ұлы, Ходауияхтың немересі, Сенуаның[*] шөбересі еді. Саллудан басқа: 8Ерохамның ұлы Ибнеях; Ұззидің ұлы, Михридің немересі; Ела, Шафатияхтың ұлы, Рәгуелдің немересі, Ибнияхтың шөбересі Мешулам.

9Шежірелерінде жазылғандай, Бабылдан оралған буняминдіктердің саны: тоғыз жүз елу алты. Осы адамдардың барлығы өз әулеттерінің басшылары болды.


Бабыл елінен қайта оралған діни қызметкерлер

10Діни қызметкерлердің Бабыл елінен қайта оралғандары: Едаях, Ехоярип, Яхин, 11Азариях. Азариях Хелкияның ұлы, Мешуламның немересі, Садықтың шөбересі, Мерайоттың шөпшегі, Ахитұбтың[*] неменесі еді. Ахитұб Құдайдың ғибадатханасының басқарушысы болған.

12Адаях Ерохамның ұлы, Пашхурдың немересі, Малқияхтың шөбересі, ал Мағасай Адиелдің ұлы, Яхзераның немересі, Мешуламның шөбересі, Мешілемиттің шөпшегі, Имердің[*] неменесі еді.

13Әулет басшысы болған діни қызметкерлердің саны: мың жеті жүз алпыс болды. Олардың барлығы қолдарынан іс келетін, Құдайдың ғибадатханасында жұмыс атқарған адамдар еді.


Леуі руының Бабылдан қайта оралған басқа адамдары

14Леуіліктердің оралғандары: Шемаях Хашубтың ұлы, Азыриқамның немересі, Хашабияхтың шөбересі еді. Олар Мерари тармағына жататын. 15Сондай-ақ, Бақбақар, Хереш, Ғалал, Маттаниях. Маттаниях Миханың ұлы, Зіхридің немересі, Асафтың шөбересі еді. 16Абадиях Шемаяхтың ұлы, Ғалалдың немересі, Едутуннің[*] шөбересі еді. Барақиях нетопаттықтардың елді мекендерінде тұрған Елқанахтың немересі, Асаның ұлы еді.


Ғибадатхананың қақпа күзетшілері

17Қақпа күзетшілерінен Бабылдан қайта оралғандары: Шаллум, Ақуб, Талмон, Ахиман және олардың ағайындары. Қақпа күзетшілерінің басшысы Шаллум болатын. 18Бұлар ғибадатхананың шығыс жағындағы Патша қақпасында осы күнге дейін қызмет атқарып келеді. Олар, сондай-ақ, леуіліктердің мекендерінің де қақпа күзетшілері.

19Шаллум Қоренің ұлы, Әбиясафтың немересі, Қорахтың шөбересі еді. Шаллум мен оның әулетіне жататын қақпа күзетшілері қайта тұрғызылған киелі[†] үйдің кіреберістерін қарауылдауға міндетті болды. Ежелде олардың ата-бабалары да Жаратқан Иенің (жер бетіндегі) тұрағының кіреберістерін күзеткен болатын. 20Баяғы заманда (діни қызметкер) Елазар ұлы Пінехес[*] қақпа күзетшілерін басқарып, Жаратқан Ие онымен бірге болып жар болған еді. 21Кейінірек Мешелемиях ұлы Зәкәрия кездесу шатырының кіреберісінің күзетшісі болды. 22Жалпы, қақпа күзетшілерінің саны — екі жүз он екі. Олар өздерінің елді мекендерінде шыққан ата-тектері бойынша тіркелді. Дәуіт және Самуил пайғамбар[†] осы қақпа күзету қызметін атқаруға (олардың ата-бабаларын) сенімділіктеріне бола таңдап алған болатын.[*] 23Содан олардың өздері де, кейінгі ұрпақтары да Жаратқан Иенің киелі үйіндегі қақпаларды күзетіп жүрді. Осы киелі үй бұрынғы киелі шатырдың орнын басқан еді.

24Қақпа күзетшілері ғибадатхананың төрт жағында: шығыс, батыс, солтүстік, оңтүстікте тұратын. 25Олардың елді мекендерінде тұратын руластары кезекпен келіп, жеті күндік қызмет ету мерзімдерін атқарып кетуге тиіс болды. 26Сол басты төрт қақпаның леуілік күзетшілеріне зор аманат тапсырылды. Олар Құдайдың киелі үйіндегі бөлмелер мен қазыналардың үстінен қарайтын. 27Бұларға Құдайдың киелі үйін күзету жүктелгендіктен, олар оның айналасында түнеп шығып, күн сайын таңертең оның қақпаларын ашуға міндетті болды.


Ғибадатханада қызмет ететін басқа леуіліктер

28Леуіліктердің кейбіреулері ғибадатханадағы қызметтерде қолданылатын ыдыстар мен құрал-жабдықтар үшін жауапты болды. Сол қызметшілер ыдыстар мен құрал-жабдықтарды әкелініп, әкетілген кездерінде түгендеп санайтын. 29Басқаларына киелі үйдегі жиһаздар мен барлық басқа аспаптарға әрі таңдаулы ұн, шарап, зәйтүн майы, түтетілетін хош иісті заттарға және дәмдеуіштерге күтім жасау жүктелді. 30Ал хош иісті заттар мен иісмайды араластырып дайындаумен діни қызметкерлердің кейбіреулері ғана айналысты.

31Қорахтың ұрпағы Шаллумның тұңғышы Мататиях есімді леуілік табада пісіріліп, тарту ретінде ұсынылатын нанды дайындауды басқарды. 32Қахаттық тармаққа жататын олардың ағайындарының кейбіреулеріне әр демалыс күні ерекше нанды пісіріп, арнайы үстелге ұсынып қою міндеті жүктелді.

33Әнші-күйшілер және леуілік әулет басшылары ғибадатхананың жанындағы бөлмелерде тұратын. Олар қызметтерін кезекпен күні-түні атқаратындықтан, қызметтің басқа түрлерінен босатылды. 34Осылардың барлығы шежірелерінде жазылғандай, леуілік әулеттердің басшылары болды. Бұл жетекшілер Иерусалимде тұратын.


Саул патшаның шежіресі

35Гибеонның түп атасы Еиел Гибеон қаласында тұрды. Оның әйелінің аты Маха, 36тұңғыш ұлының аты Абыдон болатын. Еиелдің одан кейінгі ұлдары: Сур, Қиш, Бағал, Нер, Надаб, 37Гедор, Ахио, Зәкәрия, 38Миқлот. Миқлот Шимеяхтың әкесі болды. Бұлар да ағайындарының қасында Иерусалимде тұрды.

39Нердің ұлы Қиш, Қиштың ұлы Саул (патша) еді. Саулдың ұлдары: Жонатан, Мәлхисуа, Әминадап, Әшбағал.[*]

40Жонатанның ұлы Меріб-Бағал,[*] ал соның ұлы Миха болды. 41Миханың ұлдары: Питон, Мәлік, Тареях, Ахаз. 42Ахаздың ұлы: Жоғадах, Жоғадахтың балалары: Алемет, Азмаует, Зімри, ал Зімридің ұлы Моса еді. 43Мосадан өрбіген ұрпақтар: Мосадан Бинея, одан Рефаях, одан Елеаса, одан Асел. 44Аселдің алты ұлы болды, олардың есімдері: Азыриқам, Бохыру, Ысмағұл, Шеғариях, Абадиях, Ханан. Осылардың барлығы Аселдің ұлдары еді.

#### 10


Саул патшаның өлімі

1(Саул патшаның соңы былай болды:) Бірде філістірлер Исраилдің жасағына қарсы соғысқанда, исраилдіктер олардан қашып, көбі Гелбуе тауында қаза тапты. 2Філістірлер Саул мен оның ұлдарының соңына түсіп, ақыры ұлдары Жонатан, Әминадап,[*] Мәлхисуаны өлтірді. 3Саулдың айналасындағы шайқас қатты күшейе түсті. Садақшылардың жебелері дәл тиіп, оны ауыр жарақаттады.

4Саул өзінің қару-жарақ тасушы нөкеріне: «Семсеріңді суырып, маған сұғып ал! Мына құдайсыздар[*] келіп, маған білгендерін істеп масқара қылмасын!» — деп бұйырды. Бірақ нөкері қатты қорқып, бұны істеуден бас тартты. Сонда Саул өз семсерін суырып алып, оны өзіне қаратып үстіне құлап түсті. 5Қару тасушы нөкері Саулдың мерт болғанын көргенде, ол да дәл солай өзін-өзі өлтірді. 6Осылайша бір-ақ күнде Саул мен оның үш ұлы да қаза тауып, Саулдың әулеті түгелімен дерлік құрып кетті.

7Ізрел аңғарындағы[*] күллі исраилдіктер Исраилдің жасағының қашқанын әрі Саулдың ұлдарымен қоса мерт болғанын білгенде, олар тұрып жатқан қалаларын тастап, қаша жөнелді. Ал філістірлер келіп, сол қалаларға қоныстанып алды.

8Келесі күні філістірлер қаза тапқандарды тонауға келгенде, Гелбуе тауында өліп жатқан Саул мен оның үш ұлының мәйіттеріне тап болды. 9Жасақшылар Саулдың сауытын сыпырып, басын шауып алды әрі барлық қару-жарағын иемденді. Осы хабарды бүкіл філістір еліне, олардың табынатын жалған тәңірлерінің мүсіндеріне және халық арасына тарату үшін шабармандарын жіберді. 10Філістірлер Саулдың қару-жарағын тәңірсымақтарының ғибадатханасына[†] сақтап қойып, басын Дагон есімді жалған тәңірдің ғибадатханасының ішіне[*] іліп қойды.

11Бірақ (кезінде Саул жаудың зұлымдығынан құтқарып алған) Ғилақадтағы Ябес қаласының күллі тұрғындары[*] філістірлердің Саулға істеген бүкіл қорлығы туралы естіді. 12Қаланың мықты деген ер азаматтарының бәрі де жолға жиналып, (Бет-Шан қамалына барды. Сонда) олар Саул мен оның ұлдарының мәйіттерін қолға түсіріп, Ябеске алып келді. Содан олар сүйектерін Ябесте бір үлкен ағаштың[†] түбіндегі қабірге қойып, жеті күн бойы ораза ұстап, мерт болғандарды жоқтады.[*]

13Саул Жаратқан Иеге[†] опасыздық жасап, бағынбай кеткендіктен өлді. Ол тіпті аруақ шақырушы сәуегейден кеңес сұраған болатын,[*] 14ал Жаратқан Иеден ақыл-кеңес сұраған жоқ. Сол себепті Жаратқан Ие Саулдың өмірін қысқартып, патшалық билікті Есей ұлы Дәуітке тапсырды.[*]

#### 11


Дәуіттің бүкіл Исраилге патшалық құруы

1Содан Исраилдің бүкіл халқының өкілдері кейінірек Хеброндағы Дәуіттің қасына жиналып келіп, оған былай деді:

— Сөзімізге құлақ сала көріңіз: сіздің ет жақын туыстарыңызбыз. 2Біраз уақыт бұрын, Саул әлі де патшалық құрған кезде, бүкіл Исраилді жорықтарға бастап жүрген өзіңіз болатынсыз![*] Сіздің Құдайыңыз Жаратқан Ие[†] де сізге: «Менің халқым Исраилді бағатын әрі Исраил еліне басшылық ететін сен боласың», — деп айтқан еді.[*]

3Осылай Исраилдің күллі рубасылары Дәуіт патшаға келіп, ол солармен Хебронда Жаратқан Иенің алдында келісім[†] жасады. Бір кезде Жаратқан Ие Самуил пайғамбар[†] арқылы алдын ала айтқандай,[*] олар енді Дәуітке май жағу рәсімін[†] орындап, оны Исраилдің патшасы етіп бекітті.


Дәуіттің астанасы Иерусалим

4Бірде Дәуіт және Исраилдің бүкіл жасағы Ебус деп те аталған Иерусалимге аттанды. Сол қалада тұрған ебустіктер 5Дәуітті мазақтап: «Мұнда ешқашан кірмейсің!» — деді. Алайда Дәуіт Сион төбесіндегі қорғанды[*] басып алып үлгерді; ол қазір «Дәуіттің шаһары» деп аталады. 6Дәуіт былай деп сөз берген болатын: «Ебустіктерге бірінші болып шабуыл жасап, оларды жеңіп шыққан адамды қолбасшы әрі әмірші[†] етіп тағайындаймын!» — Сонда Сарұяның ұлы Жоғаб Ебуске бірінші болып көтеріліп, жеңіп шықты. Сондықтан ол қолбасшы болды.[*]

7Дәуіт осы қорғанда орналасып, соны мекендеді. Сол себепті ол «Дәуіттің шаһары» деп те аталып келеді. 8Кейін Дәуіт қаланы оның саты тәрізді беткейінен бастап[*] қорғанды айналдыра қоршаған қамал қабырғасына дейін бекітіп салғызды. Жоғаб болса қаланың қалған бөліктерін қайтадан тұрғызды. 9Әлемнің Иесі[†] оған жар болғандықтан, Дәуіт барған сайын күшейе түсті.


Дәуіттің жасағындағы батырлары

10Дәуіттің батырларының басшылары төменде аталғандар болды. Олар бүкіл Исраилмен бірге Оның патшалық құруына күшті қолдау беріп, соның арқасында Дәуіттің билігі бүкіл елге жүрді. Бұл Жаратқан Иенің берген уәдесіне сәйкес еді. 11Сонымен Дәуіттің батырларының тізімі мынау:

Ахамани ұлы Яшобам, ол Үш батырдың[*] басшысы болды. Бір шайқаста ол үш жүз жау сарбазын сүңгісімен түйреп өлтірген еді.

12Үш батырдың екіншісі Ахоахтың ұрпағы Додай ұлы Елазар[*] болатын. 13Філістірлер Пас-Даммим[*] деген жерде шайқасқа жиналып тұрғанда Елазар Дәуіттің қасында жүрді. Шайқас арпа өсіп тұрған егістікте басталып, исраилдік сарбаздар філістірлерден қаша жөнелді. 14Бірақ Елазар мен Дәуіт егіс даласының ортасында берік тұрып алып, оны қорғап, філістірлерді оңды-солды қыра берді. Осылайша Жаратқан Ие оларға үлкен жеңіс сыйлап, халықты жаудан құтқарды.

15Бірде філістірлердің жасағы Рефаим аңғарында қостарын тіккен соң, Отыз басты жауынгердің[*] үшеуі Адуллам үңгірінің маңайындағы жартасты паналап тұрған Дәуітке келді. 16(Оның туып-өскен) Бетлехем қаласында да філістір қарауылдары орналасқан болатын. Ал Дәуіт жасырынып, бекінуге ыңғайлы таулы жерде жүрді. 17Дәуіт адамдарына: «Шіркін, маған біреу Бетлехемдегі қала қақпасының жанындағы құдықтан су әкеліп берсе ғой!» — деген аңсауын білдірді. 18Сонда үш батыр філістір әскер қостарынан білдіртпей өтіп, Бетлехем қақпасының жанындағы құдықтан су тартып алып, оны Дәуітке әкелді. Бірақ Дәуіт суды ішкісі келмей, оны Жаратқан Иеге тарту ретінде ұсынып төгіп тастады[*] да, 19былай деді: «Құдай[†] мені мұны істеуден сақтай көрсін! Мен бұл суды қалай ішемін? Ол бастарын өлімге тігіп, оны алып келген мына адамдардың қаны іспетті ғой!» — Сондықтан Дәуіт суды ішпеді. Міне, сол үш батырдың ерлік істері осындай болды.

20Жоғабтың інісі Әбішай[*] Отыз[*] батырдың басшысы еді. Әбішай сүңгісімен үш жүз жауын түйреп өлтіріп, Үш батырдікіндей атақты иемденді. 21Басқа Отыз батырдан да даңқты болып, оларға басшылық еткенмен, Әбішай Үш батырдың[*] дәрежесіне жете алмады.

22Кәбіселдік Еходай ұлы Бенаях та ерлік істер жасаған мықты жауынгер болды. Арыстандай күшті екі моабтық жауынгердің көздерін[*] жойған сол еді. Қар жауып тұрған бір күні Бенаях ұраға[*] түсіп, оның ішіндегі арыстанды өлтірді.[*] 23Бенаях бойы бес шынтақ бір алып мысырлықтың да көзін құртты. Сол мысырлықтың қолында бақандай жуан сүңгісі[*] болды, бірақ Бенаях оған қарсы бір таяқпен ғана шығып, мысырлықтың қолынан сүңгісін тартып алып, оны сонысымен түйреп өлтірді. 24Еходай ұлы Бенаяхтың ерлік істері осындай еді. 25Отыз батырдың ішіндегі ең даңқтысы сол еді, алайда ол Үш батырдың дәрежесіне жете алмады. Дәуіт Бенаяхты өзінің ұлан бөлімдерінің[*] басшысы етіп қойды.

26Мықты батырлар мыналар болатын:

Жоғабтың туған інісі Асахил, бетлехемдік Додо ұлы Елханан, 27хародтық Шаммах, пәлеттік[*] Хелес, 28текоялық Икеш ұлы Ирақ, анатоттық Әбиезер, 29хушалық Сипхай, ахоахтық Илай, 30нетопаттық Маһарай, нетопаттық Бағанах ұлы Хелед, 31Буняминдегі гибеялық Рибай ұлы Іттай, пиратондық Бенаях, 32нахале-ғағаштық Хурай,[*] арбаттық Әбиел, 33бахуримдік Азмаует, шағалбондық Әлиахпа, 34ғизондық Яшеннің ұлдары, харарлық Шаммах[*] ұлы Жонатан, 35харарлық Шарар[*] ұлы Ахиям, Урдың ұлы Елифал, 36махералық Хефер, пәлеттік Ахиях, 37кәрмелдік Хесрай, Езбай ұлы Нағарай,[*] 38Натанның інісі Жоел, Хагри ұлы Мипхар, 39аммондық Селек, Сарұяның ұлы Жоғабтың[*] қару-жарағын тасушы бероттық Нахарай, 40итірлік Ирақ, итірлік Гәреб, 41хеттік Ұрия,[*] Ахлай ұлы Зауад, 42рубендік Шиза ұлы Адина; рубендіктердің рубасы болған оның қасында отыз сарбазы еріп жүретін; 43сондай-ақ, Маха ұлы Ханан, митналық Жосапат, 44аштароттық Ұзиях, арогерлік Хотамның ұлдары Шама мен Еиел, 45Шимри ұлы Едияил, оның інісі тистік Жоха, 46махавалық Елиел, Елнағамның ұлдары Ерибай мен Жошауиях, моабтық Ітма, 47Елиел, Ғабит, месобалық Ясиел.

#### 12


Елсіз далада жүрген Дәуітке қосылған сарбаздар

1Дәуіт (өзі патшалық құрмастан бұрын) Қиш ұлы Саулдан аулақ жүруге мәжбүр болды. Сол кезде мына адамдар Сикеләгке келіп, оған қосылды.[*] Дәуітті шайқаста қолдаған осы мықты сарбаздар 2оң қолмен де, сол қолмен де садақ тартып, сақпанмен тас та ата беретін.[*] Бұлар буняминдік Саулдың рулас туысқандары еді. 3Олардың басшысы гибеялық Шемағахтың ұлы Ахиезер болатын. Оның інісінің есімі — Жоғас. Өзге сарбаздар Азмауеттің ұлдары Езиел мен Пелет, сондай-ақ Бераха және анатоттық Еһу еді. 4Отыз батырдың ішіндегі мықты жауынгер әрі олардың басшысы болған гибеондық Ишмаях, сондай-ақ Еремия, Яхазиел, Жоханан, гедералық Жозабад, 5Елузай, Еримот, Бегалиях, Шемариях, харуфтық Шафатиях, 6Қорахтың ұрпақтары Елқанах, Ишиях, Азарил, Жоезер, Яшобам 7әрі гедорлық Ерохамның ұлдары Жоелах пен Забадиях.

8Дәуіт өзінің елсіз даладағы бекінісінде болған кезінде,[*] Ғад руының бірнеше адамы оның жағына өтті. Олар шайқасқа дайындалған, қалқанмен және сүңгімен соғыса алатын[*] мықты да батыл сарбаздар болатын. Олардың келбеттері арыстандай айбынды, өздері тау ешкісіндей жылдам еді. 9Олардың басшысы Езер, одан кейінгі басшы Абадиях, үшіншісі Елияп, 10төртіншісі Мишманах, бесіншісі Еремия, 11алтыншысы Аттай, жетіншісі Елиел, 12сегізіншісі Жоханан, тоғызыншысы Елзабад, 13оныншысы Еремия және он біріншісі Махбанай еді. 14Осы ғадтықтар жасақтағы басшылар болды. Олардың осал дегендері жүз, ал мықтылары мың адамға қарсы тұра алатын. 15Көктемде[*] Иордан өзені арнасынан шығып тасып жатқанда оны кесіп өтіп, батыс пен шығыстағы барлық аңғарлардың тұрғындарын бас сауғалап қашуға мәжбүр еткен осы ғадтық сарбаздар болатын.

16Одан бұрын Бунямин мен Яһуда руларының кейбір адамдары да таудағы бекіністі паналаған Дәуітке келген болатын.[*] 17Сонда Дәуіт олардың алдарынан шығып, былай деді: «Егер мені қолдамақ болып ақ ниетпен келіп отырсаңдар, онда жанымыз да, жүрегіміз де бір боламыз. Ал егер ешкімге зорлық көрсетпеген маған сатқындық жасап жауларыма ұстап беруге келген болсаңдар, онда ата-бабаларымыз сиынған Құдай[†] мұны көріп, үкімін Өзі шығарсын!»

18Сонда олардың біреуі, кейін Отыз батырдың басшысы болған Амасай, Киелі Рухқа[†] бөленіп, былай деді:


«Уа, Дәуіт, біз сендікпіз,
Уа, Есей ұлы, сенің жағыңдамыз,
Саған амандық пен тыныштық сыйласын,
Сені қолдағандарға да амандық болсын,
Себебі Құдай — сенің Қолдаушың!»


Сонда Дәуіт оларды қабылдап, өзінің шабуылшы топтарының басшылары етіп қойды.

19Кейінірек Дәуіт філістірлермен бірге Саулға қарсы шайқасуға барған кезде Манаса руының кейбір адамдары Дәуіттің жағына өтті. Расында Дәуіт філістірлерді сол соғыста қолдаған емес, себебі філістір әміршілері[†] өзара кеңесіп: «Дәуіт Саулдың жағына шығып кетіп, өздеріміз басымыздан айырылып жүрерміз», — деп, Дәуітті кері қайтарып жіберді.[*] 20Дәуіт Сикеләгке келгенде, Манаса руының оның жағына шығып кеткен адамдары мыналар болды: Аднах, Жозабад, Едияил, Михайл, Жозабад, Еліху, Силтай. Олар Манаса руының мыңбасылары еді. 21Мықты да батыл сарбаздар болған олар Дәуіттің жасағының басшылары ретінде қызмет атқарып, оған қарақшылар топтарына қарсы күресуге көмектесті. 22Күн өткен сайын Дәуіттің жасағына жаңа адамдар қосылып отырды, ақырында оның сарбаздарының тұрағы Құдайдың әскеріне[*] ұқсаған қалың қолға айналды.


Хебронда Яһудаға патшалық құрған Дәуітке қосылғандар

23Хеброн қаласында Дәуітке келіп қосылған, шайқасқа жарақталған адамдардың[*] саны төмендегідей. Олар Жаратқан Иенің[†] берген сөзіне сай патшалық биліктің Саулдан Дәуітке өтуіне атсалыспақ болды. 24Қалқанмен және сүңгімен соғыса алатын яһудилер: алты мың сегіз жүз қарулы адам[†];[*] 25Шимон руынан шайқасқа дайын батыл сарбаздар: жеті мың бір жүз адам; 26Леуі руынан: төрт мың алты жүз адам; 27(солардың арасында) Һаронның әулетінің басшысы Еходайға үш мың жеті жүз адам еріп жүрді, 28әрі Садық есімді жас та ержүрек сарбаз бен оның әулетінен шыққан жиырма екі басшы да болды; 29Саулдың руластары: Бунямин руының үш мың адамы. Буняминдіктердің басым көпшілігі сол кезге дейін Саулдың әулетінің мүдделерін қорғап келген болатын. 30Ефрем руынан: жиырма мың сегіз жүз адам, олар өз әулеттерінде атағы жайылған ержүрек сарбаздар еді; 31Манаса руының (Қанахандағы) жартысынан: он сегіз мың адам,[*] олар Дәуітті патша етуге атсалысу үшін есімдері аталып тағайындалғандар болатын. 32Исашар руынан: екі жүз басшы. Олар заманның ағымын және Исраилдің не істеуге тиіс екендігін түсінетін адамдар болатын. Барлық руластары олардың айтқандарын орындап жүрді. 33Забулон руынан: қару-жарақтың бар түрімен жабдықталып, шайқасқа сап түзеп шығатын елу мың адам. Олар Дәуітті шын жүректен қолдап жүрді. 34Нафталим руынан: бір мың басшы әрі қалқанмен және сүңгімен қаруланған отыз жеті мың адам. 35Дан руынан: шайқасқа сап түзеп шығатын жиырма сегіз мың алты жүз адам. 36Ашир руынан: шайқасқа сап түзеп шығатын қырық мың жасақшы. 37Иордан өзенінің шығысында қоныстанған Рубен, Ғад рулары және Манаса руының жартысынан: қару-жарақтың бар түрімен жабдықталған жүз жиырма мың адам.


38Осылардың бәрі сап түзеп шайқасқа шығуға дайын сарбаздар болатын. Олар шын жүректен Дәуітті бүкіл Исраил елінің патшасы етіп бекітуге бел байлап, Хебронға келді. Қалған исраилдіктер де Дәуітті патша етіп бекітуге бірауыздан келісті. 39Хебронға келгендер сол жерде Дәуітпен бірге үш күн болып, ішіп-жеп тойлады. Яһуди ағайындары олар үшін тамақ дайындап қойған еді. 40Сонымен қатар көршілес рулар, тіпті алыстағы Исашар, Забулон, Нафталим рулары да есек, түйе, қашар және өгіздерге тиеп азық-түлік алып келген болатын. Содан ұнның, кептірілген інжір жемістері мен мейіздің, шарап пен зәйтүн майының қорлары және ірілі-ұсақты малдар өте мол болды. Осылайша Исраил халқы қуаныш пен шаттыққа бөленді.

#### 13


Келісім сандығын Кирият-Иғарымнан алып келу

1Дәуіт өзінің барлық басшыларымен, мыңбасылары және жүзбасыларымен ақылдасып кеңесті. 2Содан ол Исраилдің бүкіл қауымына[†] былай деп жариялады:

— Егер бұл сендерге ұнамды және Құдайымыз Жаратқан Иенің[†] еркіне сай болса, онда біз бүкіл Исраил елінің барлық жерлеріндегі өзге ағайындарымызға әрі қалалары мен елді мекендерінде тұрып жатқан діни қызметкерлер[†] мен леуіліктерге[†] хабар жіберейік. Олар да келіп, бізге қосылсын. 3Құдайымыздың Келісім сандығын[†] өзімізге қайтарып алып келейік! Себебі Саулдың заманында біз оған тиісті көңіл бөлген жоқпыз.[*] — 4Бүкіл жиылған жамағат:

— Солай болсын! — деп келісті. Өйткені халықтың бәрі мұны құп көрді.

5Осылайша Дәуіт Мысырдағы Шихор өзенінен[*] солтүстіктегі Лебо-Хаматқа дейін мекендеп жатқан бүкіл Исраил халқын Келісім сандығын Кирият-Иғарымнан алып келуге жинады. 6Содан Дәуіт пен барлық исраилдіктер Бағалаға, яғни Яһуданың жеріндегі Кирият-Иғарымға, барды. Олар сол қаладан Құдай[†] Иенің Келісім сандығын Иерусалимге алып келмек болды. Сандық Жаратқан Иеге бағышталған еді; Оның жер бетіндегі тағы (сандық қақпағындағы) екі керуб мүсінінің үстінде орналасқан.[*] 7Дәуіт пен оның адамдары Құдайдың сандығын жаңа арбаға қойып, Абинадаптың үйінен алып шықты. Ұза мен Ахио[*] арбаға жегілген өгіздерді айдап жүрді. 8Дәуіт пен бүкіл Исраил халқы Құдайдың алдында жан сала би билеп, жетіген, шертер, даңғыра, дабыл және кернейлерде ойнап, қуана әндетіп келе жатты.

9Салтанатты шеру Хидонның астық бастыратын қырманына[*] жеткен кезде өгіздер арбаны сілкіп қалып, сандықты қисайтып жіберді. Құлап қалмауы үшін Ұза қолын созып, Келісім сандығын ұстай қалды. 10Сонда Жаратқан Иенің қаһары Ұзаға қарсы лап етті. Еркінсіп сандыққа қолын тигізгені үшін Құдай оны жазалап,[*] Ұза сол бойда Құдайдың алдында[*] жан тапсырды.

11Жаратқан Иенің қаһары Ұзаға «бұзып-жара» төгілгендіктен, Дәуіт қатты абыржып қайғырды.[†] Сол себепті ол осы жерге Пәрес-Ұза («Ұзаны бұзып-жарған») деген ат қойды. Бұл жер қазірге дейін солай аталып келеді. 12Дәуіт сол күні: «Құдайдың Келісім сандығын қасыма қалайша әкеле аламын?» деп уайымдап, Құдайдан қорықты. 13Сондықтан ол Келісім сандығын өзінің шаһарына әкелмей, ғаттық Ғабит-Едомның[*] үйіне апарып қойды. 14Құдайдың Келісім сандығы үш ай бойы сол үйде қалды. Сонда Жаратқан Ие Ғабит-Едомның үй іші мен қолындағы дүние-мүлкінің бәрін жарылқады.

#### 14


Дәуіттің үй іші

1Тир патшасы Хирам Дәуітке елшілерін, сондай-ақ самырсын бөренелерін, тас қалаушылар мен ағаш[†] ұсталарын да жіберді.[*] Осы мамандар Дәуітке сарай салып берді. 2Сонда Дәуіт Исраилдің үстінен патша болуға өзін Жаратқан Иенің[†] бекіткенін, әрі халқы Исраилдің игілігі үшін патшалық мәртебесін көтергенін түсінді.

3Иерусалимде тұрған кезінде Дәуіт тағы бірнеше әйел алып, көбірек ұл-қыз сүйді. 4Оның Иерусалимде дүниеге келген балаларының аттары мыналар: Шаммуа,[*] Шобаб, Натан, Сүлеймен, 5Ипхар, Әлишуа, Елпәлет, 6Ноғах, Непек, Япияқ, 7Әлишама, Әлияда,[*] Әлипәлет.


Дәуіттің елді філістірлердің қолынан азат етуі

8Дәуіттің бүкіл Исраилдің үстінен патша болып тағайындалғанын естіген соң, барлық філістір жасақшылары Дәуітті іздеуге шықты. Бұл туралы хабар алған Дәуіт астананы тастап, оларға қарсы аттанды. 9Ал філістірлер Рефаим аңғарына[*] жетіп, сондағы тұрғындарға шабуыл жасап тонады. 10Дәуіт Құдайдан:

— Філістірлерге қарсы өрлеп шығайын ба? Оларды жеңіп шығуыма қол жеткіздіресің бе? — деп сұрады. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Өрлеп шық! Мен оларды сенің қолыңа тапсырамын!

11Сонымен Дәуіт Бағал-Перасимге өрлеп барып, філістірлерді сол жерде күйрете жеңді. Ол: «Су тасқыны жолындағының бәрін жайпайтынындай, Құдай[†] да менің қолым арқылы жау саптарын бұзып-жарды!» — деді. Сондықтан сол жер Бағал-Перасим («Иенің бұзып-жарғаны») деп аталып кетті. 12Філістірлер қашқанда сол жерге өздерінің табынатын тәңірсымақтарын тастап кеткен еді. Дәуіттің әмірімен сол мүсіндер өртеліп жіберілді.[*]

13Кейін філістір жасақшыларға тағы да Рефаим аңғарына шабуыл жасады. 14Дәуіт қайтадан Құдайдың еркін сұрағанда, Құдайдың жауабы мынау болды: «Оларға тікелей қарсы аттанбай, айналып өтіп, арт жағынан тұт ағаштарының[*] алдынан кенеттен тап бер! 15Сен тұт ағаштарының үстінен басқан қадамдардың дыбысын[*] естіген кезде шайқасқа аттан! Бұл, Құдайдың філістірлердің жасағын шабу үшін сенің алдыңа шыққанын білдіреді».

16Құдай нені бұйырса, Дәуіт солай істеді. Содан олар філістірлердің жасағын Гибеоннан[*] тіпті Гәзерге дейін қырып-жойды.

17Осылайша Дәуіттің даңқы айналадағы күллі елдерге жайылып,[*] Жаратқан Ие халықтардың бәрін Дәуіттен қорқатын қылды.[*]

#### 15


Келісім сандығының Иерусалимге әкелінуі

1Дәуіт патша «Дәуіттің шаһары» деп аталатын Иерусалимнің көне қорғанында өзіне арнап бірнеше үй салып алды.[*] Ол Құдайдың Келісім сандығына[†] да бір орынды дайындап, шатыр тігіп қойды. 2Сол кезде Дәуіт былай деп әмір етті: «Құдайдың Келісім сандығын тек леуіліктер ғана көтеріп жүрсін! Себебі Жаратқан Ие[†] Келісім сандығын көтеріп, Өзіне әрқашан қызмет етуге тек леуіліктерді[†] ғана таңдап алған!»[*]

3Дәуіт Жаратқан Иенің сандығын өзі дайындап қойған жерге алып келу үшін бүкіл Исраил халқын Иерусалимге шақырды. 4Патша Һаронның ұрпақтары мен леуіліктерді де жинап алды: 5Қахаттың ұрпақтарынан: басшылары Ұриел мен оның жүз жиырма ағайынын, 6Мераридің ұрпақтарынан: басшылары Асаях пен оның екі жүз жиырма ағайынын, 7Гершомның ұрпақтарынан: басшылары Жоел мен оның жүз отыз ағайынын, 8Елісапанның ұрпақтарынан: басшылары Шемаях пен оның екі жүз ағайынын, 9Хебронның ұрпақтарынан: басшылары Елиел мен оның сексен ағайынын, 10Ұзиелдің ұрпақтарынан: басшылары Әминадап пен оның жүз он екі ағайынын.

11Содан соң Дәуіт Садық пен Абиятар есімді діни қызметкерлерді[†] және Ұриел, Асаях, Жоел, Шемаях, Елиел, Әминадап есімді леуілік басшыларды қасына шақырып алды. 12Патша оларға нұсқау беріп былай деді: «Сендер леуілік әулеттердің басшыларысыңдар. Өздерің де, басқа леуіліктер де арамдық атаулыдан арылып тазару рәсімінен өтіңдер![*] Содан соң Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің Келісім сандығын алып, оны мен сол үшін дайындап қойған орынға апарыңдар! 13Бірінші кезде оны өздерің алып жүрмегендіктен, Құдайымыз Жаратқан Иенің қаһары бізге лап етті ғой.[*] Оны ереже бойынша қалай алып келу керектігін Құдайдан сұраған жоқ едік».

14Содан діни қызметкерлер мен леуіліктер Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің Келісім сандығын Иерусалимге өрлеп барып алып келу үшін тазару рәсімінен өтті. 15Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген бұйрығына сай, леуіліктер Құдайдың сандығының бақандарын иықтарымен көтеріп алып жүрді.[*]

16Дәуіт леуіліктердің басшыларына руластарының арасынан шертер, жетіген, сылдырмақ сияқты аспаптардың сүйемелдеуімен қуанышты ән-жыр айтатын әнші-күйшілерді тағайындауды тапсырды. 17Сонда олар Жоел ұлы Хеманды оның мына руластарымен бірге тағайындады: Барақиях ұлы Асаф және Мераридің ұрпақтарынан Құшаях ұлы Етан. 18Солармен бірге дәрежелері өздерінен кейінгі Зәкәрия, Бен, Язиел, Шемирамот, Ехиел, Унни, Елияп, Бенаях, Мағасиях, Мататия, Елифелеу, Мікней, Ғабит-Едом, Еиел есімді қақпа күзетшілері де белгіленді.[†]

19Хеман, Асаф, Етан есімді әнші-күйшілер қола сылдырмақтарды соғып тұруға тағайындалды. 20Зәкәрия, Әзиел, Шемирамот, Ехиел, Унни, Елияп, Мағасиях, Бенаях есімді леуіліктерге «бойжеткендер» әуені бойынша шертер тартып тұру, 21ал Мататия, Елифелеу, Мікней, Ғабит-Едом, Еиел, Азазиях есімді леуіліктерге ән-күйді бастап сегіз ішекті жетіген тартып тұру міндеті жүктелді. 22Леуіліктердің Хенаниях есімді басшысы ән-күйдің тәлімгері болатын, себебі ол соның шебері еді.

23Барақиях пен Елқанах Келісім сандығы тұратын шатырдың қақпасын күзетуге қойылды. 24Шебания, Жосапат, Нетанел, Амасай, Зәкәрия, Бенаях, Елиезер есімді діни қызметкерлер Құдайдың Келісім сандығының алдында керней тартатын болды. Ғабит-Едом мен Ехиях та Келісім сандығы тұратын шатырдың қақпасын күзететін болды.


25Осылайша Дәуіт және Исраил елінің ақсақалдары[*] мен мыңбасылары Жаратқан Иенің Келісім сандығын Ғабит-Едомның үйінен Иерусалимге өрлеп барып алып келуге зор қуанышпен жолға шықты. 26Жаратқан Иенің Келісім сандығын көтеріп келе жатқан леуіліктерді Құдай[†] қолдап жар болғандықтан, жеті жас бұқа мен жеті қошқар құрбандыққа шалынды. 27Дәуіт те, Келісім сандығын алып келе жатқан леуіліктер, әншілер және ән-күйдің жетекшісі Хенаниях та ақ бәтестен тігілген көйлек киіп келе жатты. Дәуіт соның үстінен ақ бәтестен тігілген жеңсіз сырт киім[*] де киіп алған еді.

28Осылайша бүкіл Исраил халқы Жаратқан Иенің Келісім сандығын қуанышпен айқай сала, қошқар мүйізі мен күміс кернейлерін[*] тартып, сылдырмақтарын қатты соғып, жетіген-шертерлерінде ойнап Иерусалимге алып келе жатты.

29Жаратқан Иенің Келісім сандығы Дәуіттің шаһарына кіре бастағанда, оның әйелі Саул қызы Михол терезеден қарап тұрған еді. Дәуіт патшаның секіріп би билеп жүргенін[*] көріп, Михол оны іштей менсінбеді.


#### 16

1Осылай леуіліктер[†] Құдайдың сандығы Иерусалимге әкелініп, Дәуіт сол үшін тігіп қойған шатырдың[*] ішіне орналастырылды. Содан соң олар шалынып, түгелдей өртелетін және ризашылық құрбандықтарын[*] шалып ұсынды. 2Соларды ұсынып болғаннан кейін Дәуіт халыққа Жаратқан Иенің[†] атымен бата берді. 3Патша жиналған Исраил халқының әрбір әйеліне де, еркегіне де бір-бір қалаш наннан, бір кесек қақталған еттен[*] және бір қадақ мейізден үлестіріп берді.


4Патша леуіліктердің кейбіреулерін Жаратқан Иенің Келісім сандығының[†] алдында қызмет етуге тағайындады. Олар Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге сиынып мінажат етуге[†] және шүкірлік пен мақтау айтуға міндетті еді. 5Бұлардың басшысы — Асаф, екіншісі — Зәкәрия, солардың қасында Еиел, Шемирамот, Ехиел, Мататия, Елияп, Бенаях, Ғабит-Едом, Еиел де болды. Олар шертер мен жетігенде, ал Асаф сылдырмақта ойнауға тағайындалды. 6Бенаях пен Яхазиел есімді діни қызметкерлер[†] белгіленген[†] уақыттарда Құдайдың Келісім сандығының алдында керней тартуға тиісті еді.


Дәуіттің мадақтау жыры

7Сол күні Дәуіт алғаш рет Асаф пен оның қызметтестеріне Жаратқан Иеге мына мадақтау жырын айтуды тапсырды:


8Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар,
Оның есімін атап сиыныңдар,
Ұлы істерін халықтарға хабарлаңдар!
9Иемізге ән салып, Оны мадақтаңдар,
Барлық кереметтерін[†] паш қылыңдар,
10Оның киелі[†] атымен мақтаныңдар,
Оған сиынатын сендер, шаттаныңдар!
11Иемізге әрі құдіретіне ден қойыңдар,
Дәйім Оның еркін білуге ұмтылыңдар.[*]


12Ұмытпаңдар Оның жасаған кереметтерін,
Ғажап істері мен шығарған шешімдерін,
13Уа, Оның құлы Исраилдің ұрпақтары,
Жақыптан тарағандар, таңдаулы адамдары!
14Ол — біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие,
Бүкіл әлемге Өзі билік жүргізуде.[*]


15Мәңгі есте сақтаңдар Оның Келісімін,[†]
Келер мың буынға да бұйырған өсиеттерін —
16Ыбырайыммен жасаған Келісімін,
Ысқаққа да антпен берген сол уәдесін.[*]
17Жақыпқа оны ереже қылып бекітті,
Исраил үшін тұрақты Келісім етті.[*]
18«Мұралық үлесің етіп беремін саған
Қанахан елін» деді сонда Жаратқан.


19Сол кезде олар әлі де аз болатын,
Азғана кірме[*] болып сонда тұратын.
20Олар елден елге көшіп-қонатын,
Патшалықтарды аралап орнығатын.
21Ал Құдай[†] ешкімге оларды жәбірлетпеді,
Олар жайлы патшаларға қатаң ескертті:
22«Тағайындағандарыма[*] еш тиіспеңдер,
Пайғамбарларыма[†] зұлымдық істемеңдер!»


23Күллі әлем, Жаратқанға ән-жыр шырқаңдар,
Бізді құтқарғанын күн сайын хабарлаңдар,
24Халықтарға паш етіп Оның ұлылығын,
Бар ұлттарға Иеміздің кереметтерін!


25Иеміз ұлы, мадақталуға әбден лайықты,
Оны қастерлеу қажет, бар «тәңір, пірден» гөрі,
26Өзге ұлттар табынған «тәңірлер» жалған,
Ал Жасаған Ие аспанды[†] жаратқан!
27Сән-салтанат, ұлылық Оның алдында,
Құдірет пен қуаныш киелі тұрағында.


28Жаратқанның ұлылығы мен күш-қуатын
Мойындаңдар, уа, рулары күллі ұлттардың!
29Жаратқанның есімін даңқтап қадірлеңдер,
Оның алдына сый-тарту алып келіңдер,
Қасиетті салтанатына бөленіңдер,
Жаратқан Иеге бағынып бас иіңдер![*]
30Бүкіл жер, дәріптеп дірілде Оның алдында!
Әлем берік орнатылды, ол қозғалмайды да.


31Заңғар көк шаттансын, жер де қатты қуансын,
Бөтен ұлттарға мынаны жарияласын:
«Жаратқан Ие құрады патшалығын!»
32Теңіз бен ондағылар шуылдасын,
Дала мен ондағылар да шаттансын!
33Орман ағаштары[†] қуана ән салады,
Келе жатқан Иенің алдынан шығады,
Себебі Ол келіп, жерге сот құрады.


34Жаратқан Ие ізгі, мақтаңдар Оны,
Мәңгі ұласады берік рақымы![*]
35Оған былай деп мінажат етіңдер:
«Құтқарушымыз Құдай, аман сақтай гөр,
Басқа ұлттардан бізді босатып жинай гөр!
Сонда дәріптейміз киелі атыңды,
Қуана мақтан тұтамыз ұлы даңқыңды».


36Исраилдің Құдай Иесі мадақталсын,
Мәңгіліктен мәңгілікке Ол даңқталсын!


Жиналып тұрған барша халық: «Аумин![†] Жаратқан Ие мадақталсын!» — деп жауап берді.


Құдайды мадақтау тәртібі жайлы нұсқаулар

37Дәуіт патша Асафты және оның ағайындарын Жаратқан Иенің Келісім сандығының алдында әр күннің қажетіне қарай ұдайы қызмет етуге бекітті. 38Патша, сондай-ақ, Ғабит-Едом мен оның алпыс сегіз ағайынын да қызмет көрсетуге тағайындады. Едутун ұлы Ғабит-Едом және Хоса қақпа күзетшілері болатын.[*]

39Дәуіт діни қызметкер Садықты және оның қызметтес ағайындарын Жаратқан Иенің Гибеон қаласының биіктеу жерінде орнатылған киелі шатырындағы міндеттеріне бекітіп, сонда қалдырып кетті.[*] 40Бұлар Жаратқан Иенің Исраил халқына тапсырған Таурат заңында[†] жазылған барлық ережелеріне сәйкес, әрдайым таңертең және кешке Жаратқан Иеге бағыштап шалынып, өртелетін құрбандықтарды арнайы құрбандық үстелінде[†] ұсынуға тиісті болды.[*]

41Патша аттары аталып таңдалған Хеман, Едутун және басқалардың барлығын да солармен бірге болып, Жаратқан Иеге «Оның рақымы мәңгілік» деп мадақтау ән-жырларын айтуға тағайындады.[*] 42Хеман мен Едутун керней тартып, сылдырмақ соғып, тағы басқа аспаптарда ойнап Құдайға арналған ән-жырларды сүйемелдеуге бекітілді.[*] Едутуннің ұлдары қақпаның жанына күзетке қойылды.

43Бұдан кейін бүкіл халық үйлеріне тарап кетті. Дәуіт те өз үй ішімен амандасуға сарайына қайтты.

#### 17


Құдайдың Дәуітпен жасаған Келісімі

1Сонымен Дәуіт сарайына орнығып алғаннан кейін[*] Натан пайғамбарға:[†]

— Мен самырсыннан салынған сарайда[*] тұрып жатырмын, ал Жаратқан Иенің[†] Келісім сандығы[†] жай шатырда ғана тұр! — деді. 2Натан:

— Ойыңыздағыны түгелдей жүзеге асырыңыз, себебі Құдай[†] сізге жар болады, — деп жауап берді.

3Бірақ сол түні Құдай Натанға сөзін арнап былай деді:

4— Қызметшім Дәуітке барып, оған хабарымды жеткіз: Жаратқан Ие мынаны айтады: Жер бетіндегі тұрағым болу үшін Маған арнап үй салатын адам[†] сен емессің. 5Мен Исраил халқын Мысырдан бастап алып шыққан кезден бері осы күнге дейін мықты салынған үйде тұрмай-ақ келе жатырмын ғой. Бүкіл Исраил халқымен бірге бір мекеннен екіншісіне көшіп-қонып жүргенімде араларында бір шатырда, яғни кездесу шатырында,[*] тұрып келемін. 6Сонда Мен халқым Исраилді басқаруға тағайындаған билерге[*] ешқашан: «Неге Маған арнап самырсыннан киелі[†] үй салғызбадыңдар?!» деп шағымданған емеспін.

7Ал енді, қызметшім Дәуітке былай де: Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Сені қой бағып жүрген жайылымнан алып, халқым Исраилдің басшысы болуға тағайындаған Менмін! 8Қайда барсаң да, саған жар болып, өзіңе қарсы шыққан күллі жауларыңды құртып жүрдім. Сенің атыңды шығарып, жер бетіндегі ең ұлы адамдар іспетті даңқты қыламын. 9Мен өз халқым Исраил үшін тұрақты орын дайындап, оларды сол жерге қоныстандырамын. Осы мекендерінде халқым тыныш өмір сүріп, бұдан былай ешкім оларды қорқытып, мазаламайтын болады. Зұлымдар оларға бұрынғыдай зорлық-зомбылық жасамайды.[*] 10Мен халқымды басқаратын билер[*] тағайындаған заманнан бері де жауыздар солай істеулерін жалғастырып келеді. Ал енді Мен барлық жауларыңды саған бағындырамын.

Жаратқан Ие саған тағы мынаны да айтады: Мен Өзім сенің шаңырағыңды бекітіп, әулетіңе де патшалық билік құрғызбақпын![*] 11Күндерің тамамданып, ата-бабаларыңа аттанғаныңда, Мен артыңнан бір ұрпағыңды: өз ұлдарыңның біреуін тағайындап, оның патшалық билігін нығайтамын. 12Маған арнап киелі үйді салатын сол болмақ. Оның патшалық тағын мәңгілікке[*] орнатамын. 13Мен оған Әке боламын, ал ол Менің рухани ұлым[†] болады.[*] Мен өзіңнен бұрынғы Саулдан оған деген рақымымды алып қойдым, бірақ сенің ұлыңнан рақымымды ешқашан алмаймын.[*] 14Мен оны өз үйім мен патшалығымда берік орнатамын, оның ұрпақтарының патшалық тағы дәйім тұрақты болмақ.

15Жаратқан Иенің аян беріп айтқан осы сөздерінің бәрін Натан пайғамбар Дәуітке айтып берді.


Дәуіттің Құдайға шүкірлік айтқан мінажаты

16Сонда Дәуіт патша (киелі шатырға) кіріп, Жаратқан Иенің алдында отырып былай деді:

— Уа, Құдай Жаратқан Ие, мені осылай дәріптейтініңдей менің өзім, шыққан әулетім соншама кімбіз? 17Бірақ бұл Сен үшін әлі де аз болып көрінді, о, Құдай. Сен алдыңдағы пендеңнің[*] қызметшіңнің келер ұрпақтарының болашағы туралы да айтып бердің. Сен маған көрнекті адам сияқты қарайсың, уа, Құдай Жаратқан Ие.

18Қызметшің Дәуіт өзін салтанатқа бөлейтінің туралы Саған тағы не айта алады? Сен қызметшіңді жақсы білесің ғой. 19О, Жаратқан Ием, алдыңдағы пендеңнің игілігі үшін және өз еркіңе сай, Сен осы ұлы істердің бәрін орындап, үлкен уәделерді ашық білдірдің.

20Өз құлақтарымызбен естіген барлық хабарымыз бойынша Саған тең келетін ешкім де жоқ, Сенен басқа құдай да жоқ. 21Сенің халқың Исраил сияқты жер бетінде қандай басқа халық бар еді? Себебі Сен, уа, Құдай, оны меншікті халқың болу үшін таңдап, Мысырдан азат етіп, көшіріп алдың. Олардың алдарында жүріп, ұлы кереметтер,[†] үрей туғызатын ғажап істер жасап отырдың. Саған мойынсұнбайтын бөтен ұлттарды халқыңның алдынан уәделі елден қуып шықтың. Бұл істеріңмен Сен өз есіміңнің даңқын асырдың.[*] 22Осылай Исраилді әрдайым меншікті халқың болуға Өзің үшін бекітіп қойдың, уа, Жаратқан Ие, әрі олардың ғибадат ететін Құдайы болдың.

23Ал енді, о, Жаратқан Ием, өз қызметшің мен оның әулеті туралы берген сөзіңді ұдайы бекітіп, уәдеңді орындайтын бола гөр. 24Содан адамдар: «Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы — шынымен Исраилдің үстінен қарайтын Құдай!» дейтін болады. Әрдайым Сенің атыңның даңқы шығады және қызметшің Дәуіттің әулеті өз алдыңда нық тұрады.

25Уа, Құдайым, Сен «шаңырағыңды бекітемін»[*] деп маған ашық білдірдің. Сол себепті қызметшіңнің осылайша мінажат етуге[†] батылы барды. 26Уа, Жаратқан Ие, Сен Құдайсың. Осы қызметшіңе сол игіліктерді уәде еттің. 27Сонымен енді пендеңнің әулетін өз алдыңда әрқашан жалғаса берсін деп жарылқауды құп көрдің. Өйткені Өзің, уа, Жаратқан Ие, жарылқағандықтан, осы әулет ұдайы жарылқанатын болады.

#### 18


Дәуіттің жеңістері

1Біраз уақыт өткеннен кейін Дәуіт філістірлерге шабуыл жасап, оларды өзіне бағындырды. Содан ол Ғат қаласы мен оған қарасты елді мекендерді філістірлердің қолынан тартып алды. 2Дәуіт моабтықтарды да жеңді. Енді олар Дәуітке құлдық ұрып, оған алым-салық төлейтін болды.

3Бірде Дәуіт Евфрат өзенінің жағасындағы билігін бекітуге аттанғанда, Соба елінің патшасы Ададәзерге[*] Хаматқа дейін шабуыл жасап, оны жеңіп шықты. 4Сонда Дәуіт оның мың соғыс күймесін, жеті мың аттылы және жиырма мың жаяу жасақшысын қолға түсірді. Дәуіт жаудың соғыс күймелеріне жегілетін барлық жылқыларының тілерсектерін қиып тастап,[*] жүз соғыс күймесіне жетерлік аттарды ғана аман қалдырды.

5Соба патшасы Ададәзерге дамаскілік арамалықтар[†][*] көмекке келген кезде, Дәуіттің жасағы олардың жиырма екі мың жауынгерін қырып салды. 6Содан Дәуіт Дамаск қаласы мен оның айналасына өз қарауылдарын орналастырды. Осылай арамалықтар Дәуітке құлдық ұрып, оған алым-салық төлейтін болды. Дәуіт қайда барса да, Жаратқан Ие[†] оны қолдап-қорғап, жеңіске жеткізіп отырды.[*]

7Дәуіт Ададәзердің нөкерлерінің алтын жалатқан қалқандарын жинап, Иерусалимге алып келді. 8Ададәзердің қол астындағы Тебах пен Қун қалаларынан Дәуіт көп мөлшерде қола олжалап алды. Сол қоладан кейінірек Сүлеймен ғибадатханадағы[†] «теңіз» деп аталған дәу қазанды, бағаналарды және түрлі қола бұйымдарды жасатты.[*]


9Хамат елінің патшасы Тоу[*] Дәуіттің Соба патшасы Ададәзердің бүкіл әскерін жеңгенін естіді. 10Сонда ол өз ұлы Жорамды[*] Дәуіт патшаға жіберіп, жеңісімен құттықтаған сәлемін жолдады. Себебі Ададәзер Тоу патшамен жауласып жүрген болатын. Жорам Дәуітке алтын, күміс, қоладан жасалған әр түрлі бұйымдарды ала келіп, сыйға тартты. 11Дәуіт патша осы заттарды Жаратқан Иеге бағыштады. Ол бұрынырақ жеңген барлық елдерден: Едом, Моаб, аммондықтар, філістірлер және амалектіктерден алынған күміс пен алтынды да осылай Жаратқан Иеге арнаған еді.

12Сарұяның ұлы Әбішай Тұзды аңғарда он сегіз мың едомдықты жеңіп шықты. 13Дәуіт Едом еліне қарауылдарын орналастырып, халықтың барлығы оған бағынышты болды. Дәуіт қайда барса да, Жаратқан Ие оны қолдап-қорғап, жеңіске жеткізіп отырды.[*]


Патшаның лауазымды қызметкерлері

14Дәуіт бүкіл Исраилге билік жүргізіп, күллі халықтың арасында заңдылық пен әділдікті жүзеге асырды. 15Сарұяның ұлы Жоғаб[*] — әскер қолбасшысы, Ахилуд ұлы Жосапат — уәзір әрі жылнамашы,[*] 16Ахитұб ұлы Садық[*] пен Абиятар ұлы Ахимәлік — діни қызметкерлер,[†] Сераях[*] — хатшы, 17әрі Еходай ұлы Бенаях кереттік және пелеттік[*] ұлан бөлімдерінің қолбасшысы болды. Дәуіттің ұлдары да патшаның қызметінде тұрды.

#### 19


Шабуылдаған Аммон мен Арама жасақтарының жеңілуі

1Біраз уақыт өткеннен кейін Аммон халқының патшасы Нахаш қайтыс болып, оның ұлы Анон[*] орнын басып патшалық құрды. 2Дәуіт: «Әкесі Нахаш маған жақсылық жасағандықтан, мен де оның ұлы Анонға жақсылық жасаймын», — деп шешті. Содан ол әкесінің қазасына көңіл айту үшін Анонға елшілерін жіберді. Бірақ олар Аммон еліне жеткенде, 3аммондық әміршілердің[†] бірқатары Анон патшаға: «Дәуіт мына елшілерді шынымен көңіл айтып, әкеңізге құрмет көрсету үшін жіберіп отыр деп ойлайсыз ба? Керісінше, олар қаланы барлап, жақсылап біліп алу үшін келіп отыр емес пе? Ал кейінірек Дәуіттің өзі әскерімен келіп, астан-кестенін шығармақ!» — деп күдік білдірді.

4Сонда Анон Дәуіттің қызметкерлерін тұтқындады. Олардың сақалдарын қырқып, шапандарын белдеріне дейін қысқартып қиып тастап, кері қайтарып жіберді. 5Осы хабар Дәуіттің құлағына жеткенде, ол қатты масқараланған елшілерінің алдарынан хабаршыларын жіберіп, оларға: «Сақалдарың өскенше Иерихонда қала тұрыңдар! Содан кейін қайтып келерсіңдер!» — дегенді айтқызды.

6Аммондықтар Дәуітті өздеріне қарсы өшіктіріп алғанын ұғынды. Сондықтан Анон патша және Аммон халқы солтүстік-батыс Месопотамиядан,[*] Арамадағы[†] Маха[*] мен Соба[*] қалаларынан соғыс күймелері мен атты әскерді жалдап алу үшін, соларға мың ат басындай күміс жіберді. 7Осылай аммондықтар отыз екі мың соғыс күймесін, Маханың патшасы мен оның әскерін де жалдап алды. Солар Медеба[*] қаласының маңына аттанып келіп, сонда аялдады. Аммондықтар да өз қалаларынан шығып, шайқасуға жиналды.

8Дәуіт бұл туралы хабар алғанда, оларға қарсы Жоғабтың басшылығындағы батыл да мықты сарбаздардан құралған бүкіл жасағын аттандырды. 9Аммондықтар астаналарынан[*] шығып, қала қақпасының жанында шайқасқа дайындалып сап түзеді. Көмекке келген басқа патшалардың жасақтары далада бөлек тұрды. 10Жоғаб өз жасағының екі жақтан: алдынан да, артынан да соғысуына тура келіп тұрғанын байқаған соң, бүкіл Исраилдің таңдаулы сарбаздарын іріктеп алып, арамалықтарға қарсы сапқа тұрғызды, 11ал жасақтың қалған бөлігін аммондықтарға қарсы бастап шығуды өзінің туған інісі Әбішайдың[*] қолына тапсырды. 12Оған былай деп бұйырған болатын: «Егер арамалықтар маған тым қатты қысым көрсете бастаса, сен маған көмекке кел! Ал аммондықтар сені тықсырып бара жатса, мен саған көмекке барамын. 13Батыл бол! Халқымыз үшін, Құдайымыздың қалалары үшін мызғымай берік тұрайық! Ал Жаратқан Ие[†] дұрыс деп тапқанын істесін!»

14Жоғаб пен оның сарбаздары арамалықтарға тап бергенде олар қаша жөнелді. 15Олардың қашқанын көрген аммондықтар да Жоғабтың інісі Әбішай бастаған жасақтан шегіне қашып, қалаға кіріп кетті. Содан кейін Жоғаб Иерусалимге қайта оралды.


16Арамалықтар өздерінің исраилдіктерден жеңілгенін көріп, Евфрат өзенінің ар жағына елшілерін жұмсап, онда тұратын арамалық жасақшыларды шақырды. Олар жетіп, (Соба патшасы) Ададәзердің[*] әскербасы Шобақтың қол астына кірді.

17Дәуіт бұл туралы біле сала, Исраилдің бүкіл жасағын жинап алып, Иордан өзенін кесіп өтті. Дәуіт оларға қарсы жасағын сапқа тұрғызғанда арамалықтар оның сарбаздарына лап қойды. 18Бірақ олар қайтадан Исраилдің жасағынан шегініп, қаша жөнелді. Дәуіттің сарбаздары олардың жеті мың соғыс күймесінің айдаушыларын және қырық мың жаяу жасақшысын мерт қылып, арамалық қолбасшы Шобақтың өзін де өлтірді.

19Ададәзерге бағынышты патшалар[*] өздерінің Исраилден жеңілгендерін көргенде, Дәуітпен бітім жасасып, оған бағынатын болды. Арамалықтар енді қайтып аммондықтарға көмектесуден бас тартты.

#### 20


Рабба қаласын қолға түсіру

1Келесі жылғы көктемде, патшалар жорыққа аттанатын уақытта, Жоғаб Исраилдің әскерін жауға қарсы бастап шықты. Олар аммондықтардың елін жаппай ойрандап, астаналары Раббаны қоршап алды. Дәуіттің өзі Иерусалимде қалып қойды. Жоғаб Рабба қаласына қарсы шабуыл жасап, оны қиратты. 2Дәуіт аммондық патшаның басынан тәжін шешіп алып, оны өз басына киді. Салмағы бір ат басындай[*] саф алтын тәж[†] асыл таспен безендірілген болатын. Бұған қоса Дәуіт қаладан өте көп мөлшерде олжа алып шықты. 3Ол қаладағы халықты да шығарып, ара, темір кетпен және балтамен жұмыс істеуге мәжбүрледі.[*] Аммондықтардың күллі қалаларының халқымен де Дәуіт осылай істеді. Содан соң Дәуіт бүкіл әскерін ертіп Иерусалимге қайта оралды.


Філістір алыптарының жеңілуі

4Біраз уақыт өткеннен кейін Гәзердің[*] маңында філістірлермен соғыс бұрқ ете қалды. Бір шайқаста хушалық Сипхай (есімді исраилдік батыр)[*] алып Рафаның ұрпақтарының біреуі[*] — Сафты жеңіп, көзін құртты. Содан філістірлер тізе бүкті.

5Філістірлермен болған басқа бір шайқаста Жайыр ұлы Елханан ғаттық алып Ғолияттың бауыры Лахмиды өлтірді. Соның сүңгісінің сабы бақандай жуан[*] болатын.

6Тағы басқа бір шайқас Ғат қаласының түбінде болды. Оған да өте ұзын бойлы бір адам[†] қатысты. Соның аяқ-қолдарында алты-алтыдан, он екі саусағы мен он екі башайы бар еді. Ол да алып Рафаның ұрпағы болатын. 7Әлгі алып Исраилге тіл тигізіп оны қорлағанда,[*] Дәуіттің ағасы Шаммахтың[*] ұлы Жонатан оны өлтіріп тастады.

8Осылар алып Рафаның Ғаттағы ұрпақтары болатын. Олар Дәуіт пен оның жасақшыларының қолынан мерт болды.

#### 21


Дәуіттің өз бетімен санақ жүргізіп, жазалануы

1Әзәзіл шайтан Исраилге қарсы шығып, Дәуітті Исраилді[*] санақтан өткізуге түрткіледі. 2Дәуіт Жоғабқа және халықтың[*] басшыларына:

— (Әскер жасындағы) халықтың санын білгім келеді. Оңтүстіктегі Бер-Шебадан солтүстіктегі Данға дейінгі аралықтағы Исраил халқын санақтан өткізіп, нәтижесін алып келіңдер! — деп бұйырды. 3Жоғаб патшаға:

— Өзінің әскер жасындағы халқының саны қаншама көп болса, Жаратқан Ие[†] соны жүз есе көбейте көрсін! Тақсыр ие, халқыңыз түгел өзіңіздің қызметшілеріңіз емес пе? О, патша ағзам, мұндай шараны неліктен (өздігіңізден) іске асырғыңыз келіп отыр? Исраилді айыпты ететін іс қылып не бар? — деп жауап берді. 4Алайда патша Жоғабты өзінің бұйрығын орындауға көндірді. Жоғаб жолға шығып, бүкіл Исраилді аралап өтті, содан соң Иерусалимге қайта оралды.

5Жоғаб Дәуітке халық санағының мына қорытындысын баяндады: Семсер ұстауға жарамды ер адамдардың саны солтүстік Исраилде бір миллион жүз мың, Яһудада төрт жүз жетпіс мың ер адам[†] екен. 6Бірақ Жоғаб Дәуіттің берген тапсырмасына қатты наразы болғандықтан, Леуі мен Бунямин руларын санақтан өткізбеді.

7Осы шара Құдайдың көзінше жасалған зұлымдық болып, Ол Исраилді жазалады. 8Дәуіт Құдайға: «Мен осыны істеп ауыр күнә[†] жасадым. Өтінемін Сенен, алдыңдағы қызметшіңнің күнәсін кешіре гөр! Мен зор ақымақтық жасадым», — деп сиынды. 9Сонда Жаратқан Ие Дәуітке қызмет ететін Ғад пайғамбарға[†][*] сөзін арнап былай деді: 10«Дәуітке барып, хабарымды жеткіз: Жаратқан Ие мынаны айтады: саған біреуін таңдап алуға үш жазаны ұсынамын. Таңдап алғаныңды Мен өзіңе қолданамын».

11Сонымен Ғад Дәуітке барып, былай деді:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Қайсысын таңдап аласың: 12не еліңде үш жыл бойы ашаршылық жайлағанын ба; не өзіңнің үш ай бойы жауларыңның семсерінен қашып, жеңілгеніңді ме; не еліңнің үш күн бойы Жаратқан Иенің семсері — індет арқылы күйреп, Оның періштесінің[†] бүкіл Исраил бойынша қырғын салғанын ба? Енді ойланып, өзімді Жібергенге қандай жауап қайтаруымды шешіп айта гөр! — 13Дәуіт Ғадқа:

— Жаным қатты қиналып тұр! Жаратқан Иенің қолына түсейін, өйткені Оның мейірімі өте мол. Бірақ адамдардың қолына түспейінші! — деп жауап берді.

14Сол себепті Жаратқан Ие Исраилге індет жайлатып, Исраилдің жетпіс мың ер адамы өлді. 15Құдай[†] Иерусалимді де құртуға періштесін[*] жіберген болатын. Бірақ ол енді ғана Иерусалимді құрту үшін қолын соза бергенде, Жаратқан Ие болып жатқан апатты көріп, сол туралы аяушылық танытып,[*] періштеге: «Жетер енді, қолыңды тарт!» — деп бұйырды. Сол кезде Жаратқан Иенің періштесі ебустік Орнаның[*] астық бастыратын қырманының қасында тұрған еді. 16Дәуіт жоғары қарағанда Жаратқан Иенің періштесінің аспан[†] мен жердің арасында тұрғанын байқап қалды. Періштенің қолындағы жалаң семсер Иерусалимнің үстіне сілтенген еді. Сонда азалы киім киген Дәуіт пен Исраилдің ақсақалдары етпеттерінен жығыла кетті.

17Дәуіт Құдайға сиынып: «Халық санағын өткізуге бұйырған мен ғой! Күнә жасап, зұлым іс жасаған да мен. Бірақ қарамағымдағы осы «қойларым» не істеді?! Уа, Құдайым Жаратқан Ие, өзімді және отбасымды жазалай гөр, бірақ өз халқыңа осы індетті жіберіп күйрете көрме!» — деп жалбарынды.


Дәуіттің арнайы құрбандықтар ұсынып, кешірілуі

18Сонда Жаратқан Иенің періштесі Ғад пайғамбарға мына хабарды Дәуітке жеткізуді тапсырды: «Дәуіт ебустік Орнаның астық бастыратын қырманына өрлеп барсын! Сол жерде Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызсын!»

19Дәуіт Ғад жеткізген Жаратқан Иенің бұйрығын орындау үшін солай қарай өрледі. 20Бидай бастырып жатқан Орна артына қарағанда, ол да періштені байқады. Орнаның қасындағы төрт ұлы дереу тығылып қалды. 21Осы екі арада Дәуіт сол жерге жақындап келе жатқан еді. Орна қарап, оны көрген бойда қырманынан шығып, Дәуіттің алдында жерге дейін иіліп тағзым етті. 22Дәуіт Орнаға өтініш жасап:

— Мына қырманыңның жерін маған берші! Халықты құртып жатқан пәлені тоқтату үшін осы орында Жаратқан Иеге бағыштап құрбандық үстелін[†] тұрғызбақпын. Мен жер танабыңды толық құнына сатып аламын, — деді. 23Орна Дәуітке:

— Ала беріңізші. Патша ием[†] өзінің қалағандарын істей берсін. Міне, өгіздерді де құрбандыққа шалып, түгелдей өртеуге бағыштаймын. Астық бастырғыш ағаш[†] тақтайларды[*] отын, ал бидайды астық тартуы ретінде сыйлаймын. Мен осының бәрін де бере саламын, — деп жауап берді. 24Алайда Дәуіт патша Орнаға:

— Жоқ, бұларды толық құнын төлеп сатып аламын! Сенің мүлкіңді алып, Жаратқан Иеге бағыштау ойымда жоқ, әрі өзіме тегін келгенді құрбандыққа шалып, өртеп ұсынбаймын, — деп шешті.

25Сонымен Дәуіт осы жер танабын алты жүз мысқал[*] алтынға сатып алды. 26Дәуіт сол орында Жаратқан Иеге арнап құрбандық үстелін тұрғызып, малдарды құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп жіберді. Ол Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандықтарын да ұсынып, Оған дауыстап сиынды. Жаратқан Ие үстелдегі түгелдей өртелетін құрбандыққа аспаннан от түсіріп Дәуітке жауабын берді.[*] 27Содан Жаратқан Ие періштеге әмір етіп, ол семсерін қынабына салып қойды.[*] 28Дәуіт Жаратқан Иенің ебустік Орнаның қырманында өзіне жауап бергеніне көз жеткізген соң, сол жерде тағы да құрбандықтар шалды.

29Исраил халқы иен даланы кезіп жүрген ежелгі кезде Мұса пайғамбар Жаратқан Иеге арнап кездесу шатырын және құрбандық үстелін жасатқан болатын. Енді сол шатыр мен құрбандық үстелі Гибеон қаласының биіктеу жерінде орнатылған еді.[*] 30Ал Дәуіт Құдайдан ақыл-кеңес сұрауға сол жаққа бара алмады. Өйткені ол Жаратқан Иенің періштесінің семсерінен[*] қатты қорықты.

#### 22


Ғибадатхананың құрылысына дайындық

1Сонымен Дәуіт: «Құдай[†] Иенің жаңа киелі[†] үйі және Исраилдің шалынып, өртелетін құрбандықтарын ұсынатын үстелі осы жерде салынсын!» — деп шешті.

2Содан Дәуіт Исраилде тұрып жатқан жат жұрттықтарды жинап алуға жарлық шығарды. Солардың арасынан Құдайдың киелі үйінің құрылысына қажетті тастарды шауып, өңдеп дайындайтын жұмысшыларды жинауға әмір етті.[*] 3Қақпаның есіктеріне арналған шегелер әрі қапсырма шегелер жасау үшін Дәуіт көп мөлшерде темір дайындап қойды. Даярланған қоланың көп болғаны сонша, оның салмағын анықтау да мүмкін емес еді. 4Дәуіт сансыз көп самырсын бөренелерін[*] де әзірлеп қойды, өйткені (Финикиядағы) Сидон мен Тир патшалықтары соларды өте көп мөлшерде алып келді.[*] 5Дәуіт: «Ұлым Сүлеймен әлі де бұғанасы қатпаған жас.[*] Ал Жаратқан Иеге[†] арнап салынбақ киелі үй зәулім де сәулетті ғимарат болуға тиіс. Оның даңқы күллі халықтарға жайылатын болсын! Сондықтан оның құрылысына дайындық жасайын», — деп ойлады. Осылайша Дәуіт өмірінің соңына дейін құрылысқа қажет болатын заттардың мол қорын даярлап қойды.

6Содан Дәуіт баласы Сүлейменді шақырып алды. Оған Исраилдің сиынатын Құдайы — Жаратқан Иеге арнап киелі үй салуды тапсырып 7мынаны айтты:

— Ұлым, менің Құдай Иеме бағыштап киелі үй тұрғызбақ ниетім болған еді. 8Бірақ Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: «Сен үлкен соғыстар жүргізіп, көптеген адамдардың қанын төктің. Менің көз алдымда соншама мол қан төккендіктен, Менің есіміме бағыштап киелі үй салуыңа болмайды! 9Бірақ сенің тыныштықта өмір сүретін ұлың болады. Мен оның жан-жағындағы барлық жауларын тыныштандырамын. Оның есімі — Сүлеймен.[*] Сүлейменнің кезінде Мен Исраил еліне амандық пен тыныштық сыйлаймын. 10Менің есіміме арнап киелі үйді сол салады. Мен оған Әке, ал ол Менің рухани ұлым[†] болады. Мен оның Исраил елінің үстінен патшалық құратын тағын мәңгілікке нығайтамын».

11Ал енді, ұлым, Құдайың Жаратқан Иеңнің айтқанына сай Оған арналған киелі үйді салу ісіңде табысқа жетуің үшін Жаратқан Ие саған жар бола көрсін! 12Оның Өзі саған ақыл-парасат сыйлай көрсін! Осылайша Ол сені Исраилдің басқарушысы еткенде, Құдай Иеңнің Таурат заңын[†][*] сақтайсың. 13Сонда сен Жаратқан Иенің Мұса арқылы Исраил халқына берген ережелері мен шешімдерін мұқият орындауға тырыссаң, табысқа жетесің. Қайратты да батыл бол! Еш нәрседен қорқып, түңілме![*] 14Ал енді, мен жан сала ұмтылып Жаратқан Иенің киелі үйі үшін жүз мың ат басындай алтын, мың рет мың ат басындай күміс, сансыз көп мөлшерде қола мен темір әрі ағаш[†] пен тас та жинап, дайындап қойдым. Соларға өзің де қосарсың. 15Өзіңде жұмыскерлер: тас өңдеушілер мен тас қалаушылар, ағаш ұсталары мен әр түрлі басқа да жұмыстардың шеберлері өте көп. 16Олар алтын, күміс, қола және темірмен жұмыс жасауды біледі. Іске кірісіп, әрекет ете бер, Жаратқан Ие саған жар бола көрсін!

17Содан Дәуіт Исраилдің барлық басшыларына Сүлейменді қолдауға бұйырып 18былай деді:

— Құдайларың Жаратқан Ие сендерге жар болып жан-жақтан тыныштық сыйлады емес пе? Ол осы елдің тұрғындарының бәрін менің қолыма тапсырды. Елдің жері Жаратқан Иеге және Оның халқына бағынышты болды. 19Ендеше шын жүректен, бүкіл жан дүниелеріңмен Құдайларың Жаратқан Иеге бет бұрып, бағышталыңдар! Құдай Иенің киелі үйін тұрғызуға кірісіңдер! Құрылысты бітіргеннен кейін Жаратқан Иенің Келісім сандығын[†] да, Құдайға бағышталған құрал-жабдықтарды да Жаратқан Иенің есіміне арнап салынған осы киелі үйге апарып қойыңдар!

#### 23


Леуіліктердің әулеттері және олардың атқаратын қызметтері

1Дәуіт жасы ұлғайған шағында өзінің ұлы Сүлейменді Исраилге патша болуға тағайындаған еді.[*] 2Сол кезде ол Исраилдің барлық басшыларын, діни қызметкерлері[†] мен леуіліктерді[†] жинап алды.

3Жасы отыз және одан жоғары леуілік ер адамдардың санағы жүргізілді.[*] Олардың жалпы саны отыз сегіз мың екен. 4Дәуіт солардың жиырма төрт мыңын Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіндегі жұмыстарды атқаруға, алты мыңын басқарушы және төреші ретінде қызмет көрсетуге, 5төрт мыңын қақпа күзетшісі, қалған төрт мыңын өзі дайындап берген күй аспаптарының[†] сүйемелдеуімен Жаратқан Иені мадақтау қызметіне белгілеп[†] қойды. 6Дәуіт леуіліктерді Герсон, Қахат және Мераридің ұрпақтары бойынша топ-топқа бөліп те қойды.[*]


Герсондық әулеттер

7Герсондық әулеттер Лібіни[*] мен Шимейден тараған болатын.

8Лібінидің үш ұлы: тұңғышы Ехиел және Зетам мен Жоел. 9Лібіниден тараған әулет басшылары осылар еді.

Шимейдің үш ұлы: Шеломот, Хазиел, Харан. 10Шимейдің басқа да төрт ұрпағы: Яхат, Зизах, Егус, Бериях. 11Яхат солардың біріншісі, ал Зизах екіншісі болды. Егус пен Берияхтың ұлдары көп болмағандықтан, олардың ұрпақтары нақты бір міндет атқаратын бір-ақ әулет болып есептелді.


Қахаттық әулеттер

12Қахаттың төрт ұрпағы: Ымрам, Ысқар, Хеброн, Ұзиел.

13Ымрамның Һарон мен Мұса есімді ұлдары болды. Һарон және одан тарайтын ұрпақтардың барлығы мына міндеттерді атқаруға тағайындалған болатын:[*] киелі орынның бұйымдарын Құдайдың қызметіне ерекше бағыштау,[*] Жаратқан Иеге арнап құрбандықтар шалып, өртеп ұсыну, киелі үйдің өзге де қызметтерін жүргізу және Жаратқан Иенің атымен халыққа бата беру.

14Құдайдың пайғамбары[†] Мұсаның ұлдары мен олардан тараған ұрпақтар Леуі руымен бірге саналатын. 15Мұсаның Гершом мен Елиезер есімді ұлдары болды.

16Гершомның ұрпақтары: оның тұңғышы — Шебуил. 17Елиезердің ұрпақтары: оның тұңғышы Рехабияхтан басқа ұлдары болмады. Ал Рехабияхтың өз ұрпақтары көп болды.

18Ысқардың[*] ұлдарының тұңғышы — Шеломит.

19Хебронның ұлдары: тұңғышы Ерия, екіншісі Амариях, үшіншісі Яхазиел, төртіншісі Екамам болды.

20Ұзиелдің ұлдары: тұңғышы — Миха мен екіншісі — Ишиях.


Мерарилік әулеттер

21Мераридің ұлдары: Мәхли мен Мұши. Мәхлидің ұлдары: Елазар мен Қиш. 22Елазар ұлдары болмай, қайтыс болды, оның тек қыздары болды. Өз туыстары — Қиштың ұлдары соларға үйленді.[*] 23Мұшидың Мәхли, Едер, Еремот есімді үш ұлы болды.

24Осылар — Леуі руына жататын әулеттердің басшылары. Олар санақтан өткенде аты-жөндерімен тіркелді. Жасы жиырмаға жеткен немесе одан жоғары әрбір леуіліктің Жаратқан Иенің киелі үйінде қызмет етуіне болды. 25Себебі Дәуіт былай деген болатын: «Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие Өзінің халқын тыныш та тұрақты орынға қоныстандырып,[*] Өзі де әрдайым Иерусалимдегі тұрағын мекендейтін болды.[*] 26Сондықтан леуіліктерге Жаратқан Иенің кездесу шатырын және қызметте қолданылатын құралдар мен бұйымдарды енді қайтып тасып алып жүрудің қажеті болмайды». 27Сонымен Дәуіттің қалдырған соңғы нұсқаулары бойынша, леуіліктер жасы жиырмаға жетісімен қызметке алынып, тіркеліп отырды.

28Леуіліктер Һароннан тараған діни қызметкерлерге Жаратқан Иенің киелі үйіндегі қызметтерінде көмектесуге міндетті еді. Олар, сондай-ақ, киелі үйдің аулалары мен қосалқы бөлмелерін күзетіп, тазалау рәсімдерін орындау және Құдайдың киелі үйінде орындалуы керек басқа да жұмыстарды істеуге тиісті болатын.[*] 29Леуіліктер мына қызметтерді де атқаратын: арнайы үстелге қойылатын нан тартуларын, астық тартуларына арналған таңдаулы ұнды дайындау, май жағылған ашымаған құймақтарды құю, табада нан пісіру, ұнға май қосып араластыру, құрбандықтар мен сый-тартулардың өлшемдері мен сандарын анықтау.[*] 30Леуіліктер әр күн сайын таңертең және кеште киелі үйдің алдында тұрып, Жаратқан Иеге шүкірлік айтып, мадақтайтын ән-жыр айту қызметін де орындайтын.[*] 31Олар сенбі күндері, әр айдың алғашқы күні және белгіленген мейрам күндері де[*] Жаратқан Иеге арнап шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарды дайындап, ұсынуға көмектесетін.[*] Алдын ала белгіленген ережеге сай леуіліктердің тиісті саны әрдайым Жаратқан Иенің алдында қызмет етуге міндетті болды. 32Леуіліктер өздеріне рулас діни қызметкерлердің басшылығымен кездесу шатыры мен киелі үйді күзетіп қорғап, Жаратқан Иенің киелі үйіндегі міндеттерін осылайша атқарды.[*]

#### 24


Діни қызметкерлердің топтары

1Һароннан тараған діни қызметкерлер[†] арнайы топтарға бөлініп[*] міндеттерін атқаратын. Һаронның ұлдары: Надаб, Әбиһу, Елазар және Ітамар.[*] 2Надаб пен Әбиһу арттарында ұл қалдырмай әкелерінің көзі тірісінде бұ дүниеден өтті.[*] Сол себептен Елазар мен Ітамар діни қызметті атқаратын болды.

3Дәуіт патша Елазардың ұрпағы Садықтың[*] және Ітамардың[*] ұрпағы Ахимәліктің[*] көмегімен діни қызметкерлерді міндеттерін атқаратын кезектері бойынша топтарға бөлді. 4Ітамардың ұрпақтарына қарағанда Елазардың ұрпақтарында әулет басшылары көбірек болды. Сондықтан Елазардың ұрпақтары он алты топқа,[*] ал Ітамардың ұрпақтары сегіз топқа бөлінді. 5Елазардың да, Ітамардың да ұрпақтарының ішінде киелі[†] үйде Құдайға қызмет етуге лайықты басшылар бар болғандықтан, олар атқаратын міндеттеріне жеребе тастау арқылы тағайындалды.[*] 6Леуілік хатшы Нетанел ұлы Шемаях жеребенің кімге түскенін патшаның, діни қызметкер Садықтың, Абиятар ұлы Ахимәліктің және діни қызметкерлер мен леуіліктердің[†] әулет басшыларының көздерінше ресми тізімге жазып алып отырды. Жеребе бір болып түссе Елазардың, екі болып түссе Ітамардың әулеті алынып отырды.

7Жеребелер мына ретпен түсті: біріншісі Ехоярипке, екіншісі Едаяхқа, 8үшіншісі Харымға,[*] төртіншісі Сеоримге, 9бесіншісі Малқияхқа, алтыншысы Мияминге, 10жетіншісі Хақосқа, сегізіншісі Абияхқа, 11тоғызыншысы Ешуаға, оныншысы Шеханияхқа, 12он біріншісі Елияшипке, он екіншісі Жәкімге, 13он үшіншісі Хупаға, он төртіншісі Ешебапқа, 14он бесіншісі Билғаға, он алтыншысы Имерге, 15он жетіншісі Хезирге, он сегізіншісі Гаписеске, 16он тоғызыншысы Петахияхқа, жиырмасыншысы Ехезкелге, 17жиырма біріншісі Яхинге, жиырма екіншісі Ғамулға, 18жиырма үшіншісі Делаяхқа, ал жиырма төртіншісі Мағазияхқа түсті.

19Исраилдің Құдай[†] Иесі ежелде олардың түп аталары Һаронға Жаратқан Иенің[†] киелі үйінде қызмет ету тәртібін бұйырған болатын. Енді діни қызметкерлер сол тәртіп бойынша кезекпен киелі үйге кіріп, міндеттерін атқаратын болды.


Леуіліктердің қалған әулеттері

20Леуіліктердің өзге әулет басшылары мыналар болды:

Ымрамның ұрпақтарынан Шебуил, ал оның ұлдарынан Едиях шыққан еді.[*] 21Рехабияхтың ұлдарының тұңғышы Ишиях болды. 22Ысқардың ұрпақтарынан Шеломит,[*] ал Шеломиттің ұрпақтарынан Яхат шықты.

23Хебронның ұрпақтарынан тұңғышы Ерия, екіншісі Амариях, үшіншісі Яхазиел, төртіншісі Екамам әулет басшылары болды.[*]

24Ұзиелдің ұрпақтарынан Миха, ал Миханың ұрпақтарынан Шамир есімді әулет басшылары болды. 25Миханың інісі Ишиях, ал Ишияхтың ұрпақтарынан Зәкәрия әулет басшысы еді.

26Мераридің ұрпақтарынан Мәхли мен Мұши, әрі Язияхтың ұрпақтарынан Бено әулет басшылары болды. 27Мерариден Язиях арқылы тараған ұрпақтарынан Бено, Шоһам, Зақур, Ибри әулет басшылары болатын. 28Мәхлиден Елазар тарады, ал оның ұлдары болмады. 29(Мәхли ұлы) Қиштан өз ұлдары арқылы Ерахмел тарады.[*] 30Мұшидың ұлдары: Мәхли, Едер, Еремот.


Есімдері әулеттеріне сәйкес келтірілген леуіліктер осылар. 31Өздерімен рулас діни қызметкерлер сияқты, олар да жеребе тастап, қызметтеріне тағайындалып отырды. Сонда осы әулеттердің шыққан түп аталарының жасы үлкен-кішілігіне көңіл бөлінген жоқ. Жеребе Дәуіт патшаның, Садық пен Ахимәліктің және діни қызметкерлер мен леуіліктердің әулет басшыларының алдында тасталды.

#### 25


Әнші-күйшілер

1Дәуіт пен оның қолбасшылары Асафтың, Хеманның және Едутуннің[*] кейбір ұлдарын ерекше көңіл күйіне еніп жетіген, шертер, сылдырмақтың сүйемелдеуімен мадақтау жырларын айту қызметіне[*] айрықша тағайындады. Осы қызметті атқарған адамдардың тізімі мынау:

2Асафтың ұлдарынан: Зақур, Жүсіп, Нетаниях, Ашарелах. Асаф өз ұлдарына жетекшілік етті. Асафтың өзі Дәуіт патшаның басқаруымен ерекше көңіл күйіне еніп мадақтау жырларын айтатын.[*]

3Едутуннің ұлдарынан: Ғодалиях, Сери, Ишая, Шимей, Хашабиях, Мататиях; барлығы — алтау. Оларға әкесі Едутун жетекшілік етті. Оның өзі жетігенде ойнағанда ерекше көңіл күйіне еніп Жаратқан Иені[†] мадақтап, Оған шүкірлік білдіретін.[*]

4Хеманның ұлдарынан: Буқиях, Маттаниях, Ұзиел, Шебуил, Еримот, сондай-ақ Хананиях, Ханани, Әлиата, Ғидалти, Ромамти-Езер, әрі Жошбеқашах, Малоти, Хотир, Махазиот. 5Осылардың бәрі де патшаның пайғамбары[†] Хеманның ұлдары болатын. Себебі Құдай[†] Өзінің Хеманның абыройын көтеремін деп берген уәдесін жүзеге асырып, оған он төрт ұл мен үш қыз сыйлаған еді.

6Осы аталғандардың барлығы да Құдай Иенің киелі[†] үйінде сылдырмақ, домбыра,[*] жетігенде ойнап, ән-жыр айтатын. Олар сол қызметті өздерінің әкелерінің жетекшілігімен атқаратын. Асаф, Хеман, Едутун патшаның қарамағында болды. 7Олардың өздері де, ағайындары да Жаратқан Иені ән-күймен мадақтау үшін арнайы дайындықтан өткен нағыз шеберлер болатын. Олардың жалпы саны екі жүз сексен сегіз еді. 8Олар не жас, не кәрі болсын, не тәлімгер, не шәкірт болсын, қызмет ететін кезектеріне жеребе арқылы тағайындалған еді.

9Асафқа тиісті бірінші жеребе Жүсіпке және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. Екінші жеребе Ғодалияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 10Үшінші жеребе Зақурға және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 11Төртінші жеребе Сериге[*] және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 12Бесінші жеребе Нетанияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 13Алтыншы жеребе Буқияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 14Жетінші жеребе Ашарелахқа[*] және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 15Сегізінші жеребе Ишаяға және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 16Тоғызыншы жеребе Маттанияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 17Оныншы жеребе Шимейге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 18Он бірінші жеребе Ұзиелге[*] және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 19Он екінші жеребе Хашабияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 20Он үшінші жеребе Шубаилға және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 21Он төртінші жеребе Мататияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 22Он бесінші жеребе Еримотқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 23Он алтыншы жеребе Хананияхқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 24Он жетінші жеребе Жошбеқашахқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 25Он сегізінші жеребе Хананиге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 26Он тоғызыншы жеребе Малотиге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 27Жиырмасыншы жеребе Әлитаға және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 28Жиырма бірінші жеребе Хотирге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 29Жиырма екінші жеребе Ғидалтиге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 30Жиырма үшінші жеребе Махазиотқа және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті. 31Жиырма төртінші жеребе Ромамти-Езерге және оның он екі ұлы мен ағайынына түсті.

#### 26


Қақпа күзетшілерінің топтары

1Қақпа күзетшілерінің топтары мыналар болды:

Қорахтың[*] ұрпақтарынан: Әбиясафтың[*] немересі Қоренің ұлы Мешелемиях.

2Мешелемияхтың ұлдары: тұңғышы Зәкәрия, екіншісі Едияил, үшіншісі Забадиях, төртіншісі Ятниел, 3бесіншісі Елам, алтыншысы Жоханан, жетіншісі Елиехонай[*] болатын.

4Ғабит-Едомның[*] ұлдары: тұңғышы Шемаях, екіншісі Ехозабад, үшіншісі Жоғах, төртіншісі Сақар, бесіншісі Нетанел, 5алтыншысы Әмиел, жетіншісі Исашар, сегізіншісі Пеулетай болатын. Құдай[†] Ғабит-Едомды молынан жарылқаған еді.

6Оның ұлы Шемаяхтың да ұлдары болды. Қабілетті де абыройлы адамдар болған олар әкелерінің әулеттеріне басшылық етті. 7Солардың есімдері: Отни, Рефаил, Ғабит, Елзабад. Шемаяхтың Еліху, Семахиях есімді ағайындары да қабілетті адамдар болатын. 8Осылардың барлығы Ғабит-Едомның ұрпақтары еді. Олар да, олардың ұлдары мен ағайындары да қызметтеріне өте қабілетті де күшті адамдар болатын. Олардың жалпы саны алпыс екі болды.

9Мешелемияхтың он сегіз ұлы мен ағайыны да қабілетті адамдар еді.

10Мераридің[*] әулетіне жататын Хосаның[*] мына ұлдары болды: басшысы — Шимри; ол тұңғыш болып туылмаса да, әкесі оны басшы етіп тағайындады. 11Екінші ұлы Хелкия, үшіншісі Тебалиях, төртіншісі Зәкәрия еді. Хосаның ұлдары мен ағайындарының жалпы саны он үш болды.

12Қақпа күзетшілерінің осы топтары өздерінің әулет басшыларының есімдерімен аталды. Олар өздерімен рулас басқа леуіліктер[†] сияқты Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінде қызмет атқаратын. 13Әрбір қақпадағы күзетшілер өз әулеттері бойынша тағайындалды. Олар қызметке жастарының үлкен-кішілігіне қарамай, жеребе арқылы анықталатын. 14Шығыс жақтағы қақпаны күзету үшін жеребе Мешелемияхқа[*] (және оның тобына) түсті. Оның ұлы Зәкәрия үшін жеребе тасталғанда ол (өзінің тобымен бірге) Солтүстік қақпаны күзететін болды. Зәкәрияның ақыл-парасаты ерекше еді. 15Оңтүстік қақпаны күзету үшін жеребе Ғабит-Едомға (және оның тобына) түсті. Ғабит-Едомның ұлдарына қоймаларды күзету де тиді. 16Батыс жақтағы қақпа мен жоғарғы жолдағы Шаллехет қақпасын күзету міндеті үшін жеребе Шупим мен Хосаға түсті.

Қақпаны күзету топтары кезектесіп, қызметтерін бірінен кейін бірі атқарып жүрді. 17Әр күні шығыс жақты алты, солтүстік жақты төрт және оңтүстік жақты төрт леуілік күзетші күзетіп қорғайтын. Қойманы күзетуге леуіліктер әрқашан екі-екіден тағайындалатын. 18Батыс жақтағы кіреберіске[*] баратын жолдың бойында төрт күзетші, ал кіреберістің[*] өзінде екі күзетші болатын.

19Қорах пен Мерариден тараған қақпа күзетшілерінің топтары осылар еді.


Қазына күзетшілері және өзге қызметкерлер

20Ахияхтың жетекшілігіндегі бірқатар леуіліктер Құдайдың киелі үйіндегі сый-тартулар және Құдайға бағышталған олжалы заттар сақталатын қазына қоймаларын күзетіп қорғайтын.[*] 21Герсонның ұлдарының бірі — Лағданнан[*] бірнеше әулет тарады. Олардың ішінде оның өз ұлы Ехиелден тараған әулет те болды. 22Ехиелдің Зетам, Жоел есімді ұлдары Жаратқан Иенің киелі үйіндегі қазына қоймаларын күзететін. 23Ымрам, Ысқар, Хеброн және Ұзиелден тараған әулеттер де қызметке тағайындалды:[*] 24(Ымрамнан тараған) Мұса пайғамбардың[†] ұлы Гершомның ұрпағы Шебуил қазына қоймаларының аға меңгерушісі болды.[*] 25Шебуилдің немере ағасы Елиезерден тараған туысқаны Шеломот болатын. Шеломоттың шыққан ата-тегі мынау: Елиезерден Рехабиях, Рехабияхтан Ишиях, Ишияхтан Жорам, Жорамнан Зіхри, Зіхриден Шеломот.[*] 26Дәуіт патша, әулет басшылары, мыңбасылары, жүзбасылары және жасақтың басқа да қолбасшылары Жаратқан Иеге бағыштаған олжалы заттар сақталған қазына қоймасының күзетшілері сол Шеломот пен оның ағайындары болды.[*] 27Патша және оның қолбасшылары шайқастарда қолға түсірген бағалы заттарының бір бөлігін Жаратқан Иенің киелі үйін жақсы қалпында сақтау үшін беріп отыратын. 28Самуил пайғамбар, Қиш ұлы Саул, Нер ұлы Әбенир және (Дәуіттің қарындасы) Сарұяның ұлы Жоғаб Жаратқан Иеге бағыштаған олжалы заттар да Шеломот пен оның ағайындарының қарауында болды.

29Ысқардың ұрпақтарынан Хенаниях шықты. Ол және оның ұлдары киелі үйден тыс мәселелер бойынша Исраил елі үшін басқарушы әрі төреші қызметтерін атқаратын.

30Хебронның ұрпақтарынан Хашабиях шықты. Ол және оның әкімшілік жұмысқа икемді бір мың жеті жүз ағайыны Исраил елінің Иордан өзенінен батыста орналасқан бөлігіндегі Жаратқан Иеге бағышталған істерді және патшаға арналған қызметтерді бақылауға тағайындалды.[*] 31Хебронның ұрпақтарынан Ерия да тараған еді. Ол, өзі шыққан әулеттердің шежіресі бойынша, олардың басшысы болды. Дәуіттің патшалық құрған қырқыншы жылы осы әулеттер қайтадан қаралды. Сонда Хебронның Ғилақад аймағындағы Жазерде тұрған ұрпақтарының арасынан ерекше қабілетті адамдар табылды. 32Ерияның ағайындарының ішінде екі мың жеті жүз адам[†] сондай қабілетті әулет басшылары болды. Дәуіт патша оларды Рубен, Ғад руларындағы және Манаса руының жартысындағы әкімшілік қызметіне тағайындады. Олар Құдайға және патшаға байланысты істерді қарауға міндетті болды.

#### 27


Жасақ бөлімдері

1Төменде исраилдік әулет басшылары, мыңбасылар, жүзбасылар және олардың басқарушыларының тізімі берілген. Бұлар әр жылда кезектесіп, бір айдан қызмет етіп шығатын жасақ бөлімдеріне басшылық ететін. Осылай олар сол жасақ бөлімдеріне байланысты күллі міндеттерін атқарып патшаға қызмет көрсететін. Әрбір жасақ бөлімі жиырма төрт мың сарбазды қамтитын.[*]

2Жиырма төрт мың сарбазды қамтыған бірінші жасақ бөлімінің қолбасшысы Забдиелдің ұрпағы Яшобам[*] болды. Осы бөлім бірінші айда қызмет ететін. 3Яһуда руындағы Парес әулетінен шыққан осы Яшобам бірінші айда жасақтағы барлық сардарларға[*] басшылық ететін. 4Ахоахтың ұрпағы Додай[*] жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, екінші айда қызмет ететін екінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. Оның қол астындағы әмірші[†] Миқлот еді.[*]

5Діни қызметкер[†] Еходайдың ұлы Бенаях жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, үшінші айда қызмет ететін үшінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 6Осы Бенаях атақты Отыз батырдың ішіндегі ерен батыры және солардың басшысы болатын. Оның ұлы Амизабад әкесінің қол астындағы әмірші еді. 7Жоғабтың туған інісі Асахил жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, төртінші айда қызмет ететін төртінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды.[*] Кейін Асахилдің ұлы Забадиях әкесінің орнын басып қолбасшы болып тағайындалды.

8Израқ әулетінен шыққан Шамхут жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, бесінші айда қызмет ететін бесінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 9Текоялық Икеш ұлы Ирақ жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, алтыншы айда қызмет ететін алтыншы жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 10Ефрем руынан шыққан пәлеттік Хелес[*] жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, жетінші айда қызмет ететін жетінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 11Зарах әулетінен шыққан хушалық Сипхай[*] жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, сегізінші айда қызмет ететін сегізінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды.

12Бунямин руынан шыққан анатоттық Әбиезер жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, тоғызыншы айда қызмет ететін тоғызыншы жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 13Зарах әулетінен шыққан нетопаттық Маһарай[*] жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, оныншы айда қызмет ететін оныншы жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 14Ефрем руынан шыққан пиратондық Бенаях[*] жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, он бірінші айда қызмет ететін он бірінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды. 15Отниел әулетінен шыққан нетопаттық Хелдай жиырма төрт мың сарбазды қамтыған, он екінші айда қызмет ететін он екінші жасақ бөлімінің қолбасшысы болды.


Руларды басқаратын әкімдер

16Исраилдің руларын басқаруға тағайындалған әкімдер мыналар болды: Рубен руын — Зіхри ұлы Елиезер, Шимон руын — Маха ұлы Шафатиях, 17Леуі руын — Кемуел ұлы Хашабиях, Һаронның ұрпақтарын — (діни қызметкер) Садық,[*] 18Яһуда руын — Дәуіттің ағайыны Еліху, Исашар руын — Михайл ұлы Омри, 19Забулон руын — Абадиях ұлы Ишмаях, Нафталим руын — Азриил ұлы Еримот, 20Ефрем руын — Азазиях ұлы Ошия, Манаса руының жартысын — Педаях ұлы Жоел, 21Манаса руының Ғилақад аймағындағы жартысын — Зәкәрия ұлы Иддо, Бунямин руын — Әбенир ұлы Ясиел, 22Дан руын — Ерохам ұлы Азарил басқаратын.

Исраил руларының басшылары осылар болды.


23Дәуіт Исраил елінде санақ жүргізгенде,[*] жасы жиырмадағы немесе одан төмен адамдарды санаған жоқ. Себебі Жаратқан Ие[†] Исраил халқын аспандағы[†] жұлдыздардай көп қыламын деп уәде берген болатын.[*] 24Сарұяның ұлы Жоғаб ересек ер адамдарды санай бастағанмен, онысын аяқтамады. Санақтың кесірінен Жаратқан Ие Исраилге қаһарын төкті. Сол себепті осы санақтың нәтижесі «Дәуіт патшаның билігінің шежіре кітабына» кіргізілген жоқ.


Патшаның мал-мүлкінің үстінен қарайтын қызметкерлері

25Патшаның Иерусалимдегі қоймаларын Адиел ұлы Азмаует, ал басқа қалалар мен елді мекендердегі және бақылау мұнараларындағы қоймаларын Ұзиях ұлы Жонатан басқаратын. 26Патшаның егістік жерлерін өңдеумен айналысатын шаруалардың басқарушысы Хелуб ұлы Езра болатын. 27Оның жүзім бақтарын рамақтық Шимей, ал шарап қоймаларын шефамдық Забди басқаратын. 28Батыстағы төменгі қыраттарда зәйтүн және тұт ағаштарын[†][*] өсірумен айналысушыларға гедерлік Бал-Ханан басшылық ететін, ал зәйтүн майы сақталатын қоймалардың басқарушысы Жоғас болатын. 29Шарондық Шитрай Шаронның маңында[*] жайылатын мүйізді ірі қара малды басқаратын, ал Адлай ұлы Шапат аңғарлардағы мүйізді ірі қара малды бағушылардың үстінен қарайтын. 30Түйе өсіруді ысмағұлдық Обил, есек өсіруді мероноттық Едиях, 31ал қой-ешкілерді өсіруді ажарлық[*] Жазиз басқаратын.

Осылардың бәрі Дәуіт патшаның мал-мүлкін қарайтын қызметкерлері болды.


Патшаның кеңесшілері

32Дәуіттің әкесінің ағайыны Жонатан патшаның кеңесшісі болды. Жонатан зерек, көп оқыған адам[†] еді. Ахамони ұлы Ехиел патшазадаларға[*] тәлім-тәрбие беретін. 33Ахитопел де патшаның кеңесшісі, ал архилік Хушай патшаның досы әрі жеке кеңесшісі болатын.[*] 34Ахитопел өлгеннен кейін Бенаях ұлы Еходай мен Абиятар оның орнын басты. Жоғаб патша жасағының қолбасшысы болды.[*]

#### 28


Дәуіттің Сүлейменге ғибадатхана салуды өсиеттеуі

1Бірде Дәуіт Исраил елінің барлық әміршілерін[†] Иерусалимге жинады.[*] Патша, сондай-ақ, елдің рубасыларын, өзінің қызметіндегі жасақ бөлімдерінің қолбасшыларын, мыңбасылары мен жүзбасыларын, патша мен патшазадалардың мал-мүлкін әрі патшалық сарайды басқаратын қызметкерлерін, батырларын[*] және бүкіл басқа да мансап иелерін шақыртып алды. 2Дәуіт патша орнынан тұрып, былай деді:

— Сөзімді тыңдаңдар, уа, ағайындарым, халқым менің! Құдайымыз Жаратқан Иенің[†] «табан тіреніші»[*] — Оның арамызда екенін білдіретін Келісім сандығына[†] тұрақты орын[*] болатын киелі[†] үйді салатын ниетім бар еді. Осы құрылысқа дайындық та жүргіздім. 3Бірақ Құдай[†] маған: «Менің есіміме арнап киелі үй салма! Себебі сен көп соғысып, қан төккен адамсың!» деп бұйырды.

4Ал Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие өзімді әкемнің бүкіл әулетінің ішінен Исраилдің тұрақты патшасы болуға таңдап алған еді. Өйткені Ол Исраилді бастаушы ру етіп Яһуда руын таңдаған болатын. Яһуданың ішінен Ол әкемнің әулетін, ал әкемнің барлық ұлдарының ішінен мені ұнатып, бүкіл Исраилдің үстінен патша етіп қойды. 5Өзі маған көптеп сыйлаған ұлдарымның бәрінің ішінен Жаратқан Ие Исраил патшалығының тағына отыруға ұлым Сүлейменді таңдап алды. 6Жаратқан Ие маған былай деді: «Өзіме арналған киелі үйді және оның аулаларын салатын ұлың Сүлеймен болмақ. Өйткені Мен оны Өзіме рухани[†] ұл етіп таңдап алдым, ал Мен оған Әке боламын.[*] 7Егер ол өсиеттерім мен шешімдерімді қазіргідей берік орындайтын болса, Мен оның патшалығын тұрақты етіп бекітемін.

8Сондықтан бүкіл Исраил халқының алдында, Жаратқан Иенің жиналып тұрған осы жамағатының алдында және Құдайдың Өзінің алдында сендерге мынаны мықтап ескертемін: өздеріңнің Құдайларың Жаратқан Иенің барлық өсиеттерін сақтап орындайтын болыңдар! Сонда ғана сендер осы шұрайлы елді иеленіп, оны өздеріңнен кейін келетін ұрпақтарыңа мұра етіп қалдыра алатын боласыңдар. 9Ал сен, ұлым Сүлеймен, әкең сиынған Құдайды жақыннан танып біл! Оған шын жүрегіңнен және бар жан дүниеңмен қызмет ет! Себебі Жаратқан Ие күллі адамдардың жүрегінің түкпір-түкпірлерін тексеріп, олардың барлық ой-ниеттерін түсінеді. Егер Оған бет бұрып сиынатын болсаң, Оны табасың.[*] Ал егер Құдай Иеден бас тартып, елемей кетсең, онда Ол да сенен біржола бас тартады. 10Ал енді, мынаған назар аудар: Жаратқан Ие сені Өзінің киелі үйі болатын ғибадатхананы[†] салуға таңдап алды. Қайратты болып жұмысқа кіріс!»

11Содан соң Дәуіт өз ұлы Сүлейменге ғибадатхананың кіреберісі мен қосымша ғимараттарының, оның қоймалары мен жоғарғы қабатының, ішкі бөлмелерінің және Құдайдың Келісім сандығы орналасатын ең қасиетті бөлмесінің жобасын табыстады.[*] 12Сонымен қатар Дәуіт Жаратқан Иенің ғибадатханасының аулалары, киелі үйді айналдыра орналасқан бөлмелер, Құдайдың ғибадатханасының қазына қоймалары және Құдайға бағышталған олжалы заттар[*] сақталатын қоймалар жайлы ойлап дайындаған бүкіл жоспарларын[*] Сүлейменге тапсырды.

13Дәуіт Сүлейменге Жаратқан Иенің киелі үйіндегі діни қызметкерлер[†] мен леуіліктер[†] топтарының қызметтері жайлы да нұсқауларын берді. Сондай-ақ, олардың Жаратқан Иеге Өзінің киелі үйінде ғибадат ететін кездерінде қандай бұйымдарды қолданулары керектігін де белгіледі.[†] 14Дәуіт қызметтің түр-түрінде қолданылатын алтын, күміс бұйымдарды жасауға қажетті алтын мен күмістің салмағын да тағайындап қойды: 15әрбір алтын шам қойғыш пен оның шамдары үшін қанша алтын, әрбір күміс шам қойғыш пен оның шамдары үшін қанша күміс жұмсалуға тиіс екендігі туралы айтты. Жағдайға қарай, түрлі-түрлі шам қойғыштар қолданылуы керек болды. 16Сондай-ақ, Дәуіт нан тартуы қойылатын арнайы үстелді жасауға қажетті алтынның, әрбір күміс үстелді жасауға қажетті күмістің, 17шанышқылар, қан не су бүркіп шашатын тостағандар, құмыралар мен табақтар жасауға қажетті саф алтынның нақты мөлшерлерін, әрбір күміс тостағанды жасауға қажетті күмістің мөлшерін де белгілеп қойды. 18Дәуіт хош иісті заттарды түтетуге арналған алтын жалатқан түтету үстелін[†] жасауға қажетті саф алтынның мөлшерін де анықтап қалдырды. Сол сияқты, ол «күйменің» жобасын да Сүлейменге табыстады. Осы «күйме» қанаттарын жайып Жаратқан Иенің Келісім сандығын жауып тұратын алтын керуб мүсіндерін[*] білдіреді.

19«Бұлардың бәрін жазып қалдыруға Жаратқан Иенің Өзі мені жетеледі,[*] — деді Дәуіт. — Ол маған жоба-жоспардың барлық егжей-тегжейлерін жете түсінуге қабілет берді».

20Дәуіт өзінің ұлы Сүлейменге тағы мынаны да өсиеттеді: «Қайратты да батыл бол! Жұмысқа кіріс! Ештеңеден қорқып, уайымдама! Құдай Ием[†] саған жар болады. Жаратқан Иенің киелі үйінің құрылыс жұмыстарын бітіре алуың үшін Ол сені ешқашан тастап та кетпейді, жалғыз да қалдырмайды. 21Біліп қой, діни қызметкерлер мен леуіліктердің топтары Құдайдың киелі үйіндегі әр қилы жұмыстарға дайын тұр. Қолөнердің түрлерін жақсы білетін ынталы шеберлер де өзіңмен бірге. Басшылар мен бүкіл халық сенің барлық әмірлеріңді орындайтын болады».

#### 29


Құрылысқа арналған ерікті тартулар

1Содан соң Дәуіт патша бүкіл жиналып тұрған қауымға[†] былай деді: «Құдайдың бірден-бір таңдаулысы — (ізімді басатын) ұлым Сүлеймен әлі де бұғанасы қатпаған жас. Ал жасалатын іс орасан зор. Себебі осы ғимарат адамға емес, Құдай[†] Иеге арналып салынбақ![*] 2Қолымдағы барыммен өзімнің сиынатын Құдайымның киелі[†] үйіне қажет заттарды дайындап қойдым. Түрлі бұйымдар үшін алтын, күміс, қола, темір, ағаш[†] дайын. Сонымен қатар көмкерілген әшекейлерге арнап оникс және басқа да әдемі, түрлі түсті тастарды, асыл тастардың алуан түрлерін және көп мөлшерде мәрмәр тасын жинап қойдым. 3Бұрын бағыштағаныма қоса, Құдайымның киелі үйін қатты сүйетіндігімнен өзімнің жеке қазынамдағы алтын-күмісті де Құдайымның осы киелі ғибадатханасына[†] бағыштаймын. 4Олар — үш мың ат басындай опырлық[*] алтын мен жеті мың ат басындай саф күміс. Осы алтын-күмісті ғимараттардың қабырғаларын қаптау үшін, 5қажетті алтын-күміс бұйымдарды жасап шығару үшін және қолөнершілер істейтін барлық басқа жұмыстарға арнаймын. Ал енді, өз еркімен Жаратқан Иеге[†] сый-тарту жасағылары келетін тағы кімдер бар?»

6Сонда әулет басшылары, Исраилдің рубасылары, мыңбасылары, жүзбасылары және патшаның жұмыстарын басқарушылары ерікті тартуларын ұсынды. 7Олар Құдайдың киелі үйінің құрылысына арнап бес мың ат басындай алтын мен он мың алтын теңге, он мың ат басындай күміс, он сегіз мың ат басындай қола және жүз мың ат басындай темір бағыштады. 8Асыл тастары барлар соларын да Жаратқан Иенің киелі үйіне арналған қазына қоймасына, оның меңгерушісі Ехиелге әкеліп тапсырды. Ехиел Леуі руының Герсон әулетіне жататын.[*] 9Халық өз басшыларының жомарттықпен сый-тартуларын бергендеріне қуанды. Олар бұларын ерікті түрде шын жүректен Жаратқан Иеге ұсынған болатын. Дәуіт патша да зор шаттыққа бөленді.


Дәуіттің мінажаты

10Содан Дәуіт Жаратқан Иені бүкіл жамағаттың алдында мадақтап былай деді:


«Уа, Жаратқан Ие, арғы атамыз
Исраил сиынған Құдайымыз,
Мәңгі Саған арналсын мақтауымыз!
11Уа, Жаратқан Ие, Саған тән — ұлылық,
Құдірет, салтанат, жеңіс пен нұрлылық![*]
Меншігің — көк пен жердегілер барлық!
Һәм Сенікі, уа, Иеміз, патшалық
Әрі баршаға деген басшылық!
12Дәулет пен құрметтің көзі Сенсің,
Бүкіл әлемге билік жүргізушісің!
Бәрін жоғарылатып, күшейтетін
Құдірет пен билік қолыңда Сенің.
13Сонымен енді, я, Құдайымыз,
Саған шүкіршілік айтудамыз,
Ұлы атыңды мадақтаудамыз!


14Ал енді, Саған осындай мол сый-тарту беретіндей біз кім едік сонша?! Әлемдегінің барлығы да Сенен келген. Өз қолыңның бізге сыйлағандарын ғана Өзіңе тарту етіп отырмыз. 15Сенің алдыңда біз де күллі ата-бабаларымыз сияқты жат жұрттық, бөтен кірмелерміз. Бұ дүниелік ғұмырымыз көлеңке іспетті өткінші де үмітсіз.

16Уа, Құдайымыз Жаратқан Ие! Біз Сенің киелі есіміңе арнап салмақшы болған ғибадатхананың құрылысы үшін осы ағыл-тегіл мол заттарды дайындап қойдық. Солардың барлығы да Сенің Өзіңнен келіп отыр, бәрі де Сенікі! 17Сенің адам[†] жүрегін тексеретініңді, ол адал болып шыққан кезде риза болатыныңды білемін, уа, Құдайым! Мен осы күллі заттарды Саған ерікті түрде шын жүректен бағыштадым. Өз халқыңның да Саған қуанышпен ерікті сый-тартулар жасағанын көріп отырмын. 18Уа, Жаратқан Ие, түп аталарымыз Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы! Халқыңның Өзіңе қызмет етуге деген осы құлшынысын сақтай гөр, әрдайым жүректерін Саған адал күйінде қалдыра гөр. 19Ұлым Сүлейменге де Сенің өсиеттеріңді, ережелерің мен әмірлеріңді берік сақтайтын әрі орындайтын адал жүрек сыйлай гөр. Мен қажетті заттарын дайындап қойған мына ғимаратты тұрғызу үшін де оған адал ой-ниетті[*] дарыта гөр».

20Мұнан кейін Дәуіт бүкіл жамағатты: «Құдайларың Жаратқан Иені мадақтаңдар!» — деп шақырды. Сонда олардың барлығы ата-бабалары сиынған Құдай — Жаратқан Иені мадақтады. Олар Жаратқан Ие мен Оның тағайындаған патшасының алдында төмен иіліп, беттерін жерге тигізе тағзым етті.


Сүлейменнің патша болып бекітілуі

21Келесі күні жамағат Жаратқан Иеге арнап көптеген құрбандықтар шалып, солардың көбін түгелдей өртеп жіберді. Шалынған құрбандықтар: бір мың жас бұқа, бір мың қошқар, бір мың тоқты. Жамағат бүкіл Исраил халқы үшін сол құрбандықтарға қосылатын сұйық тартуларын да ұсынды, құрбандықтың басқа түрлерін де молынан әкеліп, шалды. 22Олар сол күні Жаратқан Иенің алдында ішіп-жеп, зор қуанышқа бөленді.

Содан соң жамағат Дәуіттің ұлы Сүлейменді патша деп екінші рет жариялады. Оны Жаратқан Иенің алдында басшы ретінде, ал Садықты[*] діни қызметкер[†] ретінде бекітіп, екеуіне де май жағу рәсімін[†] жасады.[*]

23Осылайша Сүлеймен әкесі Дәуіттің орнына патша болып, Жаратқан Иенің халқының тағына отырды. Сүлеймен іс-әрекеттерінде табысты болып, бүкіл Исраил халқы оған мойынсұнды. 24Барлық басшылар мен батырлар әрі Дәуіт патшаның басқа ұлдарының бәрі де Сүлейменге мойынсұнуға қол берісіп ант етті. 25Жаратқан Ие бүкіл Исраилдің алдында оның дәрежесін аса жоғарылатты, әрі оған Исраилдегі ешбір патша көріп-білмеген патшалық салтанатты сыйлады.


Дәуіт патшаның дүние салуы

26Осылай Есей ұлы Дәуіт бүкіл Исраилдің үстінен билік жүргізген еді. 27Ол Исраилге барлығы қырық жыл: Хебронда жеті жыл және Иерусалимде отыз үш жыл бойы патшалық құрды. 28Дәуіт көп жасап, өмір, байлық және құрмет-даңқтың қызығын көрген соң, дүние салды. Оның ұлы Сүлеймен орнын басып патша болды.

29Дәуіт патшаның істері басынан аяғына дейін Самуил, Натан, Ғад есімді пайғамбарлардың[†][*] жазып қалдырған кітаптарында[†] баяндалған. 30Сол кітаптарда Дәуіттің патшалық құруы мен ержүрек істері, сонымен қатар оның өз өмірінде, Исраилде және соның айналасындағы елдердің барлық басқа патшалықтарында болған жайттар туралы да мәлімет берілген.

### Шежірелер 2-ж.


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Кіріспе


Шежірелер туралы екінші жазба


Жазба туралы мәлімет

Осы жазба киелі үйдің құрылысы жайлы баяндайды. Жаратқан Ие ежелде киелі шатырдың дайындық жұмыстарын жүргізуге тапсырған Безалел мен Аһолияпқа істегеніндей, енді Сүлеймен патша мен Хурам-Әби шеберге де даналық пен дарын сыйлады. Сол киелі шатырда ілініп қойылған түрлі түсті жіптерден әдемілеп тоқылған шымылдықтар Сүлеймен салғызған киелі үйдегі шымылдықтар үшін үлгі болды. Құдайға ғибадат етудегі осындай біркелкілікке бұл жазбада ерекше мән берілген.

Жаратқан Иеге сиыну, Оның өсиеттеріне, өз халқымен жасаған Келісімдеріне және пайғамбарлардың айтқандарына мойынсұнудың маңыздылығы Дәуіттің әулетінен шыққан Яһуда патшаларының тарихында айрықша көрсетілген. Құдайға бағынбаған патшалар және олардың халқы лайықты жазаның азабын тартып отырды. Ал Құдайға бет бұрып, ғибадат еткендерін Ол кешіріп, жарылқады.

Бұл жазба оқырмандарды Жасаған Иеге мойынсұнып, қызмет етуге жігерлендіреді. Егер Дәуіттің ұрпақтары Құдайға бағынып, ғибадат ететін болса, онда елдің тағында әрдайым Дәуіттің әулетінен шыққан патша отыратын болады. Жаратқан Иенің осы уәдесі Оның халқына болашақта шексіз әділдікпен билік жүргізетін Мәсіхке меңзейді.

#### 1


Сүлеймен патшаның Құдайдан даналық сұрауы

1Дәуіттің ұлы Сүлеймен[*] өз патшалығында жағдайын берік орнатып алды. Құдай[†] Иесі оған жар болып, мерейін айрықша жоғарылатты.[*]

2Бір күні Сүлеймен Исраилдің барлық мыңбасыларын, жүзбасыларын, төрешілерін және халықтың басқа да жетекшілері мен әулет басшыларының бәріне де жиналуға бұйрық берді. 3Мұнан соң Сүлеймен бүкіл жамағатты ертіп Гибеон қаласының биіктеу жеріндегі ғибадат орнына[*] қарай беттеді. Өйткені Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Мұса пайғамбардың[†] иен далада жасатқан кездесу шатыры сол жерде тігілген болатын.[*]

4Дәуіт патша көзі тірісінде Иерусалимде бір киелі[†] шатыр тұрғызып, дайындап қойып, осы орынға Кирият-Иғарымнан Құдайдың Келісім сандығын[†] әкелген еді.[*] 5Ал Һұр немересі Ұри ұлы Беселиел қоладан жасаған құрбандық үстелі[†][*] Жаратқан Иенің Гибеон қаласындағы кездесу шатырының алдында тұрды. Осы себепті Сүлеймен және жиналған жамағат Жаратқан Иенің еркін білу үшін сол жерге барды. 6Сүлеймен кездесу шатырының алдындағы қоладан жасалған құрбандық үстелінің қасына көтеріліп, Жаратқан Иеге арнап мың бас малды құрбандыққа шалғызып, өртетті.

7Сол түні Құдай Сүлейменге аян беріп:

— Өзіңе не сыйлағанымды қаласаң, соны сұра, — деді. 8Сүлеймен Құдайға былай деп жауап берді:

— Сен әкем марқұмға[*] зор рақымыңды көрсете отырып, маған оның орнын бастырып патшалық құрғыздың. 9Уа, Құдай Ие, мені жер бетіндегі құм түйіршіктеріндей сансыз көп халықтың үстінен патша етіп қойдың. Енді әкеме берген уәдеңді орындап, 10маған осы халықтың лайықты басқарушысы болуға[*] даналық пен білім сыйлай гөр. Онсыз Сенің осыншама көп халқыңа дұрыстап билік жүргізу ешкімнің де қолынан келмейтін іс. — 11Сонда Құдай Сүлейменге:

— Жүрек қалауың осы болып, сен қазына-байлық пен атақ-даңқ[*] және жауларыңның жеңіліп, құруы былай тұрсын, тіпті өзің үшін ұзақ өмір де сұраған жоқсың. Қайта, Мен сені патшасы етіп қойған халқыма билік жүргізуің үшін даналық пен білім сыйлауымды өтіндің. 12Сол үшін Мен өзіңе даналық пен білім сыйлап отырмын. Соған қоса қазына-байлық пен атақ-даңқты да сыйлаймын. Сенде бар болатын мол қазына-байлық пен атақ-даңққа саған дейінгі ешбір патша ие болған емес, сенен кейін де ешбір патша ие болмайды, — деп уәде етті.

13Сүлеймен кездесу шатыры орналасқан Гибеондағы биіктеу жерінен түсіп, Иерусалимге қайта оралғаннан кейін Исраилге патшалық құрды.


Патшаның сауда және әскери қуаты

14Сүлеймен соғыс күймелері мен аттарды[*] жинап, жасақтады. Оның бір мың төрт жүз соғыс күймесі мен он екі мың жылқысы болды. Оларды соғыс күймелеріне дайындалған арнайы қалаларында және өзінің қасында астанасы Иерусалимде ұстады.[*] 15Патша Иерусалимде алтын мен күмісті тас сияқты үйреншікті нәрсе әрі шетелден әкелінетін қымбат самырсындарды[*] өз елінің төменгі қыраттарында көптеп өсетін тұт ағаштары[†][*] іспетті мол етті.

16Сүлеймен жылқыларын Мысыр мен Қуадан[*] алдыртты. Патшаның саудагерлері оларды белгілі[†] бағаға Қуа елінен сатып алатын. 17Саудагерлер әрбір күймені алты жүз мысқал,[*] әрбір жылқыны жүз елу мысқал күміске Мысырдан сатып алып келетін.[*] Олар сол тауарлардың бірқатарын күллі хеттік және арамалық[†][*] патшаларға да жеткізіп, сатып отырды.

#### 2


Ғибадатхана құрылысын дайындау

1Сол кезде Сүлеймен Жаратқан Иенің[†] даңқын шығаруға арналған ғибадатхананы[†] және өзі үшін патша сарайын салуға әмір етті. 2Патша жетпіс мың адамды тас тасушы, тағы сексен мыңын тауда тас қашаушы, ал үш мың алты жүзін жұмысшылар үстінен қараушы болып жұмыс істеуге белгіледі.[†]

3Сүлеймен Тир[*] патшасы Хирамға мынадай сәлем жолдады:

«Әкем марқұм өзіне сарай салған кезінде Сіз оған самырсын[*] ағаштарының[†] бөренелерін жіберген едіңіз. 4Қазір мен Құдай[†] Иемнің даңқын шығаратын ғибадатхана салып, Оған бағыштамақпын. Сол жерде Жаратқан Иеге арнап хош иісті заттар түтетіліп, Оның алдында әрдайым арнайы нан тартулары ұсынылуға тиіс.[*] Күн сайын таңертең және кеште, демалыс күндері, айдың бірінші күні[*] әрі Құдай Иеміздің басқа да мейрам кездерінде құрбандықтардың шалынып, өртеліп ұсынылулары керек. Бұл рәсімдер Исраил халқына тұрақты бекітілген.

5Біз сиынатын Құдай барлық тәңір атаулыдан ұлы. Сондықтан да мен Оған арнап салатын ғимарат орасан зор болмақ. 6Расында Құдайға лайықты үй салып беруге кімнің шамасы жетеді?! Тіпті ұлан-ғайыр көктің өзі Оны сыйғыза алмайды![*] Мен де Оған арнап киелі[†] үй салатындай кіммін сонша? Тек Оның алдында арнайы сый-тартуларды өртеп ұсынатын орын дайындамақпын.

7Сол себепті маған бір шеберіңізді жіберсеңіз екен. Ол алтын, күміс, қола және темірді өңдеп, күрең қызыл, қырмызы, қою күлгін түсті жүн жіптерден мата тоқып, түрлі бұйымдарды әшекейлеп ою оя алатын болсын,[*] әрі Яһуда мен Исраилде әкем марқұм кезінде белгілеген шеберлеріммен бірге жұмыс істесін.

8Сондай-ақ маған Ливан тауларынан самырсын, қарағай және арша[*] ағаштарының бөренелерін де жіберсеңіз екен. Сол жердегі ағаштарды кесіп, құлату жағынан қызметшілеріңіздің ерекше тәжірибелі екенін білемін. 9Қажетті бөренелерді молынан дайындауда өз қызметшілерім де көмектеспек. Себебі салайын деп отырған ғимаратым зәулім де керемет[†] салтанатты болуға тиіс. 10Ал мен ағаштарды кесіп, құлатуға жұмсаған адамдарыңызды тамақтандыру үшін жиырма мың қаптан бидай мен арпа және жиырма мың күбіден[*] шарап пен зәйтүн майын жіберемін».


11Тир патшасы Хирам Сүлеймен патшаға жауап берген хатында былай деп жазды:

«Жаратқан Ие өз халқын сүйгендіктен Сізді патша етіп тағайындады! — 12Хирам хатын одан әрі былай деп жалғастырды: — Исраилдің сиынатын Құдайы — аспан[†] мен жерді жаратқан Тәңір Ие мадақталсын! Ол Дәуіт патша марқұмға дана, ақылды да зерек ұл сыйлапты! Ізін басқан бұл ұлы енді Жаратқан Иеге арнап ғибадатхана, өзіне патша сарайын салмақшы екен.

13Сізге Хурам-Әби[*] есімді ақылды да шебер адамымды жібергелі отырмын. 14Шешесі Дан руынан,[*] ал әкесі тирлік. Хурам-Әби алтын, күміс, қола, темір, тас және ағашпен, күрең қызыл, қою күлгін, қырмызы түсті жүн және жіңішке зығыр жіптермен жұмыс істей алады. Әр түрлі ою ойып, барлық жобаларды жүзеге асыру қолынан келеді. Бұл кісі өз шеберлеріңізбен және тақсыр ием[†] — әкеңіз Дәуіт марқұмның шеберлерімен бірге істейтін болады.

15Ал енді, тақсыр ием, өзіңіздің айтқаныңызға сай осы қызметшілеріңізге бидай, арпа, зәйтүн майы және шарабыңызды жібере көріңіз. 16Сіз үшін Ливан тауларынан керекті ағаштарыңызды құлатып, бір-біріне байластырып сал жасап, теңіз арқылы Яффаға[*] жеткізіп береміз. Әрі қарай Иерусалимге өзіңіз алып кетерсіз».


17Әкесі Дәуіт көзі тірісінде істегендей, Сүлеймен де Исраилде тұратын басқа ұлттық ер адамдардың санағын өткізген еді.[*] Олардың жалпы саны бір жүз елу үш мың алты жүз болды. 18Бұлардың жетпіс мыңын жүк тасушы, сексен мыңын тауда тас қашаушы, ал үш мың алты жүзін жұмысшылардың үстінен қарап, жұмыстарды алға жұмылдырушы етіп белгілеп қойды.

#### 3


Сүлейменнің ғибадатхананы салуы

1Сонымен Сүлеймен Иерусалимдегі Мория[*] төбесінде Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің құрылысына кірісті. Бұрын ебустік Орнаның астық бастыратын қырманы болған сол жерде Дәуітке Жаратқан Ие аян берген еді. Содан Дәуіт бұл орынды ғибадатхана[†] салуға дайындап қойған болатын.[*] 2Сүлеймен құрылысты Өзінің патшалық құрған төртінші жылының екінші айының екінші күні[*] бастады.

3Оның Құдай[†] үйіне арнап салған іргетасының өлшемдері мыналар болды: ұзындығы алпыс, ені жиырма шынтақ. Мұнда шынтақтың көне өлшемі қолданылды.[*] 4Алдыңғы жағындағы бағаналы кіреберістің[*] ені, жалпы ғимараттың еніндей, жиырма шынтақ, ал биіктігі жүз жиырма шынтақ[*] болды.

Сүлеймен киелі үйдің ішін саф алтынмен қаптатты. 5Оның үлкен бөлмесінің қабырғаларын қарағай тақтайшалармен, солардың үстін саф алтынмен қаптатты. Алтынның бетіне құрма[*] ағашы[†] мен шынжырға ұқсаған нақыштар ойғызып, 6киелі үйді асыл тастармен[*] де әшекейлетті. Қолданылған саф алтын Парваим жерінен[*] әкелінген болатын. 7Сүлеймен киелі үйдің ішін: төбесіндегі бөренелерді, босағаларын, қабырғалары мен есіктерін алтынмен қаптатып, қабырғалардың беттеріне керуб атты періштелердің[†][*] бейнелерін ойып жасатты.

8Сүлеймен киелі үйдің ең қасиетті бөлмесін де салғызды. Соның ұзындығы мен ені, киелі үйдің жалпы еніндей, жиырма шынтақтан болды. Патша бөлменің ішін салмағы алты жүз ат басындай[*] саф алтынмен қаптатты. 9Онда қолданылған алтын шегелердің салмағы елу мысқал[*] болды. Киелі үйдің жоғарғы бөлмелерінің қабырғалары да алтынмен қапталды.

10Патша киелі үйдің ең қасиетті бөлмесі үшін керуб делінген күзетші періштелердің[*] екі мүсінін ойдырып жасатты да, алтынмен қаптатты. 11Мүсіндердің жайған қанаттарының ұзындығы бес шынтақтан болып, олар екі жаққа қарай түгелімен жиырма шынтаққа созылды. Бірінші мүсіннің бір қанаты бөлменің бір қабырғасына, өзге қанаты екінші мүсіннің қанатына тиіп тұрды. 12Сол сияқты, екінші мүсіннің де бір қанаты бөлменің қарама-қарсы қабырғасына, өзге қанаты бірінші мүсіннің қанатына тиіп тұрды. 13Осылайша жайылған қанаттардың жалпы ұзындығы жиырма шынтақ болды. Екі мүсін тік тұрған күйі жасалып, беттері үлкен бөлмеге қарап орналастырылды.

14Сүлеймен қою күлгін, күрең қызыл, қырмызы жүн және жіңішке зығыр жіптерден маталар тоқытып, олардың бетіне керубтердің бейнелерін кестелетіп, шымылдық дайындатты.

15Патша екі бағана жасатып, киелі үйдің алдына тұрғызды. Олардың биіктігі отыз бес шынтақтан, ал үстіңгі иықтарының биіктігі[*] бес шынтақтан болды. 16Патша алқа іспетті оралып тұратын шынжырлар да жасатып, оларды бағаналардың жоғарғы жақтарына іліп қойғызды. Ол сонымен қатар анар жемісінің жүз мүсінін де дайындатып, оларды шынжырларға бекіттірді. 17Патша осы екі бағананы киелі үйдің дәл алдына, біреуін кіреберістің оң жағына, екіншісін сол жағына тұрғызды. Оң жағындағысын Жахин («Берік Орнатушы»), сол жағындағысын Боғоз («Құдірет Иесі») деп атады.[*]

#### 4


Киелі үйдің жабдықтары

1Бұдан кейін Сүлеймен қоладан құрбандық үстелін[†] жасатты. Оның ұзындығы мен ені жиырма шынтақтан, биіктігі он шынтақ болды. 2Бір дәу қазанды да қоладан балқытып құйғызды. Соның сырт пішіні дөңгелек, әрі ернеуінің бір шетінен екінші шетіне дейінгі аралығы он шынтақ, биіктігі бес шынтақ болды. Дәу қазанды айналдыра өлшеп шығу үшін ұзындығы отыз шынтақ жіп қолданылды. Осы дәу қазан «теңіз»[*] деп те аталатын. 3Оның ернеуінен төменірек шағын өгіз мүсіндері бейнеленген еді. Олар әрбір шынтақ сайын он-оннан екі қатар болып қазанмен қоса құйылды.

4Дәу қазан өгіз кейіптес он екі тұғырдың үстіне орнатылды. Сол өгіз мүсіндерінің бас жақтары тысқа: үш-үштен солтүстікке, батысқа, оңтүстікке және шығысқа, ал арт жақтары қазан ортасына қарай бағытталып орналасты. 5Дәу қазанның қалыңдығы қолдың тұтамындай,[*] ернеуі кесенің ернеуіндей, сырт кейпі лалагүл[*] іспетті болды. Оның ішіне үш жүз күбі[*] су сыятын.

6Патша мұнан басқа тағы он қазан жасатып, оларды бес-бестен киелі[†] үйдің оң және сол жақтарына орнатқызды. Шалынған құрбандықтардың өртелетін бөліктерінің бәрі алдымен солардағы сумен жуылып-шайылатын. Ал діни қызметкерлердің[†] тазару рәсімі үшін дәу қазанның суы қолданылды.

7Сүлеймен алтыннан он шам қойғыш[*] жасатып, киелі үйдің ішіне, бес-бестен оң және сол жақтарына орнатқызды. Мұны (Мұса пайғамбарға)[†] көрсетілген үлгіге сәйкес істеді.[*]

8Патша он үстел де жасатып, оларды киелі үйдің ішіне, бесеуін оң, бесеуін сол жағына қойды. Сонымен қатар су не қан бүркуге арналған жүз тостағанды да алтыннан дайындатты.

9Сүлеймен діни қызметкерлерге арналған ауланы және үлкен аула мен оның қақпаларын жасатып, қақпаларды қоламен қаптатты. 10Бұдан кейін дәу қазанды киелі үйдің оң жағына, оның оңтүстік-шығыс бұрышына жақын орнатқызды.

11Соңында күлсалғыштар мен қалақтарды[*] және тостағандарды жасатты.

Сонымен Хурам-Әби Сүлеймен патша үшін Құдайдың киелі үйіндегі жұмыстарын тамамдады. Оның жасап дайындағандары мыналар:

12екі бағана мен олардың үстіңгі иығындағы екі үлкен тостаған кейпі және соларға ілінген шынжыр тәрізді әшекейлер,

13сол шынжырларға екі қатардан ілінген анар жемісінің төрт жүз мүсіні,

14он жылжымалы тұғыр мен олардың үстіндегі он қазан,

15дәу қазан және оның астындағы өгіз мүсінді он екі тұғыр,[*]

16күлсалғыштар мен қалақтар, шанышқылар және тағы басқа қажетті бұйымдардың бәрі.

Хурам-Әби осы айтылғандарды Сүлеймен патша үшін Құдайдың киелі үйіне арнап жылтыратылған қоладан жасады. 17Патша оларды Иордан өзенінің бойындағы Соқот пен Сартан[*] қалаларының арасындағы жазықта саздан дайындалған қалыптарға құйғызып жасатты. 18Құйылған қоланың көп болғандығы сонша, оның салмағын ешкім анықтаған жоқ.

19Сүлеймен сондай-ақ Құдайдың киелі үйіне арналған барлық жиһаздарды да жасатты. Олар:

хош иісті заттар түтетілетін алтын жалатқан үстел,[*]

Құдай[†] алдына ұсынылатын нанға арналған үстел,

20саф алтыннан жасалған шам қойғыштар мен олардың май шамдары — бұлар Мұса пайғамбарға ежелде берілген ереже бойынша ең қасиетті бөлменің алдында жанып тұруға тиіс болатын —

21гүл іспетті әшекейлер, шырақтар және білте түзеткіштер, осы соңғылар сом алтыннан жасалды.

22Білте түзеткіштер,[*] (су не қан бүркуге арналған) тостағандар, табақтар және ішіне шоқ салынатын табалар саф алтыннан жасалды. Киелі үйдің кіреберісі, қасиетті және ең қасиетті бөлмелерінің есіктері үшін де алтын қолданылды.[*]


#### 5

1Сонымен Сүлеймен Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне байланысты барлық жұмыстарды тамамдады. Мұнан кейін ол әкесі Дәуіттің Құдайға бағыштап дайындап кеткен нәрселерін де: күміс, алтын және түрлі бұйымдар мен жиһаздардың бәрін Құдайдың үйінің қазынасына апарып, сонда сақтап қойды.


Келісім сандығының киелі үйге орналастырылуы

2Сүлеймен Жаратқан Иенің Келісім сандығын[†][*] Сион төбесіндегі Дәуіттің шаһарынан киелі үйге көшіруге арналған салтанатқа қатысуға Исраил халқының[*] ақсақалдарын, барлық рубасылары мен әулет басшыларын Иерусалимге шақырды. 3Бүкіл Исраилдің адамдары жетінші айдағы Күркелер мейрамының[†] кезінде[*] патшаның қасына жиналды.

4Елдің барлық ақсақалдары жиналғаннан кейін леуіліктер[†] Келісім сандығын тұрған орнынан көтеріп алып кетті. 5Олар Келісім сандығымен бірге киелі шатырды және соның ішіндегі барлық жиһаз-жабдықтарды да көтеріп алып, жаңа ғибадатханаға[†] қарай өрлеп бара жатты. Бұларды діни қызметкерлер[†] мен өзге леуіліктер алып жүрді. 6Сүлеймен патша мен қасына жиналған күллі исраилдіктер Келісім сандығының алдында ешкім санап шыға алмайтындай көптеген қой-ешкі мен мүйізді ірі қара малдарды құрбандыққа шалып ұсынды.

7Осылайша діни қызметкерлер Жаратқан Иенің Келісім сандығын киелі үйдің ең қасиетті бөлмесіндегі өз орнына — екі керуб[*] мүсінінің қанаттарының астына алып барып, орналастырды. 8Екі керуб мүсіні Келісім сандығы тұратын орынның үстінен қанаттарын жайып, Келісім сандығының өзін және оны көтеріп алып жүру үшін сандыққа бекітілген сырықтарын жауып тұрды. 9Сырықтардың ұзын болғаны сонша, олардың ұштары ең қасиетті бөлменің алдынан көрініп тұратын еді.[*] Алайда киелі үйдің сыртынан оларды ешкім көре алмайтын. Сырықтар әлі күнге дейін сонда.[*] 10Келісім сандығының ішінде Мұса пайғамбар[†] Хориб тауында салған екі тас тақташа ғана болды. Жаратқан Ие сол жерде Мысырдан көшіп шыққан исраилдіктермен Келісім[†] жасасқан еді.[*]


Құдайдың нұрлы салтанатының киелі үйді кенелтуі

11Мұнан кейін діни қызметкерлер киелі үйден шықты. Барлық діни қызметкерлер топтарының кезегіне қарамай-ақ өздерін Құдайдың қызметіне арнап, тазару рәсімінен өтіп, дайындалып алған болатын. 12Ақ бәтестен тігілген киім киіп алып, құрбандық үстелінің[†] шығыс жағында тұрған барлық леуілік әнші-күйшілер: Асаф, Хеман және Едутун өз ұлдары және бауырластарымен бірге даңғыра, жетіген мен шертерде ойнап, жүз жиырма діни қызметкер де кернейлерін тартып жатты. 13Кернейшілер мен әнші-күйшілер бірігіп бір дауыспен Жаратқан Иені мадақтап, Оған шүкірлік айтты. Олар даңғыра, жетіген және шертердің сүйемелдеуімен ән-жыр айтып Жаратқан Иені былай деп дәріптеді:


«Жаратқан Иеміз сондай ізгі,
Мәңгі ұласады Оның мейірімі!»[*]


Сонда киелі үй Жаратқан Иенің бұлт іспетті нұрлы салтанатына кенелді. 14Діни қызметкерлер енді сол жерде тұрып, міндеттерін орындай алмады, себебі Құдайдың киелі үйі Жаратқан Иенің нұрлы салтанатына кенелген болатын.[*]


#### 6

1Сол кезде Сүлеймен былай деді: «Жаратқан Ие[†] Өзінің қалың бұлт ішін мекендейтінін[*] айтқан болатын. 2Уа, Ием[†], дәйім Сенің (жер бетіңдегі) тұрағың болсын деп Саған арнап осы зәулім сарайды салдым».


Сүлейменнің халық алдында сөйлеген сөзі

3Патша кейін бұрылып, қарсы алдында жиналып тұрған исраилдіктердің бәріне батасын берді. 4Содан кейін оларға былай деді:

— Әкем марқұмға берген уәдесін іс жүзінде орындаған Жаратқан Ие — Исраилдің сиынатын Құдайы мадақталсын! Ол мынаны айтқан болатын: 5«Мен халқымды Мысырдан құтқарып, бастап алып шыққан күннен бері өз құрметіме[*] киелі[†] үй салынсын деп Исраилдің ешбір руындағы бірде-бір қаланы таңдамадым. Сондай-ақ халқым Исраилдің басшысы болуға бірде-бір адамды да таңдаған жоқ едім. 6Енді Мен Өзіме ғибадат ететін орын болуға Иерусалимді, ал халқымды басқаруға Дәуітті таңдап алдым».

7Марқұм әкемнің жүрегінде Исраилдің Құдай[†] Иесінің құрметіне киелі үй салу ниеті бар болатын. 8Ал Жаратқан Ие оған: «Менің құрметіме киелі үй салғың келгені өте дұрыс. 9Алайда Маған арнап киелі үй салатын адам[†] сен емессің, ол — өзіңнің ұлдарыңның бірі. Менің құрметіме киелі үйді салатын сол болады», — деген еді.

10Жаратқан Ие осы айтқандарын жүзеге асырды да: Оның уәдесіне сай мен әкемнің орнын басып, Исраилдің патшалық тағына отырдым. Енді Исраилдің Құдай Иесінің құрметіне киелі үй салғыздым. 11Жаратқан Иенің Исраилдің үрім-бұтағымен жасасқан Келісімінің[†] куәліктері сақталған сандықты сонда орналастырдым.


Сүлейменнің мінажаты

12Содан соң Сүлеймен Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінің[†] алдында тұрып, жиналған бүкіл Исраил қауымының[†] алдында қолдарын жайып Тәңір Иеге сиынды. 13Патша қола мінбе жасатып, ауланың ортасына орнатқызған еді. Мінбенің ұзындығы мен ені бес, биіктігі үш шынтақ болды. Соның үстінде тұрған патша күллі исраилдіктердің көз алдында тізесін бүгіп, қолдарын аспанға[†] қарай жайып 14былай деді: «Уа, Исраилдің Құдайы — Жаратқан Ие! Көк пен жерде Сен сияқты ешбір құдай жоқ! Жасаған Келісіміңе адалсың, шын жүректен тура жолыңмен жүрген қызметшілеріңе рақымың мол. 15Сен әкем марқұмға уәде еткеніңдей, оған сенімді болып, рақымыңды көрсетіп келдің. Бұрын Өзің сөз беріп, уәде еткеніңді бүгін іс жүзінде орындап отырсың.

16Ал енді, уа, Жаратқан Ие, Исраилдің Құдайы, Өзіңнің қызметшің Дәуітке: «Егер ұрпақтарың сен сияқты Менің алдымда таза жүріп, тапсырған Таурат заңыма[†][*] бағынатын болса, онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилдің патшалық тағында отыратын болады!»[*] деп берген уәдеңді іске асыра гөр. 17Сонымен, уа, Исраилдің Құдай Иесі, Өзіңе қызмет еткен әкем марқұмға айтқан сөздеріңді орындай гөр.

18Алайда Құдай шынымен-ақ жер бетінде пенделер арасында тұратын бола ма?! Тіпті ұлан-ғайыр көктің өзі Сені сыйғыза алмағанда,[*] мен салған мына үй қайдан сыйғызсын?! 19Солай болса да, уа, Құдайым Жаратқан Ие, Сенің алдыңда бой ұрып сиынып жасаған өтінішіме назар аударып, жалбарына еткен мінажатыма мейіріммен құлақ сала гөр! 20Сен «Мына киелі үйді өз атыммен атаймын» деп сөз бергендіктен, оған күні-түні қамқор бола гөр. Уа, Ием, алдыңдағы қызметшіңнің бұл жерге қарай Өзіңе бағыштаған мінажатына құлақ аса гөр. 21Осы пендең және меншікті Исраил халқың бұл жерге қарай Саған сиынып дұға[†] еткен кезде көктегі тұрағыңнан өтінішімізге құлақ салып, күнәларымызды кешіре гөр.

22Егер болашақта бір кісі басқа біреуге жамандық жасапты деп айыпталып, осы киелі үйдегі құрбандық үстелінің алдында ант беруге мәжбүр етілсе, 23онда Сен көктен құлақ асып, пенделеріңе төрелік ете гөр. Сол кісі кінәлі болса, істеген қылмысын мойнына арта гөр, ал кінәсіз болса, әділдігін әшкерелеп, ақтай гөр.

24Егер де халқың Исраил Сенің алдыңда күнәға батқандықтан, жауларынан жеңіліп қалса, ал кейін Саған қайтып, Құдайлық билігіңе мойынсұнса,[*] әрі осы киелі үйіңе қарай сиынып, рақым көрсетуіңді сұрап жалынса, 25онда Сен көктен оларға құлақ сала гөр. Халқың Исраилдің күнәларын кешіріп, оларды өздеріне және ата-бабаларына сыйлаған осы елге қайтара гөр.

26Егер олар көз алдыңда күнәлі болғанда Сен өздерін жазалап, аспанды жаңбыр жауғызбай жауып тастасаң, әрі олар Саған бұл жерге қарай сиынып, Құдайлық билігіңе мойынсұнып,[*] күнәларынан бас тартса, 27онда Сен көктен олардың дұғаларына құлақ сала гөр. Қызметшілеріңнің және бүкіл халқың Исраилдің күнәларын кешіре гөр. Оларға тура жолмен қалай жүру керектігін үйретіп, Өзің халқыңа мұралық меншікке берген осы еліңе қайтадан жаңбыр жібере гөр.

28Болашақта елді ашаршылық не індет жайлап, егінді өсімдік таты[*] басып немесе көгеріп шірісе, құрт-шегіртке жалмап, не болмаса елге жау шауып, қалаларын талан-таражға салса, яки халықтың арасында қандай да бір апат болып не ауру-сырқау жайылса, 29онда олардың Өзіңе сиынып еткен мінажаттарына құлақ сала гөр. Азап шегіп, қайғырып[†] жатқан жеке біреу болсын не бүкіл халқың Исраил болсын, егер осы киелі үйіңе қарай қолдарын жайып Саған сиынып жалбарынса, 30онда Сен көктегі тұрағыңнан[*] құлақ сала гөр. Оларды кешіріп, әрқайсысына өзінің ой-ниеті мен істеріне қарай лайықтысын бере гөр. Адам жүрегінде не бар екенін Сен ғана жақсы білесің ғой. 31Өзің осы елді ата-бабаларымызға берген едің. Ендеше меншікті халқың бұл жерде тұрған барлық уақытта Сені терең қастерлеп тура жолыңмен жүретін болсын.

32Тіпті халқың Исраилге жатпайтын жат жерлік адам алыс елден ұлы есімің мен зор құдіретің туралы естігендіктен осында келіп, Саған бұл киелі үйге қарай сиынса, 33онда Сен көктегі тұрағыңнан құлақ салып, оның барлық өтініштерін орындай гөр. Осылайша жер жүзінің күллі халықтары Сенің Құдай екеніңді мойындасын.[*] Халқың Исраил сияқты олар да Сені терең қастерлеп, мен салғызған осы ғибадатхананың[†] Өзіңе бағышталып, есіміңмен аталғанын білсін.[*]

34Халқың Сен жіберген бір жаққа қарай жауларына қарсы соғысқа аттанғанда Өзіңнің таңдап алған бұл қалаңа және мен Сенің құрметіңе салғызған киелі үйге қарай Саған сиынып мінажат етсе, 35онда Сен көктен олардың мінажаттары мен жалбарыныштарына құлақ салып, оларды қолдап-қорғай гөр.

36Егер олар Сенің алдыңда күнә[†] жасаса, себебі күнә жасамайтын пенде жоқ, әрі Сен оларға қаһарланып, жау қолына бере салып, жау оларды не алыс, не жақын бір елге айдап әкетсе, 37ал олар тұтқында жүрген сол елде өкініп, теріс жолдарынан қайтып, «Біз күнәға баттық, жасаған істеріміз бұрыс та жексұрын болды!» деп Сенің алдыңда мойындаса, 38әрі жер аударылған елдерінде Саған шын жүректен бет бұрып қайтып келсе, Өзің ата-бабаларына сыйлаған еліңе, таңдап алған қалаңа және мен Сенің құрметіңе салғызған осы ғибадатханаңа қарай Саған сиынса, 39онда көктегі тұрағыңнан олардың мінажаты мен жалбарынышына құлақ аса гөр! Олардың Өзіңе қарсы шығып, күнәға батқандықтарын кешіріп, оларды қолдап-қорғай гөр!

40Ал енді, уа, Құдайым, осы жерде айтылатын мінажаттарға әрдайым назар аударып, құлақ сала гөр!

41О, Құдай Ие, енді өз құдіретіңнің белгісімен,[†] яғни осы Келісім сандығымен,[†] бірге көтеріліп, (жер бетіндегі) тұрағыңа кіріп, оны ұдайы мекендей гөр.[*] Уа, Құдайым Жаратқан Ие, діни қызметкерлерің[†] әрдайым Сенің құтқаруыңды молынан қабылдап, басқаларға да жеткізсін![*] Өзіңе адал адамдарың жақсылығыңа қуанып шаттана берсін![*] 42О, Құдай Жаратқан Ие, Өзің тағайындаған патшаңнан бас тарта көрме! Қызметшің Дәуітке уәде еткен берік рақымыңды есіңде сақтай гөр».[*]

#### 7


Киелі үйдің Жаратқан Иеге бағышталуы

1Сүлеймен Құдайға сиынуын аяқтай бергенде, аспаннан[†] от түсіп, өртелу үшін шалынған құрбандықтарды және басқа да сый-тартуларды өртеп, жалмап қойды.[*] Жаратқан Иенің[†] нұрлы салтанаты киелі[†] үйді толтырып жіберді. 2Киелі үйдің Жаратқан Иенің керемет[†] салтанатына кенелгені сонша, діни қызметкерлер[†] оған кіре алмай қалды.[*]

3Бүкіл Исраил халқы аспаннан от түсіп, Жаратқан Иенің нұрлы салтанатының киелі үйдің үстінде тұрғанын көрді. Олар тас төселген аулада жерге етпеттей жата кетті, әрі ғибадат етіп былай деп шүкірлік айтты:


«Жаратқан Ие сондай ізгі,
Мәңгі ұласады Оның мейірімі!»[*]


4Мұнан кейін патша мен жиналып тұрған бүкіл халық Жаратқан Иеге арнап құрбандықтар шалды. 5Сүлеймен патша жиырма екі мың мүйізді ірі қара мен жүз жиырма мың қой-ешкіні құрбандыққа ұсынды. Осылайша патша мен бүкіл халық киелі үйді Құдайға бағыштау рәсімін орындады.[*] 6Діни қызметкерлер міндеттеріне сәйкес өз орындарында тұрды. Леуілік әнші-күйшілер Жаратқан Иенің Дәуіт патша жасатып берген саз аспаптарын[†] қолдарына алды. Дәуіт патша көзі тірісінде осы аспаптарды жасатып, оларды леуіліктерге[†] Тәңір Иені мадақтап, Оған шүкірлік еткен кездерінде ойнататын. Өйткені «Жаратқан Ие сондай ізгі, мәңгі ұласады Оның мейірімі!»[*] Енді леуіліктердің қарсы алдында тұрған діни қызметкерлер кернейлерін тартып, бүкіл Исраил халқы да сол жерде Жасаған Иені даңқтап тұрды.

7Сүлейменнің қоладан жасатқан құрбандық үстелі[†][*] шалынып, өртелетін құрбандықтарды, майлы бөліктер мен астықтан жасалатын сый-тартулардың барлығын сыйғыза алмай қалды. Сондықтан патша Жаратқан Иенің киелі үйінің алдындағы ауланың ортаңғы бөлігіне ерекше тазарту рәсімін жасатып, оны да сол мақсатқа бағыштады.[*] Осылай бұл жерде де толығымен өртелетін құрбандықтар, астық тартуларды және майлы бөліктер өртеліп ұсынылды.

8Осы кезде Сүлеймен жеті күн бойы мейрам тойын жасады. Тойға бүкіл Исраил халқы солтүстіктегі Лебо-Хаматтан[*] Мысырмен шекарадағы өзенге[*] дейінгі аралықтағы барлық жерден жиналған қалың қауым[†] болып қатысты. 9Сегізінші күні олар тағы да салтанатты жиналыс өткізді. Себебі жеті күн бойы құрбандық үстелін Жаратқан Иеге бағыштау рәсімдерін орындағаннан кейін халық және жеті күн бойы Күркелер мейрамын[†] тойлады. 10Жетінші айдың жиырма үшінші күні Сүлеймен халықты үйлеріне қайтарды. Бәрі Жаратқан Иенің Дәуіт пен Сүлейменге және халқы Исраилге жасаған игіліктеріне қуанғаннан жүректері лүпілдеп қатты риза болды.


Жаратқан Иенің Сүлейменге қайтадан аян беруі

11Сонымен Сүлеймен Жаратқан Иеге арналған ғибадатхананың[†] және өзінің патша сарайының құрылысын бітіріп, ойға алғандарының бәрін де жүзеге асырып болды. 12Сол кезде Жаратқан Ие оған түнде аян беріп былай деді:

— Сенің мінажатың құлағыма жетті. Мен осы жерді Өзіме құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынылатын киелі үй болсын деп таңдап алдым.

13Егер Мен болашақта не аспанды жаңбыр жауғызбай жауып тастасам,[*] не шегірткелерге елдегі егістіктерді жалмауды бұйырсам, не халқымның арасына індет жіберсем,[*] 14сонда Менің атыммен аталып жүрген халқым[*] Маған бой ұсына сиынып, еркімді білгісі келсе[*] және теріс жолдарынан қайтса, онда Мен оларға көктен құлақ саламын. Мен күнәларын кешіріп, олар тұрған елді сауықтырып, қайтадан амандық пен тыныштық сыйлаймын.[*]

15Бұдан былай осы жерде айтылатын мінажаттарға көзім ашық, құлағым түрулі болады. 16Мен бұл орынды таңдап алып, есімім әрдайым орнықсын деп Өзіме бағыштадым. Оны ұдайы жүрегімде ұстап, көзімнен таса қылмаймын.

17Егер сен әкең Дәуіт сияқты көз алдымда адал жүріп, өзіңе берген өсиеттерімді орындап, ережелерім мен шешімдеріме бағынатын болсаң, 18онда Мен сенің патшалық тағыңды берік етемін. Өйткені әкең Дәуітпен Келісім[†] жасап, оған былай деп уәде еттім: «Онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилге билік құратын болады».[*]

19Алайда егер өзің және ұрпақтарың Менен теріс бұрылып, өздеріңе тапсырған ережелерім мен өсиеттерімді орындамай, басқа тәңірлерге құлшылық етіп, табынатын болсаңдар, 20онда Мен Исраилді Өзім табыстаған осы елден қуып шығамын, әрі өз есіміме бағыштаған бұл киелі үйді де қасымнан алып тастаймын. Осылайша Мен оны барлық басқа халықтар мысалға келтіріп, табалап мазақ ететіндей масқараға ұшыратамын. 21Осы киелі үй қазір салтанатты болып тұрғанмен, қиратылып, үйінді болып қалады. Сонда оның қасынан өткен-кеткен әркім аңтарыла жаны түршігіп: «Жаратқан Ие бұл ел мен мына киелі үйге неліктен осындай нәрсені істеді екен?» деп сұрайтын болады. 22Сонда жұрт: «Себебі олар ата-бабалары сиынған, соларды Мысырдан бастап алып шыққан Құдайы — Жаратқан Иені елемей тастап кетіп, бөтен тәңірлерге бет бұрды да, соларға табынып, құлшылық ететін болды. Сондықтан Жаратқан Ие олардың бастарына осы бақытсыздықтың барлығын үйіп-төкті!» деп мысалдайтын болады.

#### 8


Сүлейменнің түрлі іс-әрекеттері мен жетістіктері

1Сүлеймен Жаратқан Иеге[†] арналған ғибадатхананы[†] және өзінің патшалық сарайын жиырма жылда салып бітірді. 2Ол сонымен қатар Тир патшасы Хирам өзіне табыстаған қалаларын[*] да қайта салғызып, оларға исраилдіктерді орналастырды.

3Сүлеймен Хамат-Соба[*] патшалығына аттанып, оны да өзіне бағындырды. 4Кейін ол елсіз даладағы Тадмор қаласын және Хамат еліндегі астық сақтауға арналған қойма қалаларының бәрін салғызды. 5Сүлеймен жоғарғы және төменгі Бет-Хорон қалаларын қорған етіп қайта салғызып, қақпаларын мықты бөренелермен және ысырмалармен бекіткізді.[*] 6Патша, сондай-ақ, Бағалат қаласын және астық сақтау үшін қойма қалаларын әрі соғыс күймелері мен атты әскерінің жылқыларына арналған барлық қалаларды да салғызды. Жалпы, ол Иерусалимде, Ливан тауларында және өзінің билігіне бағынатын барлық жерде саламын дегендерінің бәрін де жүзеге асырды.

7Елдің Исраил халқына жатпайтын байырғы тұрғындары, яғни хеттік, аморлық, перездік, хевтік және ебустік ұлттар да болды. 8Солардың исраилдіктер елді иемденіп алғанда құртып жібермеген ұрпақтарының бәрін Сүлеймен жұмыс істеуге мәжбүрледі. Бұл жағдай әлі күнге дейін сақталып келеді.[*] 9Ал патша исраилдіктердің ешқайсысын малайлық жұмыстарына салмады. Бұларды өзінің жасақшылары, әскери бөлім басшылары,[*] соғыс күймелері мен атты әскерінің жетекшілері етіп тағайындады. 10Сүлеймен патшаның халықты басқарған екі жүз елу қызметкері де осылардың арасынан еді.


11Сүлеймен өзінің жұбайы — Мысыр патшасы перғауынның қызына арнап сарай салғызып, оны Дәуіттің шаһарынан сол сарайға көшірді. Ол былай деді: «Бұл әйелім Исраилдің патшасы Дәуіт марқұмның сарайын мекендемеуі керек,[*] себебі кезінде Жаратқан Иенің Келісім сандығы[†] тұрған жерлер Құдайға ерекше бағышталған».


12Сүлеймен киелі[†] үйдің кіреберісінің алдында Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелін[†] жасатқан еді. Сол кездері ол оның үстінде Жаратқан Иеге шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар ұсынатын. 13Патша Мұса пайғамбар[†] қалдырған ереже бойынша әр күннің қажетті құрбандықтары мен сый-тартуларын Тәңір Иеге бағыштайтын. Ол, сондай-ақ, демалыс күндері, әр айдың басында және жыл сайын өткізілетін басқа үш мейрамда, яғни Ашымаған нан, Жеті апта[*] және Күркелер мейрамдарында, Құдайға арнайы құрбандықтар бағыштайтын.

14Патша әкесі Дәуіт марқұмның нұсқауларына сәйкес діни қызметкерлерге[†] топ кезектері бойынша міндеттерін жүктеді. Ол өзге леуіліктерге[†] мадақтау қызметін жүргізуді және күнделікті мұқтаждық бойынша діни қызметкерлерге көмектесуді тапсырды[*] және қақпашыларды өз топтарына сай ғибадатхананың әр қақпасына бекітіп қойды. Патша осының бәрін Құдайдың таңдаған адамы Дәуіттің қалдырған нұсқауларына сәйкес істеді. 15Барлық мәселелерде, соның ішінде ғибадатхана қазынасы бойынша да, діни қызметкерлер мен леуіліктер патшаның берген бұйрықтарын бұлжытпай орындап жүрді.

16Осылайша Сүлейменнің Жаратқан Иенің киелі үйінің негізін салған күнінен бастап, оны толығымен бітірген күніне дейінгі жасаған еңбегі жүзеге асып, аяқталды.[*]


Алыс елдермен сауда байланысы

17Сол кезде Сүлеймен Едом жерінің Қызыл теңіз жағалауында орналасқан Есион-Гәбер мен Елат қалаларына барды.[*] 18Хирам патша оған қызметшілері арқылы кемелерін жіберіп,[*] соларды басқаратын тәжірибелі теңізшілерін де жолдады. Олар Сүлейменнің қызметшілерімен бірге кемемен (Қызыл теңіз арқылы) Опыр жеріне[*] жүзіп барды. Сол жақтан олар төрт жүз елу ат басындай[*] алтын алып келіп, Сүлеймен патшаның қолына тапсырды.

#### 9


Сәба патшайымының қонаққа келуі

1Сүлейменнің зор даңқы туралы Сәба[*] елінің патшайымы естіген еді. Содан ол Сүлейменге қиын сауалдар қойып, даналығын сынамақшы болды. Патшайым көп нөкерін ертіп сапарға шығып, ұлан-ғайыр байлықпен[*] Иерусалимге келді. Түйелеріне хош иісті заттар, мол алтын мен асыл тастар артылған болатын. Сүлеймен қонақты қарсы алып, сарайына кіргізді. Патшайым ойындағы бар мәселелер жайлы онымен сөйлесті. 2Сүлеймен солардың бәріне жауап берді. Патша білмей, түсіндіре алмаған бірде-бір сауал болған жоқ.

3Сәбаның патшайымы Сүлейменнің асқан даналығын және салғызған (зәулім) сарайын[*] көріп, қайран қалды. 4Ол патшаның дастарқанындағы тамақтарын, уәзірлерінің мәжілістерін, сәнді киінген нөкерлері мен шарапшыларының келісті қызметтерін әрі Сүлейменнің Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне көтеріліп барып, құрбандықтар шалғызып өртеткенін де бақылады. Патшайымның таңғалғаны сонша, демін ала алмай үнсіз қалды.

5Содан ол патшаға тіл қатып былай деді: «Сіздің іс-әрекеттеріңіз бен даналығыңыз туралы елімде жүріп естігендерімнің бәрі де шындық екен. 6Алайда келіп, өз көзіммен көргенге дейін сол сөздерге сенбеген едім. Енді даналығыңыздың одан да зор екенін көріп отырмын. Расында оның тіпті жартысы туралы да естімеппін!

7Мына адамдарыңыз қандай бақытты! Әрқашан қасыңызда жүріп, даналығыңызды тыңдай алатын нөкерлеріңіз қандай бақытты! 8Сізге риза болып, уәкілі ретінде Өзінің патшалық тағына отырғызған Құдайыңыз Жаратқан Ие мадақталсын! Құдайыңыз Исраилді қатты сүйіп, оны осы елде тұрақты орналастыруды көздейді. Сол себепті халыққа сізді қара қылды қақ жарып әділдік пен адалдықты ұстанатын патша етіп қойды».

9Сәба патшайымы осылай деп, патшаға жүз жиырма ат басындай[*] алтын әрі орасан зор мөлшерде хош иісті заттар мен асыл тастарды тарту етті. Оның Сүлейменге сыйлағанындай жоғары сапалы хош иісті заттар бұрын болған емес.

10Сол сияқты, Хирам мен Сүлейменнің қызметкерлері Опыр[*] жерінен алтынмен бірге қызыл сандал ағашының[†] бөренелері[*] мен асыл тастарды да алып келетін. 11Сүлеймен патша осы қызыл сандал ағашынан Жаратқан Иенің киелі үйі және өзінің сарайы үшін баспалдақтар және әнші-күйшілерге арнап жетіген мен шертер аспаптарын жасатты. Сапасы осындай жоғары бұйымдар Яһуда елінде бұрын ешқашан болмаған еді.

12Сүлеймен патша Сәба патшайымына әкелгендерінен әлдеқайда көп мөлшерде сый-тартулар беріп, оның үстіне оны сұрағандарының бәрімен де қанағаттандырды. Мұнан соң патшайым нөкерлерін ертіп өз еліне қайтып кетті.


Сүлейменнің зор байлығы мен салтанаты

13Сүлеймен жыл сайын қабылдайтын алтынның мөлшері алты жүз алпыс алты ат басындай[*] болды. 14Бұған қоса делдалдар мен саудагерлерден де кіріс түсіп жатты; арабтардың[*] барлық патшалары және өз елінің әкімдері Сүлейменге алым-салық ретінде алтын мен күміс әкеліп отыратын.

15Сүлеймен патша екі жүз үлкен қалқан жасатып, оларды балғамен соғылып тегістелген алтынмен қаптатқызды. Әр қалқанға кеткен алтынның мөлшері алты жүз мысқалдай[*] болды. 16Патша тағы үш жүз шағын қалқан жасатып, оларды да соғылған алтынмен қаптатқызды. Бұл қалқандардың әрқайсысы үшін үш жүз мысқалдай алтын жұмсалды. Патша қалқандардың барлығын «Ливан орманы сарайына»[*] қойғызды.

17Патша піл сүйегімен безендіріліп, саф алтынмен қапталған үлкен тақ жасатты; 18оның алты баспалдағы және таққа бекітілген алтын табан тіреніші бар еді. Тақтың патша отыратын орнының екі жағында бір қол тұтқадан, әр тұтқаның жанында бір-бірден арыстан мүсіндері тұрды. 19Алты баспалдақтың үстінде әр жағында бір-бірден, барлығы он екі арыстанның мүсіні тұрды. Мұндай тақ ешбір патшалықта бұрын-соңды жасалып көрмеген еді.

20Сүлеймен патшаның сусын ішетін ыдыстарының бәрі алтыннан, ал «Ливан орманы сарайындағы» ыдыстары саф алтыннан жасалды. Өйткені Сүлейменнің заманында күміс құнсыз зат деп саналатын. 21Себебі патша өзінің үлкен сауда кемелерін[*] (Тир патшасы) Хирамның теңізшілерінің басқаруымен үш жылда бір рет алыс сапарға жіберіп,[*] олар алтын, күміс, піл сүйегі, маймылдар және тауыс құстарын алып келетін.


22Осылайша Сүлеймен патша жер бетіндегі күллі патшалардан байлығымен де, даналығымен де асып түсті. 23Жердің барлық патшалары[*] Сүлейменмен жүздесіп, оның Құдай[†] сыйлаған даналығын тыңдауға құштар болды. 24Олардың бәрі оған жыл сайын сый-тартуларын: күміс пен алтын бұйымдарды, киім-кешек, қару-жарақ, хош иісті заттар, жылқы, қашырларды алып келіп отырды.

25Патшаның аттары мен соғыс күймелеріне арналған төрт мың қорасы болды; жылқыларының жалпы саны он екі мың еді.[*] Оларды соғыс күймелерінің арнайы қалаларында және өзінің қасында астанасы Иерусалимде ұстады. 26Сүлеймен солтүстіктегі Евфрат өзенінен бастап, філістір еліне және Мысырдың шекарасына дейінгі барлық патшаларды өзіне қаратты.[*] 27Патша Иерусалимде күмісті тас сияқты үйреншікті нәрсе етті, әрі шетелден әкелінетін қымбат самырсындарды өз елінің төменгі қыраттарында көптеп өсетін тұт ағаштары іспетті мол етті.[*] 28Оның қызметкерлері Сүлейменге жылқыларды Мысырдан және басқа көптеген елдерден алып келді.[*]


Сүлейменнің қайтыс болып, Рохабоғамның патша болуы

29Сүлейменнің басқа да іс-әрекеттерінің барлығы басынан аяғына дейін Натан пайғамбардың[†] тарихында, шилолық Ахияхтың пайғамбарлық хабарында және Иддо пайғамбардың[*] Набат ұлы Еробоғам туралы көрген көріністері[*] баяндалған кітабында жазылып қалдырылған.[*]

30Сүлеймен Иерусалимде бүкіл Исраилдің үстінен қырық жыл бойы патшалық құрған соң, 31көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелді.[*] Оның мәйіті әкесі Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды.[*] Сүлейменнің ұлы Рохабоғам орнын басып патша болды.

#### 10


Исраил патшалығының екіге бөлінуі

1Содан Рохабоғам Сихем қаласына барды, себебі бүкіл Исраил халқы оны патша етіп бекіту үшін[*] Сихемге жиналған еді. 2Бұл туралы хабар алған Набат ұлы Еробоғам Сүлеймен патшадан қашып барған[*] Мысыр елінен қайта оралды. 3Өйткені біреулер адам[†] жіберіп, оны шақыртқан еді.

Сонда Еробоғам мен бүкіл Исраилдің өкілдері Рохабоғамның алдына келіп, оған тіл қатып былай деді:

4— Әкеңіз марқұмның бізге артқан жүгі тым ауыр! Оның мойнымызға салып қойған азапты қызметі мен зілдей жүгін[*] жеңілдетсеңіз, сізге қызмет ететін боламыз! — 5Сонда патша:

— Маған үш күннен кейін қайтып келіңдер! — деді. Халық тарап кетті.

6Рохабоғам әкесі Сүлейменнің көзі тірі кезінде уәзірі болған ақсақалдардан ақыл сұрап:

— Мына халыққа қандай жауап қайтару керек, не деп кеңес бересіздер? — деді. 7Ақсақалдар:

— Егер де бұл халыққа жылы шырай танытып, көңілін аулап, ымыраға келетін болсаңыз, онда олар әрдайым сіздің қызметшілеріңіз болмақ! — деген жауап қайырды.

8Бірақ Рохабоғам ақсақалдардың берген ақылын менсінбей, өзіне қызмет көрсететін құрдас жігіттерімен кеңесіп:

9— Ақылдарыңды айтыңдаршы маған. «Әкеңіз бізге артқан ауыр жүкті жеңілдете көріңіз!» деген мына халыққа қандай жауап қайтарамыз? — деп сұрады. — 10Сонда құрдас жігіттері былай деді:

— Сізге: «Әкеңіздің мойнымызға салған ауыр жүгін жеңілдете көріңіз!» деген халыққа мынадай жауап беріңіз: «Менің шынашағымның өзі әкемнің белінен мықты! 11Әкем сендерге ауыр жүк артқан болса, мен соның үстіне тағы да қосамын! Әкем сендерді жай қамшымен ұстаған болса, мен дойыр қамшының астына аламын!»[*]

12Патшаның «Маған үш күннен кейін қайтып келіңдер» деп айтқанына сай, Еробоғам мен бүкіл халық үшінші күні Рохабоғам патшаның алдына жиналды. 13Патша ақсақалдардың берген кеңесін елемей, жас жігіттердің айтқан ақылдарын тыңдап, халыққа дөрекі жауап берді:

14— Әкем сендерге ауыр жүк артқан болса, мен соның үстіне тағы да қосамын! Әкем сендерді жай қамшымен ұстаған болса, мен дойыр қамшының астына аламын!

15Осылайша патша халықтың өтінішіне құлақ салмады. Ал оқиғаның бұлай бет бұруы Құдайдың еркі бойынша еді. Сол арқылы Жаратқан Ие[†] Өзінің шилолық Ахиях пайғамбар[†] арқылы Набат ұлы Еробоғамға айтқан сөзін іске асырды.[*]

16Бүкіл Исраилдің өкілдері патшаның өздеріне құлақ түрмегенін көргенде, оған қарсы айқайлап былай деді:


«Дәуітке біздің қатысымыз жоқ,
Есейдің ұлында еш үлесіміз жоқ!
Мекендеріңе қайтыңдар, исраилдіктер![*]
Дәуіт, өз үйіңе-ақ билік ете бер!»


Содан олар мекендеріне қайтып кетпек болды.

17Осылай Рохабоғам тек Яһуда руының қалаларында тұратын исраилдіктерге ғана патша болып қалды. 18Сонда ол (патшалықтың біртұтастығын қалпына келтіру мақсатымен) міндетті жұмыстарды[*] басқарушы Адонирамды[*] халыққа жіберді. Бірақ (Солтүстік) Исраилдің адамдары оны таспен атқылап өлтірді. Ал Рохабоғам патшаның өзі күймесіне секіріп мініп, Иерусалимге қашып құтылды.

19(Солтүстік) Исраил күні бүгінге дейін Дәуіттің әулетінен шыққан патшаларға бағынбай келеді.

#### 11


Шемаях пайғамбардың Рохабоғамды соғыс ашудан сақтандыруы

1Рохабоғам Иерусалимге қайтып келген соң, (Солтүстік) Исраилге қарсы аттанып, бүкіл патшалықты өзіне қайтарып алмақ болды. Сол үшін Яһуда мен Бунямин халқынан бір жүз сексен мың таңдаулы сарбазын жинады.

2Бірақ Құдай[†] Ие Өзінің таңдаған адамы Шемаяхқа сөзін арнап былай деді: 3«Яһуданың патшасы Сүлеймен ұлы Рохабоғамға және Яһуда мен Буняминнің жерлерінде тұратын исраилдіктерге тіл қатып былай де: 4Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Жорыққа аттанып, өз ағайындарыңмен соғыспаңдар! Барлығың да үйлеріңе қайтыңдар! Себебі мұны істеп отырған Өзіммін!»

Сонда олар Жаратқан Иенің сөздеріне құлақ асып, Еробоғамға қарсы аттанған жорықтан кері қайтты.


5Рохабоғам Иерусалимде тұрып, Яһуда елін қорғау үшін бірнеше қалаларда қамалдар салды. 6Олар: Бетлехем, Етам, Текоя, 7Бет-Сұр, Соқо, Адуллам, 8Ғат, Мареша, Зиф, 9Адораим, Лахыш, Әзека, 10Сора, Аялон, Хеброн. Осы қамалды қалалар Яһуда мен Бунямин руларының жерінде орналасқан. 11Рохабоғам сол қалалардың бекіністерін күшейтіп, қолбасшыларын тағайындап, оларда азық-түлік, зәйтүн майы және шарап қорларын дайындады. 12Сонымен қатар ол барлық қалаларды қалқан, найзалармен жабдықтап, мықтап бекітті. Осылай Яһуда мен Бунямин рулары Рохабоғамның билігінде қалды.


Леуіліктердің Құдайға адалдығы әрі Еробоғамның опасыздығы

13Исраилдің күллі аймақтарындағы діни қызметкерлер[†] мен леуіліктер[†] Рохабоғамды жақтады. 14Солтүстік Исраилдің патшасы Еробоғам мен оның ұлдары оларды Жаратқан Иеге қызмет етуден аластатты. Сондықтан көптеген леуіліктер мұралық жайылымдарын, үй-жайларын тастап, Яһуда мен Иерусалимге көшіп келді. 15Еробоғам жалған тәңірлердің ешкі және жас бұқа кейпіндегі мүсіндерін жасатып, солар үшін және биіктеу жерлердегі табыну орындары үшін өзінің діни қызметкерлерін тағайындады.[*]

16Алайда халықтың барлық руларында Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге шын жүректен бет бұрып, Оның еркін сұраған адамдар болды. Олар ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалу үшін Оған адал болып қалған леуіліктердің[*] соңынан Иерусалимге барды. 17Бұлар үш жыл бойы Яһуда патшалығын күшейтіп, Сүлеймен ұлы Рохабоғамды қолдады. Олар осы кезеңде Дәуіт пен Сүлеймен іспетті Құдай жолымен жүрді.


Рохабоғамның үй іші

18Рохабоғам Дәуіт ұлы Еримоттың қызы Махалатқа үйленді. Соның шешесі Есей ұлы Елиәбтің қызы Әбихаил еді. 19Махалаттан Егуш, Шәмәриях, Заһам атты үш ұл дүниеге келді. 20Бұдан кейін Рохабоғам Абессаломның (немере) қызы Махаға[*] үйленіп, одан Абиях, Аттай, Зиза, Шеломит есімді төрт ұл сүйді. 21Рохабоғам Маханы өзінің басқа әйелдері мен кәнизактарына[*] қарағанда көбірек ұнатты. Рохабоғамның жалпы он сегіз әйелі, алпыс кәнизагы болды, солардан жиырма сегіз ұл, алпыс қыз көрді.

22Патша Махадан туған ұлы Абияхты патшазадалардың басшысы етіп, оны өзінің орнын басатын патша болуға тағайындады.[*] 23Рохабоғам көрегендікпен әрекет етіп, өзге ұлдарын Яһуда мен Буняминнің күллі аймақтарына және барлық бекітілген қалаларға орналастырды. Оларды керек-жарағымен молынан қамтамасыз етіп, бірнеше әйел алуларына жағдай жасады.

#### 12


Құдайдан бас тартқан Яһуда елін жаудың шабуы

1Рохабоғамның билігі орнығып, күшейген кезде оның өзі және бүкіл халқы Жаратқан Иенің[†] Таурат заңына[†][*] бағынбай кетті. 2Олар Жаратқан Иеден бас тартқандықтан, Мысыр патшасы Шұшақ[*] Иерусалимге қарсы аттанды. Бұл Рохабоғамның патшалық құруының бесінші жылы болды. 3Шұшақ Мысырдан бір мың екі жүз соғыс күймесін, алпыс мың салт атты сарбазды әрі либиялық, сұққилық және құштық[*] жауынгерлерден тұратын орасан зор жаяу әскерін ертіп алып келді. 4Перғауын Яһуда еліндегі бекіністі қалаларды басып алып, Иерусалимге жетті.

5Сонда Шемаях пайғамбар[†] Шұшақтан бас сауғалап Иерусалимге жиналған Рохабоғамға және Яһуданың әміршілеріне[†] барып, оларға былай деді:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Сендер Мені тастап кеттіңдер! Ендеше Мен де сендерді тастап, Шұшақтың қолына тапсырамын! — 6Мұны естіген Исраилдің әміршілері мен патшасы:

— Жаратқан Иенің ісі әділ! — деп, күнәларын мойындады.

7Жаратқан Ие олардың күнәларына өкініп отырғанын көріп, Шемаяхқа сөзін арнап: «Олар күнәларын мойындады. Мен енді оларды біржола құртпай, біршама[*] қолдаймын. Иерусалимге деген қаһарымды Шұшақ арқылы төкпеймін. 8Бірақ Маған қызмет ету мен бөтен елдердің патшалықтарына қызмет етудің айырмашылығына көздері жету үшін олар перғауынның құлдарына айналсын»,[*] — деді.

9Сонымен Мысыр патшасы Шұшақ Иерусалимге өрлеп жеткен соң Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] және патша сарайының қазыналарын қолына түсірді. Олардың бәрін де, Сүлеймен патша алтынмен қаптатқызып жасатқан қалқандарды[*] да алып кетті. 10Рохабоғам патша солардың орнына қоламен қапталған қалқандар жасатып, оларды патша сарайының есіктерін күзететін сақшылардың басшыларына табыстады. 11Патша Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне барған сайын сақшылар қалқандарды көтеріп алып келіп, кейін қайтадан күзетшілер үйіне апарып қоятын.


Рохабоғамның өмірінің соңы

12Рохабоғам күнәсін мойындағанда Жаратқан Ие қаһарынан қайтып, патша біржола құрып кетуден аман қалды. Сол кезде Яһуда елінде әлі де Құдай[†] жолымен жүретін адамдар болды.[*]

13Рохабоғам Иерусалимде билігін бекітіп, жалғастыра берді. Ол патша болған кезде қырық бір жаста еді. Рохабоғам он жеті жыл бойы Иерусалим қаласында билік жүргізді. Жаратқан Ие осы қаланы Исраилдің барлық руларынан Өзінің атына киелі үйін орнатуға таңдап алған болатын. Рохабоғамның шешесі аммондық Нағама еді. 14Патша Жаратқан Иеге шын жүректен бет бұрмаған еді, содан оның істегендері жалпы әділетсіз болды.

15Рохабоғамның іс-әрекеттері басынан аяғына дейін Шемаях пайғамбардың[*] жазбаларында және Иддо пайғамбардың[*] Шежіре туралы жазбаларында баяндалған. Рохабоғам мен Еробоғамның патшалық құрған бүкіл кездерінде екеуінің арасында соғыс болып тұрды. 16Рохабоғам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Абиях орнын басып патша болды.[*]

#### 13


Яһуда елінің патшасы Абиях

1Еробоғам Солтүстік Исраилге патшалық құрған он сегізінші жылы Абиях Яһуда елінің патшасы болды. 2Ол Иерусалимде үш жыл билік жүргізді.[*] Оның шешесінің аты-жөні гибеялық Ұриелдің қызы Маха[*] еді.


Абияхтың Солтүстік Исраилдің жасағына арнаған сөзі

Абиях пен Еробоғамның арасында соғыс жүріп жатты. 3Абиях төрт жүз мың мықты да ержүрек сарбаздан[*] құралған жасағын ертіп алып, соғысуға аттанды. Еробоғам да сегіз жүз мың мықты да ержүрек сарбазымен бірге сап түзеп дайын тұрды.

4Абиях патша Ефрем руының қыратты жеріндегі Семараим[*] тауының басына шықты. Сол жерде тұрып, Абиях қатты дауыспен былай деді: «Уа, Еробоғам және бүкіл Исраил халқы, сөзіме құлақ салыңдар! 5Исраилдің сиынған Құдайы Жаратқан Иенің[†] Дәуітпен ешқашан бұзылмайтын тұрақты Келісім[†][*] жасағанын білмейтін бе едіңдер? Сол Келісім бойынша Жаратқан Ие Исраилге патшалық құруды Дәуітке және оның ұрпақтарына табыстады ғой![*] 6Бірақ та Дәуіт ұлы Сүлейменнің бір басыбайлы қызметшісі — Набат ұлы Еробоғам көтеріліп, өз иесіне қарсы бүлік шығарды. 7Сонда ақымақ та азғын бірсыпыра адамдар Еробоғамның айналасына жиналып, Сүлеймен ұлы Рохабоғамға қарсы күштерін нығайтты. Рохабоғам сол кезде әлі де ысылмаған жас болғандықтан, оларға қарсы тұра алмады.[*]

8Міне, бүгін өздерің де Жаратқан Иенің Дәуіттің ұрпақтарына табыстаған патшалығына қарсы тұрамыз дейсіңдер. Сендер үлкен тобыр болып жиналыпсыңдар. Еробоғам сендердің тәңірлерің болуға жасатқан алтын бұқа мүсіндері[*] қастарыңда бар екен. 9Ал Жаратқан Иенің Һароннан тараған діни қызметкерлерін[†] және леуіліктерді[†] сендер өз араларыңнан қуып жібердіңдер ғой. Олардың орнына басқа халықтар сияқты діни қызметкерлеріңді өздерің тағайындап қойдыңдар. Кімде-кім бағышталу рәсіміне бір тана мен жеті қошқарды алып келсе, болды, әлгі адам[†] сол жалған тәңірлеріңнің діни қызметкері болып шыға келеді.[*]

10Ал бізде Құдайымыз Жаратқан Ие бар, Одан бас тартқан жоқпыз. Һароннан тараған діни қызметкерлер ғана Жаратқан Иеге қызметтерін ежелдегідей атқарып жатыр, леуіліктер де өз міндеттерін орындап жүр.[*] 11Олар күн сайын таңертең және кешке Жаратқан Иеге шалынып, өртелетін құрбандықтарды да, хош иісті заттарды да түтетіп ұсынуда. Олар арнайы үстелдің үстіне ұдайы нан тартуларын қойып, алтын шам қойғыштың шамдарын кеш сайын жағып, нұрын түсіріп жарқыратады. Себебі біз Құдайымыз Жаратқан Иенің белгілеген[†] қызметтерін орындап жүрміз, бірақ сендер Одан бас тартып, безіп кеттіңдер. 12Өздерің көріп тұрсыңдар, Құдай[†] бізге жар болып, бізді бастап жүр! Оның діни қызметкерлері де алдыңғы шепте, олар сендерге қарсы ұрандап кернейлерін тартатын болады. Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, өз ата-бабаларыңның сиынған Құдайы Жаратқан Иеге қарсы соғыспаңдар! Бәрібір жеңіске жетпейсіңдер!»


Жаратқан Иенің Яһуда жасағын жеңіске жеткізуі

13Сол екі арада Еробоғам Яһуда жасағының артқы тылына бір топ жауынгерлерін жіберген болатын. Яһуда сарбаздарының алдарынан Солтүстік Исраил жасағы, арттарынан сол торуыл тобы тұрды. 14Яһудалықтар бұрылып, өздерінің алды-артынан шабуылға тап болайын деп жатқанын көргенде, Жаратқан Иеге қатты дауыспен жалбарынды. Ал діни қызметкерлер кернейлерін тартып ұрандатты. 15Сол сәтте яһудалықтар атой салды. Олар атойлағанда Құдай Еробоғамға және Солтүстік Исраилдің бүкіл жасағына Абиях пен Яһуданың алдында соққы берді. 16Содан Солтүстік Исраилдің адамдары Яһуда жасағынан қаша жөнелді. Құдай оларды яһудалықтардың қолына түсірді. 17Абиях пен оның жасағы оларды ойсырата жеңіп, Солтүстік Исраилдің бес жүз мың таңдаулы сарбазы қаза тапты. 18Солтүстік Исраилдің қалған адамдары тізе бүкті. Осылайша яһудалықтар ата-бабалары сиынған Құдайы Жаратқан Иеге сенімдерін артқандықтан,[*] күш-қуаты артып жеңіске жетті.


Еробоғам мен Абияхтың өмірлерінің соңы

19Абиях Еробоғамды қуып, одан бірнеше қаланы: Бетел, Ешана және Ефронды соларға қарасты елді мекендерімен бірге тартып алды. 20Абияхтың заманында Еробоғам енді қайтып өзінің күш-қуатын қалпына келтіре алмады. Ақырында Жаратқан Ие Еробоғамды аурумен соғып, ол қайтыс болды.

21Ал Абиях күшейе берді. Ол он төрт әйел алып, жиырма екі ұл, он алты қыз сүйді. 22Абияхтың қалған іс-әрекеттері мен сөздері жайлы «Иддо пайғамбардың[†] түсіндірме кітабында» баяндалған.[*]


#### 14

1Абиях көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды.


Яһуда елінің патшасы Аса

Абияхтың ұлы Аса оның орнын басып патша болды. Асаның заманында елде он жылға тыныштық орнады. 2Аса өзінің сиынатын Құдайы Жаратқан Иеге[†] ұнамды ізгі де әділ істер істеді. 3Ол бөгде тәңірлерге арналған құрбандық орындарын және биіктеу жерлердегі табыну орындарын қиратып құртты. Солардағы тас бағаналарды сындырып, Ашераға бағышталған ағаш[†] бағаналарды да шауып тастады.[*] 4Патша, сондай-ақ, яһудалықтарға ата-бабаларының сиынған Құдайы — Жаратқан Иеге бет бұрып мойынсұну әрі Оның Таурат заңы[†] мен өсиеттерін орындау жайлы да бұйырды. 5Аса Яһуданың күллі қалаларынан биіктеу жерлердегі табыну орындарын және хош иісті заттар түтетілетін үстелдерді[*] құртып, алып тастады. Оның тұсында патшалық бір тыныш кезеңді өткізді. 6Осы бейбітшілік кезінде патша Яһуда елінде қамалды қалалар салды. Сол жылдары онымен ешкім соғысқан жоқ, себебі Жаратқан Ие оған тыныштық сыйлаған еді.

7Аса Яһуда халқын осы іске жігерлендіріп былай деген болатын: «Сол қалаларды салып, оларды қабырғалармен әрі мұнаралармен қоршайық. Мықты бөренелермен бекітілген қақпалар да тұрғызайық![*] Біз Құдайымыз Жаратқан Иеге бет бұрып сиынып келеміз, сол себепті ел әлі де біздікі. Иә, Жаратқан Иеге бет бұрып, Оның еркін біліп, орындауға ұмтылып келеміз. Содан Ол бізге барлық жағымыздан тыныштық сыйлады!»

Мұнан соң халық құрылысқа жаппай қатысып, табысқа жетті.


Құштық патшаның Яһудаға шабуыл жасап, жеңілуі

8Асаның жасағы үлкен қалқан, найзамен қаруланған үш жүз мың яһудалықтан және қалқан, садақпен қаруланған екі жүз сексен мың буняминдіктен тұрды. Олардың барлығы мықты сарбаздар болатын.

9Кейінірек құштық Зарах[*] сан мыңдаған[*] жасақшылардан және үш жүз соғыс күймесінен тұратын әскер қолымен Яһуда еліне қарсы аттанып, (елдің батыс жағындағы) Мареша[*] қаласына жетті. 10Яһуда патшасы Аса оларға қарсы шығып, екі жақ Марешаның маңындағы Сефата аңғарында сап түзеп, шайқасқа дайындалды.

11Аса Құдай[†] Иесіне дауыстап сиынып былай деді: «Уа, Жаратқан Ие, әлсізді мықтыдан қолдап-қорғайтын құдірет жалғыз Сенде ғана! О, Құдайымыз — Жаратқан Ие, бізді қолдай гөр! Біз Саған сенім артамыз, Сенің атыңмен осы қарақұрым тобырға қарсы аттанып шықтық. Уа, Жаратқан Ие, Сен біздің Құдайымызсың! Пенденің Өзіңнен басым болуына жол бере көрме!»

12Сонда Жаратқан Ие Асаның және Яһуда жасағының көз алдында құштық Зарахтың жасақшыларына соққы берді.[*] Содан олар қаша жөнелді. 13Аса мен оның қасындағы жасағы жауларды (оңтүстіктегі) Герар қаласына дейін қуды.[*] Құштықтардың қаза тапқандары соншама көп болып, олар қайтадан күш жинай алмады. Өйткені олар Жаратқан Иенің және Оның қолдаған жасағының алдында қырылып талқандалған еді. Ал яһудалықтар қолдарына ағыл-тегіл олжа түсіріп, алып кетті.

14Кейін яһудалықтар Герардың айналасындағы қалаларға шабуыл жасады. Солардың бәрі де Жаратқан Иенің құдіретінен қорқып үрейленіп отырған еді. Содан яһудалықтар осы қалалардағы олжалауға тұрарлық көптеген заттарды иемденіп алды.[*] 15Мұнан кейін олар шатырларда тұрып, мал бағатын тайпаларға[*] да шабуылдап, олардың көп қой-ешкі, түйелерін тартып алып, Иерусалимге қайта оралды.

#### 15


Азариях пайғамбардың Яһуда халқына Құдайдың хабарын жеткізуі

1Сол уақытта Одед ұлы Азарияхқа Құдайдың Рухы[†] қонды.[*] 2Содан Азариях патшамен кездесу үшін жолға шықты да, оған тіл қатып былай деді: «Уа, Аса және бүкіл Яһуда мен Бунямин халқы, құлақ асыңдар! Сендер Құдаймен бірге жүргендеріңде Ол да сендермен бірге жүріп жар болады. Егер де Оған бет бұрып сиынып Оны іздесеңдер, таба аласыңдар.[*] Бірақ Одан бас тартсаңдар, Ол да сендерден бас тартады. 3Ұзақ уақыт бойы Исраил халқы шынайы Құдайдан алыс жүрді. Олардың тәлім беретін діни қызметкері[†] де, Таурат заңы[†] да болған жоқ. 4Ал олар қиыншылыққа ұшырап, Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге[†] бет бұрып сиынғанда Оны тауып алды. 5Сол кездері сапарға шыққандар аман-есен барып келе алмайтын.[*] Елдердің күллі тұрғындарының бастарына зор пәле туатын. 6Ұлт ұлтқа, қала қалаға қарсы шығып соғысатын, себебі Құдай[†] оларды абыржытып, әр түрлі қиыншылықтарға ұшырататын.[*] 7Ал сендер қайратты болып, мойымаңдар! Еңбектеріңнің жемісін әлі де көресіңдер».


Асаның заманындағы рухани қайта өрлеу

8Аса патша Құдайдың пайғамбары[†] Одед ұлы Азариях арқылы жеткізген осы хабарын естігенде батылданды. Содан патша Яһуда мен Бунямин руларының бүкіл жерлерінен және өзінің Ефремнің қыратты аймағынан иемденіп алған қалаларынан[*] жексұрын тәңір мүсіндерін қиратып алып тастады. Сонымен қатар патша Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің кіреберісінің алдында орнатылған, Жаратқан Иеге бағышталған құрбандық үстелін[†] қайтадан қалпына келтірді.

9Мұнан кейін патша бүкіл Яһуда мен Буняминнің халқын да, Ефрем, Манаса, Шимон руларынан көшіп келіп, елде тұрып жатқандарды да Иерусалимде бас қосуға шақырды. Өйткені көптеген халық Құдайы Жаратқан Иенің Асаға жар болғанын көріп, Солтүстік Исраилді тастап, Яһудаға көшіп келген болатын. 10Жамағат Иерусалимде Асаның патшалық құрған он бесінші жылының үшінші айында жиналды.[*] 11Сол күні олар соғыстан алып келген олжаларынан Жаратқан Иеге арнап жеті жүз мүйізді ірі қара мен жеті мың ұсақ мал басын құрбандыққа шалды.[*]

12Халық ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеге шын жүректен, бар жан-тәндерімен бет бұрып, Оның еркін сұрап, орындау жайлы Келісім[†] жасады. 13Кімде-кім Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге бет бұрып бағынбай жүрсе, жас не ересек болсын, еркек не әйел болсын, соны өлтіруге сөз байласты. 14Олар Жаратқан Иеге адал болу жайлы анттарын Оның алдында қатты дауыспен беріп, тартылған сырнай, керней үнімен бекітті. 15Яһуда халқының бәрі осы антқа қуанды. Олар шын жүректен серт беріп, Құдайға адал ой-ниетпен бет бұрып, мойынсұнып жүрді. Содан Құдай оларға жауап беріп жар болды.[*] Осылайша Жаратқан Ие елге жан-жақтан тыныштық сыйлады.[*]


16Аса патша тіпті әкесінің шешесі Маханы[*] «патшаның шешесі» деген құрметті атағынан айырды. Себебі Маха жалған тәңір Ашераға[*] арналған ағаш[†] бағананы жасатып, орнатып қойған еді. Аса сол жексұрын бағананы шауып құлатып, қиратты да, оны Қидрон сайында өртеп жіберді. 17Тек халықтың биіктеу жерлердегі Жаратқан Иеге ғибадат етіп келген орындары[*] ғана Исраил елінен аластатылмады. Әйтсе де бүкіл өмір бойы Аса Жаратқан Иеге шын жүректен берілген адам[†] болды. 18Аса әкесінің және өзінің Құдайға бағыштаған заттарын: алтын-күміс пен басқа да құнды бұйымдарын Құдайдың киелі үйіне апарып қойды. 19Сол кезден бастап Асаның патшалық құрған отыз бесінші жылына дейінгі аралықта елдің ішінде соғыс болған жоқ.

#### 16


Асаның Арама патшасымен одақтасуы

1Ал Асаның патшалық құрған отыз алтыншы жылы Солтүстік Исраилдің патшасы Бағаса[*] Яһуда еліне қарсы аттанып, өрлеп барды. Бағаса Аса патшаның жеріне ешкім кіріп-шыға алмау үшін екі елдің шекарасындағы Рамақ[*] қаласын қамалмен бекітіп қойды.[*] 2Сонда Аса патша Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің және өз сарайының қазыналарынан алтын-күміс алып шықты. Оларды Арама[†] елінің Дамаск қаласында тұратын патшасы Бен-Хададқа жіберді. Аса патша оған мынадай сәлемін жолдады: 3«Екеуіміздің әкелеріміздің арасында келісім[†][*] болғанындай, енді біз де сондай келісім жасасайық![*] Міне, мен сізге күміс пен алтын жіберіп отырмын. Өзіңіздің Солтүстік Исраилдің патшасы Бағасамен жасасқан келісіміңізден бас тарта көріңіз. Ол менің шекарамнан кері шегініп кетсін!»

4Бен-Хадад Аса патшаның өтінішіне құлақ асып, өзінің қолбасшыларын Солтүстік Исраилдің қалаларына қарсы аттандырды. Олар Ион, Дан, Әбел-Маим қалаларын әрі Нафталим руының жеріндегі азық-түлік пен қару-жарақ қорлары сақталатын қалалардың барлығын басып алды. 5Бағаса патша бұл туралы естігенде, Рамақ қаласын бекітуін тоқтатып, сол жұмысынан бас тартып, кері шегінді. 6Сонда Аса патша Яһуда елінің барлық ер адамдарын ертіп алып, Рамаққа аттанды. Олар Бағаса салып жатқан қамалдың тастары мен бөренелерін тасып алып кетті. Аса патша солармен өзіне қарасты Геба және Миспа қалаларын[*] бекітті.


Жаратқан Иенің Асаның сенімсіздігін айыптауы

7Сол кезде Ханани пайғамбар[†][*] Яһуда патшасы Асаға барып, оған былай деді: «Сіз Құдайыңыз Жаратқан Иеге емес, Арама елінің патшасына сенім арттыңыз.[*] Сондықтан Арама патшасының әскері сіздің қолыңыздан құтылып кетті, ал сіз оны өзіңізге бағындыру мүмкіндігінен айырылып қалдыңыз. 8Есіңізге түсіріңіз, құштықтар мен либиялықтар көптеген соғыс күймелері мен салт атты сарбаздары бар үлкен қол жинап, аттанып келмеп пе еді?! Бірақ сіз Жаратқан Иеге сенім артқандықтан, Ол соларды қолыңызға түсірді ғой.[*]

9Себебі Жаратқан Ие Өзіне шын жүректен бағышталып, адал болып жүргендерді күш-қуат беріп қолдау үшін, бүкіл жер жүзін назарында ұстап отырады.[*]

Осы істегеніңіз үлкен ақылсыздық болды. Сол үшін де бұдан былай соғыстан көз ашпайтын боласыз!»

10Осыны естігенде Аса патша пайғамбарға қатты ашуланды. Ашуының күшті болғаны сонша, пайғамбарды бұғаулатып, қамап қойғызды. Аса сол кездері халқының басқа да бірқатар адамдарына қысымшылық көрсетіп, жәбірледі.


Асаның қатты ауырып, қайтыс болуы

11Асаның іс-әрекеттері басынан аяғына дейін «Яһуда мен Солтүстік Исраил патшаларының кітабында» баяндалған. 12Патшалық құруының отыз тоғызыншы жылы Аса аяқ ауруына шалдықты. Ауруы одан бетер асқына берсе де, Аса Жаратқан Иеге емес, тек дәрігерлерге ғана бет бұрып, сауықтыруын сұрады.[*] 13Содан ол патшалық құруының қырық бірінші жылы көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелді. 14Асаның мәйіті Дәуіттің шаһарындағы өзі жартастан үңгіп дайындатқан қабірге, ондағы түрлі хош иісті заттар мен иісмайларға толы жайылған төсекке қойылды.[*] Патшаның құрметіне үлкен от жағылды.[*]

#### 17


Жаратқан Иеге бағышталған Яһуда патшасы Жосапат

1Асаның ұлы Жосапат оның орнын басып Яһудаға патшалық құрды. Жосапат өзінің Солтүстік Исраилдің алдындағы жағдайын күшейту мақсатымен 2Яһуданың қамалды қалаларында[*] әскери бөлімдерді орналастырды. Патша бүкіл Яһуда жерінде, сондай-ақ, әкесі Аса кезінде Ефрем руының жерінен басып алған қалаларда да өз қарауылдарын қойды.[*]

3Ежелде арғы атасы Дәуіт жүрген тура жолдан Жосапат та таймағандықтан, Жаратқан Ие[†] оған жар болды. Жосапат Бағал есімді тәңірсымақтың мүсіндеріне емес, 4марқұм әкесінің сиынған Құдайына бет бұрып мойынсұнды. Осылай патша Жаратқан Иенің өсиеттерін орындап, Солтүстік Исраил халқының зұлым іс-әрекеттерін істеген жоқ. 5Содан Жаратқан Ие Жосапаттың қолындағы патшалық билікті нығайтып, бүкіл Яһуда елі оған сыйлықтар алып келіп тұрды. Осылайша патша мол дәулет пен зор атақ-даңққа ие болды. 6Патша шын жүректен Жаратқан Иеге бағышталған еді. Содан ол Яһуданың биіктеу жерлеріндегі жалған тәңірлерге табыну орындарын да, Ашераға арналған ағаш[†] бағаналарды[*] да қиратып алып тастады.

7Патшалық құрған үшінші жылы Жосапат бірнеше лауазымды қызметкерлерін халыққа тәлім беру үшін Яһуда елінің қалаларына жіберді. Сол қызметкерлердің есімдері Бенхаил, Абадиях, Зәкәрия, Нетанел, Миқая еді. 8Патша бұларға қоса Шемаях, Нетаниях, Забадиях, Асахил, Шемирамот, Ехонатан, Адониях, Тобиях, Тоб-Адониях есімді леуіліктерді[†] де, Әлишама мен Жорам есімді діни қызметкерлерді[†] де жолдады. 9Жіберілгендер Жаратқан Иенің Таурат заңының[†] кітабын[*] алып, Яһуда елінде солардан тәлім бере бастады. Осылайша олар бүкіл Яһуда елін аралап, халыққа Таураттағы ережелерді үйретіп шықты.


Жосапаттың күш-қуаты мен атақ-даңқы

10Жаратқан Иенің Өзі Яһуданың айналасындағы елдердің бәріне үрей төндіргендіктен, Жосапатпен соғысуға олардың дәті бармады.[*] 11Қайта, бірсыпыра філістірлер Жосапат патшаға сыйлықтар және алым-салық ретінде күміс әкеліп, табыстап отырды. Көшпенді араб тайпалары[*] да отарларынан жеті мың жеті жүз қошқар мен жеті мың жеті жүз серке айдап әкеліп беретін.[*]

12Күш-қуаты барған сайын өсе берген Жосапат Яһудада қорғандар және азық-түлік пен қару-жарақ қорлары сақталатын қалалар салғызды.[*] 13Осылайша ол Яһуданың қалаларына керек-жарақтың мол қорын жинап қойды. Оның мықты да ержүрек жасақшылары Иерусалимде тұрды. 14Олардың әулеттері бойынша тізімі мынау:

Мыңбасылардың қарамағында Яһуда руынан шыққан үш жүз мың мықты жауынгер болды. Оларды бастайтын қолбасшы Адна еді. 15Одан кейінгі қолбасшы Жоханан екі жүз сексен мың сарбазды басқарды. 16Содан кейінгі қолбасшы: өзін Жаратқан Иеге бағыштаған Зіхри ұлы Амасиях. Ол екі жүз мың мықты жауынгерге басшылық етті.

17Күшті де батыл қолбасшы Әлияданың қарамағында Бунямин руынан шыққан, садақ, қалқанмен қаруланған екі жүз мың сарбаз болды. 18Одан кейінгі қолбасшы Ехозабад соғысқа жабдықталған бір жүз сексен мың сарбазды бастады.

19Осылар да, патшаның бүкіл Яһуда еліндегі бекіністі қалаларда орналастырған қарауылдары да[*] оның қызметінде тұрды.

#### 18


Жосапаттың опасыз Ахабпен одақтасуы

1Осылай Яһуда патшасы Жосапат мол байлық пен зор атақ-даңқты иемденді. Алайда ол (соған қанағаттанбай, Солтүстік Исраилдің зұлым патшасы) Ахабпен одақтасып, құдандалы болды.[*] 2Біраз жыл өткен соң Жосапат сапарға шығып, Ахабтың астанасы Самарияға қонаққа барды. Ахаб Жосапат патшаның және оған еріп келген нөкерлерінің құрметіне көп қылып ұсақ және мүйізді ірі қара мал сойып, той жасады. Ахаб Жосапатты Ғилақад аймағындағы Рамот қаласына[*] бірігіп аттанып, шабуыл жасауға еліктірмек болды. 3Содан Ахаб Жосапатқа:

— Менімен бірге Ғилақадтағы Рамот қаласына аттанасыз ба? — деген сауал қойды. Жосапат Ахабқа:

— Өзім де, халқым да сіздің құзырыңыздамыз.[*] Сізбен бірге соғысқа аттанамыз, — деп жауап берді. 4Мұнан кейін ол: — Алдымен Жаратқан Иенің[†] осыған айтатын сөзін біліп алсаңыз екен! — деп қосты.

5Сонда Ахаб патша пайғамбарларды:[†] шамамен төрт жүз адамды жинап алып, оларға мына сұрақты қойды:

— Ғилақадтағы Рамот қаласы үшін шайқасуға аттануымыз қажет пе? Әлде содан бас тартайын ба? — Барлығы:

— Өрлеп аттаныңыз! Құдай[†] оны патшамыздың қолына тапсырып отыр, — деді. 6Ал Жосапат:

— Бұл жерде Жаратқан Иенің де пайғамбары жоқ па екен? Сол арқылы Жаратқан Иенің еркін сұрап біліп алайық, — деп қоймады 7Ахаб патша:

— Елімізде Жаратқан Иенің еркін сұрап білуімізге болатын әлі де бір адам[†] бар,[*] Имелах ұлы Миқая. Бірақ оны жек көремін. Ол мен туралы әрдайым жақсы емес, тек жағымсыз пайғамбарлық сөздерді ғана айтады.[*] — деп жауап қайырды. Ал Жосапат былай деп өтінді:

— О, патша, солай дей көрмеңіз. (Оның да не айтарын тыңдап көрейікші.)

8Содан Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб бір нөкерін шақырып алып, оған: «Имелах ұлы Миқаяны тез алып кел!» — деп бұйырды.

9Осы сәтте Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб және Яһуда елінің патшасы Жосапат патшалық киімдерін киіп, Самария қаласының қақпасының жанындағы ашық алаңда[*] орналасқан екі тақта отырған еді. Әлгі пайғамбарлардың барлығы екеуінің алдында ерекше күйге түсіп, не болатыны туралы сәуегейлік айтып жатты.[*] 10Хенаған ұлы Седекиях өзіне темірден екі мүйіз жасап алып:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Осы мүйіздер сияқты зор күшпен арамалықтарды[†] сүзіп, біржола құртасың! — деп пайғамбарлық сөз айтқансыды. 11Басқа пайғамбарлардың барлығы да дәл солай:

— Ғилақадтағы Рамотқа өрлеп барып, жеңіске жетіңіз! Жаратқан Ие оны патшаның қолына тапсырып отыр, — деп пайғамбарлық сөз айтқансып жатты.


Миқая пайғамбардың Ахабты соғыс ашудан сақтандыруы

12Миқаяны шақыруға барған нөкер оған былай деп бұйырды:

— Тыңда, пайғамбарлардың бәрі бірауыздан патшаға жағымды сөз айтуда. Сенің сөзің де солардікіндей болсын! Сен де жағымды жайтты болжамдарсың! — 13Бірақ Миқая:

— Мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын: Құдайым маған нені білдірсе, тек соны ғана айтып беремін! — деп ант етті.

14Миқая пайғамбар патшаның алдына келгенде, патша оған:

— Миқая, біздің Ғилақадтағы Рамот қаласы үшін шайқасуымыз қажет пе? Әлде содан бас тартайын ба? — деген сауал қойды. Миқая (сықақтап) былай деп жауап берді:

— Өрлеп аттаныңыз, жеңіске жетесіз! Жаратқан Ие қаланы қолыңызға түсіреді! — 15Ал Ахаб патша оған:

— Жаратқан Иенің атынан тек шындықты ғана айт деп саған қанша рет бұйыруға тиіспін? — деп ескертті. 16Сонда Миқая былай деді:

— Мен (бір бейнелі көріністе) бүкіл Исраилдің бағушысы жоқ қойлар сияқты қыраттарда бытырап жүргенін көрдім. Жаратқан Ие мынаны айтты: Бұлардың қожайыны жоқ екен. Дұрысы, барлығы да үйлеріне тыныштықпен қайтсын!

17Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб Жосапатқа: «Ол мен туралы әрдайым жақсы емес, тек жағымсыз пайғамбарлық сөздерді ғана айтады демеп пе едім?!»[*] — деп налыды.

18Ал Миқая сөзін жалғастырып былай деді:

— Сондықтан Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңыздар! Мен Өзінің тағында отырған Жаратқан Иенің аянын көрдім. Көктегілердің бүкіл тобы[*] Оның оң және сол жақтарында тұрды. 19Сонда Жаратқан Ие: «Исраилдің патшасы Ахабты Ғилақадтағы Рамотқа өрлеп аттанып, сол жерде қаза табуға қайсың сендіресіңдер?» деген сауал қойды. Біреуі ананы, біреуі мынаны айтты. 20Ақыры бір рух[†] ортаға шыға келді де, Жаратқан Иенің алдында тұра қалып: «Оны мен сендіремін» деп ұсынды. Жаратқан Ие одан: «Соны қалай істемексің?» деп сұрағанда, 21рух: «Мен сол жерге барып, Ахабтың барлық пайғамбарларының аузындағы өтірік хабар айтқызатын рух[*] боламын!» деп жауап берді. Сонда Жаратқан Ие: «Сен оны сендіріп, табысты боласың. Бар да солай істе!» деп шешті. 22Ал енді, міне, қараңыз: Жаратқан Ие мына барлық пайғамбарларыңыздың ауыздарына өтірік хабар айтқызатын рухты салып қойған. Себебі Жаратқан Ие сіздің басыңызға пәле түсетінін алдын ала кесіп қойды!

23Сол сәтте Хенаған ұлы Седекиях Миқаяның қасына барып, оны бетінен шапалақпен тартып жіберіп:

— Жаратқан Иенің Рухы сен арқылы сөйлеу үшін менен қалай ғана шығып кетті екен, ә?! — деп сөкті. 24Миқая оған:

— Соны ішкі бөлмеге кіріп, тығылған күніңде білетін боласың! — деп жауап берді.

25Ал Ахаб патша былай деп әмір етті:

— Миқаяны ұстаңдар! Оны қала әкімі Амонға және патшазада Жоғасқа қайтарып алып барыңдар! 26Оларға былай деңдер: «Патшаның бұйрығы мынау: Осы адамды түрмеге жабыңдар! Мен аман-есен қайтып келгенше, оған біразырақ нан мен су ғана беріңдер!» — 27Сонда Миқая оны сақтандырып:

— Егер де шынымен аман-есен қайтып келсеңіз, онда Жаратқан Иенің мен арқылы сөйлемегені! Айтқандарыма құлақ түріңдер, уа, барлық халықтар! — деді.


Қыңырланған Ахабтың қаза табуы

28Сонда да Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб пен Яһуда елінің патшасы Жосапат әскерлерін ертіп Ғилақадтың таулы аймағындағы Рамот қаласына өрлеп аттанды. 29Ахаб Жосапатқа: «Мен шайқасқа патшалық киімдерімді кимей-ақ шығайын, ал сіз киіп шығыңызшы», — деп ұсынған еді. Содан Ахаб патша өзін ешкім танып қоймасын деп киімін өзгертіп, барлығы шайқасқа шықты.

30Арама патшасы өзінің соғыс күймелерін басқаратын басшыларына: «Не жасақшылардың біреуімен, не қайсыбір басшымен емес, тек Солтүстік Исраилдің патшасының өзімен ғана шайқасып, соның көзін құртыңдар!» — деп бұйырып қойған болатын. 31Сол себепті соғыс күймелерін жүргізетіндер (патшалық киімдерін киген) Жосапатты көргенде, «Бұл әрине Солтүстік Исраилдің патшасы!» — деп айқай салды. Содан олар оған қарай бұрылып, бас салды. Ал Жосапат (өз ұранын) айқайлап жіберді. Құдай Ие оған жар болып, бас салушыларды оның қасынан басқа жаққа бұрып алып кетті. 32Өйткені күйме жүргізушілер оның Солтүстік Исраилдің патшасы емес екенін аңғарып, одан кері қайтып, жібере салды.

33Ал бір жасақшы садағын кездейсоқ ата салғанда, жебесі Солтүстік Исраилдің патшасы Ахабқа дәл тиіп, оның сауытының қосылған жеріне[*] қадалды. Сонда Ахаб өзінің соғыс күймесін жүргізушіге бұйырып: «Күймені бұр да, мені шайқастан алып шық! Жараланып қалдым», — деді.

34Күні бойы қатты ұрыс болып, Ахаб патша арамалықтарға қарама-қарсы өз күймесінің ішінде тік тұрғызылған қалпы кешке дейін қала берді. Қансыраған патша күн батқан кезде өлді.

#### 19


Пайғамбардың Жосапатты әшкерелеп ескертуі

1Ал Яһуда елінің патшасы Жосапат Иерусалимдегі сарайына аман-есен қайта оралды. 2Сонда Ханани ұлы Еху атты пайғамбар[†] оның алдынан шығып, былай деді: «Зұлым адамды қолдап,[*] Жаратқан Иені[†] жек көретіндерді жақсы көргеніңіз дұрыс па?! Осыны істегеніңіз арқылы өзіңізге қарсы Жаратқан Иенің қаһарын туғыздыңыз.

3Алайда сізден біраз жақсылық та табылды. Сіз Ашераға[*] бағышталған ағаш[†] бағаналарды елден құртып жоқ қылдыңыз, әрі шын жүректен Құдайға бет бұрып сиынған едіңіз», — деді.[*]


Жосапаттың халықты тура жолға шақырып, төрешілер тағайындауы

4Мұнан кейін Жосапат патша астанасы Иерусалимде тұрып қалды. Дегенмен патша жолға шығып, оңтүстіктегі Бер-Шебадан солтүстіктегі Ефремнің қыратты жеріне дейін тұратын халқын аралап та отырды. Оларды ата-бабаларының Құдайы Жаратқан Иеге кері қайтып, Оған ғана бағышталуға шақырды.[*]

5Патша бүкіл елдегі бекіністі қалаларда төрешілер тағайындап, 6оларға былай деп бұйырды: «Істейтін істеріңе мұқият көңіл бөліп жүріңдер! Себебі адамның емес, Жаратқан Иенің атынан төрелік етесіңдер. Сендер үкім шығарған кезде Жаратқан Ие қастарыңда болады.[*] 7Сондықтан Жаратқан Иені терең қастерлеп, зұлымдық атаулыдан шошыныңдар! Іс-әрекеттеріңе мұқият назар аударыңдар! Біздің Құдайымыз Жаратқан Ие әділетсіз үкім, бет-жүзге қарау, пара алу дегеннің бірде-біреуіне төзбейді!»[*]

8Жосапат патша, сондай-ақ, Иерусалимде бірқатар леуіліктер[†] мен діни қызметкерлерді[†] және Исраилдің бірнеше әулет басшыларын да төреші етіп тағайындады. Олар Жаратқан Иенің Таурат заңына[†] байланысты және өзге де даулар жайлы шешім қабылдауға міндетті болды. Олардың қызмет көрсететін жері Иерусалим қаласы еді.

9Патша оларға нұсқау беріп былай деді: «Әрдайым Жаратқан Иені терең қастерлеп, міндеттеріңді адалдықпен және шын жүректен атқарыңдар! 10Өз қалаларында тұратын яһудалықтар сендерге қандай да бір даумен келе қалса: не төгілген қан туралы болсын, не Жаратқан Иенің Таурат заңы, өсиеттері, ережелері және шешімдері туралы болсын, оларға: «Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасамауларың керек!» деп қатты ескертіңдер! Әйтпесе Оның қаһары сендерге және сол адамдарға төнеді. Ал осылай істейтін болыңдар, онда кінәлі болмайсыңдар.

11Жаратқан Иенің Таурат заңына байланысты барлық мәселелерді шешуде сендерге бас діни қызметкер Амариях жетекші болады. Ал патшаға байланысты барлық мәселелерді шешуге Яһуданың рубасысы Ысмағұл ұлы Забадиях басшылық етеді. Леуіліктер сендерге басқару жағынан көмек көрсететін болсын. Батылдықпен әрекет етіңдер! Жаратқан Ие ізгілік істеушілерге жар болсын!»

#### 20


Құдайға сенген Жосапаттың үш әскерді жеңіп шығуы

1Осылардан кейін моабтық пен аммондық әскерлері бірсыпыра меундіктермен[*] қосылып, Жосапат патшаға қарсы соғысқа шықты.

2Бірнеше адам[†] Жосапаттың алдына келіп, мына хабарды жеткізді: «Сізге қарсы Өлі теңіздің оңтүстік жағындағы Едом елінен үлкен қол келе жатыр! Қазірдің өзінде олар Хасасон-Тамарға жетіп қалды!» Сол жер Ен-Геди деп те аталатын.[*] 3Жосапат қатты қауіптеніп Жаратқан Иеге[†] бет бұрып, Оның еркін сұрап сиынды. Патша, сондай-ақ, бүкіл Яһуда елінде ораза тұту керек деген жарлық та шығарды. 4Сонда Яһуда халқы Жаратқан Иеден көмек сұрау үшін елдің күллі қалаларынан ағылып келіп, Иерусалимге жиналды.


5Жосапат Яһуда мен Иерусалим халқының жиналысында Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің жаңа ауласында тұрып, былай деп дұға[†] етті: 6«Уа, Жаратқан Ие, ата-бабаларымыздың сиынған Құдайы! Көктегі Құдай[†] Сен емессің бе? Барлық халықтардың патшалықтарына Сен билік жүргізесің. Күш-қуат пен құдірет Сенің қолыңда, ешкім де Саған қарсы тұра алмайды. 7Уа, Құдайымыз, осы елдің бұрынғы тұрғындарын өз халқың Исраилдің алдынан қуып шығып, елді өз досың Ыбырайымның[*] ұрпақтарына мәңгілікке табыстаған Сен емессің бе? 8Содан халқың осы елге қоныстанып, Сенің есіміңе арнап мына киелі үйді салды да, Саған былай деп сиынды: 9«Егер басымызға бір апат: соғыс, індет немесе аштық түсе қалса, осы киелі үйіңе келіп, Сенің алдыңда тұратын боламыз. Өйткені осы үй Сенің атыңмен аталған. Біз қиыншылық көріп, Саған жалбарынған кезімізде Сен бізді естіп, құтқаратын боласың».[*]

10Ал енді, Аммон мен Моаб елдерінен және Сейір тауынан аттанып келген сол жасақшылардың не істеп жатқандарына назар аудара көрші! Ежелде Исраил халқы Мысырдан көшіп шыққанда Сен халқыңа сол ұлттардың жерлеріне басып кіруге тыйым салғансың. Халқың сырт айналып өтіп, соларды құртып жібермеді. 11Енді, міне, солардың ұрпақтары біздің жақсылығымызға жамандықпен жауап беріп отыр. Өзің бізге мұралық меншігіміз болуға табыстаған Сенің осы еліңнен олар бізді қуып шығу үшін аттанып келе жатыр! 12Уа, Құдайымыз, Сен оларға үкім шығара гөр! Бізге қарсы аттанып келе жатқан осы ғаламат зор тобырдың алдында әлсізбіз. Не істерімізді білмей, Саған қарап Өзіңе үміт артамыз».


13Осы кезде Яһуданың күллі халқы кішкентай нәрестелері, әйелдері және балаларымен бірге Жаратқан Иенің алдында тұрды. 14Сонда Жаратқан Иенің Рухы жамағаттың ортасында тұрған Яхазиелге қонды. Асафтың үрім-бұтағынан шыққан сол леуілік Маттанияхтың шөпшегі, Игиелдің шөбересі, Бенаяхтың немересі, Зәкәрияның ұлы еді. 15Яхазиел жамағатқа тіл қатып былай деді:

— Тыңдаңдар, бүкіл Яһуда мен Иерусалимнің тұрғындары! Жосапат патша, сіз де тыңдаңыз! Жаратқан Ие мынаны айтады: Сол қалың тобырдан үрейленіп қорықпаңдар! Бұл шайқасты сендер емес, Құдайдың Өзі жүргізеді![*]

16Ертең оларға қарсы шығыңдар! Олар Систегі өрлеу жолымен келе жатыр. Еруел даласына апаратын сайдың соңына таман оларды кездестіресіңдер. 17Осы жолы шайқасатын сендер емессіңдер. Тек сол жерге барып, берік тұрыңдар! Сонда Жаратқан Иенің өздеріңді құтқаруын көресіңдер, уа, Яһуда мен Иерусалим халқы! Үрейленіп қорықпаңдар! Ертең оларға қарсы шығыңдар! Жаратқан Ие сендермен бірге жүріп жар болады.[*]

18Сонда Жосапат басын жерге дейін иді, жиналған Яһуда мен Иерусалим халқы да Жаратқан Иенің алдында етпетінен жерге жатып, Оны дәріптеді. 19Қахат пен Қорахтан тараған леуіліктер[†] біраздан кейін орындарынан тұрып, Исраилдің Құдай Иесін бар дауыстарымен мадақтай берді.

20Яһуда жасағы келесі күні ерте тұрып, Текоя[*] маңындағы елсіз далаға шықты. Шығып бара жатқан кезде Жосапат оларға тіл қатып былай деді: «Уа, Яһуда мен Иерусалимнің тұрғындары, сөзіме құлақ салыңдар! Құдайларың Жаратқан Иеге сенім артыңдар! Сонда берік боласыңдар. Оның пайғамбарларына[†] да сеніңдер! Сонда табысқа жетесіңдер!» — 21Патша халықпен кеңесіп алып, әскердің алдында жүретін әншілерді тағайындаған еді. Арнайы салтанатты киім киіп алған олар Жаратқан Иеге ән-жырмен мақтау айтып жүрді: «Мадақтаңдар Жаратқан Иемізді, мәңгіге ұласады Оның мейірімі!»[*]

22Олар қуанышты да лепті үнмен ән-жыр айтып, мадақтай бастаған сәтте Жаратқан Ие Яһуда еліне қарсы Аммон мен Моаб елдерінен және Сейір тауынан аттанып келген жауынгерлерге тұтқиылдан тап беріп, олардың өз араларында келіспеушілік туғызды. Содан олар талқандалды. 23Себебі аммондық және моабтық жасақшылар Сейір тауын мекендейтін жасақшыларға жолда бас салып, оларды қырып тастады. Соларды құртып болған соң, олар өзара да шайқасып, бір-бірін құртып жоя бастады. 24Яһудалықтар шөл даладағы бақылау мұнарасына жетіп, жау тобырына көз тастағанда, олардың бәрінің жерде сұлап жатқан денелерін көрді. Бірде-біреуі қашып құтылмапты. 25Жосапат пен қасындағы әскері олардан қалғанды олжалауға келгенде, мол құрал-сайман, киім-кешек және өзге де құнды заттардың үстінен түсті. Олар бұларды көтеріп жүре алғандарынша әкетті. Олжаның көп болғаны сонша, оның бәрін жинап, тасып әкетуге үш күн қажет болды. 26Төртінші күні халық Бераха аңғарында жиналды. Сол жерде олар Жаратқан Иені мадақтап, ризашылықтарын білдірді. Сондықтан осы аңғар күні бүгінге дейін Бераха (яки Мадақ, Береке) деп аталып келеді. 27Содан соң Яһуда мен Иерусалимнің адамдары Жосапаттың соңынан еріп, зор қуанышпен Иерусалимге қайта оралды. Себебі Жаратқан Ие халқының жауларын жеңіп, оларды шаттыққа кенелткен еді. 28Олар Иерусалим қаласына кіріп, Жаратқан Иенің киелі үйіне барғанда, леуіліктер шертерде, жетігенде ойнап, керней тартумен болды. 29Күллі елдер мен патшалықтар Исраилдің жауларына қарсы Жаратқан Иенің Өзі соғысқанын естігенде қатты қорқып қалды. 30Содан Жосапаттың патшалығындағы халық бейбіт өмір сүрді. Себебі Құдай оларды барлық жағынан қорғап, тыныштық сыйлады.[*]


Жосапаттың өмірінің соңы

31Жосапат Яһуда еліне осылайша билік жүргізді. Патша болған кезде ол отыз бес жаста еді. Жосапат Иерусалимде жиырма бес жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні Сілхи қызы Азуба болатын.

32Жосапат әкесі Асаның жолымен жүріп, одан еш таймай, Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер істеді. 33Алайда оның заманында биіктеу жерлердегі табыну орындары қиратылмай қала берді. Халық ата-бабаларының сиынған Құдайына әлі де шын жүректен сенімдерін артпаған еді.

34Жосапаттың қалған іс-әрекеттері басынан аяғына дейін Ханани ұлы Еху пайғамбардың[*] жылнамаларында баяндалған. Олар «Исраилдің патшаларының кітабына»[*] енгізілген.

35Кейінірек Яһуда патшасы Жосапат Солтүстік Исраилдің көп зұлымдық жасаған патшасы Охозияхпен[*] одақтасты. 36Жосапат онымен келісіп, алысқа[*] жүзіп бара алатын үлкен сауда кемелерін жасатты. Мұны (Қызыл теңіздің бір шығанағында орналасқан) кеме тоқтайтын Есион-Гәбер[*] қаласында істетті. 37Ал марешалық Додауа ұлы Елиезер Жосапатқа Құдайдың хабарын жеткізіп: «Сіздің Охозияхпен одақтасқаныңызға бола Жаратқан Ие осы ісіңізді құртатын болады!» — деді. Содан кемелер апатқа ұшырап, алыс сапарға шыға алмай қалды.

#### 21


Яһуда елінің патшасы Жорамның қастандығы

1Жосапат көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті олардың жанына Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Жорам[*] орнын басып патша болды.

2Жорамның туған інілері Азариях, Ехиел, Зәкәрия, Азарияху, Михайл, Шафатиях еді; бұлардың бәрі Яһуда патшасы Жосапаттың ұлдары болатын. 3Жосапат көзі тірісінде оларға мол алтын-күміс пен құнды дүние-мүлік сыйлап, оның үстіне Яһудадағы бірнеше бекіністі қалаларды да енші ретінде берген еді. Ал Жорам тұңғышы болғандықтан, әкесі патшалықты оған қалдырып кетті. 4Бірақ Жорам әкесінің орнына патшалық құрып, жағдайын нығайтып алғаннан кейін, барлық інілерін және Исраилдің бірсыпыра әміршілерін[†] семсермен өлтіріп тастады.

5Жорам Яһуда елінің патшасы болған кезде жасы отыз екіде еді.[*] Ол Иерусалимде сегіз жыл билік жүргізді. 6Ахабтың әулеті сияқты, Жорам да Солтүстік Исраилдің патшаларының теріс жолымен жүрді,[*] себебі оның әйелі Ахабтың қызы[*] болатын. Содан Жорам Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді. 7Сонда да Жаратқан Ие Өзінің Дәуітпен жасаған Келісіміне[†] бола Дәуіттің әулетін жоюды қаламады. Ол Дәуітке және оның келешек ұрпақтарына ұдайы (патшалық құрып) шам-шырақ іспетті нұр шашуға мүмкіндік беру жайлы уәде еткен болатын.[*]


Жорамның заманындағы тағы басқа жағымсыз оқиғалар

8Жорамның заманында Едом халқы Яһуда патшалығының үстемдігіне[*] қарсы бас көтеріп, өздеріне патша тағайындап алды. 9Сонда Жорам өзінің қолбасшыларымен, барлық соғыс күймелерімен шекарадан өтіп оларға қарсы аттанды. Бірақ едомдықтар оның өзін және соғыс күймелерінің айдаушыларын қоршап алды. Олар түнде тұрып, едомдықтардың қоршауын бұзып шығып, құтылды. 10Содан бері Едом халқы осы күнге дейін[*] Яһуданың үстемдігіне қарсы бас көтеріп келеді. Сол кезде (філістір елінің шекарасындағы) Либна қаласы да Жорамның билігіне қарсы шықты.

Жорам ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеден бас тартқандықтан осы оқиғалар болды. 11Жорам мұнымен ғана қоймай, Яһуданың таулы аймағындағы биіктеу жерлерде табыну орындарын тұрғызып, соларда Иерусалимнің тұрғындарын және Яһуданың халқын жалған тәңірлерге беріліп, азғындыққа жетеледі.[*]


Ілияс пайғамбардың Жорамға жіберген ескерту хаты

12Жорамға Ілияс пайғамбардан[†][*] хат келді. Онда былай деп жазылған болатын: «Түп атаңыз Дәуіттің сиынған Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Сен әкең Жосапат және атаң — Яһуда патшасы Аса іспетті Менің жолыммен жүрген жоқсың. 13Керісінше, Солтүстік Исраилдің патшаларының теріс жолымен жүріп келесің. Ахабтың әулеті Солтүстік Исраилдің халқын азғырғандай, сен де Яһуда мен Иерусалимнің халқын азғындыққа жетеледің. Оның үстіне өзіңнің бір әкеден туған, сенен ізгі болған інілеріңді өлтіріп тастадың.

14Сондықтан Жаратқан Ие сенің халқыңа, балаларыңа, әйелдеріңе және барлық дүние-мүлкіңе зор апат жіберетін болады. 15Өзің жаман ішек ауруына шалдығасың. Осы ауруың күн сайын асқынып, соңында ішектерің денеңнен шығып қалады!»

16Мұнан кейін Жаратқан Ие Жорамға қарсы філістірлердің және құштықтармен[*] шекараласқан арабтардың ашу-ызасын туғызды.[*] 17Олар Яһудаға шабуыл жасап, елге басып кірді де, патшаның сарайынан тапқан қымбат дүние-мүліктің бәрін де, оның балалары мен әйелдерін де алып кетті. Тек Жорамның Охозиях есімді кенже ұлы ғана өзінде қалды.


Жорамның қатты ауырып, қайтыс болуы

18Осы күллі оқиғалардан соң Жаратқан Ие Жорамның ішектеріне жазылмайтын бір ауру жіберді.[*] 19Біраз уақыттан кейін, толық екі жыл өткенде, оның ішектері түгелімен денесінің сыртына шығып, ол қатты қиналып жан тапсырды. Оның ата-бабалары қабірге қойылған кезде олардың құрметіне от жағу рәсімі жасалатын.[*] Бірақ Жорамның құрметіне сол рәсім жасалған жоқ.

20Жорам патша болған кезде жасы отыз екіде еді. Ол Иерусалимде сегіз жыл билік жүргізді. Жорам дүниеден қайтқанда ешкім оны жоқтамады. Оның мәйіті Дәуіттің шаһарында жерленсе де, патшаларға арналған қабірлердің біріне қойылған жоқ.

#### 22


Яһуда елінің патшасы Охозиях

1Иерусалимнің тұрғындары Жорам патшаның кенже ұлы Охозияхты әкесінің орнына патша етіп қойды. Себебі бір тонаушылар тобы көшпенді тайпалармен[*] бірігіп Яһуданың әскер қосына тап бергенде патшаның Охозияхтан үлкен ұлдарының барлығын да өлтіріп тастаған еді.[*] Сондықтан Жорамның кенже ұлы Охозиях Яһуда елінің патшасы болды. 2Сол кезде Охозияхтың жасы жиырма екіде еді. Ол Иерусалимде бір жыл билік жүргізді. Оның шешесі (Солтүстік Исраилдің бұрынғы патшасы) Омридың немере қызы Аталия[*] еді.

3Охозиях (өзінің нағашылары) Ахабтың әулетінің азғын жолымен жүрді, себебі оның шешесі Аталия осыған түрткі салып отыратын. 4Әкесі қайтыс болғаннан кейін Охозияхтың сорына қарай Ахабтың әулеті оған кеңесші болғандықтан, патша соларға ұқсап Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді. Осының бәрі ақырында оның түбіне жетті. 5Сонда ол тіпті нағашыларының кеңесіне құлақ асып, Солтүстік Исраилдің патшасы Ахаб ұлы Жорамға еріп Арама[†] патшасы Хазаилмен соғысуға Ғилақадтағы Рамотқа аттанды. Арамалықтар шайқаста Жорамды жарақаттады. 6Жорам жарақаттарынан емделіп жазылу үшін Ізрел қаласына қайта оралды. Сондықтан Яһуда патшасы Охозиях оның халін сұрап қайтпаққа Ізрелге ылдилап барды.

7Ал Құдай[†] Охозияхтың Жорамға келіп, сонда өлуі керек деп ұйғарып қойған еді. Охозиях Ізрелге жеткеннен кейін, Жорамға еріп соның қолбасшысы Німши ұлы Ехуді қарсы алуға шықты.[*] Жаратқан Ие Ехуге Ахабтың әулетін құртуды тапсырып, оны соған тағайындап қойған болатын.[*] 8Еху Құдайдың Ахабтың әулетіне шығарған үкімін орындап жатқан осы кезде, ол Охозияхқа еріп келген Яһуданың бірнеше әміршісін[†] және Охозияхтың бауырларының ұлдарын кездестіріп, олардың көздерін құртты.[*]

9Еху Охозияхтың өзіне де іздеу салды. Охозиях Самария қаласында тығылып отырған жерінен табылып, Ехуге әкелінді. Еху Охозияхты да өлімге кесті. Кейін халық: «Ол — кезінде Жаратқан Иеге шын жүректен бет бұрып мойынсұнған Жосапаттың немересі ғой», — деп ескеріп, мәйітін құрметпен қабірге қойды.

Осылайша Охозияхтың әулетінен патшалық құруға қабілетті ешкім де қалмады.


Яһуданың билеушісі Аталияның Дәуіттің әулетін құртуға ұмтылуы

10Шешесі Аталия[*] өз ұлы Охозияхтың өлгені туралы білген соң, Яһуда елінің патша тұқымына жататын басқалардың бәрін де өлтіруге әрекеттенді. 11Алайда Ехосабет Охозияхтың кенже ұлы Жоғасты өлімге бұйырылған патшазадалардың арасынан ұрлап алып кетіп, бөбекті оның бағушы әйелімен бірге ғибадатханадағы[†] бір ұйықтайтын бөлмеге тығып қойды. Осы Ехосабет Жорам патшаның[*] қызы, Охозиях марқұмның туған әпкесі[*] және діни қызметкер[†] Еходайдың[*] әйелі болатын. Сондықтан ол немере інісі Жоғасты Аталиядан жасырып, өлімнен аман алып қалды. 12Аталия Яһуда еліне билік жүргізген алты жыл бойы патшазада Жоғас Ехосабеттің отбасында Құдайдың ғибадатханасында жасырынып қала берді.

#### 23


Бала Жоғастың Яһуда елінің патшасы болуы

1Ал жетінші жылы діни қызметкер[†] Еходайдың ықпалы күшейіп,[*] әрекет етуге шешім қабылдады. Содан ол мына жүзбасылармен кеңесіп, келісім[†] жасады: Жорам ұлы Азариях, Жоханан ұлы Ысмағұл, Ғабит ұлы Азариях, Адаях ұлы Мағасиях, Зіхри ұлы Елішапат. 2Осы жүзбасылар Яһуда елін құпия аралап шығып, барлық қалалардағы леуіліктерді[†] және Исраилдің әулет басшыларын жиналуға шақырды. Бұлар Иерусалимге жеткен соң, 3бүкіл жамағат Құдайдың киелі[†] үйінде жас патша Жоғаспен келісім жасады.

Еходай оларға былай деп нұсқады: «Мынау патшаның ұлы! Жаратқан Ие[†] Дәуіттің ұрпақтары жайлы уәде еткендей, мұның патшалық құруы керек![*] 4Енді мынаны істеулерің қажет: Діни демалыс күні қызметке келетін леуіліктер мен діни қызметкерлер, сендердің үштен бірің қақпаларды күзетіңдер! 5Келесі үштен бірің патша сарайын күзетіңдер! Ал соңғы үштен бірің Түпнегіз қақпасында күзетте тұрыңдар! Бүкіл халық Жаратқан Иенің киелі үйінің аулаларында тұрсын. 6Бірақ Жаратқан Иенің киелі үйіне сонда қызмет көрсететін діни қызметкерлер мен леуіліктерден[*] басқа ешкімді кіргізбеңдер! Арнайы тазару рәсімінен өткен сол діни қызметкерлер мен леуіліктер кіре берсін. Қалған халық Жаратқан Иенің берген ережелерін сақтап киелі үйдің сыртында тұрсын![*] 7Леуіліктер қаруларын қолдарына ұстап алып патшаны айналдыра қоршап тұрсын! Кімде-кім киелі үйге рұқсатсыз кіріп келсе, соның көзін құртыңдар! Патша қайда бармасын, сендер де оның жанында болып бірге жүріңдер!»

8Леуіліктер және Яһуданың барлық әулет басшылары діни қызметкер Еходайдың нұсқауларын түгелдей орындады. Олар діни демалыс күні қол астындағы адамдарының барлығын: қызметтерін сол күні бастайтындарын да, аяқтайтындарын да ертіп алып келді. Себебі діни қызметкер Еходай олардың ешбір тобын қызметтен босатпаған еді. 9Еходай жүзбасыларға ежелде Дәуіт патшанікі болған, содан бері Құдайдың ғибадатханасында[†] сақталып келе жатқан сүңгілерді және қалқандардың үлкен, кіші түрлерін үлестіріп берді. 10Ол сонымен қатар патшаға жан-жағынан қорған болу үшін барлық ер адамдарды қолдарына қару ұстатып, киелі үйдің оң жағынан сол жағына және құрбандық үстеліне[†] дейін айналдыра шеп құрғызып орналастырды.

11Содан соң діни қызметкер Еходай мен оның ұлдары патшазада Жоғасты алып шығып, басына тәж[†] кигізді де, қолына Келісімнің айғағын ұстатты.[*] Олар Жоғасқа май жағу рәсімін[†] орындап, оны патша етіп жариялады. Барлығы: «Патша жасасын!»[*] — деп ұрандап айқай салды.


Зұлым билеуші Аталияның өлімі

12Халықтың жүгіріп келіп, патшаны мадақтаған дауыстарын Аталия да естіді. Содан ол бұның мән-жайын білу үшін халық жиналып тұрған Жаратқан Иенің ғибадатханасына қарай жөнелді. 13Қараса, жас патша дәстүрге сай киелі үйдің кіреберісіндегі бағананың жанында тұр екен.[*] Оның қасында басшылар мен кернейшілер тұрды. Бүкіл елден жиналған халық шаттана айқайлап, керней тартып жатты. Әнші-күйшілер саз аспаптарымен[†] мадақтауды жетелеп жүрді. Аталия қатты ашуланып, көйлегінің өңірін айыра жыртып: «Қастандық, қастандық!» — деп айқайлап жіберді.

14Діни қызметкер Еходай сақшылардың жүзбасыларын алға шығарып: «Оны сақшылар қатарларының арасымен алып шығыңдар! Егер әлдебіреу оған еретін болса, соның көзін құртыңдар! — деп бұйырды. Сондай-ақ: — Оны Жаратқан Иенің киелі үйінде өлтірмеңдер!» — деп те қосты.[*] 15Сақшылар Аталияны ұстап алып, патша сарайының ауласына аттарды кіргізетін қақпаға әкетіп, сол жерде көзін құртты.


Еходайдың Құдайға ғибадат етуді қалпына келтіруі

16Діни қызметкер Еходай халықпен және патшамен «Біз Жаратқан Иенің халқы боламыз» деген келісім[*] жасасты. 17Содан бүкіл халық Бағал атты жалған тәңірге арналған ғибадатханаға барып, оны қиратты. Олар ондағы құрбандық үстелдері мен тәңір мүсіндерін талқандап, сол құрбандық үстелдерінің алдында Бағалдың абызы[*] Матанның көзін құртты.

18Бұдан кейін діни қызметкер Еходай діни қызметкерлер мен леуіліктерге Жаратқан Иенің киелі үйін қарауды[*] міндеттеді. Ежелде Дәуіт патша оларға Жаратқан Иенің киелі үйіндегі қызметтерді үлестіріп берген еді. Олар Мұса арқылы тапсырылған Таурат заңы[†] бойынша шалынып, өртелетін құрбандықтарды ұсынуға да, Дәуіт патшаның қалдырып кеткен нұсқауына сай қуанышты ән-жыр айтуға да міндетті болды. 19Сонымен қатар Еходай Жаратқан Иенің киелі үйінің қақпаларына күзетшілер[*] қойды. Олар (Таураттың ережелері бойынша) қандай себеппен болмасын таза емес деп саналатын адамдарды кіргізбеуге тиісті еді.[*]

20Еходай өзімен бірге жүзбасыларын, ақсүйектерді, әкімдерді және бүкіл елдің халқын ілестіріп, патшаны Жаратқан Иенің киелі үйінен алып шығып, барлығы Жоғарғы қақпадан өтіп, патша сарайына кірді. Сол жерде патшаны өзінің патшалық тағына отырғызды. 21Елдің күллі халқы бұған шат-шадыман болып қуанды. Аталия семсермен өлтірілгеннен кейін қала сабасына түсіп тыншыды.

#### 24


Жоғас пен Еходайдың киелі үйді жөндеуі

1Жоғас Яһуда елінің патшасы болған кезде жасы жетіде еді. Ол Иерусалимде қырық жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні бер-шебалық Сибия болатын. 2Діни қызметкер[†] Еходайдың тірі кезінде Жоғас Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. 3Еходай оған екі әйел таңдап алып берді. Жоғас олардан ұл-қыздар сүйді.

4Біраз уақыт өткеннен кейін Жоғас Жаратқан Иенің киелі[†] үйін жөндеуден өткізуді ұйғарды. 5Патша леуіліктер мен діни қызметкерлерді жинап, оларға былай деп тапсырды: «Жыл сайын Яһуда елінің қалаларына шығып, Құдайдың киелі үйін жөндеп жаңартуға қажетті күмісті бүкіл Исраил халқынан жинаңдар! Осы істі тездетіп істеп келіңдер!» — деп тапсырды. Бірақ леуіліктер[†] бұны дереу істеген жоқ.[*]

6Содан патша діни қызметкер Еходайды қасына шақырып, оған былай деді: «Сендер жан басы салығын Яһуда мен Иерусалимнен жинауды леуіліктерден неге талап етпедіңдер? Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса ежелде осы салықты Келісімнің[†] куәлігі сақталған киелі шатырға арнап Исраил халқынан жинауды белгілеген[†] еді ғой».[*]

7Зұлым Аталияның балалары[*] Жаратқан Иенің киелі үйіне бұзып кіріп, одан тек Құдайға ғана бағышталған арнайы бұйымдарды алып кеткен еді. Оларды Бағал атты тәңірсымақтың мүсіндеріне табыну үшін қолданатын.

8Содан патша бұйрық беріп, ұсталарға бір жәшікті жасатып, Жаратқан Иенің киелі үйіне кіретін қақпаның сырт жағына қойды. 9Мұнан кейін бүкіл Яһуда елі мен Иерусалим қаласында мынадай жарлық шықты: «Құдайдың қызметшісі[†] Мұса Исраил халқына иен даланы кезіп жүрген заманда салған жан басы салығы Жаратқан Иеге арналып қайтадан әкелінсін!»[*] 10Сонда күллі басшылар мен халық ризашылықпен жан басы салықтарын әкеліп, жәшікке салып, оны толтырып тастады. 11Жәшікте күміс көп жиналған сайын леуіліктер оны патша тағайындаған басқарушының кеңсесіне алып баратын. Сол жерге патшаның хатшысы және бас діни қызметкердің арнайы басқарушысы да келетін. Олар жәшікті бірге босатып, ғибадатханадағы[†] өз орнына қайта апарып қоятын. Осыны күн сайын істеп, олар мол күміс жинады. 12Патша мен діни қызметкер осы күмісті Жаратқан Иенің киелі үйіндегі жөндеу жұмыстарын басқарушыларға тапсыратын. Басқарушылар соған ғибадатхананы жөндейтін тас қалаушылар мен ағаш[†] ұсталарын және темір, қоламен ғимаратты темір, қола тіректермен нығайтатын шеберлерді жалдап алды. 13Жұмысшылар жан сала еңбек етіп, іс алға басты. Олар Құдайдың киелі үйін бекітіп бұрынғы қалпына келтірді.

14Жұмыс аяқталғаннан кейін қалған күміс патша мен Еходайға әкелінді. Олар содан Жаратқан Иенің киелі үйіне қажетті құрал-жабдықтарды: қызмет өткізіп, құрбандықтарды шалып, өртеуге арналған бұйымдарды, алтын мен күмістен жасалған табақтар мен өзге де ыдыстарды жасатты. Еходайдың көзі тірі кезінің бәрінде Жаратқан Иенің киелі үйінде шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар тоқтаусыз ұсынылып отырды.


Жоғастың күнәға батып, әділ Зәкәрияны өлтіртуі

15Осылай Еходай көп жасап қартайып, қайтыс болды. Сол кезде оның жасы жүз отызда еді. 16Еходайдың Исраилге, Құдайға және Оның киелі үйіне жасаған ізгі қызметі үшін халық оның мәйітін Дәуіттің шаһарындағы патшалар зиратындағы бір қабірге қойды.


17Ал діни қызметкер Еходай қайтыс болғаннан кейін, Яһуда елінің басшылары Жоғас патшаның алдына келіп, бастарын иіп, патшаны өздерінің айтқандарына құлақ асуға көндірді. 18Содан олар ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иенің киелі үйін ескерусіз қалдырып, Ашераға арналған бағаналарға және басқа да тәңірсымақтардың мүсіндеріне табынатын болды. Олардың осы кінәларының кесірінен Құдайдың қаһары Яһуда мен Иерусалимге төнді. 19Сонда да Жаратқан Ие оларды Өзіне қайтару үшін пайғамбарларын[†] жіберді. Солар қанша ескертсе де, халық құлақ аспады.


20Құдайдың Рухы[†] Еходай[*] ұлы Зәкәрия атты діни қызметкерге де қонды. Зәкәрия бүкіл халықтың алдына шығып, былай деді: «Құдай[†] мынаны айтады: Сендер неге Жаратқан Иенің өсиеттерін бұза бересіңдер? Бұларыңмен табысқа жетпейсіңдер![*] Сендер Жаратқан Иеден бас тарттыңдар, енді Ол да сендерден бас тартатын болады!»

21Бірақ басшылар[*] Зәкәрияға қарсы сөз байласып, оны патшаның әмірімен Жаратқан Иенің киелі үйінің ауласында тас лақтырып өлтірді. 22Осылайша Жоғас патша Зәкәрияның әкесі Еходайдың өзіне істеген жақсылығын ескермей, ұлын өлтіртті. Зәкәрия жан тапсырардың алдында: «Жаратқан Ие осыны көріп, жауабын сендерден талап етсін!» — деді.


Жоғас патшаның жазаланып, өлтірілуі

23Сол жылдың соңында Арама[†] елінің әскері Жоғасқа қарсы аттанды. Олар Яһуда мен Иерусалимге басып кіріп, олардың халық арасындағы барлық басшыларын өлтірді. Жау әскері тонап алған олжаларының бәрін Дамаскідегі Арама патшасына жіберді. 24Яһудалықтар ата-бабаларының сиынған Құдайы — Жаратқан Иеден бас тартып кеткен еді. Сол себепті Арама әскері азғана адаммен аттанып келсе де, Жаратқан Ие Яһуданың өте үлкен әскерін олардың қолына тапсырды. Осылай жау Жаратқан Иенің Жоғас патшаға шығарған үкімін орындап шықты.[*]

25Арамалықтар кетіп қалған кезде Жоғас патша қатты жаралы болып жатты. Оның діни қызметкер Еходайдың ұлы Зәкәрияның қанын төккені үшін,[*] өз нөкерлері оған қарсы астыртын сөз байласып, төсекте жатқан жерінде өлтіріп тастады. Жоғастың мәйіті Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды, бірақ патшалар зиратындағы қабірлердің біріне емес. 26Патшаға қарсы сөз байласқан нөкерлер аммондық әйел Шимеяттің ұлы Забад[*] және моабтық әйел Шимриттің ұлы Ехозабад болды.

27Жоғастың ұлдары жайында, Жоғастың өзіне қарсы айтылған көптеген ауыр хабарлар жөнінде әрі оның Құдайдың киелі үйін нығайтып жөндегені туралы «Патшалар кітабына берілген түсіндірмелерде» жазулы тұр. Жоғастың ұлы Амасиях оның орнын басып, патша болды.

#### 25


Яһуда елінің патшасы Амасиях

1Амасиях патша болған кезде оның жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде жиырма тоғыз жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні иерусалимдік Ехоғадан еді.

2Амасиях Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істесе де, онысын шын жүректен істеген жоқ.[*] 3Өзінің патшалық билігі берік орнатылғаннан кейін, Амасиях әкесін өлтірген нөкерлерді[*] өлімге кесті. 4Бірақ патша олардың балаларын өлтірткен жоқ. Амалиях мұны Жаратқан Иенің Мұса арқылы тапсырған Таурат заңы[†] кітабында берген мына бұйрығына сай істеді: «Не балаларының істері үшін әкелерін, не әкелерінің істері үшін балаларын өлімге кесуге болмайды. Әркім тек өз қылмысы үшін ғана өлімге кесіледі».[*]


Амасияхтың Едом елін жеңуі

5Кейін Амасиях Яһуда елінің ер адамдарын жинап алды. Оларды Яһуда мен Бунямин руларының күллі әулеттеріне сәйкес мыңбасылар мен жүзбасылардың қарамағына үлестіріп белгіледі.[†] Жасы жиырмадан жоғарыларды санап шыққанда патша сүңгімен және қалқанмен соғыса алатын сарбаздардың[*] санының үш жүз мың екенін анықтады. 6Оның үстіне патша Солтүстік Исраилден жүз ат басындай күміске тағы жүз мың мықты да ержүрек жасақшыны жалдап алды. 7Бірақ Құдай[†] жіберген пайғамбар[†][*] оған келіп, былай деді:

— Уа, патша, өзіңізбен бірге Солтүстік Исраилдің жасақшыларын ертіп алмаңыз! Себебі Жаратқан Ие Солтүстік Исраилге әрі осы ефремдік адамдардың ешбіреуіне жар болмайды! 8Ал егер олармен бірге шайқасқа шықсаңыз, бар күшіңізбен соғысып көріңіз, Құдай сізді бәрібір жаудың алдында тізе бүктіретін етеді! Өйткені Құдайдың құдіреті сізді қолдауға да, құлатуға да жетеді. — 9Амасиях Құдай жіберген пайғамбардан:

— Ал онда Исраилден жалдаған жасақшыларға төлеп қойған жүз ат басындай күмісімді не істеймін? — деп сұрады. Құдайдың пайғамбары жауап беріп:

— Жаратқан Ие сізге одан да көпті бере алады! — деді.

10Сонда Амасиях Ефремнен келген жасақшыларды таратып, жөндеріне жіберді. Осыған бола олар Яһудаға қатты ызаланып, үйлеріне қарай беттеді.

11Амасиях батылданып, әскерін өзі бастап, Тұз аңғарына[*] жетті. Сол жерде Сейір тауларын мекендеген халықтың[*] он мың адамын қырып салды. 12Яһудалықтар жаудың тағы он мыңын тірідей ұстап алып, бір жартастың басына жетелеп барды да, барлығын төмен қарай құлатып жіберді. Бәрі де құлап, мылжаланып қырылды.

13Ал Амасиях шайқасқа қатыстырмай, қайтарып жіберген ефремдік жасақшылар сол екі арада Самария қаласынан Бет-Хоронға дейінгі аралықтағы Яһуданың қалаларына бұзып кіріп, үш мың адамын өлтіріп, көп олжаны тонап алып кеткен еді.


14Амасиях патша болса, Едомның әскерін жеңіп, талқандап, қайта оралғаннан кейін, Сейір тауларын мекендеген сол халықтың жалған тәңірлерінің мүсіндерін ала келді. Патша сол мүсіндерді өзінің сиынатын тәңірлері болуға орнатып қойды. Олардың алдында бас иіп табынып, хош иісті заттарды түтетіп ұсынатын болды. 15Содан Жаратқан Иенің қаһары Амасияхқа лаулап, оған пайғамбарын жіберді. Пайғамбар тіл қатып:

— Сол халықтың тәңірсымақтарына неге бет бұрып сиынасыз? Олар өз халқын сіздің қолыңыздан құтқара алмады ғой! — дей бергенде, 16патша оның сөзін бөліп:

— Біз сені патшаның кеңесшісі етіп қойған ба едік? Көзіңді құртпасын десең, өшір үніңді! — деп зекіп тастады. Пайғамбар тоқтап қалды, тек қана:

— Осыларды істегеніңізден және кеңесімді тыңдамай қойғаныңыздан-ақ Құдайдың сізді құртуды ұйғарғанын енді біліп отырмын, — деп қосты.


Паңданған Амасияхтың Солтүстік Исраилден жеңілуі

17Бұдан кейін Яһуда елінің патшасы Амасиях кеңесшілерімен ақылдасып, Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғасқа елшілерін жіберді. Осы Жоғас Ехудің немересі, Жоғахаздың ұлы еді. Амасиях оған:

— Кел, бетпе-бет соғысайық! — деген шақыруын жолдады.[*] 18Ал Солтүстік Исраилдің патшасы Амасияхқа мынадай (мысалды келтіріп) жауап қайтарды:

— Бірде Ливан тауларында өсіп тұрған бір аласа тікенді бұта[*] Ливандағы зәулім самырсын ағашына:[†][*] «Қызыңды менің ұлыма бер!» деген екен. Бірақ сол тікенді бұтаның жанынан бір ливандық аң өтіп бара жатып, оны басып, жаншып тастапты. 19Сен: «Міне, мен Едомды жеңдім!» деп, паңдана өркөкіректеніп кетіпсің. Алайда өз сарайыңда қалсаң игі болады. Басыңа пәле іздеп, не қыласың?! Әйтпесе Яһудамен қоса құрып кетесің!

20Бірақ Амасиях оның сақтандыруын тыңдамай қойды. Өйткені Яһуда халқы Амасияхтың бастауымен Едомның жалған тәңірлеріне бет бұрып табынып кеткендіктен, Құдай оларды Солтүстік Исраилдің қолына тапсыруды ұйғарған болатын.[*] 21Содан Солтүстік Исраилдің патшасы әскерін ертіп Амасияхқа қарсы аттанып барды. Екеуінің арасындағы шайқас Яһуда жеріндегі Бет-Шәміш қаласының маңында болды. 22Яһуда әскері Солтүстік Исраилден жеңіліп, барлық жасақшылары үйлеріне қашып кетті.

23Жоғас патша Бет-Шәміште Яһуда елінің патшасы Амасияхты[*] қолға түсіріп, оның астанасы Иерусалимге алып барды. Жоғас Иерусалимді қоршаған қабырғаның Ефрем және Бұрыш қақпаларының[*] арасындағы үлкен бөлігін құлатып тастады. Сол бөліктің ұзындығы шамамен төрт жүз шынтақ болды. 24Жоғас, сондай-ақ, Құдайдың киелі[†] үйінде Ғабит-Едомның қарамағында болған алтын-күмісті және арнайы құрал-жабдықтардың бәрін тонап, патша сарайындағы қымбат бұйымдарды да қолға түсірді, әрі кепілдікке адамдар алып, Самарияға қайтып кетті.


Амасияхтың өмірінің соңы

25Солтүстік Исраилдің патшасы Жоғахаз ұлы Жоғас қайтыс болғаннан кейін,[*] Яһуда патшасы Амасиях тағы он бес жыл өмір сүрді. 26Амасияхтың қалған іс-әрекеттері басынан аяғына дейін «Яһуда мен Солтүстік Исраилдің патшаларының кітабында» баяндалған.

27Амасиях Жаратқан Иеден бас тартқан кезден бастап дұшпандары оған қарсы астыртын сөз байласып жүрген еді. Содан патша Лахышқа қашып кетті. Бірақ олар артынан адам[†] жіберіп, Амасияхты сол қалада өлтіртті. 28Оның мәйіті атқа артылып Иерусалимге әкелініп, ата-бабаларының жанына Дәуіттің шаһарындағы[*] қабірге қойылды.

#### 26


Яһуда елінің патшасы Ұзияхтың жетістіктері

1Яһуданың бүкіл халқы он алты жасар патшазада Ұзияхты[*] әкесі Амасияхтың орнына патша етіп тағайындады. 2Кейін Ұзиях (Қызыл теңіздің шығанағындағы) Елат қаласын[*] қайтадан Яһуда еліне қосып, салғызды. Бұл әкесі Амасиях патша көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелген кезден кейін болды.

3Ұзиях патша болған кезде жасы он алтыда еді. Ол Иерусалимде елу екі жыл бойы билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні иерусалимдік Ехолия болатын. 4Әкесі Амасиях (алғашқыда) істегендей,[*] Ұзиях та Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді.[*] 5Құдайды қастерлеуге үйреткен[*] ұстазы Зәкәрия болатын. Соның көзі тірісінде патша Жаратқан Иеге бет бұрып, Оның еркіне мойынсұнып жүрді. Содан Құдай[†] оны жарылқап, зор табысқа жеткізді.

6Ұзиях жорыққа аттанып, філістірлермен соғысып, Ғат, Ябнех, Ашдод қалаларының қамалдарын қиратып тастады. Кейін ол Ашдод аймағында және філістірлердің қалған жерлерінде өз қалаларын салғызды. 7Патша філістірлерге, Ғұр-Бағалда тұрып жатқан арабтарға және меундіктерге[*] қарсы күрескенде Құдай жар болып оны қолдады.

8Аммондықтар да Ұзияхқа алым-салық төлеп тұрды. Оның күшейіп кеткені сонша, атақ-даңқы Мысыр еліне дейін жайылды.

9Сонымен қатар Ұзиях Иерусалимнің Бұрыш, Аңғар қақпаларында және қала қамалының бұрылатын жерінде күзет мұнараларын тұрғызып, нығайтты. 10Батыстағы төменгі қыраттар[*] мен жазықта өзінің меншікті малы көптеп жайылып жүрді. Содан патша елсіз далада күзет мұнараларын салғызып, көптеген құдықтар[*] қазғызды. Ол жер өңдеуді де ұнатып, жоғарғы қыраттар мен шұрайлы жерлерде[*] егіншілері мен жүзім өсірушілеріне жұмыс істеткізетін.[*]

11Ұзияхтың тізімге тіркеліп, топ-топқа бөлініп, әрдайым шайқасқа дайын тұрған әскері де бар болатын. Оны тізімдеп, топтастыру жұмысын патшаның қолбасшысы Хананияхтың басшылығымен хатшы Еиел мен басқарушы Мағасиях атқарды. 12Қуатты жауынгерлер арасындағы әулеттер басшыларының жалпы саны екі мың алты жүз еді. 13Олардың қол астына үш жүз жеті мың бес жүз адамнан тұратын әскер бағынды. Бұл, патшаның әмірімен жауларына қарсы аттанатын орасан зор күш болды. 14Ұзиях бүкіл әскер үшін қалқан, найза, дулыға, сауыт, садақ жасатып, сақпанмен атуға арналған тастарды да дайындатты. 15Патша өзінің озат шеберлері ойлап тапқан жебелер мен дәу тастарды атқылай алатын соғыс құрылғыларын Иерусалимнің күзет мұнараларында және қамалының бұрыштарына орнатты. Құдайдың керемет[†] қолдауының арқасында Ұзиях өте күшейіп, атақ-даңқы алысқа тарады.


Ұзияхтың еркінсіп күнә жасап, жазалануы

16Алайда патша күшейіп алғаннан кейін кеудесін көтеріп, менменсінуді шығарды. Ол Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне өз бетімен кіріп, жалғыз Оған ғана бағышталған хош иісті заттарды түтетіп, Құдай Иесіне қарсы күнә[†] жасады.[*] 17Патшаның соңынан бас діни қызметкер[†] Азариях Жаратқан Иенің басқа да батыл сексен діни қызметкерімен бірге кіріп, 18Ұзиях патшаға қарсы шықты. Олар: «Уа, Ұзиях, Жаратқан Иеге құрбандық ұсына алатын сіз емес, тек Һаронның ұрпағынан шығып, осы міндетке бағышталған діни қызметкерлер ғана. Киелі орыннан шыға көріңіз. Мына істеп отырғаныңыз күнә. Құдай Ие оныңызды мақұлдамайды!» — деп ескертті.

19Қолына хош иісті заттар салынған табаны ұстап, Жаратқан Иенің киелі үйіндегі құрбандық үстелінің[†] қасында тұрған Ұзиях мұны естігенде діни қызметкерлерге қатты ашуланды. Сол сәтте-ақ олардың көз алдарында Ұзияхтың маңдайында алапес ауруының дағы пайда болды. 20Бас діни қызметкер Азариях пен өзге діни қызметкерлер патшаға қарағанда оның маңдайында алапес пайда болған еді! Мұны көре сала олар патшаны сыртқа қарай тықсырып шығара бастады. Оның өзі де Жаратқан Иенің жазасына ілігіп қалғанын түсініп, тысқа шығып кетуге асықты.

21Ұзиях патша өле-өлгенше алапес күйі қала берді. Ауруы себепті ол Жаратқан Иенің ғибадатханасына[†] кіре алмай, жеке бір үйде тұрды. Оның ұлы Жотам сарайдағы істерді басқарып, елдің халқына билік жүргізді.

22Амос ұлы Ишая пайғамбар[†][*] Ұзияхтың қалған іс-әрекеттерін басынан аяғына дейін баяндап жазған. 23Ұзиях көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті олардың жанына патшалар қабірлері орналасқан алаңқайдағы мазарға қойылды, себебі ол алапес болған еді.[*] Оның ұлы Жотам[*] орнын басып патша болды.

#### 27


Яһуда елінің жеңімпаз патшасы Жотам

1Жотам патша болған кезде жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде он алты жыл билік жүргізді. Жотамның шешесінің аты-жөні Садық қызы Еруша болатын. 2Әкесі Ұзиях (алғашқыда) істегендей, Жотам да Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. Бірақ ол әкесі сияқты еркінсіп Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне кірген емес.[*] Ал халық жексұрын қылықтарын[*] бұрынғысынша жалғастыра берді.

3Жотам Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] Жоғарғы қақпасын қайта салғызып,[*] қала қамалының Опел төбесіндегі[*] бөлігін жөндеп, нығайтып, көп жұмыстар істеді. 4Патша мұның үстіне Яһуда елінің таулы аймағында бірнеше қалалар салғызып, орманды жерлерінде қамалдар мен күзет мұнараларын[*] тұрғызды.

5Бірде Жотам Аммон патшасына[*] қарсы соғысып, жеңіске жетті. Сол жылы аммондықтар оған алым-салық ретінде жүз ат басындай күміс, он мың қаптан бидай мен арпа төледі. Екінші, үшінші жылы да олар осылай істеді. 6Жотам сиынған Құдайы Жаратқан Иеге адал болып, Оның жолымен жүргендіктен соншама күшті болды.[*]

7Жотамның қалған іс-әрекеттері мен соғыстарының бәрі «Солтүстік Исраил мен Яһуда патшаларының кітабында» баяндалған. 8Жотам патша болған кезде жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде он алты жыл билік жүргізді. 9Жотам көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіттің шаһарындағы қабірге қойылды. Оның ұлы Ахаз орнын басып патша болды.

#### 28


Яһуда елінің опасыз патшасы Ахаз

1Ахаз патша болған кезде жасы жиырмада еді. Ол Иерусалимде он алты жыл билік жүргізді. Кезінде Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеген түп атасы Дәуітке Ахаз еш ұқсамады. 2Керісінше, ол Солтүстік Исраилдің патшаларының теріс жолдарымен жүріп, Бағал атты жалған тәңірдің қола мүсіндерін құйғызып жасатты.[*] 3Ахаз Бен-Хенном аңғарында[*] жалған тәңірлерге арнап құрбандықтар шалып, өртеп, тіпті өз ұлдарын құрбандыққа өртеп жіберді. Осылайша ол Жаратқан Ие ежелде Исраил халқының алдынан елден қуып шыққан халықтардың жексұрын күнәларын қайталады.[*] 4Сонымен қатар Ахаз төбе бастары мен өзге де биіктеу жерлердегі табыну орындарында және әрбір саялы ағаштың[†] түбінде жалған тәңірлерге құрбандық шалып, хош иісті заттар түтетіп ұсынып жүрді.


Яһуданың Арама мен Солтүстік Исраилден жеңілуі

5Сол себепті Ахаздың Құдайы Жаратқан Ие Арама[†] патшасының оны ойсырата жеңуіне жол берді. Содан арамалықтар оның өте көп адамын тұтқындап, Дамаскіге алып кетті.

Ахаз Солтүстік Исраилдің патшасы Ремалиях ұлы Пақахтан да күйрей жеңіліп, үлкен шығынға ұшырады. 6Соның әскері бір күннің ішінде Яһуданың батыл да мықты жүз жиырма мың жауынгерін жойды. Себебі олар ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеден бас тартқан еді. 7(Солтүстік Исраилдің) Ефрем руынан шыққан мықты жауынгер Зікіри яһудалық ханзада Мағасияхты, сарай басқарушысы Азыриқамды және патшаның бас уәзірі Елқанахты өлтірді.


Солтүстік исраилдіктердің Жаратқан Иенің бұйрығына бағынуы

8Солтүстік исраилдіктер өздерімен ұлттас яһудалықтардың[*] екі жүз мың әйелдері мен ұл-қыздарын тұтқындап, көп олжалы болып, бәрін Самария қаласына алып кетті. 9Алайда (жеңімпаз) әскер Самарияға қайта оралғанда, Жаратқан Иенің Одед есімді пайғамбары[†] қалада болды. Ол жауынгерлердің алдынан шығып, былай деді: «Ата-бабаларыңның сиынған Құдайы Жаратқан Ие Яһуда халқына қаһарлы болғандықтан ғана оны қолдарыңа түсірді. Бірақ оларды аса қатыгездікпен қырғандарың туралы хабар көктегі Құдайға жетті. 10Енді сендер Яһуда мен Иерусалимнің халқын өздеріңе құл-күң еткілерің келіп отыр. Немене, Құдайларың Жаратқан Иеге қарсы өздерің күнә[†] жасамап па едіңдер?! 11Сондықтан сөзіме құлақ салып, тұтқынға алған ағайындарыңды қайтарыңдар! Өйткені Жаратқан Иенің лаулаған қаһары бастарыңа төніп тұр!»

12Сонда ефремдіктердің кейбір әкімдері: Жоханан ұлы Азариях, Мешілемот ұлы Барақиях,[*] Шаллум ұлы Езекия және Хадылай ұлы Амаса соғыстан қайтып келе жатқандарға қарсы тұрып былай деді: 13«Тұтқындарды мұнда алып келмеулерің керек, Жаратқан Иенің алдында айыпты боламыз. Немене, күнәларымыз бен қылмыстарымызды одан әрі көбейте түскілерің келе ме? Онсыз да айыбымыз зор, Жаратқан Иенің лаулаған қаһары халқымыз Исраилдің басына төніп тұр!»

14Мұны естіген жауынгерлер тұтқындары мен олжаларын жаңағы әкімдер мен бүкіл халықтың жиналып тұрған жерінде қалдырып кетті. 15Содан соң аталып өткен әкімдер орындарынан тұрып, тұтқындарға барып, іштеріндегі жалаңаш келгендеріне қолға түскен олжа киімдерден беріп, аяқтарына аяқкиім кигізді. Оларға тамақ пен сусын үлестіріп, жараларын маймен сылап емдеді. Әлсізденіп қалғандарын есекке отырғызып, бәрін пальма ағаштары өсетін Иерихон қаласындағы елдестеріне апарып тастап, өздері Самарияға қайта оралды.


Ассурдан алданған Ахаздың Құдайдан мүлдем бас тартуы

16Осы екі арада Ахаз патша Ассур патшасына елшілерін жіберіп, көмектесуін сұраған еді. 17Едомдықтар Яһуда еліне қайтадан басып кіріп, көптеген адамдарын тұтқындап алып кеткен болатын. 18Оның үстіне філістірлер Яһуданың төменгі қыраттары мен оңтүстік аймағының қалаларына шабуыл жасап, Бет-Шәміш, Аялон, Гедерот қалаларын және Сохо, Тимнах, Ғымзоны маңайларындағы қыстақтарымен қоса жаулап алып, сонда орнығып алған еді. 19Жаратқан Ие Яһуда елін патшасы Ахаздың кесірінен соншалықты масқара болуға душар етті. Себебі Ахаз Яһуда халқын Құдайға бағынбай, зұлымдық істеуге еліктіріп, өзі де Жаратқан Иеге орасан зор опасыздық жасаған болатын. 20Ассур патшасы Тығылат-Пеләсер[*] Яһудаға аттанып, көмек орнына зорлық-зомбылық көрсетті. 21Ахаз Жаратқан Иенің киелі[†] үйінен, патшалық және әміршілердің[†] сарайларынан құнды заттарды алып, алым-салық ретінде Ассур патшасына жіберген еді. Алайда онысынан түк шықпады.

22Жағдайы тым ауырласа да, Ахаз патша Жаратқан Иеге бұрынғыдан бетер опасыздық жасай түсті. 23Дамаскінің әскері оны күйрете жеңгендіктен,[*] олардың сиынған тәңірлеріне[*] арнап құрбандықтар шалды. Ахаз: «Араманың патшаларына бұл тәңірлер көмектесіп келеді. Енді соларға арнап құрбандық шалсам, мені де қолдайтын шығар», — деп ойлады.[*] Керісінше, олар оның өзінің де, бүкіл Исраилдің де күнәға батып, құрып кетулеріне түрткі болды.

24Ахаз Құдайдың киелі үйіндегі ыдыс-аяқтарды жинап, алып кетті.[*] Сонымен қатар Жаратқан Иеге бағышталған осы киелі үйдің есігін бекітіп те тастады. Патша Иерусалимнің әрбір көше бұрышында өз атынан құрбандық үстелдерін салғызып қойды. 25Бұған қоса Ахаз Яһуданың басқа қалаларындағы биіктеу жерлерде де бөтен тәңірлерге арнап хош иісті заттар түтетілетін табыну орындарын салғызып, ата-бабаларының Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызды.[*]

26Ахаздың қалған іс-әрекеттерінің бәрі басынан аяғына дейін «Яһуда мен Солтүстік Исраилдің патшаларының кітабында» баяндалған. 27Ахаз көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Иерусалим қаласында Исраилдің патшаларының қабірлерінен бөлек мазарға қойылды. Оның ұлы Езекия орнын басып патша болды.

#### 29


Яһуда патшасы Езекияның киелі үйді қалпына келтіруі

1Езекия патша болған кезде жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде жиырма тоғыз жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні Зәкәрия қызы Әбия болатын.

2Езекия түп атасы Дәуіт істегендей Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеді. 3Патшалық құруының бірінші жылының бірінші айында Езекия Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің есіктерін ашып, оларды жөндетті. 4Содан ол діни қызметкерлер[†] мен леуіліктерді[†] шақыртып, киелі үйдің шығыс жағындағы алаңға жинап алып, 5оларға былай деп тіл қатты:

— Уа, леуіліктер, сөзіме құлақ салыңдар! Ата-бабаларыңның сиынған Құдайы Жаратқан Иеге бағышталып тазару рәсімінен өтіңдер. Содан кейін Оның ғибадатханасын[†] тазартыңдар. Осы киелі орынды арамдайтын нәрселердің бәрін де шығарып тастаңдар! 6Біздің аталарымыз опасыздық жасап, Құдайымыз Жаратқан Иеден бас тартып, Оған жек көрінішті істер істеді. Олар Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағынан[*] беттерін бұрып, безіп кетті. 7Аталарымыз осы ғибадатхананың кіреберісінің есіктерін бекітіп тастап, іштегі шамдарды сөндіріп, Исраилдің Құдайының киелі орнында хош иісті заттарды түтетпей, шалынып, өртелетін құрбандықтарды да ұсынбай қойды. 8Сол себепті Жаратқан Ие Яһуда мен Иерусалимге қаһарланды. Өз көздеріңмен көріп тұрғандай, Иеміз оларды қорқынышты көрініске айналдырып, басқа халықтардың ысқырып табалауына қалдырды.[*] 9Қараңдаршы, сол үшін қарияларымыз семсер жүзінен қаза тауып, ұл-қыздарымыз бен әйелдеріміз тұтқында жүр! 10Ал енді, Исраилдің сиынған Құдайы Жаратқан Ие бізге мейірімін көрсетіп, ашуын басуы үшін Онымен Келісім[†] жасаспақ ниетім бар. 11Уа, халайық, міндеттеріңе немқұрайды қарамаңдар! Жаратқан Ие сендерді Өзінің алдында тұрып құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынатын қызметкерлер болуға таңдап алған еді.

12Сонда мына леуіліктер алға шықты: Қахат ұрпақтарынан Амасай ұлы Махат, Азариях ұлы Жоел, Мерари ұрпақтарынан Ғабди ұлы Қиш, Ехәлелел ұлы Азариях; Герсон ұрпақтарынан Зиммах ұлы Жоғах, Жоғах ұлы Ғадан; 13Елісапан ұрпақтарынан Шимри мен Еиел; Асаф ұрпақтарынан Зәкәрия мен Маттаниях; 14Хеман ұрпақтарынан Ехиел мен Шимей, Едутун ұрпақтарынан Шемаях пен Ұзиел.

15Олар бауырларын жинап алып, бәрі тазару рәсімінен өтті. Бұдан кейін патша әмір еткендей, Жаратқан Иенің еркіне сай Оның ғибадатханасын тазартуға кірісті. 16Діни қызметкерлер Жаратқан Иенің киелі үйін тазарту үшін оның ішіне кірді. Олар ғибадатханадан тапқан арам нәрселердің барлығын оның ауласына шығарды. Леуіліктер соларды көтеріп алып, (қаланың сыртындағы) Қидрон сайына апарып тастады. 17Олар тазарту жұмысын көктемде, бірінші айдың бірінші күні,[*] бастап, сол айдың сегізінші күні Жаратқан Иенің киелі үйінің кіреберісіне енді. Діни қызметкерлер сегіз күн бойы қасиетті бөлмені тазартып, бірінші айдың он алтыншы күні жұмыстарын аяқтады. 18Содан соң олар патшаға:

— Біз Жаратқан Иенің киелі үйін, шалынған құрбандықтарды өртейтін үстелді және оған қажетті барлық құрал-саймандарын, нан тартулары қойылатын үстелді әрі оның барлық ыдыс-аяқтарын түгелдей тазартып шықтық. 19Ахаз патша билік жүргізген кезінде Құдайға опасыздық жасап, менсінбей аяқасты еткен бұйымдарды қайтадан дайындап, тазарттық. Олар енді Жаратқан Иенің құрбандық үстелінің[†] жанында тұр, — деп есеп берді.


Құдайға ғибадат етудің ретке келтірілуі

20Ертеңіне Езекия патша ерте тұрып, қаланың барлық әкімдерін Жаратқан Иенің үйіне ертіп алып келді. 21Патшалық әулет[*] пен Яһуда халқының күнәларын өтеп, киелі үйді күнәдан арылту үшін олар сол жерге жеті-жетіден жас бұқа, қошқар, тоқты, текелер ала келді. Патша Һароннан тараған діни қызметкерлерге оларды құрбандыққа шалып, Жаратқан Иеге бағышталған құрбандық үстелінде өртеп ұсынуға бұйырды. 22Алдымен жас бұқалар құрбандыққа шалынды. Діни қызметкерлер солардың қанын құрбандық үстеліне бүркіп шашты. Мұнан соң қошқарлар, кейін тоқтылар шалынып, олардың да қаны құрбандық үстеліне себілді. 23Осыны бітірген соң діни қызметкерлер күнәні өтеу құрбандығы етіп шалмас бұрын текелерді патша мен бүкіл жамағаттың алдына алып келді. Олар текелердің үстеріне қолдарын қойды. 24Діни қызметкерлер текелерді шалып, қанын бүкіл Исраил халқын күнәларының арамдығынан тазарту үшін[*] құрбандық үстеліне бүркіп шашты. Себебі шалынып, өртелетін және күнәнің құнын өтейтін құрбандықтар бүкіл Исраил елі үшін ұсынылсын деп патша алдын ала бұйырып қойған болатын.

25Ол леуіліктерге даңғыра, шертер, жетіген[*] аспаптарын беріп, оларды Жаратқан Иенің ғибадатханасына тұрғызып қойды. Езекияның бұл істегені Дәуіт патшаның берген нұсқауларына, әрі Дәуітке Құдайдың хабарын жеткізген Ғад[*] пен Натан пайғамбарлардың[†] Жаратқан Иеден алған нұсқауларына сай болды. 26Осылайша леуіліктер Дәуіттің саз аспаптарын,[†] ал діни қызметкерлер кернейлерін ұстап тұрды.

27Мұнан кейін Езекия Тәңір Иеге арнап тағы басқа да құрбандықтар шалынып, өртелсін деп бұйырды. Олар құрбандық үстелінде өртеле бастаған кезде халық Жаратқан Иеге арналған мадақтау жырларын айта бастады. Исраил патшасы Дәуіттің жасатқан саз аспаптары және кернейлер де тартылып жатты.[*] 28Құрбандықтар шалынып, өртеліп біткенше, жиналған бүкіл халық ғибадат етіп, әншілер мадақтау жырларын шырқап, кернейшілер кернейлерін тартып тұрды.

29Құрбандықтар өртеліп ұсынылған соң патша мен қасындағы жамағаттың барлығы Жаратқан Иенің алдында иіліп, Оған ғибадат етті. 30Езекия патша және оның әміршілері[†] леуіліктерге: «Дәуіт пен Асаф пайғамбар жазып қалдырған жырларымен[*] Жаратқан Иені мадақтай беріңдер!» — деп бұйырған еді. Олар Жаратқан Иеге шаттана мадақтау жырларын айтып, бастарын иіп ғибадат етті.

31Содан соң Езекия халыққа қарап: «Енді сендер Жаратқан Иеге бағышталдыңдар. Қазір Оның киелі үйіне жақындап, құрбандықтар шалып, шүкірлік білдіретін сый-тартуларыңды алып келіңдер!» — деді. Мұны естіп, бүкіл жамағат құрбандықтар мен сый-тартулар алып келді. Бұларға қоса халайық өз жүрек қалауларына сай шалынып, өртелетін құрбандықтар да ұсынды.

32Олардың Жаратқан Иеге арнап шалынып, өртелуге әкелген құрбандықтарының жалпы саны жетпіс сиыр, жүз қошқар, екі жүз тоқты болды. 33Бұлардан басқа тағы да алты жүз бұқа мен үш мың қой-ешкі Құдайға бағышталды.

34Ал діни қызметкерлер аз болып, олар шалынып, өртелетін құрбандықтардың терілерін сыдырып үлгіре алмады. Сондықтан басқа діни қызметкерлер тазару рәсімінен өтіп болғанға дейін, рулас бауырлары, леуілік қызметшілер, оларға жұмыстарын бітіргенше көмектесе тұрды. Бұлар тазару рәсімінен өтуге діни қызметкерлерден гөрі көбірек көңіл бөлетін еді. 35Сонымен ағыл-тегіл мол құрбандықтар шалынып, үстеріне арнайы сұйық тартулар құйылып, өртелді. Ризашылық құрбандықтарының[*] майлы бөліктері де өртеліп ұсынылды.

Осылай Жаратқан Иенің киелі үйінің қызметі қайтадан қалпына келтірілді. 36Құдайдың өз халқы үшін жасағандарына Езекия мен бүкіл жұрт қатты қуанды. Себебі бұлардың бәрі күтпеген жерден тез жүзеге асқан еді.

#### 30


Құтқарылу мейрамын зор салтанатпен тойлау

1Кейінірек Езекия бүкіл Исраил мен Яһуда еліне хабар жіберіп, бәрін Исраилдің Құдай[†] Иесінің өсиет еткен Құтқарылу мейрамын[†] өткізу үшін Жаратқан Иенің[†] Иерусалимдегі киелі[†] үйіне шақырды. Патша Солтүстік Исраилдің Ефрем, Манаса руларына да шақыру хаттарын жолдады.[*] 2Патша, оның уәзірлері және Иерусалимнің бүкіл мәжілісі мейрамды екінші айда өткізу жайлы ақылдасты. 3Себебі діни қызметкерлердің[†] тазару рәсімінен өткендерінің саны жеткіліксіз болды, оның үстіне халық та Иерусалимге жиналып үлгермеген еді. 4Бұл ұсынысты патша мен бүкіл жамағат құптады.

5Сонымен олар Исраилдің оңтүстіктегі Бер-Шеба мен солтүстіктегі Данның арасындағы бүкіл халқын Исраилдің Құдай Иесінің құрметіне Құтқарылу мейрамын өткізу үшін Иерусалимге шақыру керек деп шешті. Бұған дейін халықтың көпшілігі мейрамды атап өтпейтін. 6Патшаның бұйрығы бойынша жаршылар бүкіл Исраил мен Яһуданы аралап, патша мен оның әміршілерінің[†] мына сөздерін халыққа таратты:

«Уа, Исраил халқы, Ыбырайым, Ысқақ, Исраилдың сиынған Құдайы Жаратқан Иеге қайтадан бет бұрыңдар! Сонда Ол Ассур патшасының шеңгелінен аман қалған сендерге де қайтадан бетін бұрмақ. 7Әкелерің мен ағайындарыңа ұқсамаңдар! Олар ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеге опасыздық жасай берді. Сондықтан Ол соларды жазалап, қорқынышты көрініске айналдырды. Оны өздерің-ақ көріп тұрсыңдар. 8Енді олар сияқты қиқарлыққа салынбаңдар! Жаратқан Иеге мойынсұныңдар! Оның мәңгілікке Өзіне бағыштаған киелі үйіне келіп, Оған қызмет етіңдер! Сонда Ол сендерге деген қаһарынан қайтпақ. 9Егер сендер Жаратқан Иеге қайтадан бет бұрсаңдар, ағайындарың мен балаларыңды құл қылып ұстап отырғандар оларға мейірімділік көрсетіп, туған елдеріне қайтаратын болады. Сендердің Құдайларың Жаратқан Ие рақымды да мейірімді! Егер Оған қайта бет бұрсаңдар, Ол сендерден ешқашан бас тартпайды».

10Жаршылар Ефрем мен Манаса руларының барлық қалаларын аралап шығып, тіпті Забулонға дейін барды. Бірақ кездескен халық оларды күлкі етіп, келекеледі. 11Дегенмен Ашир, Манаса, Забулон руларының кейбір адамдары Жаратқан Иеге мойынсұнып, Иерусалимге беттеді. 12Құдай Яһуда халқына да игі әсерін тигізіп, бәрінің жүректерін бір шешімге келтірді. Олар патша мен әміршілердің Жаратқан Иенің сөзіне сай берген бұйрығын жүзеге асыруға жаппай жұмылды.


13Сонымен екінші айда Иерусалимде өте көп адам[†] жиналып, Ашымаған нан мейрамын[†][*] өткізуге үлкен жамағат дайын тұрды. 14Олар алдымен Иерусалимдегі жалған тәңірлерге бағышталып шалынған құрбандықтар өртелетін және хош иісті заттар түтетілетін үстелдерді қиратып, қала сыртындағы Қидрон сайына апарып, лақтырып тастады.


15Екінші айдың он төртінші күні олар Құтқарылу мейрамына арналған тоқтыларды сойды. Өткен жолы даяр болмағандарына ұялған діни қызметкерлер мен леуіліктер[†] тазару рәсімінен өтіп, Жаратқан Иеге бағышталып, дайын тұрды. Олар Оның киелі үйіне арнайы шалынып, өртелетін құрбандықтарды алып келді. 16Кейін олар Құдайдың пайғамбары[†][*] Мұса табыстаған Таурат заңы[†] бойынша белгілі[†] орындарында тұрды. Діни қызметкерлер леуіліктерден құрбандықтардың қанын қабылдап, құрбандық үстеліне[†] бүркіп септі.

17Халықтың арасында әлі де тазарып, дайындалмағандар көп болды. Жаратқан Ие олардың да құрбандықтарын қабылдай көрсін деп леуіліктер солар үшін Құтқарылу мейрамына арналған тоқтыларды шалды. 18Оның үстіне бірталай адам, көбі Ефрем, Манаса, Исашар, Забулон руларынан келгендер, тазару рәсімінен өтпестен Құтқарылу мейрамының асына қатысып, ережеге қайшы нәрсе жасады. 19Сонда Езекия олар үшін былай деп мінажат етті: «Уа, мейірімі мол Жаратқан Ие! Бұл адамдар осы киелі орынға сай тазару рәсімінен өтпесе де, ата-бабалары сиынған Құдай Иеге шын жүрегімен бағынғысы келген олардың әрқайсысын кешіре гөр!»

20Жаратқан Ие Езекияның өтінішіне құлақ асып, халықты кешіріп, аман-сау қалдырды.

21Иерусалимде жиналған исраилдіктер жеті күн бойы үлкен қуанышпен Ашымаған нан мейрамын тойлады. Күн сайын леуіліктер мен діни қызметкерлер Жаратқан Иеге бағышталған саз аспаптарының[†] сүйемелдеуімен Оны дауыстап мадақтап отырды. 22Езекия леуіліктерді Жаратқан Иеге зердемен қызмет еткендері үшін мақтап, жігерлендірді. Халық жеті күн бойы мейрамның тамағын жеп, ризашылық құрбандықтарын ұсынып, ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иені мадақтап дәріптеді.

23Жамағат мейрамды тағы жеті күнге созуға келісіп, оларды да шаттана мерекелеумен өткізді. 24Яһуда патшасы Езекия жиналған халық үшін құрбандыққа шалуға мың өгіз бен жеті мың қой, ал әміршілер тағы да мың бұқа мен он мың қой-ешкі берген болатын. Бұл жолы діни қызметкерлер көптеп тазару рәсімінен өтіп қойған еді. 25Осылай Яһуда халқының бүкіл қауымы,[†] діни қызметкерлер мен леуіліктер, Солтүстік Исраилден мейрамға келгендердің қауымы және Солтүстік Исраил мен Яһудада тұрып жатқан жат жұрттықтардың арасынан келгендердің барлығы да қатты қуанды. 26Исраил патшасы Дәуіт ұлы Сүлейменнің заманынан бері[*] Иерусалимде мұндай мереке болып көрмегендіктен, қалада жиналғандардың қуаныштары зор болды.

27Соңында Леуіден тараған діни қызметкерлер[*] орындарынан тұрып, халыққа бата берді.[*] Олардың дауыстарына Құдай құлақ асып, мінажаттары Оның көктегі киелі тұрағына жетіп жатты.[*]

#### 31


Жалған тәңірлерге табынудың тоқтатылуы

1Мейрам біткеннен кейін оған қатысқан исраилдіктердің барлығы Яһуданың қалаларына барып, олардағы жалған тәңірлерге бағышталған тас мүсіндерді қиратып, Ашераға арналған ағаш[†] бағаналарды[*] шауып тастап, биіктеу жерлердегі табыну орындарын және құрбандық үстелдерін талқандады. Олар Яһуда мен Бунямин руларының жерлерінің бәрінде әрі Ефрем мен Манаса руларының жерлерінде сол табыну орындарын түгелімен жойып тастады. Бұдан кейін исраилдіктер өз қалалары мен үй-жайларына қайтты.


Құдайды тұрақты мадақтаудың қайта қалыптастырылуы

2Бұдан кейін Езекия діни қызметкерлер[†] мен леуіліктердің[†] атқаратын міндеттеріне сәйкес кезектерін белгіледі.[†] Олар шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар мен ризашылық құрбандықтарын ұсынып, Жаратқан Иенің[†] жер бетіндегі тұрағының қақпаларының қасында қызмет етіп, шүкірлік айтып, мадақтау әндерін шырқауға тиіс болды.[*] 3Патша күн сайын азанда және кешке шалынып, өртелетін құрбандықтар үшін, сондай-ақ демалыс күндері, әр айдың алғашқы күніндегі мейрамда және Жаратқан Иенің Таурат заңында[†] белгіленген басқа да мейрамдарда шалынып, өртелетін арнайы құрбандықтар үшін де өзінің отарлары мен табындарынан мал бөліп қойды.


4Патша Иерусалимнің халқына сый-тартулардың діни қызметкерлер мен леуіліктерге тиісті бөліктерін әрдайым беріп тұруға жарлық шығарды. Осылай діни қызметкерлер мен леуіліктер бар ынтасын Жаратқан Иенің Таурат заңын[*] үйретіп, орындауға арнайтын болды.

5Осы жарлық шыға салысымен, исраилдіктер астықтың, жүзім шырыны мен зәйтүн майының және балдың, жалпы, жердің барлық өнімдерінің алғашқы бөліктерін[*] жомарттықпен алып келе бастады. Сонымен қатар олар қолдарында бардың он бөлігінің бірін де ағыл-тегіл мол етіп ұсынды. 6Яһудалықтар және Солтүстік Исраилден Яһуда еліне көшіп келіп, Яһуданың өзге қалаларында тұрып жатқандар[*] мүйізді ірі қаралары мен ұсақ малдарының оннан бірін айдап әкелді, әрі өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге арнап қойғандарының да он бөлігінің бірін ұсынып,[*] үйіп-төгіп тастады. 7Олар сый-тартуларын әкелуді мамыр айында бастап, қыркүйекте[*] бір-ақ аяқтады. 8Езекия патша мен оның әміршілері[†] келіп, үйіліп-төгілген сый-тартуларды көргенде, Жаратқан Иеге шүкірлік етіп, Оның халқы Исраилге алғыс айтып, ақ бата берді.

9Езекия діни қызметкерлер мен леуіліктерден осы мол тартулар туралы сұрастырғанда, 10Садықтан тараған[*] бас діни қызметкер Азариях былай деп жауап берді: «Халық Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне сый-тартуларын алып келе бастағалы біз жейтін тамақтан таршылық көрген жоқпыз, тіпті қор жинауға да жететін болды.[*] Жаратқан Ие Өзінің халқын молынан жарылқағандықтан[*] азық-түлік қоры ағыл-тегіл!» — деді.

11Сонда Езекия Жаратқан Иенің ғибадатханасында[†] қойма бөлмелерін дайындауға бұйрық беріп, онысы дереу орындалды. 12Осы қоймаларға сый-тартулар, өнімнің оннан бір бөлігі және Жаратқан Иеге бағышталған басқа да сый-тартулар түгелдей апарылып қойылды.[*] Леуілік Қонаниях қойма меңгерушісі, ал інісі Шимей орынбасары болып тағайындалды. 13Езекия патша мен Құдайдың киелі үйінің басқарушысы Азарияхтың[*] тапсыруымен Қонаниях пен інісі Шимейдің қол астында Ехиел, Азазиях, Нахат, Асахил, Еримот, Жозабад, Елиел, Исмақиях, Махат және Бенаях бақылаушылар ретінде қызмет ете бастады.


14Ғибадатхананың шығыс қақпасының күзетшісі, леуілік Ымна ұлы Қоре, Құдайға арналған ерікті сый-тартуларды басқарушы болды. Ол Жаратқан Иеге ұсынылған тартуларды және Оған бағышталған өзге де арнаулы сый-тартуларды үлестіруге жауапты еді. 15Ғадан, Міниәмін, Ешуа, Шемаях, Әмариях пен Шеханиях оның қарауында болып, діни қызметкерлерге белгіленген қалалардағы леуіліктер мен діни қызметкерлерге тиесілі үлестерін топтары бойынша бөлуде Қореге адалдықпен көмектесіп жүрді. Оларды сол кісілердің жасына қарамай, үлкен-кішісіне тең етіп тарататын.

16Сонымен қатар олар ата-тек шежірелерінде тіркелген үш жастан[*] асқан еркек кіндікті леуіліктер: Жаратқан Иенің киелі үйіне кіріп, өздерінің міндеті мен тобына сай ондағы күнделікті жұмыстарды атқаруға тиістілердің барлығы да — үлестерін алатын болды. 17Сондай-ақ, діни қызметкерлерге де олардың ата-тегі мен шежірелері бойынша, әрі жасы жиырмаға толған не одан асқан леуіліктерге де қызметтері мен топтарына сәйкес тиесілі бөліктері үлестірілді. 18Аты-жөндері шежірелерде тіркелген барлық леуіліктердің нәрестелері, әйелдері мен ұл-қыздарына да үлес тиетін болды. Бұл, леуіліктердің өздерін киелі үйде Құдайға қызмет етуге әрдайым адалдықпен бағыштап, тазару рәсімінен өтулері үшін істелді.

19Һароннан тараған діни қызметкерлердің бірқатары өздеріне белгіленген қалалардың айналасындағы ауылдық жерлерде және өзге қалаларда тұрып жатқан болатын. Үлестің тиісті бөлігін оларға тарату үшін кейбір адамдар есімдері аталып тағайындалды. Осылайша сол жерлердегі діни қызметкер отбасыларының барлық еркек кіндіктілері және аты-жөндері Леуі руының шежірелерінде тіркелгендердің бәрі өздеріне тиісті бөліктерді алып отырды.


20Езекия патшаның Яһуда елінде жасаған істері, міне, осындай. Оның іс-әрекеті өзінің сиынатын Құдайы Жаратқан Иенің алдында игілікті, әділ де адал болды. 21Құдайдың киелі үйіндегі қызмет болсын, Таурат заңы мен оның ережелеріне бағыну болсын, не істесе де, Езекия шын жүректен атқарып, Құдайға мойынсұнды. Осылайша ол табысқа кенелді.

#### 32


Ассур әскерінің Яһуда мен Иерусалимге шабуылы

1Езекияның адалдықпен жасаған осындай күллі істерінен кейін, Ассур патшасы Сеннахирим[*] Яһуда еліне қарсы аттанып, оның қамалды қалаларын қоршап, күшпен тартып алмақ болды. 2Жаудың елге басып кіріп, астанасы Иерусалимге де қарсы соғыспақ болғанын көрген Езекия 3уәзірлерімен және қолбасшыларымен кеңесіп, қала сыртындағы су көздерін бітеп тастау туралы ақылдасты. Олар патшаны қолдады. 4Көптеген адамдар жиналып, Ассурдың патшалары өз әскерлеріне су таба алмай қиналсын деп, барлық бұлақ көздерін және сол жермен ағып жатқан жылғаны бітеп тастады.

5Езекия іске бар ынтасымен, жан сала кірісіп, қамалдың құлап қалған барлық қабырғаларын қайта тұрғызып, үстіне бірнеше күзет мұнарасын да салды. Оның сыртынан тағы бір қабырға тұрғызып, Иерусалимдегі «Дәуіттің шаһары» делінген көне қорғанның саты тәрізді беткейіне[*] де бекіністер салғызды.

Сонымен қатар патша көп етіп қару-жарақ пен қалқандар жасатып, 6халық үстінен әскери бастықтар тағайындады. Содан ол барлығын қала қақпасының жанындағы алаңға жинап, оларды былай деп жігерлендірді:

7«Қайратты да батыл болыңдар! Ассур патшасынан және оның ертіп алып келе жатқан қалың тобырынан абыржып қорықпаңдар! Бәрінен де құдіретті күш оның емес, біздің жақта! 8Жаудағының бары — білек күші ғана, ал бізге Құдайымыз Жаратқан Ие[†] жар болып, біз үшін шайқасатын болады!» — Езекия патшаның бұл сөздерін естігенде халық жігерленді.


9Осыдан кейін Ассур патшасы Сеннахирим бүкіл әскерімен бірге Яһуда елінің Лахыш қаласына шабуыл жасады. Сол кезде ол Иерусалимге нөкерлерін жіберіп, Езекия патшаға және сол қалаға бас сауғалаған Яһуда халқының бәріне мынадай хабар жолдады:

10— Ассур патшасы Сеннахирим мынаны айтады: Сендер не нәрсеге арқа сүйеп, Иерусалимде қамалып отырып, тойтарыс бермексіңдер? 11Езекия сендерді: «Сиынатын Құдайымыз Жаратқан Ие бізді Ассур патшасының қолынан құтқарады!» деп алдап, аштық пен шөлден қырғынға ұшыратпақ болып отыр емес пе? 12Жаратқан Иеге арналған биіктеу жерлердегі табыну орындары мен құрбандық үстелдерін қиратып, Яһуда мен Иерусалимнің халқына «Жалғыз (Иерусалимдегі) құрбандық үстелінің[†] алдында ғана ғибадат етіп, шалынған құрбандықтарыңды тек соның үстінде ғана өртеп ұсыныңдар!» деп бұйырған[*] осы Езекия емес пе еді?

13Расында менің әрі ата-бабамның басқа елдердің халықтарына не істегенімізді білмейсіңдер ме?! Сол халықтардың тәңірлері оларды менің қолымнан құтқара алды ма? 14Аталарым талқандаған елдердің барлық тәңірлерінің қайсысы өз халқын менің қолымнан құтқара алды?! Ендеше сендер сиынатын Құдай[†] да өздеріңді менің қолымнан құтқара алмайды! 15Сондықтан Езекияның еліктіруіне алданбаңдар, осындай қулықпен көздеріңді байлауына жол бермеңдер! Оған тіпті сенбеңдер! Ешбір елдің не патшалықтың тәңірі өз халқын менің және ата-бабамның қолынан сақтай алмады. Сендер сиынатын Құдайдың өздеріңді менің қолымнан құтқаруы одан бетер мүмкін емес!

16Сеннахиримнің жіберген нөкерлері Құдай Иеге және Оның қызметшісі Езекияға қарсы тағы да бірталай сөздер айтты. 17Мұның үстіне Сеннахирим Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге тіл тигізген сайқымазақ хаттарын жіберіп, онда: «Басқа елдердің тәңірлері өздеріне сиынған халықтарын менен сақтап қала алмағанындай, Езекияның Тәңірі де халқын менен қорғай алмайды!» деп жазды. 18Сеннахиримнің нөкерлері қаланы айналдыра қоршап тұрған қамал үстінде жиналған Иерусалим тұрғындарына қатты дауыспен яһудилердің тілінде айқайлап, қоқан-лоқы көрсетіп қорқыта бастады. Оларды үрейлендіріп, қаланы тезірек басып алмақ болды. 19Сол нөкерлер Иерусалимнің халқы сиынатын Құдайын жер бетіндегі басқа халықтардың адам[†] қолынан шыққан тәңірсымақтарындай көріп, Оған тіл тигізді.


Құдайға тіл тигізген Ассур патшасының жазалануы

20Алайда Езекия патша және Амос ұлы Ишая пайғамбар[†] осыған бола көктегі Құдайға жалбарына сиынды.[*] 21Сонда Жаратқан Ие періштесін[†] жіберді. Періште Ассур патшасының әскер қосындағы барлық батырларын, қолбасшылары мен әміршілерін[†] қырып кетті. Осылай масқара болған Сеннахирим еліне қайта оралды. Сол жерде ол өзінің табынатын жалған тәңірінің ғибадатханасына[†] кіргенде оны өз ұлдары семсермен шауып өлтірді.[*]

22Жаратқан Ие осылай Езекияны және Иерусалимнің тұрғындарын Ассур патшасы Сеннахиримнің әрі барлық басқа жауларының қолынан құтқарып қалды. Оларды жан-жағынан қорғап, тыныштық сыйлады. 23Көптеген елшілер Жаратқан Иеге арнап сый-тартулар және Яһуда патшасы Езекияға бағалы сыйлықтар алып, Иерусалимге ағылып келді.[*] Сонымен күллі халықтар алдында Езекия патшаның мәртебесі өсіп, жоғарылады.[*]


Езекияның өркөкіректеніп, онысына өкінуі

24Сол күндері Езекия қатты науқастанып, өлім[†] аузында жатты. Ол мінажат еткенде Жаратқан Ие оған хабарын жіберіп, ғажап белгі[†] берді,[*] (әрі оны кереметпен[†] сауықтырды).

25Бірақ Езекия өркөкіректеніп, осы көрген жақсылығына шүкірлік етпеді. Сонда Жаратқан Ие оған және Яһуда мен Иерусалимнің халқына қаһарланды. 26Ал патшаның өзі де, Иерусалимнің тұрғындары да өркөкіректігіне өкінгенде, Жаратқан Ие оларға Езекияның көзі тірісінде қаһарын төккен жоқ.[*]


Езекияның зор жетістіктері және өмірінің соңы

27Езекия кезінде орасан зор дәулет пен даңққа ие болған еді. Ол күмісі мен алтынын, асыл тастары мен хош иісті заттарын, қалқандары мен басқа да әр түрлі бағалы заттарын сақтайтын қазына үйлерін салғызды. 28Сонымен қатар астық, шырын, май сақтайтын қоймалар және төрт түлік малға арнап қора-қопсылар жасатты. 29Құдай оны соншама мол дүние-мүлікке кенелткендіктен, патша өзіне көптеп қыстақтар салғызып, қора-қора ірілі-ұсақты малға ие болды.[*]

30Гихон қайнар көзінің жоғарғы бұлағын бітеп тастап, суын (тауды үңгіп жасаған кәріз арқылы) батысқа, Дәуіттің шаһарының ішіне қарай бағыттап ағызған да патша Езекия еді.[*] Ол не істесе де, табысқа жетіп жүрді.

31Тек Бабыл патшалығының билеушілері Яһуда елінде болған ғажап керемет[*] туралы сұрастыруға жіберген елшілері келгенде, Құдай Езекияның жүрегінің түкпір-түкпірінің бәрін білу үшін оны өз бетімен қалдырып, сынақтан өткізді.

32Езекияның қалған өмір тарихы мен адал іс-әрекеті Амос ұлы Ишая пайғамбардың көрген аяндары мен көріністері баяндалған жазбада[*] және «Яһуда мен Солтүстік Исраил патшаларының кітабында» жазылған. 33Езекия көз жұмып ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті Дәуіт патша әулетінің зиратының жоғарғы бөлігіндегі қабірге қойылды. Бүкіл Яһуда мен Иерусалим халқы оған зор сый-құрмет көрсетті. Оның ұлы Манаса орнын басып патша болды.

#### 33


Яһуда патшасы Манасаның аса жексұрын істері

1Манаса патша болған кезде жасы он екіде еді. Ол Иерусалимде елу бес жыл билік жүргізді. 2Манаса Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді. Осылайша ол Жаратқан Ие ежелде Исраил халқының алдынан елден қуып шыққан халықтардың жексұрын дәстүрлеріне еліктеді.

3Манаса әкесі Езекия кезінде қиратып тастаған биіктеу жерлердегі табыну орындарын[*] қайта салғызып, Бағал атты жалған тәңірдің мүсіндеріне[*] арналған құрбандық орындарын және Ашераға бағышталған ағаш[†] бағаналарды[*] қайтадан орнатты. Сонымен қатар ол аспан[†] денелерінің бүкіл тобына[*] иіліп, құлшылық етіп жүрді. 4Жаратқан Ие Өзінің киелі[†] үйі туралы: «Иерусалимде Менің есімім әрдайым орнықсын!»[*] деген болса да, Манаса Жаратқан Иенің сол киелі үйінде жалған тәңірлерге арнап құрбандық үстелдерін тұрғызды, 5әрі оның екі ауласында күллі аспан денелеріне бағышталған құрбандық үстелдерін орнатты. 6Манаса Бен-Хенном аңғарында тіпті өз ұлдарын жалған тәңірге арнап отқа өртеп құрбан етті.[*] Патша бақсы-балгерлікпен және сиқыршылықпен айналысып, аруақ шақырушылар мен өзге де сәуегейлерден ақыл сұрайтын.[*] Осылайша Манаса Жаратқан Иеге жек көрінішті көптеген істер істеп жүріп, Оның қаһарын өршітті.

7Манаса өзі жасатып алған жалған тәңір мүсінін тіпті Құдайдың киелі үйіне апарып, сонда орнатып қойды. Ал осы киелі үй туралы Құдай[†] Дәуітке және оның ұлы Сүлейменге былай деген болатын: «Мен Исраилдің барлық руларының ішінен таңдап алған қалам Иерусалимдегі осы киелі үйде өз есімімді тұрақты орнатпақпын. 8Егер Исраил халқы Менің өздеріне Мұса (пайғамбар)[†] арқылы тапсырған Таурат заңымды[†] толығымен ұстанып, бұйырған барлық ережелерім мен шешімдерімді орындап жүрсе, онда Мен ата-бабаларын қоныстандырған осы елден оларды ешқашан қуып шығармаймын».[*]

9Алайда Манаса Яһуда мен Иерусалимнің тұрғындарын теріс жолға тайдырып жіберді. Олардың арамза істері бұрын Исраил халқы елге көшіп келген кезде Жаратқан Ие олардың ата-бабаларының алдынан жойып жіберген халықтардың жасағандарынан бетер зұлым болды.

10Жаратқан Ие Манаса мен оның халқына хабарын жіберіп сақтандырған еді, бірақ олар Онысына құлақ аспады. 11Сол себепті Жаратқан Ие оларға қарсы Ассур патшасының әскер басшыларын жіберді. Бұлар Манасаны қолға түсіріп, мұрындықтап, қола шынжырлармен[*] кісендеп, Бабыл қаласына[†] айдап алып кетті.


Манасаның теріс жолдан қайтып, рақым етілуі

12Басына күн туғанда Манаса ата-бабаларының сиынған Құдайы Жаратқан Иеге жалбарынып, Оның алдында бас ұра күнәсін мойындап, 13мінажат етті. Жаратқан Ие жалбарынышына құлақ асып, оны Иерусалимге қайтарып, сонда қайтадан патша етіп қойды. Осыдан Жаратқан Иенің шынайы Құдай екеніне Манасаның көзі жетті.

14Мұнан кейін Манаса «Дәуіттің шаһарының» сыртқы қамал қабырғасын бұрынғыдан биік қылып қайта салды. Осы қабырға Гихон қайнар көзінің[*] батыс жағында, сайдың бойымен Опел төбесін[*] айналдыра Балық қақпасына[*] дейін созылды. Патша Яһуданың барлық қамалды қалаларына да қолбасшылар тағайындады.

15Манаса бөтен тәңірлердің бейнелерін әрі Жаратқан Иенің киелі үйінде орнатылған жалған тәңірдің мүсінін[*] де алып тастады. Сонымен қатар патша ғибадатхана[†] салынған төбеде және бүкіл Иерусалим қаласында жалған тәңірлерге арнап тұрғызылған күллі құрбандық орындарын қиратып, қаладан шығарып тастады. 16Бұдан кейін ол Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелін[†] қайтадан тұрғызып, оның үстінде ризашылық пен шүкірлік құрбандықтарын ұсынды. Манаса, сондай-ақ, Яһуданың халқына да түп атасы Исраилдің сиынған Құдайы Жаратқан Иеге ғибадат етуге бұйырды. 17Бірақ халық құрбандықтарын енді Құдай Иесіне бағыштағанмен, оларын бұрынғысынша биіктеу жерлердегі табыну орындарында да шалып, ұсына берді.


Манасаның өмірінің соңы

18Манасаның қалған істері, оның Құдайына арнаған мінажаты, сондай-ақ, пайғамбарлардың Манасаға Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің атынан айтқан сөздері «Исраил патшаларының тарихында» жазылған. 19Манасаның жалбарына мінажат еткені және онысына Құдайдың рақым етіп құлақ салғаны,[*] әрі патшаның содан бұрын жасаған күнәлары мен опасыздығы туралы, жалған тәңірлерге арнап биіктеу жерлерде тұрғызған табыну орындары, Ашераға бағыштаған ағаш бағаналары және басқа да тәңірсымақтардың мүсіндері — осылардың барлығы жайлы пайғамбарлардың жазбаларында баяндалған.[*]

20Манаса көз жұмып, ата-бабаларының қасына жөнелгенде, мәйіті өзінің сарайының маңындағы қабірге қойылды.[*] Оның ұлы Амон орнын басып патша болды.


Яһуда елінің опасыз да қыңыр Амон патшасы

21Амон патша болған кезде жасы жиырма екіде еді. Ол Иерусалимде екі жыл билік жүргізді. 22Әкесі Манаса істегендей, Амон да Жаратқан Иеге жеккөрінішті істер істеді. Амон әкесі жасатқан тәңірсымақ мүсіндерінің бәріне табынып, құрбандықтар шалып, құлшылық етті. 23Ал әкесі Манаса кейін Жаратқан Иенің алдында бас ұра күнәсін мойындаса да, Амон солай істемеді. Керісінше, ол күнәға белшесінен бата түсті.

24Ақырында нөкерлері Амонға қарсы сөз байласып, оны өз сарайында өлтіріп кетті. 25Бірақ елдің халқы патшаға қастандық жасағандардың барлығын да өлтіріп, Амонның орнына оның ұлы Жосияны патша етіп қойды.

#### 34


Құдайға бет бұрған Яһуда патшасы Жосия

1Жосия патша болған кезде оның жасы сегізде еді. Ол Иерусалимде отыз бір жыл билік жүргізді. 2Жосия Жаратқан Иеге[†] ұнамды әділ істер істеп, түп атасы Дәуіттің жолымен жүрді және мұнысынан не оңға, не солға таймады.

3Жосия патшалық құрған сегізінші жылы, әлі де жасөспірім шағында түп атасы Дәуіт сиынған Құдайына бет бұрып, Оның еркін сұрай бастаған еді. Содан кейін ол билігінің он екінші жылы Яһуда мен Иерусалимді биіктеу жерлердегі табыну орындарынан, жалған тәңір Ашераға бағышталған бағаналардан[*] және ағаштан[†] ойылып не қоладан құйылып жасалған басқа да тәңірсымақ мүсіндерінен арылта бастады. 4Жосияның қызметкерлері оның бақылауымен Бағалға арналған құрбандық үстелдерін қиратып, солардың үстерінде орналасқан хош иісті заттар түтетілетін тұғырларды да талқандады. Олар Ашераға арналған бағаналарды және ойылып не құйылып жасалған тәңірсымақ мүсіндерін күлпарша қылып қиратып, соларға арнап құрбандық ұсынғандардың қабірлерінің үстіне шашып тастады. 5Патша жалған тәңірлерге құлшылық еткен діни қызметкерлердің[†] сүйектерін сол құрбандық үстелдерінде өртеткізді, әрі Яһуда мен Иерусалимді сол күнәлардың арамдығынан тазартқызды.

6Жосия кейінірек Солтүстік Исраилдегі Манаса, Ефрем, Шимон руларының қалаларына, тіпті Нафталим руының жеріне дейін барды. Солардың жау қиратып кеткен аймақтарында ол 7жалған тәңірлерге арналған құрбандық үстелдерін, бағаналар мен мүсіндерді құлатып, күлпаршасын шығарып, хош иісті заттар түтетіліп ұсынылатын үстелдерді де талқандады. Мұны бүкіл Исраил елінде[*] істеп болған соң патша Иерусалимге қайта оралды.


Жосияның ғибадатхананы жөндетіп, Құдайдың сөзіне мойынсұнуы

8Осылай Жосия патшалық құрған он сегізінші жылы елді және киелі[†] үйді арамдықтан тазартумен айналысып жүрді. Сол кезде патша Асалиях ұлы Шафанды, қала әкімі Мағасияхты және жылнамашы[*] Жоғахаз ұлы Жоғахты Құдай[†] Иесінің киелі үйін жөндеуге жіберді.

9Бұл үшеуі бас діни қызметкер Хелкияға барып, оған ғибадатхананың[†] қақпаларын күзетіп тұрған леуіліктер[†] жинаған күмісті[*] тапсырды. Осы күмісті Манаса мен Ефрем руларының және Солтүстік Исраилдің елде қалған басқа адамдарының бәрі әрі бүкіл Яһуда, Бунямин және Иерусалимнің халқы Құдайдың киелі үйіне арнап әкелген болатын. 10Сол қаржы ғибадатханадағы жұмыстарды басқаратындарға табысталды. Бұлар одан ғимараттарды жөндеп, жаңартып жатқан жұмысшылардың жалақыларын төледі. 11Сондай-ақ, қаржының бір бөлігі ағаш ұсталары мен құрылысшыларға берілді. Олар соған қашалған тастар әрі үй төбесін керіп тұратын белағаштар жасауға[*] бөренелер сатып алды. Бұл заттар Яһуданың бұрынғы патшалары күтусіз қалдырып кеткен ғибадатхана ғимараттарын қалпына келтіріп, төбелерін жабуға пайдаланылды.

12Жұмысшылар міндеттерін ұқыпты атқарды. Оларға төрт леуілік: Мерари ұрпақтарынан Яхат пен Абадиях, Қахат ұрпақтарынан Зәкәрия мен Мешулам басшылық етуге тағайындалды. Саз аспаптарында[†] шебер ойнайтын күллі леуіліктер 13жүк тасушылардың жұмысына ырғақ беріп, әрбір тапсырманың орындалуын бақылап жүрді. Басқа леуіліктер хатшылар, топ басшылары және қақпа күзетшілері ретінде қызмет көрсетті.


14Леуіліктер Жаратқан Иенің киелі үйіне арналып ұсынылған күмісті қазына қоймасынан алып шыққан осы кезде бас діни қызметкер Хелкия Жаратқан Иенің Мұса арқылы тапсырған Таурат заңының[†] кітабын[*] тауып алды. 15Хелкия Шафан хатшыға: «Мен Жаратқан Иенің киелі үйінен Таурат заңының кітабын тауып алдым!» — деп хабарлап, кітапты[†] оған табыстады.

16Шафан мұны патшаға алып барып: «Тақсыр, сіздің қызметшілеріңіз тапсырмаларыңыздың барлығын орындап жүр. 17Олар Жаратқан Иенің киелі үйінде сақталған күмісті шығарып, басқарушылар мен жұмысшыларға тапсырды, — деп баяндады. 18Шафан сөзін жалғастырып: — Діни қызметкер Хелкия маған бір шиыршық кітапты табыстады», — деді. Содан ол кітаптың біраз жерін патша алдында дауыстап оқып берді.

19Патша Таурат заңының сөздерін естігенде қатты қайғырып[†] көйлегінің өңірін айыра жыртты. 20Содан ол Хелкияға, Шафан ұлы Ахиқамға, Миқая ұлы Абыдонға, хатшысы Шафан және бас уәзірі Асаяхқа былай деп әмір етті: 21«Менің атымнан және Солтүстік Исраил мен Яһуданың жер аударылудан аман қалғандарының атынан барып, табылған кітапта жазылған сөздер жөнінде Жаратқан Иенің еркін сұрап біліп келіңдер! Ата-бабаларымыз Оның сөздерін ұстанбады, осы кітапта тапсырылғанның бәрін істемеді. Сондықтан да Жаратқан Иенің бізге төгілген қаһары өте қатты!»


Құдайдың Олдама пайғамбар арқылы жіберген хабары

22Хелкия мен патшаның жіберген нөкерлері Олдама пайғамбарға[†] барды. Олдама киім қоймасының басқарушысы Шаллумның әйелі еді. Шаллум Хасраның немересі, Тоқаттың[*] ұлы болатын. Пайғамбар Иерусалимнің екінші ауданында тұратын. Елшілер оған болған жайт туралы айтып берді.

23Олдама оларға жауап беріп былай деді:

— Исраилдің Құдай Иесінің хабары мынау, сіздерді маған жіберген адамға былай деңіздер: 24Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп қой, Мен осы жерге және оның тұрғындарына пәле жіберемін! Яһуда патшасының алдында оқылған жазбадағы қарғыстардың барлығын олардың бастарына түсіремін! 25Себебі олар Мені елемей тастап кетті, әрі бөгде тәңірлерге хош иісті заттар түтетіп, өз қолдарымен жасаған тәңір мүсіндеріне табынып, әдейі ашуымды туғызды. Мен осы жерге лаулаған қаһарымды төгемін, ол енді еш сөнбейді!

26Дегенмен сіздерді Жаратқан Иенің еркін сұрап білуге жіберген Яһуда патшасына тағы былай деңіздер: Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие сіз жаңа естіген хабар туралы мынаны да айтады: 27«Сен Менің осы жерге және оның тұрғындарына шығарған үкіміме құлақ асып, жүрегіңді қасарыстырмадың, керісінше, Маған мойынсұндың. Қатты қайғырып, көйлегінің өңірін айыра жыртып, Менің алдымда көз жасыңды төктің. Сондықтан Мен саған құлақ салдым. — Сонымен Құдай Ие былай деп шешті: — 28Біліп қой, уақыты келгенде Мен сені ата-бабаларыңның қасына аттандырып, мәйітіңнің қабірге құрметпен қойылуына жағдай жасамақпын.[*] Осылай сен Менің осы жерге және оның тұрғындарын жіберетін күллі пәлелерді көрмейсің».

Елшілер патшаға қайтып келіп, осы хабарды жеткізді.


Жаратқан Иемен жасалған Келісім

29Сонда патша шабармандарын жіберіп, бүкіл Яһуда мен Иерусалимнің рубасыларын шақыртып жинап алды. 30Олар келген соң, патша Яһуда халқы мен Иерусалимнің тұрғындарын, діни қызметкерлер мен леуіліктерді, үлкенді-кішілі бүкіл халықты ертіп алып, Жаратқан Иенің киелі үйіне өрлеп барды. Сол жерде патша бәрінің алдында Жаратқан Иенің киелі үйінен табылған Келісім[†] кітабының барлық сөздерін басынан аяғына дейін оқып берді. 31Мұнан кейін патша бағана жанындағы арнайы орнында[*] Жаратқан Иенің алдында тұрып, Онымен Келісім жасады. Сонда ол Жаратқан Иенің жолымен жүріп, Оның күллі өсиеттерін, бұйрықтары мен ережелерін шын жүректен, бүкіл жан дүниесімен орындап, осы кітапта жазылған Келісімнің шарттарын жүзеге асыруға ант берді.

32Патша Иерусалим мен Буняминдегі барлық адамдарға да бұл Келісімге мойынсұнуды бұйырды. Содан Иерусалимнің тұрғындары ата-бабаларының сиынған Құдайы — (жалғыз шынайы) Құдайдың Келісіміне сәйкес іс-әрекет ете бастады.[*]

33Жосия исраилдіктерге қарасты бүкіл аймақтардан жалған тәңірлердің жексұрын мүсіндерін алып тастап, Исраилде тұратындардың барлығын өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге сиынып қызмет етуге мәжбүр етті. Жосияның көзі тірі кезінде халық ата-бабалары сенген Құдай Иенің жолынан тайған жоқ.

#### 35


Зор салтанатпен тойланған Құтқарылу мейрамы

1Жосия Иерусалимде Жаратқан Иенің[†] құрметіне Құтқарылу мейрамын[†] да өткізді. Соған арналған тоқтылар бірінші айдың он төртінші күні құрбандыққа шалынды.[*] 2Патша діни қызметкерлерді[†] міндеттеріне тағайындап, Жаратқан Иенің ғибадатханасындағы[†] қызметтерін түгел атқаруға жігерлендірді. 3Бүкіл Исраил халқына тәлім беріп келген, Жаратқан Иенің қызметіне бағышталып, тазару рәсімінен өткен леуіліктерге[†] патша мына нұсқауларды берді: «Киелі[†][*] Келісім сандығын[†] Исраилдің патшасы Дәуіт ұлы Сүлеймен салған киелі үйде қалдырып, оны (ежелдегідей) иықтарыңда көтеріп алып жүрмейсіңдер ғой.[*] Сондықтан Құдайларың Жаратқан Иеге және Оның халқы Исраилге былайша қызмет ете беріңдер: 4топтарыңа бөлінген отбасыларың Дәуіт патша мен оның ұлы Сүлейменнің леуіліктерге қалдырып кеткен жазбаларына сай міндеттеріңді кезекпен атқаруға даяр болыңдар.

5Ғибадатханада халықтың руларының әр әулеті үшін бір-бір леуілік топ қызмет етуге дайын тұрсын. 6Қазір Құтқарылу мейрамына арналған тоқтыларды шалу керек. Сендер Жаратқан Иеге бағышталып тазару рәсімінен өтіп, Оның Мұса арқылы жіберген ережелеріне сәйкес құрбандық тоқтыларды елдестерің үшін дайындаңдар!» — деді.


7Жосия халыққа Құтқарылу мейрамына арнап отыз мың тоқты-текешік, сонымен қатар үш мың мүйізді ірі қара малды сыйлады. Мұның бәрі өзінің жеке малы болатын.

8Патшаның әміршілері[†] де өз еріктерімен халыққа, діни қызметкерлер мен леуіліктерге құрбандық малын атады. Құдайдың киелі үйінің басқарушылары Хелкия, Зәкәрия және Ехиел де діни қызметкерлерге екі мың алты жүз тоқты мен үш жүз мүйізді ірі қара мал берді. 9Сол сияқты, леуіліктердің басшылары: Қонаниях және оның бауырлары Шемаях пен Нетанел, Хашабиях, Еиел, Жозабад та мейрамға арнап леуіліктерге бес мың тоқты мен бес жүз мүйізді ірі қара мал атады.

10Мейрамдық ғибадатқа осындай дайындық жасалды. Патшаның нұсқауына сай діни қызметкерлер өз орындарында, леуіліктер де топтары бойынша әзір тұрды. 11Тоқтылар құрбандыққа шалынды. Діни қызметкерлер қанын құрбандық үстеліне[†] бүркіп, леуіліктер терілерін сыдырды. 12Олар Мұса арқылы табысталған Таурат кітабында жазылған нұсқау бойынша Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалынып, өртелетін малды рулардың әулеттеріне[*] үлестірді. Мүйізді ірі қарамен де осылай істелінді. 13Содан олар Құдайдың ережесіне сәйкес[*] Құтқарылу мейрамының құрбандықтарын отқа қуырды, ал Жаратқан Иеге бағышталған құрбандықтардың етін үлкенді-кішілі қазандарда асып, тездетіп халыққа үлестіріп отырды. 14Мұны бітіргеннен кейін леуіліктер өздері және діни қызметкерлер үшін мейрам асын дайындады. Себебі Һароннан тараған діни қызметкерлер түгелдей өртелетін құрбандықтарды және өзге құрбандықтардың майлы бөліктерін қас қарайғанға дейін өртеумен болды. Сондықтан да леуіліктер өздерімен қатар оларға да қамқорлық жасады.

15Асафтан тараған леуілік әнші-күйшілер ежелде өздері үшін Дәуіт патша, Асаф, Хеман және патша жанындағы Едутун пайғамбар[†][*] белгілеген[†] орындарында тұрды. Ғибадатхананың барлық қақпаларындағы күзетшілерге қызметтерінен сұранып кетудің қажеті болмады. Леуілік бауырластары оларға да Құтқарылу мейрамының асын дайындап қойған еді. 16Осылайша сол күні Жаратқан Иеге арналған ғибадат рәсімдері түгелдей орындалды. Жосия патшаның бұйрығына сәйкес, халық Құтқарылу мейрамын тойлады да, құрбандықтарын шалып, Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінде өртеп ұсынды.

17Сол жерде болған күллі исраилдіктер Құтқарылу мейрамын мерекелеп, оған жалғастыра жеті күн бойы Ашымаған нан мейрамын[†] да өткізді.[*] 18Исраилдіктердің Құтқарылу мейрамын осылай тойлауы Самуил пайғамбардың заманынан бері болмаған еді.[*] Оған Жосия патша, діни қызметкерлер, леуіліктер, бүкіл Яһуданың және сонда болған Солтүстік Исраилдің халқы әрі Иерусалимнің тұрғындарының барлығы бірігіп қатысты. Исраилдің ешбір патшасы бұрын-соңды Жосия патша іспетті Құтқарылу мейрамын бұлай тойлаған емес. 19Осы Құтқарылу мейрамы Жосияның патшалық құруының он сегізінші жылы өтті.


Жосияның өз бетімен соғысқа аттанып, қаза табуы

20Жосия ғибадатхананы осылай қалпына келтіргеннен кейін, Мысыр патшасы Нехо[*] Евфрат өзенінің бойындағы Қаркеміш қаласына қарай (Бабыл әскерімен) соғысқа шықты. Жосия оған қарсы аттанып, жолын бөгемек болды.[*] 21Нехо Жосияға елшілерін жіберіп, мынадай хабарын жеткізді: «Ей, Яһуда патшасы! Менде не жұмысың бар? Бүгін саған қарсы емес, өзіммен соғысып жүрген патша әулетіне[*] қарсы аттандым. Құдай[†] маған тездетуге бұйырды. Өзіме жар болып отырған Құдайға қарсы шығуыңды доғар! Егер тілін алмасаң, Ол көзіңді құртады!»

22Бірақ Жосия алған бетінен қайтпай, перғауынмен соғысуға дайындалды. Ешкім танымасын деп, өзі қарапайым киініп алды.[*] Осылай ол Құдайдың Нехо арқылы жеткізген бұйрығына құлақ аспай, Мегидо қаласының маңындағы жазықта перғауынмен ұрысқа кірісті.

23Сол жерде Жосияға садақшылардың оғы тиіп, ол нөкерлеріне: «Мені шайқастан алып шығыңдар, қатты жараландым!» — деп бұйырды. 24Олар патшаны соғыс күймесінен дайын тұрған өзге күймесіне жатқызып, Иерусалимге алып барғанда, ол қайтыс болды.[*] Оның мәйіті ата-бабаларының бір қабіріне қойылды. Бүкіл Яһуда мен Иерусалимнің халқы Жосияны жоқтап, аза тұтты.[*]

25Еремия пайғамбар Жосия туралы жоқтау жырын шығарды. Осы күнге дейін еркек, әйел әншілер[*] Жосия марқұмға арналған жоқтау жырларын айтып келеді. Бұларды орындау Исраилде дәстүрге айналды. Олар Жоқтау жырларының жинағына енді.

26Жосияның қалған өмір тарихы және оның Жаратқан Иенің Таурат заңына[†] сәйкес[*] жасаған адал істері 27басынан аяғына дейін «Солтүстік Исраил мен Яһуда патшаларының кітабында» баяндалған.

#### 36


Яһуда патшасы Жоғахаздың өте қысқа билігі

1Яһуда елінің халқы Жосияның ұлы Жоғахазды әкесінің орнына Иерусалимде патша етіп тағайындады.

2Жоғахаз патша болған кезде жасы жиырма үште еді. Ол Иерусалимде үш ай билік жүргізді. 3Мысыр патшасы перғауын оны патшалық биліктен айырып, Яһуда еліне жүз ат басындай күміс, бір ат басындай алтын[*] мөлшерінде алым-салық салды. 4Сонымен қатар перғауын Жоғахаздың орнына оның бір туған бауыры Елиәкімді патша етіп, атын Жохақым[*] деп өзгертті. Ал Жоғахазды Нехо перғауын Мысырға алып кетті.


Яһуда елінің опасыз патшасы Жохақымның тұтқындалуы

5Жохақым патша болған кезде жасы жиырма бесте еді. Ол Иерусалимде он бір жыл билік жүргізді. Жохақым Құдай[†] Иеге жек көрінішті істер істеді. 6Бірде Бабыл патшасы Набуходоносор Жохақымға қарсы аттанып, оны қола шынжырлармен кісендеп, Бабылға айдап алып кетті. 7Оның үстіне Набуходоносор Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінен бірнеше арнайы бұйымдарды еліне алып кетті. Оларды өзінің ғибадатханасында[†][*] сақтап қойды.

8Жохақымның қалған істері, оның жексұрын күнәлары және ол туралы табылған куәліктер[*] «Солтүстік Исраил мен Яһуда патшаларының кітабында» баяндалған. Оның ұлы Ехониях[*] орнын басып патша болды.


Яһуда патшасы Ехонияхтың Бабылға әкетілуі

9Ехониях патша болған кезде жасы он сегізде[*] еді. Ол Иерусалимде үш ай он күн билік жүргізді. Ехониях Жаратқан Иеге жек көрінішті істер істеді. 10Жыл басы — көктемде[*] Бабыл патшасы Набуходоносор жауынгерлерін жіберіп, Ехониях патшаны Бабылға алдыртты. Әскер Ехонияхпен бірге Жаратқан Иенің киелі үйіндегі бағалы бұйымдарды да ала кетті.[*]

Бабыл патшасы Ехонияхтың орнына немере ағасы[*] Седекияхты Яһуда мен Иерусалимнің үстінен патша етіп қойды.


Яһуда елінің соңғы патшасы Седекиях

11Седекиях патша болған кезде жасы жиырма бірде еді. Ол Иерусалимде он бір жыл билік жүргізді. 12Седекиях Құдай Иесіне жек көрінішті істер істеді. Патша тіпті Жаратқан Иенің оған Еремия пайғамбар[†] арқылы жеткізген сөздеріне де бағынбады. 13Седекиях Набуходоносор патшаға адал болуға Құдайдың атымен ант берген болса да, оған қарсы көтерілді. Тоңмойын қыңыр болып, жүрегін қасарыстырған Седекиях Исраилдің сиынған Құдайы Жаратқан Иеге бет бұрудан бас тартты. 14Оның үстіне діни қызметкерлердің[†] күллі басшылары[*] мен халық та барған сайын Хақ[†] Тағалаға[†] опасыздық жасап, басқа ұлттардың барлық жексұрын дәстүрлеріне еліктеді.[*] Олар тіпті Жаратқан Иенің Иерусалимдегі Өзіне бағыштаған киелі үйін арамдауға дейін барды![*]

15Ата-бабалары сиынған Құдайы Жаратқан Ие Өзінің таңдап алған халқына және жер бетіндегі тұрағына жаны ашып, қайта-қайта хабаршыларын жіберіп, оларға ескертіп келген еді. 16Алайда олар Құдайдың хабаршыларын мазақ қылып, сөздеріне күліп, пайғамбарларын келекелей берді. Ақыр соңында Жаратқан Ие өз халқына әбден қаһарланды. Оларды енді аман қалдырудың[*] ешбір шарасы қалмады.


Яһуда халқының жазаланып, Бабылға жер аударылуы

17Содан Құдай Өзінің таңдаған халқына қарсы Бабылдың халдей патшасын[*] аттандырды. Сол патша семсерінің жүзімен елдің таңдаулыларын киелі үйдің өзінде өлтіріп, жас-кәрі демей, еркек болсын, әйел болсын, ешкімді аямай, халықтың көбін қырып тастады. Құдай олардың барлығын Бабыл патшасының қолына бере салған еді. 18Шетелдік патша Құдайдың киелі үйіндегі үлкенді-кішілі жиһаздар мен бұйымдардың бәрін, әрі ондағы қазынаны, сонымен қатар патша мен әміршілерінің[†] қазыналарын түгелдей Бабылға алып кетті. 19Жауынгерлер Құдайдың киелі үйіне от қойып өртеп, Иерусалим қамалының қабырғаларын қиратып тастады. Олар қаладағы күллі сарайларды да өртеп, ондағы құнды нәрселердің барлығын құртты.

20Шетелдік патша семсерінен аман қалғандарды Бабылға жер аударды. Олар парсы патшалығы күшейген кезге[*] дейін Бабыл патшасы мен оның ұрпақтарының құлдығында жүрді. 21Сол кезде елдің топырағы жетпіс жыл бойы тынығып жатты. Бұл, халықтың немқұрайды қарап, әр жетінші жылы өткізуге тиіс тынығу жылдарының[*] орнын толтырды. Жаратқан Иенің Еремия пайғамбар арқылы алдын ала айтқаны[*] осылайша орындалды.


Уәделі елге қайтуға берілген рұқсат

22Парсы патшасы Кирдің (Бабылға) билік құрған алғашқы жылы[*] Жаратқан Ие оның жүрегіне түрткі салып, бүкіл патшалығы бойынша жарлық шығартып, хат та жазғызып жібертті. Бұл, Жаратқан Иенің Еремия арқылы алдын ала айтқан сөзінің[*] жүзеге асуы үшін болды. Хатта былай деп жазылды:

23«Парсы патшасы Кирдің бұйрығы мынау: Көктегі Құдай — Жаратқан Ие маған жер бетіндегі барлық патшалықтарды тапсырды. Ол мені Яһуда жеріндегі Иерусалим қаласында Өзіне арнап киелі үй салуға да тағайындады. Араларыңдағы Оның халқына жататын әр адам[†] сол жаққа өрлеп барсын! Құдайы Жаратқан Ие оған жар бола көрсін!»[*]

### Езра


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Кіріспе


Езра


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Құдайдың таңдаулы халқының Бабылға жер аударылғанынан кейінгі тарихы баяндалады. Б.з.д. 538 ж. Жаратқан Ие парсы патшасы Кирдің жүрегіне исраилдіктерге Бабылдан өз елдеріне қайтып, Иерусалимдегі киелі үйді қайта салуға рұқсат беретін жарлықты шығаруға түрткі салды. Бірнеше мың исраилдіктер осы жарлыққа сәйкес елдеріне оралуға дайындалды. Кир патша оларға киелі үйден тоналып, Бабылға әкетілген қымбат бұйымдарды қайтарып бергізді.

Отандарына жеткен халық біраздан кейін аймақ әміршісі Зоробабел мен діни қызметкер Ешуаның басшылығымен киелі үйді қайта сала бастады. Алайда бұларын көре алмаған басқа ұлт басшылары парсы патшасына оларды жамандаған хат жазды. Нәтижесінде құрылыс он жылға тоқтап қалды. Алайда талқандалғаннан жетпіс жыл өткеннен кейін, яғни б.з.д. 516 ж., қайта салынған киелі үй Жаратқан Иеге бағышталды.

Содан елу сегіз жыл өткенде Узайр пайғамбар деп те аталған діни қызметкер Езра яһудилердің тағы бір үлкен тобын ертіп Иерусалимге көшіп келді. Бұл жазбада елдеріне қайта оралған осы отбасылардың және олар әкелген арнайы қымбат бұйымдардың тізімдері берілген. Соларды жау кезінде Иерусалимдегі киелі үйден олжалап алған болатын, ал енді парсы патшасы кері қайтарып берді.

Кейін Езра Құдай халқының елге қайта оралғандардың көбінің Таурат заңындағы ережелерді бұзғандары жайлы хабар алды. Қатты күйзеліп, қайғырған Езра күнәға батқан оларды үлкен жиында әшкерелеп, сол қате іс-әрекеттерінен бас тартуға шақырды. Езра олардың ата-мекендеріне қайтуына Құдайдың зор рақымдылықпен мүмкіндік бергенін естеріне салды. Ал егер күнә жасауларын жалғастыра берсе, Жаратқан Ие оларды жарылқауын доғаратынын ескертті. Керісінше, Құдай осы буынды да жазалап, Бабылға жер аударылған ата-бабаларына істегеніндей уәделі елден қуып шығатын болады! Халық Езраның ескертуіне мойынсұнып, жасаған күнәларынан бас тартты, әрі Жаратқан Иемен араларындағы Келісімді қайтадан бекітті.

Осылай бұл жазба қазіргі сенушілерді де Жаратқан Иенің рақымы мен ізгілігіне сеніп, Оған шын жүректен мойынсұнуға жігерлендіреді.

#### 1


Парсы патшасы Кирдің жарлығы

1Парсы патшасы Кирдің (Бабылға) билік құрған алғашқы жылы[*] Жаратқан Ие[†] оның жүрегіне түрткі салып, бүкіл патшалығы бойынша жарлық шығартып, хат та жазғызып жібертті. Бұл, Жаратқан Иенің Еремия пайғамбар[†] арқылы алдын ала айтқан сөзінің[*] жүзеге асуы үшін болды. Хатта былай деп жазылды:

2«Парсы патшасы Кирдің бұйрығы мынау: Көктегі Құдай[†] — Жаратқан Ие маған жер бетіндегі барлық патшалықтарды тапсырды. Ол мені Яһуда жеріндегі Иерусалим қаласында Өзіне арнап киелі[†] үй салуға да тағайындады. 3Араларыңдағы Оның халқына жататын әр адам[†] Яһудадағы Иерусалимге өрлеп барып, Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге, яғни (жер бетіндегі тұрағы) Иерусалимде болатын Құдайға, арнап киелі үй салсын! Баратын әркімге Құдайы жар бола көрсін! 4Осы халықтан тірі қалғандарға олар қазір тұрып жатқан әрбір жердің адамдары алтын-күміс пен мал-мүлік беріп көмектессін![*] Сонымен қатар көршілері оларды Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйіне арнайтын ерікті тартулармен[*] де қамтамасыз етсін!»


Зоробабелдің жетекшілігімен елге қайтқан көш

5Сонда Құдай Яһуда мен Бунямин руларының[*] бірсыпыра әулет басшылары, діни қызметкерлер[†] және леуіліктердің[†] жүректеріне Иерусалимге өрлеп көшіп барып, Жаратқан Иенің киелі үйін қайта тұрғызуға түрткі салды. 6Күллі көршілері бұларға алтын-күміс бұйымдар, мал-мүлік және басқа да қымбат сыйлықтар берді. Сонымен қатар оларға киелі үйге арналған ерікті сый-тартуларын да табыстады.

7Бабыл патшасы Набуходоносор кезінде Жаратқан Иенің Иерусалимдегі киелі үйінен тонап алып кетіп, өз тәңірінің ғибадатханасына[†] әкеліп қойған бұйымдарды Кир патша содан шығартып алдыртты.[*] 8Кир патша өзінің қазынашысы Митредатқа тапсырма беріп, ол сол бұйымдарды Яһуда халқының басшысы Шешбасарға[*] тізім бойынша табыстады.

9Сол бұйымдардың тізімі мынау: отыз алтын табақ,[*] бір мың күміс табақ, жиырма тоғыз пышақ,[*] 10отыз алтын тостаған, төрт жүз он қалпы бірдей күміс тостаған және бір мың басқа бұйымдар. 11Алтын-күміс бұйымдардың жалпы саны бес мың төрт жүз дана[*] болды.

Жер аударылғандардың көші Бабыл елінен Иерусалимге кері оралғанда, Шешбасар осылардың бәрін өзімен бірге алып барды.

#### 2


Алғашқы оралмандардың тізімі

1Бабыл патшасы Набуходоносор өз еліне жер аударып әкеткен тұтқындардан[*] Яһуда аймағына қайтып келгендері мыналар. Олар Иерусалим мен Яһудаға, кезінде өз ата-бабалары мекендеген сондағы қалаларына қайта оралды. 2Олардың жетекшілері: Зоробабел,[*] Ешуа,[*] Нехемия,[*] Сераях, Регелай, Мардохай, Билшан, Міспар, Бигуай, Рехум, Бағанах.


Қайта оралған исраилдіктердің жалпы саны:

3Пароштың ұрпақтары: екі мың бір жүз жетпіс екі адам[†].

4Шафатияхтың ұрпақтары: үш жүз жетпіс екі адам.

5Арахтың ұрпақтары: жеті жүз жетпіс бес адам.

6Пахат-Моабтың Ешуа мен Жоғаб атты екі ұлынан өрбіген ұрпақтары: екі мың сегіз жүз он екі адам.

7Еламның ұрпақтары: бір мың екі жүз елу төрт адам.

8Заттудың ұрпақтары: тоғыз жүз қырық бес адам.

9Заққайдың ұрпақтары: жеті жүз алпыс адам.

10Банидың ұрпақтары: алты жүз қырық екі адам.

11Бебайдың ұрпақтары: алты жүз жиырма үш адам.

12Азғадтың ұрпақтары: бір мың екі жүз жиырма екі адам.

13Адониқамның ұрпақтары: алты жүз алпыс алты адам.

14Бигуайдың[*] ұрпақтары: екі мың елу алты адам.

15Адиннің ұрпақтары: төрт жүз елу төрт адам.

16Езекияның[*] тұқымынан шыққан Атердің ұрпақтары: тоқсан сегіз адам.

17Бесайдың ұрпақтары: үш жүз жиырма үш адам.

18Жорахтың ұрпақтары: жүз он екі адам.

19Хашумның ұрпақтары: екі жүз жиырма үш адам.

20Гибардың[*] ұрпақтары: тоқсан бес адам.

21Бетлехемнің адамдары: жүз жиырма үш.

22Нетопаттың адамдары: елу алты.

23Анатоттың адамдары: жүз жиырма сегіз.

24Азмауеттің адамдары:[*] қырық екі.

25Кирият-Иғарымның, Кефираның және Бегероттың адамдары: жеті жүз қырық үш.

26Рамақ пен Гебаның адамдары: алты жүз жиырма бір.

27Миқмастың адамдары: жүз жиырма екі.

28Бетел мен Айдың[*] адамдары: екі жүз жиырма үш.

29Небоның адамдары: елу екі.

30Мағбиштың адамдары: жүз елу алты.

31Басқа Еламның[*] адамдары: бір мың екі жүз елу төрт.

32Харымның адамдары: үш жүз жиырма.

33Лод, Хадид, Ононың[*] адамдары: жеті жүз жиырма бес.

34Иерихонның адамдары: үш жүз қырық бес.

35Сенаяхтың адамдары: үш мың алты жүз отыз.


36Діни қызметкерлер:[†]

Едаяхтың[*] Ешуадан өрбіген ұрпақтары: тоғыз жүз жетпіс үш адам.

37Имердің[*] ұрпақтары: бір мың елу екі.

38Пашхурдың[*] ұрпақтары: бір мың екі жүз қырық жеті адам.

39Харымның[*] ұрпақтары: бір мың он жеті адам.


40Леуіліктер:[†]

Ешуаның және Қадмиелдің Ходауияхтан[*] өрбіген ұрпақтары: жетпіс төрт адам.

41Әншілер:

Асафтың ұрпақтары: жүз жиырма сегіз адам.

42Қақпа күзетшілері:

Шаллум, Атер, Талмон, Ақуб, Хатита және Шобай есімді аталардың ұрпақтарының жалпы саны: жүз отыз тоғыз.


43Ғибадатхана[†] қызметшілері:

Сиха, Хасуфа, Таббаот, 44Керос, Сиях, Падон, 45Лебанах, Хагабах, Ақуб, 46Хагаб, Шалмай, Ханан, 47Гиддел, Ғахар, Реях, 48Ресин, Некода, Ғазам, 49Ұзза, Пасеах, Бесай, 50Асна, Меуним, Нефисим, 51Бақбұқ, Хақуфа, Хархур, 52Баслут, Мехида, Харша, 53Барқос, Сисара, Тамах, 54Несиях және Хатифа есімді аталардың ұрпақтары.

55Сүлейменнің қызметшілері:

Сотай, Хасоферет, Перуда, 56Ялах, Дарқон, Гиддел, 57Шафатиях, Хатил, Похерет-Хасебаим және Ами есімді аталардың ұрпақтары.

58Ғибадатхана қызметшілері мен Сүлейменнің қызметшілерінің ұрпақтарының жалпы саны: үш жүз тоқсан екі адам.


59Тел-Мелах, Тел-Харша, Керуб, Аддан, Имер деген жерлерден көшіп келген, бірақ өздерінің қай әулеттен екенін, тіпті Исраил халқына жататындықтарын да дәлелдей алмағандар мыналар: 60Делаях, Тобиях, Некода есімді аталардың ұрпақтары. Олардың жалпы саны: алты жүз елу екі адам.

61Діни қызметкерлердің Хобаях, Хақос және Барзилай есімді аталарының ұрпақтары да көшіп келген еді. Соңғы әулеттің арғы аталарының бірі ғилақадтық Барзилайдың[*] бір қызына үйленіп, қайын атасының атымен аталған болатын.

62Осы оралмандар шежіре жазбаларынан өз ата-тектерін іздеп көрді, бірақ таба алмады. Сол себепті олар діни қызмет атқарудан шеттетілді. 63Яһуда аймағының әкімі олар жөнінде былай деп шешті: «Нұр және Кемелділік[*] атты қасиетті[†] жеребелер арқылы осы мәселе жайлы Құдайдың еркін біліп алатын діни қызметкер пайда болмайынша, олардың ғибадатханадағы ерекше киелі тартулардан жеулеріне болмайды».[*]


64Бүкіл қауымның[†] жалпы саны қырық екі мың үш жүз алпыс адам болды.[*] 65Бұған қоса олардың жеті мың үш жүз отыз жеті еркек, әйел басыбайлы қызметшілері және екі жүз еркек, әйел әншілері[*] болды.


66Сондай-ақ, олардың жеті жүз отыз алты жылқысы, екі жүз қырық бес қашыры,[*] 67төрт жүз отыз бес түйесі, алты мың жеті жүз жиырма есегі де бар еді.


Басшылар мен халықтың берген сый-тартулары

68Кейбір әулет басшылары Құдай[†] Иенің Иерусалимдегі киелі үйіне келгенде, оның қайтадан өзінің бұрынғы орнында салынуы үшін ерікті тартулар жасады. 69Олар өз шама-шарқынша осы ұлы істің қорына арнап алпыс бір мың алтын теңге, бес мың қадақ күміс және діни қызметкерлерге арналған жүз көйлек[*] берді.

70Сонымен діни қызметкерлер, леуіліктер, жалпы халықтың біразы, сондай-ақ әншілер, қақпа күзетшілері және ғибадатхана қызметшілері де өздерінің (Иерусалимнің маңайындағы) елді мекендеріне қоныстанды. Қалған Исраил халқы да (бүкіл елдегі) өз қалаларына қайтып, сонда тұрып жатты.[*]

#### 3


Құрбандық үстелін салып, Күркелер мейрамын өткізу

1Күз жетіп,[*] халық бір адамдай Иерусалимге жиналып келді. 2Сонда Ехосадық ұлы Ешуа өзінің діни қызметкер[†] ағайындарымен бірге және Салатиел ұлы Зоробабел[*] өз ағайындарымен бірге Исраилдің сиынатын Құдайына арнап құрбандық үстелін[†] сала бастады. Олар соның үстінде шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарды ұсынбақ болды. Бұл Құдайдың Өзі таңдаған адамы Мұса арқылы табыстаған Таурат заңында[†] жазылған ережелерге сай өтуге тиіс еді.[*]

3Айналадағы өзге ұлттардан[*] қорықса да, олар осы құрбандық үстелін өзінің бұрынғы негізінің үстіне қайта салды. Оның үстінде таңертең және кешке Жаратқан Иеге[†] арнап түгелдей өртелетін құрбандықтарды шалып, ұсынып отырды. 4Халық Таурат заңында жазылған тәртіп бойынша Күркелер мейрамын[†] өткізіп, оның әр күніне сәйкес түгелдей өртелетін құрбандықтардың ережеге сай тиісті санын ұсынып отырды.[*] 5Олар сонымен қатар күнделікті түгелдей өртелетін құрбандықтарды да, айдың алғашқы күні[*] және Жаратқан Иенің тағайындаған мейрамдарына бағышталған құрбандықтарды да шалып, ұсынып отырды. Халық Жаратқан Иеге арнап ерікті тартулар да жасады.


Ғибадатхананың құрылысын бастау

6Халық жетінші айдың бірінші күні Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандықтарды ұсына бастады. Сол кезде Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] негізі әлі де салынбаған болатын. 7Сондықтан халықтың басшылары тас қалаушылар мен ағаш[†] шеберлеріне күміс беріп, жалдап алды. Басшылар сидондық және тирлік саудагерлермен Ливан тауларынан самырсын бөренелерін Жерорта теңізі арқылы Яффадағы кемежайға[*] жеткізулері жайында келісті. Сол үшін саудагерлерді азық-түлік, шарап және зәйтүн майымен қамтамасыз етті. Себебі парсы патшасы оларға осылай істеуге рұқсат берген болатын.[*]

8Осылайша Салатиел ұлы Зоробабел және Ехосадық ұлы Ешуа[*] өз ағайындарымен: діни қызметкерлермен, әрі өзге леуіліктермен[†] және жер аударылудан Иерусалимге қайта оралған басқа да халықпен бірге осы ұлы іске кірісті. Бұл олардың Иерусалимдегі Құдайдың киелі[†] үйіне келгендерінен кейінгі екінші жылдың екінші айында[*] болды. Жасы жиырмаға жеткен және одан жоғары леуіліктер[*] Құдай[†] Иенің киелі үйінің құрылысын басқаруға тағайындалды. 9Бүкіл жұмысқа бірігіп басшылық етіп жүрген леуіліктер мыналар еді: Ешуа, оның ұлдары мен ағайындары, Яһуданың[*] ұрпағы Қадмиел және оның ұлдары. Хенададтың ұрпақтары да олармен бірлесе жұмыс істеді.

10Сөйтіп құрылысшылар Жаратқан Иенің киелі үйінің негізін қалап болды. Содан кейін арнайы киімдер киген діни қызметкерлер кернейлермен, әрі леуілік Асафтың ұрпақтары сылдырмақтармен өз орындарына тұрғызылды. Сол екі топ ежелде Исраил патшасы Дәуіт бекіткен тәртіппен Жаратқан Иені дәріптемек болды.[*] 11Олар кезек-кезек Жаратқан Иені мадақтап, Оған шүкірлік айтып ән салды:


«Жаратқан Ие ізгі, Оның Исраилге
Деген рақымы ұласады мәңгілікке!»[*]


Бүкіл халық Жаратқан Иені қатты дауыспен мадақтап оларға жауап беріп отырды. Себебі Жаратқан Иенің киелі үйінің негізі қаланған еді. 12Сонда бұрынғы киелі үйді көздері көрген қарт діни қызметкерлер, леуіліктер және әулет басшылары осы жаңа киелі үйдің негізінің салынғанын көргенде қатты жылады. Ал басқа көптеген адамдар қуаныштан айқай салды. 13Осылайша қуанғаннан айқайлаған халықтың дауысын жылап-сықтағандардың дауысынан ажырату мүмкін емес еді. Айқай-шу өте зор болып, алысқа естіліп тұрды.

#### 4


Дұшпандардың қарсы әрекеттері

1Ал исраилдік Яһуда мен Бунямин руларының[*] дұшпандары[*] да болды. Олар жер аударылудан қайта оралған халықтың Исраилдің Құдай[†] Иесіне арнап ғибадатхана[†] сала бастағанын естіді. 2Осы дұшпандар Зоробабелге және исраилдік әулет басшыларына келіп, оларға былай деді:

— Осы құрылысқа сіздермен бірге қатысайықшы! Себебі өздеріңіз сиынатын Құдайға біз де сіздер секілді сиынамыз. Ассур патшасы Асардан[*] бізді осы жерге көшіріп әкелген уақыттан бері, Құдайға арнап құрбандық шалып келеміз.[*] — 3Бірақ Зоробабел, Ешуа және исраилдік әулет басшылары оларға:

— Құдайымызға арналған ғибадатхананы салу ісіне бізбен бірге қатысуға құқықтарыңыз жоқ. Парсы патшасы Кир өзімізге бұйырғандай,[*] Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге[†] арнап киелі[†] үйді тек өзіміз ғана саламыз! — деп жауап берді.

4Сонда елде тұрып жатқан сол бөтен ұлттықтар[*] құрылыс жұмысын тоқтатпақ болып, Яһуда халқын түңілдіріп, қорқытып-үркіте бастады. 5Олар Яһуда халқының жоспарларын бұзу үшін оларға қарсы арнайы кеңесшілерді жалдап алып жүрді. Бұл әрекеттері парсы патшасы Кирдің бүкіл заманында, тіпті парсы патшасы Дарийдің таққа отырған кезіне[*] дейін ұласты.


Ахасуер мен Артақсерікстің кездеріндегі қарсы әрекеттер

6Бірнеше жылдан соң, Ахасуер[*] патша билік құра бастаған кезде, Яһуда халқының дұшпандары патшаға Яһуда мен Иерусалимнің тұрғындарын айыптап хат жазды. 7Осыдан кейін, Артақсерікс парсы еліне патшалық құрып тұрған заманда[*] да, Бишлам, Митредат, Табеил және олардың қызметтестері арамей тілінде[†][*] жазылған төмендегі хатты жіберді. Хат патша үшін (парсы тіліне) аударылды.

8Әмірші[†] Рехум және хатшы Шимшай Артақсерікс патшаға Иерусалим үстінен шағымданған бір хатты салып жіберді. 9Олар сол хатты әмірші Рехум, хатшы Шимшай және өздерінің қызметтестері — төрешілер[*] мен әкімдердің атынан жазды. Осы қызметкерлер Тарпел, Персия, Ерех, Бабыл, Сузы, Дехай[*] және Елам аймақтарынан жер аударылып келгендердің үстінен қарайтын. 10Ұлы да даңқты Аснапар[*] патша кезінде жер аударып, Самарияға және Батыс Евфрат өлкесіндегі[*] өзге жерлерге қоныстандырған басқа ұлттардың[*] адамдары да сол қызметкерлердің қарамағында болды.


Қарсыластардың Артақсерікс патшаға жіберген хаты

11Осы қызметкерлер жолдаған хаттың көшірмесі төмендегідей:

«Артақсерікс патша ағзамға Батыс Евфрат өлкесіндегі қызметкерлерінен сәлем!

12Патша ағзам мынаны білсе екен: Сіздің жағыңыздан бізге өрлеп көшіп келген яһудилер Иерусалимге барды. Олар сол бір зұлым да қыңыр қаланы қайтадан салып, қабырғаларын қалпына келтіріп, негіздерін нығайтып жөндеп жатыр.

13Патша мынадан да хабардар болсын: Егер сол қала қайта тұрғызылып, қабырғалары бекітіліп бітсе, онда олар не ақшалай, не заттай алым-салық, не кеден салығын мүлдем төлемей қояды. Содан патша қазынасының кірісі азаятын болады. 14Патшаның алдында біздің борышымыз бар, әрі патшаның абыройына қандай да дақ түсуіне жол берсек, сол дұрыс болмас еді. Сондықтан бұл хатты жіберіп, патшаға мәлімдеп отырмыз.

15Осы мәселе туралы ата-бабаңыздың жылнамаларынан іздестірсеңіз екен. Сол кітаптардан[†] осы қаланың бас көтергіш қала екеніне, әрі оның патшалар мен аймақтарға көп зиян келтіргеніне көзіңіз жететін болады. Ежелгі заманнан бері бұл қаладағылар бүлік шығарып келген еді. Сондықтан да қала қиратылып, қаңырап бос қалдырылды.

16Сонымен патшаға білдірмек болғанымыз мынау: егер сол қала қайта тұрғызылып, қабырғалары бекітіліп жөнделсе, онда Сіз түбінде Батыс Евфрат өлкесіндегі бүкіл иеліктеріңізден де айырылып қалып жүрерсіз».


Патшаның ғибадатхананы құруға тыйым салуы

17Патша бұған мынадай жауап жолдады:

«Әмірші Рехумге, хатшы Шимшайға және Самария мен Батыс Евфрат өлкесінде тұрып жатқан олардың қызметтестеріне сәлем.

18Өздерің жолдаған хаттарың мұқият аударылып,[*] маған оқылғаннан кейін, 19менің бұйрығыммен (жылнамаларда) тексеріс жасалды. Осы қаланың ежелден бері патшаларға қарсы шығып, оның ішінде көтеріліс пен бүліктің болып келгені анықталды. 20Кезінде Иерусалимнің бүкіл Батыс Евфрат өлкесіне билік жүргізген құдіретті патшалары болғаны, оларға ақшалай және заттай алым-салықтар мен кеден салығының төленгені де белгілі[†] болды.

21Сондықтан сол адамдарға: «Жұмысты тоқтатыңдар! Мен арнайы жарлық шығармайынша қала қайта тұрғызылмасын!» деген бұйрық беріңдер! 22Бұл іске ешкімнің немқұрайды қарамауын қадағалаңдар! Әйтпесе патшаның мүддесіне зиян келтіре алатын қауіп төніп тұр ғой».


23Артақсерікс патшаның осы хатының көшірмесі Рехумге, хатшы Шимшайға және олардың қызметтестеріне оқыла салысымен-ақ, олар дереу Иерусалимдегі яһудилерге барып, жұмысты күштеп тоқтатқызып тастады.

24Сонымен Иерусалимде Құдайдың киелі үйінің құрылысы доғартылды. Ол парсы патшасы Дарийдің билік жүргізген екінші жылына[*] дейін тоқтап тұрды.

#### 5


Ғибадатхананы салуға қайтадан кірісу

1Сол кезеңде[*] Хаққай пайғамбар[†] және Иддоның ұрпағы Зәкәрия пайғамбар Яһуда мен Иерусалимдегі яһудилерге Құдайдың хабарларын жеткізіп жүрді. Олар мұны Исраилге билік құрған Құдайының атынан істеді. 2Сонда Салатиел ұлы Зоробабел және Ехосадық ұлы Ешуа[*] қайтадан іске кірісіп, Құдайдың Иерусалимдегі киелі[†] үйінің құрылысын жалғастырды. Құдайдың пайғамбарлары қастарында бірге болып, оларды қолдап жүрді.

3Сол уақытта Батыс Евфрат өлкесінің әміршісі[†] Татынай, Шетар-Бознай және олардың қызметтестері яһудилерге келіп, мынадай сауал қойды: «Осы үйді салып, құрылысын бітіріп қалпына келтіруге сендерге кім бұйрық берді?» — 4Олар ғимараттың құрылысына қатысқан адамдардың аты-жөндерін де сұрастырып біліп алды.

5Алайда Құдай[†] яһудилердің ақсақалдарына көз қырын салып қамқор болды. Сондықтан әмірші Дарий патшаға мәлімет хат жіберіп, соған жазбаша жауап қайтып келгенше, яһудилердің жұмысын тоқтатқан жоқ.


Әміршінің Дарий патшаға жолдаған мәлімет хаты

6Батыс Евфрат өлкесінің әміршісі Татынай, Шетар-Бознай және олардың қызметтестері — Батыс Евфрат аймағының басқа да лауазым иелері Дарий патшаға жіберген сол мәлімет хаттың мазмұны төмендегідей болды. 7Олар патшаға былай деп баяндады:

«Дарий патша ағзамға дұғай сәлем!

8Патшамыз мынау туралы хабардар болса екен. Біз Яһуда аймағына, ұлы Құдайдың сондағы киелі үйіне бардық. Жұмысшылар сол үйдің қабырғаларын қашалған тастан қаластырып, бөренелермен бекітіп салуда. Жұмыс зор ынтамен істеліп, тез алға басып жатыр. 9Біз ақсақалдарына: «Осы үйді салып, құрылысын бітіріп қалпына келтіруге сендерге кім бұйрық берді?» деген сауал қойдық. 10Сонымен қатар өзіңізге жіберу үшін басшыларының аты-жөндерін де сұрастырып біліп, жазып алдық.

11Олардың берген жауабы мынау: «Біз көк пен жердің Құдайының қызметшілеріміз. Бұдан көп жыл бұрын салынған осы үйді қайта тұрғызып жатырмыз. Исраилдің бір ұлы патшасы оны салып кеткен болатын.[*] 12Алайда ата-бабаларымыз көктегі Құдайды қаһарландырды. Сондықтан Ол соларды Бабыл патшасы — халдейлік Набуходоносордың қолына тапсырды. Сол патша осы үйді қиратып, халықты Бабылға жер аударып әкетті.[*] 13Ал Кир патша өзінің Бабылға билік құрған бірінші жылы Құдайдың осы киелі үйін қайта тұрғызу туралы жарлық шығарды.[*] 14Бұған қоса Набуходоносор кезінде Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйінен алып, Бабылдағы ғибадатханаға[†] әкеткен алтын-күміс бұйымдарды Кир патша енді сол ғибадатханадан шығартып алды. Оларды өзі Яһуда аймағының әкімі етіп тағайындаған Шешбасар[*] есімді адамға табыстады. 15Кир патша Шешбасарға былай деп тапсырды: Иерусалимдегі Құдайдың киелі үйін өзінің бұрынғы орнына қайтадан сал! Мына бұйымдарды алып, сол ғибадатханаға апарып қой![*]

16Осылай Шешбасар Иерусалимге келіп, Құдайдың киелі үйінің негізін қайтадан қалады. Мына ғимарат сол кезден бері салынып келе жатыр, ол әлі күнге дейін біткен жоқ».

17Сондықтан егер патша ағзам мақұл көрсе, Бабылдағы патшалық қазынасынан іздестіріп, Кир патшаның Иерусалимдегі Құдайдың киелі үйін қайтадан салуға жарлық шығарғанын анықтатса екен. Содан соң патша ағзам өзінің осы мәселе бойынша жасаған шешімін бізге жолдаса игі болар еді».

#### 6


Дарий патшаның Кирдің жарлығын бекітуі

1Сонда Дарий патша бұйрық беріп, Бабыл патшалығындағы қазына қоймаларында сақталған мұрағаттарға іздеу салғызды. 2Содан Мидия аймағының астанасы Екбатанадағы[*] қорғаннан төмендегідей жазуы бар бір кітап[†][*] табылды:

«Ескерілуге тиісті құжат.

3Кир патша өзінің (Бабылға) билік құрған алғашқы жылы Құдайдың Иерусалимдегі киелі[†] үйі туралы мына жарлықты шығарды: Сол ғимарат құрбандықтар шалынып ұсынылатын орын ретінде қайтадан салынсын. Оның негізі қаластырылып, үйдің биіктігі мен ені алпыс шынтақтан[*] аспасын. 4Қашалған тастардан қаланған үш қатарға жаңа бөренелерден қаланған бір қатар келетін болуы керек.[*] Шығындар патшаның есебінен төленсін. 5Сондай-ақ, Набуходоносор кезінде Иерусалимдегі ғибадатханадан[†] олжалап, Бабылға әкеткен алтын-күміс бұйымдар Иерусалимге қайтарылып, ғибадатханадағы өз орындарына апарылсын. Сен оларды Құдайдың киелі үйіне сақтап қоясың».[*]

6Сонымен Дарий патша мынадай бұйрық хат жолдады:

«Батыс Евфрат өлкесінің әміршісі[†] Татынай, Шетар-Бознай және сендердің қызметтестерің — сол өлкедегі қызметкерлер: сендер бұл мәселеге араласпаңдар! 7Құдайдың киелі үйінің құрылысына кедергі келтірмеңдер! Яһуди әміршісі мен ақсақалдарына Құдайдың осы үйін өзінің бұрынғы орнына қайта салуларына жол беріңдер! 8Бұған қоса яһудилердің ақсақалдарына Құдайдың үйін салуға көмек ретінде сендер істеуге тиісті нәрселер туралы бұйрық мынау:

Жұмыс тоқтап қалмауы үшін олардың шығындары патшаның есебінен, яғни Батыс Евфрат өлкесінің патшаға төлейтін алым-салықтарының есебінен, толығымен өтелсін! 9Оларға керектінің бәрі: көктегі Құдайға арнап шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар ұсыну үшін жас бұқалар, қошқарлар, тоқтылар, әрі Иерусалимдегі діни қызметкерлердің[†] сұрағандарына сай астық, тұз, шарап және зәйтүн майы оларға ешбір кідіріссіз күн сайын беріліп отыратын болсын. 10Сонда олар көктегі Құдайға ұнамды құрбандықтарды шалып,[*] патшаның және оның ұлдарының амандығы үшін сиынып дұға[†] ете алады.

11Тағы мынаны әмір етемін: Кімде-кім осы жарлықты өзгертетін болса, оның үйінен бір бөрене суырылып алынсын. Бөрененің бір ұшы үшкірленіп, қылмыскердің денесі соған қадалсын. Ал оның үйі күл-қоқыстың үймегіне айналдырылсын.[*]

12Осы жарлықты өзгертуге немесе Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйін қиратуға әрекет еткен әрбір патша не халықты өз есімін сол жерде орнатқан Құдай[†] жазалай көрсін! Мен, Дарий патша, осы жарлықты шығардым. Жарлық мұқият жүзеге асырылсын!»


Салынып біткен киелі үйдің Құдайға бағышталуы

13Батыс Евфрат өлкесінің әміршісі Татынай, Шетар-Бознай және олардың қызметтестері Дарий патшаның жарлығында айтылғандарды мұқият жүзеге асырды. 14Содан Яһуди ақсақалдары Хаққай пайғамбар[†] және Иддоның ұрпағы Зәкәрия оларға жеткізген Құдайдың хабарларынан жігер алып, құрылысты жалғастырып, табысты болды. Осылай олар Исраилдің Құдайының еркімен және парсы патшалары Кир, Дарий, Артақсерікстің жарлықтары бойынша киелі үйді қайта салып бітірді.

15Киелі үй Дарий патшаның билік құрған алтыншы жылының адар айының үшінші күні[*] салынып бітті. 16Сонда Исраилдің бүкіл халқы: діни қызметкерлер, леуіліктер[†] және Бабылға жер аударылудан қайта оралғандардың бәрі де жиналып, Құдайдың киелі үйін Оған зор қуанышпен бағыштады.[*] 17Олар Құдай үйінің бағышталу рәсіміне арнап бір жүз жас бұқа, екі жүз қошқар, төрт жүз тоқты шалды. Сонымен қатар олар бүкіл Исраил халқы үшін күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде Исраил руларының санына сәйкес етіп он екі теке шалып ұсынды. Осылай әр ру үшін бір текеден құрбандыққа шалынды.[*]

18Содан соң Құдайға Иерусалимде қызмет ете алулары үшін діни қызметкерлер топтарға бөлініп, леуіліктердің де өз топтары бойынша қызмет ету кезектері тағайындалды. Бұл, Мұса арқылы берілген Таурат кітабында жазылғандарға сай істелінді.[*]


Құтқарылу мейрамын өткізу

19Бірінші айдың он төртінші күні[*] жер аударылудан қайта оралғандар Құтқарылу мейрамын[†][*] өткізді. 20Діни қызметкерлер мен леуіліктердің барлығы да тазару рәсімінен өтіп қойған болатын. Леуіліктер қайта оралған халықтың бәрі үшін де, өз руластары — діни қызметкерлер және өздері үшін де Құтқарылу мейрамына арналған тоқтыларды шалды.[*] 21Жер аударылудан қайта оралған исраилдіктер де, басқа ұлттардың Құдайдың халқына қосылғандары да құрбандық тоқтылардың етін жеді. Осы қосылғандар Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге[†] мойынсұнып, елде тұрып жатқан жат ұлттардың арам істерінен[*] бас тартып, бөлініп шыққандар еді.

22Исраилдіктер Ашымаған нан мейрамын[†] жеті күн бойы шаттана тойлады.[*] Өйткені Жаратқан Ие оларды зор қуанышқа кенелтті. Оның Өзі Ассурға билік еткен парсы патшасының исраилдіктерге деген көзқарасын өзгерткен болатын. Содан бұл патша оларға Исраилдің сиынатын Құдайының киелі үйін қайтадан салуға тіпті қолдау да көрсеткен еді.

#### 7


Дін мұғалімі Езра бастаған оралмандар көші

1Осы жайттардан едәуір уақыт өткеннен кейін,[*] парсы патшасы Артақсерікстің заманында, Езра[*] есімді адам[†] Бабыл елінен Иерусалимге келіп жетті. Оның шыққан ата-тегі мынау: Езра Сераяхтың ұлы еді, ал Сераях Азарияхтан, Азариях Хелкиядан, 2Хелкия Шаллумнан, Шаллум Садықтан, Садық Ахитұбтан, 3Ахитұб Амарияхтан, Амариях Азарияхтан, Азариях Мерайоттан, 4Мерайот Зерахияхтан, Зерахиях Ұззиден, Ұззи Букиден, 5Буки Абишуадан, Абишуа Пінехестен, Пінехес Елазардан шыққан еді. Елазар алғашқы бас діни қызметкер[†] Һаронның ұлы болатын.[*]

6Осы Езра Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің[†] Мұса пайғамбар[†] арқылы берген Таурат заңын[†] жетік білетін дін мұғалімі[†] еді.[*] Езра Бабылдан Иерусалимге өрлеп көшіп барды. Құдай[†] Иесі Езраны шапағатты мейірімімен жарылқап, оған жар болғандықтан,[*] парсы патшасы оны сұрағандарының бәрімен қамтамасыз еткен болатын. 7Араларында діни қызметкерлер мен леуіліктер,[†] ғибадатхана[†] әншілері, қақпа күзетшілері және ғибадатхана қызметшілері бар бір топ исраилдіктер де Езрамен бірге Иерусалимге қайта оралды. Бұл парсы патшасы Артақсерікстің билік жүргізген жетінші жылы болды.

8Осылай Езра оларды ертіп Иерусалимге сол жетінші жылдың бесінші айында келді. 9Ол Бабыл елінен бірінші айдың бірінші күні жолға шыққан болатын. Өзі сиынатын Құдай құдіретті қолын созып, шапағатты мейірімімен жарылқағандықтан, Езра оралмандар көшін бастап бесінші айдың бірінші күні аман-есен Иерусалимге жетті.[*]

10Езра өзін Жаратқан Иенің Таурат заңын оқып-зерттеуге, орындауға және оның ережелері мен шешімдерін Исраил елінде үйретуге шын жүректен бағыштаған болатын.


Артақсерікс патшаның Езраға табыстаған рұқсат құжаты

11Артақсерікс патшаның Жаратқан Иенің Исраилге берген өсиеттері мен ережелеріне байланысты мәселелерді жетік білетін діни қызметкер және дін мұғалімі Езраға табыстаған рұқсат құжатының көшірмесі мынау:

12«Патшалардың патшасы Артақсерікстен көктегі Құдайдың заңының мұғалімі әрі діни қызметкер Езраға сәлем.

13Мен мынаны бұйырамын: Патшалығымдағы Исраил халқына жататын кез келген адамдардың, діни қызметкерлер мен өзге леуіліктердің Иерусалимге көшіп баратын ниеттері болса, олардың саған еріп баруларына болады. 14Патша және оның жеті кеңесшісі[*] сені Құдайың бұйырған, өзіңнің қолыңда бар заңның[*] Яһуда мен Иерусалимде қалай орындалып жатқандығы туралы тексеріс жасауға жіберіп отыр.

15Сонымен қатар патша және оның кеңесшілері (жер бетіндегі) тұрағы Иерусалимде болатын Исраилдің Құдайына арнап өздері ұсынған ерікті алтын-күміс тартуларын да сол жерге апаруың керек. 16Сен бүкіл Бабыл аймағындағылардан қабылдайтын алтын-күмістің бәрін, әрі халық пен діни қызметкерлердің Құдайдың Иерусалимдегі киелі[†] үйіне бағыштап табыстаған тартуларын да сол жаққа апарып жеткізуің қажет.

17Өзіңе тапсырылған сол қаражатқа құрбандыққа шалу үшін бұқаларды, қошқарлар мен тоқтыларды және соларға тиісті астық-сұйық тартулары үшін астық пен шарапты міндетті түрде сатып ал. Оларды өз Құдайыңның Иерусалимдегі киелі үйіндегі құрбандық үстелінде[†] ұсынып тарту ет!

18Ал алтын-күмістің қалған бөлігін ағайындарың — яһудилермен бірге ең тиімді деп тапқандарың бойынша жұмсауға еріктісіңдер. Мұны өздерің сиынатын Құдайдың қалауына сай істеңдер!

19Бұған қоса, Құдайыңның киелі үйіндегі қызметке арналған, өзіңе сеніп тапсырылған бұйымдарды да Иерусалимдегі Құдайдың алдына апарып жеткіз. 20Құдайыңның киелі үйіне керекті, өзің қамтамасыз етуге міндетті басқа да кез келген нәрселерді патшаның қазынасынан сұрап ала аласың.

21Сонымен менің, Артақсерікс патшаның, бұйрығым мынау:

Батыс Евфрат өлкесіндегі барлық қазынашыларға әмір етемін: Көктегі Құдайдың заңының мұғалімі әрі діни қызметкер Езра сендерден не сұраса да, бәрін еш кідіріссіз қамтамасыз ететін болыңдар! 22Күмісті жүз ат басындайға дейін, астықты жүз қапқа дейін, шарап пен зәйтүн майының әрқайсысын жүз күбіге[*] дейін, ал тұзды еш шектеусіз берулеріңе болады. 23Көктегі Құдай Өзінің киелі үйіне арнап нені әмір еткен болса да, сол іждағатпен орындалсын. Әйтпесе патша мен оның ұлдарының патшалығына қарсы Құдайдың қаһарын лаулатып не бар?

24Сендер тағы мынаны да білуге тиіссіңдер: сендерге күллі діни қызметкерлерден, леуіліктерден, ғибадатхана әншілерінен, қақпа күзетшілерінен және ғибадатхана қызметшілерінен, жалпы, Құдайдың киелі үйінің барлық қызметшілерінен алым-салық пен кеден салығын алуға және міндетті жұмысқа салуға тиым салынған.

25Сен, Езра, Құдайыңның өзіңе берген ақыл-даналығымен Батыс Евфрат өлкесіндегі халықтың арасында пайда болатын дау-жанжалдарды шешетін, өзің сиынатын Құдайдың заңдарын білетін барлық әкімдер мен төрешілерді тағайында. Ал Оның заңдарын білмейтіндері болса, оларға өзің үйрет. 26Өзіңнің Құдайыңның заңына және патшаның заңына мойынсұнбайтындар болса, оларды міндетті түрде қатаң жазалап отыр. Жазаның түрлері мынадай бола алады: өлім[†] жазасы, жер аудару, мал-мүлкін тәркілеу,[*] түрмеге қамау».


27Осындай кереметті[†] істеген Жаратқан Ие мадақталсын! Ол — ата-бабаларымыздың Құдайы Өзінің Иерусалимдегі ғибадатханасын безендіріп көркемдеуге деген құлшынысты патшаның жүрегіне салған болатын. 28Жаратқан Ие патшаның, оның кеңесшілерінің және патшаның барлық қуатты әміршілерінің[†] алдында да маған деген Өзінің берік рақымын көрсетті. Құдай Ием[†] мені шапағатты мейірімімен жарылқағандықтан,[*] жігерлендім. Содан өзіме еріп Иерусалимге өрлеп баратын біршама исраилдік басшыларды жаныма жинап алдым.

#### 8


Езрамен бірге оралған әулет басшылары

1Артақсерікс патшаның кезінде Бабыл елінен менімен бірге Иерусалимге еріп келген әулет басшыларының есімдері мен олардың шыққан ата-тектері мыналар:

2Діни қызметкер[†] Пінехестің ұрпақтарынан: Гершом.

Діни қызметкер Ітамардың[*] ұрпақтарынан: Даниял.

Дәуіт патшаның тұқымынан шыққан 3Шеханияхтың ұрпақтарынан: Хатуш.[*]

Пароштың[*] ұрпақтарынан: Зәкәрия және онымен бірге тізімге тіркелген жүз елу ер адам[†].

4Пахат-Моабтың[*] ұрпақтарынан: Зерахиях ұлы Елиехонай және онымен бірге екі жүз ер адам.

5(Заттудың[*] ұрпақтарынан:) Яхазиел ұлы Шеханиях және онымен бірге үш жүз ер адам.

6Адиннің[*] ұрпақтарынан: Жонатан ұлы Ебед және онымен бірге елу ер адам.

7Еламның[*] ұрпақтарынан: Аталиях ұлы Ишая және онымен бірге жетпіс ер адам.

8Шафатияхтың[*] ұрпақтарынан: Михайл ұлы Забадиях және онымен бірге сексен ер адам.

9Жоғабтың[*] ұрпақтарынан: Ехиел ұлы Абадиях және онымен бірге екі жүз он сегіз ер адам.

10Банидың[*] ұрпақтарынан: Жосифиях ұлы Шеломит және онымен бірге жүз алпыс ер адам.

11Бебайдың[*] ұрпақтарынан: Бебай ұлы Зәкәрия және онымен бірге жиырма сегіз ер адам.

12Азғадтың[*] ұрпақтарынан: Хақатан ұлы Жоханан және онымен бірге жүз он ер адам.

13Адониқамның[*] ұрпақтарының арасынан ең соңғы қайта оралғандардың есімдері: Әлипәлет, Еиел, Шемаях және олармен бірге алпыс ер адам.

14Бигуайдың ұрпақтарынан: Утай мен Зақур[*] және олармен бірге жетпіс ер адам.


Аялдаған көшке ғибадатхана қызметшілерінің қосылуы

15Сапарға шығарда мен, Езра, осы айтылып өткен исраилдіктерді Аһауаға қарай ағатын өзен тармағының қасына жинадым. Сол жерде біз үш күн қондық. Мен діни қызметкерлерді және басқа адамдарды түгендеп шығып, олардың арасынан бірде-бір леуілік көмекшіні[†][*] таппадым. 16Сонда мен Елиезер, Ариел, Шемаях, Елнатан, Жарип, Елнатан, Натан, Зәкәрия, Мешулам есімді әулет басшыларын әрі Жояриб пен Елнатан есімді екі ғұламаны қасыма шақырып алдым. 17Оларды Қасипиях деген жердің басшысы Иддоға жолдадым. Оған және оның Қасипияхтағы леуілік руластарына әрі бұрын Иерусалимдегі ғибадатхананың[†] қызметшілері[*] болғандарға бізге Құдайымыздың киелі[†] үйінде қызмет ететін адамдарды жіберсін деп айтуды тапсырдым.

18Құдай[†] бізді шапағатты мейірімімен жарылқағандықтан,[*] олар қайтқанда бір өте қабілетті ғалымды өзінің ұлдары және ағайындарымен бірге, барлығы он сегіз адамды, ертіп алып келді. Ғалымның есімі Шеребиях еді. Ол Исраил ұлы Леуіден тараған Мәхлидің[*] ұрпағы болатын. 19Сондай-ақ, Хашабиях және онымен бірге Мераридің ұрпағы[*] Ишая өзінің бауырлары және олардың ұлдарымен, барлығы жиырма адам да келді. 20Олар ғибадатхана қызметшілерінің екі жүз жиырма ұрпағын да ертіп алып келді. Бұлардың ата-бабаларын кезінде Дәуіт патша және әміршілер[†] леуіліктерді[†] діни қызметтерінде қолдауға тағайындаған болатын. Жаңадан қосылғандардың бәрі де аты-жөндері бойынша тіркеліп, тізімге енгізілді.


Сапарға шықпастан бұрынғы мінажат

21Мұнан кейін мен сол жерде, Аһауадағы өзен тармағының жағасында, барлығымызды Құдайымыздың алдында мойынсұнып, ораза ұстауға шақырдым. Осылай біз Құдайдан өзіміз бен бала-шағамыз және барша мал-мүлкіміз үшін оң сапар сыйлауын сұрап мінажат еттік.

22Өйткені мен патшадан бізді жол жүріп бара жатқанда дұшпандардан қорғайтын жасақшылар мен атты әскер сұраудан ұялған едім. Қайта, біз патшаға: «Құдайымыз Өзіне бет бұрып, сиынатындардың бәрін шапағатты мейірімімен жарылқайды. Ал Өзін елемей кеткендердің бәріне қаһарланып, құдіретімен жазалайды», — деп айтқан едік. 23Сондықтан біз ораза ұстап Құдайдан осыны жалбарына сұрадық. Ол біздің өтінішімізге құлақ түрді де.


Ғибадатханаға арналған сый-тартулар

24Содан соң мен аға діни қызметкерлердің он екісін, Шеребиях пен Хашабияхты және солардың он леуілік қызметтесін де таңдап алдым.[*] 25Оларға патшаның, оның кеңесшілері мен әміршілерінің және Бабыл аймағында тұрған барлық исраилдіктердің біздің Құдайымыздың киелі үйіне бағыштап табыстаған тартуларын: алтын-күмісті және бұйымдарды[*] таразыға тартып өлшеп бердім. 26Осылайша оларға алты жүз елу ат басындай күміс, әрқайсысының салмағы екі ат басындай бір жүз күміс бұйымдар,[*] бір жүз ат басындай алтын, 27құны бір мың алтын теңге[*] болатын жиырма алтын тостаған және құны алтынмен бірдей жылтыратылған қоладан жасалған екі бұйымды сеніп тапсырдым.

28Оларға былай дедім: «Өздерің Жаратқан Иеге[†] бағышталғансыңдар, осы бұйымдар да Оған бағышталған. Мына алтын-күміс — ата-бабаларымыз сиынған Құдай Иеге арналған ерікті тартулар. 29Өздеріңе сеніп тапсырылғанды мұқият қадағалап сақтаңдар! Кейін оны Иерусалимде, Жаратқан Иенің киелі үйінің ішкі бөлмелерінде діни қызметкерлер, леуіліктер және Исраил әулеттерінің басшыларының алдында таразыға тартып табыстайсыңдар».

30Осылайша діни қызметкерлер мен леуіліктер Құдайымыздың Иерусалимдегі киелі үйіне апарып жеткізу үшін таразыға тартылып, өлшенген сол алтын-күмісті және сол бұйымдарды өзара бөлісіп алды.


Көштің Иерусалимге бет алып, қалаға жетуі

31Содан біз бірінші айдың он екінші күні[*] Аһауадағы өзен тармағының жағасынан сапарға шығып, Иерусалимге бет алдық. Құдайымыз үстімізге құдіретті қолын созып, бізді шапағатты мейірімімен жарылқады да, жол бойы дұшпанның және қарақшының торуылынан аман-есен сақтады.

32Иерусалимге жеткен соң сонда үш күн тынықтық. 33Төртінші күні біз әкелген алтын-күміс пен арнайы бұйымдар Құдайымыздың киелі үйінде таразымен өлшеніп, діни қызметкер Ұрия ұлы Меремоттың қолына тапсырылды. Оның қасында Пінехес ұлы Елазар тұрды. Сондай-ақ, Ешуа ұлы Жозабад пен Бинуй ұлы Ноғадиях атты леуіліктер де сол жерде болды. 34Әкелінген заттардың барлығы таразыға тартылып, жалпы салмағы мен сандары анықталған соң дереу тіркеліп жазылып қойылды.

35Бабылға жер аударылудан қайта оралғандар осыдан кейін Исраилдің сиынатын Құдайына арнап шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтар ұсынды: бүкіл Исраил халқы үшін он екі жас бұқа, сонымен қатар тоқсан алты қошқар мен жетпіс жеті еркек тоқты шалынды. Ал күнәнің құнын өтеу үшін он екі теке де құрбандыққа ұсынылды. Бұлардың бәрі Жаратқан Иеге арналған шалынып, өртелетін құрбандықтар болды.

36Оралмандар патшаның жарлықтарын оның Батыс Евфрат өлкесіндегі әміршілеріне және ондағы аймақ әміршілеріне табыстады. Осылай солар да Исраил халқын және Құдайдың үйін қолдап, көмектесетін болды.

#### 9


Құдайға мойынсұнбайтындармен құдаласу мәселесі

1Осы нәрселер орындалып болғаннан кейін халқымның бірқатар басшылары маған келіп, былай деді: «Исраил халқы, соның ішінде тіпті бірнеше діни қызметкерлер[†] мен леуіліктер[†] де бар, елдегі бөтен ұлттық адамдардан бойларын аулақ ұстаған жоқ! Сол ұлттар ежелгі қанахандық, хеттік, перездік, ебустік, аммондық, моабтық, мысырлық, аморлық халықтарға ұқсас. Исраилдіктер сол бөтен ұлттардың жексұрын әдет-ғұрыптарынан сақтанып, бөлек жүрмейді.[*] 2Өйткені олардың өздері және ұлдары бөтен ұлттардың бірсыпыра қызына үйленіп алған. Осылайша Құдайға бағышталған халық[*] жалған тәңірлерге табынатын көршілес ұлттармен араласып кеткен. Мұндай опасыздықты алдымен істейтіндер — басшылар мен қызметкерлердің өздері!»[*]

3Мен осыны естігенде қатты қайғырып,[†] үстімдегі көйлегім мен шапанымның өңірін айыра жырттым. Сақал-шашымды жұлып, жаным түршіге есеңгіреп жерге отыра кеттім. 4Исраилдің Құдайының сөздерін терең қастерлеп, орындайтындар[*] жер аударылудан қайта оралған сол адамдардың опасыздығына қатты қайғырып, айналама жиналды. Ал мен жаным түршіге есеңгіреген қалпымда сол жерде кешкі құрбандықтың уақытына[*] дейін отырдым.


Езраның халықтың күнәсін мойындаған мінажаты

5Содан кешкі құрбандық кезінде қатты қайғырып, көйлегім мен шапанымның өңірі жыртылған күйі орнымнан тұрдым. Қолдарымды көкке, Құдайым Жаратқан Иеге[†] қарай жайып 6былай деп мінажат еттім:

— Уа, Құдайым! Күнәларымыз басымыздан асып, теріс қылықтарымыз аспанға[†] дейін жетті. Бет-жүзімді Өзіңе көтеруге қатты ұялып, масқара болып қысылып тұрмын. 7Ата-бабаларымыздың заманынан бастап қазірге дейін Сенің алдыңдағы кінәміз өте зор. Біз патшаларымызбен, діни қызметкерлерімізбен бірге теріс қылықтарымыздың кесірінен бөтен елдердің патшаларының қолына түстік. Күні бүгінге дейін солардың семсерлерінен әрі құлдық, тонау, қорлықтан көз ашпай келеміз.[*] 8Бірақ осы күндері, қысқа ғана уақыттан бері, Құдай[†] Иеміз зор шапағатын көрсетіп келеді. Ол халқымыздан бірқатарымызды тірі алып қалып, Өзінің киелі[†] үйінен бізге берік орын берді. Сөйтіп Құдайымыз құлдықта жүрген біздің еңсемізді аздап көтеріп, көзімізді жарқыратып келеді.[*] 9Себебі құл болсақ та, Құдайымыз бізді осы құлдығымызда тастап кеткен жоқ. Керісінше, бізге парсы патшаларының көз алдында Өзінің берік мейірімін көрсетті. Осылайша Құдайымыздың қирап жатқан киелі үйін қайта тұрғыза алуымыз үшін бізге жаңа өмір сыйлады, әрі Яһуда мен Иерусалимде қабырға іспетті қоршайтын қорғаныш та берді.

10Ал енді біз не дей аламыз, уа, Құдайымыз? Сенің өсиеттеріңді қайтадан елемей тастап кеттік. 11Кезінде Өзіңе қызмет еткен пайғамбарлар[†] арқылы Сен мынадай бұйрықтар берген болатынсың:

«Өздерің еніп, иемденейін деп жатқан осы ел сонда әзірше тұрып жатқан ұлттардың жексұрын да жалған тәңірлерінің кесірінен арамдалған. Сол ұлттар жексұрын іс-әрекеттерімен елді бір шетінен екінші шетіне дейін арамдап тастаған.[*] 12Сондықтан олармен құдандалы болып, қыз алысып, қыз берісуші болмаңдар! Ешқашан да олармен ынтымақтасып, игілік тілемеңдер. Сонда ғана күшті болып, елдің шығарған өнімін жеп, өздеріңнен кейінгі ұрпақтарыңа елді тұрақты мұра етіп қалдыра аласыңдар».[*]

13Басымызға түскендердің бәрі өзіміздің зұлым істеріміз бен зор кінәміздің кесірінен болды. Сонда да Сен, уа, Құдайымыз, бізді күнәларымыз бойынша емес, одан жеңілірек жазаладың. Осылайша халқымыздың толығымен қырылып кетуіне жол бермей, бірқатарымызды тірі алып қалдың.[*]

14Сонымен осындай жиренішті істермен айналысатын халықтармен құдандалы болып қайтадан Сенің өсиеттеріңді бұзамыз ба?! Сонда Сен қатты қаһарланып, ешқайсымызды да тірі қалдырмай құртып жібермес пе едің?! 15Уа, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие, Сен әділсің! Біз қырылудан аман қалған біраз адамбыз. Сенің алдыңда әбден кінәлі болдық. Осы істегеніміздің кесірінен ешқайсымыз Сенің алдыңда тұра алмаймыз.

#### 10


Халықтың күнәларына өкініп, соларынан бас тартуы

1Езра осылай мінажат етіп жылап, Құдайдың киелі[†] үйінің алдында сиынып, күнәларды мойындап етпетінен жатты. Сол кезде оның айналасына исраилдіктердің ер адамдар, әйелдер және балалардан тұратын өте үлкен жамағаты жиналды. Олар да зар еңіреп жылаумен болды. 2Сонда Еламның ұрпақтарының бірі — Ехиел[*] ұлы Шеханиях Езраға тіл қатып былай деді: «Рас, біз айналамыздағы бөтен жұрттықтардан әйел алып, Құдайымызға опасыздық жасадық. Бірақ та Исраил үшін әлі де үміт бар. 3Қазір-ақ Құдайымызбен Келісім[†] жасайық! Біздің мырзамыз[†] — сіздің ақыл-кеңесіңіз және Құдайдың өсиеттерін терең қастерлейтін басқалардың да ақыл-кеңесі бойынша былай істейік: Сондай әйелдердің бәрін олардың туған балаларымен бірге қоя берейік. Бұл Таурат заңына[†] сәйкес істелсін. 4Енді орныңыздан тұрыңыз, бұл міндет сіздің мойныңызда. Біз сізді қолдайтын боламыз. Осы істі батыл жүзеге асырыңыз!»

5Сонда Езра орнынан тұрды да, алдымен аға діни қызметкерлерге,[†] леуіліктерге[†] және барлық басқа исраилдіктерге осы айтылғандарды істеуге ант бергізді. Олар ант берді. 6Мұнан кейін Езра Құдайдың киелі үйінің алдында тұрған орнынан кетіп, Елияшип ұлы Жохананның ғибадатханадағы[†] бөлмесіне барды. Бабылға жер аударылудан қайтып келгендердің опасыздығына қатты қайғырғанынан[†] Езра сол бөлмеде болған кезінде аузын бекітіп, нан да жемеді, су да ішпеді.[*]

7Содан соң басшылар бүкіл Яһуда аймағы мен Иерусалим қаласында жар салып, мынаны хабарландырды: «Жер аударылудан қайта оралған яһудилер Иерусалимде жиналуға міндетті! 8Кімде-кім үш күннің ішінде келмесе, басшылар мен ақсақалдардың шешімі бойынша содан бар мал-мүлкі тартып алынып, Құдайға бағышталып жойылады.[*] Ал өзі жер аударылудан қайта оралған яһудилердің қауымынан[†] аластатылады».

9Сонда Яһуда мен Буняминнің күллі тұрғындары үш күннің ішінде Иерусалимге жиналды. Бұл тоғызыншы айдың жиырмасыншы күні болды.[*] Халықтың бәрі Құдайдың киелі үйінің алдындағы аулада бас қосты. Олар осы оқиғаға және жауған жауынға бола дірілдеп тұрды. 10Діни қызметкер Езра орнынан тұрып, оларға былай деді:

— Сендер (Жаратқан Иеге[†] бағынбайтын) бөтен жұрттық әйел алып, опасыздық жасадыңдар. Осылай сендер Исраилдің кінәсін одан әрі арттыра түстіңдер. 11Ал енді ата-бабаларыңның сиынған Құдайы Жаратқан Иенің алдында күнәларыңды мойындаңдар! Осы елдегі бөтен халықтардан және өздеріңнің жат бөтен жұрттық әйелдеріңнен бөлініп, Жаратқан Иенің еркін орындаңдар!

12Сонда бүкіл жамағат[*] қатты дауыспен былай деп жауап берді:

— Сіздікі дұрыс. Сіз қалай айтсаңыз, солай істеуге міндеттіміз. 13Бірақ мұнда халық көп. Қазір жылдың жаңбыр жауатын мезгілі, сондықтан далада тұра беруге болмайды. Оның үстіне бұл — бір-екі күннің ішінде істей салуға болатын нәрсе емес. Өйткені арамыздағы көбіміз осындай күнә[†] жасадық. 14Құдайымыздың осы себептен тұтанған қаһарының бетін қайтару үшін біздің басшыларымыз бүкіл қауымның өкілі болып бұл жерде қалсын. Ал бөтен жұрттық әйел алған әркім өз қаласының ақсақалдары, төрешілерімен бірге белгіленген[†] мезгілде осында қайтып келсін.

15Бұл ұсынысқа тек Асахил ұлы Жонатан мен Тикуах ұлы Яхзеях қана қарсы болды. Мешулам және леуілік Шабтай оларды қолдады.[*] 16Әйтсе де жер аударылудан қайта оралғандар солай істемек болып келісті. Діни қызметкер Езра барлық әулеттерден басшыларын таңдап алып, аттарын атап белгіледі. Содан олар оныншы айдың бірінші күні[*] осы мәселені қарауға отырды. 17Бұдан кейінгі жылдың бірінші айының бірінші күні[*] олар (Жаратқан Иеге бағынбайтын) бөтен жұрттық әйел алғандардың мәселесін қарап бітірді.


18Діни қызметкерлердің бөтен жұрттық әйел алғандары мыналар болды: Ехосадық ұлы Ешуа[*] мен оның бауырларының ұрпақтарынан: Мағасиях, Елиезер, Жарип, Ғодалиях. 19Олар сол әйелдерін қайтарып жіберуге қол беріп уәделесіп, өз кінәларын мойындады, әрі соның айыбын өтеу[*] үшін бір қошқардан шалып Жаратқан Иеге ұсынды.

20Имердің ұрпақтарынан:[*] Ханани, Забадиях.

21Харымның ұрпақтарынан:[*] Мағасиях, Ілияс, Шемаях, Ехиел, Ұзиях.

22Пашхурдың ұрпақтарынан:[*] Елиохенай, Мағасиях, Ысмағұл, Нетанел, Жозабад, Еласах.


23Леуіліктерден: Жозабад, Шимеях, Келита деп те аталатын Келаях, Петахиях, Яһуда, Елиезер.

24Әншілерден: Елияшип.

Қақпа күзетшілерінен:[*] Шаллум, Телем, Ұри.


25Басқа исраилдіктерден: Пароштың ұрпақтарынан:[*] Рамиях, Изиях, Малқиях, Миямин, Елазар, Хашабиях,[*] Бенаях.

26Еламның ұрпақтарынан:[*] Маттаниях, Зәкәрия, Ехиел, Әбди, Еремот, Ілияс.

27Заттудың ұрпақтарынан:[*] Елиохенай, Елияшип, Маттаниях, Еремот, Зауад, Ғазиз.

28Бебайдың ұрпақтарынан:[*] Жоханан, Хананиях, Забай, Атлай.

29Банидың ұрпақтарынан:[*] Мешулам, Маллух, Адаях, Яшуб, Шеал, Еремот.

30Пахат-Моабтың ұрпақтарынан:[*] Адна, Хелал, Бенаях, Мағасиях, Маттаниях, Беселиел, Бинуй, Манаса.

31Харымның ұрпақтарынан: Елиезер, Ишиях, Малқиях, Шемаях, Шимон, 32Бунямин, Маллух, Шемариях.

33Хашумның ұрпақтарынан:[*] Матынай, Мататта, Зауад, Әлипәлет, Еремай, Манаса, Шимей.

34Басқа Банидың ұрпақтарынан: Мағадай, Ымрам, Уел, 35Бенаях, Бидиях, Келухи, 36Уаниях,[*] Меремот, Елияшип, 37Маттаниях, Матынай, Ясай.

38Бинуйдің ұрпақтарынан: Шимей,[*] 39Шелемиях, Натан, Адаях, 40Махнадбай, Шашай, Шарай, 41Азарил, Шелемиях, Шемариях, 42Шаллум, Амариях, Жүсіп.

43Небоның адамдарынан:[*] Еиел, Мататиях, Зауад, Зебинах, Яддай, Жоел, Бенаях.

44Бұлардың бәрі (Жаратқан Иеге мойынсұнбайтын) бөтен жұрттық әйел алып, кейбіреулері солардан бала көрген еді.[*]

### Нехемия


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Кіріспе


Нехемия


Жазба туралы мәлімет

Осы жазбаны жазып қалдырған Нехемия Бабылға жер аударылған яһудилердің ұрпағынан еді. Ол парсы патшасы Артақсерікстің Парсы шығанағына екі жүз шақырым қашықтықта орналасқан Сузы қаласындағы қысқы сарайында оның уәзірі болып қызмет ететін. Б.з.д. 445 жылы Нехемия атамекендері Яһудаға қайта оралған елдестерінің ауыр халі жайлы хабар алды. Елдің бұрынғы астанасы Иерусалим қаласын қорғайтын қамал қабырғасын Бабыл әскері қиратып тастағандықтан, олар айналаларындағы дұшпандарынан қорғансыз қалған болатын. Нехемия бұған қатты қайғырып, Құдай Тағалаға сиынып мінажат етті. Сонда ол өз халқының өткен замандарда жасаған күнәларын Құдай алдында мойындап, Оның рақым етуін сұрады.

Құдай осы өтінішті мейіріммен қабылдап, патша Нехемияны Яһуда аймағының әкімі етіп тағайындады. Оған патшалық әкімшіліктің құрылыс заттарынан Иерусалимнің қабырғасын қайта тұрғызуға да тапсырма беріп, Яһудаға жіберді.

Нехемия Иерусалимге жетісімен-ақ көздеген ісін ұйымдастыруға кірісті. Дұшпандарының қарсы шығып, жамандауларына қарамастан, Құдайдың қолдауымен және елдестерінің белсенді атсалысуымен осы ауқымды жұмыс екі айдың ішінде аяқталды. Соңында исраилдіктер қала қабырғасының салынып біткенін шаттана тойлап, Жаратқан Иеге ризашылықтарын білдірді.

Нехемияның және Езра (Узайр) есімді діни қызметкердің басшылығымен халық күнәларын мойындап, Құдайдың ата-бабаларымен жасаған Келісімін қайтадан бекітті.

Кейін Нехемия Артақсерікс патшаға барған саяхатынан Иерусалимге қайтып келгенде, халықтың адасып, күнә жасауды әдетке айналдырғанына көзін жеткізді. Нехемия халықты Құдайдың ізгі жолына қайтып, күнәларынан бас тартуға шақырды. Оларды арамдығынан тазарып, Таурат заңын мұқият ұстануға, әрі Құдайдың киелі үйінде Оған адалдықпен ғибадат етуге жетеледі.

#### 1


Кіріспе

1Бұл — Ахалиях ұлы Нехемияның басынан кешкендерін баяндаған сөздері.

(Артақсерікс патшалық құрған) жиырмасыншы жылдың тоғызыншы айында[*] мен бекіністі астана Сузыда[*] тұрып жаттым. 2Сол кезде ағайындарымның бірі — Ханани[*] бірнеше адаммен бірге Яһуда аймағынан сапарлап келіп, маған соқты. Мен олардан (Бабылға) жер аударылудан елге қайтқан яһудилердің күй-жайын және Иерусалим қаласының хал-жағдайын сұрадым.

3Олар маған: «Жер аударылудан аман қалып, сол аймаққа қайта оралғандардың[*] күй-жайы мүшкіл, көргендері қорлық! Иерусалимді қоршаған қабырғалар қиратылған,[*] қақпалары да өртелген», — деп баяндады.


Нехемияның қайғырып, мінажат етуі

4Мұны естігенде мен отыра қалып, бірнеше күн бойы қайғырып[†] жылап, ораза ұстап, көктегі Құдайға мінажат еттім. 5Былай деп сиындым: «Уа, Жаратқан Ие,[†] көктегі Құдай[†]! Сен Өзіңді сүйіп, өсиеттеріңді ұстанатындарға Келісіміңнің[†] уәделерін орындап, берік мейіріміңді көрсететін ұлы да айбынды Құдайсың.[*] 6Қызметшілерің — Исраилдің үрім-бұтағы үшін күні-түні Өзіңе сиынып отырған мендей құлыңның дұғаларына құлағыңды түріп, назарыңды аудара гөр! Исраилдің үрім-бұтағы — біздер Саған қарсы жасаған күнәларымызды мойындаймыз. Менің өзім де, шыққан әулетім де күнә[†] жасадық. 7Өзіңе қарсы зұлым істер істедік. Өз қызметшің Мұса арқылы бұйырған өсиеттерің, ережелерің және шешімдеріңді ұстанған жоқпыз.

8Сен қызметшің Мұсаға тапсырған мына сөзіңді есіңе ала гөр: «Егер Маған опасыздық жасасаңдар, сендерді басқа халықтардың арасына таратып жіберемін. 9Бірақ егер Маған қайта оралып, өсиеттерімді ұстанып орындайтын болсаңдар, онда тіпті жердің қиыр шеттеріне дейін айдалып тасталған болсаңдар да, Мен сендерді сол жақтан жинаймын, әрі өз есімімді орнатуға таңдап алған жерге қайтарып әкелемін!»[*]

10Исраил халқы — Сенің құдіретті қолыңды алға созып ерен күш-қуатыңмен құтқарып алған қызметшілерің әрі халқың ғой. 11О, Жасаған Ие, Саған бойсұнған менің және есіміңді сүйсіне қастерлейтін басқа да қызметшілеріңнің дұғаларымызға құлақ аса гөр! Енді патшаны маған оң көзімен қаратып, ісімді табысты қыла гөр!»

Себебі сол кезде мен патшаның сусындарын басқарып, дайындайтын уәзірі[*] болатынмын.

#### 2


Патшаның Нехемияны әкім етіп тағайындап Иерусалимге жіберуі

1Артақсерікс патшалық құрған жиырмасыншы жылдың сәуір[*] айының бір күні патшаның шарап ішетін кезі келгенде мен шарапты тостағанға құйып, патшаға ұсындым. Бұған дейін мен ешқашан да патшаның алдында көңілсіз болған емес едім. 2Патша маған:

— Ауырып тұрғанға ұқсамайсың, неге соншама көңілсізсің? Жан дүниең бір нәрсеге қатты қайғырып[†] тұр ғой! — деген сұрақ қойды. Мен қатты қорқып кеттім. 3Патшаға жауап беріп:

— Патша ағзам көп жасасын! Ата-бабаларымның қабірлері орналасқан қала қирап бос жатыр, әрі қақпалары өртеліпті! Солай болғанда бет-жүзімнің қалайша көңілсіз болмауы мүмкін? — дедім. 4Патша маған:

— Онда қандай өтінішің бар? — деген сауал қойды. Мен көктегі Құдайға іштей сиынып алып, 5патшаға былай деп жауап қаттым:

— Егер патша ағзам мақұл көріп, алдындағы қызметшісіне ризашылықпен қараса, онда мені ата-бабаларымның қабірлері жатқан қаланы қайтадан тұрғызуға Яһуда аймағына жібере көрсе екен. — 6Патша менен:

— Сонда баруға саған қанша уақыт керек болады? Қашан қайтып келесің? — деп сұрады. Мен оған қанша уақыт кететінін айтқанымда, патша мені жіберуді жөн көрді. Оның жанында патшайым да отырды.

7Мен патшаға тағы мына тілегімді де білдірдім:

— Уа, патшам, егер мақұл көрсеңіз, маған Батыс Евфрат өлкесі арқылы өтіп, Яһудаға жету үшін сол өлкедегі әміршілерге[†] арнап рұқсат хаттарын жаздырып берсеңіз игі болар еді. 8Сондай-ақ, ғибадатхананың[†] қасындағы қорғанның қақпаларын, қаланың қабырғасын және өзіме үй салдыру үшін бөренелер берсін деп патшаның орманын басқарушы Асафқа арналған бір хатты да жаздырып берсеңіз екен.

Құдайдың шапағатты мейірімімен[*] патша осы сұрағандарымның бәрін де берді.

9Осылай мен жолға шығып, Батыс Евфрат өлкесіндегі әкімдерге келіп, оларға патшаның хаттарын тапсырдым. Патша, сондай-ақ, қолбасшылар мен бірқатар атты әскерді де маған ертіп жіберген болатын.

10Бірақ хоронайымдық[*] Санбаллат және аммондық қызметкер Тобиях[*] менің келе жатқаным туралы естігенде, екеуі біреудің исраилдіктерге жақсылық жасамақ болып келгеніне қатты наразыланды.

11Осылай мен Иерусалимге жеттім. Қалада үш күн болғаннан кейін 12өзіме еріп келген біраз адаммен бірге түнде тұрдым. Құдайымның менің жүрегіме Иерусалим үшін не істейтінім туралы салған ойларын ешкімге айтқан жоқ едім. Астымдағы көлік малдан басқа ешқандай көлік алған жоқпыз.

13Сонымен түнде Аңғар қақпасынан шығып, Шибөрі[*] қайнарының маңынан өтіп, Күл қақпасына жеттім. Сөйтіп Иерусалимнің қираған қамал қабырғалары мен өртеніп кеткен қақпаларын тексеріп қарап шықтым. 14Содан соң Қайнар қақпасы мен Патша тоғанына[*] қарай бет алдым. Алайда астымдағы көлік малдың сол жаққа өтуіне орын болмады. 15Сондықтан түн ішінде Қидрон сайы арқылы өрлеп шықтым да, сол жақтағы қабырғаларды тексердім. Сосын кері бұрылып, Аңғар қақпасы арқылы қалаға қайтып келдім. 16Менің қайда барып, не істегенімді қаланың билік басындағылары білген жоқ. Себебі мен әлі де яһуди басшыларымен: діни қызметкерлер,[†] жетекшілер, қызметкерлер және әкімшілікте істейтін басқалармен сөйлескен жоқ едім.

17Енді мен оларға тіл қатып былай дедім: «Біздің қандай қиын жағдайда жүргенімізді өздеріңіз көріп отырсыздар. Иерусалим қиратылып, оның қақпалары өртеніп кеткен. Қаланың қамал қабырғасын қайта тұрғызайық та, бұдан былай сондай масқараға қалмайық!» 18Сонымен қатар оларға Құдайдың[*] мені шапағатты мейірімімен жарылқағаны және патшаның қолдаған сөздері туралы да айтып бердім. Сонда олар: «Мақұл, қабырғаны тұрғызайық!» — деп, осы игілікті іске білек сыбана кіріспекші болды.

19Бірақ хоронайымдық Санбаллат, аммондық қызметкер Тобиях[*] және арабиялық Гешем[*] осы туралы естігенде, бізді келекелеп:

— Әй, бұл істеп жатқандарың не? Патшаға қарсы шығайын деп жатырсыңдар ма? — деп мазақтады. 20Мен оларға жауап қайырып:

— Бізге табыс сыйлайтын — көктегі Құдай[†]! Сондықтан да біз, Оның қызметшілері, құрылысты бастаймыз. Ал өздеріңіздің Иерусалимнен не үлестеріңіз, не құқықтарыңыз, не талап ететіндей негіздеріңіз жоқ! — дедім.

#### 3


Қала қабырғасының құрылысшылары

1Осылай бас діни қызметкер[†] Елияшип өз ағайындары — діни қызметкерлермен бірге жұмысқа кірісіп кетті. Олар Қой қақпасын тұрғызып, есіктерін орнатты; содан соң Қой қақпасына әрі қала қабырғасының Жүздік және Хананел мұнараларына дейінгі аралығына Жаратқан Иеге[†] бағышталу рәсімін жасады. 2Бас діни қызметкердің жанында Иерихонның адамдары, ал солардың қасында Имри ұлы Зақур қала қабырғасының келесі бөліктерін салды.

3Сенуаның ұлдары Балық қақпасын тұрғызды. Олар соның бөренелерін қиюластырып, есіктерін, ысырмалары мен кесе-көлденең бөренелерін орнатты. 4Олардың жанында Хақостың немересі Ұрия ұлы Меремот келесі бөлікті жөндеп бекітті. Оның жанында Мешизабелдің немересі Барақиях ұлы Мешулам, ал соның қасында Бағана ұлы Садық қабырға бөліктерін жөндеп нығайтты. 5Бұлардан кейінгі бөлікті текоялықтар бекітіп қалпына келтірді. Бірақ олардың ауқаттылары басқарушыларының тапсырмаларына сай жұмысқа мойынсұнғылары келмеді.[*]

6Пасеах ұлы Жояда мен Бесодиях ұлы Мешулам Көне қақпаны[*] жөндеп нығайтты. Олар қақпаның бөренелерін қиюластырып, есіктерін, ысырмалары мен кесе-көлденең бөренелерін орнатты. 7Олардың қасындағы жөндеу жұмыстарын гибеондық және миспалық адамдар, гибеондық Мелатиах пен мероноттық Ядон әрі Батыс Евфрат өлкесінің әміршісіне[†] қарайтын жерлерден келгендер атқарды. 8Солардың жанында зергерлердің[*] біреуі — Харқаях ұлы Ұзиел, ал оның қасында хош иісті зат дайындаушылардың біреуі — Хананиях қабырғаның бір бөлігін жөндеп нығайтты. Бұлар Иерусалимді Кең қабырғаға дейін бекітіп қалпына келтірді. 9Солардың жанында Иерусалимнің жарты ауданын басқаратын Һұр ұлы Рефаях қабырғаның келесі бөлігін жөндеп бекітті. 10Олардың қасында Харумаф ұлы Едаях қабырғаның өз үйінің қарсысындағы бөлігін, ал оның жанында Хашабнея ұлы Хатуш келесі бөлікті қалпына келтіріп нығайтты. 11Харым ұлы Малқиях пен Пахат-моаб ұлы Хашуб қабырғаның қосалқы бөлігін[*] және Тандыр мұнарасын жөндеп бекітті. 12Содан кейінгі жерді Иерусалимнің жарты ауданының әкімі Халохеш ұлы Шаллум өз қыздарымен бірге қалпына келтіріп нығайтты.

13Анон және Заноах қаласының тұрғындары Аңғар қақпасын нық етіп тұрғызды да, есіктерін, ысырмалары мен кесе-көлденең бөренелерін орнатты. Олар тағы да Күл қақпасына дейінгі қала қабырғасының бір мың шынтақ[*] бөлігін жөндеп бекітті.

14Беткәрем ауданының әкімі Рехап ұлы Малқиях Күл қақпасын жөндеп бекітіп, есіктерін, ысырмалары мен кесе-көлденең бөренелерін қайтадан орнатты.

15Миспа ауданының әкімі Қолхозе ұлы Шаллум Қайнар қақпасын тұрғызып бекітті де, төбесін жауып, есіктерін, ысырмалары мен кесе-көлденең бөренелерін орнатты. Шаллум, сондай-ақ, қабырғаның Патша бағының қасындағы Силоғам[*] тоғанының тұсындағы бөлігін Дәуіттің шаһарынан төмен түсіп жатқан баспалдақтарға дейін жөндеп нығайтты. 16Шаллумнан кейін Бет-Сұрдың жарты ауданының әкімі — Азбұқ ұлы Нехемия қабырғаның Дәуіт әулетінің қабірлеріне[*] қарама-қарсы жатқан жерінен бастап, қолдан жасалған тоған мен Батырлар тұрағына дейінгі аралығын жөндеп бекітті.

17Одан кейін леуіліктер[†] Бани ұлы Рехумның басшылығымен қабырғаны жөндеп нығайту жұмыстарын атқарды. Олармен көршілес бөлікті Кеилдің жарты ауданының әкімі — Хашабиях сол жарты ауданның атынан жөндеп бекітті. 18Хашабияхтан кейін оның ағайындары Кеилдің келесі жарты ауданының әкімі — Хенадад ұлы Бинуйдің[*] басшылығымен жөндеп нығайту жұмыстарын жүргізді. 19Бинуйдің қасында Миспаның әкімі — Ешуа ұлы Езер қабырға бұрышындағы қару-жарақ қоймасына апаратын асудан басталатын қосалқы бөлікті жөндеп бекітті. 20Езердің жанында Забай ұлы Барух бұрыштан бастап, бас діни қызметкер Елияшиптің сарайының кіреберісіне дейінгі қосалқы бөлікті құлшына жөндеп нығайтты. 21Барухтан кейін Хақостың немересі Ұрия ұлы Меремот Елияшиптің сарайының кіреберісінен сарайдың шетіне дейінгі қосалқы бөлікті қалпына келтіріп нығайтты.

22Меремоттан кейінгі бөлікті төңіректегі жерлерден жиналған діни қызметкерлер жөндеп бекітті. 23Діни қызметкерлердің қасында Бунямин мен Хашуб өз үйлерінің тұсындағы бөлікті жөндеп нығайтты. Олардан кейін Ананиях немересі Мағасиях ұлы Азариях өз үйінің маңындағы бөлікті бекітіп қалпына келтірді. 24Одан кейін Хенадад ұлы Бинуй Азарияхтың үйінен бастап, қабырғаның ішке қарай кіре түскен жеріне және оның бұрышына дейінгі екі аралықтағы қосалқы бөлікті жөндеп нығайтты. 25Ұзай ұлы Палал қабырғаның ішке қарай кіре түскен бөлігін және Қарауылдар ауласының жанындағы патшаның Жоғарғы сарайынан шығатын мұнараның қарсысындағы бөлікті жөндеп бекітті. Палалдан кейін Парош ұлы Педаях 26және Опел төбесінде тұратын ғибадатхана[†] қызметшілері қабырғаның шығыс жақтағы Су қақпасының қарсысы мен Шығыңқы мұнараның маңына дейінгі аралығын қалпына келтірді. 27Бұлардың жанында текоялықтар Үлкен шығыңқы мұнараның қарсысынан бастап, Опел төбесіндегі қабырғаға дейін созылған қосалқы бөлікті жөндеп нығайтты.

28Жылқы қақпасынан жоғарырақ жерде діни қызметкерлер әрқайсысы қабырғаның өз үйінің тұсындағы бөлігін жөндеп нығайтты. 29Олардың қасында Имер ұлы Садық қабырғаның өз үйінің тұсындағы бөлігін мықтап жөндеді, ал Садықтың жанында Шығыс қақпасының басқарушысы Шеханиях ұлы Шемаях қабырғаның бір бөлігін қалпына келтіріп бекітті. 30Шемаяхтың қасында Шелемиях ұлы Хананиях пен Салафтың алтыншы ұлы Анон қабырғаның қосалқы бөлігін бекітіп жөндеді. Бұлардың жанында Барақиях ұлы Мешулам өзі тұратын бөлмесінің маңындағы қабырға бөлігін жөндеп нығайтты. 31Мешуламның жанында зергерлердің бірі Малқиях Сап алаңы[*] қақпасының қарсысындағы ғибадатхана қызметшілері мен саудагерлердің тұратын үйлеріне дейінгі бөлікті және қабырғаның бұрышын жоғарғы бөлмеге дейін бекітіп жөндеді. 32Ал қабырғаның бұрышындағы жоғарғы бөлме мен Қой қақпасының арасындағы жөндеп нығайту жұмыстарын зергерлер мен саудагерлер жүргізді.

#### 4


Қабырғаның құрылысына қарсы әрекеттер

1Санбаллат[*] біздің қала қабырғасын тұрғызып жатқанымызды білгенде, зығырданы қайнап қатты ашуланды. Ол бізді, яһудилерді, келекелеп, 2өзінің ағайын-достары мен Самария әскерінің алдында: «Мына бейшара яһудилер не істеп жүр? Олар шынымен-ақ біраз малдарын құрбандыққа шалып, бір-ақ күннің ішінде қабырғаны қалпына келтіре қоймақ па? Әлде күл-қоқыс үйінділерінен тастарды шығарып алып, қайта жандандыра ала ма? Олар өртеніп, әбден сынғыш болған ғой, ха-ха!» — деп мысқылдады.

3Оның жанында тұрған аммондық Тобиях та: «Өй, сол тұрғызып жатқандарына бір-ақ түлкі шыға қалса, тас қабырға деп жүргендерін опырып қиратып тастар!» — деп мазақтады.

4«Уа, Құдайымыз, қандай масқараға қалып тұрмыз, бізге құлақ сала гөр! Олардың мазағын өз бастарына келтіре гөр! Өздерін бөтен елде тұтқынға түсіп, тоналатын ете гөр! 5Кінәларын жазасыз қалдырмай, жасаған күнәларын көз алдыңнан өшіріп тастай көрме! Себебі олар құрылысшылардың алдында Сенің қаһарыңды өршітті ғой».[*]

6Халық жұмысты бар ықыласымен істегендіктен, біз бүкіл қаланы қоршаған қабырғаны бұрынғы биіктігінің жартысына дейін тұрғызып тастадық.

7Бірақ Санбаллат, Тобиях, арабиялықтар, аммондықтар және азоттықтар:[*] «Иерусалимнің қабырғаларын жөндеу жұмыстары алға жылжып, оның құлаған жерлері бітелуде» дегенді естігенде, олар бұған қатты ашуланды. 8Барлығы бірге ақылдасып: «Иерусалимге қарсы тап беріп, онда аласапыран жасаймыз!» деп сөз байласты. 9Сол себепті біз Құдайымызға сиынып, олардан қорғану үшін күні-түні қабырғаға қарауыл қойдық.

10Сол кезде Яһуданың адамдары: «Жүк тасушылар титықтап шаршап қалды! Күл-қоқыс тым көп! Өз күшімізбен қабырғаны тұрғыза алмаймыз!» — деп түңіле бастады.

11Бұның үстіне дұшпандарымыз: «Олар не болып жатқанын көріп, білгенге дейін-ақ, біз келіп, оларды өлтіріп, жұмыстарын тоқтатып тастаймыз!» — деп қоқан-лоқы көрсетіп те жүрді. 12Солардың қастарында тұратын яһудилер он рет келіп, бізге: «Олар жан-жақтан аттанып, бізге тап бермек!» — деп айта берді.[*]

13Сондықтан мен халықты семсер, найза және садақпен қаруландырып, қабырғаның ең аласа, ашық жерлерінің арғы жағына әулеттері бойынша қарауылға тұрғыздым. 14Сосын бәрін тексеріп қарап шыққаннан кейін биіктеу жерге тұрдым да, жетекшілер мен қызметкерлерге және бүкіл халыққа сөз сөйлеп былай дедім: «Олардан қорықпаңдар! Ұлы да айбынды Жасаған Иені естеріңнен шығармаңдар! Өз ағайындарың, ұл-қыздарың мен әйелдерің әрі үй-жайларың үшін шайқасыңдар!»

15Осылай дұшпандарымыз өздері құрған жоспарларының бізге белгілі[†] болып қалып, бұларын Құдайдың Өзі бұзғанын естіп білді. Сонымен бәріміз қабырға құрылысына қайта оралып, әрқайсымыз өз ісімізге кірістік.

16Сол күннен бастап, өз қызметшілерімнің жартысы құрылыс жұмыстарына қатысып, екінші жартысы найза, қалқан, садақтарын асынып, сауыттарын киіп тұрды. Қолбасшылар 17қабырғаны салып жатқан яһудалықтардың арт жағында тұрды. Жүк таситындар бір қолдарымен жүк тасып, екінші қолдарымен қару ұстап жүрді. 18Әрбір құрылысшы беліне семсерін тағып алып жұмыс істеді. Дабыл қағатын кернейші әрқашан қасымда жүрді.

19Мен жетекшілер мен қызметкерлерге және бүкіл халыққа сөз сөйлеп былай дедім: «Жұмыс өте көп және кең көлемде жасалуы керек. Ал біз қабырғаның бойына тарап, бір-бірімізден едәуір алшақтап жүреміз. 20Кернейдің даусын ести салысымен-ақ, керней тартылған біздің қасымызға лезде жиналып келіңдер! Сонда Құдайымыз біз үшін шайқасатын болады!»[*]

21Осылайша біз таң атқаннан жұлдыздар жымыңдай бастағанға дейін жұмысымызды істей бердік. Ал ер адамдардың жартысы найзаларын ұстап тұрды. 22Сол кезде мен халыққа тағы да тіл қатып: «Әрбір адам[†] өз қызметшісімен бірге Иерусалимнің ішінде түнеп шықсын! Сонда олар қаланы түнде қорғауға, күндіз жұмысын істеуге дайын болады!» — дедім. 23Содан өзім мен ағайындарым да, қызметшілерім әрі қасымда еріп жүретін күзетшілерім де ешқайсымыз үстіміздегі киімімізді шешпей әрдайым дайын жүрдік. Әркім өз қаруын тіпті су алуға барған кезде де тастаған жоқ.

#### 5


Зорлық көріп жатқан кедейлерді қорғау

1Сол кездері халықтың көп адамдары әйелдерімен бірге ауқатты яһуди ұлттастарының үстінен шағымданып айқай салды. 2Кейбіреулері:

— Ұл-қыздарымыз бар біздер көп адамбыз. Аштан өлмей тірі қалуымыз үшін бізге астық алу қажет! — десе, 3тағы біреулері:

— Ашаршылық кезінде біз нанымызды тауып жеу үшін өз егістіктеріміз бен жүзімдіктерімізді және үй-жайларымызды кепілдікке беруге[*] мәжбүр болдық! — деп наразылық білдірді. — 4Патшаның алым-салығын төлеу үшін де егістіктер мен жүзімдіктерімізді несие берушілерге кепілдікке табыстауға мәжбүр болдық. 5Ата-тегіміз солардікі сияқты біз де яһудилерміз, балаларымыз да олардікінен еш кем емес! Әйтсе де біз ұл-қыздарымызды оларға басыбайлы қызметшілікке сатуға мәжбүрміз. Кейбір қыздарымыз қазірдің өзінде солардың уысында! Бірақ істейтін шарамыз жоқ, өйткені егістіктеріміз бен жүзімдіктеріміз басқалардың иелігінде!

6Олардың осылай шағымданып айқайлағандарын естігенде қатты ашуландым. 7Мен сол туралы біраз ойланып-толғанғаннан кейін жетекшілер мен қызметкерлерді сөгіп, оларға:

— Сендер берген қарыздарыңнан өсім талап етіп, әрқайсыларың тіпті исраилдік бауырластарыңа солай істейді екенсіңдер! — деп наразылық білдірдім. Содан соң мен осы мәселе жайлы жұртты үлкен жиналысқа шақырдым. 8Жиналыста ауқаттыларға былай дедім:

— Біз қолымыздан келгенше, бөтен халықтарға құлдыққа сатылып кеткен яһуди ағайындарымызды құндарын төлеп босатып алып жүрміз. Бірақ сендер, керісінше, өз ағайындарыңды құлдыққа сатып жүрсіңдер! Сонда біздің оларды қайтадан құндарын төлеп босатуымыз керек дейсіңдер ме?!

Олар бұған қарсы айтатын сөз таба алмай, үнсіз қалды. 9Мен оларға тағы былай да дедім:

— Бұлай істейтіндерің еш дұрыс емес! Дұшпандарымыз — сол бөтен халықтардың мазағына ілінбеуіміз үшін сендердің Құдайды терең қастерлеп, соған сай іс-әрекет жасауларың қажет емес пе? 10Мен өзім де, ағайындарым мен қызметшілерім де оларға қарызға күміс және астық беріп келеміз. Бұдан былай өсім алу дегенді қояйық! 11Сонымен қатар сендер қазір, бүгін-ақ, оларға егістіктері мен жүзімдіктерін, зәйтүн бақтары мен үй-жайларын қайтарып беріңдер! Сондай-ақ, қарызға берген күмістеріңнен, астық, жүзім шырыны және зәйтүн майларыңнан өсім ретінде алған жүзден бір бөлікті де өздеріне қайтарып беріңдер! — 12Олар:

— Бәрін де өздеріне қайтарып береміз, енді ештеңе талап етпейміз. Сіз қалай айтсаңыз, солай істейміз! — деп уәде етті.

Сонда мен діни қызметкерлерді[†] шақырып алып, солардың алдында жетекшілер мен қызметкерлерге уәделерінде тұратыны туралы ант бергіздім. 13Мен шапанымның өңірін олардың көзінше қағып: «Өзінің уәдесінде тұрмайтын адамды Құдай[†] да осылай өз үй-жайынан қақсын! Иә, сондай адам[†] дәл осылай қағылып, түгі қалмасын!» — деп нық айттым. Бұған бүкіл жиналған жамағат: «Аумин!»[†] — деп келісіп, Жаратқан Иені[†] мадақтады. Бұдан былай халық берген сөзіне сәйкес әрекет ететін болды.

14Яһуда елінің әкімі болып тағайындалған уақытымнан, яғни Артақсерікс патшаның билік құрған жиырмасыншы жылынан бастап, отыз екінші жылына дейінгі он екі жыл бойы, менің өзім де, ағайындарым да әміршіге[†] халықтан тиесілі азық-түлікпен тамақтанған жоқпыз.[*] 15Менен бұрын болған аймақ әміршілері халыққа алым-салықтың ауыр жүгін артқан еді. Олардан қырық мысқал күміс болатын салықтың үстіне тағы астық пен шарап талап ететін. Олардың қызметкерлері де халыққа үстемдік жасап, қанаушылықпен айналысты. Бірақ мен Құдайды терең қастерлейтіндіктен бұндай іс-әрекетпен шұғылданбадым. 16Қайта, мен қала қабырғасын салуды қолдадым. Өзіме ешбір егістік жер сатып алмадым. Барлық қызметші жігіттерім қабырға басында жиналып, жұмысқа қатысты.

17Айналамыздағы халықтардан келген қонақтарды санамағанда, мен жүз елу яһуди елдестерім мен қызметкерлерді өз дастарқанымнан тамақтандырып жүрдім. 18Бір күннің тамағына бір өгіз бен таңдаулы алты қой-ешкі әрі бірнеше құс сойылып, дайындалатын. Он күнде бір рет әр түрлі ашытылған сусындардан да тұрағыма молынан әкелінетін. Осының бәріне қарамастан мен аймақ әміршісі ретінде маған тиесілі азық-түлікті елдің халқынан талап етпедім. Өйткені олардың мойнындағы жүк онсыз да ауыр болатын.

19«Уа, Құдайым, осы халыққа жасаған қызметімді менің игілігіме ескере гөр!»

#### 6


Дұшпандардың жаңа әрекеттері

1Санбаллат, Тобиях, арабиялық Гешем[*] және қалған дұшпандарымыз да менің қабырға құрылысын бітіріп, оның бірде-бір құлаған жерінің қалып қоймағаны туралы хабар алды.[*] Ал қақпалардағы есіктерді мен әлі де орнатып болмаған едім. 2Сондықтан Санбаллат пен Гешем маған кісі жіберіп:

— Оно алқабындағы[*] елді мекендердің бірінде кездесейік! — деп шақырды. Олар маған қастандық жасауға ниеттеніп жүрген болатын. 3Мен оларға хабаршыларымды жіберіп:

— Мен мұнда зор іспен айналысып жатырмын. Сондықтан сол жерге төмен түсіп бара алмаймын. Не үшін жұмысты тоқтатып, сіздерге ылдилап баруым керек? — деп жауап бердім. 4Олар маған дәл солай төрт рет кісілерін жіберіп, мен де оларға сол жауабымды соншама рет қайтардым.

5Санбаллат маған осылайша бесінші рет қызметшісін жібергенде соның қолында мөрленбеген ашық хаты болды. 6Хатта былай деп жазылған екен: «Айналадағы халықтардың арасында қауесет тарап жатыр. Гешем[*] де соны айтуда. Өзіңіз бен басқа яһудилер көтеріліс жасауды ниеттеніп жатыр екенсіздер. Қала қабырғасын да сол себептен тұрғызып жатқан көрінесіздер. Осы хабарлар бойынша өзіңіз солардың патшасы болмақшы екенсіз. 7Мұнан басқа сіз өзіңіз жайлы «Яһуданың өз патшасы бар!» деп жариялауға Иерусалимде пайғамбарларды[†] да тағайындап қойыпсыз. Ал енді, бұл сөздер (Артақсерікс) патшаның[*] құлағына жетпей қоймайды. Сондықтан келіңіз, осы мәселе туралы бірге ақылдасайық!»

8Ал мен оған: «Сіздің айтқандарыңыздың ешқайсысы да істелініп жатқан жоқ! Оларды ойлап шығарған — өзіңіз!» — деген жауап жібердім.

9Сол адамдар бізді қорқытуға тырысып: «Олардың қолдары әлсіреп, жұмысты тоқтатып қоятын болады», — десті. Бірақ мен: «Қолдап, қайрат-жігер бере гөр!» — деп мінажат еттім.[*]

10Кейінірек мен Мехетабелдің немересі Делаях ұлы Шемаяхқа соқтым. Сол адам[†] үйін ішінен бекітіп алған екен. Шемаях мені:

— Құдайдың киелі[†] үйінде, ғибадатхананың[†] ортасында кездесіп, есікті іштен тас бекітіп алайық![*] Өйткені сізді өлтіруге адамдар келейін деп жатыр. Олар түнде келіп, жаныңызды алмақшы! — деп сақтандырды. 11Бірақ мен оған:

— Мендей адам бас сауғалап қаша ма? Және мендей адам ғибадатхананың ішіне кіріп, тірі қала ала ма? Жоқ, бармаймын! — дедім.[*] 12Шемаяхты жіберген Құдай[†] емес екенін мен жақсы ұққан едім. Керісінше, Тобиях пен Санбаллат пара беріп жалдап алғандықтан, Шемаях мен туралы осындай жалған пайғамбарлық сөз айтты. 13Ондағы мақсаттары мені қорқытып, маған күнә[†] жасату болды. Егер де солай істесем, дұшпандарым мені жамандап, кінәлауға сылтау тапқан болар еді.[*]

14«Уа, Құдайым, Тобиях пен Санбаллаттың істеген осы іс-әрекеттерін есіңнен шығара көрме! Сондай-ақ, пайғамбар әйел Ноғадияның және мені үрейлендірмек болған тағы басқа пайғамбарлардың да істегендерін есіңде сақтай гөр!»


Қайта салу жұмыстарының аяқталуы

15Осылайша қабырғаны нығайтып қалпына келтіру жұмыстары елул айының жиырма бесінде,[*] елу екі-ақ күннің ішінде аяқталды. 16Күллі дұшпандарымыз бұл туралы естіп, айналамыздағы халықтардың бәрі қорқып, түңілді.[*] Бұл істің толықтай жүзеге асқанына Құдайымыздың Өзінің себепші болғанына олардың көздері жетті.

17Сол күндері Яһуданың жетекшілері Тобияхқа көптеп хат жолдап, оның хаттары да бұларға келіп жатты. 18Яһудадағы көптеген адам оған ант беріп сөз байласқан еді. Өзі Арах ұлы Шеханияхтың күйеу баласы болып, ал ұлы Жоханан Барақиях ұлы Мешуламның[*] қызына үйленген еді. 19Сол яһудилер Тобияхты менің алдымда мақтап, айтқандарымды оған жеткізіп жүрді. Ал Тобиях мені қорқыту үшін маған хаттарын жіберіп отырды.


#### 7

1Қала қабырғасы салынып біткен кезде мен қақпалардың есіктерін орнаттырып қойдым. Содан қақпа күзетшілері, ғибадатхана[†] әншілері және леуілік ғибадатхана қызметшілері міндеттеріне тағайындалды. 2Мен ағайыным Хананиға[*] және қорғанның[*] бастығы Хананияхқа[*] Иерусалимнің үстінен билік жүргізуді тапсырдым. Өйткені Хананиях сенімді адам[†] болатын және Құдайды басқалардан гөрі артық қастерлейтін еді. 3Екеуіне мынадай нұсқау бердім: «Күн ысып, қақпа күзетшілері өз орындарында тұрмайынша Иерусалимнің қақпалары ашылмай, есіктері жабылып, кесе-көлденең бөренелермен бекітіліп тұрсын! Иерусалимнің тұрғындарының арасынан сақшыларды тағайындаңдар. Олар қала қабырғасын бойлай және өз үйлерінің қарсысында қарауылда тұратын болсын».


Жер аударылудан қайтқан оралмандардың тізімі

4Сол кезде қала кең-байтақ, ал ішіндегі халқы аз болатын. Қаладағы үйлер әлі де қайта салынбаған еді. 5Содан Құдай[†] маған жетекшілер мен қызметкерлерді және жай халықты жинап, әрқайсысын шығу тектері бойынша тіркеп жазып алу жайлы ой салды. Мен ең бірінші болып елге қайтып келген оралмандардың[*] шежіре жазбасын тауып алып, сонда жазылған төмендегі сөздерді оқыдым:


6Бабыл патшасы Набуходоносор өз еліне жер аударып әкеткен тұтқындардан Яһуда аймағына қайтып келгендер мыналар. Олар Иерусалим мен Яһудаға, кезінде өз ата-бабалары мекендеген сондағы қалаларына қайта оралды. 7Олардың жетекшілері: Зоробабел,[*] Ешуа, Нехемия,[*] Азариях, Рағамиях, Нахамани, Мардохай, Билшан, Мисперет, Бигуай, Нехум, Бағанах.


Қайта оралған исраилдіктердің жалпы саны:

8Пароштың ұрпақтары: екі мың бір жүз жетпіс екі адам.

9Шафатияхтың ұрпақтары: үш жүз жетпіс екі адам.

10Арахтың ұрпақтары: алты жүз елу екі адам.

11Пахат-Моабтың Ешуа мен Жоғаб есімді екі ұлынан өрбіген ұрпақтары: екі мың сегіз жүз он сегіз адам.

12Еламның ұрпақтары: бір мың екі жүз елу төрт адам.

13Заттудың ұрпақтары: сегіз жүз қырық бес адам.

14Заққайдың ұрпақтары: жеті жүз алпыс адам.

15Бинуйдің ұрпақтары: алты жүз қырық сегіз адам.

16Бебайдың ұрпақтары: алты жүз жиырма сегіз адам.

17Азғадтың ұрпақтары: екі мың үш жүз жиырма екі адам.

18Адониқамның ұрпақтары: алты жүз алпыс жеті адам.

19Бигуайдың ұрпақтары: екі мың алпыс жеті адам.

20Адиннің ұрпақтары: алты жүз елу бес адам.

21Атердің Езекияның тұқымынан шыққан ұрпақтары:[*] тоқсан сегіз адам.

22Хашумның ұрпақтары: үш жүз жиырма сегіз адам.

23Бесайдың ұрпақтары: үш жүз жиырма төрт адам.

24Харифтің ұрпақтары: жүз он екі адам.

25Гибеонның[*] ұрпақтары: тоқсан бес адам.

26Бетлехем мен Нетопаттың адамдары: жүз сексен сегіз.

27Анатоттың адамдары: жүз жиырма сегіз.

28Бет-Азмауеттің адамдары: қырық екі.

29Кирият-Иғарым, Кефира, Бегероттың адамдары: жеті жүз қырық үш.

30Рамақ пен Гебаның адамдары: алты жүз жиырма бір.

31Миқмастың адамдары: жүз жиырма екі.

32Бетел мен Айдың[*] адамдары: жүз жиырма үш.

33Басқа Небоның адамдары: елу екі.

34Басқа Еламның адамдары: бір мың екі жүз елу төрт.

35Харымның адамдары: үш жүз жиырма.

36Иерихонның адамдары: үш жүз қырық бес.

37Лод, Хадид, Ононың адамдары: жеті жүз жиырма бір.

38Сенаяхтың адамдары: үш мың тоғыз жүз отыз.


39Діни қызметкерлер:[†]

Едаяхтың Ешуадан тараған ұрпақтары: тоғыз жүз жетпіс үш адам.

40Имердің ұрпақтары: бір мың елу екі адам.

41Пашхурдың ұрпақтары: бір мың екі жүз қырық жеті адам.

42Харымның ұрпақтары: бір мың он жеті адам.


43Леуіліктер:[†]

Ешуаның және Қадмиелдің Ходеуа[*] арқылы тараған ұрпақтары: жетпіс төрт адам.


44Әншілер:

Асафтың ұрпақтары: жүз қырық сегіз адам.


45Қақпа күзетшілері:

Шаллум, Атер, Талмон, Ақуб, Хатита, Шобай есімді аталардың ұрпақтарының жалпы саны: жүз отыз сегіз адам.


46Ғибадатхана қызметшілері:

Сиха, Хасуфа, Таббаот, 47Керос, Сиях, Падон, 48Лебанах, Хагабах, Шалмай, 49Ханан, Гиддел, Ғахар, 50Реях, Ресин, Некода, 51Ғазам, Ұзза, Пасеах, 52Бесай, Меуним, Нефисим, 53Бақбұқ, Хақуфа, Хархур, 54Баслут, Мехида, Харша, 55Барқос, Сисара, Тамах, 56Несиях, Хатифа есімді аталардың ұрпақтары.


57Сүлейменнің қызметшілері:

Сотай, Соферет, Перида, 58Ялах, Дарқон, Гиддел, 59Шафатиях, Хатил, Похерет-Хасебаим, Амон есімді аталардың ұрпақтары.

60Ғибадатхана қызметшілері әрі Сүлейменнің қызметшілерінің ұрпақтарының жалпы саны: үш жүз тоқсан екі адам.


61Мыналар Тел-Мелах, Тел-Харша, Керуб, Аддан, Имер деген жерлерден көшіп келген еді, бірақ олар өздерінің қай әулеттен екенін, тіпті Исраил халқына жататындықтарын да дәлелдей алмады:

62Делаях, Тобиях, Некода есімді аталардың ұрпақтары. Олардың жалпы саны: алты жүз қырық екі адам.


63Діни қызметкерлердің Хобаях, Хақос, Барзилай есімді аталарының ұрпақтары да көшіп келген еді. Соңғы әулеттің арғы аталарының бірі ғилақадтық Барзилайдың[*] бір қызына үйленіп, қайын атасының атымен аталған болатын.

64Осы оралмандар шежіре жазбаларынан өз ата-тектерін іздеп көрді, бірақ таба алмады. Сол себепті олар діни қызмет атқарудан шеттетілді. 65Яһуда аймағының әкімі олар жөнінде былай деп шешті: «Нұр және Кемелділік[*] атты қасиетті[†] жеребелер арқылы осы мәселе жайлы Құдайдың еркін біліп алатын діни қызметкер пайда болмайынша, олардың ғибадатханадағы ерекше киелі тартулардан жеулеріне болмайды».[*]


66Бүкіл қауымның[†] жалпы саны қырық екі мың үш жүз алпыс адам болды.[*] 67Бұған қоса олардың жеті мың үш жүз отыз жеті еркек, әйел басыбайлы қызметшілері және екі жүз қырық бес еркек, әйел әншілері[*] болды.

68Сондай-ақ, олардың жеті жүз отыз алты жылқысы, екі жүз қырық бес қашыры,[*] 69төрт жүз отыз бес түйесі, алты мың жеті жүз жиырма есегі де бар еді.


Басшылар мен халықтың берген сый-тартулары

70Бірқатар әулет басшылары құрылыс жұмысына өз үлестерін қосты. Аймақтың әкімі қазынаға бір мың алтын теңге, елу алтын тостаған және діни қызметкерлерге арнап бес жүз отыз көйлек[*] тарту етті. 71Өзге әулет басшыларының бірнешеуі жұмыс қорына арнап жиырма мың алтын теңге және екі мың екі жүз қадақ күміс[*] берді. 72Ал халықтың қалған бөлігінің тарту еткені жиырма мың алтын теңге, екі мың қадақ күміс және діни қызметкерлерге арналған алпыс жеті көйлек болды.

73Сонымен діни қызметкерлер, леуіліктер, қақпа күзетшілері, әншілер, жалпы халықтың біразы және ғибадатхана қызметшілері өздерінің (Иерусалимнің маңайындағы) елді мекендеріне қоныстанды. Қалған Исраил халқы (бүкіл елдегі) өз қалаларына қайтып, сонда тұрып жатты.[*]

#### 8


Езраның халыққа Таурат заңын түсіндіруі

1Күздің басы — жетінші ай[*] басталғанда бүкіл халық бір адамдай Су қақпасының алдындағы алаңға жиналды. Олар дін мұғалімі[†][*] Езрадан[*] Жаратқан Иенің[†] Мұса арқылы Исраилге табыстаған Таурат заңының[†] шиыршық кітабын әкелуін өтінді.

2Сонда діни қызметкер[†] Езра Таурат заңын бүкіл жамағаттың алдына алып шықты. Жиналғандар еркектер мен әйелдер және тыңдап, оқылғанды түсіне алатын балалар болды. Бұл жетінші айдың бірінші күні болатын.[*] 3Езра Су қақпасының алдындағы алаңда жиналған бүкіл жамағатқа Таурат кітабын күн шыққан кезден бастап, түске дейін дауыстап оқып берді. Халықтың бәрі Таураттың сөздерін құлақ түріп тыңдап тұрды.

4Дін мұғалімі Езра осы оқиғаға орай жасалған биік ағаш[†] мінбенің үстіне шығып тұрған еді. Оның оң жағында Маттатия, Шема, Анаях, Ұрия, Хелкия, Мағасиях, сол жағында Педаях, Мишайл, Малқиях, Хашум, Хаш-Бадана, Зәкәрия, Мешулам болды.

5Биік мінбеде тұрған Езра шиыршық кітабын бүкіл халықтың көз алдында ашқан кезде жұрттың бәрі орындарынан түрегелді. 6Езра Жаратқан Иені, ұлы Құдайды, дәріптеп мадақтады. Бүкіл халық қолдарын жоғары қарай көтеріп: «Аумин![†] Аумин!» — деп жауап берді. Содан олар бастарын жерге дейін тигізе иіліп Жаратқан Иеге тағзым етті.

7Бұдан кейін Ешуа, Бани, Шеребиях, Ямин, Ақуб, Шабтай, Ходия, Мағасиях, Келита, Азариях, Жозабад, Ханан және Пелаях есімді леуіліктер[†] сол жерде тұрған халыққа Таурат заңын түсіндіріп берді. 8Олар Құдайдың Таурат кітабынан дауыстап анық оқып, соған түсіндірмелерін қосты. Осылайша халық оқылғандарды жақсы ұғып алды.[*]

9Халық Таурат заңының сөздерін тыңдап тұрғанда еңіреп жылай берді. Ал аймақ әкімі Нехемия, діни қызметкер әрі дін мұғалімі Езра және халыққа тәлім беріп жатқан леуіліктер оларға: «Бұл күн — Құдайларың Жаратқан Иеге бағышталған қасиетті[†] күн. Бүгін қайғырып[†] жыламаңдар!» — деп ескертті. 10Нехемия: «Осымен барыңдар, дәмді тамақ жеп, тәтті сусын ішіңдер! Мерекелік ас дайындамағандарға үлестерін беріп жіберіңдер! Өйткені осы күн — Иемізге бағышталған қасиетті күн. Сонымен қайғырмаңдар! Себебі Жаратқан Иеге деген қуаныштарың сендерге күш-қуат беріп, паналарың болады!»[*] — деп қосты.

11Леуіліктер де: «Тыныш болып, жыламаңдар! Өйткені осы күн — қасиетті күн», — деп халықты тыныштандырды.

12Содан бүкіл халық тарап кетті. Олар ішіп-жеп, мұқтаждарға сый тамақ жіберіп, зор қуанышқа бөленді. Себебі олар өздеріне түсіндірілген сөздерді енді жақсылап ұғып алды.

13Мейрамның екінші күні бүкіл халықтың әулет басылары діни қызметкерлермен, леуіліктермен бірге Таурат заңында жазылғандарды тереңірек ұғынбақ болып, дін мұғалімі Езраның қасына жиналды. 14Олар Жаратқан Иенің халыққа Мұса арқылы тапсырған Таурат заңында жетінші айдағы (Күркелер) мейрамы[†] кезінде исраилдіктердің күркелерде тұруы керектігі туралы жазылғанын[*] тапты. 15Сондықтан олар тұрып жатқан барлық қалаларында және Иерусалимде: «Қыраттарға шығып, сол жақтан зәйтүн, жабайы зәйтүн, мирта, құрма және басқа да жапырақты ағаштардың бұтақшаларын жинап алып келіңдер! Солардан Тауратта жазылған ережеге сай күрке жасаңдар!» — деген жарлықты жариялады.

16Сонда халық далаға шығып кетті де, бұтақшалар әкеліп, өз үйлерінің жалпақ төбесінде не ауласында, Құдайдың киелі үйінің аулаларында және Су қақпасы мен Ефрем қақпасының маңындағы алаңдарда күркелер жасады. 17Жер аударылудан қайтып келгендердің бүкіл қауымы[†] күркелер жасап, соларда тұрды. Нұн ұлы Ешуаның заманынан бері[*] исраилдіктер осы мейрамды бұлайша өткізбеген еді.[*] Сондықтан халық зор қуанышқа кенелді.

18Мейрамның бірінші күнінен бастап соңғы күніне дейін Езра күн сайын Құдайдың Таурат кітабында жазылғандарды халыққа дауыстап оқып беріп отырды. Олар жеті күн бойы мейрамдады, ал сегізінші күні ережеге сай салтанатты жиналыс болды.

#### 9


Халықтың Құдай алдында күнәларын мойындауы

1Сол айдың жиырма төртінші күні[*] исраилдіктер қайтадан жиналды. Олар ораза ұстап, азалы киім киіп, бастарына күл-топырақ сеуіп қатты қайғырды.[†][*] 2Сол кезде Исраилдің үрім-бұтағы барлық жат жұрттықтардан бөлініп шықты. Исраилдіктер (Жаратқан Иенің[†] алдында) тұрып, өз күнәлары мен ата-бабаларының теріс қылықтарын мойындады.[*] 3Олар үш сағат бойы сол жерде тұрып,[*] Құдайлары Жаратқан Ие тапсырған Таурат заңының[†] кітабын оқумен болды. Бұдан кейін олар тағы үш сағат бойы Құдай[†] Иенің алдында күнәларын мойындап, бастарын иіп Оны дәріптеді. 4Леуіліктердің[†] мінбесінде тұрған Ешуа, Бани, Қадмиел, Шебаниях, Буни, Шеребиях, Бани және Хенани қатты дауыспен Құдайлары Жаратқан Иеге сиынды. 5Мұнан кейін Ешуа, Қадмиел, Бани, Хашабнея, Шеребиях, Ходия, Шебаниях және Петахиях есімді леуіліктер жамағатқа тіл қатып былай деді: «Орындарыңнан тұрып, Құдайларың Жаратқан Иені мадақтаңдар! Ол мәңгілік болып келген әрі мәңгілік бола береді!» (Содан олар былай деп мінажат етті:)

«Сенің есімің мадақтала берсін, ол барлық мадақ пен даңқ атаулыдан жоғары![*] 6Жалғыз Сен ғана Жаратқан Иесің! Ұлан-ғайыр аспанды[†] әрі күллі аспан денелерін, жер мен теңізді және ондағы барлық нәрселерді жаратқан Сенсің! Олардың бәріне өмір беретін де Өзіңсің. Көктегі періштелердің[†] бүкіл тобы Сенің алдыңда иіліп тұрады.[*]

7Ыбырамды таңдап алып, оны халдейлердің Ур қаласынан көшіріп шығарған және оған Ыбырайым деген жаңа ат берген Сенсің, уа, Құдай Жаратқан Ие![*] 8Ыбырайымның Өзіңе сенімді екеніне көз жеткізіп, онымен Келісім[†] жасадың. Оған қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, ебустіктер және гергестіктер қоныстанған жерлерді ұрпақтарыңа табыстаймын деп уәде еттің. Және Сен әділ болғандықтан, сол уәдеңді орындадың да.[*]

9Сен ата-бабаларымыздың Мысырдағы мүшкіл халіне назар аудардың. Қамысты теңіздің[*] жағасында олардың дауыстап жалынған айқайына құлақ түрдің.[*] 10Менменсіп ата-бабаларымызға жәбір көрсеткендері үшін Сен перғауынға, оның қызметкерлері және елінің бүкіл халқына қарсы кереметтер[†] мен ғажап істер жасадың. Соған бола күні бүгінге дейін Сенің даңқың жер бетіне жайылып келеді.[*] 11Өз халқыңның алдында теңізді қақ айырдың, олар құрғақ жермен теңіз ортасынан өте шықты! Олардың қуғыншыларын Сен терең суға лақтырылған тас сияқты теңіздің тұңғиығына батырдың.[*] 12Сен халықты күндіз бағана тәрізді бұлтпен жетеледің, ал түнде олардың жүруге тиісті жолдарына жарық түсіру үшін жалындаған от бағанасымен алдарында жүріп отырдың.[*]

13Сен Синай тауына түсіп, оларға көктен де тіл қаттың. Сонда оларға әділ шешімдер мен заңдарды, ізгі ережелер мен өсиеттерді тапсырдың.[*] 14Сен халқыңа қасиетті[†] демалыс күнің[*] — сенбі күні жөнінде нұсқау беріп, Таураттағы өсиеттер мен ережелерді қызметшің Мұса арқылы табыстадың. 15Олар ашыққанда көктен нан жаудырдың, шөлдегенде жартастан су ағыздың. Бұрынырақ оларға табыстауға салтанатты түрде[*] ант еткен елге «кіріп, оны иемденіп алыңдар!» дедің.[*]

16Бірақ олар, біздің ата-бабаларымыз, паңданып тоңмойын болып, Сенің өсиеттеріңді тыңдамай қойды.[*] 17Олар мойынсұнудан бас тартып, Сенің өз араларында жасаған кереметтеріңді естерінен шығарды. Керісінше, олар қыңырланып, өздеріне басшы тағайындап алып, Мысырға құл болуға қайтып оралғылары келді. Ал Сен кешірімі[†] мол, мейірімді де қайырымды Құдайсың, тез қаһарланбайсың әрі өте рақымдысың, сондықтан оларды тастап кеткен жоқсың.[*] 18Ата-бабаларымыз тіпті жас бұқа мүсінін құйып жасап алып, бір-біріне: «Сені Мысыр елінен бастап алып шыққан тәңірің — осы!» десіп, Өзіңе қарсы шығып қорлық жасады.[*]

19Алайда Сен Өзіңнің орасан зор рақымыңмен оларды иен далада тастап кеткен жоқсың. Күндіз жетелеп жүрген бағана тәрізді бұлт оларды жалғыз қалдырған жоқ, әрі түнде жүретін жолдарына жарық түсіретін жалындаған от бағанасы да кетіп қалған жоқ.

20Сен ата-бабаларымызға тәлім беру үшін Өзіңнің ізгі Рухыңды[*] жібердің. Ауыздарынан өз маннаңды алып қоймадың, шөлдеген кездерінде су да бердің.[*] 21Сен оларды қырық жыл бойы иен далада керегімен қамтамасыз еттің, олар еш нәрседен таршылық көрген жоқ. Олардың киімдері еш тозып, жүре-жүре аяқтары ісіп те көрген емес.[*]

22Сен ата-бабаларымызға патшалықтар мен халықтарды табыстап, елдің шекараларын белгілеп[†] бердің.[*] Осылайша ата-бабаларымыз Хешебонның патшасы Сихонның және Башанның патшасы Огтың елдерін де иемденіп алды. 23Сен олардың үрім-бұтағын аспандағы жұлдыздардай сансыз көбейттің.[*] Оларды арғы аталарына: «Кіріп, иемденіп алыңдар!»[*] деген елге алып келдің.

24Сонымен ата-бабаларымыздың ұрпақтары кіріп, елді иемденіп алды. Сен елдің тұрғындарын, қанахандықтарды, солардың алдында тізе бүктіріп, патшаларымен, жұртымен бірге қолдарына түсірдің. Жеңімпаз олар тұтқындарына қалағандарын істеді. 25Олар қамалды қалалар мен құнарлы жерді жаулап алып, түрлі құнды заттарға толған үйлерге, қазылған құдықтарға, жүзімдіктерге, зәйтүн тоғайлары мен мәуесі мол көптеген жеміс ағаштарына[†] ие болды. Осылай ата-бабаларымыз мол тамаққа кенеліп, тойынып, қоңданып та алды, әрі Сенің зор ізгілігіңе сүйсіне шаттанды.[*]

26Бірақ сонда да ата-бабаларымыз мойынсұнбай, Саған қарсы шығып, заңыңды лақтырып тастады. Тіпті Өзіңе қайтармақ болып оларды сақтандырған пайғамбарларыңды[†] өлтірді де! Осылай олар зор қиянат жасап, Сені қорлады.[*] 27Сондықтан Сен ата-бабаларымызды жауларының қолына тапсырдың. Жаулары оларға зор азап шектірді. Қатты қиналып жатқан кездерінде ата-бабаларымыз Саған жалбарына үн қатып, Сен көктен құлақ салдың. Өзіңнің ғаламат рақымыңмен оларға құтқарушыларды жіберіп, сол құтқарушылар оларды жауларының қолынан құтқарып алды.[*]

28Бірақ тыныштық орнағаннан кейін ата-бабаларымыз қайтадан Саған қарсы күнә[†] жасай беретін болды. Сонда Сен оларды тағы да жауларының қолына қалдырып отырдың. Солар ата-бабаларымызға үстемдік жүргізді. Ал ата-бабаларымыз Өзіңе қайта бұрылып, жалбарынған сайын Сен ғаламат зор рақымыңмен көктен құлақ түріп, оларды қайтадан құтқарып отырдың.

29Сен ата-бабаларымызға Өзің оларға тапсырған Таурат заңына қайту туралы ескертіп жүрдің. Бірақ олар паңданып, Сенің өсиеттеріңе құлақ аспай, шешімдеріңе бағынбай күнәға батты. Ал шешімдеріңді орындайтын адам[†] солар арқылы өмір сүреді.[*] Керісінше, ата-бабаларымыз қыңырлана тоңмойын болып, тіл алудан бас тартты. 30Сен көп жылдар бойы ата-бабаларымызға шыдамды болдың. Өзіңнің Рухың[*] жіберген пайғамбарларың арқылы оларға ескертіп отырдың. Алайда ата-бабаларымыз құлақ аспай қойды.[*] Сол себепті Сен оларды айналаларындағы басқа халықтардың қолына табыстадың. 31Бірақ Өзіңнің ғаламат зор рақымыңа бола Сен ата-бабаларымызды не түбегейлі құртып жіберген жоқсың, не тастап та кетпедің. Өйткені Сен мейірімді де қайырымды Құдайсың.[*]

32Ал енді, уа, Құдайымыз, Сен Өзіңнің Келісіміңнің уәделерін орындап, берік мейіріміңді көрсететін ұлы, құдіретті әрі айбынды Құдайсың![*] Біздің басымызға түскен ауыртпалықтарға жеңіл қарай көрме! Ассур патшаларының шабуыл жасаған заманынан бастап күні бүгінге дейін біздің патшаларымыз бен жетекшілеріміз, діни қызметкерлеріміз[†] бен пайғамбарларымыз, ата-бабаларымыз және Сенің бүкіл халқың азап шегіп келеміз.[*] 33Алайда біздің басымызға түскендердің бәрінде де Сен әділ болдың. Себебі Сен адалдық танытқан едің, ал біз күнә жасай бердік (те, соған лайықты жазамызды тарттық).[*] 34Біздің патшаларымыз бен жетекшілеріміз, діни қызметкерлеріміз бен ата-бабаларымыз Сенің Таурат заңыңды ұстанған жоқ. Сен оларға өсиеттерің мен ережелеріңді тапсырып, ескертіп отырсаң да, олар еш құлақ түрген жоқ.[*] 35Тіпті өз патшалығында әрі Сен оларға табыстаған сондай кең де құнарлы жерде тұрса да, әрі Өзің сыйлаған көптеген игіліктеріңнің рақатын көріп жатса да, олар Саған қызмет еткен жоқ. Қайта, олар өздерінің зұлым іс-әрекеттерінен бас тартпай, соларын жалғастыра берді.

36Енді міне, біз бүгін құл күйдеміз. Сен ата-бабаларымызға игілігін көріп, өнімін жеуге табыстаған еліңде біз құл болып жүрміз![*] 37Біздің күнәларымызға бола Сен үстімізден тағайындаған (жат жұрттық) патшалар осы елдің мол өнімін иемденуде. Олар соған ғана емес, біздің өзіміз бен малымызға да өз қалауларына сай билік жүргізуде. Содан біз қатты қиналудамыз».[*]


Халықтың Құдай алдында жасаған Келісімі

38Осылардың бәрі солай болғандықтан, біз берік Келісім жасап, оны жазып қойдық.[*] Сол мөрленген құжатта біздің басшыларымыздың, леуіліктер мен діни қызметкерлердің аты-жөндері жазылған.


#### 10

1Мөрленген құжатта мына кісілердің аттары жазылған:

«Аймақтың әкімі Ахалиях ұлы Нехемия.[*]

Седекиях, 2Сераях, Азариях, Еремия,[*] 3Пашхур, Амариях, Малқиях, 4Хатуш, Шебаниях, Маллух, 5Харым, Меремот, Абадиях, 6Даниял, Гиннетон, Барух, 7Мешулам, Абиях, Миямин, 8Мағазиях, Билғай, Шемаях. Бұлар — діни қызметкерлер.[†]

9Леуіліктер:[†]

Азаниях ұлы Ешуа, Хенададтың ұрпағы Бинуй, Қадмиел 10және олардың руластары: Шебаниях, Ходия, Келита, Пелаях, Ханан, 11Миха, Рехоб, Хашабиях, 12Зақур, Шеребиях, Шебаниях, 13Ходия, Бани, Бенину.

14Халықтың басшылары:

Парош, Пахат-Моаб, Елам, Затту, Бани, 15Буни, Азғад, Бебай, 16Адониях, Бигуай, Адин, 17Атер, Езекия, Азур, 18Ходия, Хашум, Бесай, 19Хариф, Анатот, Небай, 20Мақпияш, Мешулам, Хезир, 21Мешизабел, Садық, Ядуа, 22Пелатиях, Ханан, Анаях, 23Ошия, Хананиях, Хашуб, 24Халохеш, Пилха, Шобек, 25Рехум, Хашабнах, Мағасиях, 26Ахиях, Ханан, Анан, 27Маллух, Харым, Бағанах.

28Енді біздер — халықтың қалған бөлігі: діни қызметкерлер, леуіліктер, қақпа күзетшілері, әншілер, ғибадатхана[†] қызметшілері және Құдайдың Таурат заңына[†] бағынып айналадағы халықтардан бөлініп кеткен басқалардың бәрі өз әйелдерімізбен, осы Келісімнің[†] мазмұнын түсіне алатын барлық ұл-қыздарымызбен бірге 29аттары аталған өз ағайындарымыз — елдің жетекшілерімен бірігіп төмендегі антты беріп серттесеміз. Құдайымыздың Өзінің қызметшісі Мұса арқылы табыстаған Таурат заңына бағынып, Жаратушы Тәңір Иеміздің барлық өсиеттерін, шешімдерін және ережелерін сақтап, орындайтын боламыз. Осыларды орындамайтын әрбіреуімізді Құдайдың қарғысы атсын![*]

30Біздер осы елде тұрып жатқан басқа халықтармен қыз алысып, қыз беріспейміз деп уәде береміз.[*]

31Егер елде тұрып жатқан басқа халықтар демалыс күні және өзге де қасиетті[†] күндері не бұйымдарын, не азық-түліктерін сатуға әкелетін болса, біз оларын сатып алмаймыз.[*]

Әр жетінші жылы егін екпейміз әрі сол жылы барлық қарыздарды кешіреміз.[*]

32Жылына бір рет Құдайымыздың үйіндегі қызметтің қажеті үшін мысқалдың үштен біріндей мөлшерде күміс беріп тұруды өз міндетімізге аламыз.[*] 33Осы қаржымен нан тартулары, ұдайы ұсынылатын астық тартуы және түгелдей өртелетін құрбандықтар үшін, демалыс күндері, әр айдың алғашқы күні және тағайындалған басқа да мейрам күндері ұсынылатын сый-тартулар үшін, ерекше қасиетті сый-тартулар үшін, Исраилдің күнәларының құнын өтеп, күнәнің арамдығынан тазартатын құрбандықтар үшін,[*] әрі Құдайымыздың киелі үйіндегі басқа да жұмыстар үшін қажетті шығындар өтелмек.

34Біздер — діни қызметкерлер, леуіліктер және халық жыл сайын тағайындалған уақыттарда отқа жағылатын ағаш[†] отынды әр әулеттің қашан әкелетінін белгілеу[†] үшін жеребе тастадық. Осы отындар шалынған құрбандықтар мен басқа да сый-тартулардың Тауратта жазылған нұсқауға сәйкес Құдайымыз Жаратқан Иенің[†] киелі үйінің алдындағы құрбандық үстелінде[†] өртеліп ұсынылуы үшін қолданылмақ.[*]

35Жыл сайын егістік жерлерімізден әрбір жеміс ағашымыздан жинаған өнімнің алғашқы бөлігін Жаратқан Иенің үйіне алып келуге міндеттенеміз.[*]

36Таурат заңында жазылғанға сәйкес, тұңғыш ұлдарымызды, табын-отарларымыздағы малдарымыздың ең алғашқы төлдерін Құдайымыздың киелі үйіне, онда қызмет етіп жүрген діни қызметкерлерге алып келетін боламыз.[*]

37Бұдан басқа диірменде тартылған алғашқы ұннан пісірілген нанды,[*] астығымыздың өнімінің алғашқы бөлігін, әрбір жеміс ағашымыздың алғашқы мәуесін, жүзім шырынымыз бен зәйтүн майымыздың алғашқы бөліктерін Құдайымыздың киелі үйінің қоймаларын басқаратын діни қызметкерлерге алып келетін боламыз. Біз жұмыс істейтін барлық елді мекендеріміздегі жер өнімінің он бөлігінің бірін жинаумен айналысатын леуіліктерге соларды әкеліп беретін боламыз. 38Леуіліктер өнімнің он бөлігінің бірін қабылдап тұрған кезде, Һароннан тараған діни қызметкер олармен бірге болуға тиіс. Леуіліктер сол жиналғанның он бөлігінің бірін Құдайымыздың киелі үйіне, ондағы қойма бөлмелеріне алып баратын болады. 39Себебі исраилдіктер мен леуіліктер астық, жүзім шырыны және зәйтүн майының тартуларын қасиетті ғибадатхананың қойма бөлмелеріне апаратын болады. Сол жерде арнайы ыдыстар, міндеттерін атқаратын діни қызметкерлер, қақпашылар және әншілер болады.

Осылайша біз Құдайымыздың киелі үйін қамқорлықсыз қалдырмаймыз».

#### 11


Иерусалимнің тұрғындарының санын көбейту

1Халықтың басшылары Иерусалимде қоныстанды.[*] Бұған қоса жалпы халықтың оннан бірін қасиетті[†] қала — Иерусалимге[*] қоныстандыру үшін жеребелер тасталды. Халықтың қалған оннан тоғыз бөлігі өзге қалаларда тұрып қалды. 2Өз еркімен Иерусалимде тұруға тілек білдірген адамдар да болды. Халық солардың барлығын мақтап, оң батасын берді.

3Иерусалимде тұрған аудан басшыларының аты-жөндері төменде берілген. Көптеген исраилдіктер, діни қызметкерлер,[†] леуіліктер,[†] ғибадатхана[†] қызметшілері және Сүлейменнің қызметшілерінің ұрпақтары Яһуда аймағындағы өз қалаларында, өздерінің меншікті жерлерінде тұрады.[*] 4Ал Яһуда мен Бунямин руларынан шыққан кейбіреулер Иерусалимге қоныстанған. Солардың басшыларының аты-жөндері мыналар:

Яһуда руынан: Парестің ұрпағы Атаях, оның шыққан ата-тегі мынау: Атаях Ұзияхтан, Ұзиях Зәкәриядан, Зәкәрия Амарияхтан, Амариях Шафатияхтан, Шафатиях Мақалалелден. 5Шелахтың ұрпағы Мағасиях, оның шыққан ата-тегі мынау: Мағасиях Барухтан, Барух Қолхозеден, Қолхозе Хазаяхтан, Хазаях Адаяхтан, Адаях Жоярибтен, Жояриб Зәкәриядан. 6Парестің Иерусалимде тұратын ұрпақтарының жалпы саны — төрт жүз алпыс сегіз адам[†]. Олардың бәрі мықты ер адамдар.

7Бунямин руынан: Мешулам ұлы Саллу, оның шыққан ата-тегі мынау: Мешулам Жоедтен, Жоед Педаяхтан, Педаях Қолаяхтан, Қолаях Мағасияхтан, Мағасиях Ітиелден, Ітиел Ишаядан болатын. 8Саллудан кейін Ғабай мен Саллай да Иерусалимде қоныстанды. Иерусалимдегі буняминдіктердің жалпы саны — тоғыз жүз жиырма сегіз адам.

9Олардың жетекшісі — Зіхри ұлы Жоел. Сенуа ұлы Яһуда — қаланың екінші ауданының әкімі.[*]

10Діни қызметкерлерден: Жояриб ұлы Едаях, Яхин, 11Хелкия ұлы Сераях, оның шыққан ата-тегі мынау: Хелкия Мешуламнан, Мешулам Садықтан, Садық Мерайоттан, Мерайот Ахитұбтан. Сераях — Құдайдың киелі үйінің аға басқарушысы. 12Бұлардың киелі үйдегі міндеттерін атқаратын ағайындарының саны — сегіз жүз жиырма екі адам.

Ерохам ұлы Адаях, оның шыққан ата-тегі мынау: Ерохам Пелалияхтан, Пелалиях Амсиден, Амси Зәкәриядан, Зәкәрия Пашхурдан, Пашхур Малқияхтан. 13Тағы да Адаяхтың ағайындары: олардың әрқайсысы — бір-бір әулеттің басшысы. Барлығы — екі жүз қырық екі адам.

Азарил ұлы Амашсай, оның шыққан ата-тегі мынау: Азарил Ахзайдан, Ахзай Мешілемоттан, Мешілемот Имерден. 14Оның мықты да қабілетті ер азаматтар болып табылатын ағайындары — жүз жиырма сегіз адам. Олардың басқарушысы — Хагедолим ұлы Забдиел.

15Леуіліктерден: Азыриқамның немересі, Хашабияхтың шөбересі, Бунидің шөпшегі Хашуб ұлы Шемаях. 16Леуілік басшылардан: Шабтай мен Жозабад. Екеуі Құдайдың үйінің сыртқы жұмыстарын басқаруда. 17Забдидің немересі Асафтың шөбересі Миха ұлы Маттаниях — Құдайға мадақ пен шүкірлік айту және мінажат ету[†] қызметінің жетекшісі. Ағайындарының арасынан оның орынбасары — Бақбұқиях. Тағы Ғалалдың немересі Едутуннің шөбересі Шаммуа ұлы Абда да қызмет етуде. 18Қасиетті қалада[*] тұратын леуіліктердің жалпы саны — екі жүз сексен төрт адам.

19Қақпашылар: Ақуб, Талмон және қақпа маңын күзететін тағы басқа ағайындарының жалпы саны: жүз жетпіс екі адам.

20Араларында діни қызметкерлер мен леуіліктер де бар өзге исраилдіктер Яһуданың барлық басқа қалаларына қоныстанған. Әрқайсысы өз ата-бабасынан қалған мұралық жерінде тұрады. 21Ғибадатхана қызметшілері[*] Опел төбесін мекендеуде. Олардың жетекшілері — Сиха мен Ғишпа.

22Леуіліктердің Иерусалимдегі басшысы: Хашабияхтың немересі Маттанияхтың шөбересі, Миханың шөпшегі Бани ұлы Ұззи. Ол — Құдайдың киелі үйіндегі ән-күй қызметін жүргізетін Асафтың ұрпақтарының[*] бірі. 23Әншілер өздерінің күнделікті міндеттерін реттеп басқаратын патшаның жарлықтарына бағынатын болды.[*]

24Яһуда ұлы Зарахтың ұрпағы Мешизабел ұлы Петахиях — парсы патшасының халыққа қатысты барлық істер жөніндегі кеңесшісі.[*]


Иерусалимнен басқа қалаларда тұратындар

25Елді мекендер мен олардың маңындағы далалық жерлерді Яһуда руының бірсыпыра адамдары мекендеуде. Олар Кирият-Арба, Дибон, Екабсеил қалаларында және оларға қарасты елді мекендерде тұрып жатыр. 26Сондай-ақ, Ешуада, Моладада, Бет-Пәлетте, 27Хасар-Шуалда және Бер-Шеба қаласында әрі оған қарасты елді мекендерде, 28Сикеләгте, Мехон мен оған қарасты елді мекендерде, 29Ен-Риммонда, Сорада, Ярмутта, 30Заноахта, Адуллам мен оған қарасты елді мекендерде, Лахыш пен оның маңындағы далалық жерде, Әзека мен оған қарасты елді мекендерде тұрып жатыр. Сонымен олар Бер-Шебадан бастап солтүстіктегі Хенном аңғарына дейінгі бүкіл аралықты мекендеуде.

31Бунямин руының адамдары Гебадан бастап, Миқмаста, Айда, Бетел мен оған қарасты елді мекендерде, 32Анатотта, Нобта, Ананияхта, 33Хасорда, Рамақта, Гитаимда, 34Хадидте, Себоғимда, Небаллатта, 35Лодта, Онода және Қолөнершілер аңғарында тұрады.

36Леуіліктердің бұрын Яһуда руының жерінде тұрған біраз топтары Бунямин руының жеріне қоныстанған.

#### 12


Қайта оралған діни қызметкерлер мен леуіліктердің тізімі

1Салатиел ұлы Зоробабелмен және Ешуамен бірге қайтып келген[*] діни қызметкерлер[†] мен леуіліктер[†] мыналар: Сераях, Еремия, Езра, 2Амариях, Маллух, Хатуш, 3Шеханиях, Рехум, Меремот, 4Иддо, Гиннетон, Абиях, 5Миямин, Моадиях, Билға, 6Шемаях, Жояриб, Едаях, 7Саллу, Амоқ, Хелкия мен Едаях.

Бұлар бас діни қызметкер Ешуаның кезіндегі діни қызметкерлердің жетекшілері және олардың ағайындары болатын.

8Леуіліктер: Ешуа, Бинуй, Қадмиел, Шеребиях, Яһуда, Маттаниях өзінің ағайындарымен бірге мадақтау мен шүкіршілік ән-жырларын орындауға жауапты. 9Олардың ағайындары Бақбұқиях пен Унни әлгілерге қарама-қарсы бетте тұрып, ән-күй қызметтерін атқарады.

10(Бұрынғы бас діни қызметкер) Ешуа[*] Жохақымның әкесі, Жохақым Елияшиптің әкесі, Елияшип Жояданың әкесі, 11Жояда Жонатанның әкесі, Жонатан Ядуаның әкесі болды.

12Жохақымның заманында діни қызметкерлердің әулет басылары мыналар еді: Сераях әулеті — Мераиях, Еремия әулеті — Хананиях, 13Езра әулеті — Мешулам, Амариях әулеті — Жоханан,[*] 14Маллух әулеті — Жонатан, Шеханиях әулеті — Жүсіп, 15Харым әулеті — Адна, Меремот әулеті — Хелқай, 16Иддо әулеті — Зәкәрия,[*] Гиннетон әулеті — Мешулам, 17Абиях әулеті — Зіхри, Міниәмін мен Моадиях әулеті — Пілтай, 18Билға әулеті — Шаммуа, Шемаях әулеті — Ехонатан, 19Жояриб әулеті — Матынай, Едаях әулеті — Ұззи, 20Саллу әулеті — Қаллай, Амоқ әулеті — Ебер, 21Хелкия әулеті — Хашабиях, Едаях әулеті — Нетанел.

22Елияшип, Жояда, Жоханан және Ядуаның (бас діни қызметкер болған) кездерінде[*] леуіліктердің әулет басылары тізімге тіркелген еді. Діни қызметкерлердің әулет басылары парсы патшасы Дарийдің заманында тіркелді. 23Леуі руының Елияшип ұлы Жохананның заманына дейінгі әулет басылары Шежіре жазбасына жазылып қалдырылды.[*] 24Леуіліктердің топ жетекшілері: Хашабиях, Шеребиях, Қадмиел ұлы Ешуа. Мадақтау мен шүкірлік ән-жырларын айтқанда[*] олардың қарсысында өздерінің ағайындары тұрады. Құдайдың таңдаған адамы Дәуіттің[*] қалдырған нұсқауларына сәйкес, осы екі топ кезектесіп ән-жыр айтып тұратын болуы керек.[*] 25Қақпалардың маңындағы қойма бөлмелерін күзететін қақпашылар: Маттаниях, Бақбұқиях, Абадиях, Мешулам, Талмон, Ақуб. 26Олар Ехосадық немересі Ешуа ұлы Жохақым, аймақ әкімі Нехемия және діни қызметкер әрі дін мұғалімі[†] Езра қызмет етіп жүрген осы кезде міндеттерін атқаруда.[*]


Иерусалимнің қабырғаларын Құдайға бағыштау

27Иерусалим қаласының қабырғаларын Құдайға бағыштау рәсіміне арнап жер-жерде тұрып жатқан леуіліктер шақырылып, Иерусалимге жиналды. Олар осы қуанышты рәсім мен тойға қатысып, шүкірлік пен мадақтау ән-жырларын айтып, даңғыра, жетіген, шертерлермен сүйемелдейтін болды. 28Сонымен қатар Иерусалимнің төңірегіндегі ауданнан, нетопаттықтардың елді мекендерінен, 29Бет-Ғылғалдан, Геба мен Азмаует маңындағы далалық жерлерден сонда тұратын әншілер жиналды. Өйткені әншілер Иерусалимнің төңірегінде өздеріне елді мекендер салып алған болатын. 30Бағыштау рәсімі басталмас бұрын діни қызметкерлер мен леуіліктер тазару рәсімінен өтіп, өздерін қайтадан Жаратқан Иенің[†] қызметіне бағыштады. Содан олар халыққа, қақпаларға және қабырғаға тазару рәсімін жасап оларды Жаратқан Иеге бағыштады.

31Мұнан кейін мен Яһуданың басшыларын ертіп алып қабырғаның үстіне шықтым. Шеру құрып, шүкірлік пен мадақтау ән-жырларын айтып жүретін екі топты тағайындаған едім. Біреуі қабырғаның үстімен оң жаққа, Күл қақпасына қарай кетті. 32Осы топтың соңынан мыналар еріп жүрді: Хошаях және Яһуда басшыларының жартысы — 33Азариях, Езра, Мешулам, 34Яһуда, Бунямин, Шемаях, Еремия, 35сондай-ақ керней тартатын бірнеше діни қызметкер шәкірттері және Жонатан ұлы Зәкәрия. Жонатан Шемаяхтан, Шемаях Маттанияхтан, Маттаниях Миқаядан, Миқая Зақурдан, Зақур Асафтан тараған болатын.[*] 36Зәкәриямен бірге оның ағайындары Шемаях, Азарил, Милалай, Ғилалай, Мағай, Нетанел, Яһуда, Ханани де жүріп отырды. Олар Құдайдың таңдаған адамы Дәуіттің қалдырған нұсқауларына сәйкес саз аспаптарында[†] ойнады. Осы шеруді дін мұғалімі Езра[*] бастап жүрді. 37Қайнар қақпасынан өткен соң олар Дәуіттің шаһарына апаратын баспалдақтармен тура ішкі қабырғаға қарай өрлеп барды. Содан олар Дәуіттің сарайының жоғарғы жағынан өтті де, қала қабырғасының шығыс жағындағы Су қақпасына келіп тоқтады.

38Ал екінші шүкірлік пен мадақтау ән-жырларын айтатын топ қарама-қарсы сол жаққа қарай кетті. Мен Яһуданың басшыларының екінші жартысымен бірге қабырғаның үстімен олардың соңынан еріп отырдым. Біз Тандыр мұнарасы, Кең қабырға, 39Ефрем қақпасы, Көне қақпа, Балық қақпасы, Хананел және Жүздік мұнараларының жанынан өтіп, Қой қақпасына дейін жеттік. Ақыры, біз Қарауыл қақпасына[*] келіп тоқтадық.

40Сол жерде шүкірлік пен мадақтау ән-жырларын айтатын екі топтың екеуі де Құдайдың киелі[†] үйіне келіп тұрды. Мен де басшылардың жартысымен бірге сонда тұрдым. 41Керней тартатын діни қызметкерлер: Елиәкім, Мағасиях, Міниәмін, Миқая, Елиохенай, Зәкәрия, Хананиях. 42Сондай-ақ Мағасиях, Шемаях, Елазар, Ұззи, Жоханан, Малқиях, Елам, Езер де сол жерде тұрды. Әншілер Израхияхтың басқаруымен қатты дауыспен ән-жыр айтып тұрды. 43Сол күні халық көптеген малдарды құрбандыққа шалды. Құдай[†] зор қуаныш сыйлап, бәрі шат-шадыман болды. Әйелдер мен бала-шағалар да мәз болып қатты қуанды. Иерусалимдегі қуанышты мерекенің үні алысқа естіліп тұрды.


Ғибадатханадағы белгілі қызметтерді атқарушылар

44Сол күні бірнеше адам[†] арнайы қойма бөлмелерінің басқарушысы болып тағайындалды. Сол бөлмелерге сый-тартулар, алғашқы өнім және өнімнің он бөлігінің бірі[*] қойылып сақталады. Осылайша қалаларға жататын егістіктерден түскен өнімнің Таурат заңындағы[†] нұсқау бойынша діни қызметкерлер мен леуіліктерге тиесілі бөліктері сол қоймаларға әкелініп жиналады. Себебі Яһуданың халқы діни қызметкерлер мен леуіліктердің қызмет жасап жүргеніне риза болып қуанды. 45Олар өздерінің Құдайына жақсылап қызмет етіп, тазарту рәсімін де орындап жүрді. Сондай-ақ, әншілер мен қақпашылар да міндеттерін Дәуіт патшаның және оның ұлы Сүлеймен патшаның қалдырған нұсқаулары бойынша атқаратын. 46Ежелде, Дәуіт пен Асафтың заманында, Құдайды мадақтап, шүкірлік ән-жырларын орындайтын әншілердің жетекшілері тағайындалған болатын.[*] 47Осылайша Зоробабелдің және Нехемияның замандарынан бері Исраил халқы әншілер мен қақпашыларға күнделікті азық-түлік үлестерін беріп келеді. Олар, сондай-ақ, басқа да леуіліктерге тиесілі азық-түлікті бөліп отырады. Ал леуіліктер (өз кезектерінде) Һаронның ұрпақтары — діни қызметкерлерге тиісті үлесті бөліп береді.

#### 13


Исраилдіктердің Құдайға мойынсұнбайтындардан бөлініп шығуы

1Сол күні Құдайдың Мұса арқылы табыстаған Таурат кітабы халықтың алдында дауыстап оқылды. Сонда «Ешбір аммондық не моабтықтың ешқашан Құдайдың жамағатына енуіне болмайды» деп жазылғаны анықталды.[*] 2Себебі ежелде исраилдіктер Мысыр елінен көшіп келе жатқан заманда сол екі тайпа олардың алдарынан нан мен су алып шығып қарсы алған жоқ. Керісінше, олар исраилдіктерді қарғасын деп Балағамды шақырып, жалдап алды. Алайда Құдай[†] қарғысты жарылқауға айналдырды.[*] 3Халық Таурат заңында[†] осылай жазылғанын естігенде, (Жаратқан Иеге[†] мойынсұнбайтын) бөтен жұрттықтардың барлығын өздерінің араларынан бөліп тастады.


Ғибадатхананың арамдықтан тазартылып, тартулармен қамтамасыз етілуі

4Құдайымыздың киелі[†] үйінің қойма бөлмелерін басқаруға тағайындалған діни қызметкер[†] Елияшип (аммондық) Тобияхтың туысқаны еді.[*] Елияшип осы мерекеден[*] бұрынырақ 5Тобияхқа бір үлкен бөлмені пайдалануға беріп қойған еді. Сол бөлмеге әдетте леуіліктерге,[†] әншілерге және қақпашыларға тиесілі астық тартулары, сондай-ақ, түтетілетін хош иісті заттар, ғибадатхана[†] ыдыстары және астықтың, жүзім шырыны мен зәйтүн майының он бөлігінің бірі әрі діни қызметкерлерге арналған тартулар да қойылып сақталатын.[*]

6Осының бәрі болып жатқан кезде мен Иерусалимде жоқ болатынмын. Өйткені Бабылға Артақсерікс патшалық құрған отыз екінші жылы[*] патшаның қасына қайтып кеткен едім. Едәуір уақыт өткеннен кейін, Яһуда аймағына кері қайтуға патшаның рұқсатын сұрап алдым. 7Иерусалимге қайтып келгенімде Елияшиптің зұлым ісі: оның Құдайдың киелі үйінің аулаларының ішінен (аммондық) Тобияхқа бір бөлмені бөліп бергені жайлы біліп алдым.[*] 8Мен бұған қатты ашуланып, Тобияхтың дүние-мүлкінің бәрін сол бөлмеден лақтырып шығарып тастадым. 9Мұнан кейін қойма бөлмелеріне тазарту рәсімін жасауға тапсырма бердім, әрі Құдайдың киелі үйіндегі қызметке арналған бұйымдарды, астық тартулары және хош иісті заттарды қайтадан сол бөлмелердің ішіне орналастырттым.

10Сонымен қатар леуіліктерге тиесілі азық-түлік үлестерінің берілмегені, әрі сол себепті киелі үйде қызмет атқаратын леуіліктер мен әншілердің өз егістіктеріне тарап кетіп қалғандары туралы да біліп алдым. 11Сондықтан мен басшыларды: «Құдайдың киелі үйі неге қараусыз қалдырылды?» — деп сөктім.[*] Содан леуіліктерді жинап алып, әрқайсысын қайтадан өз міндетін атқаруға қойдым.

12Осылай бүкіл Яһуда халқы тағы да астықтың, жүзім шырыны мен зәйтүн майының он бөлігінің бірін Құдайдың киелі үйіндегі қоймаларға алып келетін болды. 13Мен сенімді деген кісілерді:[*] діни қызметкер Шелемияхты, діни мұғалім Садықты және леуілік Педаяхты қазына қоймаларын басқарушы етіп, оларға көмектесуге Маттанияхтың немересі Зақур ұлы Хананды тағайындадым. Олардың міндеті өз ағайындары діни қызметкерлер мен леуіліктерге тиесілі азық-түлікті үлестіріп беріп тұруды қамтиды.

14«Осыларды істегеніме бола мені мейіріммен ескере гөр, уа, Құдайым! Сенің киелі үйің мен ондағы қызметтер үшін ізгі ниетпен істегендерімді есіңнен шығара көрме!»[*]


Демалыс күні жайлы заңды жүзеге асыру

15Сол кездері мен Яһуда аймағында демалыс күні[*] істеуге қатаң тыйым салынған күнделікті жұмыспен айналысып жатқан адамдарды көріп жүрдім. Олар демалыс күндері жүзімдерін таптап, шырынын сығатын, астық масақтарын жинап-буып, есектерге тиейтін. Жұрт, сондай-ақ, шарап, жүзім, інжір және басқа да түрлі жүктерді Жаратқан Иеге бағышталған демалыс күндері есектеріне артып, Иерусалимге алып келетін. Мен соны істейтіндерге демалыс күні азық-түлік сатуға болмайтынын қатты ескерттім.[*] 16Тир қаласынан[*] көшіп келіп, Иерусалимде тұрып жатқан саудагерлер де балық пен алуан түрлі бұйымдарды қалаға алып келіп, Яһуда халқына демалыс күндері сатып жүрді.

17Сонда мен Яһуданың жетекшілеріне қарсы шығып: «Қасиетті демалыс күнін қорлайтын істерді істейтіндерің не? 18Сендердің ата-бабаларың осылай қылып, сондықтан да Құдайымыз біздің өзіміз бен осы қалаға сол ауыртпалықты жіберді емес пе еді?! Енді өздерің де демалыс күні жайлы заңды менсінбей, Құдайдың Исраилге деген қаһарын одан бетер өршітіп жатырсыңдар!» — деп сөгіс айттым.

19Содан мен әр демалыс күнінің қарсаңында кеш түсе бастағанда: «Қала қақпаларының есіктері бекітіліп, демалыс күні өтпейінше ашылмасын!» — деген бұйрықты беріп отырдым. Демалыс күні ешқандай жүктің қалаға кіргізілмеуі үшін мен қызметшілерімнің біразын қала қақпаларына күзетке қойдым.

20Бір-екі рет саудагерлер және алуан түрлі бұйымдарын сататын басқалар да демалыс күні Иерусалимнің сыртында түнеп шықты. 21Бірақ мен оларды сақтандырып: «Сендер неге қабырғаның алдында түнейсіңдер? Егер тағы осылай ететін болсаңдар, мен сендерге қарсы шара қолданамын!» — дедім. Сол кезден бастап олар демалыс күндері келмейтін болды. 22Содан кейін мен леуіліктерге демалыс күнінің қасиеттілігін сақтау үшін өздерінің тазару рәсімінен өтіп, қала қақпаларына барып, оларды күзетуі жайлы тапсырма бердім.

«Мұнымды да есіңнен шығара көрме, уа, Құдайым! Өзіңнің зор мейіріміңе сәйкес маған рақымыңды көрсете гөр!»


Құдайға мойынсұнбайтындармен құдаласу мәселесі

23Сол кездері мен кейбір яһуди ер адамдарының філістір еліндегі Азоттан[*] және Аммон мен Моаб халықтарынан әйел алғандарына көзім түсті.[*] 24Олардың балаларының жартысы азоттықтардың не басқа бөтен халықтың тілінде сөйлеп, яһудилердің тілінде сөйлей алмады. 25Мен сол яһудилерді айыптап, Құдайдың қарғысын естеріне түсірдім.[*] Бірқатарын соғып, шаштарын жұлып, ескерттім. Оларды Құдайдың атын атап ант етуге мәжбүрлеп[*] былай дедім: «Сендер қыздарыңды солардың ұлдарына ұзатпаңдар! Олардың қыздарына не ұлдарың, не өздерің үйленуші болмаңдар! 26Тіпті Исраилдің патшасы Сүлейменнің өзі (Жаратқан Иеге мойынсұнбайтын) сондай әйелдерге үйленгенінің кесірінен күнәға батқан жоқ па еді?! Басқа көптеген ұлттардың арасында ол сияқты патша болған емес. Құдай оны қатты ұнатып, бүкіл Исраил халқының патшасы қылып қойған еді. Алайда жат жұрттық әйелдері тіпті оның өзін де күнә[†] жасауға еліктірді.[*] 27Ал енді, сендер жат жұрттық әйелдерді алып, Құдайымызға опасыздық жасап жатырсыңдар дегенді естідік! Осы асқан зұлымдықтарыңа қалайша төзер едік?!»

28Тіпті бас діни қызметкер Елияшип ұлы Жояданың бір ұлы хоронайымдық Санбаллаттың қызына[*] үйленген еді! Сол жігітті мен қасымнан қуып жібердім.

29«Бұларды да есіңде сақтай гөр, уа, Құдайым! Өйткені сол адамдар діни қызметті әрі Өзіңнің діни қызметкерлермен және леуіліктермен жасаған Келісіміңді[†] арамдады!»


Қорытынды

30Осылайша мен діни қызметкерлер мен леуіліктерді бөтен жұрттық атаулыдан тазартып, оларға міндеттерін тапсырдым. Әрқайсысына өзінің атқаратын жұмысын белгілеп[†] бердім. 31Соған қоса ағаш[†] отын мен алғашқы өнімдерді оларға өз уақытында үлестіру міндетін де нақтылап тапсырдым.[*]

«Мені есіңнен шығармай, игілігіңе кенелте гөр, уа, Құдайым!»

### Естер


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Кіріспе


Естер


Жазба туралы мәлімет

Яһуда халқынан шыққан Естер немере ағасы Мардохайдың қолында өскен жетім қыз болатын. Олар парсы патшаларының қысқы тұрағы Суза қаласын мекендеді. Бұл діни қызметкер Езра (яғни Узайр пайғамбар) Бабыл елінен Иерусалимге көшіп бармастан шамамен он бес жыл бұрынғы уақыт еді (Езр 4:6; 7:1,[9]).

Сол кездері парсы патшасы Ахасуер (яғни Ксеркс) әйелімен ажырасып, сұлу да әдепті Естерді жаңа патшайым етіп таңдап алады. Естер өзінің шығу тегін ешкімге айтпайды. Осы тұста Мардохай патшаға қарсы астыртын ұйымдастырылып жатқан қастандық әрекетті ашып, патшаның өмірін сақтап қалады.

Біраздан кейін Мардохай амалек патшаларының ұрпағы Хаман уәзірге иіліп тағзым етуден бас тартады. Ежелде амалек халқы Мысырдағы құлдықтан құтқарылып, көшіп келе жатқан исраилдіктерге арт жағынан шабуыл жасаған болатын. Осыдан кейін де амалектіктер Құдай халқының тарихында олардың қас жауы болып қала берді. Яһудилерді жек көретін осы Хаман оларды тіпті жаппай жойып жіберуге ұмтылады. Бұл туралы шыққан патша жарлығы исраилдіктерге зор қауіп төндіреді. Жарлық орындалса, тіпті Құдайдың бірнеше ғасырдан кейін Мәсіхті жіберіп, Ол арқылы бүкіл адамзатты жарылқауға деген жоспары да жүзеге аспай қалар еді. Сондықтан да Естердің өз басын тәуекелге байлап, халқын құтқарып қалғаны туралы осы жазба оқырманды ерекше еліктіріп әкетеді.

Кейін Мардохай мен Естер парсы патшалығындағы барлық яһудилерге хат жазып, өздерінің қауіптен құтқарылған күнін «Пурим» атты ұлттық мейрам етіп жариялайды.

Жазбада Құдай Тағаланың есімі аталмаса да, Өзінің халқын құтқару үшін Оның Естерді әдейі жоғарылатқаны анық көрінеді (2:8-9,15,17; 4:14). Тағы бірнеше маңызды жағдайдан да Құдай Тағаланың көмегі айқын көрініп тұр (2:21-23; 6:1-5). Оның адамзатты құтқару үшін тарихқа қалай араласатынының мысалы да келтірілген: Жаратқан Ие Өзі құтқару жолын дайындап, ұсынады, ал соның жүзеге асуына Оның халқы да ат салысуға міндетті.

#### 1


Парсы патшасы Ахасуердің жарты жылдық тойы

1Бұл оқиға Ахасуер[*] патшаның заманында болды. Ол Үндістаннан бастап Құш[†][*] еліне дейін ұласқан жүз жиырма жеті аймаққа патшалық құрды. 2Сол кездері Ахасуер Сузы қорғанындағы[*] сарайының тағында отырып билік жүргізді.

3Патшалық құрған үшінші жылы Ахасуер қарамағындағы барлық әміршілері[†] мен қызметкерлеріне арнап той жасады. Тойға Персия мен Мидияның әскербасылары әрі аймақтардың ақсүйектері мен әміршілері жиналды. 4Патша ұзақ уақыт — толық жүз сексен күн бойы патшалығының ағыл-тегіл байлығын әрі өзінің салтанатты ұлылығының қаншалықты тамаша екендігін көрсетумен болды.[*]

5Осы күндер өткен соң, патша енді Сузы қорғанындағы жасы бар, кәрісі бар бүкіл халыққа да арнап жеті күндік той жасады. Той патша сарайының саябағындағы аулада өтті. 6Сол орын ақ және көк түсті бәтестен тігілген перделермен безендірілген болатын. Олар мәрмәр бағаналарға тағылған күміс шығыршықтарға ақ бәтес және қырмызы түсті жіптермен байланған еді. 7Қызыл және ақ мәрмәр, маржан әрі түрлі-түсті асыл тастардан төселген еденге алтын, күміс түсті қамқамен қапталған жастықтар[*] қойылған болатын. 8Патшаның жомарттығына сай молынан әкелінген шарап алуан түрлі үлгідегі алтын ыдыстарға құйылып беріліп отырды. Патшаның әмірімен әр қонақ еш мәжбүрленбей, қалай ішкісі келсе, солай іше алды. Себебі патша шарап тасушыларға әркімге қалағанын алып келуді бұйырған болатын.

9Астин[*] патшайым да әйелдерге арнап Ахасуердің патшалық сарайында той жасады.


Астин патшайымның өз дәрежесінен айырылуы

10Жетінші күні шарапқа қызыңқырап алған патша қасындағы жеті сарай қызметкерін[*] өзіне шақырып алды. Олардың есімдері Меһуман, Бизта, Харбона, Биқта, Абақта, Зетар, Қарқас болатын. Патша оларға: 11«Астин патшайымды басына тәжін кигізіп алдыма алып келіңдер!» — деп бұйырды. Патша халыққа және лауазымды адамдарға патшайымның сұлулығын көрсетпек болды. Өйткені ол аса көрікті әйел болатын. 12Алайда Астин патшайым патшаның сарай қызметкерлері арқылы жіберген бұйрығын орындаудан бас тартты. 13Бұған патша қатты ашуланып, бойында қаһары лаулады.

Содан патша елдің тарихынан хабардар данышпан кеңесшілерімен ақылдасты. Өйткені оның заңдар мен әділетті білетін күллі адамдарымен ақылдасатын әдеті бар еді. 14Сол кезде патшаға парсы және мидиялық мына жеті қызметкері[*] жақын жүретін: Қаршена, Шетар, Адмата, Тарсис, Мерес, Марсена, Мемухан. Олар патшаның алдына келе алатын. Бүкіл патшалықта сол жетеудің мәртебесі жоғары болды.

15Патша оларға мына сауалды қойды:

— Заң бойынша Астин патшайымға қандай шара қолданған жөн? Өйткені ол патшаның сарай қызметкерлері арқылы жіберген бұйрығын орындаған жоқ.

16Сонда Мемухан патша мен әміршілердің алдына шығып былай деді:

— Астин патшайым патша ағзамға да, өзіңізге қарайтын барша аймақтардағы күллі әміршілер мен бүкіл халықтарға да зұлымдық жасады. 17Себебі патшайымның осы қылығы жайлы басқа барлық әйелдердің құлақтарына жетпек. Сонда олар: «Ахасуер патша Астин патшайымды өз алдына әкелуді бұйырғанда ол келмей қойды!» деп, өз қожайындарын менсінбей кететін болады. 18Бүгін-ақ Персия мен Мидиядағы текті әйелдер патшайымның осы істегені туралы естіп, патшаның күллі әміршілеріне де дәл солай демек. Содан менсінбеу мен қаһарлану кең етек жаймақ.

19Патша ағзам мақұл көрсе, патшалық жарлық шығарылсын. Жарлық парсылар мен мидиялықтардың өзгертуге болмайтын заңдарына тіркеліп қосылсын. Онда Астиннің бұдан былай Ахасуер патшаның алдына келуіне болмайды деп жазылсын. Ал патша одан гөрі лайықты басқа бір патшайымды таңдап алсын. 20Сонымен патша ағзамның осы жарлығы оның бүкіл ұлан-ғайыр патшалығы бойынша жарияланғанда, әйелдердің барлығы жоғарғысынан бастап төменгісіне дейін өз қожайындарына құрмет көрсететін болады.

21Осы ұсынысты патша да, әміршілер де жөн көрді. Патша Мемуханның ұсынғаны бойынша істеп, 22патшалықтың барлық аймақтарына, әр аймаққа өз әліпбиі мен өз тілінде мына жарлықты жібертті: «Әрбір ер адам[†] өз үйінде билік жүргізіп, өз халқының ана тілінде сөйлейтін болсын!»[*]

#### 2


Яһуди қызы Естердің патшайым болуға тағайындалуы

1Кейінірек[*] ашуы басылғанда Ахасуер патша Астинді, оның не істегенін және оған қарсы шығарылған жарлықты есіне алды. 2Сонда патшаның жеке қызметкерлері мынадай ұсыныс жасады: «Патша ағзамға арнап сұлу да пәк қыздарға іздеу салынсын. 3Патша ағзам барлық аймақтарда арнаулы басқарушыларын тағайындап, бекіте көрсін. Олар сол сұлу да пәк қыздарды Сузы қорғанына әкелсін. Қыздар патшаның әйелдердің үстінен қарайтын сарай қызметкері Хегайдың қарамағындағы харемге[*] жиналсын. Қыздар әрленуге арналған заттардың барлығымен қамтамасыз етілсін. 4Сосын арулардың ішінен патшаға ұнаған қыз Астиннің орнына патшайым болсын!»

Патша бұл ұсынысты мақұл көріп, жүзеге асыртты.

5Сузы қорғанында Мардохай есімді яһуди ер адам[†] тұратын. Мардохай Бунямин руынан шыққан Жайырдың ұлы, Шимейдің әрі Қиштың ұрпағы болатын.[*] 6Кезінде Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалимді жаулап алып, Яһуда патшасы Ехонияхпен бірге жер аударып әкеткен халықтың арасында[*] Мардохайдың отбасы да болған еді. 7Мардохайдың қолында оның бір ағасының Хадаса есімді қызы болды. Хадаса Естер («Жұлдыз») деп те аталатын. Қыздың дене бітімі сымбатты, бет-әлпеті өте сұлу еді. Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін, Мардохай оны өз қызындай тәрбиелеп өсірді.

8Патшаның әмірі жарияланғанда, Естер де көптеген басқа қыздармен бірге Сузы қорғанындағы патша сарайына әкелініп, харемнің бастығы Хегайдың қарамағына тапсырылды.[*] 9Естер Хегайға ұнап, оның мейіріміне бөленді. Хегай қызды әрленуге арналған иісмайлармен және арнайы тағамдармен дереу қамтамасыз етті. Ол, сондай-ақ, Естерге патша сарайынан таңдалған жеті қызметші қызды қосып беріп, оларды патшаның хареміндегі ең жақсы орынға көшіріп орналастырды.

10Естер өз ұлты мен ата-тегі жайлы ешкімге тіс жармады. Себебі Мардохай оған солай істеуге тыйым салған еді. 11Мардохай Естердің хал-жағдайын және оған не болып жатқанын білу үшін күн сайын харемнің ауласының маңайында әрі-бері жүретін.

12Әрбір қыз Ахасуер патшаның алдына бару кезегі келмес бұрын әйелдерге арналған он екі айлық әрлену мерзімінен өтетін. Сол мерзім алты ай бойы мүр майымен сылану, келесі алты ай бойы иіссулар мен әрлендіретін иісмайларды жағу кезеңдерінен тұратын. 13Қыздың патшаның алдына баратын уақыты келгенде, харемнен патша сарайына алып кеткісі келген нәрселерінің бәрі де оған берілетін. 14Қыз патшаға кешке келетін де, таңертең екінші харемге апарылатын. Сол жерде ол патшаның кәнизактарының[*] үстінен қарайтын сарай қызметкері Шағашқаздың қарамағында болатын. Патша оны ұнатып, атын атап өзіне қайта шақырмаса, ол бұдан былай патшаға қайтып әкелінбейтін.

15Естер Мардохайдың ағасы Әбихаилдің қызы еді. Мардохай оны асырап алған болатын.[*] Енді Естердің патшаның алдына баратын кезегі келгенде, ол патша харемінің үстінен қарайтын сарай қызметкері Хегайдың ақыл-кеңесіне мойынсұнды.[*] Осылай Естер өзімен бірге алып кетуге оның ұсынған нәрселерінен басқа ештеңені сұраған жоқ. Ал Естерді көргеннің бәрі оған риза болды. 16Естер Ахасуер патша билік құрған жетінші жылдың оныншы (яғни тебет) айында[*] патша сарайына апарылды. 17Патша басқа барлық қыздардан гөрі Естерді қатты ұнатты. Оған өзгелерге қарағанда көбірек риза болып, сүйсінгені сонша, басына патшалық тәж[†] кигізіп, оны Астиннің орнына патшайым етті.

18Содан патша барлық әміршілері[†] мен қызметкерлеріне арнап үлкен қонақасы беріп, Естердің тойын жасады. Ол, сондай-ақ, аймақтарға демалыс күнін жариялатып, патшалық жомарттықпен сыйлықтар үлестірді.[*]


Яһуди Мардохайдың патшаның өмірін сақтап қалуы

19Қыздар екінші харемге әкелініп жиналған кезде, Мардохай патша сарайының қақпасында[*] қызмет ететін болды. 20Естер өзінің ата-тегі мен ұлтын Мардохайдың ескертуімен бұдан былай да ешкімге ашпады. Ол бұрын Мардохайдың қолында тұрған кезінде де оның айтқанын екі етпейтін.

21Мардохай патша қақпасында қызмет етіп жүрген сол күндердің бірінде кіреберісті күзететін екі сарай қызметкері бірдеңеге патшаға өкпелеп ашуланып қалды. Олардың есімдері Бигтана және Тәреш[*] болатын. Содан екеуі Ахасуер патшаның көзін құртуды ойластырды. 22Осы туралы Мардохай біліп қойып, оны Естер патшайымға хабарлады. Ал Естер бұл жайтты Мардохайдың атынан патшаның өзіне жеткізді. 23Істің мән-жайы тексерілгенде расталып, екі қылмыскер дарға асылды. Бүкіл оқиға туралы баяндама патшаның көз алдында ресми жылнама кітабына жазылып енгізілді.[*]

#### 3


Амалектік бас уәзір Хаманның яһуди халқын құртуға тырысуы

1Осы оқиғалардан кейін Ахасуер патша Агагтың ұрпағы[*] Амадат ұлы Хаманды көтеріп, дәрежесін өсірді. Патша Хаманның лауазымын өзінің қасындағы күллі әміршілерден[†] де жоғарылатты. 2Патшаның сарай қақпасындағы қызметкерлерінің барлығы Хаманға жерге дейін иіліп сәлем беретін. Себебі патша солай әмір еткен болатын. Бірақ Мардохай Хаманға иіліп сәлем берген жоқ.

3Патшаның сарай қақпасындағы қызметкерлері Мардохайға: «Патшаның бұйрығын неге бұзасың?» — деген сұрақ қойды. 4Олар бұны күн сайын ескерте берсе де, ол тыңдаған жоқ. Қызметкерлер Мардохай өзінің айтқан сөзінен бас тартар ма екен[*] деп оны сынамақ болып, бұл туралы Хаманға хабар жеткізді. Ал Мардохай өзінің яһуди екенін оларға білдірген болатын. 5Хаман Мардохайдың өзіне иіліп сәлем беруден бас тартқанын естігенде, ашуға булықты. 6Бірақ Мардохайдың өзін ғана құрту оған аз болып көрінді. Өйткені оның қай ұлтқа жататынын біліп алған соң, Хаман Мардохайдың ұлттастары — яһудилердің бәрін де Ахасуердің бүкіл патшалығы бойынша жаппай жойып жіберуді ойластырды.

7Осылайша Ахасуер патшаның билік еткен он екінші жылының бірінші (яғни нисан) айында[*] мұны іске асырудың тиімді күні мен айын анықтау үшін Хаманның алдында «пур», демек, жеребе тасталды. Жеребе он екінші айдың (яғни адар айының) он үшінші күніне түсті.

8Содан Хаман Ахасуер патшаға былай деп ұсыныс жасады:

— Сіздің патшалығыңыздың күллі аймақтарындағы өзге халықтардың арасына шашырап кеткен, бірақ солармен араласпайтын бір ұлт бар. Бұл ұлттың әдет-ғұрыптары барлық басқалардікінен өзгеше. Олар патшаның заңдарын да орындамайды![*] Оларды осылай қалдыра беру патша ағзамның мүддесіне қарсы. 9Егер патша ағзам мақұл көрсе, оларды құрту жайлы жарлық шығарылсын. Сонда мен басқарушы уәзірлердің қолдарына патшаның қазынасына салу үшін он мың ат басындай күмісті[*] өлшеп табыстаймын.

10Патша саусағындағы мөр басатын жүзігін[*] шешіп алып, оны Амадат ұлы Хаманға берді. Хаман амалектік Агагтың ұрпағы әрі яһудилердің қас жауы болатын. 11Патша Хаманға:

— Сол күмісті де, сол ұлтты да қолыңа тапсырамын. Оларға өзің мақұл көргеніңді істе! — деді.

12Осылайша бірінші айдың он үшінші күні патшаның хатшылары шақырылды. Олар Хаманның айтқан жарлығын патшаның өлке әміршілеріне, барша аймақтардың үстінен қарайтын әкімдерге және әрбір халықтың басшыларына арнап өздерінің әліпбилерімен әрі ұлттық тілдерінде аударып жазып берді. Жарлықтың көшірмелері Ахасуер патшаның атынан жазылып, оның жүзік мөрімен бекітілді. 13Сол хаттар шабармандар арқылы патшалықтың күллі аймақтарына жіберілді. Онда он екінші айдың (демек адар айының) он үшінші күні, сол бір күннің ішінде, барлық яһудилерді: жасы мен кәрісін, әйелі мен бала-шағасын құртып жоқ қылуға, ал қалған мал-мүлкін олжалауға бұйрық берілді. 14Жарлықтың көшірмелері әрбір аймақта заң ретінде шығарылып, күллі ұлттардың адамдарына сол күнге дайын болсын деп паш етілуге тиіс болды.

15Шабармандар патшаның бұйрығымен тез аттанып кетті. Жарлық Сузы қорғанында да жарияланды. Патша мен Хаман шарап ішуге отырды, ал Сузы қаласының халқы не болғанын түсінбей абыржыды.

#### 4


Естердің өз халқының амандығы үшін күресуге бел байлауы

1Мардохай болған оқиға туралы толық білгенде, қатты қайғырып[†] киімдерінің өңірін айыра жыртты. Содан ол азалы киім киіп, басына күл шашып,[*] дауыстап жылап қаланың ортасына барды. 2Мардохай патша сарайының қақпасының алдына дейін ғана келе алды. Өйткені азалы киім киіп сарай қақпасына кіруге тыйым салынған болатын. 3Патшаның шығарған жарлығы жеткен аймақтардың барлығындағы яһудилер де ораза ұстап, еңіреп жылаумен болды. Олардың көбі азалы киім киіп, күл үстінде отырды.[*]

4Естерге өзінің қызметші қыздары мен сарай қызметкерлері келіп, Мардохай туралы айтып бергенде, ол да қатты алаңдап қорықты. Естер Мардохайға азалы киімін шешіп, ауыстырып киюге жай киімдер жіберді. Бірақ Мардохай оларды қабылдамады. 5Сонда Естер Хатахты шақырып алып, Мардохайдан не болғанын сұрап біліп келуге жіберді. Хатах патшаның Естерге қызмет етуге тағайындаған сарай қызметкерлерінің бірі еді.

6Хатах патша қақпасынан шығып, оның алдындағы ашық алаңдағы Мардохайға барды. 7Мардохай Хатахқа өзімен болған бүкіл жайтты, әрі Хаманның яһудилерді құрту үшін патшаның қазынасына төлеймін деген күмісінің дәл мөлшерін де айтып берді. 8Мардохай, сондай-ақ, яһудилерді құрту жайлы Сузыда шығарылған жарлықтың бір көшірмесін Хатахқа беріп, одан соны Естерге көрсетіп, түсіндіруін сұрады. Естер патшаның алдына барып, өз халқы үшін мейірім сұрауы керек деп те тапсырды.

9Қызметкер Хатах қайта оралып, Мардохайдың айтқанының бәрін Естерге жеткізді. 10Сонда Естер Хатахтан Мардохайға былай деген жауабын жіберді:

11— Патшаның барлық қызметкерлері және оның аймақтарының халқы мынаны біледі: Егер кімде-кім, әйел болсын, ер адам[†] болсын, патшаның шақыруынсыз ішкі аулаға кіріп келетін болса, оған бір-ақ заң қолданылады: сол кісі өлтіріледі! Егер патша алтын асатаяғын сол адамға қарай созса ғана, ол тірі қалады. Ал өзімнің патшаның қасына шақырылмағаныма отыз күн болды.

12Естердің осы айтқаны Мардохайға жеткенде, 13ол Естерге былай деп жауап қайтарды:

— Патшаның сарайында тұрып яһудилердің арасынан жеке басым аман қалармын деп ойлама! 14Себебі егер осы уақытта үндемей қалатын болсаң, яһудилерге көмек пен құтқарылу басқа жақтан[*] келмек. Ал сенің өзің мен әкеңнің әулеті құрисыңдар. Мүмкін, патшайым болу құрметіне дәл осындай уақыт үшін де қол жеткізген шығарсың,[*] соны кім біледі?

15Естер Мардохайға мына жауабын жолдады:

16— Онда Сузыдағы барлық яһудилерді жинап, мен үшін ораза ұстаңыздар.[*] Үш күн, үш түн бойы ішіп-жемеңіздер. Мен де қызметші қыздарыммен бірге сіздер сияқты ораза ұстаймын. Содан соң мұным заңсыз болса да, патшаның алдына барамын. Егер өлуге тиіс болсам, өлейін!

17Мардохай барып, бәрін Естердің тапсырғанындай істеді.

#### 5


Естердің патша мен Хаманды бірінші қонақасына шақыруы

1Үшінші күні Естер патшалық киімін киіп, патша сарайының ішкі ауласына, патша отыратын кең бөлменің алдына келіп тұрды. Патша сондағы өз тағында, кіреберіске қарама-қарсы төрде отырған еді. Аулада тұрған Естер патшайымды көре салысымен, патша оның келгеніне риза болып, 2қолындағы алтын асатаяғын оған қарай созды. Естер патшаға жақындап келді де, асатаяқтың ұшына қолын тигізді. 3Патша оған тіл қатып былай деді:

— Саған не керек, Естер патшайым? Қандай өтінішің бар? Патшалықтың жартысы болса да, саған беріледі! — 4Естер:

— Егер патша ағзам мақұл көрсе, бүгін Хаманды ертіп өзіне арналып дайындалған қонақасына келсе екен, — деп жауап берді. 5Патша:

— Естердің өтінішін орындау үшін, Хаманды дереу осында жеткізіңдер! — деп бұйырды. Содан патша мен Хаман Естердің дайындаған қонақасына барды. 6Олар шарап ішіп отырғанда, патша Естерге сауал қойып:

— Тілегің қандай? Ол орындалады. Қандай өтінішің бар? Патшалықтың жартысы болса да, саған беріледі! — деді. 7Естер былай деп жауап берді:

— Менің тілегім мен өтінішім мынау: 8Егер маған патша ағзамның мейірімі түсіп, тілегімді беріп, өтінішімді орындауды мақұл көрсе, патшам Хаманды ертіп мен ертең оларға дайындайтын қонақасына келсе екен. Патша ағзамның қойған сұрағына жауабымды сонда беремін.


Хаманның Мардохайдың көзін құртуға ұмтылуы

9Хаман сол күні қонақасынан мәз болып, көтеріңкі көңілмен шықты. Алайда патша сарайының қақпасында Мардохайдың не орнынан тұрып құрмет көрсетпегенін, не қорқыныш та танытпағанын байқағанда, Хаманды қаһар кернеді. 10Әйтсе де Хаман өзін-өзі ұстап, үйіне барды. Сонда достары мен әйелі Зерешті шақырып алып, 11оларға өзінің байлығының қандай ауқымды әрі ұлдарының сонша көп екенін айтып бөсті. Хаман, сондай-ақ, өзінің дәрежесін өсірген патшаның бүкіл әрекеттерін де, өзін басқа әміршілер[†] мен қызметкерлерден қалай жоғарылатқанын да атап мақтанды. 12Мұнан кейін Хаман:

— Тіпті Естер патшайым да өзі дайындаған қонақасына патшамен бірге жалғыз мені шақырды. Ертеңгі қонақасына да ол патшамен бірге тек мені ғана шақырды! 13Алайда мен яһуди Мардохайдың сарай қақпасының маңында отырғанын әлі де көргенде, соның бәріне көңілім толмайды, — деп жүрек сырын ақтарды. 14Әйелі Зереш пен барлық достары Хаманға:

— Онда биіктігі елу шынтақ дар ағашын[†] құрғызыңыз. Таңертең патшадан Мардохайды дарға асуды сұраңыз. Содан соң қуана патшамен бірге тойға бара бересіз, — деп ұсынды. Бұл ұсыныс Хаманға ұнап, ол дар ағашын дайындатқызып қойды.

#### 6


Патшаның Хаманға Мардохайды айрықша құрметтетуі

1Сол түні патшадан ұйқы қашты. Сондықтан ол болған оқиғалар баяндалып сақталатын жылнама кітабын әкелуді бұйырды. Хатшы патшаға сол кітаптан[†] оқып берді. 2Сонда кіреберісті күзеткен Бигтана мен Тәреш есімді екі сарай қызметкерінің қаскүнемдігін Мардохайдың әшкерелегені туралы жазылған баяндама табылды. Сол екеуі Ахасуер патшаның көзін құртуды ойластырған болатын.[*] 3Соңында патша:

— Сол Мардохайға осы үшін қандай сый-құрмет көрсетілді? — деп сұрады. Патшаның қасында қызмет көрсететін жас малайлары:

— Оған ештеңе де істелген жоқ, — деп жауап берді. 4Патша:

— Аулада кім бар? — деген сауал қойды. Сол кезде Хаман енді ғана патша сарайының сыртқы ауласына кіріп келген болатын. Ол Мардохайды өзі құрғызып қойған дарға асу туралы патшамен сөйлеспек еді.[*] 5Жас малайлары патшаға:

— Хаман аулада тұр, — деп мәлімдеді. Патша:

— Кірсін! — деп бұйырды.

6Осылай Хаман кірді. Патша оған мына сұрақты қойды:

— Патша құрмет көрсетпек болған адамға не істелуі керек? — Хаман ішінен: «Патша менен басқа кімге құрмет көрсетуді қалар еді?» — деп ойлады. 7Сондықтан ол былай деп жауап берді:

— Патша құрмет көрсетпек болған адамға арнап 8патшаның өзі киген арнайы шапаны, патшаның өзі мінген, басына патшалық әшекей орнатылған тұлпары әкелінсін. 9Сол шапан мен ат патшаның ең жоғары лауазымды әміршілерінің[†] біріне табыс етілсін. Әмірші патша құрмет көрсетпек болған адамды киіндіріп, тұлпарға мінгізіп, қаланың алаңымен жетелеп алып жүрсін. Сондай-ақ, оның алдында жүріп: «Патша құрмет көрсетпек болған адамға осылай істеледі!» деп жар салатын болсын. — 10Патша Хаманға:

— Сен дереу өзің айтқандай шапан мен тұлпарды ал да, патша сарайының қақпасында қызмет ететін Мардохай есімді яһудиге осылардың бәрін істе! Барлық айтқандарыңның бірде-біреуін ұмыт қалдырма! — деп тапсырды.

11Сонда Хаман шапан мен тұлпарды алып, Мардохайды киіндіріп, атқа мінгізіп, қаланың алаңымен жетелеп алып жүрді. Оның алдында жүріп: «Патша құрмет көрсетпек болған адамға осылай істеледі!» — деп жар салды.

12Бұдан соң Мардохай патша сарайының қақпасына қайтты. Ал Хаман қатты түңіліп бетін бүркеп алып үйіне асығып барды да, 13әйелі Зереш пен күллі достарына болған істі айтып берді. Сонда оның данышпан кеңесшілері мен әйелі Зереш былай деді: «Сен оның алдында төмендетіле бастаған сол Мардохай шынымен яһуди тұқымынан болса, оны жеңе алмайсың. Қайта, өзің оның алдында құлайсың!»

14Олар әлі сөйлесіп тұрғанда, патшаның сарай қызметкерлері келіп, Хаманды Естер дайындаған қонақасына асықтырып алып кетті.

#### 7


Хаманның сұмдығы әшкереленіп, жазалануы

1Осылайша патша мен Хаман Естер патшайымға тағы да қонақасына келді. 2Олар сол екінші күні тамақ ішіп отырған кезде патша қайтадан Естерге сауал қойып:

— Тілегің қандай, Естер патшайым? Ол орындалады. Қандай өтінішің бар? Патшалықтың жартысы болса да, саған беріледі! — деді. 3Сонда Естер патшайым былай деп жауап берді:

— Уа, патшам, егер маған мейіріміңіз түссе, әрі патша ағзам мақұл көрсе, маған өмірім аман қалдырылса екен! Тілегім — осы. Халқымның өмірі де аман сақталса екен! Өтінішім — осы. 4Өйткені өзім де, халқым да құртылып, өлтірілуге, әбден жойылуға сатылдық! Егер бізді құл-күң қылуға сатса, мен үндемес те едім. Себебі осындай ауыртпалық патшаның мазасын алатындай мәселе болмас еді.[*] 5— Ахасуер патша Естер патшайымнан:

— Ол кім өзі? Мұндайды істеуге батылы барған кісі қайда? — деп сұрады. 6Естер:

— Сол қас жау — мына отырған зұлым Хаман! — деп жауап қатты. Сонда Хаманның патша мен патшайымның алдында зәресі қалмады.

7Патша қаһарланып орнынан ұшып тұрды да, шарабын қалдырып, сарайдың саябағына шығып кетті. Ал Хаман патшаның өзін құртуға шешім қабылдағанын көріп, Естер патшайымнан өмірін сақтап қалуын сұрап жалбарыну үшін, сол жерде қалып қойды. 8Содан Хаман Естердің жантайып жатқан төсегіне құлай кетті. Дәл сол кезде патша саябақтан қонақасы бөлмесіне қайта кіріп келе жатты. Патша: «Ол тіпті сарайда менің қасымда болып патшайымды зорламақшы ма?!» — деп айқайлап жіберді.

Патшаның аузынан осы сөз шыға салысымен-ақ күзетшілер Хаманның бетін бүркеп тастады.[*] 9Патшаның қасында жүрген Харбона есімді сарай қызметкері былай деді:

— Хаманның үйінің қасында биіктігі елу шынтақ дар ағашы[†] тұр! Хаман соны патшаның игілігі үшін сөз сөйлеген Мардохайға арнап құрғызып қойған болатын. — Патша:

— Сол дарға оның өзін асыңдар! — деп бұйырды.

10Сонымен жендеттер Хаман Мардохайға арнап дайындатқызған дарға оның өзін асып қойды. Осыдан кейін патшаның қаһары басылды.

#### 8


Патшаның Мардохайды бас уәзір болуға тағайындауы

1Сол күні Ахасуер патша яһудилердің жауы Хаманның сарайын Естер патшайымға сыйлады. Естер Мардохайдың өзіне кім болып келетінін айтып, Мардохай патшаның алдына әкелінді. 2Патша Хаманнан қайтарып алған мөрлі жүзігін шешіп алып, Мардохайға тапсырды. Сонымен қатар Естер Мардохайды Хаманның сарайы мен мал-мүлкінің үстінен қараушы етіп тағайындады.


Естер мен Мардохайдың яһудилерді құтқаруға арналған жарлық шығаруы

3Естер қайтадан патшаның алдына барып, оның аяғына жығылып еңіреп жылады. Патшадан Агагтың ұрпағы Хаманның яһудилерге қарсы жасаған зұлым жоспарының бетін қайыруын өтінді. 4Патша оған қарай өзінің алтын асатаяғын созды. Естер көтеріліп, патшаның алдында тұрды да, 5оған былай деді:

— Егер патша ағзам мақұл көріп, маған мейірімі түссе, әрі патша бұл істі дұрыс деп бағалап, маған оң көзімен қараса, онда бір жарлық шығарылса екен. Сол жарлық Агагтың ұрпағы Амадат ұлы Хаманның патшаның аймақтарына яһудилердің көзін құрту мақсатымен жолдаған хаттарының күшін жоятын болса екен. 6Халқым апатқа ұшырайын деп жатқанда мен қалайша қарап отыра аламын? Өз әулетім құрып кетейін деп жатқанда мен қалайша жайбарақат отыра аламын? — 7Ахасуер патша Естер патшайым мен яһуди Мардохайға мынадай жауап берді:

— Мен яһудилерді құртқысы келгені үшін Хаманның үй-жайын Естерге бергенмін, ал оның өзі дарға асылды. 8Енді сендер патшаның атынан яһудилер туралы өздерің мақұл көргендеріңді жазып, соны патшаның мөрлі жүзігімен бекітіңдер! Өйткені патшаның атынан жазылып, патшаның мөрлі жүзігімен бекітілген ешбір жарлықтың күшін жоюға болмайды.[*]

9Осылайша үшінші айдың (демек сиван айының) жиырма үшінші күні[*] патшаның хатшылары шақырылды. Олар Мардохайдың бұйырғандарының бәрі бойынша жаңа жарлықты патшалықтың Үндістаннан Құш[†] еліне дейін ұласқан барлық жүз жиырма жеті аймағындағы[*] яһудилерге, өлке әміршілері[†] мен аймақ әкімдеріне және өзге де басшыларға арнап жазып берді. Жарлық әр аймаққа өзінің әліпбиімен және әр халыққа арнап өзінің тілінде, соның ішінде яһуди халқына арнап та өз тіліне аударылып, өз әліпбиімен жазылды. 10Мардохай осы хаттарды Ахасуер патшаның атынан жазғызып, патшаның мөрлі жүзігімен бекітті. Содан хаттарды патшаның ат қорасынан шыққан жүйрік сайгүліктерге мінген шабармандар арқылы жан-жаққа жіберді.

11Жаңа жарлыққа сай, әрбір қаладағы яһудилерге бас қосып, өздерін қорғауға патшаның рұқсат бергені мәлім болды. Яһудилер кез келген халықтың не аймақтың өздеріне және әйелдері мен бала-шағаларына шабуыл жасаған жасақшыларын жойып, оларды жоқ қылуға әрі солардың мал-мүлкін олжалауға құқықты болды. 12Осының бәрін жүзеге асыруға Ахасуер патшаның қарамағындағы барлық аймақтар бойынша яһудилерге бір күн белгіленді.[†] Бұл күн — он екінші айдың (демек адар айының) он үшінші күні еді.[*] 13Яһудилер өз жауларын жазалауға дайын болып отыра алулары үшін осы жарлықтың көшірмесі әрбір аймақта заң ретінде жарияланып, әр ұлттың адамдары сонымен танысуға міндетті болды.

14Шабармандар патшаның ат қорасынан шыққан жүйрік аттарға мініп, патшаның бұйрығымен тездетіп жан-жаққа аттанып кетті. Жарлық Сузы қорғанында да жарияланды.

15Мардохай үстіне патша киетін көк және ақ түсті киімдер, басына үлкен алтын тәж[†] киіп, қырмызы бәтес шапан жамылып патшаның алдынан шықты. Сузы қаласының халқы шаттана айқайлап тойлады. 16Қуанышқа кенелген яһудилер көздері жайнап, құрметке бөленді. 17Патшаның бұйырған жарлығы жеткен әрбір аймақ, қала және елді мекенде яһудилер мәз-мейрам болып мерекеледі. Елдегі халықтардың көптеген адамдары яһудилерден қорқып, оларды терең қастерлеп, ұлттастарына айналды.[*]

#### 9


Яһудилердің жеңісі

1Он екінші айдың (яғни адар айының) он үшінші күні патша шығарған жарлық іске асуға тиіс болды. Осы күні яһудилердің жаулары оларға күш көрсетуге үміттенген болатын. Алайда бәрі де керісінше болып, яһудилер жауларына үстемдік құрып, оларды жеңіп шықты. 2Яһудилер Ахасуер патшаның барша аймақтарында жиналып, өздеріне зұлымдық жасамақшы болғандардың бәріне шабуыл жасауға дайын тұрды. Бірақ яһудилерге қарсы тұра алатын ешкім болмады. Себебі халықтардың барлығы яһудилерден қорқып, оларды терең қастерледі. 3Аймақтардағы күллі басшылар, өлке әміршілері,[†] әкімдер және патшаның тағайындаған өзге де басшылары Мардохайдан қорқып, яһудилерді қолдап жүрді. 4Өйткені патша сарайында Мардохайдың мәртебесі жоғары болатын. Оның билігі күшейген сайын, атақ-даңқы барша аймақтарға жайыла түсті.

5Осылайша яһудилер белгіленген[†] күні күллі жауларын шауып өлтіріп, өздерін жек көргендерге қалағандарын істеді. 6Сузы қорғанында яһудилер бес жүз адамның көзін құртып, 7сондай-ақ Паршандата, Далфон, Асфата, 8Пората, Адалия, Аридата, 9Пармашта, Арисай, Аридай, Уаизата есімді он адамды да өлтірді. 10Бұлар яһудилердің қас жауы Хаманның ұлдары болатын.[*] Бірақ та яһудилер дұшпандарының мал-мүліктеріне тиген жоқ.[*]

11Сол күні Сузы қорғанында өлтірілгендердің саны туралы мәлімет патшаға жетті. 12Ол Естер патшайымға былай деді:

— Яһудилер Сузы қорғанында бес жүз адамды және Хаманның он ұлын өлтірді. Патшалықтың басқа аймақтарында олар не істеді екен? Ал енді, тілегің қандай? Ол орындалады. Тағы қандай өтінішің бар? Ол да саған беріледі. — 13Естердің жауабы мынау болды:

— Егер патша ағзам мақұл көрсе, Сузыдағы яһудилерге ертең де бүгінгі жарлыққа сәйкес әрекет етуге хұқық берілсе екен. Ал Хаманның он ұлының өлі денелері дарға асылып қойылғаны жөн болар еді.[*]

14Патша солай етуге бұйырды. Сузыда жарлық шығарылып, Хаманның он ұлының денелері дарға асылып қойылды. 15Содан Сузыдағы яһудилер адар айының он төртінші күні де бас қосып, қаладағы үш жүз жауының көзін құртты. Бірақ солардың мал-мүліктеріне тиген жоқ.

16Патшаның басқа аймақтарындағы яһудилер де өз өмірлерін қорғауға жиналған болатын. Олар жауларынан құтқарылып, өздерін жек көретін жетпіс бес мың дұшпанының көзін жойды. Алайда солардың мал-мүліктеріне тиген жоқ.[*] 17Бұл адар айының он үшінші күні болды. Аймақтардағы яһудилер он төртінші күні демалып, сол күнді қуанышпен тойлауға арнады.


Пурим мейрамының белгіленуі

18Сузыдағы яһудилер болса, он екінші айдың он үшінші және он төртінші күндері[*] дұшпандарына қарсы шығуға бас қосып, он бесінші күні демалды. Сондықтан олар айдың он бесінші күнін қуанышпен тойлайтын мереке етіп белгіледі.

19Ал аймақтардағы шағын қалалар мен елді мекендерде тұратын яһудилер адар айының он төртінші күнін шаттана мейрамдайды. Сол мейрамды бір-біріне сыйлық жіберіп атап өтеді.

20Мардохай осы болған оқиғаларды жазып қойып, Ахасуер патшаның бүкіл алыс-жақын аймақтарындағы яһудилердің бәріне хат жолдады. 21Оларды жыл сайын адар айының он төртінші және он бесінші күндерін мейрамдауға шақырды. 22Себебі осы күндері яһудилер жауларынан құтқарылды. Сол айда уайымдары қуанышқа, қайғылары[†] тойға айналған еді. Мардохай: «Осы күндер шаттана тойлап, бір-біріне сыйлық жіберіп, кедейлерге тартулар беретін күндер болсын!» — деп белгіледі. 23Сондықтан яһудилер өздері істей бастағандарын және Мардохайдың оларға жазғанын дәстүр етіп алды.

24Барлық яһудилердің қас жауы — Агагтың ұрпағы Амадат ұлы Хаман оларды құртуға жоспар жасаған еді. Оларды жойып, көздерін құрту үшін «пур», яғни жеребе, тастаған болатын.[*] 25Бірақ алдына Естер келген кезде патша: «Хаманның яһудилерге қарсы жасаған зұлым жоспары оның өз басына түссін және өзі ұлдарымен қоса дарға асылсын!» — деп жазбаша жарлық шығарған еді. 26Жоғарыдағы «пур» сөзінен осы мейрам «Пурим» деп аталып келеді. Мардохайдың хатында жазғанына сәйкес және өздерінің көздерімен көріп, бастарынан өткендері бойынша, 27яһудилер осы екі күнді мейрам етуге шешім қабылдады. Олар мұны дәл нұсқауға сай әрі белгіленген уақытта жыл сайын міндетті түрде іске асыруға келісті. Оны өздеріне, кейінгі ұрпақтарына және Яһуда халқына қосылғандардың[*] бәріне де тұрақты дәстүр етіп бекітті. 28Күллі келер ұрпақ осы күндерді әрбір отбасында, әрбір аймақта, әрбір елді мекенде естен шығармай, мейрамдауы қажет. Яһудилер Пурим мейрамынан ешқашан бас тартпаулары керек. Олардың үрім-бұтақтары да сол күндерді мерекелеп өткізуді ұмыт қалдырмауға міндетті.

29Әбихаил қызы Естер патшайым және яһуди (бас уәзір) Мардохай Пурим мейрамы туралы осы екінші хатты жаздырып, оны өздерінің бар биліктерімен бекітті. 30Мардохай Ахасуер патшаның барлық жүз жиырма жеті аймағындағы яһудилерге тыныштық пен аман-есендік тілеген сәлемхаттарын жіберді. 31Сол хаттарда Пурим мерекесін белгілі бір уақытта өткізу керектігі яһуди (бас уәзір) Мардохай мен патшайым Естердің нұсқаулары бойынша нық бекітілді. Яһуда халқы, сондай-ақ, өздері мен келер ұрпақтары үшін мейрамның алдында ораза ұстап қайғыру жайлы дәстүрді де орындауға шешім қабылдады.[*] 32Осылайша Естер патшайымның бұйрығымен Пурим мейрамы туралы ережелер белгіленіп, кітапқа[†] жазылып, сақталып қойылды.

#### 10


Яһуди бас уәзір Мардохайдың биік дәрежесі

1Ахасуер патша құрлықта және теңіз аралдарында орналасқан бүкіл патшалығына салық салды. 2Оның ұлы да құдіретті іс-әрекеттерінің бәрі және өзі жоғарылатқан Мардохайдың биік дәрежесі[*] туралы «Мидия мен Персия патшаларының жылнамалары» кітабында жазылған. 3Яһуди Мардохайдың мәртебесі тек қана Ахасуер патшадан кейінгі екінші орында болды.[*] Яһудилердің арасында оның абыройы өте жоғары еді. Мардохай өз халқының қамын ойлап, бүкіл келер ұрпақтың да игілігі үшін сөз сөйлеген болатын. Сол үшін ол ұлттастарының ризашылығына бөленді.

### Әйүп


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Кіріспе


Әйүп


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада адамның өмірде шегетін азабы және әділдік мәселелері қарастырылған. Құдай Тағаланың еркін шын жүректен орындауға тырысқан адамдардың өмірінде неліктен зор ауыртпалық көретін кездері де болады? Адамның азап шегуі міндетті түрде оның күнәсінің нәтижесі ме? Қиналудың жақсы жағы бар ма?

Осындай терең сұрақтарды Өлі теңіздің шығысындағы қыратты жерді мекендейтін ізгі де дәулетті кісі Әйүптің өзі мен оның көңілін сұрап, жұбатуға келген үш досы талқыласады. Себебі содан біраз бұрын Әйүп түрлі апаттардың кесірінен бала-шағасы мен бар мал-мүлкінен кенеттен ада қалып, оның денесін жаралы шиқандар қаптап кеткен еді. Бірақ осындай жағдайдың бәрінде Әйүп Құдайға деген сенімінен бас тартпады.

Әйүптің өзі және достары білмеген маңызды жайт мынау: әзәзіл шайтан Әйүпті пайдасы бар болғандықтан ғана әділ, таза өмір сүріп жүр деп Құдай Тағаланың алдында айыптаған болатын. Жаратқан Ие шайтанның бұл жаласын жоққа шығармақ болды. Сондықтан Өзін Әйүптің шын жүректен қастерлейтінін дәлелдеу үшін Ол шайтанның осы ауыртпалықтарды Әйүпке жіберуіне жол берді. Жаратқан Ие Әйүптің азап шеккен кезінің бәрінде оның қасында болғанмен, өзі де, достары да соны білмеді.

Әйүптің үш досы адамдардың арасында кең таралған: «Жағдайың жақсы болып, дәулетіңнің асып-тасығаны — Құдайдың саған оң көзбен қарағанының белгісі. Ал ауру-сырқау мен пәлелер — адамның күнәлары үшін жіберген Құдайдың жазасы» деген көзқарасты ұстанатын. Әйүп мұндай көзқараспен жалпы келіссе де, өзінің шын жүректен Құдай жолымен жүріп келгенін баса айтумен болды. Содан ол өзін Жаратқан Ие ауыр азаптан аман сақтап қалмағанының себебін түсінбей, түңілді. Әйтсе де, ол өлгеннен кейін Оның алдында ақталамын деген үмітті де білдірді (19:25-27). Әйүп үш досының әрқайсысымен екі не үш рет айтысып, мәмілеге келмеген соң, Еліху есімді жас жігіт өзінің пікірін ұсынып, Әйүпті де, оның достарын да сынайды. Адамның шеккен азаптары оның ізгі қасиеттері тексеріліп, күшейтілуінің құралы да бола алатынын көрсетеді. Еліху өзінің айтқандарын Құдайдың табиғатқа деген қамқорлығына бағышталған мадақтау сөзімен аяқтайды. Соңында Әйүп өз өмірінде бір әділетсіздік болса, соны өзіне көрсетіп, жазалауға Құдайды шақырады.

Оқиғаның шарықтау шыңы — Жаратқан Иенің Әйүпке берген жауабы. Ол Әйүптің көрген азаптарының себебін ашық білдірмейді, қайта, Өзінің даналығы мен керемет істерінің адам баласының түсінігінен әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Содан Әйүп еркінсіп айтқандарына өкініп, Жаратқан Иенің еркіне мойынсұнады. Хақ Тағала Әйүптің достарына мейірімсіз сын сөздері үшін ескерту жасайды, ал Әйүптің олар үшін жасаған дұғасын қабыл алады. Кейін Ол Әйүпке зор шапағатпен қайтадан ұл-қыздар сыйлап, оны бұрынғыдан екі есе бай қылады.

Бірақ ең маңыздысы мынау: Әйүп қанша азап шегіп, онысына шағымданған болса да, Құдайға опасыздық жасамай, Онымен тығыз байланыста тұруды ұдайы аңсаған еді. Осылайша әзәзілдің айыптауын жоққа шығарған Әйүп пайғамбар Құдай Тағаланың ризашылығына ие болды.

#### 1


Құдайды қастерлейтін Әйүптің жарылқаулы өмірі

1Бір кезде Ус[*] елінде Әйүп[*] есімді адам[†] өмір сүрді. Ол кінәратсыз да әділ болып, Құдайды терең қастерлеп, жамандықтан аулақ жүретін. 2Әйүптің жеті ұлы мен үш қызы болды. 3Жеті мың қой-ешкісі, үш мың түйесі, бес жүз жұп өгізі, бес жүз ұрғашы есегі, сондай-ақ өте көп қызметшілері бар сол кісі шығыс өлкесіндегі ең ауқатты адам болатын.

4Әйүптің ұлдары кезекпен үйлерінде қонақасы даярлап, соған үш әпке-қарындасын да шақыратын. 5Қонақасының кезеңі біткенде, Әйүп кісі жіберіп, балалары үшін тазару рәсімін орындайтын. Сол үшін Әйүп ерте тұрып, әр баласы үшін бір малдан құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп Құдайға ұсынатын.[*] Өйткені ол: «Мүмкін, балаларым күнә[†] жасап, іштей Құдайға тіл тигізіп қойған шығар» деп ойлайтын. Әйүп әрдайым осылай істейтін.


Әзәзілдің Әйүпті көктегі сотта айыптауы

6Құдайдың нөкерлері[*] бір күні (көкте) Жаратқан Иенің[†] алдында тұруға келгенде әзәзіл шайтан[*] да олармен бірге келді. 7Жаратқан Ие әзәзілге:

— Қайдан келдің? — деген сұрақ қойды. Ол:

— Жер бетін аралап кезіп келдім, — деп жауап берді. 8Жаратқан Ие:

— Менің қызметшім Әйүпке көңіл бөлдің бе? Жер бетінде ол сияқты кінәратсыз да әділ, Құдайын терең қастерлейтін, жамандықтан аулақ жүретін ешбір жан жоқ, — дегенде, 9әзәзіл:

— Әйүп Құдайын бекерге қастерлейді дейсің бе? 10Оның өзін, үй ішін және бар иелігін айналдыра шарбақпен қоршағандай қорғап жүрген Өзің емессің бе? Оның істегендерін Өзің жарылқап келесің. Содан оның табын-отарлары ел ішінде кеңінен таралуда.[*] 11Бірақ, кәне, барлық иелігіне қолыңды тигізе көрші. Сонда ол Сені қалайша мадақтар екен, көрейік, — деп жала жапты. 12Жаратқан Ие:

— Мейлі, оның барлық иелігін қолыңа берейін. Тек оның өзіне тиіспе! — деп шешті. Сонда әзәзіл Жаратқан Иенің алдынан шығып кетті.


Әйүптің басына зор апаттар түсіп сыналуы

13Біраздан кейін Әйүптің ұл-қыздары оның тұңғыш ұлының үйінде қонақасында отырды. Сол күні 14бір шабарман Әйүпке жетіп келіп, мына суық хабарды жеткізді: «Қызметшілеріңіз өгіздермен жер жыртып, есектер олардың қастарында жайылып жүрді. 15Кенеттен сәбалық[*] тонаушылар тап берді! Олар жас жігіттерді қырып, малдарды олжалап, айдап әкетті! Тек мен ғана әзер сытылып шығып, ол туралы сізге жеткізе алып тұрмын».

16Сол адам осыны әлі де айтып тұрған кезде басқа бір шабарман жетіп келіп, былай деді: «Аспаннан[†] Құдайдың оты түсіп,[*] қой-ешкілеріңіз бен қызметшілеріңізді өртеп жалмап қойды! Тек мен ғана әзер сытылып шығып, ол туралы сізге жеткізе алып тұрмын».

17Сол адам осыны әлі де айтып тұрған кезде тағы басқа бір шабарман жетіп келіп, былай деді: «Халдейлер[*] үш топ құрып, түйе бағып жүрген қызметшілеріңізге бас салды! Оларды өлтіріп, түйелерді олжалап, айдап алып кетті! Тек мен ғана әзер сытылып шығып, ол туралы сізге жеткізе алып тұрмын».

18Сол адам осыны әлі де айтып тұрған кезде тағы басқа бір шабарман жетіп келіп, былай деді: «Сіздің ұл-қыздарыңыз өз ағаларының үйінде қонақасында отырған кезде 19шөл даланың арғы шетінен ғаламат дауыл тұрып, үйдің төрт жағынан соққылай берді. Содан үй құлап, ішіндегі балаларыңызды басып қалды. Тек мен ғана әзер сытылып шығып, ол туралы сізге жеткізе алып тұрмын».


20Сонда Әйүп орнынан тұрды да, қатты қайғырып[†] шапанының өңірін жыртып,[*] шашын қырқып алып тастады. Мұнан кейін ол Тәңір Иеге мойынсұнып етпетінен жерге жата кетті. 21Әйүп былай деді: «Анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, дүниеден жалаңаш қайтамын да. Жаратқан Ие сыйлап берді де, Жаратқан Ие қайтарып алды да. Жаратқан Иенің есімі мадақтала берсін!»

22Осы жағдайдың бәрінде Әйүп күнә жасаған да жоқ, еркінсіп Құдайды айыптаған да жоқ.

#### 2


Әзәзілдің Әйүпті екінші рет айыптауы

1Құдайдың нөкерлері[*] тағы бір күні Жаратқан Иенің[†] алдында тұруға келгенде әзәзіл шайтан да олармен бірге Оның алдында тұруға келді. 2Жаратқан Ие әзәзілге:

— Қайдан келдің? — деген сұрақ қойды. Ол:

— Жер бетін аралап кезіп келдім, — деп жауап берді. 3Жаратқан Ие:

— Менің қызметшім Әйүпке көңіл бөлдің бе? Жер бетінде ол сияқты кінәратсыз да әділ, Құдайын терең қастерлейтін, жамандықтан аулақ жүретін ешбір жан жоқ. Оны еш себепсіз құрту үшін Мені қанша түрткілесең де, ол өзінің кінәратсыздығын сақтап келеді, — дегенде, 4әзәзіл:

— «Теріні терімен айырбастар» деген.[*] Адам[†] өз басын аман сақтау үшін қолындағының бәрін де сарп етер! — деп қарсылық білдірді. — 5Оның еті мен сүйегіне қолыңды созып, тигізе көрші. Сонда ол Сені қалай мадақтар екен, көрейік, — деп жала да жапты. 6Жаратқан Ие:

— Мейлі, ол енді сенің қолыңда. Тек оның өмірін сақта! — деп шешті. 7Сонда әзәзіл Жаратқан Иенің алдынан шығып кетті.


Қатты ауырып қиналған Әйүптің нық сенімі

Біраздан кейін әзәзіл шайтан Әйүптің денесін басынан аяғына дейін түгелдей жаралы шиқандармен қаптатты. 8Қатты қайғырып[†] күл үйіндісінің үстінде отырған[*] Әйүп қолына қыш құмыраның бір сынығын алып, сонымен терісін қасыды.

9Әйелі оған:

— Әлі де кінәратсыздығыңды ұстанып отырсың ба? Одан да Құдайды балағаттап,[*] (азабыңнан құтылып) өле қал, — деп ақыл айтты. 10Бірақ Әйүп:

— Ақымақ та арсыз әйелдей сөйлеп тұрсың. Құдай[†] жақсылық жіберсе, соны қабылдау, ал ауыртпалық жіберсе, содан бас тарту дұрыс па өзі? — деп жауап қатты. Осы жағдайдың бәрінде Әйүп айтқан сөздерімен күнә[†] жасаған жоқ.[*]


Әйүптің көңілін сұрап, жұбатуға келген үш досы

11Әйүптің темандық Елипаз,[*] шуахтық Билдад,[*] нағамалық Сопар[*] есімді үш досы бар болатын. Олар Әйүптің басына түскен ауыртпалықтар туралы естіген соң, оның көңілін сұрап, жұбатпақ болып өзара келісті. Содан үшеуі тұрып жатқан мекендерінен сапарлап келіп, оның қасына жиналды. 12Алайда үш досы Әйүпті алыстан көріп, алғашқыда танымай қалды. Сонда олар дауыстап жылап, шапандарының өңірін жыртты.[*] Аспанға[†] қарай күл-тозаң шашып, оны бастарына да септі.[*] 13Үш досы Әйүппен бірге жеті күн, жеті түн жерде отырды. Оның соншалықты қатты қиналып жатқанын көргендіктен, олар оған ешқандай сөз айтпады.

#### 3


Әйүптің өзінің бұ дүниеге келгеніне наразылық білдіруі

1Содан кейін Әйүп сөзге келді. Өзінің туған күні еш болмаған болса екен деп қатты наразыланып,[*] 2дауыстап былай деді:

3— Мен дүниеге келген күн әрі анамның бойына бала біткен түн еш болмаған болса ғой! 4Сол күн түнекке айналса екен! Оны заңғар көктегі Құдай[†] іздемей, ұмытса екен! Ешбір жарық оған сәулесін шашпаса, шіркін! 5Сол күнді тас түнек пен қою қараңғылық басып алғанда ғой! Оның үстін қою бұлт қаптап, күндіз жапқан қара түнек оны үрейлендірсін![*]

6Иә, сол түнді қою қараңғылық қармап алсын! Ол жыл күндерінің есебінде болып қуанбасын, әрі айлардың қатарынан еш табылмасын! 7Сол түні бір әйелдің бойына бала бітпегенде ғой! Онда ешбір шаттық үні естілмеген болса, шіркін! 8Күндерді сиқырлай алатындар, тіпті қолтырауынды арбап орнынан жылжыта алатындар[*] осы түнді қарғаған болса екен![*] 9Оның таңғы жұлдыздарын[*] түнек басса ғой! Жұрт таңғы жарықты аңсай күткенмен, сол ешқашан да төгілмегенде ғой! Сол түн таң шапағын көре алмаған болса, шіркін! 10Өйткені ол анамның құрсағын жаппады. Жапса мына азап пен қасіретті көрмес едім.

11Не болмаса, туған кезде-ақ неге құрымадым екен?! Құрсақтан шығып жатқанда-ақ неге өліп қалмадым екен?! 12Мені қабылдап алған тізе, мені емізген төс неге ғана болды екен?! 13Солар болмағанда қазір мазам кетпей, тыныш жатар едім! Ұйықтай беріп, тыным табар едім. 14Онда патшалармен, олардың кеңесшілерімен бірге жатар едім. Тірі кездерінде олар қиратылған ежелгі сарайларды өздеріне қайта тұрғызып алған болатын. 15Я болмаса, алтынға бай әміршілермен[†] және сарайларын күміспен толтырғандармен бірге тынығар едім.

16Немесе, неге ғана өлі туып, дүниенің жарығын көрмей кеткен нәресте сияқты көрге көмілмедім екен? 17Себебі о дүниеде[†] зұлымдар қоқан-лоқы жасауларын доғарған, әрі шаршап-шалдыққандар тыным тапқан. 18Тұтқындар да тыныштықтың рақатын бірге көреді. Олар өздерін аяусыз жұмысқа салған бақылаушылардың дауыстарын енді қайтып естімейді. 19Үлкені де, кішісі де сол жерде. Құл енді қожайынынан азат.

20Ендеше азап шегіп жүргенге нұр, жаны қиналып жатқанға[*] өмір неге ғана беріледі екен? 21Мұндайлар ажалды зарыға күтеді, оны көмілген қазынадан бетер іздейді, әйтсе де ажал оларға жоламайды. 22Егер өліп, қабірге қойылған болса, олар қуанышқа кенеліп, шаттанар еді.

23Сонымен Құдай айналасын қиындықтармен қоршап, жолын жауып тастаған адамға өмір не үшін беріледі екен? 24Себебі нан жеудің орнына күрсінудемін, ыңқылым ағынды судай тоқтаусыз. 25Неден үрейлене қорықсам, соған тап болдым, қауіптенгендерім жүзеге асты.

26Маған тыныштық та жоқ, тыным да жоқ. Тынығудың орнына басыма аласапыран күн туды.

#### 4


Елипаздың Әйүпке берген жауабының басы

1Сонда темандық Елипаз Әйүпке былай деп жауап қатты:

2— Егер біреу сенімен сөйлесуге ұмтылса, соған төзе аласың ба? Дегенмен кім мұндайда үн-түнсіз қала алады? 3Өткен уақыттарда өзің көп адамға тәлім беріп, әлсіздерді жігерлендіріп күш берген едің ғой. 4Айтқан сөздерің сүрініп, құлап бара жатқандарға тірек болып, тізелері дірілдеп әлсірегендерге күш-қуат дарытқан еді ғой. 5Ал енді, өз басың ауыртпалыққа тап болғанда, ұнжырғаң түсіп кетіпті. Өзің бақытсыздыққа ұшырағанда, өмірден түңіліп кетіпсің.

6Құдайды терең қастерлеуің — сеніміңнің тірегі емес пе?! Әрі әділ жолмен жүруің — үмітіңнің негізі емес пе?!


Әділдердің Құдайдың қаһарынан азап шекпеуі жайлы

7Есіңе түсірші, қашан бейкүнә адам[†] мерт болып, әділ адам құртылған еді? 8Өз байқағаным: жамандықтың тұқымын сеуіп, зұлым жоспар құратындар солардың өнімін өздері жинайды. 9Олар Құдайдың «лебінен» құрып кетеді, Оның қаһарлы дауылынан ғайып болады.[*]

10Арыстан ақырып, жауыз арыстан ырылдаған еді, алайда Құдай[†] мықты арыстандардың да тістерін сындырады. 11Сонда олжадан ада болған ана арыстан өледі, жетім қалған балалары жан-жаққа шашырап кетеді.


Елипаздың пенденің өткіншілігі туралы көрген түсі

12Маған құпия түрде бір хабар келді, құлағыма бір сыбыр шалынды. 13Бұл, адамдар қатты ұйқыға батқанда, түнде түс көріп, мазасыз ойлар туған уақытта болды. 14Сол түстен сүйектерімнің бәрі дірілдеп, қорқынышқа бөленіп тұрмын. 15Бет-жүзімді бір елес сипап өткенде, төбе шашым тік тұрды. 16Елес тұра қалды, бірақ сырт қалпын ажырата алмадым. Көз алдымда бір тұлға тұрды, оның сыбырлаған даусын естідім: 17«Пенде Құдайдан әділ, адам өз Жаратушысынан пәк таза бола ала ма?[*] 18Құдай тіпті өз нөкерлеріне де сенбейді, Ол періштелерінен[†] де қате табады.[*] 19Ал, түбі, топырақтан жасалған тәнде өмір сүріп, саз балшықтан жаратылған,[*] пенделермен не болмақ! Олар күйе-көбелектей оңай жаншылып, 20таң атқаннан күн батқанға дейінгі қып-қысқа аралықта-ақ талқандалып жаншылады ғой. Содан із-түзсіз ғайып болып, 21қазықтары суырылып тасталған шатырлардың құлап түсетіні сияқты құрып кетеді. Осылайша пенде даналыққа қол жеткізіп үлгермей-ақ дүниеден өтеді».

#### 5


Елипаздың Құдай Әйүпті түзетіп жатыр деген пікірі

1Ал енді, Әйүп, шақырғың келсе, шақыр! Жауап беретін біреу болар ма екен? Періштелердің[†][*] қайсысынан көмек сұрамақсың?

2«Ашу-ызасы ақымақты жояр,[*] күншілдігі аңқауды құртар»[*] деп дұрыс айтылған. 3Ақымақтың тамыр жайған ағаштай[†] өркендегенін де көрдім, бірақ дереу оның үй-жайы Құдайдың қарғысына ұшырайды деп бағаладым. 4Оның балалары амандықтан аулақ жүр. Сотта оларды қыспақтайды, ал арашалайтын ешкімі болмайды. 5Ақымақтың өнімін аш адамдар жалмап қояды. Олар оның тікенді бұтақшалар астына сақтап қойған астығын да алып кетеді. Оның мал-мүлкін залымдар иемденуге құмартады. 6«Азап топырақтан өсіп шықпас, ауыртпалық та жерден шыға келмес». 7От ұшқындарының жоғары қарай лап ететініндей,[*] адам[†] баласы да ауыртпалық шегу үшін дүниеге келеді.[*]


Елипаздың мәселелерді Құдайға тапсыру жайлы кеңесі

8Ал, Әйүп, егер мен сенің орныңда болсам, Құдайға бет бұрып сиынып, ісімді Оның алдына апарар едім. 9Құдай[†] адам толықтай ұға алмайтын ғажап істерді істейді, сан жетпес кереметтерді[†] жасайды: 10Ол жер бетіне жаңбыр жаудырып, егістікті суға қандырады. 11Құдай кішіпейілдерді жоғарылатып, қайғырғандарға[†] құтқарылу сыйлайды. 12Ол айлакер қулардың жоспарларын бұзып, оларды табысқа жеткізбейді. 13Құдай данышпан делінгендерді қулықтарынан ұстап алады.[*] Айлакер зұлымдардың арамза кеңестері тез құриды. 14Күндіз олар түнекке тап болып, тал түсте де түндегідей сипалап жүреді. 15Құдай мұқтажды мықтылардың өткір сөздерінен[*] құтқарады. Оларды қуаттылардың қолынан аман сақтап қалады. 16Сондықтан енді кедейде үміт бар, ал әділетсіздің аузы тас жабылған.

17Құдай ескертіп түзететін адам қандай бақытты! Сондықтан құдіреті шексіз Хақ[†] Тағаланың[†] тәрбиесін елемей жүрме! 18Өйткені Ол жара салса, соны Өзі таңады, соққы берсе, өз қолдарымен сауықтырады да. 19Құдай сені алты рет қиыншылықтан құтқарады. Апат тіпті жетеу болса да, саған жоламайды.[*] 20Хақ Тағала сені ашаршылық жайлаған кезде өлімнен құтқарып, шайқас кезінде семсердің құдіретінен де аман алып қалады. 21Тілдің пәлесінен аулақ болып, ойран келгенде де қорықпайсың. 22Қайта, күйреу мен ашаршылыққа күле қарайсың, елдегі жыртқыш аңдардан да қауіптенбейсің. 23Сонда даланың қойтастары бөгет болып егіндігіңде жатпайды. Елдегі жыртқыш аңдар да өзіңмен тату-тәтті тұратын болады.[*] 24Өз мекеніңнің аман-есен екеніне сенімді боласың. Отар-табындарыңды санап шыққанда, бірде-бір малыңның жоғалмағанына көзің жетеді. 25Ұрпағыңның көп екенін біліп жүретін боласың. Өзіңнен тараған үрім-бұтағың жер бетіндегі шөптей мол болмақ. 26Егіннің дер кезінде бауланып, қырманға әкелінетініндей, өзің де көп жасап, о дүниеге[†] армансыз аттанасың.[*]

27Міне, біз осыны зерттеп, оның ақиқат екеніне көз жеткіздік. Сондықтан оны тыңдап, жақсылап біліп алсаң екен!

#### 6


Әйүптің шеккен азаптарына бола шағымдануы

1Бұған Әйүп былай деп жауап берді:

2— Шегіп жүрген азабым өлшенсе ғой, бар қасіретім таразыға тартылса ғой! 3Олар теңіздің құмынан да ауыр болар еді. Сөздерімнің ағат екендігі содан да. 4Өйткені құдіреті шексіз Тәңірдің жебелері денеме қадалды, жаным солардың уын ішуде. Иә, Құдай[†] мені әбден қорқытатын жайттарды өзіме қарсы даярлап қойды! 5Құланның көк майса шөбі болса, азынай ақыра ма? Өгіздің жейтін пішені болса, қинала өкіре ме? (Ал мен мүшкіл жағдайымда дауыстап шағымданбаймын ба?) 6Жұрт дәмсіз тамақты тұзсыз жей ме, әлде жұмыртқа ағының бір өзін ғана ұната ма? 7Ондай тамақтан ауыз тигім келмейді, (жаңағы айтқан сөздерің де) мен үшін құстыратындай жиренішті!

8Тілегім жүзеге асса екен, Құдай аңсағанымды берсе екен! 9Құдай мені езіп тастаса ғой! Қолына ерік беріп, мені құртса ғой! 10Сонда әлі де мынадан жұбаныш тауып, риза болар едім: Қатты ауырып жатсам да, Киелі[†] Құдайдың сөздерінен еш бас тартқан емеспін! 11Ал енді, менің үміттене күтетіндей күшім, әлде өміріме төзетіндей мақсатым бар ма? 12Менде тастай қатты күш те, қоладай қатты дене де жоқ! 13Рас, көмектесерлік еш қуатым жоқ, жетістік атаулы да менен алшақтап кетті.


Әйүптің үш досынан түңіліп, өз әділдігін қорғауы

14Өмірден күдері үзілген адамға досы мейірім көрсетуі керек.[*] Ал сендер (мені айыптап) құдіреті шексіз Тәңірді қастерлемейсіңдер.[*] 15Сөйтіп сендер де, уа, бауырларым, маусымдық өзендер секілді сенімсіз болып шықтыңдар. 16Көктемде сол өзендер еріп жатқан қар мен мұзға толып, лайланып, асып-тасып, арналарынан шығады. 17Бірақ қуаңшылық басталғанда, олардың суы азайып, ыстық кезде мүлдем тартылып қалады. 18Сонда керуендер өз бағытынан бұрылып, сол өзендерді іздейді, бірақ шөлде лағып, құриды. 19Темалық керуендер суды аңсап іздейді, Сәбаның саудагерлері де одан үміттенеді.[*] 20Су бар деп сеніп келген олар оны таппай абдырайды. 21(Уа, жолдастарым,) мен үшін қазір сендер де сондай өзендер іспетті жарамсыз болып қалдыңдар! Қорқынышты азабымды көріп, зәрелерің ұшып кетті. 22Ал сендерге: «Маған сый беріңдер» деп пе едім? Яки: «Өз байлықтарыңнан мен үшін төлем төлеңдер», 23әлде: «Мені жауымның қолынан арашалаңдаршы», немесе: «Жауыз дұшпанның қолынан құн төлеп құтқарып алыңдаршы» деп жалына сұрап па едім?


24Енді маған тәлім беріңдер, сонда үндемеймін. Тура жолдан адасқан болсам, сонымды көрсетіңдерші! 25Әрине, әділ сөздер адамның жанын сыздатады. Ал сендердің сын сөздерің нені дәлелдейді? 26Менің сөздерімді жоққа шығарғыларың келе ме? Өмірден түңілген адамның сөздерін бос сандырақ деп санайсыңдар ма? 27Өздерің тіпті жетімдер үшін жеребе тастап, оларды иеленіп, достарыңды саудаға салудан да тайынбас едіңдер, сірә. 28Ал енді, маған назар салыңдаршы! Көздеріңе тура қарап тұрып өтірік айтпаймын ғой. 29Қойыңдар енді, әділетсіз болмаңдар! Тоқтатыңдар, менің әділдігіме дақ түсірмеңдер![*] 30Әлде аузымнан өтірік шықты ма?! Таңдайым жалғандықтың дәмін ажырата алмай ма?!

#### 7


Әйүптің өмірдің қысқа әрі азапқа толы екендігіне налуы

1Пенденің бұ дүниедегі өмірі ауыр мехнат емес пе? Оның жер бетіндегі ғұмыры жалшының күндеріндей азапты. 2Пенде кешкі көлеңкені аңсаған құлға ұқсас, әрі күндік жалақысын асыға күткен жалшы сияқты. 3Дәл солай түкке тұрғысыз айлар мен азапқа толы түндер менің үлесіме тиді. 4Орныма жатқанда «Қашан тұра аламын?» деп ойлаймын. Осылай түн ұзаққа созылып, таң атқанша дөңбекшіп шығамын. 5Тұла бойымды құрт пен жара басқан, терім жарылып, жарамнан ірің аққан. 6Өмірім тоқымашының қайығындай зырылдап өтіп жатыр, ақыр соңында ол еш үмітсіз үзіледі.

7Уа, Құдай[†], өмірімнің дем іспетті өткінші екенін ұмытпашы![*] Енді қайтып игілік атаулыны көрмеспін. 8Қазір Сен мені көріп тұрсың, ал кейін көрмейтін боласың.[*] Сонда маған назар саласың, бірақ мен жоқ боламын. 9Бұлттың сейіліп жоқ болып кететініндей, о дүниеге[†] аттанған жан да одан кері қайтпайды. 10Ол үйіне қайта оралмайды, тұрған жеріне беймәлім болып жоғалады.[*]

11Сондықтан мен аузыма ерік беремін. Жанымның қиналысын білдіремін, көкірегімдегі шерімді төгемін. 12Сен маған сақшы қоятындай мен буырқанған теңіз не алып айдаһар ма едім?[*] 13«Төсегімде жатып көңілімді басайын, орнымда тынығып азабымды жеңілдетейін!» десем, 14Сен мені түстермен қорқытып, түрлі елестермен зәремді ұшырасың. 15Содан мен мына денеде өмір сүргенше, буындырылып өлтірілгенді артық көрер едім. 16Осылайша өмірімді жек көремін, мәңгілік өмір[†] сүргім келмейді. Күндерім шығарған демімдей өткінші,[*] өзімді жалғыз қалдырсаңшы!

17Сен соншама бағалап, оған назарыңды салатындай пенде кім өзі?[*] 18Таң атқан сайын Сен оны тексеріп, әр сәт сайын оны сынайсың. 19Сен ешқашан назарыңды менен басқа жаққа аудармайсың ба? Қас қағым сәт болса да,[*] мені жалғыз қалдырсаңшы? 20Егер күнә[†] жасасам, Саған қандай зиян келтірер едім, уа, адамзаттың Бақылаушысы? Мені неге Өзіңе нысана қылдың? Саған сондай масыл болдым ба? 21Қателерімді кешіріп, жаман істерімді неге менен алып тастамайсың? Жуырда мен жер қойнына кіремін. Содан мені іздейсің, бірақ мен жоқ боламын.

#### 8


Билдадтың Әйүпті Құдайға қайта бет бұруға шақыруы

1Сонда шуахтық Билдад Әйүпке былай деп жауап берді:

2— Қашанғы осы әңгімеңді соза бересің? Айтқан сөздерің ғаламат дауылдай бұрқырауда. 3Құдай[†] әділдікті бұрмалайтын ба еді? Құдіреті шексіз Тәңір дұрысты бұрыс қылатын ба еді? 4Керісінше, балаларың Оған қарсы күнә[†] жасаған болса керек. Содан Құдай оларға теріс қылықтарының зардабын шеккізді. 5Ал енді, Құдайға шын жүректен бет бұрып сиын, құдіреті шексіз Тәңірден рақым етуін жалбарына өтін, 6әрі әділ де кінәратсыз таза жүр! Егер солай істесең, онда Ол, әрине, сен үшін іс қылып, мекеніңде әділдікті қайтадан орнықтырады. 7Бұрын шағынға ие болғанмен, соңындағың көл-көсір асып-тасып жатады.


Күнәкардың тартар жазасы әрі әділдің бақытты өмірі жайлы

8Тек аға буын ұрпақтан сұрастырып біліп, олардың ата-бабаларының ізденісінің нәтижелеріне назар салсаң екен. 9Біздің дүниеге келгеніміз кеше ғана, ештеңе білмейміз ғой. Жер бетіндегі өміріміз көлеңкедей өткінші. 10Ал бұрынғы ұрпақтардан тәлім ала аласың. Олардың жан дүниелерінде сақталған дана сөздерінен ғибрат таба аласың. 11Құрақ[*] батпақсыз биіктеп өсе ала ма? Әрі қамыс сусыз жерде жайқала ма? 12Су тартылса, олар әлі де жасыл күйде тұрғанмен, басқа шөптен тез қурайды. 13Құдайды ұмытқандардың тағдыры да осындай, арсыз[*] адамдардың үміті ақталмайды. 14Олардың сенім артқандары әлсіз де үзілгіш, сүйенгендері өрмекшінің торындай сенімсіз. 15Сондай адам[†] өрмегіне сүйенсе,[*] ол шыдамайды, егер мықтап ұстаса, ол төзбейді.

16Зұлым жан күн көзінде, жақсы суарылған жерде жайқалып өсіп тұрған өсімдікке ұқсайды. Ол өркендерін бүкіл бақтың ішіне жайып жібереді. 17Оның тамырлары үйілген тастарды орап алып, тастақ жерді қармап, жақсылап бекінеді. 18Ал егер өсімдік сол жерінен жұлынып тасталса, сол орында ешқашан болмағандай жоғалады.[*] 19Біліп қой, оның өркендеуі осылай аяқталады.[*] Сол топырақтан басқа өсімдіктер өсіп шығады.

20Құдай, әрине, кінәратсыз адамнан бас тартпайды, зұлымның істегендерін де қолдамайды. 21Ол әлі де аузыңды күлкіден жиғызбай, көмейіңнен шаттық үніңді сыңғырлайтын қыла алады. 22Ал сені жек көретіндер масқараға қалады, зұлымдардың мекендері құритын болады.

#### 9


Әйүптің Құдаймен пікірталасудың бекерлігіне шағымдануы

1Әйүп бұған былай деп жауап қатты:

2— Рас, бұның солай екенін өзім де білемін. Бірақ Құдайдың алдында пенде қалайша ақтала алар еді?[*] 3Тіпті Онымен пікірталасқа біреу шықса да, Құдайдың қойған мың сұрағының біреуіне де жауап бере алмас еді.

4Тәңір Иенің даналығы терең, құдіреті ғаламат зор. Оған қарсы шығып, содан аман қалған кім бар? 5Алдын ала ескертпестен-ақ, Ол тауларды орнынан жылжытады, қаһарланғанда оларды төңкеріп те тастайды. 6Хақ[†] Тағала[†] жерді сілкігенде, оның түп негізі де шайқалады.[*] 7Ол күнге бұйрық берсе, ол ұясынан шықпай қояды, әрі жұлдыздарға әмір берсе, олар сәулесін шашпайды. 8Жасаған Ие жалғыз Өзі аспанды[†] жайып жіберіп,[*] теңіздің толқындарын басып үстімен жүрген.[*] 9Ол аспандағы Жетіқарақшы, Көгалдай мерген,[*] Үркерді де, оңтүстік аспаннан көрінетін шоқжұлдыздарды да жаратты. 10Тәңір Ие адам[†] толықтай ұға алмайтын ғажап істерді істейді, сансыз кереметтерді[†] жасайды.[*] 11Біліп қойыңдар, Ол жақындап келсе де, көрмеймін, өтіп бара жатса да, байқамаймын. 12Егер Ол бір нәрсені күштеп тартып алса, Оны кім тоқтата алады? Кім Оған: «Не істеп отырсың?» деп айта алар еді?[*] 13Құдай[†] қаһарынан қайтпайды. Теңіздегі алып хайуандар[*] да Оның алдында иіліп тізе бүгеді.

14Сонда мен (қарапайым пенде) қалайша Құдаймен пікір таластырмақпын? Қандай сөздер таңдап алып, Оған айта алар едім? 15Мен әділ болсам да, Оның маған таққан кінәларына жауап бере алмаймын. Қайта, мені соттайтын Төрешімнен рақым етуін ғана жалынып өтіне аламын. 16Тіпті мен Құдайды дауыстап шақырып, Ол дауласуға келсе де, менің үніме құлақ асатынына сенбес едім. 17Өйткені Ол мені дауылмен соққылап[*] күйретеді, еш себепсіз жараларымды көбейтеді. 18Маған дем алып тынығуға жол бермейді, мені ащы күйінішпен толтырады.[*]

19Егер бұл күш сынасу болса, әрине, күштірегі Ол. Ал егер бұл әділдікті табу болса, Оны кім сотқа шақырып келтіре алар еді? 20Мен әділ болғанмен, Оның алдында өз аузым мені айыптар еді. Кінәсіз болсам да, өз тілім сөздерімді бұрмалап, мені кінәлі деп табар еді. 21Мен кінәратсыз бола тұра, өз басымның қамын ойламаймын. Өмірімді жек көріп түңіліп кеттім. 22Бәрібір екен. Содан да мен: «Тәңір Ие кінәратсызды да, зұлымды да құртады» деймін.[*] 23Апат кенеттен өлім[†] әкелгенде, Ол таза жүрген жанның шеккен азабын келекелейді екен.[*] 24Жер зұлымдардың қолына түскен, ал Тәңір Ие соның төрешілерінің көздерін жауып қойған. Мұны Ол істемегенде кім істепті?!

25Күндерім жүгірушіден де жылдам зымырап өтіп жатыр. Олар ешбір жақсылықты көрмей, лезде өте шығады. 26Иә, күндерім қамыстан[*] жасалған жүйрік қайықтай, олжасына шүйілген бүркіттей зуылдап өтіп жатыр! 27Ал егер: «Қасіретімді ұмытайын, түнерген жүзімді өзгертіп, жайдары болып көрінейін» десем де, 28әлі көретін бар азабымнан қорқар едім. Себебі, уа, Құдай, мені ақтамайтыныңды білемін ғой. 29Мен бәрібір зұлым деп айыпталады екенмін. Ендеше ақталуға тырысып нем бар? 30Тіпті сабынмен жуынып, қолдарымды сілтімен тазаласам да,[*] 31бәрібір Сен, о, Құдай, мені сасық шұңқырға итеріп жібересің. Сонда тіпті үстімдегі киімім де өзімнен жеркеніп шыға келеді.


Әйүптің Құдаймен арада жүретін келістірушіні аңсауы

32Құдай мендей пенде емес, сондықтан мен Онымен тайталасып, екеуіміз сотқа барып, дауласудың мүмкіндігі жоқ қой. 33Арамызда жүріп, екеуімізді келістіре алатын біреу болса ғой, шіркін! 34Құдайдың мені таяғымен соққылауын сол келістіруші тоқтатса екен! Мен бұдан былай Одан үрейленбесем екен! 35Сонда мен Онымен қорықпай сөйлесер едім. Әйтсе де мен үшін бұл мүмкін емес.

#### 10


Әйүптің өз өміріне көз жүгіртіп, Жаратушыға жалбарынуы

1Өз өмірім маған жек көрінішті болды. Сондықтан шағымымды тежеусіз, еркін айтамын. Жан дүниемде сақталып келген ащы шерімді ақтарамын. 2Мен Құдайдан былай деп өтінемін: «Мені айыптай бермесең екен! Мені не үшін айыптайтыныңды ашық білдіре көрші! 3Маған қысым жасау Өзіңе жақсы болып көріне ме? Неліктен Өзің жаратқан менен бас тартасың, ал зұлымдардың ісіне жылы жүзбен қарайсың? 4Сенің көздерің пенденікіндей ме еді? Пенденің көргеніндей көретін бе едің? 5Сенің өмірің де пенденікіндей қысқа ма? Әлде жылдарың да пенденің жылдарындай зулап өтіп, 6сондықтан қайсыбір кінәмді іздеп, әділетсіз қылығымды тездетіп табуға тырысуың қажет пе? 7Бірақ Сен менің қылмыскер емес екенімді, әрі өз қолыңнан ешкімнің де мені құтқара алмайтынын білесің ғой.

8Сен мені өз қолыңмен түгелдей қалыптастырып жараттың. Ал енді мені біржола құртпақсың ба? 9Мені саз балшықты илегендей етіп жасағаның есіңде ме? Енді мені қайтадан топыраққа айналдырғың келіп отыр ма?[*] 10Анам жүкті боларда Сен мені оның құрсағына сүттей құйып, ірімшіктей ұйыттың емес пе? 11Сүйектерім мен сіңірлерімді біріктіре тоқып, оларды тері, етпен жаппап па едің?[*] 12Сен маған өмір сыйлап, мейіріміңді таныттың. Сенің қамқорлығың арқасында рухым аман қалды.


Құдайдың мақсаты — Әйүпті соттау ма?

13Бірақ Сен мына нәрселерді өз жүрегіңде жасырып қойдың. Сенің мақсатыңның мынау екенін білемін: 14Сен мені бақылап тұрсың. Егер күнә[†] жасасам, мұнымды жазасыз қалдырмайсың. 15Егер кінәлі болсам, қасіретке қалар едім. Тіпті әділ болғанмен, басымды көтере алмаймын. Өйткені әбден масқараланып, азап шегудемін. 16Егер басымды көтерсем, Сен арыстандай соңымнан қуып жетіп, тап беріп, қайтадан айбарлы да ғажап істер істейсің. 17Маған қарсы қайта-қайта куәлік келтіріп, өзіме бағытталған қаһарыңды күшейте түсесің. Жіберген апат-пәлелерің бірінен кейін бірі жөңкіп келе береді.


Әйүптің Құдайдан өзін жайына қалдыруын сұрауы

18Ендеше неліктен мені анамның құрсағынан шығардың? Ешкім мені көрмес бұрын өліп кеткенімде ғой, шіркін! 19Ешқашан бар болмағандай, анамның құрсағынан бірден қабірге қойылған болсам ғой! 20Көрер күндерім тым қысқа! Мені жайыма қалдыра гөр, бір сәтке көңіл көтеріп тыншиын! 21Себебі жақында мен қайтпас сапарға, тас түнек пен түк көргісіз қараңғылық[*] жайлаған аймаққа аттанамын. 22Қою қараңғылыққа шомған, астан-кестен ретсіздікке толы сол жердің жарығының өзі қара түнектей емес пе?»

#### 11


Сопардың Әйүпті ескертуі

1Сонда нағамалық Сопар жауап беріп былай деді:

2— Сонша көп сөз жауапсыз қалуы керек пе? Сөзуар адам[†] ақталып, кінәсіз болмақ па? 3Сенің көп мылжыңың басқа еркектерді үндетпей тастасын ба? Мазақ сөздерің үшін өзіңді ұялтатын ешкімнің де болмағаны ма? 4Өйткені Құдайға: «Тәлімім мінсіз, өзім де Сенің көз алдыңда тазамын» деуге дәтің барады.


Пенденің Құдайдың даналығын толық зерттей алмауы

5Бірақ, шіркін, Құдай[†] сөйлесе ғой! Аузын ашып саған тіл қатса екен! 6Даналықтың құпияларын саған білдірсе ғой! Өйткені нағыз даналық көп қырлы.[*] Құдайдың тіпті бірқатар күнәларыңды есінен шығарып, өзіңді әлдеқайда жұмсақ жазалап отырғанын ұғынсаң екен.

7Құдайдың терең құпияларын шеше аласың ба? Құдіреті шексіз Құдайды толықтай зерттеп біле алар ма едің? 8Сондай білім аспаннан[†] да заңғар, ал сенің қолыңнан не келеді? Ол о дүниеден[†] де терең, сол туралы не біле аласың? 9Ол жерден де көлемді, теңізден де ұлан-ғайыр. 10Егер Құдай арамыздан өтіп, біреуді тұтқындап, сотты шақырып жинаса, Оны кім тоқтата алады? 11Өйткені Құдай кімнің жалған екенін біледі. Оның зұлымдықты көріп, соған назар салмауы мүмкін дейсің бе? 12Алайда, «Құлан адам боп туғанда ғана ақымақтың ақылы толысар» делінген ғой.


Әйүпті өкініп Құдайдан кешірім сұрауға шақыру

13Ендеше жүрегіңді Құдайға қайта бағыштап, қолыңды Оған қарай жайып сиынсаң екен! 14Жасап келген күнәларыңды доғарып, өзіңнен аластатсаңшы! Зұлымдық атаулыны мекеніңе жолатпасаң екен! 15Сонда сен бет-жүзіңді ұялмастан жоғары көтеріп, еш қорықпай берік тұратын боласың. 16Қазіргі басыңа түсіп отырған азабыңды ұмытасың, ағып кеткен су сияқты оны есіңнен шығарасың. 17Өмірің тал түскі күннің сәулесінен де жарық болады. Тіптен қараңғылық та таң шапағындай жарқырайды. 18Сенде үміт болғандықтан, сенім де болады. Жан-жағыңнан жақсы қорғалғандықтан, алаңсыз жатасың. 19Тынығып жатқаныңда, сені қорқытатын ешкім болмайды. Қайта, көптеген адам сенің ықыласыңды іздейтін болады. 20Алайда зұлымдардың көкірек көздері әлсірейді. Олардың бас сауғалайтын жері болмай, үміттері үзіледі.

#### 12


Әйүптің мазаққа қалғанына ренжіп, өзін ақтауға ұмтылуы

1Сонда Әйүп жауап беріп былай деді:

2— Шынымен де нағыз данышпансыңдар-ау! Сендер өлгенде даналық атаулы қалмас, сірә? 3Бірақ менде де өздеріңдікіндей ақыл-сана бар, сендерден кем емеспін. Осы айтқан нәрселеріңді кім білмейді?

4Мен достарымның мазағына айналдым. Құдайға сиынатынмын және Ол маған жауап беретін. Әділ де кінәратсыз болып келемін, әйтсе де күлкіге қалып отырмын. 5Тоқмейілсігендер бақытсыздыққа ұшырағандарға немқұрайды қарап, аяқтары тайғандарын тіпті итеріп те жібереді.[*] 6Халықты құртушылардың мекенінде әлі де тыныштық. Олар Құдайды қаһарландырып келеді, бірақ Ол соларды Өзінің құдіретті қолында ұстайды.[*]


Құдайдың өз еркін іске асыратынын жаратылыстан үйренуге болады

7Тек хайуандардан сұрап көр, олар саған үйретеді. Әуедегі құстардан сұра, олар саған айтып береді. 8Немесе жерден сұра, ол да саған көрсетеді. Теңіздегі балықтар да саған білдіреді.[*] 9Осылардың қайсысы Жаратқан Иенің[†] бәрін Өзінің құдіретті қолымен жаратқанын[*] білмейді екен? 10Әрбір тірі мақұлықтың жаны да, әр адам[†] баласының тіршілік лебі де Жаратқан Иенің қолында.

11Адам тамақтың ащы-тұщылығын тілімен ажыратқандай, сөздерді құлағымен сараламай ма?[*] 12«Даналық қарияларда, парасат көп жасағандарда» дейді.

13Ал нағыз даналық пен құдірет тек Құдайда, дана ақыл-кеңес пен парасат та Оның Өзінде. 14Құдай[†] құлатса, ешкім қайта тұрғыза алмайды. Ол тұтқындаса, ешкім босата алмайды. 15Егер Тәңір жаңбыр жібермей қойса, жер беті құрғап, қуаңшылық жайлайды, ал егер еркіне қоя берсе, бүкіл жерді су басады.[*] 16Күш-қуат пен жеңіс те Оның қолында, алданған да, алдаушы да Оның көз алдында. 17Құдай кеңесшілерді ақылынан айырады,[*] билерді де ақымаққа айналдырады. 18Ол патшалардың сәнді белдігін[*] босатады, белдеріне құл іспетті мата байлатады. 19Тәңір жауға діни қызметкерлерді[†] жалаң аяқ айдатып әкеткізеді, билік иелерінің астан-кестенін шығарады.[*] 20Ол сенімге ие болған ақылшыларды тілден айырады, ақсақалдарды парасаттан ада қылады. 21Ол атақтыларды қор қылады, мықтыларды қаруынан айырады.[*] 22Құдай қараңғыда жасырынған ой-ниеттерді ашады, қара түнекті жарыққа шығарады. 23Ол халықтарды ұлы қылып, кейін құртады, олардың жерін кеңейтіп, кейін адамдарын ыдыратып жібереді. 24Тәңір елдің басшыларын ақылдан жұрдай қылады, жолсыз құла түзді кездіріп қояды.[*] 25Олар жарығы жоқ түнекте сипалап жүреді. Тәңір оларды мас адамдай теңселтіп қояды.

#### 13


Әйүптің өз ісін Жаратқан Иенің алдына қоюы

1Біліп қойыңдар, осының бәрін өз көзіммен көріп, өз құлағыммен естіп, ұғындым. 2Сендер білетінді мен де білемін, сендерден еш кем емеспін. 3Шынында мен құдіреті шексіз Құдайға тікелей тіл қатып, өз ісім жайлы дәлелдеме келтіргім келеді. 4Ал өздерің маған өтіріктерді майдай жағасыңдар, барлығың да түкке тұрғысыз емшіге ұқсайсыңдар. 5Үн-түнсіз қалсаңдар ғой, шіркін! Бұл сендер үшін даналық болар еді. 6Ал енді, менің уәжімді[*] тыңдаңдар, келтіретін дәлелдеріме құлақ салыңдар! 7Өтірік айтып Құдайды қолдаймыз, жалған сөйлеп Оны ақтаймыз деп ойлайсыңдар ма? 8Осылайша екіжүзділікпен Құдайды жақтап, Оның сөзін сөйлемекшісіңдер ме? 9Ал егер Ол бұларыңды тексерсе, өздеріңе жақсы болар ма екен? Адамдарды алдағандай, Оны да алдауға ұмтылғандарың ба? 10Сендер Құдайға жағыну үшін шындықты құпия бұрмаласаңдар, Ол сендерге қатты сөгіс береді. 11Құдайдың ғаламат ұлылығынан қорықпайсыңдар ма? Оның айбындылығы сендерді басып тастамай ма? 12Ескертулерің — күл-қоқыстай нәрсіз, келтіріп отырған дәлелдерің қатқан балшықтай әлсіз.

13Қасымда тұрғанда үндемеңдер, мен өзім сөйлеймін. Содан соң не болса о болсын. 14Сол үшін мен тәуекелге бел байлап, жанымды қиюға бармын. 15Құдай[†] мені өлтірмек болса да, Оған үмітімді артамын. Қайткенде де іс-әрекеттерімді Оның алдында қорғайтын боламын. 16Соным арқылы құтқарыламын, өйткені ешбір әділетсіз адам[†] Құдайдың алдына бара алмайды. 17Сөздерімді мұқият тыңдаңдар, пайымдауларыма құлақ салыңдар! 18Өйткені мен ісімді дайындадым. Өзімнің ақталатынымды білемін. 19Маған айып таға алатын біреу бар ма өзі? Болса, үндемей-ақ өле салуға бармын.


Әйүптің өз күнәларын көрсетуін Құдайдан сұрауы

20Уа, Құдай, маған мына екі нәрсені істесең екен, сонда мен Өзіңнен жасырынбаймын: 21мені жазалаған қолыңды алшақтата гөр, өз үрейіңмен мені қорқытуыңды доғара гөр. 22Содан соң шақырып алшы, өзім жауап беремін. Немесе мен сөйлеймін, ал Сен айтқандарыма жауап қайтарсаң екен. 23Менің жазығым мен күнәларым қаншама? Саған қарсы шығып, күнә[†] жасаған болсам, маған айтып берші, біліп алайын. 24Сен неге менен жүзіңді бұрып әкетесің, уа, Тәңірім? Мені неге жауың деп есептейсің? 25Жел айдаған жапырақты қорқытпақсың ба? Қурап қалған бір түйір сабанның соңына түспексің бе? 26Мен туралы ащы айыптар жазып қойып, балалық шақтағы күнәларымды мойныма артып келесің. 27Аяғымды бұғаулап, барлық жүрген жолдарымды бақылайсың, ізімнен ешбір қалмайсың.[*] 28Содан мен шіріген нәрседей, күйе жеген киімдей тозып күйреудемін.[*]

#### 14


Әйүптің пенденің қысқа да азапты өмірі жайлы шағынуы

1Пенденің өмірі қып-қысқа, соның өзі де әбден мазасыз.[*] 2Адам[†] гүл секілді өсіп шығып, солып қалады, өткінші көлеңкедей болған жерінде қала алмайды. 3Мендей пендеге көз алмастан қарайсың ба? Жауап алу үшін мені өз алдыңа әкелуің керек пе? 4Арам адамнан адал нәрсені кім шығара алады? Ешкім де! 5Сен пенденің өмір сүретін күндері мен айларының санын есептеп белгіледің,[†] содан ешкім де аса алмайтын шек те қойдың. 6Ендеше назарыңды басқа жаққа аударып, пендені жайына қалдыра гөр. Жалшының жұмыс күнінің аяқталғанына қуанатынындай, пенде де өмірінің рақатын көріп шаттансын.

7Тіпті ағаштың[†] да үміті бар: оны кесіп тастаса да, ол қайтадан өркен жайып өсе бермек. 8Жер астындағы тамырлары семіп қалса да, түбірі топырақта өлейін деп жатса да, 9судың лебінен-ақ ол қайтадан бүршік атып, жас өскіндей бұтақ жайып шыға келеді. 10Бірақ мықты деген адам да өлгенде бар күшінен айырылады. Ақырғы демін шығарғаннан кейін ол қайда болады? 11Көлдің суы тартылып, өзеннің арнасы кеуіп жарылып кететініндей, 12адам да қабірде жатқанда қайта тұрмайды. Аспан[†] жоғалып кетпейінше ол оянбайды да, ұйқыда қозғалмастан жата береді.


Әйүптің орнын басып азабынан құтқаратын біреуді аңсауы

13Мені о дүниеде[†] аман-есен жасырып қойсаң екен! Қаһарың басылғанша мені тыға тұрсаң ғой! Мен үшін бір уақытты белгілеп, содан соң есіңе алып, мені құтқарсаң, шіркін! 14Адам өлген соң, қайтадан тіріле ме? Олай болса, мен бейнетке толы қызметімнің бар күндерінде өз орнымды басып азабымнан құтқаратын біреудің келуін зарыға күтер едім. 15Сонда Сен Өзің жаратқан мені қайтадан көргің келген кезіңде шақырып, мен Саған жауап берер едім. 16Сен қазір әр қадамымды санап келсең де, енді қайтып маған күнә[†] жасай ма екен деп мұқият бақыламас едің. 17Қайта, Сен теріс қылықтарымды дорбаға салып, мөрлеп, барлық күнәларымды әкпен ағартқандай жауып тастар едің.


Пенденің өлімнен қорқуы жайлы толғаныстар

18Бірақ қазір тау да үгіліп қирап, жартас та өз орнынан қозғалатындай, 19судың тасты мүжіп, тасқын судың жердің топырағын шайып әкететініндей, Сен де пенденің үмітін құртасың. 20Сен пендеден біржола басым болып, ол кетіп қалады. Ажалмен оның сиқын бұзып, оны бұ дүниеден қайтарып жібересің. 21Бұдан былай балалары абыройлы ма, ол содан хабарсыз, әлде олар елеусіз бе, оны да біле алмайды. 22Пенде тек өз денесінің қиналғанын сезіп, өз жаны үшін қайғырады.[†]

#### 15


Елипаздың Әйүптің Құдайдың әділдігіне күдіктенгенін сынауы

1Темандық Елипаз Әйүпке былай деп жауап берді:

2— Дана адам[†] байыбына бармай жауап бере ме, яки жел сөзге сене ме? 3Әлде пайдасыз сөздермен айтысып, еш тиімсіз әңгімемен айналыса ма? 4Ал сен осындай сөздеріңмен Құдайды қастерлеуден бас тартсаң, Оның қасында болып, ой толғап сиынуды кемсітесің. 5Себебі өз кінәң аузыңа не айтуды нұсқайды. Алдамшының тілімен сөйлейсің. 6Сені айыптап жатқан мен емес, өз сөздерің. Өз аузыңмен өзіңді әшкерелейсің.

7Немене, сен ең алғаш болып туған адам ба едің? Құдай[†] төбелерді жаратпай тұрып-ақ, сен қалыптастырылған ба едің? 8Құдайдың арнайы кеңесіне[*] қатысып, тыңдап көріп пе едің? Даналық тек өз басыңда ғана бар ма? 9Біз білмей, сен өзің ғана білетін не нәрсе ол? Немесе біз түсінбейтін нені түсінесің? 10Жасы сенің әкеңнен де үлкен ақсақалдар бар арамызда.

11Құдайдың жұбатуы саған аз ба? Оның айтқан жылы сөздері саған жетіспей ме? 12Неліктен осыншама ақылыңнан адасып кеттің? Бізге несіне көзіңді аларта қарайсың? 13Неге Құдайға қарсы шығып, аузыңнан осындай сөздерді шығарасың?

14Адам пәк таза болушы ма еді? Әйелден туған пенде әділ бола ала ма?[*] 15Құдай тіпті Өзіне бағышталған қасиетті[†] қызметшілеріне де сенім артпайды. Аспан[†] да Оның көз алдында таза емес. 16Ендеше жексұрын да бұзылған, жамандықты «суды сіміргендей» оңай жасайтын[*] адам ше?


Зұлымдардың жазалануы еш шүбәсіз

17Айтатын сөзімді тыңдашы, өзім көргенді саған айтып берейін. 18Осы жайттар — даналардың айтқандары, олардың өз ата-бабаларынан естіп, жасырмай үйреткендері. 19Осы жер оларға ғана берілген болатын. Сол кезде араларынан жат жұрттықтар кезіп өтпейтін.

20Зұлым адам өмір бойы аурудан қиналып шығады. Жауыз адам қанша жыл өмір сүрсе, сонша жыл азап шегеді. 21Олардың құлақтарына үрейлі дауыстар естіледі. Тыныштық кезінде-ақ оларға құртушы келіп шүйіледі. 22Сондай адамның өзінің түнектен қайтатынына үміті үзілген. Оның көретіні — семсердің жүзінен болатын өлім[†]. 23Бар жерден: «Нан қайда екен?» деп іздейді. Бірақ өзін қара түнек басатын күннің келіп қалғанын да біледі. 24Азап пен ауыртпалық зұлымды үрейлендіреді. Шайқасқа дайын тұрған патшадай сол екеуі оны басып алады. 25Себебі зұлым адам Құдайға қарсы қолын көтереді, құдіреті шексіз Оған қарсы өзін күштімін деп бөседі. 26Ол қалың қалқанмен қорғанғандай тоңмойындана Тәңірге қарсы жүгіріп бас салады.

27Зұлымның бетін май басып, мықынына қоң жиналған. 28Бірақ ақырында жауыз бен зұлым қаңырап бос қалған қалаларда тұрады. Олар тек қирап үйінді болған елсіз үйлерді ғана мекендей алады. 29Сондай адам жинаған байлығынан ада қалады. Дәулеті көпке бармай, жерге де тамыр жаймайды. 30Қара түнектен ол құтылмайды. Аптап ыстық оның өскіндерін оттай шарпып тастайды, Құдай жіберген дауыл оны іліп әкетеді.[*]

31Зұлым енді түкке тұрғысыз нәрсеге сеніп, өзін-өзі алдамасын! Себебі бұнысынан ештеңе де шықпайды. 32Ол ағаш[†] іспетті мерзімінен бұрын шабылып тасталады, бұтақтары енді қайтып көгермейді. 33Зұлым жүзім бұтасы сияқты піспеген жемісін жерге түсіріп, зәйтүн ағашы секілді гүлдерін жерге шашып тастайды. 34Өйткені арсыз зұлымдардың тобы еш жақсылық әкелмейді. Пара алғандардың мекендерін от жалмайды. 35Олар шатақ ойластырып, зұлымдық жасайды, жан дүниелерінде алдау мен арбауды дайындайды.

#### 16


Әйүптің Құдайдан және достарынан түңілуі

1Әйүп оған былай деп жауап берді:

2— Мен мұндайды бұрын да көп естігенмін. Сендер не қылған жаман жұбатушысыңдар![*] 3Бос сөздеріңді қашан доғарасыңдар? Бұндайды айтуға сендерді не итермелеп тұр? 4Мен де өздерің сияқты сөз құрастырып ақыл айта алар едім. Егер менің орнымда болсаңдар, сендерге де сұқ саусағыммен шұқып көрсете алар едім. 5Қайта, мен өздеріңе сөзбен демеу болар едім. Көріп отырған азаптарыңды айтар сөздеріммен жеңілдетер едім.

6Ал қазір сөйлесем де, азабым жеңілдемейді, сөйлемесем де, ол басылмайды. 7Уа, Құдай[†], мені титықтатып, бүкіл отбасымды қаңыратып бос қалдырдың. 8Сен кінәмді әшкерелемек болғандай, мені жүдетіп жібердің. Құр сүлдерім қалып, азып-тозғаным маған қарсы айғақ болып, кінәмді бетіме басып тұрғандай.

9Құдайдың қаһары маған тап беріп, паршалап тастайды. Ол мені дұшпандай қауып алып, маған көздерімен атып жатқан жауым іспетті қадала қарайды. 10Жұрт маған тістерін ақситып, келеке қылады. Шекемнен ұрып, басынады да. Олар маған қарсы тобыр құрып жиналады. 11Құдай мені әділетсіздерге қалдырды, нағыз зұлымдардың қолына түсірді. 12Алаңсыз едім, Ол мені екіге бөлді. Мені мойнымнан қармап ұстап, кесек-кесек қылып сындырды. Мені Өзіне нысана қылып алды. 13Садақшылары мені қоршап алды. Жебелерімен еш аямай бүйрегімді жарып, бауырымнан шыққан өтті жерге төгуде. 14Ол маған қайта-қайта тап беріп, жасақшыдай бас салуда.


15Мен тәніме азалы киім киіп, бетімді топыраққа бастым. 16Бет-әлпетім жылағаннан қып-қызыл, көзімнің айналасы қара тартқан. 17Қолыммен еш зорлық жасаған жоқпын, еткен мінәжаттарым да пәк таза. Дегенмен осының бәрі басыма түсіп отыр.


Әйүптің көктегі Қорғаушысына болар-болмас үміт артуы

18Ей, жер, қанымды жасыра көрме! Жалынған үнім де еш тынбасын. 19Тіпті қазірдің өзінде мен үшін де куәлік беретін Қорғаушым көкте. Сөзімді сөйлейтін Қолдаушым заңғар биікте. 20Бірақ мына достарым мені келеке қылып отыр. Көзімнен жас ағып, Құдайдан көмек сұраймын. 21Беу, досына арашашы болғандай біреу мен үшін Құдай алдында өтініш жасаса ғой! 22Себебі өмірімнің соңы таяп қалды, жуырда қайтпас сапарға аттанамын.

#### 17


Әйүптің қайтадан түңіліп Құдайға мінажат етуі

1Рухым күйреген, күндерім таусылуға жақын. Алдымда күтіп тұрған көр ғана. 2Қасымдағылар мені келеке қылуда. Бар көретінім — олардың ащы қорлығы. 3(Уа, Құдай[†],) менің әділдігім жайлы кепілдік бере көрші! Сенен басқа оны беретін кім бар? 4Өзің олардың ой-санасын жауып қойдың. Енді олардың жеңіске жетуіне жол бермеші! 5Олар өз пайдалары үшін достарын сатады, бірақ соның кесірі балаларына тиетін болады.

6Құдай мені жұрттың мазағына айналдырды. Бәрі де бетіме түкіріп қорлайды. 7Қайғыдан[†] көздерім буалдырланып,[*] денемнің құр сүлдері қалды.[*] 8Әділ адамдар мені көргенде аңтарыла шошынады. Кінәсіздер арсыздарға ашуланып, қарсы көтеріледі. 9Сонда да әділдер өз жолдарымен нық жүреді, қолдары таза ізгі жандар күшейген үстіне күшейе береді. 10Бірақ келіңдер, бәрің де, қайтадан тырысыңдар! Бәрібір араларыңнан ақылды адамды таба алмаспын.

11Күндерім өтіп, ниеттенгендерім өшіп қалды. Жан-тәніммен аңсағаным да осылайша құрыды. 12Ал адамдар күнді түн қылады, қараңғы басқанның өзінде «Қазір жарық болады!» деп баса айтады.[*] 13Егер көр үйім болайын деп, төсегім түнекте салынайын деп жатса, 14шіруді әкем, тәнімді жалмайтын құртты шешем, әпке-қарындасым деп отырсам, 15онда үмітімнің қайда болғаны? Оны таба алатын біреу бар ма? 16Жоқ, үмітім менімен бірге о дүниеге[†] аттанбақ. Екеуіміз де бірдей жер қойнына түсерміз.

#### 18


Билдадтың Әйүпті күнәсінен бас тартуға шақыруы

1Сонда шуахтық Билдад былай деп жауап берді:

2— Бұл әңгімені қашанға дейін айта бересіңдер? Ақылға келіңдер, кейін сөйлесе жатармыз. 3Әйүп, неге бізді малдай көресің? Сен үшін біз миғұла адамдар сияқтымыз! 4Ашуланып өзіңді соншама қазбалай беретінің не? Саған бола бүкіл жер қаңырап қалып, жартастар өз орындарынан қозғалуы керек пе?

5Шүбә жоқ, зұлымның жарығы сөнеді, оның отының алауы жарқырай бермейді. 6Үйіндегі жарық қараңғы болып, шам-шырағы да өшеді. 7Күшті аяғы қысқарып, құрған арам жоспары оның өзін құлатады. 8Зұлымды өз аяғы торға түсіріп, өз бетімен жүрген ол орға құлайды. 9Қақпан оны өкшесінен ұстап, тұзақ оны тұтады. 10Тұзақ жіп жерде жасырын қойылған, жүретін соқпағында қақпан орнатылған. 11Күнәкарды жан-жағынан қорқыныш үрейлендіріп, соңынан қалмай қуады. 12Оның күші аштықтан таусылып, құлаған кезінде пәле де дәл қасында бола қалады. 13Ауру оның терісін жеп, кейін ажал да жетіп, дене мүшелерін құртпақ.

14Зұлым өзі сенім артқан мекенінен жұлынады, оны «үрейдің патшасына»[*] апарып тапсырады. 15Жауыздың мекенін от жалмайды, тұрған үйіне жанып жатқан күкірт жаумақ.[*] 16Оның түп-тамыры құрғап, бұтақтары қурап қалады. 17Күнәкар туралы естелік жер бетінен құрып, өз мекенінде де оның есімі ұмытылады. 18Ол жарықтан түнекке қуылып, тұрған жерінен аластатылады. 19Халықтың арасында оның баласы да жоқ, үрім-бұтағы да жоқ. Бұрын қоныстанған елінде ешбір тұяғы қалмайды. 20Батыстан келгендер оның басына түскен жайтты көріп аңтарылады, шығыстан келгендер де қорқып былай демек: 21«Міне, зұлымның мекеніне осындай бақытсыздық түспек! Құдайды мойындамайтынның тұрған орны осындай болмақ!»

#### 19


Әйүптің барлығының өзіне қарсы шыққанына шағынуы

1Бұған Әйүп былай деп жауап берді:

2— Қашанғы жанымды қинамақсыңдар, айтқан сөздеріңмен мені езгілей бересіңдер? 3Мені он рет масқараладыңдар, маған еш ұялмай жамандық істей бересіңдер! 4Егер адасқаным шындық болса, сол қателігім менің ғана мәселем! 5Ал расында өздеріңді менен жоғары қойып, осы бейшаралығымды бетіме бассаңдар, 6онда мынаны біліп қойыңдар: мені осы мүшкіл жағдайға түсіріп, жан-жағыма торын жайған — Құдайдың Өзі!

7Мен: «Зорлық!» деп айқайласам да, ешкім жауап бермейді. Жұртты көмекке шақырамын, бірақ әділдік бәрібір жоқ. 8Өтіп кете алмауым үшін Құдай[†] жолыма бөгет қойды. Ол жүретін соқпағымды түнекпен жауып тастады. 9Құдай мені абыройымнан жұрдай қылып, басымнан «тәжімді» сыпырып алды. 10Мені жан-жақтан қырып-жойып, үмітімді арам шөптей түп-тамырымен жұлып тастады.[*] 11Ол маған өз қаһарын тұтатып, мені қас жауындай есептейді. 12Оның «жасақшылары» маған қарсы анталап келіп, мені құрсаулап, мекенжайымды қоршап алды.

13Құдай ағайындарымды өзімнен алыстатып, таныстарым маған жат болып кетті. 14Туған-туыстарым менен безіп, дос-жарандарым мені танудан қалды. 15Үйімде тұратын келімсектер мен қызметші қыздар мені бөтен адамдай санап шеттетеді. Олар үшін жат жұрттық кірме болып қалдым. 16Қызметшімді шақырсам, жауап бермейді, оған тіпті жалынып өтінуім қажет! 17Әйелім демімнің иісінен жеркенеді, туған бауырларыма да жексұрынмын. 18Тіпті жас балалар да мені менсінбейді, орнымнан тұрғанымда келекелейді. 19Сырлас достарымның бәрі менен жиренеді, жақсы көретін адамдарым маған қарсы шықты. 20Құр сүлдерім қалып, зорға тірі жүрмін.[*]

21Аяңдаршы мені, аяңдаршы, достарым-ау! Мені Құдайдың Өзі ұрып-соқты. 22Неге сендер Құдайға ұқсап артымнан қуып, етіме тоймағандай өкшелеп соңымнан қалмайсыңдар?


Әйүптің Құтқарушысына артқан сенімі

23Менің сөздерім жазылып қалдырылса ғой! Бір кітапқа[†][*] жазылса ғой! 24Сөздерім темір қаламмен тас бетіне қашалып, қорғасынмен толтырылып, осылайша мәңгілікке жазылса ғой!

25Ал мен Құтқарушымның[*] тірі екенін білемін! Ақырында Ол осы (өткінші) жерде[*] (мені ақтап) тұратын болады! 26Денемнің күллі терісі шіріп, құрып кетсе де, соңында мен денемде Құдайды көретін боламын![*] 27Оны мен өзім көремін! Оны көретін басқаның емес, менің өз көздерім болады. Сол үшін де жүрегім кеудемде қатты толқып тұр!

28Ал өздерің: «Оны қудалап көрейік, мәселенің түп-тамыры оның өзінде ғой!» дейсіңдер. 29Бірақ сендер Соттаушының семсерінен қорқыңдар! Себебі Оның қаһары бастарыңа семсерді төндірмек. Сонда сендер соттың бар екеніне[*] көз жеткізесіңдер.

#### 20


Сопардың жауабы: Зұлымға әділ жаза беру қажет!

1Сонда нағамалық Сопар тағы да сөйлей бастап былай деді:

2— Ішім алай-дүлей болып, ойларым маған маза бермей тұр. Жауап беруім қажет! 3Сен мені айыптап, намысыма тиіп отырсың! Сондықтан ақылым мені сөйлетіп отыр.

4Білмейтін бе едің? Баяғы заманнан бері, адам[†] баласы жер бетіне орналасқалы, 5зұлымның шаттануы ешқашан ұзаққа созылмады, арсыздың қуанышы бір мезеттік қана. 6Ол тіпті асқақтап, аспанға[†] дейін көтерілсе де, басы бұлттарға тиетін болып өссе де, 7бәрібір малдың қиы сияқты лақтырылып тасталмай ма? Оның таныстары: «Қайда екен ол?» дейтін болады. 8Зұлым адам түс сияқты ғайып болып, ешкім таба алмай қалады, түнде көрген елестей жоғалып кетеді. 9Оны көрген көз енді қайтып көрмейді, зұлымның үй іші оған бұдан былай қарамайды.

10Зұлымның балалары кедейлерден қайыр сұрайды, өйткені ол алдау-арбаумен жинаған дүние-мүлкін өз қолымен қайтарып беруге мәжбүр болды. 11Жастықтың күш-қуаты болғанмен, сонысы кейін зұлымның өзімен бірге көрге түседі.

12Арсыз жан күнәні тәп-тәтті көріп, тілінің астына салып тамсана сорса да, 13оны қоя бергісі келмей, аузында қанша ұстап қалуға тырысса да, 14онысы асқазанында быршып ашиды. Сөйтіп күнә[†] арсыздың ішінде жыланның уы болып шыға келеді. 15Ол небір байлықты жұтқан еді, енді соның бәрін құсып тастайды. Оны ішінен шығаратын Құдайдың Өзі болады.

16Ондай адам сұр жыланның уын сорады, зәрлі жылан оны шағып өлтіреді.[*] 17Осылай ол елдің ағы мен балының өзендей ағыл-тегіл мол екенін көре алмайды. 18Бейнетпен қолға түсіргенін жей алмай, қайтаруы қажет болады, саудасының түсімінің де пайдасын көрмейді. 19Өйткені ол кедейді қанап, шарасыз жағдайында қалдырып кететін, өзі салмаған үйлерді тартып алатын.

20Ашқарақтығы маза бермейтіндіктен, өзі сүйсінетін нәрселерінің ешқайсысын сақтап қала алмайды. 21Жеп болған соң, басқа ештеңесі қалмайды. Сондықтан зұлымның дәулеті тұрақты болмайды. 22Дәулетке кенеліп отырған кезінде басына пәле түседі. Өкпелеген[*] әркім оған қарсы қолын көтереді.

23Арсыздың қарнын толықтай толтыру үшін, Құдай[†] лаулаған қаһарын оған бағыттап, пәлені жаңбырдай лақ еткізіп төгеді. 24Зұлым адам темір қарудан қашып құтылып кетсе де, қола ұшты жебе оны түйреп өтетін болады. 25Соның жылтыраған ұшы денесін тесіп өтіп, арқасынан шыға келмек. Сондықтан ол өлімнен қорқып, зәресі ұшады. 26Өзіне ерекше қымбат нәрселер түнекте жоғалмақ. Адам үрлемеген от зұлымды жалмайды. Оның үйінде қалған нәрселер де өртеніп кетеді. 27Аспан оның залымдығын әшкере етіп, жер де оған қарсы шығып, оны айыптайды. 28Құдай қаһарланып, жазалайтын күні тасыған өзен зұлымның үйіндегі бар өнімін ағызып әкетіп, жоқ қылады. 29Құдайдың зұлымдарға белгілеген[†] тағдыры[*] осындай, Тәңірдің оларға бұйырған «мұрасы», міне, осы.

#### 21


Әйүптің сұрағы: Ал неге зұлымдар жиі өсіп-өнеді?

1Әйүп бұларға былай деп жауап қайырды:

2— Айтарымды жақсылап тыңдаңдар, соның өзі мені жұбатқандарың болсын. 3Аздап сабырлы болыңдар, мен сөйлейін. Айтып болайын, сосын келеке-мазақтарыңды жалғастыра берерсіңдер. 4Ал менің шағымдануым адамға қарсы ма еді? Шыдамсыз болуымның да жөні бар. 5Жағдайыма жақсылап қарасаңдар, шошып кетесіңдер. Аңтарылған ауыздарыңды жауып қойыңдар!

6Мына жайт туралы ойласам, өзім абыржып, денем дірілдеп қоя береді: 7Зұлымдар неге әлі де өмір сүріп, тіпті көп жасайды? Күш-қуаттары неліктен барған сайын өсе береді?[*] 8Балалары көз алдында ер жетіп, немерелерінің қызығын көреді. 9Үй-жайлары қауіпсіз де алаңсыз, Құдайдың жазасы оларға төнбейді. 10Ондайлардың малы төлді болып, төлдерінің біреуі де жоғалмайды.[*] 11Балаларын отардай еркін шығарып жіберіп, олар қозы-лақтай секеңдеп ойнап жүреді. 12Жетіген мен даңғыраның әуеніне қосылып өлең айтады, сыбызғының әуенімен де көңіл көтереді. 13Зұлымдар өмір бойы молшылықта болып, жер қойнына қиналмай-ақ аттанады. 14Сонда да олар Құдайға: «Қасымыздан аулақ кетші! — дейді. — Тура жолың жайлы білгіміз келмейді! 15Біз Оған қызмет ететіндей құдіреті шексіз Тәңір кім Өзі? Оған жалына сиынудан бізге не пайда?» 16Біліп қойыңдар, олардың аман-есендіктері өз қолдарында емес қой! Ал мен зұлымдардың мұндай ойларынан аулақ жүремін.

17Алайда зұлымдардың шырағы қашан мезгілінен бұрын сөнген еді? Қашан бастарына пәле түскен еді? Қашан Жасаған Ие оларға қаһарланып, қайғы-қасірет[†] жіберген еді? 18Ондайлар қашан жел қуған сабандай, не дауыл соғып, ұшырып әкеткен қабықтай болған еді?[*]

19«Әйтеуір Құдай[†] адамның кінәсін сақтап қойып, оның жазасын тартқызады!» дейді емес пе? Одан да Құдай зұлымдардың өздерін жазаласын, сонда олар білетін болады! 20Олар күйрегендерін өз көздерімен көрсін, құдіреті шексіз Тәңірдің қаһарына толығымен кенелсін! 21Себебі өз ғұмырының күндері біткен соң, артында қалған ұрпағына не болса да, зұлымға бәрібір емес пе?!

22Ал Құдайға біреу даналықты үйрете ала ма?! Ол тіпті ең жоғарғыларды да соттайды ғой! 23Біреу мол дәулетке кенеліп бейқам өмір сүреді. 24Тамағы тоқ, денсаулығы мықты болып, ақырында нағыз кемелді шағында о дүниеге[†] аттанады. 25Ал басқа біреу болса, еш игілік көрместен, бұ дүниеден көңілі қалып өтеді. 26Ақырында солардың екеуі де жер қойнына еніп, екеуі де құртқа жем болады.

27Міне, сендердің ойларыңды білемін. Айтқандарымды қулықпен жоққа шығарғыларың келеді ғой. 28«Кәне, құламай аман тұрған сол зұлым билеушінің үйі және заңсыздардың мекені қайда екен?!» деп айтарсыңдар.

29Көп жол жүретіндерден сұрамап па едіңдер? Олардың айтатын куәліктерін қабылдамап па едіңдер?[*] 30Пәле келген күні зұлым адам[†] аман қалады, қаһар шүйілген күні оған құтылып кетуге жол ашылады. 31Зұлымға не істеген ісін бетіне басып айтатын, не жаман ісінің қарымын қайтаратын ешкім жоқ. 32Арсыздың мәйітін құрметпен қабірге қойып, қабір басында құрметті күзет тұрады. 33Алдында да, артында да сансыз көп адам жүріп, оны соңғы сапарға шығарып салады. Аңғардағы қабірінде жайлы жатады.

34Сонымен мені түкке тұрғысыз нәрселерді айтып жұбататындарың не? Берген жауаптарыңның бәрі де өтірік.

#### 22


Елипаздың өз қате ойына сүйеніп Әйүпті қайтадан айыптауы

1Сонда темандық Елипаз жауап беріп былай деді:

2— Күшті адамның Құдайға келтірер пайдасы бар ма? Ең дана деген пенде Оған пайдалы бола ала ма? 3Тіпті сен өзің әділ болсаң, құдіреті шексіз Тәңірді соныңмен қандай ризашылыққа кенелтер едің? Іс-әрекетің мінсіз болса, Оған келер пайда не болмақ?

4Құдайдың өзіңе осылайша айып тағып, соттағаны сенің Оны терең қастерлегенің[*] үшін дейсің бе?! 5Қайта, ол аса зұлым болғаныңнан емес пе? Істеген зұлымдықтарыңның еш шегі жоқ болса керек![*] 6Сен бейшара ағайындарыңнан алған қарызына еш себепсіз кепілдік талап етіп, киімі аз олардың қолдарындағы барын да тартып алғансың.[*] 7Тіпті шөлдеген адамға су, ашыққан адамға нан бермейтінсің.[*] 8Жер мықты адамдікі, беделді кісі оны мекендейді (деген шығарсың).[*] 9Бейшара жесірлерді құр қол жіберіп, жетімдердің де үмітін өшіретінсің. 10Сондықтан да жан-жағыңда тұзақтар пайда болып, аяқ астынан үрейің ұшты. 11Дым көрінбейтін тас түнектің ортасында қалып, үстіңді топан су басып тастаған.[*]

12Құдай[†] заңғар көкте емес пе? Ал ең алыс жұлдыздар қандай биікте десеңші?! 13Бірақ сен сонда да: «Құдай не білуші еді? Мұндай қою түнек арқылы Ол адамзатты қалай соттай алушы еді? 14Қалың бұлттар Оның төңірегін тұмшалап алған, аспан[†] күмбезін айнала шарлап жүріп Ол түк көрмейді!» дейсің.

15Зұлым адамдардың ежелден жүріп келе жатқан жолымен сен өзің де жүрмексің бе? 16Олар осы дүниеден[†] уақытынан бұрын аластатылып, түпнегіздері тасыған сумен шайылып кетті. 17Сол зұлымдар Құдайға: «Қасымыздан аулақ кетші!»[*] дейтін, әрі: «Құдіреті шексіз Тәңір бізге не істей алар екен?» деп бөсетін. 18Бірақ Құдай солардың үйлерін игілікке толтырған еді ғой! Ал мен зұлымдардың мұндай ойларынан аулақ жүремін.[*]

19Әділдер сол жайттарды көріп, қуанады, адал жүргендер: 20«Дұшпандарымыз шынымен қырылды, арттарынан қалғанды от жалмады!» деп арсыздарды келемеждейді.

21Құдайға мойынсұн, сонда жаның тыныш болады, әрі амандық саған қайтып келеді. 22Құдайдың аузынан шыққан тәлімді қабылдасаңшы! Оның айтқан сөздерін жүрегіңе сақтап қойсаң екен! 23Егер құдіреті шексіз Тәңірге қайтадан бет бұрсаң, Онымен қарым-қатынасыңды қалпына келтіресің. Сондықтан үй ішіңнен зұлымдықты аластат! 24Егер ақшақұмарлығыңнан бас тартсаң, тіпті саф алтынды шаң-тозаңдай көрсең,[*] 25онда құдіреті шексіз Тәңірдің Өзі сенің қазынаң болады. Ол саған таңдаулы күмісіңдей қымбат болмақ. 26Сонда сен құдіреті шексіз Тәңірмен қарым-қатынасыңа қуанып, жарқын жүзбен Құдайға қарайтын боласың. 27Сен Оған сиынып, Ол саған құлақ асады, әрі өзің де Оған берген уәделеріңді орындайсың. 28Сенің ой-ниетің жүзеге асып, алдыңдағы жолың нұрға бөленеді. 29Біреудің басына ауыртпалық түскенде, сен «Оны қолдай гөр!» деп сиынасың. Сонда Құдай сол бейшараны аман сақтап қалады. 30Құдай тіпті кінәлі адамды да құтқарады. Сонда осы кісі сенің қолың таза болғандықтан аман қалады.

#### 23


Әйүптің жауабы: Айтар шағымым ащы!

1Сонда Әйүп тағы да сөйлеп былай деді:

2— Бүгін де айтар шағымым ащы! Қанша күрсініп ыңқылдасам да, Құдай[†] мені ауыр жазалауын қояр емес. 3Құдайды қайдан табуға болатынын, дәл тұрағына қалай баруға болатынын білсем ғой! 4Басыма түскен істі Оған көрсетіп, ауыз толтыра уәжімді айтар едім.[*] 5Оның маған берер жауабын біліп алып, не айтатынын түсінер едім. 6Сонда Құдай бүкіл құдіретін қолданып мені құртар ма еді? Жоқ, керісінше, мені тыңдаған болар еді. 7Әділ жан сол жерде Онымен пікірталасқа түсер еді. Мен де өзімді соттаушы Құдайдан[*] біржола ақталып құтылар едім.

8Бірақ шығысқа қарай жүрсем, Ол онда жоқ, батысқа қарай жүрсем, Оны сол жерден де таппаймын. 9Солтүстікте әрекет еткен кезінде де Оны көре алмаймын, оңтүстікке бұрылсам, Оны сол жерден де байқай алмаймын. 10Құдай жүретін жолымды жақсы біледі. Ол мені сынап тексергенде, алтын сияқты таза болып шыға келемін. 11Себебі Оның жолымен аяқ басып, содан еш бұрылмай жүріп келдім. 12Оның бұйырған өсиеттерінен бас тартқан жоқпын, аузынан шыққан сөздерін қажетті тамағымнан да артық көріп сақтайтынмын.

13Бірақ Ол жалғыз Өзі ғана Құдай, кім Оған қарсы тұра алады? Ол нені қаласа, соны істейді. 14Өзі маған нені белгілеген[†] болса, сонысын жүзеге асырады. Осы сияқты көп нәрсе әлі де Оның ой-санасында бар шығар. 15Сол себепті мен Оның алдында үрейге кенелемін. Бұл жайт есіме түскен сайын қорқып дірілдеймін.[*] 16Осылай Құдай жүрегімді дір-дір еткізіп, құдіреті шексіз Тәңір зәремді ұшырады. 17Түнек, иә, бетімді жауып отырған қалың түнек жан-жағымды басып алды.[*]

#### 24


Әйүптің әлемдегі зорлық жайлы наразылығы

1Құдіреті шексіз Тәңір әділ сотын жүргізетін уақытын неге тағайындамайды? Оның адал қызметшілері осындай күндерді неге босқа күте беруі керек? 2Зұлым адамдар меже тастарын жасырын жылжытып (өздерінің жерін басқаның есебінен ұлғайтып алады).[*] Олар мал ұрлап, өз жайылымдарында бағып жүреді. 3Жетімнің есегін айдап әкетіп, бейшара жесірдің өгізін алған қарызының кепілдігі ретінде тартып алады. 4Олар мұқтаж адамдарды жолдан итеріп шығарған, елдегі күллі жарлылар жасырынуға мәжбүр. 5Сондықтан кедейлер жабайы есектей иен даланы шарлап шығып, балаларына құла түзден тамақ іздейді. 6Олар басқа біреудің егістігінде қалған астық масақтарын жинап, зұлымның жүзімдігіндегі қалған-құтқанды теріп күндерін көреді. 7Түнде жамылғысыз жатады, суық болғанда жамылатын көрпелері де жоқ. 8Тауда жауған жаңбырдан үсті-басы су болып, панасыздықтан жартасқа жармасып тығылады.

9Зұлымдар тіпті бейшара жесірдің нәрестесін бауырынан жұлып алып, анасының алған қарызы үшін сәбиін кепілдікке ұстайды. 10Жарлылар сырт киімсіз жүруге мәжбүр, ашқарын кедейлер байдың астық бауларын тасуға тиіс болады. 11Сол бейшаралар зәйтүн жемістерін сығып, майын шығарады, бірақ оның дәмін тата алмайды. Жүзім таптап, шарап та жасайды, бірақ онымен шөлдерін қандыра алмайды. 12Қала ішінде ауыр жаралылар болып, өлім[†] аузында жатқандар жалбарына үн қатады. Ал Құдай[†] сондай жайттарға бөгет қоймайды.

13Зұлымдар жарық нұрға қарсы бас көтереді. Олар нұрдың ізгі жолын білмейді де, оның соқпақтарымен жүрмейді де. 14Кісі өлтіруші жауыз күн батқанда тұрып, жарлы-жақыбайларды өлтіреді, түнде ол ұрлық та жасайды. 15Өзгелер «Мені ешкім де көрмейді» деп, ымырт түсуін күтіп, жүзін бүркемелеп, басқа адамның күйеуі не әйеліне барып, неке адалдығын бұзады. 16Ұрылар түнекте қабырғасын қазып, үйлерге бұзып кіреді де, күндіз тығылып жатып алады. Олар нұрға еш жоламайды. 17Олар үшін қою түнек атқан таңның шұғыласындай қолайлы, қара түнектің үрейлері оларға досындай ұнайды.

18«Ондай адамдар су бетіндегі жаңқадай ғайып болады, олардың елдегі үлестерін қарғыс атқан, жүзімдіктеріне ешкім аяқ баспайтын болады. 19Ыстық пен аптап қар суын алып кететініндей, о дүние[†] де күнә[†] жасағандарды жоқ қылады. 20Өз аналары оларды ұмытып, жердің құрты оларды сүйсініп жейді. Оларды бәрі де ұмытып, зұлымдық жасаушылар сынған ағаштай[†] құрып кетеді» (дейсіңдер).

21Ондайлар көмектесер баласы жоқ әйелдерге озбырлық көрсетеді, жесірлерге еш жақсылық жасамайды.

22Бірақ Құдай өз құдіретімен күштілерді де орындарынан тартып әкете алады. Олар тіпті орнығып алса да, өмірге деген берік үміті болмайды. 23Құдай сол мықтыларға бейқам тұруға жол бергенмен, оларды назарында ұстап тұрады. 24Зұлымдар аз уақытқа жоғарылатылса да, ақырында жоқ болып кетеді. Барлық басқалар сияқты олар да төмендетіліп, өлімге жетеленеді, әрі бидайдың піскен масағы сияқты орылады.

25Мені кім өтірікші деп әшкерелей алар еді? Кім айтқан сөзімнің құр бекер екенін дәлелдей алар еді?

#### 25


Билдадтың Әйүпті Құдайды терең қастерлеуге шақыруы

1Шуахтық Билдад Әйүпке қарсылық білдіріп былай деді:

2— Құдайда билік бар, барша жұрт Оны терең қастерлеуі керек. Ол көктің биігінде тәртіп орнатады. 3Оның көктегі періштелер[†] топтарын[*] кім санай алар еді? Ол өз жарығын кімнің үстіне түсірмейді? 4Сонда адам[†] баласы Құдайдың алдында қалайша әділ бола алады? Әйелден туған пенде қалайша таза бола алар еді? 5Тіпті ай да Оның алдында жеткілікті жарық емес, жұлдыздар да айқын емес! 6Салыстырсақ, пенде жай жер құртына ұқсайды, адам баласы тек күйе құрты сияқты.[*]

#### 26


Әйүптің Билдадқа берген жауабы

1Сонда Әйүп былай деп жауап қайырды:

2— Күші жоққа қалай көмектескенсің сен, шіркін! Қолы әлсізденіп қалған жанға қалай демеу болғансың десеңші! 3Дым ақылым жоқ еді, керемет[†] ақыл үйреттің! Орасан зор данышпандығыңды көрсеттің. 4Мұндай дана сөздерді кімнің қолдауымен айттың екен?[*] Аузыңнан кімнің даналығы шықты екен?

5Су астындағы о дүниені[†] мекендейтін аруақтар Құдайдың алдында дірілдейді. 6Ол үшін о дүние жалаңаш, тозақтың[†] өзі ашық жатыр. 7Құдай[†] аспанның[†] солтүстік бөлігін бос кеңістіктің үстінен жайып жіберді. Ол жерді бір нәрсеге іліп қоймаса да, жер құлап түспей орнында тұра береді. 8Тәңір суды бұлттарға жинайды, ал бұлттар судың салмағынан жарылып кетпейді. 9Құдай толық айды жауып,[*] үстіне Өзінің бұлтын жайып қояды. 10Жарық пен түнектің арасын бөліп тұру үшін су бетінде шеңбердей көкжиекті сызып қойды. 11Құдай зекіген кезде «аспанның тіреулері» сілкініп, абыржып қалады.

12Тәңір өз құдіретімен теңізді тыныштандырды, әрі өз парасатымен теңіздегі алып хайуанды[*] құртты. 13Өз Рухымен Құдай аспанның ажарын келтіріп, өз қолымен ирелеңдеген алып жыланды түйреді.[*] 14Ал бұлар Құдайдың істерінің жай бір бөлігі ғана, Оның Өзі туралы естігеніміз тым аз! Егер Оның құдіреті туралы дүркіретіп жарияланса да, оны кім түсіне алар еді?

#### 27


Әйүптің кінәратсыздығын қайтадан баса айтуы

1Әйүп сөзін жалғастырып былай деді:

2— Менің құқығымды алып қойған мәңгі тірі Құдайдың алдындағы шын сөзім, иә, жан дүниемді ренішке кенелткен құдіреті шексіз Тәңірдің алдындағы шын сөзім: 3Кеудемде жаным болғанша, Құдай[†] маған тыныс алуға мұрша бергенше, 4аузымнан еш өтірік шықпасын, тілім де ешбір жалған сөз айтпасын! 5«Сендердікі дұрыс» деп ешқашан мойындамаспын, өле-өлгенше өзімнің адалдығымнан бас тартпаспын! 6Иә, мен әділдігімді мықтап ұстанып, одан айырылмаспын, өмірімнің ешбір күні үшін ар-ұжданымда[†] өкініш сезінбеспін.

7Дұшпандарым зұлымдардың жазасын тартсын, қарсыластарым заңсыздардың көретіндерін көрсін! 8Өйткені арсыздың артатын қандай үміті қалар еді? Құдай көзін құртып, жанын алады емес пе?! 9Басына қиындық түскенде, Құдай оның жалбарынған үніне ден қоя ма? 10Әлде ол құдіреті шексіз Тәңірге риза болып, Құдайға әрдайым сиынатын бола ма?

11Мен сендерге Құдайдың іс-әрекеті жайлы тәлім бермекпін, құдіреті шексіз Тәңір туралы білімді жасырмаймын. 12Ал мұның бәрін өздерің де көріп отырсыңдар, сонда осы мәнсіз әңгіме неге керек?

13Құдайдың зұлым адамға белгілеген[†] тағдыры,[*] әрі құдіреті шексіз Тәңірдің зорлықшылға бұйырған «мұрасы» мынау: 14Олардың балалары көп болса да, семсерден өледі және ұрпақтары аштықтан жапа шегеді. 15Осылардан аман қалса, індеттен көз жұмады. Арттарында қалған жесірлері жоқтау да айтпай қояды.

16Зұлымдар күмісті шаңдай мол үйіп алып, киімді балшықтай сірестіріп молынан жинайды. 17Алайда соның пайдасы бәрібір әділдерге тиетін болады, күнәсіздер сол күмісті бөлісіп алады. 18Зұлымдардың салған үйлері өрмекшінің өрмегіндей әлсіз болады. Олар егістік күзетшісінің бұтақшалардан жасаған күркесіне ұқсайды. 19Зұлымдар төсекке жатарда бай еді, бірақ енді қайтып олай болмайды. Олар көздерін ашып, ұйқыдан тұрса, байлығынан түк те қалмапты. 20Қорқыныш олардың басына топан судай қаптап, түнгі дауыл оларды іліп алып кетеді. 21Шығыстан соққан күшті боран көтеріп әкеткенде, құдайсыздар ғайып болады. Құйын оларды өз орындарынан алып кетеді. 22Күшті дауыл зұлымдарға аяусыз шүйіліп, олар оның құдіретінен бас сауғалай қашады. 23Жұрт оларды мазақ қылып, қолдарын шапалақтап, орындарынан ысқырады.

#### 28


Даналықтың қайнар көзі жайлы

1Адам[†] баласы күмісті кеннен шығарады,

Алтынды арнайы орында тазартады,
2Темірді топырақтан қазып алады,
Мысты да кеннен балқытып айырады.
3Кеншілер түнекті жарықтандырады,
Қараңғыда тіпті ең алыстағы
Кенді де іздеп тауып алады.
4Ұсталар шалғай, адам аяғы
Баспайтын жерлерде құдық қазады,
Төменге түскенде арқанға асылады,
Содан олай-бұлай тербеліп тұрады.
5Жер бетінде астық өсіп-өнеді,
Жер астын лаулаған от өзгертеді,[*]
6Тастарынан көк асыл тас[*] табылады,
Топырағынан алтын алынады.
7Жыртқыш құс білмейді осы жолдарды,
Сұңқардың көзі көрмейді оларды,
8Маңғаз аңдар соларды басқан емес,
Арыстан да үстімен өткен емес.


9Пенде қатты тастарды да сындырады,
Тауларды тамырымен қопарады,
10Жартастарда үңгір шауып қазады,
Әр түрлі құнды заттарды көзі шалады,
11Өзен бастауларын іздеп табады,[*]
Тығылған заттарды жарыққа шығарады.


12Ал даналықты қайдан табуға болады?
Шынайы парасат қай жерде тұрады?
13Оның құнын пенде жете ұқпайды,
Бұ дүниеден оны таба алмайды.
14Терең тұңғиық: «Ол менде емес!» дейді,
Теңіз де: «Менде ол жоқ!» деп мәлімдейді.
15Саф алтынға оны сатып ала алмайсың,
Құнын күміспен төлей де алмайсың.
16Не Опырдан әкелінген алтынменен,
Не оникс тас, не көк асыл таспенен[*]
Оның бағасын айқындай алмайсың сен.
17Даналықты алтын, гауһармен салыстырмас,
Саф алтын бұйымға оны сатып ала алмас.
18Інжу-маржанды ескермей-ақ қойса болады,
Даналық лағыл тастардан[*] да тым бағалы!
19Құштық топазды даналықпен салыстырмайды,[*]
Саф алтынмен оны айырбастамайды.


20Сонда даналық қайдан келеді екен?
Парасаттың мекені қайда екен?
21Ол тірі жандының бәрінен жасырынған,
Құстардың назарынан да тыс қалған.
22О дүние[†] мен өлім[†] былай дер ол жайлы:
«Тек сыбыс қана естідік сол туралы».
23Тек Құдай[†] біледі даналыққа барар жолды,
Оған ғана белгілі[†] соның тұрағы.
24Өйткені Құдай жердің шеттеріне қарайды,
Аспан[†] астындағының бәрін де Ол байқайды.
25Құдай желдің қуатын белгіледі,
Бүкіл судың мөлшерін де өлшеді,
26Құдай жаңбырға жаусын деп бұйрық берді,
Найзағай мен күн күркіреу жолын белгіледі,
27Сол кезде Ол даналыққа қарап, баға берді,
Тиісті орнын бекітіп, оны тексерді.
28Құдай адамға былай деді: «Даналық —
Жаратқан Иені[†] терең қастерлеу
Және нағыз ақыл-парасаттылық —
Зұлымдық атаулыдан алшақ кету».[*]

#### 29


Әйүп бұрынғы аман-есендігі мен абыройын аңсайды

1Әйүп сөзін одан әрі сабақтап былай деді:

2— Бәрі бұрынғыдай, Құдай[†] мені аман сақтап жүрген кездердегідей болса ғой, шіркін! 3Сол жылдары Оның «шам-шырағы» үстімде жарқырап, Оның түсірген нұрымен түнекте адаспай жүретінмін. 4Сол тұста мен өмірімнің өркен жайған шағында едім, әрі Құдай үйіме бас-көз болып ақыл-кеңес беретін. 5Құдіреті шексіз Тәңір маған сол кезде әлі де жар болып, балаларым қасымда жүретін. 6Үйімде ақ пен май ағыл-тегіл болып, жартастағы сыққыштан[*] зәйтүн майы тасқындап ағып тұратын.

7Мен қала қақпасына барып, соның маңындағы алаңда өз орныма келіп жайғасқанда, 8жас жігіттер мені көргенде жол бере шегініп, ақсақалдар орындарынан тұратын. 9Басшылар сонда сөздерін тыйып, ауыздарын алақандарымен жабатын. 10Билеушілер дауыстарын шығармай, тілдері таңдайларына жабысып қалатын. 11Сол кезде өзім туралы естіген адамдар мені дәріптеп, көздерімен көргендер жер-көкке сыйғызбай мақтайтын. 12Өйткені мен қиналып, жалбарынған жарлыны да, арқа сүйер ешкімі жоқ жетімді де арашалайтынмын. 13Ажалдан аман алып қалған адамдарым маған алғыстарын жаудырып, жесір әйел менен көрген көмектен әндете бастайтын. 14Осылай бәрін де әділдікпен істедім, адалдық сәлдем мен шапаным сияқты маған жақын болды. 15Зағип пен ақсаққа медет беруші, 16жарлыға қамқоршы болдым. Өзім тіпті танымайтын адамның дау-жанжалын да әділдікпен шешіп беретінмін. 17Ал жауыз қанаушылардың жақтарын сындырып, ұстаған олжасын аранынан түсірткізіп тастайтынмын.[*]

18Былай деп ойлайтынмын: «Мен көп жасап, отбасымның арасынан о дүниеге[†] аттанатын шығармын. 19Себебі мен тереңде жатқан суға дейін тамыр жайып, бұтақтарында түні бойы шық болатын ағаш[†] сияқты мықтымын. 20Әрқашан жұрттың мақтауына бөленемін, қолымдағы садағым әрдайым берік керіліп тұрады».

21Осылай адамдар маған құлақ асып, кеңесімді үнсіз тыңдайтын. 22Мен айтып болған соң олар соған еш нәрсе қоспайтын, себебі берген ақылым оларға ұнайтын. 23Олар мені жаңбырды күткендей тағатсыздана күтетін. Көктемгі жаңбырды тосқан шаруалар сияқты ауыздарын ашып сөздерімді сіміретін. 24Мен оларға жылы жүзбен қараған кезде, олар өз көздеріне өздері сенбейтін, менің жарқын жүзбен қарауым оларды жігерлендіретін. 25Оларға жүретін жолды таңдап, көсемдері сияқты болып отыратынмын. Өз жасақшыларының арасындағы патша сияқты өмір сүрдім, әрі қайғы-қасіретке[†] батқандарды жұбататынмын.

#### 30


Әйүптің өзінің қорланып, қиналғанын бейнелеуі

1Бірақ жастары өзімнен кіші мына жігіттер енді мені мазақ қылып жүр. Олардың әкелеріне мен малымды бағатын иттердің жұмысын да сеніп тапсырмас едім. 2Сол шалдардың қолдарының күшінен маған не пайда? Олар күш-қуаттарынан айырылғандар ғой. 3Жоқшылық пен аштықтан әлсіреген олар түнде құла түздегі шөп тамырларын кеміріп шарлайтын. 4Бұталардың түбінен көк шөп теріп, жыңғылдың тамырын да тамаққа пайдаланатын. 5Олар адамдардың арасынан қуылып, жұрт оларды ұрылардай көріп айқайлайтын. 6Содан олар жылғалардың арнасын, жердегі шұңқырларды, жартастағы үңгірлерді паналайтын. 7Қалың нудың арасындағы аңдардай ақырып, тікенді бұталар астында жиналып отыратын. 8Бұлар — тегі жоқ ақымақтар, жұрт оларды елден қамшылап айдап шыққан.

9Ал енді сондайлар мені келекелеп ән салып, мен олардың мазағына айналдым. 10Олар менен жиреніп, аулақ жүреді, ал бетіме түкіруден еш тартынбайды! 11Құдай[†] мені күш-қуатымнан айырып,[*] азапқа ұшыратқандықтан, олар жүгенсіздіктерін көз алдымда ашық жасайды. 12Сол сойқандар топтасып, маған бас салады, аяғымнан шалып құлатып, арам істерін маған қарсы бағыттайды. 13Олар жүретін жолымды талқандайды. «Оның қолдаушысы жоқ!» деп мені құртуға қатты тырмысады. 14Кең ойық арқылы басып кіргендей, олар қатты шулап[*] маған ентелеп тап береді. 15Қорқыныш маған шүйіліп, абырой-дәрежем жел қуғандай жоғалып, бақ-дәулетім бұлттай сейіліп жоқ болып кетті.

16Ал енді өмірім өшейін деп жатыр, басыма қиын-қыстау күндер түсті. 17Түнде сүйектерім сырқырап, көріп жүрген азабым бір тыншымайды. 18Құдай зор құдіретімен киімімнен ұстап алып, шапанымның жағасын қылғындыра сығымдайды. 19Ол мені балшыққа лақтырып тастады. Шаң-тозаң сияқты пайдасыз болып қалдым.

20Уа, Құдай, Саған жалбарына сиынсам да, маған жауап бермейсің. Алдыңда тұрсам да, мән бермей, маған қарап отыра бересің. 21Маған тым қатал болып кеттің, мені құдіретті қолыңмен қудалап отырсың. 22Құйынның ішіне мені лақтырып, ұшырасың, осылайша найзағай мен дауылда қырып-жоясың. 23Сөйтіп Сенің жанымды алып, бар тіршілік иелерінің баратын жеріне мені де аттандыратыныңды білемін.

24Ал азап шегіп, жалбарынып жатқан бейшараға ешкім де қолын көтермейтін еді ғой! 25Бірақ мен қайғы-қасірет[†] көріп жүргендерге жанашыр болған жоқпын ба?! Жарлыларды аяп қайғырған жоқ па едім?! 26Әйтсе де өзім жақсыдан үміттеніп отырғанда жамандыққа ұшырадым, жарықты күткенімде айналамды түнек басты! 27Жан дүнием азан-қазан болып, еш тыншымайды, басыма қиын-қыстау күндер туды. 28Жан дүнием күннің нұрын көрмей, қараңғыда жүр.[*] Жамағаттың жиынында орнымнан тұрып, көмек сұрап қатты жалынамын. 29Бірақ олар мені шибөрі мен түйеқұстың серігі деп санайды. 30Терім қарайып, тілініп кетті. Бүкіл денем безгектен күйіп тұр. 31Жетігенім[*] қайғылы әуенге, сыбызғым жоқтау күйіне ғана келтірілген.

#### 31


Әйүптің таза да ізгі өмір сүріп келгені жайлы ант беруі

1Қыз-келіншектерге құмарта қарамауға көздеріммен келісім[†] жасасып, оларды соған үйреттім. 2Өйткені заңғар биікте тұратын Құдай[†] бізге қандай тағдырды[*] белгілеген?[†] Құдіреті шексіз Тәңір бізге қандай «мұра» бұйырған? 3Ол әділетсіздерге жазасын тартқызып, жамандық жасағандарды апатқа ұшыратпай ма? 4Бар іс-әрекетімді көріп, басқан қадамдарымның бәрін де Ол бағалайды емес пе?

5Әлде мен өтірікке сүйене өмір сүріп, адамдарды алдадым ба? 6Құдай істерімді дұрыс таразыға сала көрсін. Менің адалдығымды Оның Өзі біледі ғой. 7Егер мен не тура жолдан тайған, не көзбен көргеніме құмартқан, не басқа да күнә[†] жасап арамданған болсам, 8онда еккен егінімнің өнімін басқалар жеп қойсын! Отырғызған көшеттерім түп-тамырымен жұлынып қалсын!

9Егер бір әйелдің еліктіруіне түсіп, не көршімнің есігінде оның әйелін аңдыған болсам, 10онда өз әйелім басқа бір еркектің қол диірменін тартып, тамағын дайындасын, әрі бөтен адамдар онымен жақындасатын болсын. 11Себебі осылай істесем, бұл нағыз зұлымдық әрі сотталып, жазалануға лайықты күнә болар еді. 12Сондай істерім өзімді өртеп, тозаққа[†] түсіретін, бар игілігімді тұтас жалмап қоятын от сияқты болар еді.

13Немесе қызметшілерім шағымданып, мен олардың ақыларын жеп қойған болсам, 14онда Құдай сот жүргізу үшін орнынан тұрғанда, не істер едім? Ол мені тексеріп сынағанда, Оған қандай жауап берер едім? 15Мені анамның құрсағында жаратқан Құдайым қызметшілерімнің әрқайсысын да солай жаратқан жоқ па?!

16Мен бейшараларға қажетті көмекті бермеп пе едім, яки жесірлерді жылатып үмітсіз қалдырған ба едім? 17Әлде нанымды жалғыз өзім жеп, жетіммен бөлісуден бас тарттым ба? 18Жоқ, мен әкесіндей болып жас кезімнен-ақ жетімді асырадым. Өмір бойы жесірлерге де қамқорлық жасап келемін. 19Киімі жоқ үй-күйсізді әрі жамылғысы жоқ жарлы-жақыбайды көргенде, 20оларға өз қойымның жүнінен тоқылған киім кигізбедім бе? Сол үшін олар маған алғыс айтқан жоқ па еді?

21Егер соттың маған болысатынына сенімді болып, жетімге қарсы қолымды созып зорлық жасасам, 22онда иығым жауырынымнан ажырап, қолым да буынынан шығып кетсін! 23Өйткені мен Құдайдың жазасынан қорықтым. Осындай нәрсені істегеннен кейін Оның салтанатты ұлылығымен бетпе-бет келгенде соған төзе алмас едім.

24Я болмаса алтынға сенімімді артып, саф алтынды өзіме демеу еткен бе едім? 25Байлығымның молдығына әрі ағыл-тегіл дәулетке қол жеткізгеніме лепіре мақтандым ба? 26Мен жарқырап тұрған күнге не салтанатпен қимылдайтын айға қарағанда, 27жүрегім елігіп кетті ме? Қолымды өбіп, күнге не айға қарай созып табындым ба? 28Бұл да сотталып жазалануға тиіс күнә. Солай еткен болсам, мен көктегі Құдайға опасыздық жасаған болар едім.[*]

29Яки өзімді жек көретін дұшпанымның басына түскен бақытсыздығына қуанып, оның ұшыраған апатына шаттандым ба?[*] 30Жоқ, мен аузымның ондай адамды қарғап күнә жасауына жол берген емеспін. 31Үйімдегі қызметшілерім: «Әйүптің дастарқанынан тоя ет жемеген адам[†] болған емес!» деп мені мақтайтын. 32Ешбір бөтен жолаушыны менің кесірімнен далада түнеуге мәжбүр етпей, бәріне де есігімді айқара ашып қоятынмын.[*] 33Я болмаса, басқалардай күнәларымды жасырып, айыбымды жүрегімде тығып жүрдім бе? 34Осылайша үлкен жамағаттан әрі руластарымнан ұялып, сыртқа шықпай, жиналысқа қатыспаған кезім болды ма? (Жоқ, ешқашан да!)


Әйүптің айыптаушыларынан дәлел талап етуі

35Мені тыңдайтын біреу болса ғой! (Өзімді ақтайтын құжатқа) қолымды қоюға дайынмын. Құдіреті шексіз Тәңір маған жауап қайыра көрсін! Мені айыптаушы маған қандай кінә тағатынын жазбаға тізіп жазып берсін! 36Соны ашықтан-ашық иығымда көтеріп жүріп, тіпті тәж[†] іспетті басыма киіп те алар едім. 37Мен Құдайға әр басқан қадамым туралы есеп беріп, Оның алдына әмірші[†] іспетті емін-еркін барар едім.[*]

38Егер егістік жерім мені кінәлап, оның соқа айдаған іздері жылаған іспетті шағымданса, 39мен оның өнімін жұмысшыларға жалақыларын төлемей алған, не иелерінің көзін құртқан болсам,[*] 40онда бидайдың орнына тікенек, арпаның орнына арам шөп өсіп шықсын!

Әйүптің айтқан сөздері осымен аяқталды.

#### 32


Еліхудің айтқан сөздерінің кіріспесі

1Әйүп өз ойынша әділ болып, сонысын айта берген соң, сол үш адам[†] оған жауап берулерін тоқтатты. 2Рамның әулетінен шыққан буздық[*] Барахил ұлы Еліху (де сол жерде болды. Ол солардың пікірталасын тыңдап отырған еді). Әйүптің Құдайдан гөрі өзін ақтап, әділмін дей бергені үшін[*] Еліху оған қатты ашуланған болатын. 3Сондай-ақ, Әйүпті кінәлағанмен, оған қайтаратын бәтуалы жауап таппаған оның үш досына да Еліхудің қаһары лап етті. 4Бірақ сол адамдар өзінен біраз жас үлкен болғандықтан, Еліху Әйүпке тіл қатпай күтіп отырған еді. 5Ал енді осы үшеудің қайтаратын басқа жауаптары қалмағанын көргенде, Еліхудің ашу-ызасы тұтанды.


Еліхудің Әйүптің үш досын сынауы

6Содан буздық Барахил ұлы Еліху сөзін бастап былай деді:

— Сіздер көп жасаған адамдарсыздар, ал менің жасым әлі кіші. Сондықтан өз ой-пікірімді сіздерге ашық айтуға дәтім бармай, жасқанып отырған едім. 7Іштей: «Көп жасағандар сөйлесін, көп жылғы даналық тәлімдерін берсінші!» деп отырдым. 8Дегенмен, адамның бойында оның рухы бар, себебі құдіреті шексіз Тәңір оған өз тіршілік лебі мен рухын үрлеп берген болатын. Осы рух[†] адамға саналы түсінік сыйлайды.[*] 9Сондықтан көп жасағандар ғана дана емес екен. Қарттардың бәрі бірдей ақиқатты дұрыс түсіне бермейді екен.[*]

10Сол себепті былай деймін: Маған құлақ салсаңыздар игі. Ендеше мен де сіздерге өз ойымды ашық білдірейін. 11Сіздер айтатын сөз іздеп жатқандарыңызда, мен ой-толғаныстарыңызға құлақ түріп, сөздеріңізді тыңдап күтіп отырдым. 12Мен өздеріңізге мұқият ден қойдым. Ал ешқайсыңыз не Әйүп ағаны әшкерелеген, не оның айтқандарына бәтуалы жауап қайтарған жоқсыздар. 13«Біз даналықты тауып, шындықты түсінеміз: осы кісіні адам емес, Құдайдың Өзі жеңіп шықпақ!» деп жүрмеңіздер. 14Егер Әйүп аға сөздерін маған қарсы бағыттаған болса, мен оған сіздердің жауаптарыңызды қайтармас едім.

15Бәріңіз шатасып, ауыздарыңызға сөз түспей отырсыздар. 16Бірақ қайтаратын жауаптарыңыз болмай, сөзден тосылып қалған кездеріңізде менің де күтіп, үндемей отыра беруім керек пе? 17Жоқ, мен де үлесімді қосып жауап беремін. Мен де өз пікірімді ашық айтамын. 18Себебі көкірегім сөзге толып, бойымдағы рух мені сөйлеуге мәжбүрлеп отыр. 19Мен ішіне жас шарап құйылып, керіліп, жарылып кетейін деп тұрған торсық сияқтымын.[*] 20Сөйлесем, аузымды ашып жауап берсем ғана, жаным жай табады! 21Мен ешкімнің бет-жүзіне қарамаймын, ешкімге жағымпазданбаймын да! 22Өйткені жағымпаздануды білмеймін, әйтпесе Жаратушым мені бірден жазалар еді.

#### 33


Еліхудің Әйүптің айтқандарын сынауы

1Ал енді, уа, Әйүп аға, менің айтарымды тыңдап, күллі сөздеріме құлақ салсаңыз екен! 2Міне, мен сөйлеуге аузымды аштым, сөздерім тілімнің ұшында тұр. 3Шын жүректен сөйлеп, білетін таза ақиқатты айтамын! 4Құдайдың Рухы[†] мені жаратты, құдіреті шексіз Тәңірдің тіршілік лебі маған өмір берді.[*] 5Қолыңыздан келсе, маған жауап берсеңіз екен! Менің қарсы алдымда тұрып, өз ісіңізді қорғаңызшы! 6Құдайдың алдында мен де сіз сияқтымын, өзіңіз іспетті мен де балшықтан[*] қалыптастырылғанмын. 7Сондықтан менен еш қорықпасаңыз да болады, сізді қатты қыспақтамаймын.

8Ал мен өз құлағыммен сіздің мына сөздеріңізді естідім: 9«Мен пәк таза күнәсізбін, жасаған ешбір зұлымдығым жоқ. Кінәратсызбын![*] 10Бірақ Құдай[†] маған қарсы сылтау тауып, мені Өзінің жауындай көреді.[*] 11Ол аяғымды бұғаулап, бар жолдарымды жіті қадағалайды!»[*]


Құдайдың адамды құтқару үшін ескертуі

12Бірақ, Әйүп аға, бұныңыз дұрыс емес. Құдай пендеден әлдеқайда ұлы ғой! 13«Адамның ешбір сөзіне жауап бермейді» деп неге Оған қарсы шағымданасыз?! 14Өйткені Құдай кейде бір түрде, кейде басқа түрде сөйлейді, ал адам[†] соны жиі аңғармайды. 15Жұрт терең ұйқыға батып, төсектерінде жатқанда, Тәңір Ие олардың түстерінде, түнде көрген аяндарында 16құлақтарын ашып, Өзінің ескертулерін нығайтып бекітеді. 17Осылайша Ол адамды теріс істерінен кері бұрылдырып, өркөкірек паң болудан қорғайды. 18Сөйтіп оны семсерден мерт болудан, әрі жанын о дүниеде[†] құрып кетуден сақтайды.

19Я болмаса, адам ауру-сырқау арқылы жақсылыққа қарай түзетілуге ескерту алады. Ол төсек тартып жатып қалады да, сүйектері тынымсыз сырқырай бастайды. 20Сонда оның нанға зауқы болмай, жақсы көретін тамағына да тәбеті шаппайды. 21Жүдеп, құр сүлдері ғана қалады. Бұрын көрінбеген сүйектері енді көзге ұрып тұрады. 22Осылайша ол көрге, жанын алып кететін хабаршыларға жақындай түседі.[*]


Құдайдың адамды құтқаруға хабаршысын жіберуі

23Ал егер мыңның ішінен адамға болысып, оған әділ жолды нұсқайтын бір хабаршы[*] табылса, 24онда ол: «Оны көрге түсуден аман сақтап қала гөр![*] Оның жанының құнын өтейтін төлемді таптым!» деп мейірім көрсететін болады. 25Сонда адамның денесі жас кезіндегідей болып жасарып, жастық шағындағыдай қайта қалпына келеді. 26Пенде Құдайға сиынып, еткен дұғасы қабылданады. Осылай ол қуанышпен Құдайдың алдына барып, адалдығы қайтадан ақталады. 27Сонда адам жұртқа қарап былай деп мойындайды: «Мен күнә[†] жасап, ақиқатты бұрмаладым. Әйтсе де мұнымның лайықты жазасын тартқан жоқпын. 28Құдай мені көрден аман алып қалып, мен жарық дүниені әлі де көре беретін боламын!»

29Шынында да Құдай осының бәрін адамға екі реттен, тіпті үш реттен жасайды. 30Осылайша оның жанын о дүниеге аттандырмай, оған әрі қарай өмірдің нұрын төге бермек.

31Ендеше, Әйүп аға, мені жақсылап тыңдаңызшы. Үндемей отыра тұрыңыз, мен сөйлейін. 32Егер қайтаратын жауабыңыз болса, онда үнсіз қалмай айта беріңіз. Мен сіздің ақталуыңызды аңсап тілеймін. 33Ал егер айтарыңыз болмаса, мені тыңдап, үндемей отыра тұрыңыз, онда парасатыммен бөлісейін.

#### 34


Еліхудің Құдайдың әділдігін баса айтуы

1Еліху сөзін әрі қарай сабақтап былай деді:

2— Уа, парасатты ағалар, сөздерімді тыңдаңыздар. Түсінігі терең сіздер, маған құлақ ассаңыздар екен. 3Өйткені тілдің тамақтың дәмін ажырататыны сияқты, адамның құлағы да сөздерді тексеріп ажыратады.[*] 4Осылайша бір дұрыс шешімге келейік, ненің игі екенін арамызда анықтап алайық.

5Себебі Әйүп аға: «Мен жазықсызбын, ал Құдай[†] мені өзіме тиісті құқығымнан айырды.[*] 6Менікі дұрыс болса да, өтірікшідей болып көрініп отырмын. Еш жазығым болмаса да, Оның жебесі тиіп, жазылмайтын жара салуда!»[*] деп шағымданып отыр. 7Алайда Әйүп аға сияқты келекелеуге әбден бейім[*] тағы басқа адам[†] бар ма екен, сірә? 8Ол қылмыс істеушілермен серіктес болып, зұлымдармен бірге жүретін. 9Өйткені ол: «Адамның Құдайды риза қылуынан ешқандай пайда жоқ!» деді ғой![*]

10Сондықтан тыңдаңыздаршы, уа, зор парасат иелері! Зұлымдық атаулы Құдайдан тым алшақ, әділетсіздік атаулы құдіреті шексіз Тәңірден әбден аулақ! 11Себебі Тәңір Ие пендеге істеген іс-әрекетіне сай қарымтасын қайтарады, әрі жүрген жолдарына сәйкес оған есесін қайырады. 12Иә, шынымен Құдай ешқандай зұлымдық істемейді, құдіреті шексіз Тәңір ақиқатты бұрмаламайды! 13Кім Оны барлық әлемнің үстінен тағайындаған? Бүкіл дүниенің үстінен билікті Оған кім берді? (Ешкім де!) 14Егер Ол өз рухын Өзіне қайтарып, тіршілік лебін қайтып алуды шешсе, 15онда бар адамзат бірден құрып, пенде атаулы топыраққа қайта айналар еді.[*]

16Ақылыңыз болса, мынаны тыңдап, айтар сөздеріме құлақ түрсеңіз екен: 17Егер Құдай әділдікті жек көрсе, билік жүргізе алар ма еді?! Әділ де құдіретті Құдайды айыпты дей аласыз ба?! 18Керісінше, патшаларға: «Сен түкке тұрмайтын күнәкарсың!» әрі әміршілерге:[†] «Сендер зұлымсыңдар!» деп үкім шығаратын Соның Өзі емес пе?! 19Ол билеушілердің бет-жүзіне қарамайды. Байды кедейден артық көрмейді, себебі екеуін де Өзі жаратқан. 20Олар аяқ астынан өліп, түн ортасында қайтыс болады. Адамдар шайқалып, құрып кетеді. Құдай мықтыларды да ешбір адамға қол жұмсатқызбастан-ақ ғайып қылады.

21Тәңір әрқашан да пенденің істеріне назар аударады. Оның басқан әрбір қадамын Ол көріп отырады. 22Зұлымдық істеушілер бас сауғалап құтыла алатындай қараңғылық та, қара түнек те болмайды. 23Өзінің Құдай алдына барып, сотталатын уақытын пенде белгілемейді.[†][*] 24Қайта, Құдай мықты күнәкарларды ешкіммен ақылдаспай-ақ[*] құртып, орындарына басқаларды қоя салады. 25Шынында Ол солардың істерін біледі. Оларды бір түнде-ақ астан-кестен қылып, талқандайды. 26Құдай сондайларды зұлымдықтары үшін бәрінің көзінше жазалайды. 27Өйткені олар Оның тура жолынан бұрылып кетіп, Оның еркіне мүлдем көңіл бөлмеді. 28Олардан қорлық көрген жарлылар жалбарына көмек сұрап, Құдай сол қаналғандардың айқайларына құлақ асты. 29Бірақ егер Құдай үнсіз қала беретін болса, Оны кім айыптай алады? Егер Ол өз жүзін жасырса, кім Оны көре алады? Ол жеке адам мен біртұтас ұлттың екеуінен де жоғары. 30Құдай арсыз адамның билік жүргізіп, бүкіл халықты бақытсыздыққа ұшыратуын тоқтатады.[*]

31Адамның Құдайға: «Мен күнә[†] жасап келемін. Бірақ бұдан былай олай етпеймін» деп мойындауы керек. 32Оның: «Өзімнің неліктен айыпты болғанымды білмей жатырмын, соны көрсете гөр! Егер де әділетсіздік істеген болсам, енді қайтып оны істемеймін!» дегені де игі. 33Уа, Әйүп аға, Құдай Өзінің талаптарын сіздің ойыңыз бойынша өзгертуге тиіс пе?! Шешімді мен емес, өзіңіз қабылдаңыз! Сондықтан нені білсеңіз, соны айта беріңіз.

34Парасатты адамдар және мені тыңдап отырған данышпандар маған: 35«Әйүп өзі білмейтін нәрсе жайлы айтып отыр, оның сөздерінің жаны жоқ!» дер еді. 36Зұлым адам сияқты сөйлегені үшін Әйүп толықтай тексеріліп сыналса ғой! 37Өйткені ол жасаған күнәсіне тағы бағынбаушылықты да қосты. Сондай-ақ, біздің арамызда өз-өзін мақтап қолын шапалақтап, Құдайға қарсы сөздерін көбейтіп отыр.

#### 35


Еліхудің Әйүптің өз-өзін ақтауын сынауы

1Еліху сөзін жалғастырып былай деді:

2— «Құдайдың алдында әділмін!»[*] деп тұрғаныңызды дұрыс деп ойлайсыз ба? 3Алайда: «Маған келіп-кетер не бар? Күнә[†] жасамасам, маған қандай пайда болмақ?» деп те сұрайсыз.[*]

4Өзіңізге және достарыңызға мынадай жауап бергім келеді: 5Аспанға[†] көз жүгіртіп, қараңызшы! Өзіңізден жоғары тұрған бұлттарға назар аударыңызшы! 6Күнә жасасаңыз, соныңызбен Құдайға не істейсіз? Күнәларыңыз тіпті көбейіп кетсе, Оған қандай әсер етесіз? 7Ал егер әділ болсаңыз, Оған бұныңыздан қандай пайда? Яки Оған беретін сыйлығыңыз қандай? 8Жоқ, зұлым болсаңыз, зиянын көретін өзіңіз сияқты бір пенде, ал әділ болсаңыз, пайдасын да бір адам[†] баласы көреді.

9Адамдар езгінің астында көмек сұрап жалбарынады. Олар мықтының қолынан құтқарылуларын жалына өтінеді.[*] 10Бірақ ешкім де былай деп сұрамайды: «Түнде мадақтау жырларын айтуға мұрша беретін Жаратушым Құдай[†] қайда екен?»[*] 11Ол бізге жердегі хайуандарға қарағанда көбірек нәрсені үйреткен, бізді әуедегі құстардан ақылдырақ етіп жаратқан.[*] 12Сондықтан да Құдай адамдар жалбарынғанда жауап бермейді, өйткені олар сондай зұлым әрі өркөкірек. 13Ал «Құдай соған құлақ аспайды, құдіреті шексіз Тәңір еш көңіл бөлмейді»[*] десек, бұл шындық емес. 14Тіпті сіз: «Оны көріп тұрған жоқпын» десеңіз де, бәрібір ісіңіз Құдайдың алдында жатыр. Енді Оны күте тұрыңыз![*] 15«Ол күнәкарға қаһарланып, тиісті жазасын тартқызған емес. Зұлымдыққа еш көңіл бөлмейді!» деп те айтасыз.[*]

16Осылай Әйүп ағаның аузынан құр мәнсіз әңгіме шығады. Байыбына бармастан көп сөз айтады.[*]

#### 36


Еліхудің Құдайдың ізгілігі мен әділдігін мадақтауы

1Еліху сөзін былай деп жалғастырды:

2— Мені тағы сәл тыңдай тұрыңыз. Құдайды қорғап тағы да біраз нәрсені айтуға болатынын көрсетемін. 3Мен білімімді алыстан іздеп таптым. Енді Жаратушымның істегенінің әділдігін дәлелдейін. 4Шүбә жоқ, айтар сөздерім жалған емес. Оларды білімі кемел адамның сөзі деп біліп қойыңыз.

5Құдай[†] құдіретті болса да, адамға менсінбей қарамайды. Оның күш-қуаты да, даналығы да аса зор.[*] 6Құдай зұлымдардың өмір сүре беруіне жол бермейді, қайта, Ол қаналған жарлылардың мүдделерін қорғайды.[*] 7Құдай әділдерді назарында ұстайды, оларды патшалармен бірге таққа отырғызып, мәңгілікке жоғарылатады.[*]

8Ал егер адамдар кісенделіп, ауыртпалықтың бұғауында отырса, 9онда Құдай олардың істеп келген заңсыз іс-әрекеттерін әшкерелейді. Өздерінің менменсіп, асқақтағандарын да оларға көрсетеді, 10сөйтіп тәлім қабылдасын деп құлақтарын ашады. Оларға зұлымдықтан бас тартуды бұйырады. 11Егер де Оған құлақ асып мойынсұнса, онда олар өмір бойы игілікке кенеліп, көңілдері рақатқа толатын болады. 12Бірақ тыңдамаса, ақымақ болғандықтарынан семсерден мерт болады.


Арсыздардың жүректерінде ашу-ыза сақтаулары

13Арсыздар жүректерінде ашу-ыза сақтап жүре береді. Құдай сондайларды байлап-матап алса да, олар Оған сиынып көмек сұрамайды.[*] 14Содан арсыздар жастай өледі. Азғындыққа салынғандықтан, өмірлері масқарамен аяқталады. 15Ал жарлыларды Құдай олардың көріп жүрген азаптары арқылы құтқармақ. Қиындық көрген кездерінде Ол солардың құлақтарын ашады.[*]

16Қазір Ол сізді де қауіп-қатерден арашалап, қиыншылық жоқ кең орынға алып шығуға еліктірмек. Сізді ең дәмді тағамдар жайылған дастарқанға алып келмек.[*] 17Бірақ сіз зұлымдарды айыптаудан басқаны ойламайсыз. Ал әділдік пен ақиқат өзіңізді ұстап алған.[*] 18Ашу-ызаңыз сізді Құдайды қорлауға азғырып әкетпесін![*] Мол пара да сізді теріске бұрып адастырып кетпесін! 19Үлкен байлығыңызбен не зор күш жұмсап қиындықтардан құтыла аламын деп ойлайсыз ба? 20Түннің келуін де аңсаушы болмаңыз! Сол кезде көп адамдар өз орындарында жатып құрып кетеді ғой.[*] 21Зұлымдыққа бет бұрудан сақ болыңыз! Азапқа батқанша күнәға батқан артық деп ойлайтын сияқтысыз.


Құдайдың ұлы істерін мадақтауды ұмытпау керек

22Біліп қойыңыз, Құдай зор құдіретімен ұлы істер істейді. Ол сияқты ұстаз болар ешкім жоқ! 23Құдайдың жүретін жолын[*] белгілейтін[†] де, «Мынауың дұрыс емес!» дей алатын да ешкім жоқ қой. 24Одан да адамдар ән шығарып мадақтаған Құдайдың ұлы[†] істерін өзіңіз де мадақтауды ұмытпаңыз! 25Бүкіл адамзат соларды көріп келеді, адамдар оларға алыстан қарайды. 26Біліп алыңыз, Құдай сондай ұлы! Ал біз Оны толығымен ұға алмаймыз.[*] Оның жылдарының санын адам[†] зерттеп біле алмас.

27Жасаған Ие судың тамшыларын көтеріп алып, олар тұман болып тазаланып, жаңбыр жауғанда жерге қайтып түседі. 28Сонда бұлттар өз ылғалын жерге төгіп, ол адамзатқа мол нөсер болып құйылады. 29Құдайдың бұлттарды қалай жаятынын, аспаннан[†] қалай күн күркірететінін түсінетін жан бар ма? 30Қараңыз, Құдай бәрінің үстінен жарықтың нұрын төгіп, теңіздің түбіне дейін жайып қояды.[*] 31Ол халықтарға осылай билік жүргізіп, оларды тамақпен молынан қамтамасыз етеді. 32Тәңір Ие қолын найзағайларға толтырып, оларға нысанаға тиюге бұйырады. 33Күркіреу Құдайдың бар екенін жариялайды. Тіпті мал да ненің болып жатқанын сезеді.[*]

#### 37


Құдайдың күркіреген зор даусынан үрейлену

1Сол себепті жүрегім шошып, өз орнынан ыршып кетейін деп тұр. 2Тыңдаңыздаршы! Тәңірдің үнінің гүріліне, аузынан шығып жатқан күркіреуге құлақ түріңіздерші! 3Ол найзағайын аспанның[†] бүкіл кеңістігіне жіберіп, оның жарқырауы жердің алыс түкпір-түкпірлеріне жетеді. 4Содан соң күркіреудің даусы шығады. Құдай[†] керемет[†] зор үнімен күркірейді. Онысы естілгенде Ол найзағайларына шек қоймайды. 5Осылай Құдай Өзінің ғажайып күркіреген даусын шығарады. Ол біз ұғына алмайтын керемет істерді істейді. 6Құдай қарға: «Жерге жау!», нөсер жаңбырға: «Қатты нөсер болып құйыл!» деп бұйырады. 7Сонда адамдардың бәрі істеп жатқан жұмыстарын тоқтатып, Оның керемет істеріне қарап тұрады.[*] 8Аңдар апандарына барып жасырынады. Осы ауа райы өтіп кеткенше апандарын паналайды.

9Кейде құйын өз орнынан шығып,[*] солтүстік дауыл аяз алып келеді. 10Құдайдың жіберген (аязды) желінен[*] мұз пайда болып, кең жайылған су қатып қалады. 11Тәңір қою бұлттарды ылғалға кенелтеді, олар арқылы найзағайларын жарқыратады. 12Бұлттар Оның нұсқауымен бүкіл әлемнің бетімен жөңки көшіп, Оның айтқанының бәрін орындайды. 13Құдай бұлттарды не адамдарды жазалау үшін, не жерді суарып Өзінің берік мейірімін көрсету үшін келтіреді.

14Әйүп аға, мынаны тыңдаңызшы! Тоқтап, Құдайдың кереметтеріне назарыңызды аударыңызшы. 15Құдайдың дауылдарға қалай бағдар беретінін, найзағайын бұлттардан қалай жарқылдататынын білесіз бе? 16Білімі кемел Жасаған Иенің бұлттарды аспанда қалай қалықтайтын қылғанын ұғасыз ба? 17Оңтүстіктен соққан жел басылып, жер қурап жатқанда, киіммен пысынап ыстықтайсыз. 18Аспан кеңістігі шыңдалған қола айнаға ұқсас; оны Тәңір Иемен бірге жайып жібере аласыз ба?[*]

19Құдайға не айтуымыз керек, соны бізге үйретіңізші. Қараңғылықта болғандықтан өз ісімізді қорғай алмаймыз. 20Менің бір нәрсе айтатыным туралы біреу Оған мәлімдей ме? Жоқ, әлде Оған сол туралы хабар жеткізу керек пе? 21Жел тұрып, аспанды шайдай ашып жібергенде, ешбір адам[†] жарқыраған күнге тіке қарай алмайды. 22Сол сияқты, Құдай да Өзінің тауынан[*] алтындай жарқыраған салтанатқа бөленіп, өз нұрлы да үрейлі салтанатын жамылып келеді.[*] 23Құдіреті шексіз Тәңір біз жете алмайтындай бәрінен жоғары. Ол өте күшті де әділ, ешкімді езгіге салмайды. 24Пенделер сол үшін де Оны мейлінше қастерлейді. Ең даналар да Оны толығымен танып-біле алмайды.[*]

#### 38


Жаратқан Иенің Әйүпке жаратылыс жайлы сұрақ қоюы

1Содан соң Жаратқан Ие[†] Әйүпке құйынның ішінен жауап беріп былай деді:

2— Байыбына бармай сөйлеп, Менің данышпан шешімдеріме күмән келтіретін кім бұл өзі?! 3Беліңді нағыз ердей буып, дайын тұр! Мен саған сұрақтар қояйын, ал сен түсіндіріп берші!

4Жердің түп негізін орнатқанымда сен қайда жүрдің? Білгіш болсаң, түсіндірші! 5Үстінен жіп тартып, оның өлшемдерін орнатқан кім? Сен бұларды білесің ғой. 6Дүниенің негіздері ненің үстіне орнатылды, оның іргетасын қалаған кім болды? 7Сол кезде таңғы жұлдыздар[*] бірге әндетіп, Құдайдың бүкіл нөкерлері[*] қуана ән салып жатты.

8Теңіз пайда бола салысымен дүлейлене жөнелгенде оны қақпалармен қоршап, шектеп қойған кім еді? 9Сол кезде Мен теңізге бұлттарды киім, қара түнекті жөргек еттім, 10қақпалары мен ысырмаларын орнатқандай оның шекараларын белгілеп[†] қойдым. 11Оған: «Мына шектен асуыңа болмайды, тәкаппар толқындарыңның тоқтайтын жері осы!» деп бұйырғанмын.

12Ал сен өзің таңның атуына бұйрық беріп, шұғылаға қай жерде болуы керектігін қашан болса да көрсетіп пе едің? 13Оған жердің түкпір-түкпірлеріне жетіп, қараңғыда істелінген зұлымдықтарды жер бетінен аластатып тастауға әмір еттің бе? 14Таң атқанда жердің қалпы сазға мөр басқандай айқындалып, салтанатты киімнің пішіміндей анықталады. 15Күннің нұры зұлымдардың әрекеттерін доғартып, күш көрсетіп көтерген қолдарын сындырады.

16Әйүп, сен теңіздегі су көздеріне түсіп, оның терең жерлерін зерттеп шығып па едің? 17«О дүниенің[†] қақпалары» саған көрсетіліп пе еді? «Қара түнектің қақпаларын» көріп пе едің?[*] 18Жердің ауқымын ұқтың ба? Осының бәрін білсең, түсіндірші!

19Нұрдың мекеніне апаратын жол қайда? Ал қара түнектің тұрағы қайда? 20Оларды өз қоныстарына апара алар ма едің? Соларға қалай жетуге болатынын білесің бе? 21Әрине, білесің! Сен сол кезден бұрын-ақ дүниеге келіпсің. Көптеген күндерді басыңнан өткізіпсің.

22Қар мен бұршақ сақталатын қоймаларға кіріп пе едің? 23Апат, соғыс және шайқас кездері үшін соларды сақтап келемін.[*] 24Нұрдың шашырайтын жолы әрі шығыс желінің жер бетіне шашырай соғатын жолдары қайда? 25Топанға арна қазып, күн күркіреу мен найзағайға жол салған кім? 26Елсіз айдалаға, адам[†] тұрмайтын құла түзге жаңбыр жаудыратын кім? 27Құлазыған қу жапанды суландырып, жерден шөп шығаратын кім? 28Жаңбырдың әкесі бар ма? Шықтың тамшыларын дүниеге келтірген кім? 29Мұз кімнің құрсағынан шығып, аспаннан[†] түскен қырауды кім туғызды? 30Су мұздағанда тастай болады, тұңғиықтың беті қатып қалады.

31Үркер[*] жұлдыздар шоғырын байлап, Көгалдай мергеннің белбеуін[*] шешуге құдіретің бар ма? 32Шоқжұлдыздарды өз уақытында шығарып, Жетіқарақшыны[*] кіші жұлдыздарымен бірге жетелей аласың ба? 33Аспан денелерін басқаратын заңдарды білесің бе? Жаратқанның билігін жерге орнату қолыңнан келе ме?

34Айқайыңды бұлттарға дейін жеткізіп, оларға нөсер құйдыра аласың ба? 35Найзағайларды жарқылдатып, өзіңе мойынсұндыру қолыңнан келе ме? 36Адамның жан дүниесіне ақыл-парасат дарытып, санасына түсінікті кім сыйлады? 37Бұлттарды өз ақылымен санап шығып, «аспанның ыдыстарын төңкеріп», жаңбыр жаудыра алатын кім? 38Шаң-тозаң сонда балшыққа айналып, топырақ кесектері бір-біріне жабысады.


Құдайдың Әйүпке хайуандар әлемі жайлы сауалдар қоюы

39Ұрғашы арыстан үшін аң аулайтын, жас арыстандардың қарындарын тойындыратын сенсің бе? 40Олар апандарында бүгіліп не тасада торуыл құрып аңдып жатады. 41Қарғаның балапандары Құдайға жалынып қарқылдап, тамақ іздеп босып жүргенде, қарғаға азық дайындап қоятын кім?


#### 39

1Тау ешкілері қашан лақтайтынын білесің бе? Маралдың бұзаулағанына қарап тұратын ба едің? 2Оның қанша ай буаз болып, қашан туатынын білесің бе? 3Марал толғатып, төлін еңкейіп туады. 4Төлі күшейіп, ашық далада өсіп-жетіледі. Кейін енесінен ажырап, оған қайтып келмейді.

5Ал жабайы есекті еркіне қоя берген, құланды жүгенсіз бос жіберген кім? 6Соларға мекені болсын деп айдаланы, тұрағы болсын деп сортаңды бергенмін. 7Қаланың әбігерінен олар мүлдем аулақ, айдаушының айқайын да естімейді. 8Қайта, олар қыраттарды шарлап, өздеріне әр түрлі шөп іздейді.

9Керік[*] саған қызмет етуге келісіп, мал қораңда түней ме? 10Оны жүгендеп, соқаға жеге аласың ба? Ол соңыңнан еріп егіндігіңді тырмалай ма? 11Керіктің зор күшіне сүйеніп, ауыр жұмысыңды оған істете аласың ба? 12Астығыңды жинап, оны бастыратын қырманыңа алып келуді соған сеніп тапсырасың ба?

13Түйеқұс қанаттарын құшырлана қақса да, ол ләйлектің қауырсыны мен мамығына жетпейді. 14Түйеқұс жұмыртқаларын жерге қалдырып кетеді, ал топырақтың жылуы оларды жылытады. 15Біреу соларды табандарымен таптап, бір жабайы аң аяқтарымен басып кетпей ме, сол туралы еш ойланбайды. 16Осылай түйеқұс балапандарына өзінікі еместей қатыгез болып, «бейнетім зая кетеді-ау» деп те уайымдамайды. 17Себебі Құдай[†] оған сондай даналық дарытқан жоқ, ақыл-санадан үлес бөлген жоқ. 18Бірақ егер қанат қағып шабатын болса, тұлпар мен шабандозды[*] басып озып, күлкі қылады.

19Тұлпарға оның қуатын сен беріп пе едің? Оның желкесіне жал бітірген сен бе едің? 20Тұлпарды шегірткедей алысқа секіретін қылған кім? Оның пысқыруының өзінен жұрт шошынады. 21Тұлпар өршелене тұяғымен жер тебініп, өз күшіне шаттанып, шайқасқа бас салады. 22Ол қорқынышқа күле қарап, ештеңеден қаймықпайды, семсерден де именбейді. 23Жауынгердің қорамсағы, жалтыраған найзасы мен алдаспаны[*] атының бүйіріне соғылып сатырлайды. 24Керней тартылғанда, тұлпар өзін ұстай алмай, аласұрған шабытпен шайқасқа бас салады. 25Ол керней тартылған сайын кісінеп, алыстан шайқастың иісін сезеді, қолбасшылардың өктем дауыстары мен айқайларын естіп тұрады.

26Сұңқардың[*] самғап ұшатыны, қанаттарын оңтүстік желге қарай жаятыны сенің даналығыңның арқасы ма? 27Күшіген[*] заңғар биікке самғап, сол жерге ұясын сенің бұйрығыңмен сала ма? 28Ол жартаста өмір сүріп, сонда түнейді, жартастың ұшар басы — оның қорғаны. 29Сол жерден шығып, азық іздеп, олжасын алыстан-ақ көзі шалады. 30Балапандары да қан сорып тамақтанады. Жемтік қайда болса, күшігендер сонда жиылар. — 31[*] Жаратқан Ие[†] сөзін жалғастырып, Әйүпке былай деді:

32— Әлі де құдіреті шексіз Тәңірдің үстінен шағым айтып, дауласпақсың ба? Мейлі, Құдайды айыптап келген енді өзі жауап берсін!


Әйүптің Құдай алдында пенделігін мойындауы

33Сонда Әйүп Жаратқан Иеге жауап беріп былай деді:

34— Мен бұған лайықты емеспін, Саған қалай жауап бермекпін? Аузымды қолыммен жауып аламын. 35Бір-екі рет еркінсіп аузымды ашқанмын, енді қайтып тіс жармаймын.

#### 40


Жаратқан Иенің Әйүпке қойылған шектерді есіне салуы

1[*] Жаратқан Ие[†] құйын ішінен Әйүпке тағы да тіл қатып[*] былай деді:

2— Беліңді нағыз ердей буып, дайын тұр![*] Мен саған сұрақ қояйын, ал сен түсіндіріп берші!

3Менің әділдігіме күмән келтірмексің бе? Өзіңді ақтау үшін Мені қараламақсың ба?! 4Сенде Құдайдың құдіретіндей құдірет бар ма? Даусыңды Ол сияқты күркірете аласың ба? 5Ендеше ұлылық, даңқпен әшекейленіп, салтанат, абыройға бөленші! 6Қаһарыңды төгіп, тәкаппар атаулыға көз салып, оларды жуасытып көр. 7Барлық өркөкіректерге назарыңды бағыштап, оларды төмендетші, зұлымдарды тұрған жерлерінде табаныңмен тапташы. 8Олардың бәрін топыраққа көміп, кебінге орап, жүздерін жауып көр. 9Сонда сенің өз құдіретіңмен құтқарылғаныңды Мен де мойындайын.


Алып аңдардың мысалдары

10Мен өзіңді жаратқанымдай жаратқан сусиырға[*] көз салшы. Ол өгіз сияқты шөп жейді. 11Оның белінің қуаты, құрсағындағы бұлшық еттерінің күші қандай! 12Сол хайуан самырсын секілді мықты құйрығын шайқалтады,[*] жамбасындағы сіңірлері бір-бірімен берік матасқан. 13Аяқтары қола құбырдай, сүйектері темір бағанадай. 14Сусиыр Құдай[†] жаратқан мақұлықтардың ішіндегі ғаламаты, ал оның Жаратушысы оған айбат көрсете алады.[*] 15Қыраттар оған азық ұсынады, даланың аңдары да сол жерде ойнақтайды. 16Сусиыр лотос бұталарының астында, мибатпақтағы қамыстың арасында тасаланып жатады. 17Лотос жапырақтары оны көлеңкесімен жауып, өзен бойындағы талдар[*] оны қоршап тұрады. 18Өзен астан-кестен болса да, сусиыр абыржымайды. Иорданның тасыған толқындары аузына соғылса да, ол тыныш болады. 19Оны байқатпай ұстап алып, танауын тесіп, оған мұрындық сала алатын біреу бар ма?

20Әлде қолтырауынды[*] қармақпен ұстап, тілін жіппен байлап-матауды оңай деп ойлайсың ба? 21[*] Сол зор аңның танауынан жіп өткізіп, жағына қармақ таға аласың ба? 22Ол сенен рақым етуіңді жалына өтініп, саған жылы сөйлейтін бола ма? 23Әлде саған жалдануға келісіп, сен оны өмірлік құлың ете аласың ба? 24Қолтырауынды кішкене құс іспетті үй жануарың етіп, қыздарыңның онымен ойнауы үшін жіппен байлай аласың ба? 25Сатып алушылар ол үшін саудаласа ма? Саудагерлер оны өзара бөлісіп ала ма? 26Оның терісіне қармақтар, басына найза шаншып қоя аласың ба? 27Қолыңды оған тигізіп көрші, кейін онымен күресу туралы ойдың өзінен қашатын боласың.


#### 41

1[*] Сол алып аңды жеңемін деген үміттің өзі құр бекершілік. Оны көргеннен-ақ зәрең ұшып қалшылдарсың. 2Оның мазасын алуға ешкімнің дәті бармайды. Олай болса, Маған қарсы тұра алатын біреу бар ма?

3Құнын Менен қайтарып аламын деп кім бір нәрсесін Маған беріп қойған? Аспан[†] астындағылардың барлығы да Менікі![*]

4Қолтырауынның аяқтары, оның зор қуаты мен керемет[†] дене тұрқы туралы да айтып өтейін. 5Оның денесінің сыртқы қабатын кім шешіп тастай алады? Оның қос қабат сауытын кім тесіп зақымдай алады? 6Сондай қорқынышты тістермен көмкерілген оның арандай аузын кім аша алады? 7Арқасында қатар-қатар тізіліп, бір-бірімен тығыз бекітілген қалқан іспетті қабыршықтары бар. 8Біреуінің екіншісіне жақындығы сонша, арасынан тіпті ауа да өтпейді. 9Бірі екіншісіне бекітілген, олар бірін-бірі жауып, еш ажырамайды.

10Алып хайуан пысқырынғанда жалын шашып, көздері таң шапағындай жайнай бастайды. 11Аранынан жалын алаулап, от ұшқындайды. 12Оның танауынан шыққан түтін жанып жатқан қамысқа әрі қайнап тұрған қазаннан шыққан бу мен түтінге ұқсайды. 13Хайуанның демі көмірді тұтататындай ыстық, аузынан жалын шашады.

14Мойнында қуаты мол, өзіне тап болғандарға үрей туғызады. 15Құрсағындағы бұлшық еттерінің бүрмелері бір-бірімен тығыз, біте жабысқан, оларды шайқалтуға болмайды. 16Жүрегі тастай, диірменнің астыңғы тасындай қатты.

17Алып хайуан көтерілгенде тіпті мықтылар да қорқады, үрейлері ұшып шегінеді. 18Оған семсер тисе де, зиян келтіре алмайды. Найза, сүңгі, алдаспан да дарымайды. 19Ол темірді сабандай, қоланы шіріген ағаш[†] іспетті көреді. 20Садақтың жебесі оны қашуға мәжбүрлей алмайды, сақпанмен атылған тастар ол үшін қабықпен бірдей. 21Сол хайуанды сойылмен соғу сабанмен ұрған іспетті, алдаспанның тарсылына ол тек күліп қана қояды. 22Бауырындағы қабыршақтары қыш құмыраның өткір сынықтарындай. Қозғалса, жер жыртылып, іздері қалады. 23Ол тұңғиыққа сүңгіген кезде теңіз беті қайнаған қазандай тасиды. 24Жүзгенде артынан ақ із қалдырып, көргендер теңіздің ақ шашы бар екен деп ойлайды. 25Жер бетінде қорқынышты білмейтін ол сияқты ешбір хайуан жоқ. 26Ол барлық тәкаппар аңдарға менсінбей қарап, жабайы аңдардың патшасы болып қала береді.

#### 42


Әйүптің Жаратқан Иенің билігіне мойынсұнуы

1Сонда Әйүп Жаратқан Иеге[†] былай деп жауап берді:

2— Сенің барлық нәрсені де істей алатыныңды енді білдім. Ешбір ниетіңді тоқтату мүмкін емес. 3«Байыбына бармай сөйлеп, Менің данышпан шешімдеріме күмән келтіретін кім бұл өзі?!» — деп едің.[*] Шынында да өзім түсінбейтін, білуіме тым керемет[†] нәрселерді сөз қылыппын. 4«Сен тыңда, Мен сөйлейін. Саған сұрақтар қояйын, ал сен түсіндіріп берші!» деген де едің. 5Сен туралы бұрын өзгелерден естігенмін, ал енді Сені өз көкірек көзіммен көріп тұрмын.[*] 6Сондықтан бұрынғы айтқандарыма өкініп, қатты қайғырып[†] күл-топырақта отырмын.


Жаратқан Иенің Әйүпті ақтап, үш досына ескерту жасауы

7Жаратқан Ие Әйүпке арнаған сөздерін айтып болған соң, темандық Елипазға тіл қатып былай деді: «Мен өзіңе және осы екі досыңа қаһарланып отырмын, себебі сендер Өзім туралы қызметшім[*] Әйүп сияқты дұрыс сөйлеген жоқсыңдар![*] 8Сондықтан жеті жас бұқа мен жеті қошқарды қызметшім Әйүпке алып барып, оларды өздерің үшін түгелдей өртелетін құрбандыққа шалыңдар. Қызметшім Әйүп сендер үшін сиынады. Сонда Мен оның мінажатын қабылдаймын, әрі сендерге надан сөздеріңе бола тиісті жазаларыңды тартқызбаймын. Өйткені сендер Өзім туралы қызметшім Әйүп сияқты дұрыс сөйлеген жоқсыңдар».

9Сонда үшеуі — темандық Елипаз, шуахтық Билдад және нағамалық Сопар Жаратқан Иенің айтқанын орындады. Әйүптің олар үшін еткен мінажатын Жаратқан Ие қабылдады.


Жаратқан Иенің Әйүпті қайтадан молынан жарылқауы

10Әйүп достары үшін сиынғаннан кейін, Жаратқан Ие оның хал-жағдайын қайтадан қалпына келтірді. Тіпті оған мал-мүлікті бұрынғысынан екі есе мол қылып берді. 11Әйүптің аға-інілері, апа-қарындастары және таныс-жақындарының бәрі үйіне келіп, дәм татып қонақ болды. Олардың барлығы Жаратқан Иенің Әйүптің басына салған азабы мен қиындығы үшін оған жұбаныш айтып, әрқайсысы бір-бір күміс теңге мен алтын жүзіктен сыйлады.

12Жаратқан Ие Әйүптің өмірінің соңғы кезеңін алдыңғысынан бетер молынан жарылқады. Оның енді он төрт мың қой-ешкісі, алты мың түйесі, бір мың жұп өгізі мен бір мың есегі болды.[*] 13Әйүп тағы да жеті ұл мен үш қызға әке болды.[*] 14Бірінші қызына Емима, екіншісіне Кесия, үшіншісіне Керен-Хапух деген ат қойды.[*] 15Бүкіл елде Әйүптің қыздарындай сұлу әйел заты болмады. Әйүп оларға еншіні аға-інілерінікімен бірдей етіп бөліп берді.[*]

16Бұдан кейін Әйүп тағы жүз қырық жыл өмір сүріп, шөбере-шөпшектерінің қызығын көрді. 17Осылай Әйүп мағыналы өмір сүріп, жасы ұлғайған шағында дүниеден өтті.[*]

### Забур жырлары


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Кіріспе


Забур жырлары


Жазбалар туралы мәлімет

Забур жырлары жазбаларында ежелгі заманнан жеткен, рухани күш-қуаты керемет мадақтау жырлары, мінажаттар және тәлім сөздері сақталған. Оларды біздің жыл санауымыздан 1000 жылдай бұрын өмір сүрген, Құдайдың Киелі Рухы дарыған Дәуіт пайғамбар және басқа да қасиетті адамдар шығарған. Бұлар жаратылыстағы кереметтерге, Құдай Тағаланың мейірімділігі мен қамқорлығына таң-тамаша болды. Содан Жаратқан Иеге Өзінің ерен ұлылығы әрі шексіз рақымы мен жарылқауы үшін шын жүректен шүкірлік пен мақтау айтты. Олар, сондай-ақ, өздерінің мұқтаждықтары мен қайғы-қасіреттерін және жауларының зорлық-зомбылығына деген наразылықтарын да білдіріп отырды.

Осы жырларды жазғандар Құдай Рухының жетелеуімен сол елдің мәдениетіндегі ақындық өнердің түрлі тәсілдерін ұтымды қолданды. Осылайша өздерінің ой-пікірлері мен арман-тілектерін, қуаныштары мен қорқыныштарын барынша келісті етіп суреттеді. Мысалы, қайталау әдісінде бір ой-пікір екі жолда өзара ұқсас сөздермен бейнеленеді. Берілген ойдың мағынасын тереңдетіп, кеңейту үшін екінші жол бірінші жолдың аздап қана өзгерген түрі болып келеді. Сонымен қатар ақындар көптеген салыстыруларды, ауыспалы сөз тіркестерін және басқа да шешендік әдістерді үлкен шеберлікпен пайдаланған. Осы аудармада жырлардың өнерлік күшін мүмкіндігінше айқын беру көзделді. Сонымен қатар түпнұсқа мазмұнын да барынша ұқыпты сақтап, оны бүгінгі оқырмандарға анық та түсінікті етіп жеткізу қажет болды.

Жүз елу Забур жыры ежелде бес жазбада жинақталған. Көп жырдың басында оның сөздерін жазған немесе сол жыр құрметпен бағышталған адамның аты-жөні берілген. Кейбірінің кіріспесінде Дәуіт пайғамбардың басынан өткен оқиғаға сілтеме жасалған әрі ән-күйдің жетекшісіне жырды орындағанда қолданылатын саз аспаптары мен әуендер жайлы нұсқау берілген. Бірнеше жыр патшаның таққа отыру рәсімінде не өзге де белгілі бір кездерде айтылатын.

Кейінірек Иеміз Иса және Оның елшілері Забур жырларынан үзінді келтіріп, қолданып жүрді. Иеміздің тура жолымен жүргендер бұл жырлар мен мінажаттарды ерте кезден бастап-ақ Құдайға сиынып, Оған ғибадат еткенде айтып келеді. Сенушілер қауымдары қазір де олардан қуаныш пен жұбаныш тауып, рухани күш-қуат алады.

#### 1


Бірінші жазба


Беташар жыр: шынымен бақытты адам

1Мынадай адам[†] шынымен бақытты:

Ол құдайсыздар кеңесіне бармайды,
Күнәкарлар жолымен де жүрмейді,
Мазақтаушылармен бірге отырмайды.[*]
2Қайта, ол Жаратқанның тәліміне қуанады,[*]
Күні-түні сол туралы ойланады.
3Ол су жағасындағы ағашқа[†] ұқсайды:
Сол мерзімінде жемісін береді,
Жапырақтары кеуіп те сембейді,
Не істесе де, ол табысқа жетеді.


4Ал құдайсыздарда солай болмайды,
Олар жел ұшырған қабыққа ұқсайды,
5Құдай[†] сотында ақтала алмайды,
Әділдер қауымында[†] орны болмайды.


6Әділдің қамын Жаратқан ойлайды,
Ал құдайсыздың ізі де қалмайды.

#### 2


Құдайға әрі Ол тағайындаған патшаға мойынсұну

1Неге халықтар жатыр бас көтеріп,

Ұлттар іске аспайтын жоспарлар құрып?
2Жаратқан мен Оның қойған патшасына[*]
Әлемнің патшалары қарсы тұрып,
Әкімдер кеңесіп жатыр бірігіп:
3«Бізге салған шынжырларын сындырып,
Бұғауларынан құтылайық лақтырып!»


4Көктегі тағында отырған Құдай[†] күледі,
Солардың ойларын Жаратқан келекелейді,
5Содан ашулана зекіп, тіл қатады,
Қаһар шашып, зәрелерін ұшырады:
6«Киелі[†] тауым Сионда Мен Өзім
Осы патшамды тағайындаған едім!»


7Паш етейін Жаратқанның жарлығын:
«Рухани ұлымсың,[†] — деді Ол маған.
— (Өзіңді патшалыққа тағайындап)
Мен бүгінгі күні Әке болдым саған.[*]
8Менен сұра, сонда иелігіңе сенің
Халықтарды мәңгілікке беремін,
Шартарапты қол астыңа өткіземін.
9Сен жауларды темір таяқпен ұрасың.[*]
Лақтырып сындырғандай қыш ыдыстарын,
Талқандап құртасың өз қиқарлықтарын».


10Енді, патшалар, ақылға келіңдер,
Әлемнің билері, шындықты түсініңдер!
11Жаратқан Иені[†] терең қастерлеңдер,
Қуана бой ұрып қызмет етіңдер!
Һәм дірілдеп күнәдан шошыныңдар,
12Ұлының аяғын сүйіп бағыныңдар![*]
Әйтпесе Ол кәрленіп, көздеріңді құртпақ,
Ашуы лезде жалындай лауламақ.
Ал Оған сенгендер бақытты болмақ.

#### 3


Жәбірленушінің таң ата сиынып қайта жігерленуі

1(Дәуіттің жыры. Ол Дәуіттің өз ұлы Абессаломнан қашып жүрген кезіне[*] арналған.)


2Уа, Ием[†], жауларым сонша көбейді,
Көп адам[†] маған қарсы көтерілді.
3Жұрт: «Құдай[†] құтқармайды сол кісіні»
Деп қатты күйзелтеді жан дүниемді.
4Ал, Ием, алдымдағы қалқаным Сенсің,
Даңққа бөлеп, беделімді көтересің.


5Жаратқанға дауыстап жалынам,
Ол жауап береді киелі[†] тауынан.[*]
6Орныма жатып, ұйықтаймын бейқам,
Содан оянып, тұрамын қайтадан,
Себебі мені қорғайды Жаратқан.


7Мен қорықпаймын өзіме жан-жақтан
Қарсы шыққан мыңдаған жауларымнан.


8Уа, Ием, көтеріліп қарсы тұрсаңшы,
О, Құдайым, мені құтқарсаңшы!
Сен жағынан ұрып күллі жауларымды,
Күшінен айырасың сол зұлымдарды.[*]
9Уа, Жаратқан, Құтқарушымыз Сенсің,
Батаңды төге гөр халқыңа Өзіңнің.

#### 4


Жәбірленушінің кешке сиынып жан тыныштығына кенелуі

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Құдай[†], мені ақтаушы Өзіңсің,[*]
Сиынғанымда Сен құлақ сала гөр.
Мені қысымшылықтан азат еттің,
Қазір де рақыммен құлақ түре гөр.


3Әй, пенделер, сендер абыройымды
Қашанғы қорлап төге бермексіңдер?
Жақсы көріп құр сөз бен бос істерді,
Қашанғы өтірікке ермексіңдер?
4Біліңдер: Жаратқан әділді таңдады,
Жалбарынсам, Ием[†] құлақ асады.


5Ашуланғанда күнә[†] жасамаңдар,
Төсекте жатқанда ойланып-толғаныңдар,
Жүрек түкпірін тексеріп, тынығыңдар!


6Жаратқанға лайықты тарту арнаңдар,
Оған сенім артып, мойынсұныңдар!


7«Кім бізге жақсылық жасар?» деп сұрап,
Күдік келтіреді көптеген кісілер.
Уа, Жаратқан, жылы шыраймен қарап,
Бет-жүзіңнің нұрын бізге төге гөр.


8Молайса нан менен жүзім шырыны,
Саған сенбейтіндер масаттанады.
Менің жүрегімді Өзің шаттандырдың,
Соншама зор қуанышқа толтырдың.


9Уа, Жаратқан, мен төсегіме жатып
Ұйықтаймын енді қаннен-қаперсіз,
Өйткені Өзің маған бердің сыйлап
Тыныш өмірді қауіп-қатерсіз.

#### 5


Таң ата Құдайдан зұлымдардан қорғауын сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, сыбызғылардың сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан Ием,[†] сөзіме құлақ түре гөр,
Қасіретті ойларыма көңіл бөле гөр,
3Құлақ салсаңшы дауысыма зар жылаған,
О, Патшам, Құдайым менің, сиынамын Саған.
4Уа, Ием[†], ертеңгісін ести гөр дауысымды,
Таң ата алдыңа келіп, күтемін жауабыңды.


5Себебі Сен, Құдайым, зұлымдықты құптамайсың,
Жамандық атаулыны қасыңа жолатпайсың.
6Мақтаншақтар тұра алмас көз алдыңда Сенің,
Заңсыздық істейтіндердің бәрін жек көресің.
7Өтірік айтқандардың көзін құртып жібересің,
Уа, Ием, Сен қанішер, опасыздан жиренесің.


8Ал мен мол рақымыңның арқасында
Өзіңнің киелі[†] үйіңе кіремін,
Қасиетті ғибадатханаңның[†] алдында
Өзіңді терең қастерлеп бас иемін.
9О, Ием, мені Өзіңнің тура жолыңмен
Жауларыма бола бастап алып жүрші,
Жолыңды Өзің маған белгілеген[†]
Алдымнан анықтап, тегістеп берші.


10Себебі жауларымның сөздерінде жоқ шындық,
Жүректерінде ағыл-тегіл мол зұлымдық,
Арандары олардың көрдей ашық,
Майда тілдерімен айтады жалғандық.
11Уа, Құдайым, үкімдерін шығаршы,
Құрған тұзақтарына өздерін құлатшы,
Мол күнәлары үшін қуып шықшы,
Өйткені олар Саған қарсы шықты.


12Өзіңе үміт артқандар шаттансын,
Лайым қуана мадақтап ән салсын.
Өзіңді сүйгендер Сені айтып мақтансын,
Олардың бәрін Сен қолдап-қорғайсың.
13Уа, Ием, Сен әділдерді жарылқайсың,
Рақымыңмен қалқан іспетті қоршайсың.

#### 6


Бейшараның Құдайдан сауықтырып, қолдауын сұрауы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, сегіз ішекті жетігеннің сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Ием[†], маған ызаланып сөге көрме,
Қаһарланып мені жазалай көрме.
3Әлсізбін, о, Ием, рақымды бола гөр,
Дірілдеген денемді сауықтыра гөр.
4Жан дүнием қатты арпалысады,
Жол бересің, уа, Ием, бұған қашанғы?


5Я, Ием, қайтып, жанымды құтқара гөр,
Берік рақымыңмен аман сақтай гөр.
6Өлгендер Сені естеріне алмас,
Көрдегілер Сені мадақтамас.
7Күрсіне ыңқылдап қатты шаршаймын,
Түні бойы зар еңіреп жылаймын,
Төсегімді көз жасыммен дымқылдаймын.
8Осы қайғымнан[†] көзім солып қалды,
Көп жауыма бола көруден қалды.


9Аулақ менен, бар зұлымдық жасайтындар!
Ием құлақ түрді жылаған даусыма,
10Жаратқан естіді жалынышымды,
Иә, Ием қабылдайды мінажатымды.
11Бар жауым үрейленіп масқаралансын,
Кенеттен кері қайтып, қарабет болсын.

#### 7


Құдайдан жауларды шектеп, әділдік орнатуын сұраған дұға

1(Бунямин руынан шыққан Құштың[*] қылығы туралы Дәуіттің Жаратқан Иеге[†] айтқан әні. Екпінді әуенмен айтылады.)


2Уа, Құдай[†] Ием[†], Сенен пана табам,
Арашалай гөр мені қуғыншыларымнан.
3Құтқарушым жоқ, жау мені быт-шыт қылады,
Арыстандай паршалап, дал-дұлымды шығарады.


4Уа, Құдай Ием, егер күнә[†] істеген болсам,
Яки қолыммен қылмыс жасаған болсам,
5Бейбіт жолдасыма сатқындық жасаған
Не дұшпанымды болсам себепсіз тонаған,
6Онда жаулар мені қуып, ұстап алсын,
Жанымды аяғымен жерге таптасын,
Абыройымды топыраққа былғасын.


7Уа, Жаратқан, қаһарлана көтеріле гөр,
Жауларымның долдануына қарсы шыға гөр,
Өзің бұйырғандай әділдік орната гөр,
Мен үшін ендеше әрекеттене гөр.[*]
8Жиналып тұрсын халықтар айналаңа,
Биіктен билік құршы қайтадан оларға.[*]


9Уа, Жаратқан, Сен халықтарды соттайсың,
Мені ақтай гөр, Ием, әділ де адалмын.
10Әділ Құдайым, жан дүниемізді сынайсың,[*]
Енді доғартсаңшы зұлымдардың сұмдығын,
Әрі нығайтсаңшы әділдердің қорғанышын.


11Құдай Тағала[†] мені қалқандай қорғайды,
Шын жүректен адалды Ол аман сақтайды,
12Құдай мәңгі әділ соттаушы болады,
Тәңір күнде зұлымдарға ашуланады.
13Егер адам[†] бас тартпаса күнәсінен,
Онда Құдай қайрайды өткір семсерін,
Керіп, кезеніп дайындайды садағын,
14Отқа қыздырады үшкір жебелерін,
Сөйтіп даярлайды өлтіргіш қаруларын.


15Міне, арамза адам зұлымдық ойлайды,
Жан дүниесінде ол пәлені сақтайды,
Содан өтіріктері оның туындайды.
16Ол ор қазып, соны тереңдетіп дайындайды,
Алайда сол тұзағына өзі кейін құлайды.
17Осылай зұлымдығы өз басына келеді,
Жауыздығы өзінің төбесіне түседі.


18Жаратқанның әділдігін мадақтаймын,
Құдай Тағаланың есімін жырлаймын.

#### 8


Адамға салтанат сыйлаған Жаратқан Иені мадақтау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ғаттық жетігеннің[*] сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан Тәңір, Иеміз біздің,
Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің
Сондай айбынды да даңқты есімің!


Көктен биік мерейіңді өсірдің.
3Балалардың, кішкене бөбектердің
Аузымен Өзіңді дәріптетесің.[*]
Дұшпандарыңа бола солай істейсің,
Қас жауыңды, кекшілді үндетпейсің.


4Сенің қолыңнан шыққан аспаныңа,[†]
Өзің орнатқан ай мен жұлдыздарға
Назар аударған әрбір уақытымда
Мынадай сұрақтар туады ойымда:
5Өзің ескеретіндей адам[†] сонша кім,
Сен қамқорлайтындай адам баласы кім?
6Оны көктегілерден[*] сәл төмен қойдың,
Құрмет, салтанатты оған тәждей сыйладың.


7Сен адам баласын билеуші еттің
Қолыңнан шыққан бар жаратылысқа.
Бәрін де оған бағындырып бердің:[*]
8Бүкіл ірілі-ұсақты малдарды да,
Даладағы жабайы аңдарды да,
9Самсаған құс пен судағы балықты,
Теңіз ағыстарымен жүзгендерді
Табыстадың Сен оның қол астына.


10Уа, Жаратқан Тәңір, Иеміз біздің,
Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің
Сондай айбынды да даңқты есімің!

#### 9


Зұлым жаумен күрескен адамның мінажаты

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Ұлдың қазасы» әуенімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан, шын жүректен Сені мадақтаймын,
Жасаған кереметтеріңнің[†] бәрін жариялаймын.
3Ұдайы Саған қуанып шаттық ән шырқаймын,
Уа, Хақ[†] Тағала,[†] есіміңді Сенің жырлаймын.


4Жауларым шегініп, кері қарай бұрылады,
Алдыңда сүрініп құлап, ойран да болады.
5Себебі дауымда Сен мүддемді қорғадың,
Тағыңда отырып әділ шешім шығардың.
6Халықтарды сөгіп, зұлымдарды жоқ қылдың,
Есімдерін мәңгілікке өшіріп тастадың.
7Жау қару-жарағынан ада қалып, жойылды,
Сен қиратқан қалалары із-түзсіз жоғалды.


8Рас, Жаратқан Ие[†] мәңгі билік жүргізеді,
Ол өз тағын орнатып, төрелік етеді.
9Иеміз адамзатқа әділ үкім айтады,
Халықтарға ақиқат шешім шығарады.
10Қаналғандарға Жаратқан пана болады,
Қиын жағдайда зәулім қорған боп тұрады,
11Сені шын білетіндер[*] Саған сенім артады,
Ием[†], тастап кетпейсің Өзіңе сиынғанды.


12Сионда тұратын Жаратқанға ән шырқаңдар,
Оның ғажап істерін бар ұлттарға айтыңдар!
13Төгілген қанды ұмытпайтын Ол ескереді,[*]
Жәбір шеккеннің айқайына құлағын түреді.


14Уа, Жаратқан Ие, маған рақым таныта гөр,
Жек көрген жаулардан қиналғанымды байқай гөр,
Ажалдың аранынан мені арашалай гөр.
15Сонда қақпаларында Сион шаһарының
Өз ұлылығыңды ұдайы марапаттаймын,
Мені құтқарғаныңа қуана ән шырқаймын.


16Басқа ұлттар қазған өз орларына құлады,
Құрған қақпандарына өздері ұсталды.
17Ием әділ үкім айтып, Өзін ашық танытты,
Зұлымдар айлалы істерінің кесірін тартты.
18Жамандық жасаушылар ажалға душар болады,
Құдайды менсінбеген ұлттар соған тап болады.
19Ал мұқтаж жан біржола ұмытылып кетпейді,
Бейшараның үміті мүлдем зая кетпейді.


20Уа, Ием, көтерілші, пенде жеңіп шықпасын,
Халықтарға көз алдыңда үкім шығарылсын!
21Жай пенде екендерін халықтар ұғып алсын,
Оларды дірілдетіп қорқытсаң, о, Жаратқан!
22[*] Уа, Жаратқан Ие, неге менен алыстасың?
Басыма күн туғанда неге жасырынасың?
23Жарлыларды паңдана қудалайды зұлымдар,
Өз айлалы істерінен ұсталсын сондайлар!


24Арсыз жан құмарлығын тіпті мақтан етеді,
Ашкөз де дандайсып Жаратқанды менсінбейді,
25Зұлым тәкаппарланып, Тәңірге бет бұрмайды,
Күллі ой-пікірінде «Құдай[†] жоқ!» деп санайды.
26Ұдайы іс-әрекеттері табыс келтіреді,
Сенің сотың тым биікте, алыс боп көрінеді.
Зұлым барлық дұшпанын келекелей береді.
27«Шайқалта алмас мені еш нәрсе, — деп ойлайды, —
Күллі ұрпақтарыма да пәле жоламайды».


28Аузынан шыққандар: қарғыс, өтірік, жалғандық,
Айтқандары түгелдей зорлық пен зұлымдық.
29Аула артында тасада аңдып отырады,
Бас салып тұтқиылдан, жазықсызды құртады.
Қорғансыз жанға көз сүзіп, отырады қарап,
30Тасадағы арыстандай тосады тығылып,
Бейшара жарлыны ұстауға жатады аңдып,
Байғұсқа бас салып, түсіреді торына тартып.
31Шарасыз бейбақ жеңіліп, жерге құлап түседі,[*]
Жауының мықты тырнақтарына ілігеді.
32Зұлым жан: «Құдай ұмытып кетті, — деп ойлайды, —
Ол көзін жұмып, ешқашан назар аудармайды».[*]


33Уа, Жаратқан Ие, орныңнан көтеріле гөр,
Құдайым, қол созып, қаналғанды ескере гөр!
34Зұлымдар неліктен Құдайды қорлай алады?!
«Жауапқа тартпайды» деп неге ойлай алады?!
35Ал көрсеткен жәбірлерін Сен байқап келесің,
Зорлықтарын бақылап, жазаларын бересің.
Кедей Саған сенеді, жетімге де тірексің.
36Сол сұрқия зұлымдардың қолдарын сындыршы,
Сұмдық істерін тексеріп, із-түзсіз жоқ қылшы!


37Жаратқан Ие мәңгі бақи Патша болады,
Бойсұнбайтын ұлттар[*] Оның елінен жоғалады.
38Назар аударасың күшсіздердің аңсауына,
Уа, Ием, құлақ салып, жігер бересің оларға,
39Жетім мен қиналған жанның мүддесін қорғауға,
Сұм пенденің[*] оларды қайтып қорқытпауына!

#### 10


Жаратқан Иенің шексіз әділдігі мен ұлылығы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


Ұдайы паналаймын Жаратқан Иені,[†]
Қалайша қорқытпақсыңдар былай деп мені:
«Кәне, кетші ұшып тауыңа құс секілді!»
2Сол зұлымдар садақ иіп, жебе тартуда,
Тасадан дайын тұр адалдарды атуға.
3Әділ жан не істейді, заңды негіз қираса?


4Ал Жаратқан отырады көктегі тағында,
Өзінің киелі[†] ғибадатханасында,[†]
Иеміз бақылайды барлығын да,
Сын көзбен қарайды адам[†] баласына.
5Жаратқан Ие әділдерді тексереді,
Зұлым да зорлықшыл жандарды Ол жек көреді,
6Залымдарға жаудырады жанған көмірді
Әрі жазалау үшін лаулаған күкіртті,
Қоса жібереді күйдіріп өртейтін желді.


7Иеміз әділ, Ол әділдікті сүйеді,
Шыншыл жандар Оның бет-жүзін көреді.

#### 11


Арсыздардың құрсауынан құтқаруды өтінген мінажат

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, сегіз ішекті жетігеннің сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан, құтқара гөр, әділдер қалмады,
Адамзат арасынан адал атаулы жоғалды!
3Әрбір жан жақындарына жалғандық айтады,
Мүләйім жүзбен сөйлесіп, жағымпазданады.


4Ием[†] тілдерін олардың бөсіп мақтанатын
Тоқтата көрсін әрі жағымпаз ауыздарын.
5«Тілімізбен жеңеміз, аузымыз өзіміздікі!
Кім билік жүргізбек бізге?» деп олар көпіреді.


6«Жарлылар жапа шегіп, кедейлер де күрсінеді,
Енді орнымнан тұрамын! — дейді Жаратқан Ие,[†] —
Қауіптен қорғаймын Мен жәбір көргендерді».[*]


7Жаратқанның сөздері таза да сенімді,
Жеті рет балқытылып тазарған күміс секілді.[*]
8Жаратқан Ие, қаналғандарды Сен қорғайсың,
Сол арсыз ұрпақтан оларды мәңгі сақтайсың.
9Ал зұлымдар әлі де емін-еркін жүреді,
Адамдар арасында арсыздық[*] дәріптеледі.

#### 12


Құдайдың ажалдан құтқаруын аңсау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан, қашанғы Сен мені ұмытпақсың?
Мәңгілік пе бет-жүзіңді менен жасырмағың?
3Қашанғы көңілім уайымға тола бермек,
Жүрегім күн сайын қасіретке кенелмек?
Дұшпаным қашанғы маған үстемдік жүргізбек?


4Уа, Құдай[†] Ием[†], назар аударып, құлақ сала гөр,
Өлмейін, көзімді қайтадан жарқырата гөр.
5Мен сенімімнен жалтарып, жауым шаттанбасын,
Дұшпандарым «Жеңдік!» деп лепіре мақтанбасын.


6Ал мен берік рақымыңа сенімімді артамын,
Сенің құтқаруыңа шын жүректен қуанамын,
Игілік жасаған Иеме әнімді айтамын.

#### 13


Құдайсыздарды сақтандырып, сенушілерді жігерлендіру

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


Ақылсыз адамдар «Құдай[†] жоқ!» деп ойлайды,
Әбден бұзылған олар жексұрындық жасайды,
Әрі ешқайсысы да жақсылық жасамайды.


2Жаратқан Ие[†] көктен көз салады адамзатқа:
«Ақылды біреу бар ма бет бұратын Құдайға?»
Деп байқайды Ол. 3Жоқ, бәрі тайып кетті теріс жолға,
Әбден бұзылды бірігіп барлығы да.
Жақсылық жасаушы ешкім жоқ, тіпті бір жан да.


4Сұмдық жасайтындар ақылға келмес пе екен?
Халқымды олар нан жегендей жалмап кеткен,
Жаратқанға сиыну[†] ойларына еш түспеген.
5Ал оларды қорқыныш құрсаулайтын болады,
Өйткені Құдай әділ ұрпаққа жар болады.
6«Әй, зұлымдар, күлесіңдер жарлының ниетіне,
Бірақ қолдап-қорғайды оны Жаратқан Ие!»


7Құтқару Сионнан келсе екен Исраилге!
Жаратқан өз халқын тұтқыннан азат еткенде,[*]
Жақыптың үрім-бұтағы қатты қуанады,
Иә, Исраил халқы шат-шадыман болады!

#### 14


Құдай алдына баратын адамның қасиеттері

1(Дәуіттің жыры.)


Уа, Жаратқан, Сенің тұрағыңда кім тұра алады,
Киелі[†] тауыңда кімнің тұруына болады?


2Сондай адам[†] мінсіз жүріп әділдік істейді,
Шын жүректен ақиқатты ғана сөйлейді,
3Ешкімді уытты тілмен өсектемейді,
Жолдасына ешбір зұлымдық істемейді,
Жақынының арына дақ түсірмейді.
4Арамза адамдарды ол еш жақтырмайды,
Ал Иемізді қастерлейтінді ардақтайды,
Өзіне қиын болса да, сөзін орындайды,
5Мұқтажға қарыз бергенде өсімін алмайды,[*]
Пара алып жазықсыз жанды қараламайды.


Мұны істеуші нық тұрып мәңгі шайқалмайды.

#### 15


Игілік атаулының бастауы — Құдайға деген сенім

1(Дәуіттің насихат мінажаты.)


Уа, Құдайым, сақтай гөр Өзің мені,
Баспана етемін жалғыз Сені!


2Жаратқанға былай деймін: «Сен Иемсің,
Сенен бөлек жоқ ешбір игілігім!»[*]
3Ұлы жандар — Саған бағышталғандар,
Маған өте ұнайды елде олар.[*]
4Ал бөтен тәңірлердің жолын қуғандар:
Қасіретке молынан ұшырамақ олар.
Тәңірсымақтарға құрбандық шалмаймын,
Олардың аттарын аузыма еш алмаймын.


5Уа, Ием[†], маған жар болып келесің,[*]
Жарылқап мені амандық бересің,[*]
Тағдырым қауіпсіз қолыңда Сенің.
6Тамаша — маған тиген үлесім,
Қатты ұнайды ғажайып мұрам.[*]


7Даңқтаймын ақыл-кеңес берген Иемді,
Ұжданым түнде де мені ескертеді.
8Ықылас-ниетім әрдайым Иемде,
Оң жағымда Ол маған жар боп келеді:
Жағдайым шайқалмайды ешбір кезде.


9Содан жүрегім шаттыққа толады,
Мәз-мейрам болып тілімнен бал тамады,
Саған сенгенімнен тәнім тыншиды.
10Сен жанымды о дүниеге[†] қимайсың,
Қасиетті[†] адамыңның[*] тәнін шірітпейсің.
11Шын өмір жолын маған көрсетесің,
Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің,
Оң жағыңда мәңгі игілік бересің.

#### 16


Жазықсыз жәбірленгеннің Құдайға сиынуы

1(Дәуіттің мінажаты.)


Уа, Ием[†], әділ өтінішімді ести гөр,
Жалынған дауысыма көңіл бөле гөр,
Шынайы мінажатыма құлақ түрші,
2Сен Өзің мені тексеріп, ақтай көрші,
Ісімнің әділдігіне көз сала көрші.


3Жүрегімді зерттеп, түнде де мені сынадың,
Тәптіштеп тексерсең де, еш нәрсе таппадың.
Жалғандық айтудан ойланып сақтанам,
4Іс-әрекетімде сөздеріңе бағынам,
Аулақ жүріп келем зорлықшының жолынан.
5Ізіңмен Сенің берік жүрді қадамдарым,
Ақ жолыңнан тайып кетпеді аяқтарым.


6Уа, Құдайым, Саған дұға[†] етемін,
Себебі Сен маған жауап бересің,
Қазір де құлақ түрші сөзіме менің,
7Көрсетші сондай керемет[†] рақымыңды,
Жауларынан Өзіңді паналаған жандарды
Құтқарасың ғой қолданып қуатыңды.
8Көз қарашығыңдай мені сақтай көрші,
«Қанатыңның астында» тасалай көрші.


9Бас салған зұлымдардан мені қорғай гөр,
Қоршаған жан алғыштардан сақтай гөр.
10Жүректерінде жоқ мейірімділік,
Ауыздарынан шыққандары — менмендік.
11Соңымнан қуып олар қоршап алады,
Жерге ұрып-соғу үшін қарайды қырағы,
12Олжасын паршалауды аңсаған арыстандай,
Тасада аңдып тұрған мықты арыстандай.


13Уа, Жаратқан Ие,[†] енді көтеріле гөр,
Қарсы шығып, бұл жауларды құлата гөр,
Зұлымнан мені семсеріңмен құтқара гөр!
14О, Ием, күшті қолыңмен аман сақтай гөр,
Жау тек осы дүниелік[†] пайданы іздеп жүр.


Жоғары бағалаған жандарыңды тоқ қыласың,[*]
Олардың балаларын да тойындырасың,
Ұрпақтарына да жетер артып сыйлағаның.


15Мен адал жүріп, бет-жүзіңді көремін,
Оянып, көрінісіңе қарап сүйсінемін.[*]

#### 17


Жеңіс сыйлаған Құдайды мадақтау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған. Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Дәуіттің жыры. Ол Жаратқан Иенің оны барлық жауларынан және Саулдың қолынан құтқарғанына арналған. Сонда Дәуіт былай деді:)


2Уа, Жаратқан Ие, Сені сүйемін,
Сен күш-қуатымның қайнар көзісің.


3Жаратқан — жартастай берік қорғаным,
Мені қауіп-қатерден құтқарушым,
Құдайым — сенім артқан шың құзым,
Қалқандай қорғаушым, мықты құтқарушым,
Әрі биік таудағыдай баспанам!
4Мадаққа лайық Жаратқанға сиынам,
Ол мені арашалайды жауларымнан.


5Өлім[†] толқындары жан-жақтан құрсады,
Заңсыздық тасқыны көміп тастады,
6Ажалдың шынжыры мені матады,
Өлімнің торы бұғаулап шырмады.
7Қатты қиналып Жаратқанға сиындым,
Жәрдем сұрап Құдайыма жалындым.
Киелі[†] орнынан Ол құлақ салды,
Жалынышым Оның алдына барды.


8Сол заматта жер дірілдеп сілкінді,
Таулардың негізі шайқалып дірілдеді,
Өйткені Құдай[†] қаһарына мінген еді.
9Қаһарынан[*] Оның түтін шықты,
От лаулап, аузынан жалын атты,
Ыстық шоқ ішінен атқылады.
10Аспанды[†] ашып Ол төмен түсті,
Қара бұлттар болды аяғының асты,
11Мықты періштелерге[†][*] мініп алды,
Желдің қанаттарында зулап ұшты,
12Түнекті айналдыра перде қылды,
Жаңбырдың қалың бұлттарын жамылды,
13Қасындағы нұрын бұлттар жасырды,
Бұршақ жауып, найзағай[*] жарқылдады.


14Жаратқан Ие аспаннан күркіреп шақырды,
Хақ[†] Тағаланың[†] дауысы жаңғырықты.[*]
15Жебелер атқылап жауларын шашыратты,
Найзағай жарқылдап оларды абдыратты.
16Көрінді сонда теңіздің арналары,
Әрі дүниенің негіздері ашылды,
Уа, Жаратқан Ие, қатаң сөгісіңнен,
Қаһарлы да құдіретті лебіңнен.


17Көктен қолын созып, Ол мені ұстап алды,
Терең судан Ием[†] мені шығарып алды,
18Құтқарды мені мықты дұшпанымнан,
Өзімнен қуатты қас жауларымнан.
19Мүшкіл кезімде олар маған бас салды,
Жаратқан Ие бірақ тірегім болды,
20Кең-байтақ жерге[*] Ол мені шығарды,
Маған риза болып аман құтқарды.


21Адал жүрген мені Ием қолдады,
Пәк істерім үшін игілік сыйлады.
22Өйткені Жаратқанның жолымен жүрдім,
Арсыз болып Құдайымнан безбедім.
23Қайта, күллі шешімдері көз алдымда,
Оның ережелерінен бас тартпаймын да.
24Құдайдың алдында мінсіз болып келемін,
Күнә[†] жасаудан сақтанып жүремін.
25Жаратқан маған берді әділдігіме қарай,
Оның көз алдындағы пәк ісіме сай.


26Ием, рақымды жанға рақым танытасың,
Адал жанға адалдықпен қарайсың,
27Таза жүрген жанмен Өзің де тазасың.
Арамзаға айламен жауап қайырасың.
28Жәбір көрген жандарды құтқарасың,
Бірақ менменді байқап, құлатасың.
29Уа, Ием, маған шырақтай нұр шашасың,[*]
Уа, Құдайым, түнегімді жарық қыласың.[*]
30Сенің күшіңмен жау тобын жеңе аламын,
Құдайыммен қамалдың үстіне шығамын.


31Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз,
Жаратқанның сөзі де еш мүлтіксіз.
Құдайға сенім артқан бар жандарға
Ол — қалқандай қорған әрі берік баспана.
32Жаратқан Иеден басқа кім Құдай екен?
Құдайымыздан басқа кім қорғайтын құз екен?[*]
33Құдай мені күш-қуатқа бөлейді,
Мінсіз өмір жолымен жетелейді,
34Аяғымды бұғыдай жүйрік қылады,
Биік жерлерімде аман тұрғызады.
35Ол қолдарымды дайындайды шайқасқа,
Майыстырам тіпті қола садақты да.


36Сен құтқаруыңды[*] қалқандай сыйладың,
Мені қолдайды құдіретті қолың,
Жоғарылатады мені шапағатың.[*]
37Жолда қадамдарымды ұлғайтасың,
Аяқтарымды таюдан сақтап қаласың.
38Жауларымның артынан қуып жеттім,
Бәрін құртпайынша кері келмедім.
39Олар жеңіліп, қайта тұра алмады,
Аяғымның астына менің құлады.


40Шайқасуға маған күш-қуат сыйладың,
Қарсыластарды алдыма бас ұрғыздың,
41Қалған жауларды қашуға мәжбүр қылдың.
Мені жек көргендердің көздерін құрттым,
42Көмекке шақырды олар, ешкім құтқармады,
Жаратқанға жалынды, Ол құлақ салмады.
43Жауларды желмен ұшқан шаңдай ұнтақтадым,
Далаға батпақтай лақтырып тастадым.


44Сен мені халықтың бүлігінен құтқардың,
Әрі басшысы етіп қойдың өзге ұлттардың.
Бөтен халық енді маған қызмет етеді,
45Олар да айтқанымды екі етпейді,
Бөгде ұлттар алдымда құлдық ұрады,
46Жат жұрттықтар қатты қорқып бозарады,
Дірілдеп өз қамалдарынан шығады.


47Жаратқан тірі! Құздай Қорғаушым мақталсын,
Құтқарушы Құдайым лайым даңқталсын!
48Құдайым мүддемді қорғаған,[*]
Әрі халықтарды маған бағындырған,
49Жауымнан өзімді аман сақтап қалған.


Жоғары қойдың мені қарсыластардан,
Сен құтқарып алдың зорлықшылдардан.
50Басқа халықтар арасында сондықтан,
Уа, Жаратқан Ием, Сені мадақтаймын,
Сенің атыңа ән-жырымды арнаймын.


51Сен Өзіңнің тағайындаған патшаңа:
Дәуітке және оның ұрпақтарына
Ұдайы ұлы жеңістер сыйлайсың,
Тұрақты мейіріміңді бағыштайсың.

#### 18


Бүкіл әлемнің Құдайдың ұлылығын жариялауы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Құдайдың салтанатты ұлылығын
Аспан[†] әлемі ашық паш етеді,
Оның қолының керемет[†] істерін
Әуе кеңістігі де көрсетеді,[*]
3Осыларды олар жариялайды күнде,
Бұл білімді мәлімдейді әр түнде.
4Сол «үндерін естімеген» ешбір тіл де,
Ешқандай ұлт та қалмайтын болады.[*]
5«Үндері» жайылады бар жер бетіне,
«Сөздері» жердің шетіне таралады.


Құдай[†] күнді аспанда орналастырған.
6Күйеу жігіттей бөлмесінен шыққан
Күннің жүзі де қуана нұрланады,
Ол жүйріктей жарысуға құлшынады.
7Көкжиектің бір шетінен күн шығады,
Келесі шетіне өтіп айналады,
Ештеңе де қызуынан тыс қалмайды.


8Кемелді — Жаратқанның тағылымдары,[*]
Жан дүниені олар жаңартады.
Ақиқат — Иеміздің жарлықтары,
Олар наданды да дана қылады.
9Әрі әділ — Жаратқанның бұйрықтары,
Олар жүрекке қуаныш құяды.
Жаратқанның өсиеттері сондай нұрлы,
Көздерді ашып, жарқыратады.


10Мойынсұна қастерлеу Жаратқанды:
Осы таза ниет мәңгі қалады.
Жаратқанның шешімдері шынайы,
Барлығы мүлтіксіз де әділетті,
11Тіл үйірген таза балдан да тәтті,
Алтыннан, саф алтыннан да бағалы.
12Бұлардан пендең ескерту алады,
Бәрін ұстанғанды зор сый тосады.


13Кім байқайды өз теріс қылықтарын?
Тазарта гөр, Ием[†], құпия күнәмнан,
14Сақтай гөр әдейі күнә[†] жасаудан,
Жамандық жүргізбесін билік маған!
Сонда көз алдыңда мінсіз боламын,
Ауыр күнәлардан да аулақ тұрамын.


15Лайым менің аузымдағы сөздерім
Әрі жан дүниемдегі ой-ниеттерім
Ұнамды болсын Саған, о, Жаратқаным.
Өзіңсің жартастай мықты Қорғаным
Һәм Құтқарушым, уа, Жаратқан Ием.[†]

#### 19


Жаратқан Иеден жеңіс тілеген мінажат

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Қиын-қыстау кезде Ием[†] саған құлақ салсын,
Жақыптың Құдайы[*] бар пәледен сақтасын,
3Ол киелі[†] үйінен саған көмек жіберсін,
Сиондағы тұрағынан нығайта көрсін,
4Бар сый-тартуларыңды ескере көрсін,
Өртелген құрбандығыңа да риза болсын.


5Жүрегіңнің қалауын Құдай[†] берсін,
Бар ой-ниетіңді орындай көрсін.
6Сонда жеңісіңе қуана әндетеміз,
Құдайымыздың атынан ту көтереміз,
Тілектеріңді қабыл алсын Иеміз.


7Жаратқан Өзі тағайындаған Патшасын
Аман сақтайтынын енді білемін,
Жауап береді оған киелі көгінен,
Құтқарады оны құдіретті қолымен.


8Кейбір ұлт мақтанады күймелерімен,
Басқалар мақтанады тұлпарларымен,
Ал біз мақтанамыз Құдай Иемізбен.[*]
9Сол халықтар құлайды жығылып,
Ал біз нық боламыз берік тұрып.


10Уа, Жаратқан, патшамызға жеңіс сыйлай гөр,
Сиынған кезімізде құлақ сала гөр.

#### 20


Жеңіс үшін шүкірлік айту

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Ием[†], құдіретіңе патша қуанады,
Құтқарғаныңа шексіз шаттанады.
3Оған жүрегінің қалауын сыйладың,
Сұраған тілектерінен бас тартпадың.
4Игіліктер сыйлап оны қарсы алдың,
Саф алтыннан басына тәж[†] кигіздің.


5Өмірін сақтауды сұрағанда Өзіңнен
Тіпті мәңгілік өмір[†] сыйладың Сен.
6Жеңіс беріп[*] оны даңққа бөледің,
Абырой мен салтанатқа кенелттің.
7Сен патшаны мәңгілік жарылқадың,
Қасыңда болу қуанышын сыйладың.
8Себебі патша Жаратқанға сенім артады,
Хақ[†] Тағаланың[†] рақымымен нық тұрады.


9Өзіңді жек көргенді іздеп табасың,
Бар жауыңды күшпен[*] ұстап аласың,
10Келгеніңде отты пешке тастайсың,
Уа, Ием, қаһарыңмен талқандайсың,
Оттың жалынымен түгел жалмайсың.
11Жау ұрпақтарын жер бетінен құртасың,
Адамзат арасынан жоқ қыласың.
12Олар саған қарсы қастандық ойлайды,
Алайда соны орындай алмайды.
13Жебе тартып беттерін нысана етсең,
Оларды кері қайтуға мәжбүрлейсің.


14Уа, Ием, көтеріле гөр құдіретіңмен,
Күш-қуатыңды даңқтаймыз ән-күйменен.

#### 21


Азап шеккен жанның Құдайға жалбарынып, Оны мадақтауы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Таң атқандағы жәрдем»[*] әуенімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2О, Құдайым, Құдайым менің!
Неліктен мені жалғыз қалдырдың?
Айқайлаған даусыма құлақ салмайсың,
Мені құтқарудан неге алшақсың?
3Құдайым, күндіз шақырсам, жауап қатпайсың,
Түнде де айқайлап, тыным таппаймын.


4Бірақ Сен киелісің,[†] Исраил халқың
Сені мадақтайтын тағыңда отырасың.
5Ата-бабамыз Өзіңе иланып жүрді,
Сөзіңе сенді, Сен де азат еттің.
6Саған сиынып, олар құтқарылды,[*]
Өзіңе сеніп ұятқа қалмады.


7Ал мен адам[†] емес, құрт іспетті қуатсызбын,
Жұрт ұрсып, елемейді мені халқым,
8Көргендердің бәрі келекелейді,
Басын шайқап, балағаттап былай дейді:
9«Ол Жаратқанға үмітін артқан екен,
Сол оны аман қалдырсын пәледен!
Жаратқан Ие[†] разы болса оған,
Құтқарып алсын оны қиындықтан!»


10Ал мені ана құрсағынан Сен шығардың,
Жас кезімнен[*] Өзіңе иландырдың,
11Туғаннан-ақ қолдауыңа мұқтажбын,
Өмір бойы Сенсің Құдайым менің,
12Енді алыстай көрме менен Өзің.
Себебі азап-бейнет қалды таяп,
Қол ұшын берерім жоқ мені аяп.
13Сүзеген бұқадай жау алды қоршап,
Башандық бұқадай[*] жан-жақтан қыспақтап,
14Ақырған арыстандай жемге құмартып,[*]
Аранын ашады, маған қарсы шығып.
15Күшім судай төгіліп, таусылды құрғап,
Сүйектерім буынынан қалды босап.
Кеудемде жүрегім балауыз құсап
Әбден балқып, елжіреп кетті босап.


16Қыш құмыраның сынығына ұқсап
Күшімнен айырылып қалдым қурап,
Тілім қалды таңдайыма жабысып,
Өлім[†] топырағына бердің мені қиып![*]
17Төбеттердей жан-жақтан қыспақтады
Сол жауыздар, лек-легімен қоршап алды,
Аяқ-қолымды түйреп жаралады!


18Сүйектерімді шыға алам санап,
Ал халық тұр маған қадала қарап.
19Жау жамылғымды бөлісіп алады,
Киімім үшін жеребе салады.


20Уа, Ием[†], Сен менен алшақтай көрме,
Күшім менің, тез келе гөр көмекке,
21Өмірімді аман сақтап семсерден,
Құтқара гөр «төбеттердің» күшінен!
22Құлақ сап, құтқара гөр «арыстанның
Араны» мен «мүйізінен бұқаның».


23Атыңды бауырларыма білдіремін,
Қауым[†] жиынында Сені дәріптеймін:
24«Ей, Жаратқанды терең қастерлейтіндер,
Оны әрдайым мадақтай беріңдер!
Ей, Жақыптың бүкіл үрім-бұтағы,
Жаратқанды ұдайы дәріптеңдер,
Иә, Исраилдің бар ұрпақтары,
Иемізді құрметтей беріңдер!


25Жарлының азабынан Ол жиренген жоқ,
Құдай[†] бет-жүзін одан жасырған жоқ,
Қайта, құлақ салды шақырған даусына».
26Сені мадақтаймын үлкен жиында,
Уәдемді орындап халқыңның алдында,[*]
27Жарлылар мейрамдап, тойынады да.
Құдайға сиынғандар мақтау айтсын —
Лайым жандарың аман-есен болсын!
28Жер шетіндегілер де мұны ескереді,
Жаратқан Иеге бет бұрып дұға[†] етеді,
Бар ұлттардың әулеттері бас иеді,
29Себебі билік Жаратқанның қолында,
Ұлттардың Иесі Сол болып қалады да!


30Жердің бар байлары тойына қатыспақ,
Жаратқанның аяғына жығылып сиынбақ,
О дүниеге[†] аттанатын жандар —
Өмірі өткінші бүкіл адамдар
Оның алдында тізерлеп иілмек.[*]
31Келер ұрпақтар Оған қызмет етпек,
Барлығы Иеміз туралы естімек,[*]
32Содан Оның әділдігін дәріптеп,
Жаңа туған халыққа да паш етпек.
Себебі Құдай мұны бітірді Өзі істеп.

#### 22


Ізгі Бағушы

1(Дәуіттің жыры.)


Жаратқан Ием[†] — менің Бағушым,
Мен еш нәрседен де тарықпаймын.
2Ол мені жасыл жайлауға жаяды,
Тұнық суға жетелеп апарады.


3Ием[†] жаныма күш дарытады.
Есімі «Қасиетті[†]» деп аталады,
Содан артамын Оған сенімімді:
Ол мені тура жолмен жетелейді.


4Қап-қараңғы шатқалда[*] жүрсем де мен,
Қорықпаймын ешбір қауіп-қатерден,
Себебі Өзің менің қасымдасың,
Жігер береді сойылың мен таяғың.


5Сен маған дастарқан жаясың
Көз алдында дұшпандарымның,
Мені құрметпен қарсы аласың,
Тостағанды толтыра құясың.[*]


6Жақсылық пен мейірімділік
Үлесім болады өмірлік,
Жаратқан Иенің үйінде
Мен қала беремін мәңгілік.

#### 23


Сиондағы киелі үйге бару

1(Дәуіттің жыры.)


Жер жүзі мен ондағының бәрі Жаратқандікі,
Бұл дүние мен онда тұрғандар түгел Онікі,
2Жердің негізін Ол теңіздің түбіне орнатты,
Ағындардың үстінен берік етіп нығайтты.[*]


3Жаратқанның тауына кімнің шығуына болады,
Оның киелі[†] орнында[*] кімнің тұруына болады?
4Бұл тек қолы мен жүрегі таза жанға болады,
Жат тәңірге табынбай,[*] жалған айтпайтынға болады.


5Осындай жанды Жаратқан Ие[†] жарылқайды,
Құтқарушы Құдай[†] оны рақыммен ақтайды.
6Уа, Құдай, тек бұлар Сенің алдыңа барады,
Жақып сиынған Құдай, олар Саған бет бұрады.


7Ей, көне қақпалар, айқара ашылыңдар,
Ежелгі есіктер, кеңінен ашылыңдар,
Кіре алсын даңққа бөленген Патша![*]
8Кім екен осы даңққа бөленген Патша?
Ол — құдіреті күшті Жаратқан Ие,
Шайқаста құдіретті Жаратқан Ие!


9Ей, көне қақпалар, айқара ашылыңдар,
Ежелгі есіктер, кеңінен ашылыңдар!
10Кім екен осы даңққа бөленген Патша?
Әлемнің Иесі,[†] Сол — даңқталған Патша!

#### 24


Құдайдан өзін кешіріп, жетелеп, қолдауын тілеу

1(Дәуіттің жыры.)


Уа, Ием[†], жанымды Саған бағыштаймын,[*]
2Я, Құдайым, Саған сенім артамын.
Қалдыра көрме мені масқараға,
Әрі жол берме жаудың табасына.
3Саған сүйенген ешкім қалмайды ұятқа,
Ал бекер сатып кеткендер болады масқара.


4Уа, Ием, ақ жолыңды көрсете гөр,
Еркіңе сәйкес жүруге үйрете гөр,
5Шындығыңа сай бағыттап, нұсқай гөр.
Себебі Құтқарушы Құдайымсың Сен,
Күні бойы Саған үміт артамын мен.


6Уа, Жаратқан Ием,[†] есіңе алшы
Өзің көрсетіп келген ежелден бері
Сарқылмас мейірімің мен рақымыңды.
7Есіңе алмашы жас күнгі күнәмді,
Кешіре гөр теріс қылықтарымды,
Ескере гөр мейіріміңе сай мені,
Уа, Ием, Сен рақымдысың өйткені.


8Жаратқан Ие ізгі де әділетті,
Сондықтан күнәкарға ақ жолды сілтейді,[*]
9Кішіпейілді әділдікке бағыттайды,
Әрі тура жолын оған нұсқайды.
10Келісімнің[†] ережелерін ұстанған жанды
Жаратқан рақым әрі шындықпен бастайды.


11Өз есіміңе сай, уа, Жаратқан Ие,
Кешіре гөр сондай ауыр күнәмді.


12Кім Жаратқан Иені терең қастерлейді?
Таңдайтын жолын Ол соған көрсетеді.
13Сондай адам[†] игілікке кенеледі,
Үрім-бұтағы жерін мұра етеді.[*]
14Иеміз Өзін қастерлейтіндерге сырын
Ашады және білдіреді Келісімін.
15Әрдайым Иеме тігемін көзімді,
Жаудың торынан Ол босатады өзімді.


16Рақыммен салсаңшы маған назарыңды,
Жападан-жалғызбын, рухым жабырқаңқы.
17Жүрегімнің қайғысы[†] молайып келеді,
Қиыншылықтан азат етсеңші мені.
18Азап пен бейнетіме көңіл бөле гөр,
Бүкіл күнәларымды кешіре гөр.


19Жауларым қандай көп, назар сала көрші,
Жауыздықпен олар мені жек көреді.
20Құтқара гөр жанымды аман сақтап,
Ұятқа қалмайын Сені паналап,
21Адалдық пен әділдік қорғасын мені,
Өзіңе үміт артамын мен өйткені.


22Уа, Құдайымыз, Өзің Исраилді
Бар қиыншылықтан құтқара көрші.

#### 25


Әділ жанның Жаратушыдан қолдау сұрауы

1(Дәуіттің жыры.)


Төрелік айтып мені ақташы Өзің,
Уа, Жаратқан Ием,[†] адал жүріп келемін,
Саған сенім артып еш күдіктенбеймін.
2Тексер мені, уа, Жаратқан, байқап көр,
Жүрегім мен ой-санамды сынап көр.[*]


3Өйткені көз алдымда мейірімің, Сенің
Ақиқат жолыңмен жүріп келемін,
4Өтірікшілермен бірге отырмаймын,
Зымияндармен де бірге жүрмеймін.
5Арамзалар жиынын еш жаратпаймын,
Зұлымдармен ешқашан отырмаймын.


6Қол жуып адалдығымды білдіремін,[*]
Құрбандық үстеліңді[†] айналып жүремін,
7Уа, Ием[†], мадақтап Сені әндетемін,
Керемет[†] істеріңді паш етемін.[*]
8Сен тұратын қасиетті[†] үйіңді,
Ұлылығың мекендейтін орынды[*]
Сондай сүйемін, уа, Жаратқан Ие.


9Күнәкарлармен бірге жанымды алма,
Қанішерлермен бірге өмірімді құртпа.
10Арам қылықтары қолдарын былғайды,
Пара алып, беруден олар бас тартпайды.[*]
11Бірақ мен кінәратсыз таза жүремін,
Құтқаршы мені рақымыңмен Өзіңнің.


12Тегіс жерде табан басып нық тұрамын,
Жиындарда Жаратқанға мақтау айтамын.

#### 26


Жаратқан Иеге нық сену

1(Дәуіттің жыры.)


Жаратқан — нұрым менің, құтқарушым да,
Кімнен мен қорқамын солай болғанда?
Жаратқан — өмірімнің берік қорғаны да,
Кімнен үрейленемін солай болғанда?
2Мені жалмауға зұлымдар таяп қалса,
Қарсылас, жауларым маған бас салса,
Өздері-ақ сүрініп, жығылады да.
3Мен қорықпаймын, әскер қоршап алса да,
Үмітім үзілмес, ол маған лап қойса да.


4Иемнен бір-ақ нәрсені сұрадым,
Тек мынау ғана менің аңсағаным:
Өмір бойы Оның үйінде болсам,
Жаратқан Иенің[†] көркіне қарасам,
Ғибадатханасында[†] ойланып-толғансам.[*]
5Өйткені менің басыма күн туғанда
Ол тасалайды мені тұрағында,
Жасырады өз құпия орнында,
Аман сақтайды биік тау құзында.
6Сонда қоршаған жауымнан биік тұрамын,
Иемнің киелі[†] үйінде шаттанамын,
Қуана Оған сый-тартулар бағыштаймын,
Ән-жырымды Жаратқан Иеге арнаймын.


7Өзіңе сиынған даусыма құлақ түрші,
Уа, Ием[†], рақыммен жауап бере көрші.
8Сен «Алдыма келіп, сиыныңдар» дедің,
Саған шын жүректен жауап беремін:
«Уа, Ием, сиынып алдыңа келемін».[*]
9Бет-жүзіңді жасыра көрме менен,
Ашумен бас тартпа мендей пендеңнен.
Қорғап-қолдаушым болып келесің Сен,
Жалғыз қалдырып безіп кетпе менен,
Уа, Құдайым, Құтқарушымсың Сен.
10Бас тартса менен тіпті әке-шешем,
Қабылдайды мені Жаратқан Ием.


11Уа, Ием, жолдарыңды маған нұсқай гөр,
Жауларыма бола ақ жолыңмен бастай гөр,
12Жаудың еркіне қалдыра көрме мені,
Жалған куәлар өзіме қарсы көтеріледі,
Ашумен маған қоқан-лоқы көрсетеді.
13Алайда мен мынаған нық сенемін:
Әлі де бұ дүниеде тірі жүремін,
Жаратқан Иенің мейірімін көремін.


14Әрдайым Жаратқанға арт сеніміңді,
Батыл болып, нығайта түс жүрегіңді!
Әрқашан Жаратқанға арт сеніміңді!

#### 27


Құдайдан зұлым жаулардан құтқаруды сұрау

1(Дәуіттің жыры.)


Саған сиынамын, уа, Жаратқан Ием,[†]
Жартастай берік қорғанымсың Сен,
Бас тарта көрме маған жауап беруден.
Егер де тіл қатып жауап бермесең,
Қабірге түскендерге ұқсаймын мен.


2Киелі[†] үйіңе қарай қол көтеріп
Жалбарынсам Сенен қолдау тілеп,
Менің даусыма құлақ түре көрші.
3Қылмыс жасайтын зұлымдармен бірге
Маған өлімді бұйыра көрмеші.
Басқалармен солар жылы сөйлескенмен,
Олардың жүректері арамза әбден.


4Соларға жасаған қылмыстарына сай,
Істеген зұлым істеріне қарай
Тиісті жазаларын тартқыза гөр,
Лайықты қарымтасын қайтара гөр.


5Иеміздің істерін олар елемейді,
Оның жаратқандарын құрметтемейді,
Сондықтан Ол соларды талқандайды,
Енді қайтып оларды көтермейді.


6Жаратқан Ие мақталсын әрқашан!
Құлақ асты Ол даусыма жалынған.
7Ием[†] — күш-қуатым, қалқандай қорғаным,
Шын жүректен Оған сенім артамын.
Ол мені қолдады, қатты қуанады жүрегім,
Иеме ән салып Оны дәріптеймін.


8Жаратқан Ие — күш-қуаты өз халқының,
Әрі Өзі тағайындаған патшасының
Берік қорғаны аман-есен сақтайтын.
9Уа, Жаратқан, халқыңды құтқара гөр,
Меншікті қауымыңды[†] жарылқай гөр,
Бағушысы болып мәңгі көтере бер.[*]

#### 28


Хақ Тағаланың табиғатта көрінетін құдіреті

1(Дәуіттің жыры.)


Ей, мықтылар,[*] Жаратқанды дәріптеңдер,
Иеміздің құдіретін құрметтеңдер,
2Жаратқанның есімін даңқтап қадірлеңдер,
Қасиетті[†] салтанатпен Оған бас иіңдер![*]


3Жаратқанның даусы сулардың үстінде,
Ұлылық Иесі — Құдай[†] күркіреуде,
Жаратқан гүрілдейді зор сулардың үстінде.[*]
4Жаратқанның даусы тым құдіретті,
Жаратқанның даусы асқан айбатты.
5Оның даусы самырсынды сындырады,
Ливанның самырсындарын құлатады,
6Ливанның тауларын бұзаудай секіртеді,
Хермон тауын[*] жас бұқадай сілкінтеді.


7Жаратқанның даусы от-жалын шашады,
8Оның даусы иен даланы шайқалтады,
Қадештегі айдаланы да сілкінтеді.
9Жаратқанның даусы емендерді сілкілейді,[*]
Орман ағаштарының[†] жапырақтарын түсіреді.


Киелі үйінде бәрі «Ұлылық!» деп айтады.
10Жаратқан топан су үстінде тақта отырады,
Жаратқан патша болып мәңгі тақта отырады.
11Жаратқан Ие[†] өз халқына күш дарытады,
Тыныштық сыйлап ақ батасын қондырады.

#### 29


Ажалдан құтқарылған жанның шүкірлік әні

1(Ғибадатхананы[†] Құдайға бағыштау кезінде айтылатын Дәуіттің әні әрі жыры.)


2Уа, Жаратқан, даңқыңды асырамын,
Сен мені шыңыраудан алып шықтың,
Жауларыма мені табалатпадың.
3О, Құдай[†] Ием[†], мен Саған сиындым
Қолдау сұрап, сонда мені сауықтырдың.
4Уа, Ием, мені көрден алып қалдың,
Ажалдан жанымды арашаладың.


5Ей, Жаратқан Иеге[†] бағышталғандар,
Оған арнап ұдайы ән шырқаңдар,
Оның киелі[†] атын мадақтаңдар!
6Өйткені Ол бір-ақ сәт ашуланады,
Ал рақымы өмір бойы ұласады.
Кешке жылап-сықтау басым болады,
Ал таң ата қуаныш тосып тұрады.


7Аман-сау болғанда мақтанған едім:
«Мен ешқашан да толқымаймын!» дедім.
8Ал мені таудай нығайтқан Сенің рақымың.
Кейін бет-жүзіңді менен жасырдың,
Сонда мен қорқып уайымға салындым.


9Уа, Жаратқан Ием, Саған сиындым,
Қолдау сұрап Өзіңе жалбарындым:
10«Өліп, көрге түсуімнен не пайда,
Топырақ сонда Сені мадақтар ма,
Адалдығыңды Сенің жариялар ма?![*]
11Құлақ түрші, уа, Ием, рақым ете гөр,
О, Жаратқан Ие, қолдаушым бола гөр».


12Қайғымды[†] шаттық биімен[*] алмастырдың,
Азалы киімімді шешіп тастадың,
Ерен қуанышқа мені бөледің.
13Енді үздіксіз Саған ән саламын,
Уа, Құдай Ием, мәңгі мақтау айтамын.

#### 30


Қиналған жанның Құдайдың қорғайтынына сенуі

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Өзіңді паналаймын, уа, Жаратқан,
Ұятқа қалдырмашы мені ешқашан,
Сен әділсің, мені алып қалшы аман.
3Құлақ түріп маған, тез құтқара көрші,
Бас сауғалар құз бен қорғаным бола көрші.


4Өйткені жартасым, берік қамалымсың,
Жетелеп бастай гөр ізгілігің үшін,[*]
5Шығаршы мені жау құпия құрған тордан,
Себебі Сен берік қорғансың маған.
6Сенің қолыңа рухымды тапсырамын.
Уа, Ием[†], шынайы Құдай[†],[*] Сен мені құтқардың.


7Жек көрем түк пайдасыз тәңірсымақтарды
Әрі оларға табынған адамдарды,
Ал Жаратқан Иеге[†] нық сенемін,
8Қуанып, шаттанамын рақымыңа Сенің,
Сен байқадың мүшкіл халімді менің,
Жанымның азабына көңіліңді бөлдің.
9Сен мені қалдырмадың жаудың қолына,
Қайта, мені тұрғыздың ашық орынға.[*]


10Рақым ете гөр, қиналып тұрмын,
Уа, Ием, күйіктен солды жанарым,
Зор қасіреттен әлсіреді жан-тәнім.
11Ғұмыр жасым қайғыдан[†] қысқаруда,
Күңіреніп өмірім таусылуда,
Күнәма бола күш-қуатым қайтуда,
Сүйектерімнің күші кетіп қуаруда.


12Көршілеріме жек көрініштімін,
Таныстарыма да қорқыныштымын,
Мені көре қалса қашады далада,
Осындай болдым жауларыма бола.
13Өлгендей-ақ олар мені ұмытқан,
Ұқсаймын қыш ыдысқа сынып қалған.
14Көп естимін өзім жайлы өсек-аяң,
Қауіп төніп тұр басыма жан-жақтан,
Жауларым маған қарсы сөз байласуда,
Жанымды алуға жоспар құруда.


15Ал мен Өзіңе сенемін, уа, Жаратқан,
«Сен менің Құдайымсың» деймін Саған.
16Өмірім[*] Сенің қолыңда, я, Жаратқан,
Құтқара гөр қуғындаған жауларымнан.
17Бет-жүзіңнің нұрын маған түсіре гөр,
Мейіріміңе сай мені құтқара гөр.


18Мені ұятқа қалдырма, уа, Жаратқан,
Себебі жалбарынып жүрмін Саған.
Зымияндар масқараланатын болсын,
Үндері өшіп, олар қабірге қойылсын,[*]
19Қарысып қалсын ауыздары жалған,
Менмен паңдықпен әділді жамандаған.


20Уа, Ием, қандай мол Сенің ізгілігің:
Өзіңді қастерлеп, паналайтындар үшін
Соны сақтап, жұрт алдында сыйлайсың.
21Сен пана болып әділді қорғайсың,
Өз саяңда аман-есен сақтайсың
Адамдардың астыртын әрекетінен
Әрі ұрсып айыптайтын тілдерінен.


22Маған мейірімін көрсеткені үшін,
Қоршалған қалада қорғағаны үшін
Жаратқан Ие әрдайым мадақталсын!
23Қорқыныштан былай деп уайымдадым:
«Сірә, Сенің назарыңнан тыс қалдым!»
Бірақ Сен жалынған даусыма құлақ түрдің,
Сиынған мінажатыма жауап бердің.


24Жаратқанды сүйіңдер, бар әділдері,
Иеміз аман сақтайды адал пенделерді,
Ал молынан жазалайды менмендерді.
25Жаратқанға сенім артқандардың бәрі,
Қайратқа кенеліп, батыл болыңдар енді!

#### 31


Күнәсі кешірілген бақытты!

1(Дәуіттің насихат жыры.)


Әділетсіз істері кешірілген,
Барлық күнәларынан ақталған
Қандай бақытты әрбір жан!
2Иеміз мойнына кінә артпайтын,
Жан дүниесінде жалғандық болмайтын
Қандай бақытты әрбір жан!


3«Күнәмді айтқым келмеп еді,
Сонда аяқ-қолым сырқырай берді,
Ыңқылдап жүрдім күні бойы.
4Себебі күні-түні Сенің қолың
Зілдей боп үстімде жатты менің.
Сол кезде жаздың аптабы семдірген
Көк шөпке ұқсап солып қалдым мен.


5Сонда алдыңда күнәмді мойындадым,
Әділетсіздігімді енді жасырмадым.
Жаратқанға кінәмді ашық айтам дедім,
Сен сонда барлық күнәмді кешірдің.


6Сондықтан Өзіңе адал жүрген жан
Пәлеге тап болғанда,[*] сиынсын Саған.
Тіпті топан судай апат келгенмен,
Ажалдан құтылады ол аман-есен.


7Сен баспанамсың пәледен сақтайтын,
Құтқарылғаныма қуана ән шырқаймын».


8«Мен саған ақыл-кеңес беремін,
Жүретін жолыңды көрсетемін.
Сені таса қылмай көзімнен,
Әрдайым жетелеп жүремін Мен.
9Ақылсыз ат пен есектей[*] қасарма,
Ауыздық, жүген саласың оларға,
Әйтпесе бағынбай жүрер олар да».


10«Құдайсыз жан көп қасірет шегеді,
Ал Жаратқанға сенімін артқан пендені
Оның берік рақымы қоршай береді.


11Иемізге қуаныңдар, әділдер, шаттаныңдар!
Шын жүректен адалдар, қуана ән салыңдар!»

#### 32


Құдіретті де рақымды Құдайды мадақтау жыры

1Әділдер, қуана мақтаңдар Жаратқанды,

Адал жандардың мақтауы жарасымды.
2Жаратқанды домбырамен мадақтаңдар,
Он ішекті жетігенмен[*] күй тартыңдар,
3Оған бағыштап жаңа ән айтыңдар,
Мәнерлеп ойнап, шаттана айқайлаңдар!


4Өйткені Жаратқанның сөзі шынайы,
Ол бар істерін адалдықпен жасайды,
5Иеміз әділет пен әділдікті қалайды,
Оның рақымына толы жердің барлығы.


6Жаратқанның сөзімен аспан[†] жаралды,
Аузының лебімен жұлдыздар да жасалды.
7Теңіздің суларын Ол жинап, шек қойды,
Түпсіз мұхитты «қоймаларына» құйды.[*]


8Күллі жер Жаратқан Иені[†] қастерлесін,
Әлемнің бар халқы Оны құрметтесін,
9Өйткені Ол сөз айтқанда орындалды,
Бұйрық бергенде бар болып, берік тұрды.[*]


10Иеміз бағынбайтын ұлттардың ойларын
Шайқалтып, жояды арамза жоспарларын.
11Жаратқанның жоспары мәңгі берік тұрады,
Бар ұрпақтарға ниеті нық сақталады.
12Құдайы — Жаратқанға сиынған ұлт бақытты,
Ол меншігіне таңдаған халық жарылқаулы!


13Жаратқан Ие көктен жерге қарар,
Сонда күллі адамзатты көзімен шолар,
14Өз тағынан жер тұрғындарын байқар.
15Ол бәрінің жүректерін жаратты,
Бүкіл істерін толық ұғынады.


16Патшаны қалың жасағы құтқармайды,
Жауынгер зор күшімен қорғана алмайды,
17Тұлпар да құтқаруға жарамайды,
Ерен күшімен де құтылта алмайды.


18Бірақ Өзін терең қастерлейтіндерге,
Рақымына үмітін жүктегендерге
Назарын салады Жаратқан Ие
19Оларды ажалдан құтқару үшін,
Ашаршылықта[*] аман сақтау үшін.


20Жаратқанға шын көңілден сенім артамыз,
Ол — қолдаушымыз, қалқандай қорғаушымыз.
21Жүрегіміз шаттанады Иемізге,
Кәміл сенеміз киелі[†] есіміне!


22Үмітіміз Өзіңде, уа, Жаратқан Ие,
Берік мейіріміңмен жар бола гөр бізге.

#### 33


Құдай Өзіне сенгендерді аман сақтайды

1(Дәуіттің жыры. Ол Дәуіттің Әбимәлік[*] алдында есуас болғансып, соның қасынан қуылып, құтылып кеткен оқиғасына арналған.)


2Жаратқан Иені[†] мадақтаймын әр уақытта,
Оны мақтаған жыр ұдайы жүрсін аузымда.
3Тәңір Иені шын жүректен тұтамын мақтан,
Байғұс бейшаралар естіп, қуансын соған.
4Келіңдер, бірге Жаратқанды мадақтайықшы,
Бірігіп Оның есімін марапаттайықшы!


5Жаратқанға сиындым, Ол жауап берді маған,
Әрі азат етті мені бар қорқынышымнан.


6Жаратқанға сиынып көз тіккендер жайнайды,
Олар шаттанып, еш масқара болмайды.
7Жарлы болған мен жалбарындым Жаратқанға,
Ол естіп, бар пәлемнен құтқарды сонда.


8Иені қастерлейтіндерді қоршап тұрады
Оның періштесі,[†] ол соларды құтқарады.
9Жаратқанның ізгілігіне көз жеткізіңдер,
Қандай бақытты Оған сенімін жүктегендер!


10Қастерлеңдер Иені, Оның қасиеттілері!
Жоқшылық қинамайды Оны қастерлейтіндерді.
11Арыстандар азыққа зәру жүре алады,
Ал Иеге сенгендер бар игілікке тояды.


12Келіңдер, балалар, тыңдаңдар сөзімді,
Үйретемін сендерге Иемізді қастерлеуді.
13Сендердің қайсыларың өмірді ұнатасыңдар,
Жақсы күндерді көптеп көруді қалайсыңдар?
14Онда жаман сөз ауыздарыңнан шығармаңдар,
Өтірік айтудан да әрқашан сақтаныңдар!
15Жамандықтан бас тартып, жақсылықты жасаңдар,
Татулыққа ұмтылып, сол үшін күш салыңдар!


16Жаратқан Ие әділдерге назар аударады,
Өзіне жалынған оларға құлақ салады.
17Ал сұмдық жасайтындарға Жаратқан қарсы шығады,
Есімдерін із-түзсіз жер бетінен жоқ қылады.
18Әділдер жалынса, Иеміз құлақ салады,
Күллі қиындықтан оларды құтқарып алады.
19Жүрегі жаралыға Жаратқан жақын тұрады,
Жаны күйреп, күнәсіне өкінгенді құтқарады.


20Әділ жан қиындықты көп көреді,
Ал Иеміз оны бәрінен азат етеді,
21Оның барлық сүйектерін аман сақтайды,
Тіпті бірде-біреуі сындырылмайды.


22Сұрқияның зұлымдығы түбіне жетер,
Әділді жек көрген жан зардабын шегер.
23Жаратқан Ие құтқарады өз құлдарын,
Ол соттамайды Өзін паналағандарын.

#### 34


Құдайдан арамза жаулардан қорғауын өтіну

1(Дәуіттің жыры.)


Менімен ерегісіп келгендермен
Сен Өзің ерегісе гөр, уа, Ием[†].
Маған қарсы күресіп келгендермен
Сен Өзің күресе гөр, уа, Ием.
2Сауыт киіп, қалқаныңды қолыңа алшы,
Мені қолдап айқасуға дайындалшы.
3Семсер суырып,[*] қуғыншыларды бөгеші,
«Мен Құтқарушыңмын!» деп жаныма жігер берші.


4Жанымды алмақ жаулар ұятқа қалсын,
Мені құртуға әрекет еткендер жасырын
Енді кері қайтып, әбден масқаралансын!
5Олар жел өтіндегі қауыздай шашырасын,
Жаратқанның періштесі[†] айдап шықсын,
6Жолдары қараңғы да тайғақ болсын,
Иә, Жаратқанның періштесі қуғындасын!
7Өйткені олар жазықсыз маған тор құрды,
Еш айыпсыз маған арнап ор қазды.
8Сондықтан оларға кенет ажал жетсін,
Маған құрған торына өздері түссін,
Осылайша өз бастары құрып кетсін.


9Сонда мен Жаратқанға шаттанамын,
Мені құтқарған Иеме қуанамын,
10Жан-тәніммен Оны былай деп мақтаймын:
«Күшсіз жанды күштіден қорғайтын,
Бейшара кедейді тонаушыдан сақтайтын
Саған кім тең келер, уа, Жаратқаным?»


11Ал мені айыптайды жалған куәлар,
Мен білмейтін жайттарды тергеп сұрар.
12Жақсылығыма жамандықпен қайтарар,
Жан дүниемді қаңыратып бос қалдырар.
13Ал олар ауырған кезде мен де қайғырдым,[†][*]
Ораза ұстап жанымды қалжыраттым,
Жаратқанға олар үшін жалбарындым.
Жауапсыз қайтқанда сол мінажатым,
14Олар үшін дос-жарандай қамықтым,
Анамды жоқтағандай бас иіп қайғырдым.
15Алайда мен сүрінгенде олар қуанды,
Айыптауға маған қарсы жиналды,
Бейхабар мені үздіксіз даттады,
16Арсыз мазақтаушылармен бас қосты,
Маған қарсы тістерін қайрап бақты.


17Уа, Жаратқан, бұған төзесің қашанғы?
Сол «кәрлі арыстандардан» жалғыз жанымды
Құтқаршы, һәм зұлымдықтарынан ғұмырымды.
18Мен үлкен жиында Сені даңқтаймын,
Көп халықтың алдында Сені мақтаймын.
19Себепсіз жауым болған жандар қуанбасын,
Кінәсіз мені жек көргендер табаламасын!
20Татулық сөзін олар еш қозғамайды,
Елдегі бейбіт жұртқа сұмдық жоспарлайды.
21Арандарын кең ашып маған мін тағады:
«Рас, біз сенің жамандық жасағаныңды
Өз көзімізбен көрдік» деп айыптайды.


22Уа, Жаратқан, мұны көрдің, үнсіз қалма,
О, Ием, Сен менен еш қашықтама,
23Тұрып, мені қорғауға ұмтыла гөр,
Уа, Ием, Құдайым, мүддемді қорғай гөр,
24Әділдігіңе сай мені ақтай гөр,
Уа, Құдай[†] Ием, табаламасын олар!
25«Жақсы екен бұл, дәл көңілдегідей,
Енді оны жеп құртамыз тірідей!»
Деп ойлай алмасын сол зұлым жандар.


26Менің мүшкіл халіме қуанғандар
Бәрі ұятқа қалып, масқаралансын,
Өздерін менен тым жоғары қойғандар
Қара бет болып, ұятқа орансын.
27Ал қалағандар ақталуымды менің
Шаттана дауыстап қуанышқа кенелсін.
«Қызметшісіне амандығын сүйсіне сыйлаған
Жаратқан Иеміз[†] мадақталсын әрқашан!»
Деп дәріптей берсін олар тоқтамастан.
28Күн сайын мен де Сені мақтап дәріптеймін,
Әділдігіңді бар халыққа паш етемін.

#### 35


Пенденің күнәкарлығы, ал Жаратқанның ізгілігі

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, Жаратқан Иенің[†] қызметшісі Дәуіттің жыры.)


2Зұлымның заңсыздығы жайлы жүрегімнің
Түкпірінен шыққан ойды былай деймін:[*]
Оның ниеті жоқ Құдайды қастерлейтін.
3Күнәсін ұғып, жек көргеннен гөрі
Жағымпазданады ол өзіне-өзі.
4Зұлымдық пен өтірік — айтқан сөздері,
Жақсылық жасауды ойлағысы келмейді,
5Төсекте жатып та сұмдық жоспарлайды,
Теріс жолмен жүріп, күнәдан бас тартпайды.


6Ал, Ием[†], көктей шексіз Сенің рақымың,
Бұлттардай заңғар Сенің адалдығың!
7Таулардай айбынды Сенің әділдігің,[*]
Тұңғиықтай терең Сенің шешімдерің.
Сен адам[†] мен хайуанның екеуін де
Қамқорлап келесің, я, Жаратқан Ие.


8Уа, Құдай[†], Сенің рақымың қандай қымбат,
Қанатыңның астын паналайды адамзат,
9Әлеміңнің игілігіне[*] тойдырасың,
Өзеніңнің[*] рақатына қандырасың.


10Өйткені өмірдің қайнары Өзіңсің,
Жарықты көреміз нұрыңда Өзіңнің.
11Сені білетіндерге рақымыңды төкші,
Адал жандарға шындығыңды көрсетші.
12Менмендерге мені таптата көрмеші,
Зұлымдарға да қудалата көрмеші.


13Әне, қылмыскерлер орындарынан құлады,
Қайтып тұрмастай төменге лақтырылды!

#### 36


Сенімін Жаратқанға артқан жарылқанар

1(Дәуіттің жыры.)


Арамзаларға ренжіп ашуланба,
Жамандық жасайтындарға қызықпа,
2Олар шөп сияқты жылдам солады,
Көк шөптей тез қурап, өліп қалады.


3Жаратушыға сеніп жақсылық жаса,
Еліңде тұрып адалдықты сақта,
4Жаратқан Иеңнен[†] тап рақатыңды,
Ол сыйлайды ізгі жүрек қалауыңды.


5Өмір жолыңды тапсыр Тәңір Иеге,
Оған сүйеніп сеніміңді жүкте,
Ол сен үшін әрекет етеді де:
6Жайнатады әділдігіңді таңғы нұрдай,
Ісіңнің ақтығын тал түскі күндей.


7Шыдамды бол Жаратқанның алдында,
Шешімін күт сабырмен, еш асықпа!
Арам жоспарын іске асырған жанға,
Табысқа жеткен зұлымға ашуланба!


8Ашу-ызаңнан қайт, бас қаһарыңды,
Сұмдыққа өршітпесін олар жаныңды.
9Зұлымдық жасаушылар жойылып кетер,
Иемізге сенушілер елді иемденер.[*]


10Көп ұзамай зұлым адам[†] ғайып болар,
Іздесең таппайсың, орны босап қалар.
11Ал кішіпейіл жандар елді иеленер,
Бейбіт өмірдің рақатына мол сүйсінер.


12Арсыз жан әділге жамандық ниеттенер,
Менсінбей оны, тіс қайрап жек көрер.
13Бірақ Иеміз онысына тек күледі,
Сот күнінің таяп қалғанын біледі.


14Семсерін суырып, садағын тартты сұмдар,
Жарлыны құлатып, адалды[*] құртпақ олар,
15Ал семсерлері өз жүректеріне қадалар,
Садақтары сындырылып, талқандалар.


16Әділдің қолындағы аздың өзі
Көп зұлымның қолындағы молдан ізгі.
17Себебі зұлымның күші жойылады,
Бірақ әділді Жаратқан нығайтады.


18Мінсіздерге Жаратқан күнде көз салады,
Мұралық меншіктері мәңгі сақталады,
19Ауыр күнде мінсіздер масқара болмайды,
Тіпті аштық кезінде тамағын тоя жейді.[*]


20Жаратқанның жаулары жойылады,
Зұлымдар даланың көркіндей солады,
Жайылған түтіндей тез ғайып болады.


21Арсыз жан қарыз алып, қайтармайды,
Әділ жан мүсіркеп, қамқорлайды.
22Иеміз жарылқағандар жерді мұралайды,
Ал Оның қарғағандары қырғынға ұшырайды.


23Әділдің қадамын Жаратқан нығайтады,[*]
Жүрген өмір жолын Ол ұнатады,
24Сүрінсе әділ жан, біржола құламайды,
Жаратқан оны қолынан демеп қолдайды.


25Жас та болдым, енді міне, қартайдым,
Көрмедім әділ жанның бейшара болғанын,
Ұрпағының қайыршы боп нан сұрағанын.
26Қайта, күнде жаны ашып қарыз береді,
Ұрпағы да елге игілік әкеледі.


27Жамандықтан без, ұдайы жақсылық істе,
Сонда өмір бойы тұрасың еліңде.
28Себебі Жаратушы әділдікті қалайды,
Өзіне бағышталған жаннан[*] бас тартпайды.


Сондайды Ол мәңгі аман-есен сақтайды,
Ал сұмның ұрпағы қырғынға ұшырайды.
29Әділдер осылай елді иеленеді,
Өмір бақи оны мекен етеді.[*]


30Әділ жанның аузынан даналық шығады,
Тілімен ол әрдайым әділдік айтады,
31Жүрегінде Құдайының заңы[*] қалады,
Әділдік жолында аяғы нық болады.


32Арамза адам әділді торып аңдиды,
Оның көзін құртудың амалын іздейді,
33Ал Иеміз әділді арамзаға қалдырмайды,
Оған әділге қарсы үкім шығартпайды.


34Жаратқанға сүйеніп, Оның жолымен жүр,
Ол сені көтеріп елді иелентер,
Зұлымдардың құрығанын саған көрсетер.


35Бұтағын жайып, тереңге тамырлаған
Зор ағаштай[†] сұм да қатал жанды байқағам,
36Енді міне, ол уақыты өтіп жоқ болған,
Іздесем де, оны мүлдем таба алман.


37Мінсізді бақыла, әділге қара:
Зор болашақ бар бейбіт адамда,
38Бірақ заңсыздар түгел құртылады,
Сұмдардың болашағы қырғын болады.[*]


39Әділдерді Жаратқан құтқарып алады,
Пәлеге тап болса, оларға пана болады,
40Жаратушы оларды қолдап құтқарады,
Зұлымдардың қолынан босатып алады,
Өйткені әділдер Оған үміт артады.

#### 37


Қатты ауырған жанның мінажаты

1(Басына түскен жағдайын Құдайдың есіне салған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан, қаһарланып сөге көрме,
Ашуланып мені жазалай көрме.
3Өзің атқан жебелерің денеме кірді,
Қолың зілдей басты менің үстімді.


4Қаһарыңнан денемде сау жерім жоқ,
Күнәмнан жан-тәнімде тыныштық жоқ.
5Істеген күнәларым басымнан асты,
Ауыр жүктей денемді жерге жаншыды.


6Ақымақ істерімнің кесірінен
Жараларым іріңдеп, иістенген,
7Иіліп кеттім тұла бойым бүгіліп,
Күні бойы жүремін қайғы[†] шегіп.


8Белім менің ісіп кетіп қабынған,
Денемде сау жерім жоқ ауырмаған.
9Әбден әлсіреп, шалдығып-шаршаймын,
Жан азабынан қатты ыңқылдаймын.[*]


10Уа, Ием[†], Саған аян барлық қалауым,
Құпия емес Саған ыңқылдауым,[*]
11Жүрегім аласұрып, құрыды қуатым,
Көз жанарым суалып, қашты нұрым.


12Дос-жарандарым жарамнан қашқақтап,
Жақын туыстарым да тұр алшақтап.
13Жанымды алмақ жаулар тұзақ құрады,
Дұшпандар ажалым туралы айтады,
Күн сайын қастық жайлы ақылдасады.


14Ал мен саңыраудай құлақ аспаймын,
Мылқау сияқты жағымды ашпаймын,
15Осылай құлағы естімес адамдаймын,
Аузынан жауап шықпас мылқаудаймын.[*]


16Өйткені, Жаратқан Ие,[†] Өзіңе сенем,
Сен жауап бересің, уа, Құдай[†] Ием.
17Сонда мен былай деп ойлаған едім:
Дұшпандарым мені табаламасын,
Сүрініп құласам, олар паңданбасын.


18Себебі жақын қалдым мен құлауға,
Азабым әрдайым көз алдымда.
19Әділетсіз ісімді мойындаймын,
Жасаған күнәма қайғырудамын.


20Ал көп жауларым сергек жүріп күшеюде,
Себепсіз мені жек көретіндер көбеюде,[*]
21Жақсылығыма олар жамандық қайырады,
Ізгі жолмен жүргеніме қарсы шығады.


22Уа, Ием, мені жалғыз тастай көрме,
О, Құдайым, менен алыстай көрме.
23Асыға гөр маған көмек беруге,
Құтқарушым менің, уа, Жаратқан Ие.

#### 38


Ауыртпалық көрген жанның дұғасы

1(Ән-күйдің жетекшісі Едутунге[*] арналған Дәуіттің жыры.)


2Өзіме былай дедім: «Мен сақ жүрейін,
Тіліммен күнә[†] жасаудан безейін,
Әділетсіз жан қасымда тұрғанда
Тіліме берік бұғау салайын да».
3Осылай аузымды ашпай үндемедім,
Тіпті жақсылық жайлы да сөйлемедім,
Содан күшейе түсті қасіретім.


4Жүрек жалындап, ойымда от тұтанды,
Тілімнен отты сөздер ағытылды:
5Көрсете гөр, Ием[†], ғұмырымның соңын,
Көрер күндерімнің бүкіл санын,
Өмірімнің өткіншілігін ұғайын.
6Бір қарыстан ұзақ емес өмірім,
Қас қағым сәт — ғұмыр жасым Сен үшін.


Рас, алған деміндей әлсіз[*] — пенде өмірі!
7Адамдар өмірден елестей өтеді,
Мал-мүлік мол жинап бекер күйбеңдейді,
Себебі соның кімге тиерін білмейді.


8Ал қазір, уа, Ием, нені тосамын?
Тек Өзіңе үмітімді артамын.
9Заңсыз істерімнен мені арылта гөр,
Зердесіздің қорлауынан сақтай гөр.
10Мен ауызымды ашып, еш үндемеймін,
Өйткені осыны жасаған Сен Өзіңсің.


11Бұйырған азапты ала гөр менен,
Қолыңның соққысынан әлсіредім мен.
12Күнәсі үшін сөгіп жазаласаң пендені,
Күйе жеп қойғандай таусылар көрігі,
Рас, алған деміндей әлсіз — пенде өмірі!


13Мінажатыма, уа, Ием, құлақ түрші,
Көмекке шақырған даусымды естіші,
Менің көз жасымды елемей жүрмеші,
Себебі барлық ата-бабама ұқсаймын,
Жат жерлік кірме болып Өзіңмен тұрамын.


14Маған қарап тұрмашы ашуменен,
Қайтадан көңілді болайын мен,
Ғайып болмас бұрын кетіп бұл өмірден.

#### 39


Жаратқанға сенімін артқан бақытты!

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Нық сүйеніп келемін Жаратқан Иеме,[†]
Бұрылып, құлақ түрді Ол өтінішіме.
3Жаратқан Ием қорқынышты шұңқырдан
Мені тартып шығарды әрі батпақтан;
Дәу тастың үстіне тұрғызды аяғымды,
Нық, қауіпсіз қылды қадамдарымды.
4Ол жаңа ән-жырды маған айтқызды,
Мадақтаймын әрдайым Құдайымызды.
Мұны көрген көпшілік Жаратқанды
Қастерлеп, Оған сенімін артады.


5Менмендердің қолдауын сұрамайтын,
Жалғанға[*] сүйенгендерге бет бұрмайтын,
Қайта, тек Жаратқанға сенімін артқан
Әркім — өмір бақи қандай бақытты жан!


6Уа, Құдай[†] Ием[†], көп керемет[†] жасадың,
Біздің игілігімізді Сен ойлап тұрсың.
Игі істеріңді айтуға тырыссам,
Көптігі сонша, санауға жетпейді сан:
Саған тең келе алмас бірде-бір жан!


7Құрбандықтар мен сый-тартуларды қаламадың,
Бірақ маған Өзіңе құлақ салғыздың.
Шалып, өртелетін не күнәнің құнын
Өтейтін құрбандықтарды талап қылмадың.
8Сонда мен былай дедім: «Міне, келе жатырмын,
Шиыршық кітапта[†] мен туралы жазылған:[*]
9Сенің еркіңді орындауға құштармын,
Уа, Құдайым, жүрегімде Сенің тағылымың».[*]


10Үлкен жиында әділдікті уағыздадым,
Ием, Сен білесің, мен үнсіз қалмадым,
11Іште жасырмадым әділ хабарыңды:
Сенімділігің мен құтқаруыңды,
Рақымың мен ақиқатыңды Өзіңнің
Үлкен жиналыста айтпай кетпедім.
12Мені мейіріміңнен айырмашы, о, Ием,
Рақым мен шындығың мені қорғасын лайым.


13Сансыз пәлелер маған жан-жақтан лап берді,
Жасаған күнәларым мені қуып жетті,
Соларға бола жолымды көре алмаймын.
Басымдағы шашымнан көп саны олардың,
Содан үмітім үзіліп, жүрексіз болдым.
14Уа, Ием, рақым етіп мені құтқара гөр,
Маған көмекке тездетіп келе гөр.


15Жанымды алмақ болған бар жауларым
Таңдана абыржып, ұятқа қалсын,
Маған пәле тілеген бар дұшпандарым
Масқараланып кері қайтарылсын!
16«Өзіңе де сол керек!» деп табалаған
Олар қатты ұялып, таңғалсын соған.


17Бірақ бет бұрып сиынғандар Саған
Өзіңе қуана берсін шат-шадыман,
Лайым құтқаруыңды ұнатқан әркім:
«Иеміз даңқты!» деп Сені дәріптесін!


18Ал мен жарлымын, мұқтаждықта жүрмін,
Уа, Ием, Сен жағдайымды ойлайсың.
Қолдаушым да құтқарушым Өзіңсің,
Кешіге көрмеші, о, Құдайым менің.

#### 40


Науқас жанның мінажаты

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Жарлының қамын ойлайтын жан бақытты!
Ауыр күнде Иеміз оны құтқарады,
3Әрі қорғап, өмірін аман сақтайды,
Жаратқан оны елде жарылқайды,
Жауларының еркіне беріп қоймайды.
4Ауырса ол, Иеміз оған күш береді,
Төсектегі оның халін түзетеді.


5Иеме былай деп мінажат еттім:
«Рақымды бола гөр, уа, Жаратқан Ием,[†]
Саған қарсы күнә[†] жасаған едім,
Сауықтыра гөр жан дүниемді менің!»


6Дұшпандарым жамандап былай дейді:
«Қашан анау өліп, аты өшеді?»
7Біреуі маған кіріп-шықса, жалған сөйлейді,
Шынымен ол тек өсек-аяң жинайды,
Барған жерлерінде сонысын жаяды.


8Мені жек көргендердің барлығы
Өзара маған қарсы сыбырласады,
Былай деп жамандық ойластырады:
9«Қатерлі ауру жабысыпты оған,
Ол мәңгі тұрмайды жатқан орнынан!»


10Тіпті дастарқандас боп нанымды жеген
Сырлас досым, өзім толықтай сенген,
Енді мені теуіп жіберу үшін
Маған қарсы көтерді өз өкшесін.


11Ал Сен, уа, Ием[†], рақымды бола гөр,
Сауықтырып орнымнан тұрғыза гөр,
Оларға лайықтысын қайтарайын.
12Жауымның мені жеңіп шықпағанынан
Ұғамын Сенің риза екеніңді маған.
13Адал жүрген мені аман сақтайсың,
Көз алдыңа мәңгі орнатқызасың.


14Исраил сиынатын Құдай[†] Ие
Мадақтала берсін мәңгілікке!
Аумин,[†] иә, аумин.

#### 41


Екінші жазба


Құдайды аңсау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Қорах ұрпақтарының насихат жыры.)


2Марал[*] қалай аңсаса мөлдір суды,
О, Құдай[†], жаным солай Сені аңсайды.
3Жаным шын Құдайды іздеп шөліркейді,
Қашан мен Құдайыма бара аламын,
Қашан Оның алдында бола аламын?


4Көз жасымды көл қыламын[*] күндіз-түні,
Себебі адамдар менен күні бойы:
«Құдайың қайда?» деп сұрай береді.
5Сырымды Саған ақтарған кезімде
Мынау бірден түседі менің есіме:
Мен көпшілікті жетелеген едім,
Құдайдың үйіне қарай өрледім,
Мейрамдаған халықпен бірге жүрдім,
Шат-шадыман болып шүкірлік еттім.


6Жан дүнием, неге сен мұңаясың,
Бойымда алаңдап, неге мазасызсың?
Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе!
Өйткені Құтқарушымды — өзімнің
Құдайымды мадақтаймын әлі де.


7Мұңаяды ішімдегі жан дүние.
Мен Иордан жағасындағы елде,
Хермон, Мизар тауларының жерінде
Аңсап ойлайтын боламын Сені.


8Сарқыраған суларың долданғанда
Ұласа береді тасқын тасқынға,[*]
Сенің бар суларың, толқындарың да
Мені басып, асып кетіп жатты да.


9Жаратқан күндіз рақым жасап маған,
Мен Оны түнде мақтап, жырлап шығам,
Һәм мінажаттарымды бағыштаймын
Құдайыма Өзіме өмір сыйлаған.


10Маған жар болып келген Құдайдан:
«Неліктен Сен мені есіңнен шығардың?
Неліктен мен қысым көріп жауымнан,
Сонша қайғырып[†] жүрмін?» деп сұраймын.


11Дұшпандарымның табалаған мазағы
Жаныма менің қатты батады,
Себебі олар менен күні бойы:
«Құдайың қайда сенің?» деп сұрайды.


12Жан дүнием, неге сен мұңаясың,
Бойымда алаңдап, неге мазасызсың?
Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе!
Өйткені Құтқарушымды — өзімнің
Құдайымды мадақтаймын әлі де.

#### 42


Құдайдың жер бетіндегі тұрағын аңсау

1Уа, Құдай[†], үкім шығарып мені ақташы,

Бұл мейірімсіз халықтан мені қорғашы,
Әділетсіз өтірікшілерден құтқаршы!
2Өйткені Сен бас сауғалайтын қорғанымсың,
Неліктен менен бас тартып, жалғыз қалдырдың?
Неге жаудан қиналып жүруге тиіспін,
Не үшін қайғы-қасірет[†] шегуге мәжбүрмін?


3Нұрың мен шындығыңды жіберші, уа, Ием[†],
Олар киелі[†] тауыңа маған жол көрсетсін,
Мені Өзің мекендейтін орынға жетелесін,
4Сонда Саған арналған құрбандық үстеліне,[†]
Әрі шаттығым мен рақатымның көзіне —
Уа, Құдайым, Өзіңнің алдыңа барамын,
Жетігенмен Саған, Құдайым, мақтау айтамын.


5Жан дүнием, неге сен мұңаясың,
Бойымда алаңдап неге мазасызсың?
Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе!
Өйткені Құтқарушымды — өзімнің
Құдайымды мадақтаймын әлі де.

#### 43


Озбырлық көрген халықтың Құдайдан құтқаруын сұрауы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Қорах ұрпақтарының насихат жыры.)


2Уа, Құдай[†], Өзіңнің зор құдіретіңмен
Ежелде бабалардың заманында істеген
Керемет[†] істерің жайлы құлағымызбен
Көп естігенбіз әкелерімізден.


3Қыңыр ұлттарды Сен елден қуып шықтың,
Ал бабаларымызды орнықтырдың.
Сол тайпаларды Сен езіп тастадың,
Ал бабаларымызды азат қылдың.[*]
4Бабалар елді семсерімен басып алған жоқ,
Әрі білек күштерімен жеңіп шықкан жоқ,[*]
Мұны істеген — Сенің ұлы құдіретің,
Һәм бет-жүзіңнің нұры: Сен рақым көрсеттің.


5Сен менің Патшам әрі Құдайымсың,
Жақыптың халқына құтқарылу сыйлайсың,[*]
6Сенімен жауларымызды соққылаймыз,
Сенің атыңнан дұшпанды таптаймыз.
7Садағыма артпаймын мен сенімімді,
Құтқара да алмайды семсерім мені,
8Жауларымыздан Сен бізді құтқарасың,
Бізді жек көргендерді масқара қыласың.
9Күн сайын Құдайды айтып мақтанамыз,
Атыңды мәңгілік мадақтайтын боламыз.


10Ал қазір бізді тастап, ұятқа қалдырдың,
Сен жасағымызбен бірге аттанбадың,
11Жауымыздан қашуға мәжбүр қылдың,
Дұшпандарға бізді тонатып қойдың,
12Сойылатын қой іспетті бізді тапсырдың,
Халықтар арасына шашыраттың,
13Өз халқыңды арзанға сатып жібердің,
Біздің құнымызды әбден түсірдің.[*]


14Көршілерімізге бізді қорлаттың,
Маңымыздағыларға мазақтаттың,
15Қыңыр ұлттардың қорлауына қалдырдың,
Оларға бізді елетпей бас шайқаттың.
16Масқарамыз күнде алдымыздан шығады,
Халқымыз ұяттан қара бет болады,
17Жалақордың ұрсуын естіп тұрамыз,
Кек алмақ жаудың бетін көріп тұрамыз.


18Осының барлығына ұшырадық,
Алайда біздер Сені ұмытпадық,
Сенің Келісіміңді[†] де бұзбадық.
19Жүрегіміз Сенен бас тартқан да жоқ,
Аяғымыз жолыңнан тайған да жоқ.
20Сонда да Сен бізді талқандап қираттың,
Елімізді шибөрінің тұрағы еттің,
Ажал қаупін бастарымызға төндірдің.[*]


21Егер Құдайымыздың атын ұмытсақ,
Бөтен «тәңірге» қол жайып сиынсақ,
22Құдай мұны әлде білмес пе еді?
Ол жүректің құпияларын да біледі!


23Ал Сен үшін жау бізді күнде жоюда,
Сойылатын қой деп бізге қарауда.
24Уа, Жаратқан, неге «жатырсың ұйқыда»?
«Серпіліп», бас көтере гөр бізді қорғауға,
Бізден бас тарта көрмеші біржолата!
25Неге бізден бет-жүзіңді жасырасың,
Қайғы[†] мен жәбірімізді ұмытасың?
26Өйткені ажал аузында жандарымыз,
Әрі жерге жабысуда тәндеріміз.


27Тұрып орныңнан, бізді қолдай гөр,
Рақымыңа бола бізді құтқара гөр.

#### 44


Патшаның үйлену тойына арналған жыр

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «қызғалдақтар» әуенімен[*] айтылатын Қорах ұрпақтарының насихат жыры әрі махаббат әні.)


2Патшаға арнап әнімді айтқанда
Жүрегімнен ізгі сөз құйылуда,
Тілім ұқсас хатшының жүйрік қаламына.
3Сен әсемсің күллі адам[†] баласынан,
Мейірімді сөз ағылады аузыңнан,
Құдай[†] Сені мәңгілікке жарылқаған.


4Уа, батыр, семсеріңді асынып ал,
Зор даңқ пен ұлылыққа бөленіп ал.
5Осы салтанатыңмен жеңіске аттан[*]
Ақиқат, кішіпейілдік, әділдік үшін,
Мықты оң қолың ғажап істер істесін.
6Жебелерің үшкір, олар патшаның
Жауларының жүрегіне дәл қадалсын,
Барлық ұлттар да аяғыңа жығылсын.


7Сенің тағың, о, Құдай,[*] сақталады мәңгілік,
Патшалығыңа жүргізесің әділ билік,[*]
8Заңсыздықты жек көріп, әділдікті сүйесің,
Сондықтан да Құдай, өз Құдайың сенің,
Өзіңді тағайындап, сыйлады саған
Серіктеріңнен гөрі шаттықты молынан.[*]


9Хош иісті сенің күллі киімдерің
Мүр, алоэ, дәмқабық гүлінің жұпарымен,[*]
Көңіліңді көтереді сазды әуен
Сарайларыңда піл сүйегімен безенген.
10Сенің құрмет тұтатын жұбайларың
Арасында бар қыздары патшалардың.
Оң жағыңда отыр опырлық[*] саф алтын
Әшекейлер тағып алған патшайымың.


11Тыңда, қызым, ұғып ал, тос құлағыңды:
Ұмыт шыққан әулетің мен халқыңды,
12Патша аңсап қалайды сұлулығыңды,
Ол тақсыр иең сенің, ардақта оны!
13Тир қаласы сыйлығын алып келеді,
Елдің байлары ықыласыңды іздейді.


14Қалыңдық ханшаң отыр өз бөлмесінде
Алтын кестелі көйлегі бар үстінде,
15Түрлі түсті киімімен әкелінеді,
Құрбы қыздары соңынан ілеседі,
Барлығы да Сенің алдыңа келеді,
16Зор қуаныш, шаттықпен бастап әкелінеді,
Патшалық сарайыңа салтанатпен енеді.


17Ұлдарың орнын баспақ аталарыңның,
Бүкіл елге оларды әкім етіп қоясың.
18Бар ұрпақтарға сыйлатамын есіміңді,
Халықтар дәріптейді мәңгі Өзіңді.

#### 45


Құдай — берік қорғанымыз

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған. Сопрано дауыспен айтылатын[*] Қорах ұрпақтарының жыры.)


2Құдай[†] — біздің панамыз да күшіміз,
Қиын кезде сенімді көмекшіміз.
3Сол себептен біз уайымдап қорықпаймыз,
Тіпті дүниенің астан-кестені шықса да,
Таулар теңіздің тұңғиығына құласа да,
4Теңіз долдана ақ көбік атқыласа да,
Оның толқынынан тау сілкініп жатса да.
(Әлемнің Иесі[†] біздің жанымызда,
Жақып сиынған Құдай — биік қорғанымыз да!)


5Құдайдың таңдап алған қаласына,
Хақ[†] Тағаланың[†] киелі[†] тұрағына
Оның рақымы бұлақтың суындай
Әрқашан да нәр беріп қуантуда.[*]
6Құдай осы қаланың ортасында,
Ешқашан қозғалмайды да сол қала,
Құдай көмегін береді таң ата.
7Халықтар абыржи толқып,
Патшалардың тақтары шайқалады,
Хақ Тағаланың үні естіліп,
Бүкіл жер беті балқып жоқ болады.


8Әлемнің Иесі біздің жанымызда,
Жақып сиынған Құдай — биік қорғанымыз да!


9Келіп көріңдер Иенің істерін,
Ол ойрандатты жаулардың жерлерін,
10Дүниедегі соғыстарды тоқтатып,
Садақ, найза атаулыны сындырып,
Күймелерді қиратты отқа жағып.
11«Тынышталыңдар барлығың енді,
Біліңдер Менің Құдай екенімді!
Басқа халықтар Мені құрметтейді,
Дүние жүзінде Мені қастерлейді».


12Әлемнің Иесі біздің жанымызда,
Жақып сиынған Құдай — биік қорғанымыз да!

#### 46


Құдайдың бар халықтарға жүргізетін билігі

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Қорах ұрпақтарының жыры.)


2Күллі ұлттар, Құдайға қол соғыңдар,
Шаттық үнмен дауыстап Оны мақтаңдар!
3Себебі Жаратқан — Хақ[†] Тағала[†] айбатты,
Ол — бүкіл жер бетінің ұлы Патшасы
4Бізге халықтарды бағындырады,
Жау ұлттарды табанымызға салады.
5Үлесімізге таңдады Ол біз үшін
Өзі сүйген Жақыптың мақтаулы елін.


6Құдай[†] Ие халқының шаттық айқайымен
Тұрағына көтерілді, һәм керней үнімен.
7Әндетіңдер, Құдайға ән-жыр шырқаңдар,
Күй тартып та Патшамызды мадақтаңдар!
8Құдай — Патшасы күллі жер бетінің,
Лайым Оған айтыңдар мадақтау жырын!


9Құдай халықтарға билігін орнатты,
Киелі[†] тағына Ол отырып алды.
10Басқа ұлттардың басшылары жиналар,
Ыбырайым сиынған Құдайдың халқына қосылар,
Өйткені Құдайдікі жер бетінің патшалары,[*]
Оның дәрежесі бәрінікінен де жоғары!

#### 47


Ұлы Патшаның астанасына деген қуаныш

1(Қорах ұрпақтарының әні әрі жыры.)


2Құдайдың таңдап алған қаласында,
Оның қасиетті[†] Сион тауында
Жаратқан Иеміз[†] теңдессіз ұлы,
Ол мадақталуға әбден лайықты!
3Әсем де биік Сион тауы —
Күллі әлемнің қуанышы,
Таудың солтүстік жағындағы[*]
Ұлы Патшаның астанасы.
4Бекіністі сарайларында Құдай[†]
Белгілі[†] қорғаушы, баспанадай.


5Патшалар күштерін жинаған еді,
Шайқасқа бірігіп аттанған еді.
6Олар қаланы көріп, аң-таң болды,
Үрейленіп, түгел қаша жөнелді,
7Бойларын қорқыныш кернеді,
Толғатқан әйелдей қиналды.
8Теңіз кемелерін[*] шығыстың дауылы
Қиратқандай, құрттың Сен оларды.


9Құлағымызбен мынаны естіген едік,
Әлем Иесінің қаласынан соны көрдік,
Иә, Құдайымыздың осы шаһарынан:
Өз қаласын нығайтады Ол әрқашан.


10Уа, Құдай, ғибадатханаңда[†]
Ойландық мейірімің жайында,
11Уа, Құдайым, Сенің атың да,
Саған арналған мадақтау да
Жердің төрт бұрышына жайылады,
Құдіретті қолың әділдік орнатады.
12Сенің әділ билігіңе бола
Шаттанады Сион тауы да,
Қуанады Яһуда қалалары да.


13Сионға жақындап барыңдар,
Шаһарды айналып шығыңдар,
Барлық мұнараларын санаңдар,
14Қамалдарына назар аударыңдар,
Сарайларын да қарап шығыңдар.
Келер ұрпаққа мынаны айтыңдар:
15«Бұл Құдай — мәңгілік Құдайымыз,
Деміміз біткенше Ол — жетекшіміз!»

#### 48


Пәниге сенім арту — ақылсыздық

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Қорах ұрпақтарының жыры.)


2Күллі халықтар, мынаны тыңдаңдар,
Әлемнің тұрғындары, құлақ асыңдар,
3Қатардағылар және атақтылар,
Байлар мен бейшаралар, ден қойыңдар!
4Даналық сөздер шығады аузымнан,
Жүрек толғанысым түсінікке толған,
5Нақыл сөзге құлағымды саламын,
Домбыра тартып жұмбағымды ашамын.[*]


6-7Қиын-қыстау кезде қорықпаймын,
Қоршаса да мені алдамшылардың
Зұлымдығы: әл-ауқаттарына олар
Сүйеніп, зор байлығымен мақтанар.
8Ал адам[†] жанын пенде ажалдан босатпас,
Оның төлемін Құдайға бере алмас.
9-10Адамның мәңгі өмір сүруі үшін,
Қабірге түсіп, шірімеуі үшін
Төлем төлеп босатудың бағасы
Тым қымбат, істей алмас оны адам баласы.


11Данышпанның да өлгенін жұрт көреді,
Дәл солай ақымақ пен ессіз де өледі,
Мал-мүлкін басқаға қалдырғанын біледі.
12Ессіздердің ойынша мәңгі өз үйлері,
Ұрпақтан ұрпаққа сақталар мекендері
Әрі өз аттарымен аталған жерлері.
13Ал қадірлі адам[*] да мәңгі қалмайды,
Өліп құритын хайуанға ұқсайды.
14Міне, бұл — ақымақтың жүрер жолдары,
Сөздерін қолдайды ізбасарлары.
15Олар қойлардай өлімге ұшырар,
Ажал олардың «бағушысы» болар,
Тәндері құрып, қабірді мекендер,
Ал таңертең әділдер үстемдік етер.
16Бірақ Құдай[†] жанымды о дүниеден[†] құтқарады,
Ол мені Өзіне қабылдайтын болады.[*]


17Уайымдама, біреу байи қалғанда,
Үйінің салтанаты тым молайғанда,
18Өлгенде ол өзімен еш нәрсе алмайды,
Салтанаты оған еріп бармайды.
19Тірі кезде ол бақытты сезінетін,
Өркендегенде жұрт оны дәріптейтін.
20Бірақ ол да бабаларына аттанады,
Өмірдің нұрынан енді ада болады.
21Байлығына мастанған ақылсыз жан
Іспетті — кейін өліп құритын хайуан.[*]

#### 49


Құдай Тағалаға ұнамды ғибадат

1(Асафтың жыры.)


Құдіреті шексіз Құдай[†][*] — Жаратқан
Үн қатып, батысқа дейін күншығыстан
Әлемдегі адамзатты шақырған.
2Мүлтіксіз көрікті Сион тауынан
Құдайдың салтанаты көрініс тапқан.


3Құдайымыз келеді, Ол үнсіз қалмайды,
Оның алдынан от жалындап жалмайды,
Алапат дауыл айналасында соғады.
4Құдай көк пен жерді куәлікке шақырады,
Өзі таңдаған халқын соттауға барады:
5«Қасыма жинаңдар Менің сенімді халқымды,
Құрбандық шалып Өзіммен Келісім[†] жасағандарды!»
6Көк сонда Оның әділдігін паш етеді,
Себебі соттайтын — Құдайдың Өзі.


7«Тыңда Мені, Исраил халқым, былай деймін:
Саған қарсы куәлік келтіремін,
Мен Құдаймын, иә, сенің Құдайыңмын!
8Шалған малдарың үшін шағым айтпаймын,
Өртеп ұсынған құрбандықтарыңа қараймын.
9Ал қаламаймын бұқаларды қораларыңнан
Яки текелерді шарбақтарыңнан,
10Өйткені орманның әр аңы Менікі
Әрі малдар да мыңдаған төбедегі,
11Барлық құсты білемін таулардағы,
Хайуандар да Менікі даладағы.


12«Ашықсам» Мен саған айтпас та едім,
Бар әлем мен ондағылар — өз меншігім.
13Шалынған бұқаның етін жеймін бе,
Не текелердің қанын ішемін бе?
14Жоқ, тарту қылып мақтау ұсын Құдайға,
Берген сертіңді орында Хақ[†] Тағалаға.[†]
15Қиындық көргеніңде шақыр Мені,
Сонда құтқарып аламын сені,
Ал өзің мадақтайтын боласың Мені».


16Бірақ Құдай былай дейді арамзаға:
«Қандай қақың бар жарлықтарымды айтуға
Және Келісімімді аузыңа алуға?
17Алайда сен ескертуімді жек көресің,
Айтқан сөздерімді менсінбей жүресің.
18Ұрыны көрсең оған қосыласың,
Нәпсіқұмарлармен[*] де араласасың.
19Сенің аузыңнан жамандық шығады,
Тілің өтірікті торлап тұрады.
20Отырып алып бауырыңды ғайбаттайсың,
Өз анаңның ұлын нақақ жамандайсың.
21Сен солай істегенде Мен үндемедім,
Сонда Мені өзіңдей есептедің.
Ал қазір Мен сені сақтандырамын,
Күнәларыңды көз алдыңа қоямын».


22«Құдайын ұмытқандар, ұғыңдар бұл жайды:
Жазалап, паршаласам, ешкім құтқармайды.
23Мені мақтайтын жан құрмет көрсетеді Маған,
Сақтанып жүргенге құтқаруымды ашам».[*]

#### 50


Құдайдан кешірім сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры, 2Барсабиямен жақындасып күнәға батқан Дәуітке Натан пайғамбар[†] келген оқиғаға[*] байланысты мінажат.)


3Шексіз сүйіспеншілігіңе бола,
О, Құдай[†], маған рақым ете гөр,
Мейіріміңнің молдығына бола
Қылмыстарымды өшіріп тастай гөр.
4Мені әділетсіздігімнен арылтып,
Күнәларымнан түгел тазарта гөр.


5Қылмыстарымды жақсы білемін де,
Күнәларым әрдайым тұр есімде.
6Мен Өзіңе қарсы күнә[†] жасадым,
Сенің көз алдыңда зұлымдық істедім.
Осылай әділ Сенің айтқандарың,
Мүлтіксіз де маған жүргізген сотың.[*]


7Мен күнәкар болып дүниеге келдім,
Құрсақта жатқанда-ақ күнәкар едім.[*]
8Сен жүректің таза болуын қалайсың,
Жан дүниеме даналық та құясың.


9Құрбандық қанын бүркіп, күнәмді кеше гөр,[*]
Сонда көз алдыңда пәк таза боламын,
Күллі күнәмнан мені жуып-шая гөр,
Сонда қардан да аппақ тазарамын.
10Шаттық үнін маған қайтадан естірте гөр,
Сен әлсіреткен денемді қуанта гөр,
11Күнәларыма енді назар аудармай,
Бар қылмыстарымды өшіріп тастай гөр.


12Уа, Құдайым, жүрегімді тазарта гөр,
Рухымды берік қылып, жаңарта гөр.[*]
13Қасыңнан мені қуып шыға көрме,
Киелі Рухыңды[†] менен ала көрме,
14Мені құтқарғаныңа қуантып тағы,
Сыйлай гөр азғырылмайтын берік рухты.


15Қылмыскерлерге ақ жолыңды үйретейін,
Күнәкарлар сонда Саған бұрмақ беттерін.
16Қан төккен мені арылтсаңшы кінәмнан,
Сенсің ғой жалғыз Құтқарушы Құдайым.
Тіліммен әділдігіңді мадақтаймын.


17Аузыма ерік бере гөр, Жаратқан Ием,[†]
Сені емін-еркін мадақтап, дәріптейін.
18Құрбандық шалуымды қаламай тұрсың,
Өртеу құрбандығын да ұнатпай тұрсың,
Әйтпесе оларды ұсынар да едім.
19Ал Құдайға ұнамды сый, құрбандық —
Күнәсіне шынымен өкінген рух[†].
Шын опық жеп, бағынған жүрекке Сен
Теріс қарамайсың, уа, Құдай Ием[†].


20Игі еркіңмен Сионды[*] өркендете гөр,
Қамалын оның қайта тұрғыза гөр.
21Сонда Саған ұнамды пәк тартулар
Шалынбақ һәм өртелетін құрбандықтар,
Үстеліңе торпақтар[*] да ұсынылмақ,
Сенің жолыңа солар бағышталмақ.

#### 51


Менмен дұшпан қаралағанда Құдайға сенім арту

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің насихат жыры. 2Ол едомдық Доиқтың Саулға барып, Дәуіттің Ахимәліктің үйіне кіріп-шыққаны жайлы хабар жеткізген кезіне арналған.)[*]


3Ей, мықты жан, қылмысыңа неге мақтанасың,
Әйтсе де Құдай[†] маған төгеді рақымын.
Ұзақты күн сен құрту жайлы ойланасың.
4Өткір ұстарадай тіледі сенің тілің,
Өтірікті айтуға шеберсің өзің,
5Зұлымдықты артық көресің жақсылықтан,
Алдауды да ақиқатты айтудан.
6Ей, алдамшы тіл, сен өзгенің жанын
Жаралайтын сөзді айтуды ұнатасың!


7Содан да Құдай сені мәңгі құртады,
Үйіңнен күшпен қуып шығарады,
Тірілер арасынан аластатады.
8Әділдер мұны көріп қайран қалады,
Былай деп келекелейді сол арамды:
9«Міне, Құдайды паналамаған жан,
Қайта, мол байлығын арқа тұтқан,
Зұлымдықпен одан бетер нығайған».


10Ал мен Құдайдың киелі[†] үйінің
Ішінде жасыл зәйтүндей өсіп-өнемін,[*]
Құдайдың рақымына мәңгі сенемін.
11Уа, Ием[†], Сені игі істерің үшін
Халқыңның алдында дәріптеймін,
Ізгі мейіріміңе сүйенемін.[*]

#### 52


Құдайсыздарды сақтандырып, сенушілерді жігерлендіру

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Ауыртпалық шегу» әуенімен айтылатын Дәуіттің насихат жыры.)


2Ақылсыз адамдар «Құдай[†] жоқ!» деп ойлайды,
Әбден бұзылған олар жексұрындық жасайды,
Әрі ешқайсысы да жақсылық жасамайды.


3Құдай көктен көз салады адамзатқа:
«Ақылды біреу бар ма бет бұратын Құдайға?»
Деп байқайды Ол. 4Жоқ, бәрі тайып кетті теріс жолға,
Әбден бұзылды бірігіп барлығы да.
Жақсылық жасаушы ешкім жоқ, тіпті бір жан да.


5Сұмдық жасайтындар ақылға келмес пе екен?
Халқымды олар нан жегендей жалмап кеткен,
Құдайға сиыну[†] ойларына еш түспеген.
6Ал оларды қорқыныш құрсаулайтын болады,
Қауіп-қатер жоқ жерде үрейлері ұшады.
Тап берген жауыңның сүйектерін Құдай шашады,
Сен масқаралайсың Құдай бас тартқан оларды.


7Құтқару Сионнан келсе екен Исраилге!
Құдай өз халқын тұтқыннан азат еткенде[*]
Жақыптың үрім-бұтағы қатты қуанады,
Иә, Исраил халқы шат-шадыман болады!

#### 53


Қиын-қыстау кезде Құдайға сенім арту

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің насихат жыры. 2Зифтің бірнеше тұрғынының Саулға барып: «Дәуіт біздің жақта тығылып жүрген сияқты!» деп хабар жеткізген кезіне[*] арналған.)


3Уа, Құдай[†], ұлы атың үшін құтқара гөр,
Зор құдіретіңмен мүддемді қорғай гөр!
4О, Құдайым, дұғама құлақ сала гөр,
Аузымнан шыққан сөздерге көңіл бөле гөр!


5Бөгде адамдар маған қарсы шықты,
Зорлықшыл сұмдар жанымды алмақшы,
Олар еш ойламайды Құдай туралы.


6Алайда Құдай маған жар болады,
Жаратқан Ие[†] жан дүниемді нығайтады,[*]
7Сұмдығының есесін жауыма қайтарады.
Ием[†], адалдығыңа сай оларды талқандашы.


8Өз еркіммен Саған құрбандық шаламын,
Уа, Ием, ізгі атыңа мақтау айтамын.
9Сен құтқарып алдың мені бар пәледен,
Жауларымның жеңілгенін көрдім көзіммен.

#### 54


Сырлас досы опасыздық жасаған жанның мінажаты

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің насихат жыры.)


2Уа, Құдай[†], мінажатыма құлақ түрші,
Өтінішімді елемей жүрмеші.
3Назар аударып, жауап берші маған,
Аһ ұрып, абыржып жүрмін қайғыдан,[†]
4Дұшпандарымның қатты дауысынан
Әрі әділетсіздердің қыспағынан.
Олар басыма азап жаудырады,
Ашулана жала да жабады.


5Жүрегім қинала дірілдейді,
Өлімнің қорқынышы тап береді.
6Үрей мен қалтырау басып алады,
Қорқыныш билейді тұла бойымды.
7Сонда мен тілек тілеп былай дедім:
«Кептердің қанаттарын маған берер кім,
Бұл жерден ұшып кетіп, тыншыр едім,
8Алысқа ұшып, айдалада қалар едім,
9Қастықтың дауылынан тез құтылар едім».


10Уа, Ием[†], зұлымдарды абыржытып,
Берекесін алшы тілдерін шатастырып,
Қаладан зорлық-зомбылық тұрмын көріп.
11Күні-түні олар қамалда аңдып жүреді,
Сұмдық пен пәлеге толы қала іші,
12Тонаушылық пен өлім[†] мол шаһарда,
Жалғандық пен зорлық бітпес базарда.


13Жауым қараласа соған төзер едім,
Дұшпаным бас көтерсе одан тығылар едім.
14Алайда мұны істеген қатарласым
Сенсің, о, жаныма жақын сырлас досым!
15Қандай ғажап еді қарым-қатынасымыз,
Құдайдың үйіне бірге барғанымыз.


16Кенеттен жетсін ажал жауларыма,
Тірідей түссін олар тұңғиыққа,
Зұлымдық мекендейді ғой араларында.


17Ал мен Құдайды көмекке шақырамын,
Сонда мені құтқарады Жаратқаным.
18Ертеңгісін, тал түсте және кешқұрым
Құдайыма дауыстап жалбарынамын,
Оның құлағына шалынады дауысым.
19Маған қарсы шығып, шайқасқан көп жаудан
Құдай жанымды сақтап алады аман.
20Ежелден Құдай тағында отырып келеді,
Мені естіп, жауды Өзіне бас игізеді.
Олар іс-әрекеттерін өзгертпей келді,
Құдайдан қорқып, Оны қастерлемей жүрді.


21Дұшпаным[*] жасасқан келісімінен[†] бас тартты,
Өзімен тату тұрғандарға қарсы шықты,
22Сарымайдан да жұмсақ айтқан сөздері,
Бірақ қастандыққа толы оның жүрегі,
Иісмайдан да жағымды айтқандары,
Шынымен жалаң семсердей астарлары.


23Жаратқан Иеге[†] арт бар уайымыңды,
Ол сені қолдап, ойлайды қамыңды,
Мәңгілік құлатпайды әділ жанды.
24Алайда, уа, Құдайым, сол сұмдарды
Тастайсың Сен тұңғиық шыңырауға,
Қанішер жауыздардың жандары
Құриды жетпей-ақ жасының жартысына.
Ал мен болсам сенемін Жаратушыма.

#### 55


Жаулар тап бергенде Құдайға сенім білдіру

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Алыстағы үнсіз көгершін» әуенімен айтылатын Дәуіттің мінажаты. Ол філістірлердің Дәуітті Ғат қаласында ұстап алған кезіне[*] арналған.)


2Уа, Құдай[†], бола гөр маған мейірімді,
Адамдар ұмтылады таптауға мені,
Күні бойы қыспақтап, тап береді.
3Жауларым күнде қудалап өкшелейді,
Менмендер маған қарсы бас көтереді.
4Қорыққанда Саған артам сенімімді.


5Құдайға сеніп енді қорықпаймын,
Берген сөзі үшін Оны мадақтаймын,
Сонда пенде не жасай алады маған?


6Күнде жаулар сөздерімді бұрмалайды,
Әрдайым маған қарсы қастық ойлайды,
7Жасырынып бір жерге жиналады,
Бар қадамдарымды бақылап тұрады,
Аңдып жанымды алуға ұмтылады.
8Уа, Құдай, сұм істерімен құтылтпашы,
Сол қыңыр ұлттарды қаһарыңмен құлдыратшы.[*]


9Шарасыздығымды ұмытпай ескересің,
«Құтыңа» жинап қой көз жасымның бәрін,
Жазылған жоқ па олар кітабыңда Сенің?[*]
10Сиынып сұрасам қолдауыңды Сенің,
Кері шегінеді жауларым менің,
Құдайдың маған жар екенін білемін.


11Берген сөзі үшін Құдайды мадақтаймын,[*]
Берген уәдесі үшін Иемді даңқтаймын.
12Құдайға сеніп енді қорықпаймын,
Сонда пенде не істей алады маған?


13Уа, Құдайым, мен Өзіңе бағыштаймын
Берген уәдеме сай шүкірлік тартуларын.[*]
14Өйткені аяғымды сүрінуден сақтадың,
Жанымды ажалдың аранынан құтқардың.
Осылай Сен мені Өзіңнің алдыңда
Аман жүрсін дедің өмірдің нұрында.[*]

#### 56


Құдайдан дұшпандардан құтқаруын сұраған мінажат

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Құрта көрме» әуенімен айтылатын Дәуіттің мінажаты. Ол Дәуіттің Саулдан қашып, таудағы үңгірді паналағанына[*] арналған.)


2Мейірленіп, Құдай[†], рақым етші маған,
Өйткені үмітімді артамын Саған,
Пәле-жала өткенше бас сауғалайын,
Қанатыңның аясын паналайын.
3Сиынып тұрамын Хақ[†] Тағалаға,[†]
Маған игілік жасаушы Құдайға.[*]
4Ол көктен көмек жолдап аман сақтайды,
Мені өкшелеп қудалағанды қорлайды.
Иә, Құдай рақымы мен шындығын сыйлайды.


5Айналам толы жыртқыш арыстандай,
Сол сұмдардың тілдері өткір қылыштай,
Тістері де үшкір жебе мен найзадай.


6Уа, Құдай, көктен жоғары атың шықсын,
Күллі әлемде Сенің даңқың артсын!


7Дұшпандарым маған арнап тор құрды,
Сондықтан еңсем түсіп, көңілім қалды.
Жолыма олар тұзақ құрып, ор қазды,
Алайда сол орға өздері құлады.


8Уа, Құдай, жүрегім Саған сенімді,
Өзіңе арнаймын мен ән-күйімді.
9Жан дүнием, ояншы, сергек болайын,
Жетіген мен домбыра, болыңдар дайын,
Ән-жырыммен атар таңды оятайын.
10Уа, Ием[†], жұрт алдында Сені мадақтаймын,
Ұлттар арасында мақтап жырлаймын.
11Себебі берік рақымың заңғар аспандай,[†]
Әрі сенімділігің[*] асқар бұлттардай.


12Уа, Құдай, көктен жоғары атың шықсын,
Күллі әлемде Сенің даңқың артсын!

#### 57


Әділетсіз билерді жазалауды сұраған мінажат

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Құрта көрме» әуенімен айтылатын Дәуіттің мінажаты.)


2Уа, билер,[*] шындықты айтасыңдар ма,
Жұртқа әділ үкім шығарасыңдар ма?
3Жоқ, іштей әділетсіздік жоспарлайсыңдар,
Елге билік айтқанда зорлық жасайсыңдар!
4Зұлымдар туғаннан-ақ жолдан адасады,
Құрсақтан-ақ жаңылып, жалған айтады.
5-6Айтқан сөздері зәрлі жыланның уындай,
Олар шебер арбаушының да даусын тыңдамай
Құлағы бітелген улы сұр жыландай.


7Уа, Құдай[†], олардың тістерін қиратшы,
Ием[†], арыстандай жақтарын күйретші,[*]
8Ағып кеткен судай олар жоғалсын,
Тартқанда жебелері сынып қалсын,[*]
9Жорғалап жоқ болар ұлудай құрысын,
Тасталған түсіктей күн көзін көрмесін!
10Тікенді бұтақ жанған от үстіндегі
Қазанның тез қайнайтыны секілді,
Құдайдың қаһары сол тірілерді
Құйындай көтеріп алып кетеді.


11Тәңірдің жазалауын әділдер көріп қуанады,
Зұлымның құрып кеткеніне риза болады.
12Жұрт былай дер: «Рас, әділ жан сыйын алады,
Жерде шынымен Құдай үкім шығарады!»

#### 58


Мейірімсіз жаудан қорғайтын баспана — Құдай

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Құрта көрме» әуенімен айтылатын Дәуіттің мінажаты. Ол Саул патшаның Дәуітті өлтіру үшін оның үйін күзеттірген кезіне арналған.)[*]


2Уа, Құдайым, құтқара гөр жауларымнан,
Мені сақтай гөр қарсыластарымнан,
3Арашалашы әділетсіздерден,
Аман сақташы қанішерлерден.


4Уа, Жаратқан Ие,[†] олар мені аңдуда,
Маған қарсы мықтылар жиналуда.
Ал не қылмысым, не күнәм болмай тұр,
5Еш кінәм жоқ, бірақ олар асығып жүр,
Маған қарсы аттануға дайын тұр.


Мені қорғап-қолдауға орныңнан тұршы,
Мүшкіл жағдайыма көз сала көрші.
6Уа, Жаратушы Құдай[†], Әлемнің Иесі,[†]
Исраил халқының сиынатын Тәңірі,
Енді көктегі тағыңнан көтерілші,
Өзіңе бағынбайтын ұлттарға тап берші,
Зұлым опасыздарға рақым көрсетпеші.


7Дұшпандарым кешқұрым кері қайтады,
Қаланы аралап иттерше ұлысады.
8Ауыздарынан жамандық бұрқырайды,
Тілдері семсердей жарақаттайды,
Олар «Кім естір екен?» деп ойлайды.


9Ал Сен, Жаратқан Ие, оларға күлесің,
Барлық қыңыр ұлттарды келекелейсің.


10Сен менің күш-қуатымның қайнарысың,
Назарымды Өзіңе аударамын,
Себебі, уа, Құдай, Сен қорғанымсың,
11Маған мейірім танытатын Құдайымсың,
О, Құдай, алдымнан жүріп күш бересің,
Жауларымның жеңілісін көрсетесің.


12Оларды құртпашы, халқым ұмытпасын,
Күшпен таратшы, Өзіңе бой ұрсын,
Уа, Иеміз, қалқандай Қорғаушымызсың!
13Күнә[†] — айтқандарының барлығы да,
Ауыздарынан шыққан — қарғыс пен жала,
Менмендіктерімен құласын тұзаққа!
14Қаһарыңмен оларды құртып таста,
Жоқ қыла гөр оларды біржолата,
Сонда «Жақыпқа Құдай билік жүргізеді»
Деп жер түкпіріндегілер де біледі.


15Дұшпандарым кешқұрым кері қайтады,
Қаланы аралап иттерше ұлысады,
16Жейтін олжа іздеп айнала шарлайды,
Егер тоймаса түнде ырылдайды.


17Ал Сен пәлеге ұшырағанымда
Маған болдың қорған және баспана,
Сондықтан әнге салып құдіретіңді,
Таңертеңнен паш етем мейіріміңді.
18Сен менің күш-қуатымның қайнарысың,
Өзіңе мадақтау жырымды арнаймын.
Себебі, уа, Құдай, Сен қорғанымсың,
Мейірімін төгетін Құдайымсың.

#### 59


Жаулардың қыспағынан құтқаруды өтінген дұға

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Келісім[†] қызғалдағы» әуенімен айтылатын Дәуіттің насихат мінажаты. 2Ол Дәуіттің Батыс Месопотамияның әрі Собаның арамалықтарымен[†] шайқасып жүрген кезінде Жоғаб қайта оралып, он екі мың едомдықты Тұзды аңғарда күйреткен оқиғаға[*] арналған.)


3О, Құдай[†], Сен бізден бас тарттың,
Қаһарланып бізді талқандадың,
Бізге бұра гөр бетіңді қайтадан.
4Сен жерді сілкілеп, қиратқан едің,
Ол шайқалып тұр, жазшы жарылған жерлерін.
5Өз халқыңның басына пәле түсірдің,
Теңселтетін «шараптан» оған ішкіздің.[*]


6Сен Өзіңді қастерлейтіндерге ту бердің,
Олар соны көтерсін деп шындық үшін.[*]
7Сүйіктілерің лайым аман сақталсын
Деп ден қойып, құдіретіңмен құтқарғын!


8Құдай былай деді киелі[†] мекенінен:
«Мен шаттанып Сихемнің жерін[*] бөліп беремін,
Соқот аңғарын да халқыма үлестіремін.[*]
9Ғилақад пен Манаса да — Менің иелігім,
Ефрем руы болады басты қорғаным,
Яһуда руынан шығады патшаларым.[*]
10Моаб Маған шылапшындай пайдалы болады,
Едом жері де меншігіме айналады,[*]
Філістір елі де бой ұрып Маған қуанады».


11Кім мені қамалды қалаға кіргізеді?
Кім Едом елінің ішіне енгізеді?
12Сол Сен емес пе, Құдай, бізден бас тартқан,
Әскерімізбен бірге шабуылға шықпаған?
13Жаулардың қыспағына қарсы қолдашы,
Еш жарамсыз — пенделердің қолдағаны.


14Зор істер істейміз Құдай жар болғанда,
Жауларымызды таптайды Ол аяғына.

#### 60


Құдайдың қорғауын сұраған мінажат

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Уа, Құдай[†], айқайыма құлақ сала гөр,
Мінажатыма менің ден қоя гөр.
3Сары уайымға салынды жан дүнием,
Өзіңе сиынамын жердің шетінен,
Шыға алмас шыңға мені шығаршы Сен.
4Себебі бас сауғалар панам болып келесің,
Жаудан қорғайтын берік бекінісім Өзіңсің.


5Уа, Құдай, мекеніңде мәңгі тұрайыншы,
«Қанатыңның астынан» тыным табайыншы,[*]
6Өйткені берген анттарымды Сен естідің,
Өзіңді қастерлейтіндермен бірге үлес бердің.[*]


7Патшаның ғұмыр жасын ұзарта гөр,
Ұрпақтан ұрпаққа жалғастыра гөр,
8Уа, Құдай, алдыңда ол мәңгі билік құрсын,
Лайым рақым мен шындығың оны қорғасын.


9Сенің атыңды әрдайым мадақтаймын,
Берген анттарымды күнде орындаймын.

#### 61


Құдіретті де рақымды Құдайға деген сенім

1(Ән-күйдің жетекшісі Едутунге[*] арналған Дәуіттің жыры.)


2Жаным тыным табады жалғыз Құдайдан,
Құтқарылуым келеді тек қана Одан,
3Ол ғана — паналайтын жартасым,
Құтқарушым әрі заңғар қорғаным,
Енді қайтып қатты шайқалмаймын.


4Қашанғы бас саласыңдар бір адамға?
Теңселген дуал, қисайған қабырға
Сияқтанған мені құлатпақсыңдар ма?
5Биіктен құлатуға жаулар жоспарлайды,
Сол үшін өтіріктен де бас тартпайды,
Ауыздарымен бата бергенсиді,
Ал жүректерінде жамандық тілейді.


6Жан дүнием, тыным тап жалғыз Құдайдан,
Үміт келеді маған тек қана Одан,
7Ол ғана — паналайтын жартасым,
Құтқарушым әрі заңғар қорғаным.
Енді қайтып ешқашан шайқалмаймын.


8Құтқарылуым, абыройым Құдайдан,
Ол — мықты қорғаным әрі баспанам.
9Халайық, лайым Оған сенім артыңдар,
Ойларыңды Оған толық ашыңдар,
Құдай[†] — біздің панамыз, мұны ұмытпаңдар!


10Адамзат атаулы шығарған деміңдей,
Атақты, атақсыз бәрібір бекердей,
Таразыға бәрін салып көргенде,
Жеңіл олар шығарған деміңнен де.[*]
11Зорлықпен алып қоюға үміт артпа,
Дүние-мүлік ұрлаймын деп те мақтанба,
Дәулетің молайса, соған сенім артпа!


12Бірде Құдай маған былай деп айтты,
Талай рет[*] мен естігенмін мынаны:
Құдіретті күш, о, Құдай, Сенікі.
13Уа, Ием[†], тұрақты — Сенің рақымың,
Әркімге лайықтысын ісіне сай қайтарасың.

#### 62


Құдайды аңсау

1(Дәуіттің жыры. Оның Яһуда еліндегі иен далада жүрген кезі[*] туралы.)


2Уа, Ием[†], Сен сиынатын Құдайымсың,
Таң сәріден мен Саған бет бұрамын,
Сусыз жердемін кеуіп, құлазыған,
Жан-тәніммен Сені аңсап сағынам.
3Киелі[†] тұрағыңда аяныңды көрдім,[*]
Құдірет пен ұлылығыңды байқадым.


4Өмірден артық берік мейірімің,
Ауызым Өзіңді мадақтай берсін,
5Өмір бойы бір Сені мадақтаймын,
Атыңды атап қолымды жаямын.
6Өйткені жіліктің майлы басынан
Гөрі Өзіңнен мол ләззат табамын,
Шаттық үнмен Саған мақтау айтамын.


7Төсекке жатып Сені еске аламын,
Түні бойы Сен жайлы ойланамын.
8Өйткені Өзің менің қолдаушымсың,
«Қанатыңның аясында» шаттанамын.
9Жаным тығыз байланыста Сенімен,
Мені демейсің құдіретті қолыңмен.


10Ал көзімді құртпақшы арамзалар
Тозақтың[†] түбіне түсетін болар,
11Семсердің күшімен олар қырылар,
Өліктері шибөріге жем болар.


12Уа, Құдай[†], патша Өзіңе шаттанады,
Саған бағышталғандар мақтау айтады,
Ал өтірікші ауыздар жабылады.

#### 63


Залым жаудан құтқарушы — Құдай Тағала

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Құдай[†], арызыма құлақ сала гөр,
Жаудың сесінен жанымды сақтай гөр,
3Зұлымның астыртын әрекетінен
Қорғап әрі залымның бүлігінен.
4Тілдерін олар семсердей өткірлеген,
Көздеп тұр жебедей өткір сөздерімен.


5Айыпсыз жанды атады тосқауылдан,
Кенеттен тап береді қорықпастан.
6Зұлым ойларында бір-бірін қолдайды,
Құпия тор құруды жоспарлайды,
«Мұны кім көрер?» деп өздерін мақтайды.
7Қаскүнемдік ойластырып, құрайды,
«Мүлтіксіз жоспар құрдық» деп ойлайды.
Адамның жан дүниесі — түпсіз тұңғиық,
Жүрек түкпірлері пендеге жабық.


8Ал Құдай соларды жебемен атады,
Кенеттен олар жарақаттанады,
9Өз сөздеріне бола талқандалады,
Мұны көргендер олардан бас тартады.[*]


10Күллі адамзат үрейленеді,
Құдайдың істерін жария етеді,
Оның керемет[†] жасағанын түсінеді.
11Жаратқанға әділдер шаттанады,
Олар Иемізден пана табады.
Ақжүрек жандар Оны мақтан тұтады.

#### 64


Ұлы Құдайдың шапағатына шүкірлік

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің әні әрі жыры.)


2Сионда Саған, Құдай[†], мақтау арналады,
Өзіңе берілген анттар орындалады,
3Мінажаттар құлағыңа жетеді,
Барлық адамдар алдыңа келеді.
4Теріс істеріміз жаншып тұр бізді.
Ал Сен кешіресің күнәларымызды.[*]
5Қандай бақытты — Өзің таңдағандар,
Қасыңда, аулаларыңда тұрады олар,
Сонда кенелеміз үйіңнің жақсылығына,
Киелі[†] ғибадатханаңның[†] рақатына.


6Құдай, құлақ саласың әділдікпен,
Бізді құтқарасың керемет[†] істермен.[*]
Саған үміт артады жер шетіндегілер
Және алыс теңіздегі кемешілер.
7Сен құдіретіңмен тауларды орнаттың,
Күш-қуатқа бөленіп, беліңді будың.
8Теңіз толқынының гүрілін тыншыттың,
Халықтардың шуылын тыныштандырдың.
9Кереметтеріңе таңғалар алыс елдер,
Шығыс пен батысқа айтқызасың әндер.[*]


10Сен жерді баптап суарып, құнартасың,
Уа, Құдай, халықты нанға тойдыру үшін
Өзендеріңді суға толтырасың,
Жерді Өзің солай дайындайсың.
11Соқаның іздерін суға қандырасың,
Топырақ кесектерін тегіс қыласың,
Құйылған нөсермен оларды жұмсартасың,
Өсіп шыққан өнімдерін жарылқайсың.


12Солай жылды игілікке бөлейсің,
Қайда жүрсең де молшылық бересің,
13Иен даланың жайылымдары суланған,
Қыраттар құлпырып қуаныш жамылған,
14Жайылым қора-қора малға толып,
Алқаптар егінменен жайқалып,
Бәрі қуана айқайлайды ән салып.

#### 65


Бар халықтар, Құдайды мадақтайық!

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған ән әрі жыр.)


Бар әлем, Құдайға қуана дауыстаңдар,
2Оның есімін дәріптеп жырлаңдар,
Зор ұлылығының даңқын шығарыңдар!
3Құдай[†] алдында былай деп айтыңдар:
«Қандай керемет[†] Сенің іс-әрекетің,
Һәм қандай ұлы Сенің құдіретің,
Жауларың Сенің алдыңда бойсұнады,
4Бүкіл жер Саған бас иіп сиынады,
Саған арнап мақтау жырларын айтады,
Есіміңді мадақтап ән салады».


5Келіп, Құдайдың істерін көріңдер,
Адамдар үшін Ол істейді кереметтер:
6Құдай теңізді айналдырды құрлыққа,
Оның халқы жаяу өтті арғы жаққа,
Сонда қатты қуандық Құдайымызға.
7Ол құдіретті күшімен мәңгі билейді,
Халықтарды әрдайым бақылайды,
Қыңырдың бас көтеруіне жол бермейді.


8Халықтар, Құдайымызды мақтаңдар,
Қатты дауыспен Оны мадақтаңдар!
9Ол жанымызды аман-есен қорғайды,
Аяғымызды сүрінуден сақтайды.


10Уа, Құдай, Сен сынақтан бізді өткіздің,
Күмісті балқытқандай тазарта бердің,[*]
11Тұзаққа түсіріп бізді құлаттың,
Арқамызға құлдықтың жүгін арттың,
12Адамдарды басымызға шығардың,
Оттан да, судан да бізді өткіздің,
Ал ақыры молшылыққа жеткіздің.


13-14Қасірет кезінде аузымнан шыққан,
Қиындыққа тап болғанда тілім айтқан,
Саған берген сертімді іске асырамын,
Өртелмек құрбандықпен үйіңе барамын.
15Саған арнап семіз малдарды шаламын,
Қошқар майын өртеп, жұпарын шығарамын,
Бұқалар мен ешкілерді де ұсынамын.


16Ей, Құдайымызды қастерлейтіндер,
Барлығың келіп, құлақ түріңдер.
Оның маған істегенін сендерге айтамын.
17Мен Құдайға дауыстап сиындым,
Аузымменен Оның даңқын шығардым.
18Жүректе бар күнәмнан бас тартпасам,[*]
Дұғама құлақ салмас еді Жаратқан.
19Расында Құдай құлақ түрді маған,
Сиынғанымда даусым жетті Оған.


20Мінажатымнан менің бас тартпаған,
Мейірімін менен алып қоймаған
Құдайымыз мадақталсын әрқашан!

#### 66


Құдайдан бар халықтарды жарылқауын сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен айтылатын жыр әрі ән.)


2Я, Құдай[†], рақымды болып, жарылқай гөр,
Бет-жүзіңнің нұрын бізге түсіре гөр.
3Бүкіл жер бетінде Сенің жолың мәлім болсын,
Барлық халықтарға құтқаруың аян болсын!


4Уа, Құдай, халықтар Сені мадақтай берсін,
Күллі ұлттар Өзіңе мақтау айта берсін!
5Рулар қуана-қуана ән шырқай берсін,
Себебі Сен ұлттарды әділдікпен билейсің,
Жер бетіндегі руларға дұрыс бағыт сілтейсің.


6Уа, Құдай, халықтар Сені мадақтай берсін,
Күллі ұлттар Өзіңе мақтау айта берсін!
7Сонда жердің топырағы бізге өнімін сыйлар,
Һәм Құдай, сиынған Құдайымыз, бізді жарылқар.
8Лайым Құдай бізді жарылқай берсін,
Бар жердегі адамдар Оны қастерлесін!

#### 67


Құдайдың Синайдан Сионға барған жеңімпаз жолы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің әні әрі жыры.)


2Құдай[†] көтеріліп, жауларын шашыратсын,
Оны жек көретіндер алдынан қашсын.
3Түтіннің желмен ыдырайтыны сияқты,
Уа, Құдайым, жауларыңды ыдыратшы,
Балауыздың отқа еритіні іспетті,
Зұлымдарды алдыңнан құртып жіберші.
4Бірақ әділдер болса, шаттана ән салсын,
Құдай алдында күліп мәз-мейрам болсын.


5Біздің Құдайымызға ән айтыңдар,
Оның есімін дәріптеп жырлаңдар,
Бұлттармен жүретін Оны мадақтаңдар,[*]
Жаратқан Ие[†] — Оның аты, біліп алыңдар,
Көз алдында шат-шадыман болыңдар.


6Құдай әке болады жетімдерге,
Қорғаушы болады жесірлерге,
Тағында отыр Ол киелі[†] мекенінде,
7Жалғыз жандарға жанұя сыйлайды,
Тұтқынды босатып, шаттыққа бөлейді,
Ал қыңырды қапырық шөлге тастайды.


8О, Құдай, халқыңды Мысырдан бастап шыққанда,
Айдалада оны ертіп жүріп отырғаныңда,
9Жер сілкініп, аспаннан[†] жаңбыр қатты құйылды,
Уа, Құдай, көз алдыңда Синай тауында,
Исраил сиынған Өзіңнің алдыңда.
10Уәделі еліңе, я, Құдай, нөсер жаудырдың,
Кеуіп қалған жерді қайтадан жандандырдың,[*]
11Рақыммен халқыңды елде қоныстандырдың,
Уа, Тәңірім, сол кедейлерді Сен қамқорладың.


12Жаратқан Ие мынаған бұйрық шығарды,
Көптеген қыз-келіншек оны хабарлады:
13Жау әскері басшыларымен қашып кетеді,
Ауылдағы әйел заты олжаны бөліседі,
14Мал бағып қораларында қонған солар
Күміс оранып кептер қанатына ұқсар,
Алтын әшекей тағып, мамықтай құлпырар.
15Құдіретті Құдай патшаларды шашыратты,
Салмон тауында соққан ақ боранға ұқсатты.


16Құдай жаратқан керемет[†] — Башан тауы,
Шыңдары заңғар биік — Башан тауы.
17Зәулім шыңдар, қызғанасыңдар не үшін
Құдай тұруға таңдап алған Сион тауын,
Жаратқан Иенің мәңгі мекендейтін тауын?


18Құдайдың күймелері[*] сан мыңдаған,
Араларында Иеміз шайқасқа аттанған,
Киелі үйіне көшіп келді Синайдан.
19Сен заңғар биікке көтерілдің,
Көптеген тұтқындарды ертіп жүрдің,
Адамдардан[*] тартулар қабылдадың,
Бас көтергендерден де сыйлықтар алдың,
Құдай Иенің мұнда тұруы үшін.[*]


20Әрдайым Иеміз мадақталсын,
Құтқарушы Құдайымыз даңқталсын:
Жүгімізді көтеріп жүр Ол күн сайын,
Құдайдың Өзі — бізді аман сақтайтын.[*]
21Құдайымыз бізді қорғап-қолдайды,
Жаратушы Тәңір Ие ажалдан сақтайды.[*]
22Құдай жауларының басын талқандайды,
Соғысқұмар, қыңыр қылмыстыларды жояды.
23Сол жауыздар жайлы Иеміз былай деген:
«Оларды Башан тауынан да алып келем,
Теңіздің ар жағынан да қайтарып әкелем.
24Сонда аяқтарың жаудың қанын басады,
Әрі иттерің қанды жалап тойынады».


25Уа, Құдай, Сенің салтанатты шеруің,
Киелі тұрағыңа Сенің кіруің
Көрінеді бар жұртқа, о, Патшам, Құдайым.
26Әншілер жүр алдында, аспапшылар соңында,
Даңғыра ойнаған қыздар араларында:
27«Жиындарда Құдайымызды мадақтаңдар,
Исраилдің ұрпақтары, Иемізді даңқтаңдар!»[*]
28Кенже Бунямин руы бастап келеді,
Яһуда басшыларының тобы ереді,
Забулон, Нафталим басшылары да жүреді.


29Уа, Құдай, күш-қуатыңды жинашы,
Бұрын көрсеткен құдіретіңді танытшы,
30Иерусалимдегі ғибадатханаңа[†] бола
Патшалар Саған сый-тарту әкеледі сонда.
31Жау халықтарды сөгіп жуасытшы:
Перғауын — қамыстағы хайуан сияқты,[*]
Ал бұзаудай күшсіз ұлттар арасындағы
Бұқалар табынындай — оның әміршілері,[†]
Олар күмістен салық талап етеді.[*]
Соғысқұмар ұлттарды тарқатып жіберші!
32Мысырдан жіберілген мырзалар[†] келеді,
Құш[†] елі[*] де қол созып Құдайға көнеді.


33Жердегі патшалықтар, Құдайға ән салыңдар,
Иемізді мадақтап ән-жыр айтыңдар,
34Дәріптеп ежелден аспанда жүрген Иемізді,
Тыңда, зор даусымен Ол күркірейді.
35Хабарлаңдар Құдайдағы құдіретті!
Исраилдің үстінде Оның салтанаты,
Әрі бұлттардан жоғары күш-қуаты.
36Құдай киелі үйінде үрей туғызады,
Исраилдің Құдайы халқын нығайтады.


Лайым Құдай мадақтала берсін!

#### 68


Құдайдың қорлық шеккен қызметшісінің мінажаты

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Қызғалдақтар» әуенімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


2Құтқара гөр, уа, Құдайым менің,
«Тасыған су» жетті мойныма дейін,
3«Батпаққа» терең батып бара жатырмын,
Аяқ басып тұрар жер таба алмаймын,
Судың тереңіне батқан адамдаймын,
Ағызып барады мені қатты ағын.
4Жалбарына айқайлап қалжырадым,
Құрғап, кеуіп қалды менің тамағым,
Құдайымды күтіп талды қос жанарым.[*]


5Басымдағы шашымнан көп дұшпандарым,
Себепсіз мені жек көреді жауларым,
Сұмдықпен мені қудалап келеді,
Алмаған нәрсемді талап етеді.


6Уа, Құдай[†], Саған аян ақымақ қылығым,
Сенен таса емес жасаған күнәларым.
7Өзіңе сенімдерін артқан жандарды
Маған бола ұятқа қалдырмашы,
О, Әлемнің Иесі,[†] Жаратушы,
Саған бет бұрып дұға[†] еткен жандарды
Енді маған бола масқаралатпашы,
Уа, Исраилдің сиынатын Құдайы!


8Сен үшін мазаққа төзіп келем,
Масқарам көрініп тұр бет-жүзімнен.
9Туған бауырларым да мені танымайды,
Шешемнің ұлдары маған жат деп қарайды.
10Киелі[†] үйіңнің қамын жеп азапқа түсем,
Сені қорлағандардың ғайбаты маған тиген.
11Ораза ұстап, жылаған уақытымда
Олар мені келекелеп қорлауда.
12Қайғыланып[†] азалы киім кигенімде
Олар мені мазақтап келемеждеуде.
13Алаңда ақсақалдар[*] мені өсектейді,
Сыра ішкендер сықақтап әндетеді.


14Ал мен Саған, уа, Жаратқан, Өзіңнің мейірім
Көрсететін кезіңде[*] сиынып келем,
Құлақ сала көрші маған, уа, Құдайым,
Шынында құтқаршы зор рақымыңмен.
15«Батпақтан» мені тартып шығара көрші,
«Тұңғиыққа» батуыма жол бермеші,
Жек көретін дұшпандардан құтқаршы,
«Терең сулардан» Мені тартып шығаршы.
16Жол берме тасқынның ағызып әкетуіне,
Терең судың мені жұтып жіберуіне,
Ажал шыңырауының жалмап қоюына.


17Уа, Жаратқан Ие,[†] дұғама құлақ түрші,
Берік мейірімің Сенің сондай игі,
Мол рақымыңа сай маған көңіл бөлші.
18Мендей пендеңнен бетіңді жасырмашы,
Қасірет шегудемін, тез жауап берші.
19Жақындап келіп, жанымды құтқаршы,
Жауларыма бола босата көрші.


20Сен білесің қандай қорлық көргенімді,
Ұятқа қалып, жапа шеккенімді,
Көріп алдың бар дұшпандарымды.
21Мазақтары жүрегімді күйретіп, әлсізбін,
Бекерге жұрттан аяныш күттім,
Ешбір жұбатушыны кездестірмедім.
22Қайта, тамағыма олар өт қосып берді,[*]
Шөлдеп тұрғанымда сірке суын ішкізді.


23Мол дастарқандары жауларыма тор болсын,
Бейқам ішкен астары тұзаққа айналсын,
24Көздері көре алмастай тұмандансын,[*]
Белдері ұдайы бейнеттен бүкшиіп қалсын,
25Оларға төге гөр өз қаһарыңды,
Һәм қуып жетсін ашуыңның жалыны,
26Тұрған мекені қаңырап бос қалсын,
Шатырларында тұратын ешкім болмасын!
27Өйткені Сен соққанды олар қуғындайды,
Сен жаралағанды тағы мазақтайды.
28Мойындарына салшы бар қылмыстарын,
Өзіңнің алдыңда ақтала алмасын.
29Өмір кітабынан өшірші есімдерін,
Әділдер тізіміне олар тіркелмесін.[*]


30Ал мен азап шегіп қиналудамын,
Уа, Құдай, құтқаруың мені қолдасын,
31Сонда Құдайдың атын әнге қосамын,
Шүкіршілік етіп мақтау айтамын.
32Көбірек ұнатады мұны Жаратқан
Құрбандық мүйізді ірі қарадан.[*]
33Соны көріп, мәз болады қаналғандар,
Жігерленіңдер, Құдайға бет бұрғандар!
34Өйткені Жаратқан Ие мұқтажға құлақ түреді,
Тұтқын пенделерін Ол менсінбей кетпейді.


35Мадақтаңдар Иемізді, аспан[†] мен жер,
Теңіз бен ондағы күллі жәндіктер,
36Себебі Құдай Сионды құтқарады,
Яһуданың қалаларын қайта тұрғызады,
Құдай халқы орнығып, елге ие болады.
37Пенделерінің ұрпағы елді иемденеді,
Құдайдың есімін сүйгендер соны мекендейді.

#### 69


Дұшпандардан құтқаруды сұрап Құдайға сиыну

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, басына түскен жағдайын Құдайдың есіне салған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Құдай[†], мені құтқаруға асыға гөр,
О, Жаратқан, тездетіп көмекке келе гөр!
3Жанымды алмақ болған күллі жауларым
Таңдана абыржып, масқаралансын,
Маған пәле тілеген бар дұшпандарым
Ұятқа қалып, кері қайтарылсын!
4«Өзіңе де сол керек!» деп табалаған
Олар қарабет боп безіп кетсін сондықтан.


5Бірақ бет бұрып сиынғандар Саған
Өзіңе қуана берсін шат-шадыман,
Лайым құтқаруыңды ұнатқан әркім:
«Құдайым даңқты!» деп Сені дәріптесін!


6Ал мен жарлымын, мұқтаждықта жүрмін,
Я, Құдай, маған тездетіп келе гөр!
Қолдаушым да құтқарушым Өзіңсің,
О, Жаратқан Ием,[†] кешікпей жете гөр!

#### 70


Құдайдан өмір бойы қолдауын сұраған мінажат

1Өзіңді паналаймын, уа, Жаратқан,

Ұятқа қалдырмашы мені ешқашан.
2Сен әділсің, мені босата көрші,
Құлақ түріп маған, құтқара көрші.
3Бола гөр лайым бас сауғалар панам,
Сөзіңе сай құтқаршы,[*] құздай қорғаным!


4О, Құдайым, босатшы мені зұлымнан,
Күнәкар қанаушының қыспағынан.
5Жаратушы Тәңір Ием[†], үмітім Сенсің,
Жастайымнан-ақ Өзіңе сеніп келемін,
6Құрсақтан-ақ Саған сүйеніп келемін,
Туғаннан-ақ Сен қамқоршымсың менің.
Еш таусылмас Сені мадақтайтын әнім.


7Көп адамға ғажап белгі[†] іспеттімін,
Ал Сен күш-қуатым мен қорғаушымсың.
8Өзіңді мадақтауды еш тоқтатпаймын,
Сенің көркіңді[*] күнде жырлаймын.


9Қартайғанда маған теріс қарай көрме,
Күшім қайтқанда мені тастап кетпе.
10Жауларым маған қарсы сөз байласуда,
Жанымды аңдығандар ақылдасуда:
11«Жоқ құтқарушысы, Құдай[†] тастап кетті,
Қуып жетіп, ұстап алайық!» деседі.


12Уа, Құдай, менен алыстап кетпеші,
Құдайым менің, көмекке тез жетші.
13Маған мін таққандар ұялып, жоқ болсын,
Қастық ойлаған олар ұятқа орансын!


14Ал мен әрдайым үмітпен күтудемін,
Барған сайын молырақ дәріптеймін,
15Сенің әділдігің және құтқаруың
Туралы мен күн ұзаққа айтудамын,
Маған көрсетіп келген жақсылықтарың
Сансыз, олардың бәрін біле алмаймын.


16Жаратушы Тәңір Ием, құдіретіңді ойлаймын,[*]
Тек Сенің әділдігіңді жұртқа жариялаймын.
17Уа, Құдай, жастайымнан мені үйретесің,
Әлі де ғажаптарыңды паш етемін.


18Қартайып басымды қырау шалғанда,
О, Құдайым, мені жалғыз қалдырма,
Қайта, құдіретіңді жаңа ұрпаққа,
Керемет[†] істеріңді келер буындарға
Жол бере көрші маған уағыздауға.


19Әділдігің Сенің заңғар аспандай,[†]
Ұлы істерді жасап келесің, о, Құдай,
Саған тең келер кім бар еді, уа, Құдай?


20Көп ауыр азаптар жібердің маған,
Қалпына келтіресің бірақ қайтадан
Жанымды менің, шығарып тұңғиықтан.
21Құрмет сыйлап жұбата гөр жаңадан.


22Сонда Сені жетігенмен мадақтаймын,
Сен уәдеңе беріксің, уа, Құдайым,
Исраил сиынатын Киелі[†] Тәңірім,
Саған домбыра тартып әнімді арнаймын,
23Шаттанып Саған жырымды бағыштаймын,
Өйткені Сен мені құтқардың апаттан.
24Иә, күн сайын әділдігің жайлы айтам:
Маған қастық ойлағандар ұятқа батқан!

#### 71


Құдайдан патшаны жетелеп, жарылқауын сұрау

1(Сүлейменнің жыры.)


Уа, Құдай[†], патшаңа әділ шешімдер сыйлай гөр,
Патшаның ұлына да әділдікті үйрете гөр,
2Ол халқыңа әділетпен билік құрсын,
Жарлыларыңа әділ үкім шығарсын.
3Қыраттар халқыңа молшылық берсін,
Қырдан олар әділдіктің өнімін терсін.
4Патша халықтың жарлыларын қорғасын,
Мұқтаждың ұрпақтарын да аман сақтасын,
Ал қанаушыларын басып жуасытсын.


5Күн мен ай нұрын шашып болмайынша,
Халқың Сені қастерлесін[*] ұрпақтан ұрпаққа.
6Игілікті болсын патшаның билігі:
Қайта қаулата өсірген шабындықты
Аспаннан[†] жауған көктемгі жаңбырдай,
Иә, топырақтың шөлін қандырған нөсердей.
7Патша заманында әділдер өркендесін,
Ай өшпейінше молшылық жайыла берсін.


8Ол билік құрады теңізден теңізге дейін,
Евфрат өзенінен жердің шетіне дейін,
9Құла түздің тұрғындары оған бас ұрады,
Ал жаулары топырақты жалайтын болады.
10Тарсис[*] пен аралдардың патшалары
Патшаңа алым-салық төлеп тұрады,
Әрі Себа мен Сәбаның патшалары[*]
Сый-тартулар әкеліп отырады.
11Күллі патшалар оған бас иеді,
Күллі ұлттар оған қызмет етеді.


12Патша құтқарады жалынған мұқтажды
Және қолдаушысы жоқ қаналғанды,
13Ол әлсіз бен кедейді қамқорлайды,
Оларды ажалдан аман сақтайды,
14Әрі зорлық-зомбылықтан қорғайды,
Олардың қанын қымбат деп санайды.[*]


15Ғұмыры патшаның ұзақ болсын,
Оған Сәбаның алтынынан сый тартылсын,
Лайым жұрт патшасы үшін мінажат қылсын,
Күн сайын жарылқануы үшін Тәңірге сиынсын!
16Жердің беті егінге тола берсін,
Қырда дәнді сабақтары өсіп-өнсін,
Олар Ливан орманындай сыңсып тұрсын,
Қаланың тұрғындары да шөптей көбейсін.
17Патшаның есімі мәңгілікке ұлассын,
Күннің сәулесіндей ұзаққа созылсын,
Ол арқылы барлық ұлттар жарылқансын,
Есімі оның үздіксіз мақталатын болсын!


18Лайым мадақталсын Исраил сиынатын Құдай,
Тек Жаратқан Ие[†] — керемет[†] жасайтын Құдай!
19Оның даңқты есімі мәңгі дәріптелсін,
Күллі жер Оның салтанатына кенелсін.
Аумин,[†] иә, аумин.


20(Есей ұлы Дәуіттің мінажаттары осымен аяқталады.)

#### 72


Үшінші жазба


Зұлымның ақырын ұғып, қызғаныш-шүбәдан арылу

1(Асафтың жыры.)


Құдай[†] Исраил үшін қандай игі,
Жүрегі пәктер үшін мейірімді!


2Ал мен тура жолдан тая жаздадым,
Тірегімнен айырылуға шақ қалдым.
3Күнәкарлардың өркендеуін көрдім,
Менмендерге қызғана қарай бердім.
4Өмірінде шекпейді олар азапты,
Денсаулығы мықты әрі қуатты,
5Өзгелердей көрмейді ауыртпалықты,
Басқалардай жемейді олар соққыны,
6Содан моншақтай тағып алып мақтанышты,
Әрі киімдей жамылған зорлық-зомбылықты.
7Тым семіздіктен көздерін май басқан,
Арамдық пиғылдары да асып-тасқан.
8Өзгелерді олар қорлап, жамандайды,
Паңдана зәбір-жапа жоспарлайды.[*]
9Көкті ауызымен иеленгенсиді,
Жерге де тілімен билік еткенсиді.
10Сондықтан да халық оларға бет бұрып,
Айтқандарын тыңдайды құштарланып:[*]
11«Құдай қайдан білсін? — деп сол зұлымдар
Мақтана сұрайды: — Хақ[†] Тағала[†] ма хабардар?»
12Бейқам болып осы арам пиғылдылар
Молынан жинайды байлықтар.


13Әлде бекерге жүрегімді пәк сақтап,
Қолымды күнәдан таза ұстадым ба?!
14Сонда да күн ұзағына қиналып,
Таң атысымен түсемін азабыма!
15Ал егер мен солай сөйлейін десем,
Халқыңды алдап, опасыздық жасар едім.[*]
16Мұның бәрін ақылға салып көргенімде
Көзім жетті аса қиын екеніне.


17Соңында мен Құдайдың үйіне кірдім,
Ақыры солармен не боларын білдім:
18Сен зұлымдарды тайғақ жолға түсіресің,
Биіктен құлатып, жойып жібересің.
19Олар күтпеген жерден талқандалады,
Зәрелері ұшып, жойылып, жоғалады.
20Я, Ием[†], көтерілсең, олар ғайып болар,
Оянғанда жоқ болатын түске ұқсар.


21Ал жүрегім менің қызғаныштан күйді,
Жан дүнием шүбәдан налып ренжіді.
22Сонда санасыз ақымақ болып қалдым,
Көз алдыңда ақылсыз хайуанға ұқсадым.


23Алайда қасыңда боламын әрқашан,
Сен мені ұстап қолдайсың оң қолымнан,
24Ақыл-кеңесіңмен мені бастайсың,
Ақыры салтанатыңа[*] қабылдайсың.


25Өзіңнен басқа кімім бар еді көкте?
Өзге ештеңе аңсамаймын жерде де!
26Тәнім әлсіреп, жаным шаршағанмен,
Уа, Құдай, мәңгілік жар[*] боласың Сен,
Жүрегімнің берік тірегі бола бересің.
27Бірақ жойылады алшақтағандар Өзіңнен,
Безіп кеткендердің бәрін жоясың Сен.


28Құдайға жақын болғаным қандай игі![*]
Паналап Жаратушы Тәңір Ием — Сені,
Жариялап тұрмын күллі істеріңді.

#### 73


Құдай халқының жау қиратқан елі үшін мінажат

1(Асафтың насихат жыры.)


Уа, Құдай[†], неге бізден біржола бас тарттың,
Неліктен өрши түседі қаһарың
«Қойларыңа» қарсы «отарыңдағы» Сенің?
2Өзің таңдап алған ежелгі заманда
Халқың екенімізді есіңде сақташы:
Сенің босатқан ұлтыңбыз, меншігің айрықша.
Сиондағы тұрағыңды да ұмытпашы:
3Ежелде қираған қаланы аралашы,
Жау түгел жойған мекеніңді қарашы.


4Бізбен кездескен орныңда жауың шулады,
Таңбасын тігіп киелі[†] жерде паңданды.
5Орманда ағаш[†] кескендер сияқты
Кіреберіс қақпаларды шапқылады,
6Айбалта, шоттарымен қиратып тастады
Өрнектеліп ойылған тақтайшаларды.[*]
7Жау киелі үйіңді өртеп, талқандады,
Сенің атыңдағы мекенді арамдады,
8«Соларды біржола құртамыз!» деп шешті,
Елдегі Саған сиынатын жерлерді,
Уа, Құдай, олар түгел өртеп жіберді.


9Еш көрмейміз өзімізді құтқаруыңды
Белгілейтін[†] Сенің керемет[†] істеріңді.
Пайғамбар[†] жоқ бізге хабарыңды жеткізуші,
Әрі жоқ пәленің қашан бітетінін білуші.
10Уа, Құдай, дұшпан мазақтай бермек қашанғы,
Жау ұдайы қорлай бермек пе атыңды?
11Неге құдіретті қолыңды тұрсың тартып?
Жұмсашы оны, оларды соғып та құртып!


12Уа, Құдай, ежелден-ақ Сен патшамсың,
Жерде ғажап істермен құтқарасың:
13Өз құдіретіңмен теңізді қақ жардың,
Дәу су мақұлықтарының бастарын[*] жойдың,
14Алып хайуанның бастарын[*] мыжыдың,
Өлігін жыртқыш аңдарға жем қылдырдың,
15Көздер мен бұлақтарды ашып ағыздың,
Ешқашан суалмас өзендерді суалттың.
16Күндіз бен түнге Өзің билік құрасың,
Күн мен басқа аспан[†] шырақтарын жараттың,
17Жер бетінің бар шектерін Сен бекіттің,
Жаз бен қыс мезгілдерін де белгіледің.


18О, Жаратқан, есіңе алшы дұшпанның мазағын,
Зердесіз ұлттың өз есіміңді қорлағанын.
19Жыртқышқа «көгершініңнің» жанын қимашы,
Бейшара халқыңды мәңгілік ұмытпашы.
20Жеріміз қара түнек пен зорлыққа толы,
Жасаған Келісіміңе[†] енді ден қойшы,
21Қаналған жандар қорлана шегінбесін,
Қайта, жарлы-жақыбайлар атыңды дәріптесін!


22Уа, Құдай, көтеріліп, ісіңді қорғай көрші,
Күнде ессіздің Өзіңді қорлағанын ескерші:
23Жауларыңның айқайын ұмыта көрме,
Саған қарсы шыққандардың шуы күшеюде.

#### 74


Әлемді әділ соттаушы Құдайға сенім арту

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Құрта көрме!» әуенімен айтылатын Асафтың әні әрі жыры.)


2Саған мақтау айтамыз, уа, Құдайым!
Сені дәріптейміз, бізге жақынсың,[*]
Паш етіледі керемет[†] істерің.


3Сен былай дедің: «Кезін Мен белгілеймін,[†]
Әділетті сотты Өзім жүргіземін.
4Шайқалады жер күллі тұрғындарымен,
Тіреулерін оның берік ұстаймын Мен».


5«Бөсуіңді тоқтат!» — дедім мақтаншаққа,
«Жұдырығыңды[*] көтерме! — дедім арамзаға, —
6Көкке қарсы да жұдырығыңды көтерме,
Тоңмойын болып паңдана сөйлеме!»


7Шығыс, батыс не айдаладан келген
Ешкім басқаны жоғарылатпас шынымен,
8Себебі сотты Құдайдың Өзі жүргізеді,
Ол біреуді түсіріп, басқаны көтереді.
9Жаратқанның қолында «қаһарлы тостаған»,[*]
Іші дәмдеуіштермен араласқан
Көпірген «жаңа шарапқа» толған.
Оны құйып береді Жаратқан,
Бар зұлымдар ішуге тиіс содан,
Сарқып ішеді тіпті ашытқысынан.


10Ал мен Иемнің істерін мәңгі паш етемін,
Жақыптың сиынған Құдайын әндетемін,
11Өйткені Құдай[†] Иеміз былай деген:
«Мен зұлымдарды күшінен айырамын,
Ал әділдің күш-қуатын молайтамын!»[*]

#### 75


Жеңімпаз Құдайға арналған мадақтау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен орындалатын Асафтың әні әрі жыры.)


2Құдай[†] танымал Яһуда елінде,
Оның аты қастерлі Исраилде,
3Тұрағы Оның Иерусалимде,
Киелі[†] үйі Сион төбесінде.
4Сонда Ол қиратты жаудың отты жебелерін,
Һәм соғыс қалқандары мен семсерлерін.


5Уа, Құдай, аңға толы таулардан гөрі
Сен салтанаттысың әрі құдіретті.[*]
6Тоналды батыл жүректі ер адамдар,
Терең ұйқыға батты мықты сарбаздар,
Қол көтере алмайды бізге қарсы олар.
7Уа, Жақыптың сиынатын Құдайы,
Қатты дауыспен сөктің сол жауларды,
Сонда бәрі тып-тыныш тұра қалды:
Соғыс күймелері және аттары.


8Уа, Құдай, айбаттысың, қаһарланғаныңда
Кім тұра алар еді Сенің алдыңда?
9-10Жердегі бейшара жандарды құтқаруға
Сен сот жүргізіп орныңнан тұрғанда,
Көктен үкім шығардың күнәкарларға,
Жер қорқып үнсіз тұрды Сенің алдыңда.
11Пенденің ашуымен де даңқталасың,
Оның қалған ашуын Өзің басасың.


12Ей, айбатты Құдайдың[*] маңындағылар,
Жаратқан Иелеріңе[†] беріңдер анттар,
Әрі соларыңды мұқият орындаңдар,
Барлығың Оған тартулар ұсыныңдар!
13Ол әміршілердің[†] батылдығын жояды,
Жер патшаларының үрейін ұшырады.

#### 76


Күйзелген халықтың Құдайдың кереметтерін еске алуы

1(Ән-күйдің жетекшісі Едутунге[*] арналған Асафтың жыры.)


2Мен Құдайға дауыстап жалбарынамын,
Құлақ түре көрсін деп Оған жалынамын.
3Қиын кезде де Иеме бет бұрамын,
Түнде қол жайып, тоқтамай сиынамын,
Жан дүнием бас тартады жұбаныштан.
4Қатты күйзелемін Құдайды есіме алсам,
Рухым әлсірейді, егер де ойға шомсам.


5Уа, Ием[†], Сен мені ұйықтатпайсың,[*]
Қатты абыржып, сөйлей де алмаймын.
6Ежелгі заман жайлы ойланамын,
Өткен ғасырларға ой саламын,
7Түнде айтқан әндерімді еске аламын,
Рухым жауап іздеп, жүрекпен толғанамын.


8Әлде Иеміз біржола бас тартты ма?
Енді қайтып ықылас танытпай ма?
9Берік мейірімі мүлдем үзілді ме?
Берген сөзі мәңгілік күйреді ме?
10Мейірленуді Құдай[†] ұмытқан ба?
Қаһары рақымын басып тастаған ба?


11Мен былай деймін: «Құдай Тағаланың[†]
Құдіреті[*] өзгеріпті, бұл — нағыз азабым».
12Ием, Сенің істеріңді еске аламын,
Ежелгі кереметтеріңді[†] ойға аламын,
13Бар іс-әрекетің жайлы ойланамын,
Ұлы істерің жөнінде толғанамын.


14Жолдарың Сенің, уа, Құдай, қасиетті[†],
Өзіңдей тәңір бар ма құдіретті?
15Сен кереметтер жасайтын Құдайсың,
Халықтарға күш-қуатыңды таныттың,
16Құдіретіңмен халқыңды құтқардың:
Жақып пен Жүсіптің осы ұрпақтарын.


17Уа, Құдай, Қамысты теңіз Сені көрді,
Суы Өзіңді байқап үрейленді,
Теңіздің тұңғиығы дүр сілкінді.[*]
18Бұлттар сонда жерге нөсер жаудырды,
Аспанда[†] күн күркіреп жаңғырды,
Найзағай жебедей ұшып жарқылдады.
19Құйында[*] Сенің даусың күркіреді,
Жай оты әлемге жарығын түсірді,
Һәм жер беті шайқалып дірілдеді.
20Сонда Сен теңіз арқылы жол жүрдің,
Ұлан-ғайыр су арқылы қадам бастың,
Ал көзге көрінбеді іздерің Сенің.


21Содан халқыңды отардай бастадың
Жетекшілігімен Мұса мен Һаронның.[*]

#### 77


Құтқарушы Құдайға табанды мойынсұнуға шақыру

1(Асафтың насихат жыры.)


Уа, халқым, тәліміме көңіл бөлші,
Айтатын сөздеріме құлақ түрші,
2Астарлы әңгімелерді[†] айтамын,
Әуелден бар құпияларды ашамын.
3Өзіміз естіп білген әңгімелерді,
Аталарымыз айтқан нәрселерді
4Солардың ұрпақтарынан жасырмаймыз,
Келер буынға оларды жариялаймыз:
Жаратқан Иенің[†] даңқты істерін,
Оның құдіреті мен кереметтерін.[†]


5Өйткені Иеміз Жақыптың ұрпағына
Ережесін орнатып, Исраил халқына
Арнап Таурат заңын[†] шығарып тапсырды,
Ол ата-бабаларымызға соларды
Балаларына үйретуге бұйырды.
6Келер ұрпақ оларды жақсы танысын,
Кейін туар перзенттері де ұғынсын,
Олар да өз балаларына үйретсін.
7Осылай бұлар Құдайға үміт артсын,
Оның кереметтерін есте сақтасын,
Әрі өсиеттерін нық орындасын.
8Олар бабаларындай істеп жүрмесін:
Бас көтергіш қыңыр ұрпақ бола көрмесін,
Жүректерін Құдайға арнаудан безбесін,
Ой-ниеттері Құдайға сенімсіз болмасын.[*]


9Ефремнің ұрпақтары[*] садақпен қаруланған,
Ал шайқасар күні кері бұрылып қашқан,
10Құдайдың Келісімін[†] сақтамаған,
Таурат заңын[*] ұстанудан бас тартқан,
11Құдайдың ежелгі істерін ұмытқан:
Ғажап кереметтерін Ол жасаған
12Мысыр елінде, Соған алқабында[*]
Ата-бабаларының көз алдында.


13Сол кезде Құдай[†] теңізді қақ бөлген,
Арғы жағаға халықты жеткізген,
Теңіз суын қабырғадай тұрғызған,
14Күндіз бұлтты, түнде отты бағанамен
Өзі оларды жетелеп бастап жүрген.[*]
15Шөл далада жартасты қақ айырған,
Терең тұңғиықтан су шығарған,
Халқының шөлін молынан қандырған.
16Жартастан Жаратқан бұлақтар ағызған,
Өзендей төмен қарай сарқыратқан.[*]


17Алайда халық күнә[†] жасай берген,
Хақ[†] Тағалаға[†] қарсы түзде бас көтерген,
18Талғамдарына қарай тамақ талап еткен,
Тәңірді іштей сынап еркінсіген,
19Былай деп қарсы сөйледі Құдайға:
«Айдалада Құдай тамақ бере ала ма?
20Рас, жартасты ұрғанда су тасқындап,
Жылғамен аға жөнелді сарқырап,
Алайда Ол нан да бере ала ма,
Етпен де халқын қамти ала ма?!»


21Мұны естіп Жаратқан Ие ашуланды,
Жақыпқа зәрінің оты тұтанды,
Иә, Исраилге қатты қаһарланды,
22Өйткені олар Құдайға сенбеді,
Оның құтқаруына үміттенбеді.
23Бірақ та Ол бұлттарға бұйрық берді,
«Аспанның[†] қақпаларын» ашып берді,
24Халыққа жейтін маннаны жаудырды,
Сөйтіп оларға нанды аспаннан жіберді,
25Адамдар «періштелер[†] нанын»[*] жеді,
Қарындары тойғанша Құдай мол берді.


26Құдай аспанда шығыстан жел тұрғызды,
Құдіретімен оңтүстіктен жел соқтырды,
27Ол аспаннан тозаңдай мол ет жаудырды:
Теңіз жағалауындағы құм сықылды
Сансыз көп боп ұшып келген құстарды
28Халық қоныстанған жердің ортасына
Қондырды, шатырларының маңайына.


29Осылайша халық тойына ет жеді,
Құдай оларға аңсағандарын берді,
30Ал құмартқан тамақтарын жеп болмастан,
Ауыздарындағы етті жұтпастан,
31Оның зәрі оларға қарсы көтерілді,
Ол ең мықты адамдарын өлтірді,
Сұлатып исраилдік жас жігіттерді.


32Алайда халық күнә жасай берді,
Ғажаптарын менсінбей Құдайға сенбеді.
33Сонда Ол күндерін бекер қылып қысқартты,
Оларды қорқытып, жылдарын доғартты.[*]
34Құдай кейбіреулерін құртқанда,
Басқалары Оған бет бұрды соңында,
Өкініп, қайтты теріс жолдарынан,
Сиына берді Құдайға таң азаннан.
35Естеріне түсті: «Құдай — құздай панамыз,
Иә, Хақ Тағала — Құтқарушымыз».
36Олар жағымпазданды бірақ ауыздарымен,
Жаратқанға жалған айтты тілдерімен,[*]
37Шын жүректен Оған адал болмады,
Келісімін Оның берік ұстанбады.


38Алайда Құдай сондай шапағатты,
Күнәларын кешіріп, оларды құртпады.
Әлденеше рет Ол ашуынан бас тартты,
Жалынды қаһарын толық тұтатпады,[*]
39Олардың тәндік екенін ұмытпады,
Шыққан демдей қайтпайтынын ұғынды.[*]


40Қанша рет олар иен түзде бас көтерді,
Айдалада Оны қапаландырды!
41Қайта-қайта еркінсіп сынап Құдайды,
Исраилдің Киелі[†] Құдайын қайғыртты,[†]
42Олар ұмытты Оның шексіз құдіретін,
Қанаған жауларынан құтқарған кездерін:


43Мысырда көрсеткен ғажап істерін,
Соған алқабындағы кереметтерін,
44Мысыр өзендерін Ол қанға айналдырды,
Ағынынан ешкім су іше алмады,
45Оларға шақсын деп көптеп масаларды,
Зақымдасын деп жіберді бақаларды,[*]
46Шегіртке құрттарына қиды егіндерін,
Шегірткелерге еңбектерінің өнімдерін,
47Бұршақпен жойды Ол жүзім бақтарын,
Аязбен қиратты тұт ағаштарын.[†]
48Жаудың малына да бұршақты жаудырды,
Табындарын найзағай астында қалдырды.[*]


49Құдай қаһарының тізгінін ағытты,
Ашу-ызасы мен қастығын танытты,
Құртушы хабаршыларын[*] жөнелтті,
50Лаулаған қаһарына Тәңір жол берді,
Ажалдан жаудың жандарын сақтамады,
Оларды обаның індетіне табыстады.
51Мысырдың тұңғыштарының құртты көздерін,
Хамның[*] үйлеріндегі мықты өскіндерін.


52Ал Құдай өз халқын алып шықты қойлардай,
Иен далада бастап жүрді отардай,
53Оларды аман-есен жетеледі,
Сонда халық ешқандай үрейленбеді,
Бірақ жауларын теңіз жалмап жіберді.


54Құдай халқын әкелді киелі еліне,
Құдіретпен иемденген таулы өлкесіне,
55Алдарынан ұлттарды шығарды қуып,
Олардың жерлерін мұраға берді бөліп,
Үйлерін де Исраил руларына мекендетіп.


56Бірақ олар әлі де Құдайды сынады,
Бас көтеріп, Хақ Тағалаға бағынбады,
Оның берген жарлықтарын сақтамады,
Бабаларының қылықтарын қайталады,
57Құдайдан бас тартып опасыздық жасады,
Кеуіп қалған садақтай сенімсіз болды.
58Биіктеу жерлерде тәңірсымақтарға арнап
Ғибадат ететін орындарын салып,[*]
Құдайдың ашу-ызасын туғызды,
Жалған тәңір мүсіндерін тұрғызды,
Құдайдың зор қызғанышын тудырды.[*]


59Мұны естіп Құдайдың қаһары тұтанды,
Ол Исраилден жиреніп мүлдем бас тартты,
60Содан тастап кетті Шилодағы тұрағын,
Адамдар арасындағы киелі шатырын.
61Ол тіпті өз құдіретін паш еткен сандығын[*]
Халқының жауларының қолына түсірді,
Иә, Өзінің ұлылығының осы белгісін[†]
Сол дұшпандарының қолдарына тапсырды!


62Құдай меншікті халқына қаһарланды,
Семсер жүзіне оларды табыстады,
63Халықтың жас жігіттерін өрт жалмады,
Қыздарына той әндері айтылмады,
64Діни қызметкерлері[†] семсерден құрыды,
Жесірлері жоқтау да айта алмады.


65Соңында Иеміз тұрды ұйқыдан оянғандай,
Ішіп алып қызбаланған балуандай,
66Жауларына соққы беріп, кері тойтарды,
Оларды шексіз масқараға қалдырды.


67Кейін Тәңір Жүсіптің әулетін таңдамады,[*]
Ол Ефрем руын басшылыққа қоймады,
68Орнына таңдап алды Яһуда руын,
Әрі Өзі қатты ұнатқан Сион тауын,
69Киелі үйін зәулім аспандай орнатты,
Жер іспетті оны мәңгілікке нығайтты.


70Қызметшісі етіп Дәуітті таңдады,
Қой отарынан Құдай оны шақырды,
71Саулық бағып жүрген жерінен алдырды,
Жақыптың ұрпақтарын оған бақтырды,
Меншікті Исраил халқын қамқорлатты.[*]
72Ол халқын бағып жүрді шын жүректен,
Жетелеп алып жүрді епті қолымен.

#### 78


Құдайдан жау басып алған елді құтқаруын сұрау

1(Асафтың жыры.)


Уа, Құдай[†], Өзіңе бағынбаған ұлттар
Сенің меншікті еліңді басып, олар
Сенің киелі[†] үйіңді арамдады,
Иерусалимді қиратып, талқандады.
2Жау Сенің қызметшілеріңнің мәйіттерін
Құстарға жемтік етіп тастап кеткен,
Олар адал адамдарыңның денелерін
Жабайы аңдардың азығы еткен,
3Солардың қанын Иерусалимді
Айналдыра ағызды су тәрізді,
Сүйектерін жерлейтін қалдырмады ешкімді.
4Көршілеріміз бізді келеке қылуда,
Маңымыздағылар мазақтап қорлауда.


5Қашанғы бізге ашуланасың ұдайы,
Уа, Ием[†],[*] қашанғы қаһарың оттай лаулайды?
6Ашуыңды төксеңші соның орнына
Өзіңді мойындамайтын бөтен ұлттарға,
Саған[*] сиынбайтын патшалықтарға.
7Олар Жақыптың ұрпақтарын[*] жалмады,
Мекен-тұрағын қиратып, бос қалдырды.


8Бізге аталарымыздың күнәларын артпашы,
Қайта, өз рақымыңды бізге тезірек жолдашы,
Өйткені әлсіреп түңілдік аса қатты.
9Құтқарушы Құдайымыз, бізді қолдай гөр,
Атыңның даңқына бола азат ете гөр,
Есіміңе бола бар күнәмізді кешіре гөр.
10Бізді Өзіңе бағынбаған халықтардың
«Құдайы қайда екен бұлардың?»
Деген мазағына неге қалдырасың?
Олар Сенің қызметшілеріңнің қанын төкті,
Әділ жаза тартқандарын бізге көрсетші.


11Тұтқындардың күңіренісіне құлақ салшы,
Ұлы құдіретіңмен әрекет жасашы,
Өлімге кесілгендерді аман сақташы.
12Көршілерімізге, уа, Ием, өз атыңды
Қорлағандарын жеті еселеп қайтаршы.
13Бағып жүрген халқың әрі «отарыңбыз»,[*]
Сондықтан Өзіңді мәңгі мадақтаймыз,
Күллі ұрпаққа ұлылығыңды даңқтаймыз.

#### 79


Жау құртқан «жүзім бұтасын» қалпына келтіруді сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Келісім[†] қызғалдағы» әуенімен айтылатын Асафтың жыры.)


2Уа, Исраилдің Бағушысы, құлақ түрші,
Бейне қой отарындай жетелейсің Жүсіпті.[*]
Уа, керубтер арасында «тақта» Отырушы,
Өзіңнің нұрлы салтанатыңды жайнатшы.[*]
3Ефрем, Бунямин, Манаса руларының
Көз алдында зор күшіңді көрсетші,
Өзің келіп, бізді құтқарсаң етті!


4О, Құдай[†], бізді қайтаршы өз жолыңа,
Бет нұрыңды төксең бізге тағы да,
Құтқарылатын боламыз осылайша.


5Уа, Жаратқан, Әлемнің Иесі[†] — Құдайсың,
Қашанғы өз халқыңа ашуланасың,
Мінажаттарымыздан мүлдем бас тартасың?
6Сен халқыңды көз жасымен тойындырдың,
Иә, көз жасымен шөлімізді әбден қандырдың,
7Сөйтіп мазақтаттың бізді көршілерімізге,
Дұшпандарымыз табалап келекелеуде.


8Уа, Әлемнің Иесі — Құдай Тағала,[†]
Бізді қайтара гөр өз тура жолыңа,
Бет нұрыңды төксең бізге тағы да,
Құтқарылатын боламыз осылайша.


9Бізді Мысырдан жүзім бұтасындай әкелдің,
Басқа ұлттарды елден қуып шығардың,
Солардың орнына бізді отырғыздың.[*]
10Ол үшін тазартып, өңдедің жерді,
Сол «бұта» тамыр жайып, толтырды елді,
11Оның көлеңкесі тауларды жапты,
Сабақтары зор самырсындарды басты.
12Бұтақтары созылды теңізге дейін,[*]
Өркендері — Евфрат өзеніне дейін.


13Енді неге қоршаған дуалын қираттың?
Қасынан өткеннің бәрі жұлды жемісін,
14Орман қабаны түбін қазып, қопаруда,
Түз аңдары жайылып, «бұтаңды» жалмауда!


15Уа, Әлемнің Иесі, қайта оралсаңшы,
О, Құдай, көктен жерге көз салсаңшы,
Осы «жүзім бұтасын» қамқорлашы,
16Құдіретті қолыңмен оны отырғыздың,
Сабақтарын[*] Өзіңе арнап өсірдің.


17«Жүзім бұтаңды» шауып, өртеді жаулар,
Бетіңнің ызбарынан жойылады олар.[*]
18Қолдай гөр оң жағыңдағы халқыңды,
Өзіңе арнап нығайтқан ұлтыңды.[*]
19Сенен енді қайтып безбейміз сонда,
Сиынатын боламыз Сенің атыңа,
Өмірімізді жаңарта гөр тағы да.


20Уа, Әлемнің Иесі — Құдай Тағала,
Бізді қайтара гөр өз тура жолыңа,
Бет нұрыңды төксең бізге тағы да,
Құтқарылатын боламыз осылайша.

#### 80


Құдайдың опасыз халқын Өзіне қайтуға шақыруы

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ғаттық күй аспабының сүйемелдеуімен айтылатын Асафтың жыры.)


2Күш-қуатымыз — Құдайға шаттана ән салыңдар,
Жақып сиынған Құдайға қуана айқайлаңдар,
3Ән-жырлар айта бастап, даңғыраны соғыңдар,
Домбыра, жетігенмен әсем әуен тартыңдар!


4Жаңа ай туғанда кернейде ойнаңдар,
Ай толғанда да тойымызды жариялаңдар.[*]
5Өйткені бұл — Исраил халқының міндеті,
Жақып сиынған Құдайдың берген ережесі.
6Жаратқан Иеміз[†] Мысырға қарсы шыққанда,
Осыны бұйырды[*] Жүсіптің ұрпағына,
Біз бөтен тілді естіген уақытта.[*]


7(Жаратқан былай деп білдірді бұйрығын:)
«Иықтарыңнан ауыр жүкті алып тастадым,
Қолдарыңды көтерген себеттен босаттым.[*]
8Қиын кезде айқайлап сиындыңдар Маған,
Сонда сендерді азат етіп алдым аман.
Күннің күркірінен сендерге құлақ салғам,
Меріба сулары маңында сендерді сынағам.[*]


9Халқым, Мені тыңда, сендерге ескертемін,
Игі болар, Исраил, Маған құлақ түргенің!
10Ешқандай да бөгде тәңірлерің болмасын,
Құлшылық етпеңдер жат тәңірлерге ешқашан!
11Мен Жаратқан Ие — бірден-бір Тәңірлеріңмін,
Мысыр елінен алып шыққан Иелеріңмін.
Ал енді, ауыздарыңды ашыңдар айқара,
Мен оларды толтырамын жақсылыққа.


12Бірақ таңдаған халқым Мені тыңдамады,
Исраилдің ұрпағы Маған бағынбады,
13Сондықтан Мен қасарысқан жүректеріне
Жол бердім өз беттерімен жүрулеріне.


14Халқым Менің сөзіме құлақ салса екен,
Исраилдің ұрпағы жолыммен жүрсе екен!
15Онда Мен жауларын лезде жуасытар едім,
Қинаған дұшпандарына қол жұмсар едім,
16Өзімді жек көргендер Маған бағынғансыр еді,
Ал азапты уақыттары мәңгіге созылар еді.[*]
17Бірақ сендерді жақсы бидаймен тойдырар едім,
Жартастағы балмен[*] рақатқа қандырар едім».

#### 81


Әділетсіз билерге сот жүргізуші — Хақ Тағала

1(Асафтың жыры.)


Құдай[†] үлкен мәжілісін басқарады,
Сонда Ол билерге[*] үкім шығарады:
2«Қашанғы әділетсіз үкім айтпақсыңдар,
Зұлымдарға оң қабақ танытпақсыңдар?
3Жарлы мен жетімнің мүддесін қорғаңдар,
Бейшара кедейге әділдік жасаңдар!
4Шарасыз бен мұқтажды құтқарыңдар,
Зұлымның шеңгелінен оны босатыңдар!»
5Ештеңе ұқпастан, ештеңе білместен,
Қанаушылары түнекте жүріп келген,
Содан елдің бар негізі дірілдеген!


6Былай деген едім: «Сендер құдайсыңдар,[*]
Бәрің Хақ[†] Тағаланың[†] рухани ұлысыңдар,[†]
7Дегенмен жай пендедей құрисыңдар,
Әрі әміршідей[†] қаза табасыңдар».


8Уа, Құдай, көтеріліп, жерді сотташы,
Сен иемденесің ғой бар халықтарды!

#### 82


Құдайдан мықты жаулардан құтқаруын сұрау

1(Асаф сөзін жазған ән әрі жыр.)


2Уа, Құдайым, үндемей қала берме,
Тіл қатпастан тып-тыныш бола көрме,
3Себебі жауларың у-шу көтеруде,
Сені жек көретіндер өркөкіректенуде.
4Халқыңа қарсы олар сұмдық ойласуда,
Өзіңе қымбат жандарға[*] қарсы ақылдасуда:
5«Кәне, құртайық оларды ұлттар арасынан,
Исраил аталмасын енді қайтып ешқашан».


6Бірауыздан олар сөз байласып
Жатыр, Саған қарсы одақ құрып:
7Шатырларда тұрған едомдықтар,
Ысмағұлдық, моабтық, ажарлықтар,[*]
8Гебалдық, аммондық, амалектіктер,
Тирдің тұрғындары мен філістірлер.
9Ассурдың халқы да оларға қосылды,
Луттың ұрпақтарына[*] қолдаушы болды.


10Сен ежелде Мадиян тайпасына,
Сисара мен Ябинге Қишон аңғарында
Істегеніңдей[*] істеші жауларымызға!
11Сол байырғылар Ендорда талқандалды,
Төгілген қи-қоқыстай жерге тапталды.
12Істеші жаулардың әміршілеріне[†]
Ежелде істегеніңдей Ориб пен Зипке,
Істеші олардың бар көсемдеріне,
Өзің істегеніңдей Салман мен Зебейге,[*]
Өйткені жау былай деді біз жөнінде:
13«Құдайдың мекендерін иемденейік,
Жайылымдарын қолға түсірейік!»


14Зұлымдарды етші құйын соққан тозаңдай,
О, Құдайым, жел ұшырған сабандай
15Әрі от жалмап қойған ормандай,
Жалын күйреткен қырат басындай.
16Дұшпанды қуып шықшы елден құйыныңмен,
Дүрбелеңге түсірші Өзіңнің дауылыңмен,
17Уа, Жаратқан, жауды қара бет қылып масқарала,
Олар Саған бұрылып, сиынсын атыңа.


18Ал қыңырлары лайым қысылып абыржысын,
Олар қорланып, ақырында өлім[†] құшсын,
19Жаратқан Ие[†] деп аталған жалғыз Сенің
Бүкіл жер бетіне билік жүргізетін
Хақ[†] Тағала[†] екеніңді барлығы білсін!

#### 83


Құдайдың киелі үйін аңсау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ғаттық жетігеннің сүйемелдеуімен айтылатын Қорах ұрпақтарының жыры.)


2Өзіңнің тұрағың жер бетіндегі
Қандай сүйкімді, уа, Әлемнің Иесі![†]
3Жан дүнием Жаратқанның киелі[†] үйіндегі
Аулаларына баруды аңсап, әлсірейді,
Мәңгі тірі Құдайға жан-тәнім әндетеді.


4Тіпті торғай да қонатын жерін тауып алды,
Қарлығаш балапандарын басуға ұя салды:
Маңайында Сенің құрбандық үстелдеріңнің,
Уа, Әлемнің Иесі, Патшам, Құдайым менің!
5Киелі үйіңде тұратындар сондай бақытты,
Әрқашан да олар Саған мақтау айтады!


6Сенің күшіңе кенеле берген, ой-ниеті
Өзіңе бағытталған[*] жандар қандай бақытты!
7Жылау аңғарымен[*] жүріп су көздерін ашады,
Содан күзгі жаңбыр жауғандай жер жарылқанады.
8Олар жол жүргенде күш-қуаты өсе береді,
Ақыры Сионда Құдайдың алдына келеді.


9Уа, Жаратушы Құдай[†], Әлемнің Иесі,
Өзіңе арнаған дұғамды ести көрші,
Жақып сиынған Құдай, құлақ түре көрші.
10Уа, Құдай, біздің қорғаушымыз, көңіл бөле гөр,[*]
Таңдап алған патшаңа көз қырыңды сала гөр.


11Бір-ақ күн болғаным киелі үйіңнің ауласында
Мың күннен жақсы өткізген өзге орында.
Мен қақпасында тұруды[*] Құдайымның үйінде
Артық көрем жайлы өмірден сұмдардың үйінде.
12Себебі Құдай Ие күн мен қалқанға ұқсайды,
Жаратқан Ием[†] рақым мен ұлылық сыйлайды,
Ол тура жолменен жүретін адамдарды
Сыйлайтын игіліктерінен құр қалдырмайды.


13Уа, әлемнің құдіретті Иесі — Жаратқан,
Қандай бақытты Өзіңе сенім артқан жан!

#### 84


Құдайдан халқына қайта рақым көрсетуін сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Қорахтың ұрпақтарының жыры.)


2Уа, Ием[†], Сен еліңе рақымды болдың,
Жақыптың ұрпағын тұтқыннан қайтардың.[*]
3Халқыңның кінәсіне кешірім[†] жасадың,
Барлық күнәларын да жауып тастадың.
4Сонда Сен ашу-ызаңды түгел бастың,
Жалындаған қаһарыңнан бас тарттың.


5Құтқарушымыз Құдай[†], қалпымызға келтірші,
Бізге деген наразылығыңды бәсеңдетші.
6Әлде мәңгі бізге қаһарлана бермекпісің,
Ұрпақтан ұрпаққа ашуыңды төкпекпісің?
7Өз халқыңның Саған шаттануы үшін
Өмірімізді қайтадан жаңартпаймысың?
8Бізге тұрақты рақымыңды таныта көрші,
Уа, Жаратқан, пәледен құтқара көрші.


9Құлақ түремін Құдай Иенің айтарына,
Тыныштықты уәде етеді Ол өз халқына —
Таңдап алған өз адал адамдарына,
Халық тек қайтпаса ақымақтық жасауына!
10Сөз жоқ, Өзін қастерлейтін жандарды
Құдай жақында құтқаратын болады,
Осылайша Оның даңқты ұлылығы
Елімізге орнығатын болады.
11Сонда рақым мен шындық бірге кездеседі,
Әділдік пен татулық бір-біріне сәйкес келеді.[*]
12Адалдық[*] жер бетінен көктеп шығады,
Әділдік көктен төмен қарап тұрады.
13Шынымен Жаратқан Ие[†] игілік сыйламақ,
Содан жеріміз бізге өнімін ұсынбақ,
14Жаратқанның алдынан әділдік жүрмек,
Оның жүретін жолдарын дайындап бермек.

#### 85


Озбырлық көрген адамның мінажаты

1(Дәуіттің мінажаты.)


Уа, Жаратқан, жарлымын, зәрумін көмегіңе,
Құлақ тосып, жауап берші өтінішіме.
2Құдайым, қорғай гөр жанымды Саған арналған,
Құтқара гөр құлыңды Өзіңе сенім артқан.
3Рақымыңды түсіре гөр, уа, Жаратқан Ием,[†]
Күнде Саған үздіксіз сиына берем.
4О, Жаратқан, жадырата гөр пендеңнің жанын,
Себебі бір Өзіңе сенімімді артамын.


5Уа, Ием[†], Өзіңе сиынғанның барлығына
Кешірімді[†] де ізгісің, шексіз рақымды да.
6О, Жаратқан, мінажатыма құлақ сала гөр,
Жалбарынған дауысыма көңіліңді бөле гөр.
7Тек Өзіңе сиынамын күн туғанда басыма,
Өйткені жауап бересің Сен мінажатыма.


8Уа, Ием, ұлттардың табынатын тәңірлері
Арасында жоқ Сендей бірде-біреуі!
Сенің жасаған кереметтерің[†] іспетті
Жоқ басқа ешкімнің де ғажайып істері.
9Өзің жаратқан күллі ұлттар алдыңа келеді,
Есіміңді ардақтап бастарын иеді.
10Себебі Сен ұлысың, ғажап істер жасайсың,
Уа, Жаратқан Ие, жалғыз Өзің Құдайсың![*]


11О, Жаратқан, ақ жолыңа бағыттай гөр мені,
Өзіңнің шындығыңа сәйкес жүргім келеді,
Тек Сені ардақтауға нығайтшы жүрегімді.
12Уа, Құдай[†] Ием, Өзіңді шын жүректен мақтаймын,
Әрі Сенің есіміңді мәңгі бақи даңқтаймын.
13Сондай зор Сенің маған түсірген шапағатың,
О дүниенің[†] тұңғиығынан аман сақтадың!


14Тәкаппар жандар маған қарсы бас көтереді,
Қатыгездер тобы мені құртқысы келеді,
Олар Саған мойынсұнып, менсінбейді.
15Ал Сен рақымды да қайырымды Құдайсың,
Уа, Ием, Сен тез қаһарланбайсың,[*]
Шексіз Сенің мейірімің мен адалдығың.


16Маған көз қырыңды салып рақым ете көрші,
Қызметшіңмін, нығайтып, аман сақтай көрші,
17Маған ізгілікпен қарайтыныңды көрсетші!
Уа, Жаратқан, жауларым соны көріп, ұялсын,
Өйткені Өзің маған демеу болып, жұбаттың.

#### 86


Құдайдың таңдаған қаласын қамқорлауы

1(Қорахтың ұрпақтарының әні әрі жыры.)


2Қала іргесін салды Құдай[†] қасиетті[†] тауда,
Сионның қақпалары ұнамдырақ Жаратқанға
Жақып ұрпағының барлық басқа тұрағынан да.
3Уа, Құдайдың қаласы, сен жайында
Керемет[†] жақсы жайттар айтылуда.
4Өзімді танып білетіндер арасынан
Мысыр мен Бабыл елдерін атаймын,
Сондай-ақ філістір, Тир, Құш[†] тұрғындарын:
«Бұлар — Сионда туғандар» деп санаймын.[*]


5Жұрт былай демек Сион қаласы жайында:
«Осындай да осындай ер туған мұнда,
Қаланы Өзі бекіткен Құдай Тағала».[†]
6Жаратқан Ие[†] тіркегенде халықтарды:
«Бұлар — Сионда туғандар» деп жазады.


7Жұрт былай дер ән айтып, күй ойнаған кезде:
«Өмірімнің қайнар көздері бір Өзіңде».

#### 87


Шарасыз жағдайдағы адамның мінажаты

1(Қорахтың ұрпақтарының әні әрі жыры. Ән-күйдің жетекшісіне арналған, «Ауыртпалық шегу» әуенімен[*] айтылатын езрахтық Хеманның[*] насихат жыры.)


2Уа, Жаратқан Ием[†] — Құтқарушы Құдайым,
Күні-түні дауыстап Саған сиынамын.
3Мінажатым Сенің алдыңа жетсінші,
Дауыстаған айқайыма құлақ түрсеңші.


4Өйткені жан дүнием қайғыға[†] толды,
Өмірім ажалға жақындап қалды,
5Көрге түсетіндер арасынан саналдым,
Күші жоқ, әлсіз адамға ұқсас болдым.
6Осылай өлілер қатарына қалдырылдым,
Қаза тауып, қабірде жатқандардаймын,
Сен оларды енді қайтып еске алмайсың,
Аласталды олар қамқорлығыңнан Сенің.


7Сен мені қап-қараңғы тұңғиыққа
Салып қойғансың, ең терең шұңқырға.
8Үстімді зілдей басады қаһарың,
Мені жаншиды барлық «толқындарың»,
9Жолдастарымнан мені алшақтаттың,
Оларға мені жек көрінішті қылдың,
Ешқайда шыға алмай құрсаудамын,
10Көп жылап бұлыңғырланды қос жанарым.


Уа, Жаратқан, күнде дауыстап Саған сиынамын,
Ием[†], қолдарымды Өзіңе қарай жаямын.
11Әлде өлгендер үшін керемет[†] жасайсың ба,
Сүйектер қайта тұрып, Сені мадақтай ма?
12Көрде Сенің рақымың уағыздала ма,
Қабірде[*] шындығың жариялана ма?
13Түнектегілер кереметтеріңді біле ме,
Ұмыт болғандар әділдігіңді түсіне ме?


14Уа, Жаратқан, дауыстап Саған сиынамын,
Таң ата алдыңа жетеді мінажатым.
15О, Ием, неге менен бас тартасың?
Бет-жүзіңді неліктен менен жасырасың?


16Жасымнан әлсіз болдым, өлім[†] жүрді жақын,
Айбыныңнан қорқып әлсіреп шаршадым.
17Қаһарыңның оты үстімнен басып өтті,
Зор қорқынышың мені тас-талқан етті,
18Олар тасқын судай ұзақты күн қоршайды,
Жан-жақтан қаһарың мені қыспақтайды.
19Таныс-достарымды менен алшақтаттың,
Тас түнек айналды серігіме ең жақын.[*]

#### 88


Дәуітпен Келісімін Жаратқан Иенің есіне салу

1(Езрахтық Етанның[*] насихат жыры.)


2Зор рақым-шапағатыңды, уа, Жаратқан,
Әр уақытта мен ән-жырға қосамын,
Сөзіңе беріктігіңді Өзіңнің
Бар ұрпақтарға айтатын боламын.
3Солай Сенің тұрақты рақымыңның
Мәңгілік екенін жариялаймын.
Өзіңнің шындығыңды[*] көкте бекіттің,
(Өйткені Сен мынаны айтқан едің:)
4«Мен таңдаулыммен Келісім[†] жасадым,
Қызметшім Дәуітке былай деп ант бердім:
5Әулетіңді әрқашан да нығайтамын,
Ұрпақтан ұрпаққа тағыңды орнатамын».


6Уа, Жаратқан, көкте даңқталар кереметтерің,[†]
Қасиеттілер жиынында[*] — өз беріктігің.
7Көктегі кім Иемізбен теңесе алар,
Күштілер[*] арасында кім Жаратқанға ұқсар?
8Қасиетті[†] періштелердің[†] үлкен тобы
Терең қастерлейді айбынды Құдайды,
Биік тағын айналдыра Оны құрметтейді.


9Уа, Жаратушы Құдай[†], Әлемнің Иесі,[†]
Саған ұқсас кім бар, сондай құдіретті?
Адалдығың жан-жақтан қоршайды Сені.


10Уа, Ием[†], буырқанған теңізге билік айтасың,
Көтерілген толқындарын тыншытасың.
11Паң мысырлықты[*] Сен талқандап қираттың,
Жауларыңды күшті қолыңмен шашыраттың.
12Көк те — Сенікі, жер де — өз меншігің,
Негізін салдың Сен күллі әлемнің,
Әрі жараттың ондағылардың бәрін.
13Сен жараттың солтүстік, оңтүстікті де,
Табор, Хермон таулары қуанады есіміңе.[*]
14Қолың мен білегің ерен қуатты,
Оң қолың барлығынан да жоғары.


15Әділдік, әділет — тағыңның негізі,
Рақым мен адалдық алдыңда жүреді.
16Мадақтау жиналысына шақырған
Қуанышты дауысты[*] танып, қосылған
Халық сондай бақытты, өйткені оған
Жүзіңнің нұрында жүру бұйырылған,
17Күні бойы олар ұлы атыңа қуанады,
Әділдігің оларды жоғарылатады.
18Бұлардың күші мен ұлылығы Өзіңнен,
Сенің рақымыңмен патшамыз күшейген.[*]
19Себебі қорғанышымыз[*] — Жаратқан Иеден,[†]
Біздің патшамыз — Исраилдің киелі Тәңірінен.


20Уа, Жаратқан, бірде Сен аян берген едің,
Адал кісіңе мынадай сөз айтқан едің:[*]
«Мен жауынгер адамға күш-қуат дарыттым,
Халықтан оны таңдап ап, жоғарылаттым:
21Осы қызметшім Дәуітті таптым,
Арнайы майымды оған жақтырттым,[*]
Патша болуға оны тағайындаттым.
22Ұдайы оны қорғап-қолдайтын боламын,
Әрдайым күш-қуат сыйлайтын боламын.
23Жау одан амалын асыра алмайды,
Зұлымдар тықсырып, жеңе алмайды,
24Оның алдынан жауларын құртамын,
Өзін жек көргендерді қиратамын.


25Берік рақымыма[*] Дәуіт ие болады,
Өз атыма бола оның күші артады,
26Дәуіттің билігін Жерорта теңізіне
Создырам, әрі шығыстың өзендеріне.[*]
27Ол былай деп атамақ атымды Менің:
«Сен Әкемсің, Құдайымсың өзімнің,[*]
Жартастай паналайтын Құтқарушымсың».
28Мен оны «Тұңғышым»[*] деп белгілеймін,[†]
Жер патшаларынан үстем етемін.
29Мейірімімді оған мәңгі сақтаймын,
Келісімімнен[*] ешқашан бас тартпаймын.
30Дәйім оның ұрпағын нығайтамын,
Тағын да көк іспетті шексіз орнатамын.


31Ал ұлдары тастаса Таурат заңымды,[†]
Әрі орындамаса бұйрықтарымды,
32Егер бұзып жатса ережелерімді,
Сақтаудан бас тартса өсиеттерімді,
33Онда күнәлары үшін таяқпен ұрамын,
Зұлым істері үшін қамшымен соғамын.
34Ал Дәуіттен мейірімімді қайтып алмаймын,
Өз адалдығымнан ешқашан таймаймын,
35Мен Келісімімді еш уақытта бұзбаймын,
Аузымнан шыққан сөзді өзгертпеймін.
36Мен Дәуітке ант еткенмін біржолата,
Қасиеттімін, жалғандық айтпаймын да:
37Әулеті жалғасады шексіз уақытқа,
Оның патшалық тағы Менің көз алдымда,
Күн іспетті ол әрдайым бар болады да,
38Ай іспетті ол тұрақты болып орнайды,
Аспандағы[†] адал айғаққа ұқсайды».[*]


39Ал қазір Сен тағайындаған патшаңнан
Сырт айналдың, жаратпай ашуландың оған,
40Қызметшіңмен жасаған Келісіміңнен тандың,
Оның тәжін жерге лақтырып арамдадың.
41Күллі қамалдарын жойып қираттың,
Қорғандарын үйіндіге айналдырдың.
42Жолшыбай өткендер оны тонайды,
Көршілері келекелеп мазақтайды.
43Оның жауларын күшейтіп, үстем еттің,
Барлық дұшпандарын шаттыққа кенелттің.
44Патшаның семсерінің жүзін мұқалттың,
Шайқаста оны қорғап-қолдамадың.
45Оның жарқын салтанатын тоқтаттың,
Әрі патшалық тағын жерге құлаттың.
46Сен патшаның жастық шағын қысқарттың,
Масқараны оған шапандай жаптың.


47Қашанғы, уа, Жаратқан, жасырынбақсың?
Ием, мәңгі лаулай ма оттай қаһарың?
48Ескерші өмірімнің қысқалығын,
Қандай бекершілікке адамзатты бұйырдың![*]
49Қай адам[†] ғұмыр кешіп, өлімді көрмеді,
Кім ажал тырнағынан өзін құтқарды?


50Уа, Ием, қайда бұрынғы зор рақымың,
Адалдығың мен Дәуітке берген антың?
51Ием, ескере гөр құлыңның мазақталғанын,
Көп ұлттың мысқылының көңіліме батқанын,
52Уа, Жаратқан, жауларыңның балағаттағанын,
Өзің бекіткен патшаңның істерін қорлағанын.


53Жаратқан Ие мәңгілік мадақталсын!
Аумин,[†] иә, аумин.

#### 89


Төртінші жазба


Мәңгілік Құдай және өткінші пенде

1(Құдайдың адамы Мұсаның мінажаты.)


2Уа, Ием[†], атам заманнан бері[*] Өзің
Баспанамыз біздің болып келесің.
3Жаратылмай-ақ жер мен бүкіл әлем,
Таулар жаратылмас бұрын бар боп келген,
Мәңгі тірі болатын Құдайсың Сен!


4«Қайт, адам[†] баласы!» деп қана айтсаң,
Пендені топыраққа айналдырасың.[*]
5Ал бір мыңжылдық Сенің көз алдыңда
Өте шыққан күн тәрізді қып-қысқа,
Иә, түнгі күзеттей шектеулі ғана.
6Сен лезде-ақ алып кетесің пендені,
Ол бір көрініп, жоқ болар түс секілді
Яки далада өскен шөп тәрізді:
Таң ата шықса да көгеріп,
Кешке қарай қурап қалады семіп.


7Осылай біз жоқ боламыз ашуыңнан,
Зәреміз ұшады Сенің қаһарыңнан.
8Сен күнәларымызды қойдың алдыңа,
Нұрыңда айқын құпияларымыз да.
9Өмір бойы бізге қаһарың төнеді,
Жылдарымыз күрсінумен бітеді.[*]
10Ғұмырымыз жетпіс жасқа созылар,
Күш-қуат жетсе, мүмкін, сексен болар,
Жақсы кезде де шегеміз бейнет-азап,
Ақыры ғайып боламыз, ғұмыр зырлап.


11Қаһарыңның күшін кім түсінеді?
Соған сай қастерлеу қажет Өзіңді.
12Үйрете гөр ғұмырды[*] есептеуді,
Содан иемденейік дана жүректі.


13Қашан райыңнан қайтасың, уа, Иеміз?
Пенделеріңе шапағат тигізе гөр,
14Ертеңгісін бізді рақымыңа кенелте бер,[*]
Содан әндетіп шаттанайық күллі күндер.
15Өткерген ауыр күндерімізге сәйкес,
О, Тәңір, бізді шаттыққа кенелте гөр.
Азап шеккен көп жылдарымызға сәйкес,
Бұдан былай қуанышқа бөлей гөр.
16Лайым пенделеріңе, уа, Иеміз,
Керемет[†] істеріңді көрсете гөр,
Біздің ұрпақтарымызға да әр кез
Шексіз ұлылығыңды паш ете гөр.


17Құдай[†] Иеміз бізге риза бола көрсін,
Қолға алған ісімізді оңғара көрсін.
Я, Құдай, ісімізді жарылқай гөр.

#### 90


Хақ Тағаланың панасында қауіпсіз болу

1Хақ[†] Тағаланың[†] панасында тұрған адам[†]

Құдіреттінің[*] саясынан табады тыным.
2Мен Жаратқан Иеге[†] былай дейтін болам:
Сенімімді Саған артам, уа, Құдайым,
Бас сауғалайтын панам әрі қорғаным!


3Хақ Тағала сені зұлымның тұзағынан
Әрі жойқын обадан[*] сақтайды аман.
4Сені Өзінің «қанатымен» жауып алады,
«Қалқан мен қамалың» — Оның адалдығы,
Осылай өмірің қауіп-қатерсіз болады.


5Түнде сен қара түнек қорқынышынан,
Күндіз де қорықпайсың жау оғынан,
6Сескенбейсің түнгі індет-аурудан
Һәм тал түсте басыңа төнген апаттан.
7Қасыңда мыңдағандар қаза тапса,
Оң жағыңда он мыңдап қырылғанда,
Саған зақым жақындай алмайды да.
8Тек болып жатқанды көріп тұрасың,
Зұлымдардың жазаланғанын ұғасың.


9Сен Жаратқанға сенім артып келесің,
Құдай[†] Тағаланы панаң етесің,
10Басыңа енді жамандық түспейді,
Үйіңе ешбір апат та төнбейді.


11Періштелеріне[†] Ол сен жайлы бұйрық береді:
Қай жолмен жүрсең де, олар сені қорғап күзетеді,
12Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың үшін
Қолдарына көтеріп сені алып жүреді.
13Жас арыстан мен оқжыланды[*] аяқпен таптайсың,
Үлкен арыстан мен абжыланды[*] жаншып тастайсың.


14Себебі Жаратқан Ие былай деп айтқан:
«Өзімді сүйгенді Мен құтқарып аламын,
Өзімді мойындағанды қорғайтын боламын,
15Ол Маған сиынғанда құлақ саламын,
Азап шеккен кезінде оған жар боламын,
Аман-есен сақтап, құрметке бөлеймін.
16Ғұмырын ұзақ қылып риза етемін,
Құтқаруымды оған сыйға беремін».[*]

#### 91


Хақ Тағаланың даналығы мен әділдігін жырлау

1(Демалыс күні[*] айтылатын ән әрі жыр.)


2Қандай ғанибет — Жаратқан Иені[†] мақтау,
Уа, Хақ[†] Тағала,[†] есіміңе ән-жыр арнау,
3Таң ата жариялап рақымыңды,
Кешке де Өзіңнің адалдығыңды,
4Он ішекті аспапта әсем күй тартып,
Жетіген және домбырамен қосылып.


5Уа, Ием[†], жаратқандарыңа шаттанамын,
Ұлы істеріңе қуана ән саламын.
6О, Ием, қандай керемет[†] Сенің істерің,
Түпсіз терең Сенің ой-ниеттерің!
7Ессіз адам[†] ғана бұларды білмейді,
Түйсіксіз жан мынаны түсінбейді:
8Зұлымдар қазір жерді шөптей қаптайды,
Заңсыздық істейтіндер өркендейді,
Ал кейін олар мәңгілікке құриды.


9Бірақ Сен, уа, Ием, мәңгі үстемсің!
10О, Жаратқан, жауларың Сенің,
Иә, бар жауларың да сөзсіз құриды,
Сол зұлымдық жасайтындар шашырайды.


11Маған жабайы бұқадай күш бердің,
Басыма май жағып әлдендірдің,[*]
12Жауларымның күйрегенін өзім көрдім,
Маған қарсы бас көтерген зұлымдардың
Жеңілісі туралы хабар алдым.


13Әділ жан құрма ағашындай[†] өркендейді,
Ливандық самырсындай өсіп биіктейді,
14Жаратқанның үйінде ол тамыр жаяды,
Құдайымыздың ауласында құлпырады,
15Жасы ұлғайса да, жемісін береді,
Шырынды, ширақ болып қала береді,
16«Жаратқан мінсіз, Ол — қорғанар жартасым» дейді,
Осылай Оның әділдігін паш етеді.

#### 92


Ұлы Патшаның мәңгілік билігі

1Жаратқан Ие[†] — Патша, Ол билік жүргізуде,

Ұлылыққа бөленіп, кенелген құдіретке.[*]
Орнынан қозғалмастай берік орнатылған әлем,
2Сенің құрметті «тағың» ежелден бекітілген,
Уа, Ием[†], мәңгі бақи бар болып келесің Сен.


3О, Жаратқан Ие, өзендер тасып күркірейді,
Теңіз де толқындарын тұрғызып дүркірейді,
4Бірақ мол сулардың қатты шуылынан гөрі,
Теңіз жағасына соққан толқындардан гөрі
Көктегі Жаратқан Иенің құдіреті күшті!


5Уа, Ием, ережелерің шынымен сенімді,
Сенің үйің мәңгілік киелі де қасиетті[†].

#### 93


Құдайдың халқын жауларынан құтқаруды сұрау

1Уа, Иеміз, зұлымды жазалайтын Құдай[†],

Нұрыңды төкші,[*] о, әділ соттаушы Құдай!
2Уа, әлемге Үкім Шығарушы, көтеріле гөр,
Менменге тиісті жазасын тартқыза гөр!
3О, Жаратқан Ие,[†] қашанғы осылай болмақ?
Қашанғы әділетсіздер дауыстап қуанбақ?


4Ауыздарынан менмен сөздер үздіксіз шығады,
Зұлымдық істейтіндердің бәрі мақтанады,
5Уа, Жаратқан Ием, аяққа таптап халқыңды,
Олар қанайды таңдаған меншігіңді:
6Жесірлер мен жат жұрттықтарды жояды,
Жетімдердің де көзін сол қаталдар құртады.
7Олар былай дейді: «Жаратқан мұны көрмейді,
Жақып сиынған Құдай бұған мән бермейді».


8Елдегі ақымақтар, ақылға келіңдер,
Сендер парасатқа қашан кенелесіңдер?
9Құлақты жаратқан Тәңір әлде естімей ме,
Көзді жаратқан Оның Өзі әлде көрмей ме?
10Халықтарға ескерткен Ол саған ескертпей ме?
Адамға тағылым беретін Ол — 11Жаратқан Ие
Пенденің ойларының бекерлігін біледі де!


12Уа, Жаратқан Ие, Өзің тәрбие берген жан
Бақытты: Таурат заңыңнан[†][*] үйретесің оған,
13Тыным бересің соған қиын-қыстау уақытта,
Ал сұмдарға көр қазылады ақыр соңында.
14Себебі Жаратқан Ие өз халқынан бас тартпайды,
Таңдаған меншігін Ол жалғыз қалдырмайды.
15Сөз жоқ, төрелік қайта әділдікке негізделмек,
Бар ақжүрек жандар әділдік жолымен жүрмек.


16Кім мені қорғау үшін қарсы шығар зұлымдарға,
Кім мен үшін қарсы тұрар күнә[†] жасайтындарға?
17Егер Жаратқан Ие маған жар болмағанда,
О дүниеге[†] аттанар едім жақын арада.[*]
18«Аяғым таяды!» дегенімде, уа, Жаратқан,
Сенің мейірімің болды сүйеніш маған.
19Уайым-қайғы[†] кернегенде менің жүрегімді,
Сенің жұбанышың жадыратты көңілімді.


20Заңыңа қарсы зорлық-зомбылық ойлаған
Арамзалардың тақтары жақын бола ма Саған?
21Топтасып олар әділге қарсы ұмтылады,
Кінәратсыз адамды өлімге бұйырады.
22Бірақ Жаратқан Ие — паналайтын қорғаным,
Иә, Құдайым менің — бас сауғалар жартасым.
23Сол зұлымдарға Ол қылықтарын қайтарады,
Өз жауыздықтарымен өздерін құртады,
Құдай Иеміз оларды мүлдем жояды.

#### 94


Жаратқан Иені дәріптеп, Оған мойынсұнуға шақыру

1Келіңдер, Жаратқан Иеге[†] арнап

Әндетейік қуана-қуана жырлап,
Жартастай мықты Құтқарушымызға
Сиына берейік қатты дауыстап!
2Бәріміз Иеміздің алдына барып,
Ризашылығымызды білдірейік,
Ән-күймен де Оған мақтау айтып,
Даңқын Оның асыра берейік!


3Себебі Жаратқан Ие — ұлы Құдай[†] дағы
Һәм ұлы Патша — бар «тәңір, пірден»[*] тым жоғары!
4Бәрі Оның қолында: жердің тұңғиықтары,
Әрі меншігі Оның — зәулім тау шыңдары,
5Теңіз де Иеміздікі — Өзі соны жаратқан,
Құрлықтың барлығы да Оның қолынан шыққан!


6Келіңдер, тағзым етейік Иемізге иіліп,
Жаратушымыздың алдында тіземізді бүгіп!
7Себебі Өзі — біздің бірден-бір Құдайымыз,
Ал біз Оның бағып жүрген меншікті халқымыз
Әрі қамқорындағы отары сияқтымыз.[*]


Бүгін сендер Оның даусын естігенде,
8Мерібада істегендерің секілді
Қасарыстырмаңдар жүректеріңді:
Ежелде айдалада жүрген кезде
Масадағы[*] бас көтергендерің іспетті
Қайтадан солай істемеңдер енді!
9Сендердің ата-бабаларың сол жерде
Көріп жүрсе де керемет[†] істерімді,
Еркінсіп сынай берді төзімімді.


10Бұл ұрпаққа қырық жыл ашуландым,
Сонымен былай деп қорыттым:
Жүрек қалаулары теріс бағыттағы
Осы халық тағылымымды[*] қабылдамады!
11Қаһарланып ант еттім Мен сондықтан:
«Тыныштық сыйлау үшін Мен дайындаған
Елге кірмейді олар енді ешқашан!»

#### 95


Күллі әлем, ән-жыр айтыңдар Иемізге!

1Шырқаңдар жаңа ән Жаратқан Иеге,[†]

Күллі әлем, ән-жыр айтыңдар Иемізге!
2Ән салып Оның есімін мадақтаңдар,
Бізді құтқарғанын күн сайын хабарлаңдар,
3Халықтарға паш етіп Оның ұлылығын,
Бар ұлттарға Иеміздің кереметтерін![†]


4Иеміз ұлы, мадақталуға әбден лайықты,
Оны қастерлеу қажет бар «тәңір, пірден» гөрі.
5Өзге ұлттар табынған «тәңірлер» жалған,
Ал Жасаған Ие аспанды[†] жаратқан!
6Сән-салтанат, ұлылық Оның алдында,
Құдірет пен әсемдік киелі[†] тұрағында.


7Жаратқанның ұлылығы мен күш-қуатын
Мойындаңдар, уа, рулары күллі ұлттардың,
8Жаратқанның есімін даңқтап қадірлеңдер,
Оның аулаларына сый-тарту әкеліңдер,
9Қасиетті салтанатына бөленіңдер,
Жаратқан Иеге бағынып бас иіңдер,
Оның алдында дірілдеп дәріпте, бүкіл жер!


10Бар ұлттарға мынаны паш етіңдер:
«Жаратқан Иеміз патшалық жүргізер!»
Әлем берік орнатылды, орнынан қозғалмайды,
Иеміз ұлттарды әділдікпен соттайды.


11Заңғар көк шаттансын, жер де қатты қуансын,
Теңіз бен ондағылар бәрі шуылдасын,
12Дала мен ондағылар жырлап шаттансын,
Бар орман ағаштары[†] қуана ән салсын,
13Келе жатқан Жаратқан Иенің алдынан шықсын!
Себебі Ол келіп, жерге сот құрады,
Әлемге әділдікпен үкім шығарады,
Ұлттарға адалдығымен билік айтады.[*]

#### 96


Жаратқан Ие әлемге әділ патшалық құрады

1Жаратқан Ие[†] патшалық құрады,

Қуанып шаттансын бүкіл жер шары,
Көп аралдар әрі теңіз жағалары!


2Бұлт пен түнек — айналасы Оның,
Шындық пен әділдік — негізі тағының.[*]
3Жаратқанның алдында от жүреді,
Айналдыра ол жауларын құртып өртейді.
4Найзағайы әлемді жарқыратады,
Жер беті соны көріп, шайқалады.
5Бүкіл әлемнің Иесінің[†] алдында,
Жаратқан Иенің бет-жүзінің алдында,
Балауыз іспетті ериді таулар сонда.
6Аспан[†] Оның әділдігін паш етеді,
Күллі ұлттар ұлылығын көреді.


7Жалған тәңірлерімен мақтанғандар
Ұялсын, сол мүсіндерге табынғандар.
Жаратқанға бас иіңдер, барлық пұттар![*]


8Сион шаһары естіп, шаттанады,
Яһуда қалалары да қуанады
Сенің шешімдеріңе, о, Жаратушы!
9Жоғарысың бүкіл әлемнен, уа, Жаратқан,
Үстемсің барлық «тәңір, пір» атаулыдан.


10Ей, Жаратқан Иені сүйетіндер,
Зұлымдық атаулыны жек көріңдер!
Өзіне бағышталғандарды Ол қорғайды,
Зұлымдардың қолынан арашалайды.
11Әділ адамдарға нұр төгіледі,
Ақжүрек жандар шаттыққа кенеледі.


12Әділдер, Жаратқанға шаттаныңдар,
Қасиетті[†] есімін мадақтаңдар!

#### 97


Әлемге билік айтатын Құдайды мадақтаңдар!

1Жаратқанға айтыңдар жаңа әнді,

Өйткені Ол кереметтер[†] істеді,
Киелі[†] құдіретімен жеңіп шықты.
2Жаратқан Ие[†] жеңісін[*] аян етті,
Әділдігін[*] де халықтарға көрсетті,
3Ол Исраилге деген мейірімін де,
Сенімділігін де сақтайды есінде.
Құдайымыздың құтқаруын[*] көрді
Жер бетінің түкпірлеріндегілер де.


4Бүкіл жер жүзі, шаттанып айқайлаңдар,
Жаратқанға қуана ән-жыр айтыңдар,
5Домбыра шертіп, әдемі ән салыңдар,
Жетігенмен де Иемізге күй тартыңдар,
6Сырнай, кернейдің үнімен дауыстаңдар,
Патшамыз — Жаратқан алдында шаттаныңдар!


7Теңіз де өзін мекендейтіндерімен,
Әлем де сонда тұратындарымен
Шаттана шуласып Оны мадақтасын!
8Өзендер қуана қол шапалақтасын,
Таулар да бірігіп шаттана ән салсын
9Жаратқан Иеміздің көз алдында!
Ол жерге келеді үкім шығаруға,
Әлемге әділ билік айтуға,
Нағыз шындықпен күллі ұлттарға.

#### 98


Әлемнің ұлы Патшасы — Жаратқан Иеміз

1Жаратқан Иеміз[†] патшалық құрады,

Керубтер арасындағы «тағында» отырады.[*]
Халықтар Оны қастерлеп қалшылдасын,
Жер де Тәңір Иеден қорқып шайқалсын!
2Жаратушы Сионда салтанатпен тұрады,
Оның даңқы бар халықтардан жоғары.
3Уа, Ием[†], ұлы да айбарлы[*] есіміңді
Халықтар мадақтасын: ол киелі[†]!


4Құдіретті патша, ұнатасың әділдікті,
Сен жер бетіне орнаттың әділетті.
Жақыптың үрім-бұтағына шындықты
Бекіттің, уа, Ием, және адалдықты.
5Мақтау айтыңдар Иеміз — Құдайға:
Ол киелі! «Табан тіренішінің» алдында[*]
Бас иіп ғибадат етіңдер Құдайға!


6Оның діни қызметкерлерінің[†] арасында
Мұса мен Һарон болды ежелгі заманда.
Атын атап Оған сиынғандар арасында
Самуил пайғамбар[†] да болды баяғыда,
Жаратқан құлақ салды олар сиынғанда.
7Бұлт бағанасынан[*] Ол сөзін жолдады,
Ережелер мен жарлығын жариялады,
Ал халық соларды сақтап орындады.


8Уа, Құдай[†] Иеміз, оларға құлақ салдың
Әрі кешірім[†] беретін Құдайы болдың,
Ал зұлым істерін жазалайтынсың.[*]


9Құдай Иемізді даңқтап дәріптеңдер,
Қасиетті тауында Оған бас иіңдер,
Құдай Иеміз киелі, соны біліңдер!

#### 99


Алғыс жыры

1(Халық Құдайға шүкірлік еткенде[*] айтылатын жыр.)


Бар әлем, жырлаңдар Жаратқанды дауыстап,
2Иемізге қызмет етіңдер шаттанып,
Келіңдер алдына қуана әндетіп,
3Жаратқанды мойындаңдар Құдайымыз деп:
Бізді жаратты Ол, меншікті халқымыз,
Оның ізгі шопандай бағатын «отарымыз».


4Құдайдың ғибадатханасына[†] барып,
Алғыс жыр айтыңдар қақпасынан өтіп,
Иемізді мақтаңдар аулаларына кіріп,[*]
Шүкірлік етіңдер есімін дәріптеп!
5Себебі Жаратқан Ие[†] мейірімді,
Ол мәңгілік шапағатын тигізеді.
Ұрпақтан ұрпаққа Иеміз бізге
Шексіз сенімділігін көрсете береді.

#### 100


Әділ патшаның анты

1(Дәуіттің жыры.)


Рақым мен әділдік жайлы ән шырқаймын,
Уа, Жаратқан, әніммен Сені мадақтаймын.


2Мінсіз жүру жайлы мұқият ойлаймын,
«Қашан маған келесің?» деп сұраймын,
Таза жүрекпен үйімді[*] аралаймын.
3Арам нәрселерге еш көз салмаймын,
Опасыздардың[*] істерін мүлдем ұнатпаймын,
Өзіме жабысуларына мүмкіндік бермеймін.


4Азғын жүректіні қасымнан қуамын,
Зұлымдық атаулыдан аулақ боламын,
5Өзгені құпия жамандайтынды жоямын,
Паң көзді өркөкірекке төзе алмаймын.
6Елдегі адалдарға назар аударамын,
Олар аман-есен қасымда тұра алсын,
Таза жүргендер ғана маған қызмет қылсын.


7Ешбір алдамшы сарайымда тұрмайды,
Жалған сөйлеуші көз алдымда қалмайды.
8Таң атқаннан зұлымның бәрін басамын,
Жаратқанның қаласынан сұмдарды құртамын.

#### 101


Зор ауыртпалық шеккен адамның мінажаты

1(Ауыртпалық шегіп, әлсіреген жанның Иемізге мұңын шаққан мінажаты.)


2Уа, Жаратқан, мінажатымды естіші,
Көмек сұраған даусым Саған жетсінші,
3Қиын кезде менен сырт айналмашы,
Маған құлағыңды түре көрсеңші,
Өзіңді шақырсам тез жауап берші.


4Күндерім түтіндей лезде жоғалады,
Сүйектерім от шоғындай маздап жанады.
5Шабылған шөптей қурады жүрегім,
Тамақ ішуді де ұмытып келемін,
6Қатты қиналып ыңқылдағанымнан
Әбден жүдегенмін, құр сүлдерім қалған.[*]
7Құла түздегі бірқазанға ұқсаймын,
Һәм қираған орындағы жапалақтаймын,
8Мен ұйықтай алмай ояу жатырмын,
Үй төбесіндегі құстай тым жалғызбын.
9Дұшпандарым күнде балағаттайды,
Мені мазақтап, атымды қарғайды.
10Нан орнына күлмен тамақтанамын,
Көз жасымды сусыныма қосамын.
11Мұның себебі — ашу-ызаң Сенің,
Жоғары көтеріп, мені лақтырған едің.
12Кешкі көлеңкедей өтеді күндерім,
Қураған шөптей әбден әлсіредім.


13Ал Сен, Жаратқан Ие,[†] мәңгі боласың,
Бар ұрпақтарға жайылар Сенің даңқың.
14Орныңнан тұрып, Сионға рақым етші,
Енді уақыт болды, мейірім көрсетші,
Соған белгілеген[†] мезгілің жетті.
15Құлдарың Сионның тастарын ұнатады,
Шаң-тозаңы аяныштарын оятады.
16Бар ұлттар дірілдер Жаратқанның атынан,
Әлемнің патшалары да Оның даңқынан:
17Жаратқан Ие Сионды қайта тұрғызбақ,
Өз салтанатымен сонда пайда болмақ,
18Мұқтаждың мінажаттарын Ол тыңдайды,
Жалыныштарын жауапсыз қалдырмайды.


19Болашақ ұрпақтар үшін бұл жазылмақ,
Келер буындар Жаратқанды даңқтамақ:
20Жаратқан Ие көктен жер бетіне қарады,
Киелі[†] үйінен Ол төмен көз тастады,
21Тұтқындардың ыңқылдауын есту үшін,
Өлімге кесілгендерді азат ету үшін.
22Содан Жаратқанның аты Сионда мақталмақ,
Даңқы Оның Иерусалимде асырылмақ,
23Сонда бар халықтар бұл қалаға жиналар,
Патшалықтар Жаратушыға ғибадат қылар.


24Өмір жолымда Тәңір мені қалжыратты,
Ғұмырымның күндерін Ол қысқартты.[*]
25Сонда мен былай дедім Жаратқанға:
«Уа, Құдайым менің, жарты жолда
Өмірімді көрмеші қысқарта!
Сен жасайсың ұрпақтан ұрпаққа,
26Жердің негізін салғансың әуел баста,
Құдіретіңмен[*] жараттың аспанды[†] да.
27Олар құриды, Сен боласың әр уақытта,
Киімдей тозады олардың барлығы да,
Көйлектей ауыстырасың Сен оларды,
Содан олар лақтырылып тасталады.
28Ал Өзің өзгермей қалатын боласың,
Еш таусылмайды Сенің жасар жылдарың.
29Құлдарыңның ұлдары тыныш тұрады,
Ұрпақтары көз алдыңда нық болады».

#### 102


Жаратқан Иенің шексіз рақымы туралы жыр

1(Дәуіттің жыры.)


Жан-тәніммен Жаратқан Иені[†] мадақтаймын,
Шын жүректен қасиетті[†] атын ардақтаймын.
2Жан-тәніммен Жаратқан Иені мадақтаймын,
Маған көп жақсылық жасағанын ұмытпаймын.


3Ол бар күнәларымды кешіріп,
Дерттерімнің бәрін сауықтырады,
4Ажалдан жанымды аман қалдырып,
Рақымы мен мейірімін сыйлайды,
5Тілегімді жақсылықпен қанағат қып,
Қырандай мені қайта түлетеді.


6Иеміз жәбір көргендердің барлығына
Әділдік жеткізіп, мүддесін қорғайды да.
7Ақиқат жолдарын танытты Ол Мұсаға,
Кереметтер[†] жасады Исраил халқына.
8Жаратқан — мейірбанды да рақымды,
Тез қаһарланбайтын, тым қайырымды.[*]
9Ол бізді ұдайы айыптамайды,
Мәңгі бақи кек те сақтамайды,
10Бізді күнәмізге қарап жазаламайды,
Жаман ісіміздің есесін қайтармайды.
11Аспан[†] жерден қанша жоғары болса,
Жаратқанның Өзін терең сыйлағандарға
Жаудыратын рақымы сонша мол да!
12Шығыс батыстан тым қашық болғаны сияқты,
Ол заңсыз істерімізді бізден зор қашықтатты.


13Әкенің сәбиіне жаны ашығаны іспетті,
Жаратқан Иеміз де Өзін қастерлегендерге
Дәл сондай мейірім мен жанашырлық көрсетеді.
14Неден жаратылдық, соны түгел біледі,
Топырақтан екеніміз Оның есінде.[*]
15Адамның өмірі көк шөп секілді,
Ол гүлдейді дала гүлі тәрізді:
16Ыстық жел соғып өтсе, ғайып болар,
Тұрған жеріне беймәлім боп жоғалар.[*]


17Ал Өзін терең қастерлеген жандарға
Жаратқанның рақымы мәңгі жауады да.
18Иемізбен жасасқан Келісімін[†] бұзбайтын,
Оның бұйрықтарын есінде сақтайтын,
Әрі солар бойынша жүріп-тұратын
Адамдардың келер ұрпақтарына дағы
Құдайдың әділдігі жетіп тұрады.


19Жаратқан Ие көкте орнатты өз тағын,
Оның Патшалығы билейді барлығын.


20Уа, Иеміздің сөзіне құлақ салатын,
Оның айтқанын іске асыратын,
Құдіреті күшті періштелері,[†]
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!
21Уа, Иеміздің еркін орындайтын
Көктегі топтары, қызметшілері,
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!


22Уа, Оның Патшалығының бар орындарында
Жүретін күллі жаратқандары да,
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!


Жан-тәніммен Жаратушыны мадақтаймын да.

#### 103


Құдайдың жаратылысқа қамқорлық жасауы

1Жан-тәніммен Жаратушыны мадақтаймын.


Уа, Құдай[†] Ием[†], Сен керемет[†] ұлысың,
Құрмет пен салтанатқа бөленгенсің.
2Жарық нұрды Сен шапандай киесің,
Аспанды[†] шатырдай жайып жібересің,
3Су үстінен «сарайыңды» бекітесің,[*]
Бұлттарды Өзің «мінер күймең» етесің,
«Желдің қанаттары үстінде» жүресің.[*]
4Желді етесің періштелеріңдей,[†][*]
От жалынын да өз нөкерлеріңдей.[*]


5Сен жерді берік негізге орнаттың,[*]
Ол ешқашан қозғалмайды орнынан.
6Терең сумен жерді киімдей жаптың,
Тіпті тау бастарын да сумен бастың.
7Берген бұйрығыңнан кейін сулар безді,
Күркіреген үніңнен олар дереу шегінді,
8Таулардан асып, аңғарларға түсті,
Белгілеген[†] жеріңе қарай ағып кетті.[*]
9Сен суларға сонда берік шек қойдың,
Су енді қайтып жерді жаппастай қылдың.[*]


10Сен сайларға ағызасың бұлақтарды,
Өзендер тау арасымен құйылады,
11Дала аңдарын олар суға қандырады,
Құландар да[*] одан шөлін басады.
12Құстар су жағасына ұя салады,
Бұтақтар арасынан ән айтады.
13Заңғар мекеніңнен тауды суғарасың,
Ісіңнің жемісімен жерді толтырасың,
14Топырақтан мал азығына шөп өсіресің,
Адамға ас болуға дақылдар еккізесің,
15Пенденің жүрегін қуантар шарапты да,
Бетті жылтыратар зәйтүн майын да,
Денеге күш-қуат берер нанды да.


16Суға қанығады Жаратқанның ағаштары,[†]
Өзі өсірген[*] Ливан самырсындары.
17Құстар соларға ұяларын салады,
Шыршалар ләйлектің мекені болады,
18Таутекенің тұрағы — зәулім шыңдар,
Таутышқанның[*] панасы да — құз, жартастар.


19Мезгілді белгілеуге жараттың айды,
Күн де біледі қай уақытта батуды.[*]
20Сен қараңғылық жайғанда түн болады,
Орманның аңдары кезіп сандалады,
21Жас арыстандар ақырып олжа аңсайды,
Құдайдан өздеріне азық сұрайды.
22Күн шыға олар бұғып кері қайтады,
Апандарына еніп, тынығып жатады.
23Адамдар сол кезде жұмысқа шығады,
Кеш түскенше еңбекпен айналысады.


24Сенің істерің қандай көп, Жаратқан Ием![†]
Сен жасадың барлығын да даналықпен,
Жер толған Өзіңнің жаратқандарыңмен.
25Міне, тағы ұлан-ғайыр теңіз де бар,
Құжынар сансыз үлкен-кіші хайуандар,
26Теңізде жүзеді кемелер, қайықтар,
Сен онда ойнауға жаратқан дәу жануарлар.[*]


27Өзіңнен күткендері бәрінің де —
Сенің тамақ беруің мезгілінде.
28Азығын берсең олар жинап алар,
Қолыңды ашсаң игілікке тойынар.
29Ал бет-жүзіңді жасырсаң әбігерге қалар,
Жанын алсаң өліп, топыраққа айналар.
30Рухыңның лебін[*] жіберіп, өмір жаратасың,
Жер бетін қайтадан толтырып, жаңартасың.


31Жаратқанның ұлылығы мәңгі мадақталсын,
Иеміз өз істеріне әрдайым шаттансын.
32Ол жер бетіне көз салса шайқалады,
Тауларға қол тигізсе түтін шығады.


33Өмір бойы Жаратқанға ән саламын,
Дем біткенше Құдайыма жыр айтамын,
34Ой толғанысым Оған ұнамды болсын,
Жаратқан Иеме ұдайы шаттанамын.
35Күнәкарлар жер бетінен аласталсын,
Әділетсіздер енді қайтып болмасын.
Жан-тәніммен Жаратушыны мақтаймын.


Жаратқан Иемізді мадақтаңдар әрдайым![*]

#### 104


Уәдесіне берік Жаратқан Иені мадақтау

1Жаратқан Иеге[†] мақтау айтыңдар,

Оның есімін атап сиыныңдар,
Ұлы істерін халықтарға хабарлаңдар!
2Иемізге ән салып, Оны мадақтаңдар,
Барлық кереметтерін[†] паш қылыңдар,
3Оның киелі[†] атымен мақтаныңдар,
Жаратқанға сиынатын сендер, шаттаныңдар!
4Иемізге әрі құдіретіне ден қойыңдар,
Дәйім Оның еркін білуге ұмтылыңдар![*]


5Ұмытпаңдар Оның жасаған кереметтерін,
Ғажап істері мен шығарған шешімдерін,
6Уа, Оның құлы Ыбырайымның ұрпақтары,
Жақыптан тарағандар, таңдаулы адамдары!
7Ол — біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие,
Бүкіл әлемге Өзі билік жүргізуде.[*]


8Мәңгі есінде сақтайды Ол өз Келісімін,[†]
Келер мың буынға да бұйырған өсиеттерін —
9Ыбырайыммен жасаған Келісімін,
Ысқаққа да антпен берген сол уәдесін,[*]
10Жақыпқа оны ереже қылып бекітті,
Исраил үшін тұрақты Келісім етті.[*]
11«Мұралық үлесің етіп беремін саған
Қанахан елін» деді сонда Жаратқан.


12Сол кезде бұл әулет әлі де аз болатын,
Азғана кірме болып сонда тұратын.
13Олар елден елге көшіп-қонатын,
Патшалықтарды аралап орнығатын.
14Ал Құдай[†] ешкімге соларды жәбірлетпеді,
Олар жайлы патшаларға қатаң ескертті:
15«Тағайындағандарыма[*] еш тиіспеңдер,
Пайғамбарларыма[†] зұлымдық істемеңдер!»[*]


16Тәңір Ие ашаршылық жіберді елге,
Талқандап тамақ қорының бәрін де.
17Алдарынан шығарды Ол бір жігітті,
Мысырға құлдыққа сатылған Жүсіпті.[*]
18-19Тәңірдің сөзі оның мінезін сынап болғанша,
Алдын ала айтқандары орындалғанша,
Жүсіптің аяқтары қысылып бұғауланды,
Мойнына оның темір құрсау салынды.
20Патша сонда адам[†] жұмсап, Жүсіпті босатты,
Халықтардың билеушісі оны азат етті,
21Тіпті өз сарайының басқарушысы қылды,
Жүсіпке бар иелігін басқартып қойды,
22Төрелерінің үстінен оның бұйрығын жүргізді,
Жүсіпке басшыларын даналыққа үйреткізді.[*]


23Содан кейін Исраил Мысырға көшті,
Жақып жат жерлік боп Хам елінде қоныс тепті,[*]
24Жаратқан Ие сонда халқын өсімтал етті,
Оның санын дұшпанынан басым етті,
25Ол Мысырға Исраил халқын жек көргізді,
Өзінің құлдарына қарсы сұмдық жасатқызды.
26Иеміз қызметшісі Мұсаны жолдады,
Сондай-ақ Өзі таңдап алған Һаронды.
27Бұлар Жаратқан Иенің ғажап істерін —
Хам елі Мысырда Оның мына кереметтерін
Халық арасында іске асырып көрсетті:
28Тәңір Ие қараңғы түсіріп түнек етті елді,
Себебі Мысыр Оның сөзіне бағынбай келді.
29Елдің суларын Ол қанға айналдырды,
Ондағы балықтарды құртып жоқ қылды,
30Мысырдың жерін қаптап кетті құрбақалар,
Патшаның бөлмесін де жайлап алды олар.
31Иеміз айтқанда шыбын-шіркей құжынады,
Әрі масалар да бүкіл елді қаптады.


32Жаратқан жаңбырды бұршақпен ауыстырды,
Найзағайдың отын жерге жаудырды.
33Жүзім мен інжір ағаштарын[†] құлатты,
Елдегі бар ағаштарды қиратты.
34Иеміз айтқанда шегірткелер қаптады,
Сансыз көп шегіртке құрттары құжынады,
35Жердің жасыл шөбінен түк қалдырмады,
Егіндіктегі бар астықты жалмады.
36Ақыры Ол елдегі бар тұңғышты өлтірді,
Мысырлықтардың мақтанышы[*] солар еді.


37Жаратқан Ие Мысырдан халықты
Сыйға алған алтын-күміспен алып шықты,
Руларындағы біреу де шаршап-шалдықпады.
38Халық кеткенде мысырлықтар қуанды,
Өйткені қорқыныш биледі оларды.
39Жаратқан Исраилді бұлтпен жапты,
Түнде от оларға сәулесін шашты.
40Халық ет сұрағанда Ол бөденелер жіберді,
Аспаннан[†] түскен нанмен тойындырды,
41Жартасты жарып, содан су ағызды,
Су шөлді жерлермен өзендей сарқырады.


42Себебі Жаратқан киелі сертін ескерді,
Қызметшісі Ыбырайымға соны берген еді.
43Осылай Ол алып шықты халқын шаттықпен,
Таңдап алған адамдарын зор қуанышпен,
44Өзге ұлттардың жерін оларға берді,
Бөтен халықтың еңбегін де иемдендірді,
45Енді Оның халқы жарлықтарын орындасын,
Заңдарын да ұдайы берік сақтасын.


Лайым Жаратқан Ие мадақталсын!

#### 105


Тұрақсыз халқының Құдайдан кешірім сұрауы

1Мадақтаңдар Жаратқан Иені![†]


Жаратқан Ие ізгі, мақтаңдар Оны,
Мәңгі ұласады берік рақымы!
2Құдіретті істерін кім айта алар,
Иемізді кім лайықты мадақтай алар?
3Әділдікті ұстанғандар жарылқанар,
Ұдайы олар әділ істер жасар.


4Халқыңа көрсеткенде мейіріміңді,
Уа, Жаратқан Ие, мені де ескерші,
Көмекке келіп, мені құтқара көрші.
5Содан мен де таңдаған адамдарыңның
Көретін игілігіне ортақ болайын,
Халқыңның қуанышын да бөлісейін,
Меншікті халқыңмен бірге Сені құрметтейін.


6Біз ата-бабамыздай күнә[†] жасадық,
Заңсыздық істеп, зұлымдыққа баттық.
7Ата-бабамыз Мысырда болған кезде
Керемет[†] істеріңнің мәнін түсінбеді,
Істеген жақсылықтарыңды ұмытты,
Қамысты теңізде Өзіңе қарсы шықты.


8Бірақ құдіретті күшін таныту үшін
Өз атына бола Құдай[†] құтқарды халқын.
9Қамысты теңізді құрғатты бұйрығымен,
Жай бастап алып жүргендей айдаламен
Алып шықты оларды теңіздің түбімен.
10Құдай өз халқын дұшпандарынан құтқарды,
Жау қолынан оларды босатып алды.
11Қанаушыларының барлығын су басты,
Жаулардың біреуі де аман құтылмады.
12Сонда халық Оның сөздеріне иланды,
Оған арнап мадақтау әндерін шырқады.


13Бірақ олар тез ұмытты Тәңірдің істерін
Әрі сұрап күтпеді Оның ақыл-кеңесін,
14Айдалада құмарлықтарына салынды,
Құла түзде Құдайды еркінсіп сынады.
15Құдай халыққа сұрағандарын берді,
Бірақ әлсірететін індет те жіберді.[*]


16Қоныста олар күндеп қызғанды Мұсаны
Әрі Жаратқанға бағышталған Һаронды.
17Сонда жер жарылып, Датанды жұтып қойды,
Абиронның тобын да көміп тастады.
18Олардың жиынында жалын лаулады,
От жалыны зұлымдарды жалмап қойды.[*]


19Хориб беткейінде халық жас бұқаны
Құйып жасап, сол мүсінге табынды,[*]
20Олар сиынып келген салтанатты Құдайын
Алмастырды мүсінімен шөп жейтін бұқаның,
21Өздерін құтқарған Құдайды ескермеді,
Ол Мысырда ұлы істер жасаған еді,
22Хамның елінде кереметтер істеген еді,
Әрі үрейлі істер Қамысты теңізде.
23Сонда Құдай халықты құртамын деді,
Бірақ Өзі таңдаған Мұса пайғамбар[†] өтінді,
Құртамын деген ашуынан қайтуын тіледі.[*]


24Кейін халық аңсаған елін[*] менсінбеді,
Құдайдың уәдесіне сенім жүктемеді,
25Шатырларында Оған қарсы күңкілдеді,
Жаратқанның даусына құлақ түрмеді.
26Сонда Ол қол көтеріп оларға ант берді:
«Айдалада құритын боласыңдар! — деді,
27— Халықтар арасында ұрпақтарың өледі,
Жат жерлерге олар шашырайды!» — деп шешті.


28Пеғорда халық Бағалға құлшылық етті,
Өлі «тәңірлердің» құрбандықтарын жеді,
29Арам істерімен Құдайды ашуландырды,
Сондықтан індет араларына жайылды.
30Ал Пінехес тұрып, зұлымдыққа қарсы шықты,
Індеттің апаты осылайша тиылды.
31Сол үшін Пінехес Құдай алдында ақталды,[*]
Ұрпақтан ұрпаққа мәңгі бақи мақталды.


32Халық Құдайды Меріба суының маңында да
Ызаландырып, жапа шеккізді Мұсаға,
33Олар Мұсаны кейітіп өшіктірді,
Сонда ол қызбаланып ағат сөйледі.


34Халық Қанахандағы азғын ұлттарды
Жаратқан Ие бұйырса да құртпады.
35Қайта, олармен қоян-қолтық араласты,
Солардың арам істеріне ортақтасты.
36Жат ұлттардың пұттарына[*] бірге табынды,
Осылайша торға түсіп, арамданды,
37Өз ұл-қыздарын жын-перілерге арнады:
Құрбандыққа шалып, ешбір аямады!
38Кінәсіз жандардың олар төкті қанын,
Қанаханның пұттарына өз ұл-қыздарын
Құрбандыққа шалып, олардың қанын ұсынды,
Сол қанмен Қанахан елін арамдады.
39Осындай істерімен халық өзін қорлады,
Қасиетті[†] Келісімге[†] сатқындық жасады.[*]


40Содан халқына қарсы қаһарланды Жаратқан,
Әбден жиренді Өзінің меншікті халқынан.
41Оларды бөтен ұлттарға тапсырды,
Үстерінен жек көрген жаулары билік құрды,
42Сол дұшпандары қыспақтап қанады,
Халықты билеп-төстеп қорлады.
43Жаратқан Ие көп рет халқын құтқарды,
Ал олар бас көтерулерін жалғастырды,
Күнәларының кесірінен құлдырады.


44Дегенмен Құдай халықтың қиыншылығына
Көзін салып, құлақ түрді жалыныштарына,
45Халқымен жасаған Келісімін ескерді,
Зор рақымымен оларды есіркеді,
46Содан Ол халқын тұтқында ұстаған бар елдерді
Оларды аяп мүсіркеуге мәжбүрледі.


47О, Құдай Иеміз, құтқарып ала гөр бізді,
Ұлттар арасынан жинап ала гөр кері,
Сонда біз дәріптейміз киелі атыңды,
Қуана мақтан тұтамыз ұлы даңқыңды.


48Исраилдің Құдай Иесі мадақталсын,
Мәңгіліктен мәңгілікке Ол даңқталсын,
Барша халық мақұлдап «Аумин!»[†] десін!


Лайым Жаратқан Ие дәріптелсін!

#### 106


Бесінші жазба


Бейшараларды құтқарған рақымды Жаратқан Ие

1Жаратқан Ие[†] ізгі, мадақтаңдар Оны,

Мәңгілікке ұласады берік рақымы!
2Осылай десін Жаратқанның құтқарғандары,
Оның жау қолынан босатып алғандары,
3Жаратқанның жат елдерден жинағандары,
Шартараптан[*] еліне қайтарғандары.


4Біреулері құла түзде босып жүрді,
Мекендейтін қала таппай дала кезді.
5Аш болып, олар суға да зарықты,
Жандары әлсіреп, өше жаздады.
6Мүшкіл халінде Иені дауыстап шақырды,
Жаратқан оларды қасіреттен құтқарды.
7Мекендей алатын қалаға оларды
Тура жолмен жетелеп бастап барды.
8Олар Жаратқанды мақтасын мейірімі үшін,
Адамдарға істеген кереметтері[†] үшін!
9Сусаған адамның шөлін Ол қандырды,
Қарны аш жанды нәрлі аспен тойдырды.


10Біреулер түнекте, үмітсіз жағдайда
Тұтқында қиналып жатты темір бұғауда,
11Олар сөзіне қарсы шығып Құдайдың,
Кеңесін менсінбеп еді Хақ[†] Тағаланың.[†]
12Сонда Ол халқын ауыр бейнетке салды,
Олар сүрініп құлап, ешкім қолдамады.
13Мүшкіл халінде Иені дауыстап шақырды,
Жаратқан оларды қасіреттен құтқарды,
14Үмітсіз жағдай мен түнектен шығарды,
Байланған құрсауларын сындырып лақтырды.
15Олар Жаратқанды мақтасын мейірімі үшін,
Адамдарға істеген кереметтері үшін!
16Қола қақпаларды Ол быт-шыт қылды,
Темір ысырмаларын да сындырды.[*]


17Біреулер бас көтеріп ақымақ болды,
Күнәларына бола індетке шалдықты,
18Барлық тамақтан жиренетін болды,
Ажалдың қақпаларына таяп қалды.
19Мүшкіл халінде Иені дауыстап шақырды,
Жаратқан оларды қасіреттен құтқарды.
20Ол сөзін арнап, оларды сауықтырды,
Жандарын ажалдан аман алып қалды.
21Олар Жаратқанды мақтасын мейірімі үшін,
Адамдарға істеген кереметтері үшін,
22Шүкірлік тартуларын Иемізге ұсынсын,[*]
Шаттық әнмен Оның істерін паш қылсын!


23Кемелермен теңізге шығатындар,
Мұхитты кезіп, сауда жасайтындар
24Көреді Жаратқан Иенің істерін,
Терең теңіздегі кереметтерін.
25Ол бұйрық беріп, қатты дауыл жіберді,
Зәулім биік толқындарды көтерді.
26Кеме аспанға[†] көтеріліп, жоғары шықты,
Тұңғиыққа құлағандай төмен түсті,
Қауіптен адамдардың үрейлері ұшты,
27Маскүнемдей тәлтіректеп шайқалысты,
Не істерін білмей сапырылысты.
28Мүшкіл халінде Иені дауыстап шақырды,
Жаратқан оларды қасіреттен құтқарды.
29Ол дауылды басып, саябырсытты,
Теңіздің толқындарын да тыншытты.
30Дауыл басылғанда адамдар қуанды,
Аңсаған кемежайына Ол бастап апарды.
31Олар Жаратқанды мақтасын мейірімі үшін,
Адамдарға істеген кереметтері үшін,
32Халықтар жиынында Оны дәріптесін,
Ақсақалдар кеңесінде қастерлесін!


33Құдай[†] өзендерді айналдырады шөлге,
Ал бұлақтарды құрғатып құла түзге,
34Шұрайлы жерді — сортаң иен далаға,
Тұрғындарының зұлымдықтарына бола.
35Бірақ шөлейт жерді Ол айналдырады көлге,
Кеуіп қалған даланы қайнар көзге,
36Аш жандарды сонда қоныстандырады,
Олар мекендейтін қала тұрғызады,
37Егін егіп, жүзімдік отырғызады,
Солардан ағыл-тегіл өнім алады.
38Жаратқан Ие сол жандарды жарылқайды,
Олар өсіп-өніп ғаламат молаяды,
Мал басын да Иеміз азайтпайды.


39(Халық тағы паңданса) саны қысқарады,
Езгі, апат, қайғы[†] оны жуасытады,
40Атақтыларын Иеміз қор қылады,
Жолсыз құла түзді кездіріп қояды,[*]
41Ал жарлыны мүшкіл халінен босатады,
Отардағы қойдай ұрпағын молайтады.
42Әділдер мұны көріп, шаттанады,
Бар зұлымдар ауыздарын жабады.


43Ақылды жан бұл жайттарға ден қояды,
Жаратқанның берік рақымын ұғынады.

#### 107


Рақымды Құдайдан жауға қарсы жар болуын сұрау

1(Дәуіттің әні әрі жыры.)


2Уа, Құдай[†], жүрегім Саған сенімді,
Өзіңе арнаймын мен ән-күйімді.
Жан дүнием, ояншы, сергек болайын,
3Жетіген мен домбыра, болыңдар дайын!
Атар таңды әніммен оятайын.
4Уа, Жаратқан, жұрт алдында Сені даңқтаймын,
Ұлттардың арасында мадақтап жырлаймын.
5Себебі берік рақымың заңғар аспандай,[†]
Әрі сенімділігің[*] асқар бұлттардай.


6Уа, Құдай, көктен жоғары атың шықсын,
Күллі әлемде Сенің даңқың артсын!
7Сүйіктілерің лайым аман сақталсын
Деп ден қойып, құдіретіңмен құтқарғын.


8Құдай былай деді киелі[†] мекенінен:
«Мен шаттанып Сихемнің жерін бөлшектеймін,
Соқот аңғарын да халқыма үлестіремін.[*]
9Ғилақад пен Манаса да — Менің иелігім,
Ефрем руы болады басты қорғаным,
Яһуда руынан шығады патшаларым.[*]
10Моаб Маған шылапшындай пайдалы болады,
Едом жері де меншігіме айналады,[*]
Філістір елі де бойсұнып Мені қуантады».


11Кім мені қамалды қалаға кіргізеді?
Кім Едом елінің ішіне енгізеді?
12Сол Сен емес пе, Құдай, бізден бас тартқан,
Әскерімізбен бірге шайқасқа шықпаған?
13Жаулардың қыспағына қарсы қолдашы,
Еш жарамсыз — пенделердің қолдағаны,
14Зор істер істейміз Құдай жар болғанда,
Жауларымызды таптайды Ол аяғына.

#### 108


Орынсыз айып таққандарға қарсы қолдау сұрау

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


Уа, Құдай[†], мадақтап келемін Сені,
Тіл қатпай, үнсіз қала көрме енді.
2Себебі адамдар зұлым да алдамшы,
Маған қарсы ауыздарын ашады,
Жалған тілдерімен жала жабады,
3Қас сөздерімен жан-жақтан қыспақтайды,
Еш себепсіз маған шабуыл жасайды,
4Достығыма жауап береді қастықпен,
Алайда Саған сиынып келемін мен.
5Жақсылығыма олар сұмдық қайтарады,
Достығыма өшпенділік танытады.


6(Қарсыластарым мені былай деп қарғады:)
«Оған бір зұлым жанды қарсы қойшы,
Оң жағына айыптаушысын тұрғызшы,
7Сотталғанда ол кінәлі боп шықсын,
Тіпті дұғасы да күнә[†] боп табылсын,
8Көретін күндері оның аз болсын,
Міндетін оның басқа біреу алсын!
9Балалары жетім, әйелі жесір қалсын,
10Ұрпақтары қаңғырған қайыршы болсын,
Қираған үйлерінен аластатылсын,[*]
11Қарыз берген оның барын тартып алсын,
Еңбегінің жемісін бөтендер тонасын,
12Жаны ашитын адал досы болмасын,
Жетімдерін мүсіркейтін де табылмасын,
13Перзенттері көп жасамай шетінесін,
Есімдерін келесі ұрпақ білмесін.
14Әділетсіз істері ата-бабасының
Жаратқан Иенің[†] есіне салынсын,
Шешесінің күнәсі де кешірілмесін,
15Кінәлары Жаратқанның алдында қала берсін,
Ол есімдерін жер бетінен із-түзсіз өшірсін.


16Өйткені бұл жан жақсылық жасаудан безді,
Кедейді, мүсәпір мен үмітсізді
Өлтірмек болып қуғындап өкшеледі.
17Ол қарғыс айтуды сондай ұнатты,
Ендеше өзіне қонсын қарғысы,
Оң бата дегенді ол менсінбейтін,
Ендеше оң бата оған қонбай кетсін.
18Бұл өзі қарғауын «киімдей киетін»,
Тәніне сол су, май іспетті «сіңетін»,
19Енді қарғыс болсын киетін киіміндей,
Ұдайы буынатын белбеуіндей.
20Ол мені айыптап, қастық айта беретін.
Жаратқан оған қайтарсын соның есесін!»
(Деп білдіреді олар теріс тілектерін.)


21Ал Сен, уа, Тәңір Ием[†] — Жаратушы,
Есіміңе бола маған жақсы қарашы,
Берік рақымың игі, мені құтқаршы.
22Өйткені мен бейшара, мүсәпірмін,
Әрі жаралы — бойымдағы жүрегім.
23Ғайып болар көлеңкедеймін кешкі,
Шегірткедей жау қағып жібереді мені.
24Оразадан әлсіреді тізелерім,
Денем жүдеу, омсырайған бүкіл тәнім.
25Мен келекеге айналдым жұрт үшін,
Көрсе мені шайқайды олар бастарын.[*]


26Уа, Құдай Ием, маған көмектесші,
Рақымыңа сай мені құтқара көрші.
27О, Ием, мұны істеген Сен екенін,
Өз қолыңның жасағанын олар білсін!
28Жауларым қарғайды, бірақ Сен жарылқайсың,
Бас салса, өздері масқараға қалсын,
Ал Сенің қызметшің шаттанатын болсын.
29Айыптаушыларым ұятқа бөленсін,
Олар масқараға жамылғыдай орансын.


30Мен Жаратқан Иеге көп мақтау айтамын,
Үлкен жиында Оның даңқын асырамын,
31Жаратқан бейшара жанды қолдап-қорғайды,
Айыптаушылардан аман-есен сақтайды.

#### 109


Жаратқан Ие тағайындаған ұлы патша

1(Дәуіттің жыры.)


Жаратқан Ие[†] менің иеме[*] былай деп айтқан:
«Мен жауларыңды табаныңның астына
Салып бергенімше отыр оң жағымда».


2Жаратқан Сионнан билігіңді құрғызады сенің,[*]
Енді жауларыңа да үстемдік жүргізесің,
3Сен патшалық құрған күні бағынады халқың.[*]
Туғаннан-ақ киелі[†] салтанат жамыласың,
Күн сайын таң ата жаңаратын шық сияқты,
Сен де ұдайы жасара түсетін боласың.[*]


4Жаратқан былай деп ант берген еді,
Онысын ешқашан да өзгертпейді:
«Сен Мәліксадықтай[*] діни қызметкерсің,[†]
Мәңгі сондай болып қала да бересің!»


5Жаратқан Ие сенің оң жағыңда тұрады,
Қаһарланған күні Ол патшаларды ұрады,
6Халықтарды соттап, көп адамдарын жояды,
Бүкіл жер бетінің билеушілерін соғады.
7Патша жолшыбай бұлақтан сусындап алады,
Еңсесін көтеріп, жеңімпаз болып шығады.

#### 110


Жаратқан Иенің мәңгілік әділдігі

1Мадақтаңдар Жаратқан Иені![†]


Мақтау айтамын Жаратқан Иеге,
Халық жиылып, әділдер кеңескенде.


2Қандай ұлы — Жаратқанның істері,
Оларды ұнатқандар терең зерттейді.
3Оның істері ұлы да салтанатты,
Әділдігі мәңгілікке ұласады.
4Ол кереметтерін[†] есте қаларлық қылды,
Иеміз шапағатты да қайырымды,
5Өзін қастерлейтінді аспен қамтиды,
Келісімін[†] ұдайы есінде сақтайды.


6Ол құдіретті істерін халқына көрсетті,
Өзге ұлттардың жерін оған мұра етті.
7Жаратқанның істері адал да әділетті,
Оның бұйрықтары да түгел сенімді,
8Олар мәңгілікке берік негізделген,
Әрі орындалады шындықпен, адалдықпен.
9Жаратқан Ие өз халқын азат етті,
Келісімін мәңгілікке бекітті,
Есімі Оның киелі де қасиетті[†].


10Даналықтың бастауы — терең қастерлеу
Жаратқан Иені әрі Оған шын бағыну,
Мұны ұстанған әркім парасатты болады.
Иеміз мәңгі бақи мадақталады!

#### 111


Жаратқан Иені қастерлейтін жан жарылқанған

1Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар!


Иеміздің өсиеттерінен ләззат тапқан,
Оны қастерлейтін жан жарылқанған.[*]
2Әулеті оның елде күшті болады,
Иә, әділдің ұрпақтары жарылқанады,
3Оның үйінде байлық-дәулет жиналады,
Әрі әділдігі мәңгі есте қалады.
4Турашыл жанға түнекте таң атады,[*]
Ол рақымды, мейірбан, әділ болады,
5Мұқтажға қайырыммен қарыз береді,
Әрі істерін әділдікпен жүргізеді,[*]
Содан оның өзі де жақсылық көреді.


6Шүбә жоқ, ол ешқашан шайқалмайды,
Әділ жан жұрттың есінен шықпайды.
7Сондай адам[†] қауесеттен қорықпайды,
Жаратқанға сеніп жүрегі қобалжымайды,
8Қайта, жүрегі нық, үрейленбейді,
Соңында жаулардың жеңілісін көреді.
9Ол мұқтаждарға мол көмек таратады,
Оның әділдігі мәңгіге ұласады,
Абыройы да жоғарылайтын болады.


10Ал зұлым жан мұны көріп, абыржиды,
Тісін қайрап, қалжырап қажиды,
Зұлымдардың аңсағаны құриды.

#### 112


Мұқтаждың жанашыры — ұлы Құдай

1Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар!


Иеміздің қызметшілері, мақтау айтыңдар,
Жаратқанның есімін мадақтаңдар!
2Қазіргі кезден мәңгілікке дейін
Жаратқанның есімі дәріптеле берсін!
3Күннің шығысынан батысына дейін
Жаратқанның есімі қастерлене берсін!


4Жаратқан бар ұлттардан да жоғары,
Оның салтанаты аспаннан[†] да жоғары.
5Кім Құдайымызға тең бола алады?
Жаратқан Ие зәулім тағында отырады,
6Ол төмен қарап аспан мен жерге көз салады.


7Құдай[†] тозаңнан кедейді жоғарылатар,
Күл-қоқыстан мұқтажды көтеріп алар.
8Оларды әміршілермен[†] бірге отырғызар,
Халқының көсемдерімен жайғастырар.
9Бедеу әйелді отбасымен жарылқар,
Перзент сыйлап, шат-шадыман қылар.


Жаратқан Иені мадақтаңдар!

#### 113


Халқын азат етіп, жарылқаған Құдайды даңқтау

1Исраил көшіп шыққанда Мысырдан,

Жақыптың әулеті сол бөтен тілді жұрттан,
2Яһуда елі Құдайдың киелі[†] үйіне
Айналды, Исраил[*] де — Оның иелігіне.
3Сонда теңіз көріп, қаша жөнелді,
Иордан өзені кері бұрылды,
4Таулар қошқар іспетті секірді,
Төбелер қозы іспетті секектеді.


5Уа, теңіз, сен неге қаша жөнелдің?
Уа, Иордан, сен неге кері бұрылдың?
6Таулар, қошқардай неге секірдіңдер?
Төбелер, қозыдай неге секектедіңдер?


7Жер, дірілде Жаратқанның алдында,
Жақып сиынған Құдайдың алдында.
8Құдай[†] жартасты айналдырды көлге,[*]
Дәу шақпақ тасты атқылаған су көзіне.


9[*] Біздің емес, уа, Жаратқан, тек Сенің атың
Рақымың мен адалдығың үшін даңқталсын!
10«Қайда екен сиынған Құдайы бұлардың?»
Деп басқа халықтар неге табаласын?[*]
11Ал сиынған Құдайымыз заңғар көкте,
Ол барлық қалауын асырады іске.


12Өзге ұлттардың пұттары[*] күміс, алтыннан,
Адамдардың қолдарымен жасалған.
13Пұттың аузы бар, бірақ сөйлей алмайды,
Көздері бар, бірақ көре алмайды,
14Құлақтары бар, бірақ ести алмайды,
Мұрны бар, бірақ иіс білмейді,
15Қолдары бар, бірақ сезе алмайды,
Аяқтары бар, бірақ жүре алмайды,
Көмейінен бір дыбыс та шықпайды.
16Өлі пұтты жасаған пенде соған ұқсайды,
Мүсінге сенген әркім де содан аумайды.


17Уа, Исраилдің бүкіл әулеті,
Сенім артыңдар Жаратқан Иемізге![†]
Қалқандай қорғап, қолдайды Ол біздерді.
18Уа, Һаронның бүкіл әулеті,
Сенім артыңдар Жаратқан Иемізге!
Қалқандай қорғап, қолдайды Ол біздерді.
19Уа, қастерлейтіндер Иемізді,
Сенім артыңдар Жаратқан Иемізге!
Қалқандай қорғап, қолдайды Ол біздерді.


20Жаратқан Ие бізді есінде ұстайды,
Иә, Иеміз біздерді жарылқайды,
Ол Исраилдің әулетін жарылқайды,
Һәм Һаронның ұрпақтарын жарылқайды.
21Жаратқан Өзін қастерлейтін жандарды —
Үлкенді-кішілі бәрін де жарылқайды.


22Өздерің мен ұрпақтарыңның сандарын
Жаратқан Ие ұдайы ұлғайтсын.
23Аспанды[†] да, жерді де жаратқан
Иеміз өздеріңді жарылқаған.[*]


24Заңғар көк — Жаратқанның иелігі,
Ал жер бетін Ол адамзатқа берді.
25Өлілер Жаратқанды дәріптемес,
Қабірде жатқандар үндемес,
26Ал біз паш етеміз Иеміздің игілігін
Қазіргі кезден мәңгілікке дейін.


Жаратқан Ие дәріптеле берсін!

#### 114


Ажалдан аман сақтағаны үшін Құдайды даңқтау

1[*] Қатты сүйемін Жаратқан Иені,[†]

Жалынған даусымды Ол естіді,
2Иә, Ием[†] құлақ түрді маған,
Өмір бойы сиынбақпын Оған.


3Өлімнің торы жан-жақтан шырмады,
Ажалдың азабы мені қинады,
Зор қайғы-қасірет[†] тым меңдеп алды.
4Жаратқанның атын атап сиындым:
«Уа, Ием, құтқаршы мені!» — деп шақырдым.


5Жаратқан Ие әділ де рақымды,
Біздің Құдайымыз сондай қайырымды!
6Иеміз қорғайды ақпейіл жандарды,
Мүшкіл халімнен Ол мені құтқарды.


7Тыныштала гөр енді, уа, жан дүнием,
Мол игілік жасады Жаратқан Ием.


8О, Жаратқан, Сен жанымды өлімнен
Құтқардың һәм көзімді жас төгуден,
Аяғымды сақтадың сүрінуден.
9Осылай мен тірілердің ғаламында[*]
Жүремін Жаратқанның көз алдында.

#### 115


Мүшкіл халден құтқарған Жаратқан Иені дәріптеу

[*] 1Ием[†], мен Саған сенімімді жүктедім,

Содан мынаны айттым: «Қатты қиналып жүрмін!»
2Үрейім ұшып, тым абыржыған едім,
«Күллі жандар өтірікші!» деп түңілдім.


3Жаратқанның көрсеткен жақсылықтарын
Қалай ғана Өзіне қайтара аламын?
4Мені құтқарғаны үшін шүкірлік тостағанын
Көтеріп, паш етемін Иеміздің атын,[*]
5Жаратқанға берген анттарымның барлығын
Бүкіл халқы алдында іске асырамын.


6Иемізге бағышталған адамдарының
Ажалына Жаратқан Ие[†] аударады назарын.[*]
7Уа, Ием, шынымен Сенің қызметшіңмін,
Мен, сондай-ақ, күңіңнің баласымын,
Сен Өзің мені бұғаудан босаттың.


8Шүкірлік құрбандығын ұсынамын Саған,
Сенің атыңды паш етемін, уа, Жаратқан.[*]
9Жаратқанға берген анттарымның барлығын
Бүкіл халқы алдында іске асырамын:
10Иемнің киелі[†] үйінің ауласында,
Уа, Иерусалим, сенің қақ ортаңда.


Жаратқан Иені мақтаңдар әр уақытта!

#### 116


Халықтарды Құдайды мадақтауға шақыру

1Иемізді даңқтаңдар, барлық ұлттар!

Оны мадақтаңдар, күллі халықтар!
2Ол зор мейірімін танытады,
Бізге мәңгілік адал болады.


Мадақтаңдар Иеміз — Жаратқанды!

#### 117


Жеңіс үшін айтылған шүкірлік

1Жаратқан Ие[†] ізгі, мадақтаңдар Оны,

Мәңгіге ұласады берік рақымы!


2«Мәңгіге ұласады берік рақымы!»
Деп жарияласын Исраил халқы.
3«Мәңгіге ұласады берік рақымы!»
Деп мойындасын Һаронның ұрпақтары.
4«Мәңгіге ұласады берік рақымы!»
Десін Иемізді қастерлейтін барлығы.


5Мүшкіл халімде шақырдым Жаратқанды,
Ол жауап беріп, мені азат етіп алды.[*]
6Ием[†] маған жар, қорықпаймын ешбір жайттан,
Не істей алады адам[†] баласы маған?
7Ием маған жар, Ол — Қолдаушым менің,
Жаудың жеңілісін әлі де көремін.


8Адам баласына сенім артқаннан гөрі
Жаратқан Иені паналау сондай игі!
9Әмірші,[†] әкімдерге сенім артқаннан гөрі
Жаратқан Иені паналау сондай игі!


10Барлық ұлттар айнала қоршап алды,
Жаратқанның атымен құрттым оларды.
11Жан-жақтан олар мені қоршап алды,
Жаратқанның атымен құрттым оларды.
12Айналамда олар арадай құжынады,
Бірақ жанған бұтадай тез өшіп қалды,
Жаратқанның атымен құрттым оларды.
13Құлатпақ болып сол жаулар қатты итерді,
Ал Жаратқан Ие мені қолдап демеді.
14Күш-қуатым әрі жырым — Жаратқаным,
Ол болды, міне, менің Құтқарушым.


15Құтқарылу мен жеңістің шаттық айқайы
Әділдердің үйлерінде жаңғырады:
«Жаратқан Иенің құдіретті оң қолы
Қандай ғажап кереметтер[†] жасайды!»
16Сонда көтерілді Иеміздің оң қолы:
«Жаратқан Иенің құдіретті оң қолы
Қандай ғажап кереметтер жасайды!»


17Енді өлмеймін, өмір сүре беремін,
Жаратқанның істерін паш етемін.
18Жаратқан мені қатты жазалады,
Бірақ жанымды ажалға қимады.


19«Әділдік қақпаларын» маған ашшы,
Оған кіріп, мадақтайын Жаратқанды.
20Мына қақпа — Жаратқанның қақпасы,
Әділ жандар оған кіре алады.
21Сені мадақтаймын, маған құлақ салдың,
Уа, Ием, менің Құтқарушым Сен болдың.


22Құрылысшылар[*] менсінбеген тас енді
Үйдің басты іргетасына[*] айналды!
23Жаратқанның Өзі соны істеді,
Көз алдымызда бұл керемет болды!
24Иеміз жаратты бізге бұл күнді,
Шаттанып қуанайық осы күні.


25Уа, Жаратқан, бізді құтқаршы,
Уа, Иеміз, табыс сыйлашы!


26Жаратқанның атынан келе жатқан жарылқанған,
Оның киелі[†] үйінен бата береміз соған.
27Жаратқан Ие — Құдай[†], Ол бізге нұрын шашқан.
Мейрамның құрбандық малын апарыңдар,
Үстелдің мүйіздеріне байлап қойыңдар.


28Сен Құдайымсың, Саған мақтау айтамын,
Сен Құдайымсың, даңқыңды асырамын.


29Жаратқан Ие ізгі, мадақтаңдар Оны,
Мәңгіге ұласады берік рақымы!

#### 118


Құдайдың сөзіне мойынсұнып, ризашылық білдіру

1[*] Пәк таза да тура жолмен жүріп,

Жаратқанның тәліміне бағынғандар бақытты![*]
2Иеміздің ережелерін[*] ұстанып,
Шын жүректен Оған бет бұрғандар бақытты!
3Олар әділетсіздік істемейді,
Тек Жаратқанның жолымен ғана жүреді.
4Ием[†], тұрақты орындауымыз үшін,
Өз бұйрықтарыңды шығарған едің.
5Сенің жарлықтарыңа[*] бағынып мен
Жүре берсем, шіркін, тура жолыңмен!
6Сонда ден қойып бар өсиеттеріңе,
Ешқашан масқара болмас та едім.
7Әділ шешімдеріңді үйренгенде
Сені дәріптеймін таза жүрекпен.
8Мен жарлықтарыңды ұстана берем,
Жалғыз қалдыра көрме мені мүлдем.


9Жастар қалай таза жолмен жүре алады?
Сөзіңе бағынып соны істей алады.
10Шын жүректен Саған бет бұрып келемін,
Тайдыра көрме мені өсиеттеріңнен.
11Күнә[†] жасамауым үшін Саған қарсы,
Жүрегіме сақтадым айтқандарыңды.
12Даңқталуға лайықсың,[*] уа, Жаратқан,
Үйрете гөр жарлықтарыңды[*] маған.
13Мен дауыстап айтып та отырамын
Бар шешімдеріңді Өзің шығарған.
14Жұрт шаттана қуанғандай мол байлыққа,
Мен ережелеріңмен жүремін шаттана.[*]
15Бұйрықтарың жайлы терең ойланамын,
Сенің жолыңа мұқият ден қоямын.
16Жарлықтарыңды қуана орындаймын,
Сөздеріңді ешқашан ұмытпаймын.


17Уа, Ием, мол мейірім көрсете гөр маған,
Сонда аман болып, сөзіңді сақтай аламын.[*]
18Рухани[†] көзімді аша гөр менің,
Тәліміңнен кереметтер[†] көрейін.
19Бұ дүниеде жат жерлік кірмедеймін.[*]
Өсиеттеріңді жасыра көрме менен.
20Шешімдеріңді үйренуді сағынып,
Жаным әрдайым шөліркейді зарығып.[*]
21Сөгіп ескертесің тәкаппар адамдарды,
Өсиеттеріңнен тайған сол қарғалғандарды.
22Масқара, қорлықты алып тастай гөр менен,
Ережелеріңді ұстанып келемін мен.
23Әкімдер[*] жиналып, мені өсектегенмен,
Жарлықтарың жайлы толғанамын, уа, Ием.
24Ережелеріңнен рақат табамын,
Олар маған ақыл береді әрдайым.


25Ажал аузында жанымның жатқаны-ай,
Аман сақтай гөр берген уәдеңе сай![*]
26Жүрген жолдарымды айтып бергенімде
Өзің құлақ салып, жауап бердің де,
Жарлықтарыңды маған үйрете гөр енді.
27Ұқтыра гөр бұйрықтарыңның мағынасын,
Кереметтерің жайлы терең ойланамын.
28Жаныма қайғы[†] батып, шаршап-шалдыққам,
Уәдеңе сәйкес күш сыйлай гөр маған.
29Тәліміңді[*] маған сыйлап рақымменен,
Жалғандық жолын алшақтата гөр менен.
30Шындық жолымен жүруді таңдап алдым да,
Шешімдеріңді ұстаймын мен көз алдымда.
31Берік ұстанамын Сенің ережелеріңді,
Уа, Жаратқан, ұятқа қалдыра көрме мені.
32Менің жүрегімді азат еттің Сен,
Жүремін өсиеттеріңнің жолымен.


33О, Ием, үйретсеңші жарлықтарыңның жолын,
Оны соңына дейін берік ұстанбақпын.
34Түсінік сыйлашы, тәліміңді[*] сақтамақпын,
Оған шын жүректен мойынсұнбақпын.
35Жүргізе гөр мені өсиетіңнің жолымен,
Содан зор қуаныш тауып келемін мен.
36Жан дүнием пайдақорлыққа салынбасын,
Оны ережелеріңе құштар етсең, шіркін!
37Бос нәрселерге түсірмей көзімді,
Өз жолыңда жаңарта гөр өмірімді.[*]
38Ием, орындай гөр маған берген сөзіңді,
Содан бәрі терең қастерлесін Өзіңді.
39Менен алшақтата гөр үрейлі масқараны,
Себебі шешімдерің сондай жақсы!
40Қалаймын бұйрықтарыңа бағынуды,
Әділдігіңмен сергіте[*] гөр жанымды.


41Уа, Жаратқан, маған рақымыңды түсіре гөр,
Берген сөзіңе сай мені құтқара гөр.
42Сонда сөккенге жауап бере аламын,
Сенің сөзіңе сенімімді артамын.
43Шындық сөзін алып қойма аузымнан,
Шешімдеріңе үмітімді артамын,
44Тәліміңді мен ұдайы ұстанамын,[*]
Әрдайым оны орындайтын боламын.
45Содан жүрісім де болады емін-еркін,
Себебі бұйрықтарыңа бет бұрып келемін.
46Патшалар алдында ережеңді айтамын,
Сонда ешқандай қаймықпайтын боламын.
47Өсиеттеріңді қатты ұнатамын,
Олардан жұбаныш пен рақат табамын.
48Өсиеттеріңді сүйіп, қабылдаймын,[*]
Жарлықтарың жайлы үңіле ойлаймын.


49Ескере гөр пендеңе берген уәдеңді,
Өзің қалайсың соған үміттенуімді.
50Сенің сөзің мені жандандырады,[*]
Бұл мені жапа шеккенде жұбатады.
51Паң жандар мені мазақтай бергенмен,
Тағылымыңнан[*] тайып кетпедім мен.
52Ежелгі шешімдеріңді еске аламын,
Уа, Жаратқан, содан жұбаныш табамын.
53Тағылымыңнан безген зұлымдарды
Көргенімде ашу кернейді бойымды.
54Жат жерлік болып тұрған жақтарда мен
Жарлықтарыңды жырлап жүремін.
55Уа, Жаратқан, түнде атыңды есіме саламын,[*]
Сенің тәліміңді ұдайы ұстанамын.
56Бұл менің берік әдетіме[*] айналды:
Іске асырамын берген бұйрықтарыңды.


57Уа, Жаратқан, Өзіңсің менің үлесім,[*]
Сөздеріңді сақтаймын деп уәде бердім.
58Шын жүректен сиынып келемін Саған:
Уәдеңе сай рақымды бола гөр маған.
59Жүрген жолдарыма түңіле толғандым,
Ережелеріңмен жүруге бел будым.
60Мен өсиеттеріңді тез орындап,
Кешеуілдеткен жоқпын жалтақтап.
61Зұлымдар шырмап алды айналамды,
Ал мен ұмытпадым тағылымыңды.
62Сені әділ шешімдеріңе бола
Дәріптеймін, тұрып түн ортасында.
63Мен Сені терең қастерлеген жандардың
Әрі бұйрықтарыңды ұстанғандардың
Барлығымен де жақын жолдаспын.
64Жер мейіріміңе толы, о, Жаратқан,
Жарлықтарыңды үйрете гөр маған.


65Берген сөзіңе сай, уа, Жаратқан,
Көп жақсылық жасап келесің маған.[*]
66Мені үйретші дұрыс түсінік пен білімге,
Себебі сенемін Сенің өсиеттеріңе.
67Мен азап шекпес бұрын[*] жолдан адасқан едім,
Ал енді Сенің сөзіңді сақтап жүремін.
68Ізгісің Сен, істейсің игі істеріңді,
Үйрете көрші маған ережелеріңді.
69Тәкаппарлар жапса да маған жалаларын,
Мен шын жүректен бұйрықтарыңа бағынамын.
70Олардың жүрегі сезімсіз боп қасарысқан,
Ал мен рақат табамын тағылымыңнан.[*]
71Үйренуім үшін жарлықтарыңды,
Азап шеккенім маған жақсы болды.
72Мыңдаған алтын-күміс ақшалардан
Аузыңнан шыққан тәлімің қымбат маған!


73Сенің қолың мені жаратып қалыптастырды,[*]
Енді түсінік сыйлап, үйрете гөр бұйрықтарыңды.
74Сені қастерлейтіндер мені көргенде шаттансын,
Себебі Сенің сөзіңе сенімімді артамын.
75Сенің шешімдеріңнің әділдігін мойындаймын,
Мені жазалағаның[*] да әділ, уа, Жаратқаным.
76Осы пендеңе берген уәдеңе сай мейірімің
Маған ұдайы жұбаныш бола берсін.
77Рақымың түсіп, мен аман болайын,
Тағылымыңнан қуаныш табайын.[*]
78Мені себепсіз езген паңдар масқаралансын,
Ал мен бұйрықтарың туралы толғанамын.
79Қастерлеп Сені, ережелеріңді білетін
Кісілер маған бет бұрып, қосылса, шіркін!
80Масқара болмауым үшін жүрегім менің
Жарлықтарыңа түгел адал бола берсін!


81Құтқаруыңды аңсап шаршап келемін,
Бірақ Сенің сөзіңе үміттенемін.
82«Мені қашан жұбатасың?» деп зарығып,
Көзім талды сөзіңнің іске асуын тосып.[*]
83Түтінге қақталған торсықтай мен
Еш нәрсеге жарамсыз көрінгенмен,
Шығармадым жарлықтарыңды есімнен.
84О, Ием, мен тағы қанша уақыт тосайын,
Мені қудалағандарды қашан соттайсың?
85Сол тәкаппарлар Сенің заңыңа қарсы
Мені құлатпақ болып терең ор қазды.
86Күллі өсиет атаулың адал да ақиқат,
Жар бола гөр, жау артымнан қуады нақақ![*]
87Олар мені аластата жаздады жерден,
Бірақ Сенің бұйрықтарыңнан безбедім мен.
88Сақтауым үшін шығарған ережелеріңді,
Рақымыңа сай нығайта гөр өмірімді.[*]


89Сенің айтқан сөздерің,[*] Жаратқан Ием,[†]
Көкте тұр мәңгілікке бекітілген!
90Күллі келер ұрпаққа адал боласың,
Жер бола береді, Сен оны орнаттың.[*]
91Шешімдеріңе сай бұған дейін бәрі тұрады,[*]
Бір Өзіңе барлығы да қызмет қылады.
92Сенің тәлімің мені жұбатып қуантпағанда,
Құрып кеткен болар едім мүшкіл жағдайымда.
93Ешқашан ұмытпаймын ережелеріңді,
Солармен аман сақтайсың өмірімді.[*]
94Құтқара гөр мені, себебі Сенікімін,
Мен бұйрықтарыңа көңіл бөліп келемін.
95Зұлымдар аңдып жүр мені құртуға,
Мен болсам үңілемін жарлықтарыңа.
96Әр кемелдіктің шегі бар екенін түсіндім,
Ал аясы шексіз Сенің өсиеттеріңнің!


97Сенің тәліміңді сондай қатты сүйемін!
Күні бойы сол жайлы ойланып та жүремін.
98Өсиеттерің есімде мәңгі бақи қалады,
Олар мені жауларымнан парасатты қылады.
99Бар ұстазымнан терең ұға аламын,
Себебі жарлықтарың туралы толғанамын.
100Тіпті жасы үлкендерден де білімдірекпін,
Себебі бұйрықтарыңды сақтап келемін.
101Сенің сөздеріңді ұстанып келемін,
Сол үшін теріс жолдан аулақ жүремін.[*]
102Сенің шешімдеріңнен тайып кетпеймін,
Өйткені Өзің маған тәлім беріп келесің.
103Қандай тамаша Сенің сөзіңнің дәмі,
Ол тіпті тіл үйірген балдан да тәтті!
104Ақыл-кеңес табамын бұйрықтарыңнан,
Бар жалған жолдар сондай жексұрын маған!


105Сенің сөздерің қадамдарымды жарқыратады,
Өмір жолыма шам-шырақтай нұрын шашады.
106Мен ант еттім әділ шешімдеріңді сақтауға,
Сөзімде тұрып, сертімді орындаймын да.
107Уа, Жаратқан Ие, қиналып жүрмін тым қатты,
Берген сөзіңе сай өмірімді жаңартсаңшы![*]
108Аузымнан шыққан мадақтауымды, уа, Жаратқан,
Ерікті сый-тарту деп менен қабылдасаң,
Әрі өз шешімдеріңді үйретсеңші маған,
109Әрқашан жанымды қиюға дайынмын,
Сенің тәліміңді есімнен шығармаймын![*]
110Зұлымдар маған тор салып, тұзақ құрған,
Ал мен тайып кетпедім бұйрықтарыңнан.
111Ережелеріңді қабылдадым мәңгі мұраға,
Жүрегімді кенелтеді олар қуанышқа.
112Жүрегімде нық шешім қабылдадым бағынуға[*]
Ақырына дейін Сенің жарлықтарыңа.


113Жалтақтайтын жандарды еш жақтырмаймын,
Сенің тәліміңді қатты ұнатамын![*]
114Сен қорғанымсың әрі қалқаным,
Сенің сөзіңе сенімімді артамын.
115Әй, әділетсіздер, аулақ кетіңдер қасымнан,
Құдайымның өсиеттерін ұстанатын болам.[*]
116Тірі қалуым үшін мені қолдасаңшы,
Берген уәдең бойынша нығайтсаңшы,
Үмітім Өзіңде: ұятқа қалдырмасаңшы.
117Мені қолдай гөр, сонда аман қаламын,
Жарлықтарыңа ұдайы ден қоямын.
118Жарлықтарыңнан безгендерді құлатасың,
Құр бекер — айлалы қылықтары олардың.
119Қоқыстай шығарасың жердің бар зұлымдарын,
Ережелеріңді сондықтан қатты ұнатамын.
120Тұла бойым дірілдеп Сенен қорқамын,
Шешімдеріңді елемеуден шошынамын.


121Қуғыншылардың қолына түсіре көрме мені,
Жасап келемін ғой әділ де дұрыс істерді.
122Осы пендеңді[*] игілікке жеткізіп, қолдай гөр,
Паң жандардың жәбірінен мені сақтай гөр!
123Әділ уәдеңнің іске асуын тосып,
Көзім талды құтқаруыңды аңсай күтіп.
124Осы пендеңе рақымшылықпен қарай гөр,
Жарлықтарың жайлы тәлім бере гөр.
125Пендеңмін, түсінік сыйлай гөр маған,
Сонда ережелеріңді ұғына аламын.
126Уа, Жаратқан, шара қолданатын уақытың жетті:
Адамдар Таурат заңыңа[†] бағынбай кетті![*]
127Ал мен Сенің өсиеттеріңді алтыннан
Артық көремін, әрі саф алтыннан!
128Содан бар бұйрықтарыңды әділ деп санаймын,
Бүкіл бұрыс жолдарды да жақтырмаймын.


129Сондай керемет — Сенің ережелерің,
Сондықтан оларға шын жүректен көнемін.[*]
130Мәнісі ашылғанда сөздерің нұрын шашады,
Білімсіздердің де санасын оятып ашады.
131Аузын ашып, ауаға зәру болған кісідей,
Мен шексіз құштармын Сенің өсиеттеріңе.[*]
132Есіміңді сүйген өзгелерге істегеніңдей,
Маған да бет бұрып, көрсете гөр мейіріміңді.
133Қадамдарымды табанды ете гөр сөзіңмен,
Еш жамандық жүргізбесін маған өктемдігін!
134Мені құтқара гөр адамдардың езгісінен,
Сонда бұйрықтарыңды сақтай аламын мен.
135Уа, Ием, маған нұрын төгіп бет-жүзіңнің,
Үйрете гөр ережелеріңді Өзіңнің.
136Көпшілік көнбегендіктен тағылымыңа,
Көз жасым менің көл болып ағылуда.


137Уа, Жаратқан Ие, Сен әділсің,
Әрі әділетті күллі шешімдерің!
138Әділдікпен және шексіз адалдықпен
Ережелеріңді белгілеп[†] бердің Сен.
139Сөздеріңді менсінбейді дұшпандарым,
Соған қатты налып, шаршап-шалдығамын.[*]
140Уәделеріңнің шындығы іс жүзінде сыналған,
Уа, Ием, оларды қатты ұнатамын сондықтан.[*]
141Жұрт менсінбей, кішік болғаныммен,
Бас тартпаймын Сенің ережелеріңнен.
142Сенің әділдігің — мәңгі бақи хақ[†],
Әрі тағылымың — нағыз ақиқат.[*]
143Ауыртпалыққа ұшырап, қысылып қалдым,
Ал өсиеттеріңнен жұбаныш пен рақат таптым.
144Мәңгілік әділетті ережелерің Сенің,
Түсінік сыйлай гөр шын өмір сүруім үшін.[*]


145Уа, Ием, шын жүректен Саған сиынамын:
Құлақ сала гөр, жарлықтарыңа бағынамын.
146Мені құтқара гөр деп Саған жалынамын,
Ережелеріңді ұстанатын боламын.
147Таң атпас бұрын Сені көмекке шақырамын,
Сенің берген сөзіңе сенімімді артамын.
148Сөзіңе терең үңілу мақсатында[*]
Ұйқыдан бас тартамын таң алдында.
149Уа, Ием, рақыммен үніме құлақ сала гөр,
Әділдігіңе сай өмірімді нығайта гөр![*]
150Сұм жоспар құрғандар таяп қалды маған,
Олар алшақтап кетті тағылымыңнан.[*]
151Ал, Жаратқан Ие, Сен маған жақынсың,
Нағыз шындық — күллі өсиет атаулың.
152Баяғыда-ақ мен Сенің ережелеріңнен
Оларды мәңгілік орнатқаныңды білгенмін.


153Мүшкіл халіме көз салып құтқаршы,
Есімнен шығармадым тағылымыңды.
154Сен мені жақтап, мүддемді қорғашы,
Уәдеңе сәйкес өмірімді сақташы.
155Құтқарылу тым алыс зұлымдардан,
Өйткені олар безеді жарлықтарыңнан.
156Уа, Ием, ұлан-ғайыр — Сенің мейірімің,
Шешіміңе сай нығайта гөр өмірімді менің.
157Мені қудалауда жаулар сонша көптеген,
Бірақ мен бас тартпаймын ережелеріңнен.
158Опасыздарды көргенде жиренемін,
Олар сақтамайды сөздеріңді Сенің.
159Бұйрықтарыңды қалай сүйетініме қарашы,
О, Ием, рақымыңа сай өмірімді нығайтшы.
160Түп-тамырымен ақиқат Сенің сөздерің,
Әділетті де мәңгілік әрбір шешімің.


161Басшылар жазықсыз мені қудалайды,
Ал жүрегім сөздеріңді қастерлеп қалтырайды.
162Зор олжаға тап болған адам[†] сияқты,
Сенің сөздеріңе[*] қуанамын сондай қатты!
163Жалғандықты жек көріп, одан жиренемін,
Өз тағылымыңды қатты сүйемін![*]
164Сені әділетті шешімдерің үшін
Күніне жеті рет дәріптеудемін.[*]
165Тәліміңді сүйгендер тыныштыққа кенелер,
Ештеңеге сүрінбей, аман-есен жүрер.
166Уа, Ием, өсиеттеріңді іске асырамын,
Мені құтқарасың деп үміттене тосамын.
167Ережелеріңді жан дүниемде сақтап келемін,
Өйткені мен оларды қатты сүйемін.
168Мойынсұнамын ережелерің мен заңдарыңа,
Барлық жүрген жолдарым Сенің көз алдыңда.


169Жалбарынған үнім құлағыңа жетсе екен,
Түсінік сыйлай гөр уәдеңе сай, уа, Ием.
170Өтінішім Өзіңнің алдыңа жетсінші,
Берген сөзіңе сай мені құтқара көрші.
171Сен маған үйреткендіктен ережелеріңді,
Лайым аузым мадақтай берсін Өзіңді.
172Тілім сөздеріңді ән-жырға қоса берсін,[*]
Өйткені әділ күллі өсиеттерің Сенің.
173Бұйрықтарыңды орындаймын деп шешкенмін,
Құдіретті қолың маған көмектесе көрсін.
174Уа, Жаратқан Ием, құтқаруыңды аңсап тосамын,
Сенің тағылымыңнан зор қуаныш табамын.[*]
175Жаным аман қалып, Сені дәріптей берсін,
Шешімдерің тірек болып мені қолдай көрсін.
176Жоғалған қой іспетті адасып келемін,
О, Ием, іздеп мені, қасыңа қайтарсаң екен,
Өсиеттеріңді енді шығармаймын есімнен.

#### 119


Айлакер өтірікшілерден қиналған жанның мінажаты

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Мүшкіл халімде Иеме жалбарындым,
Ол мінажатыма түрді құлағын.
2Құтқара көрші мені,[*] уа, Жаратқан,
Айлалы тіл мен өтірікші ауыздан.


3Ісіңнің қарымтасын, ей, айлакер жан,
Саған қанша қылып қайтарар Жаратқан:
4Тартар жазаң сарбаздың өткір оғындай,
Әрі жанған ағаш[†] көмірінің шоғындай.


5Алыс Мешехте кірме болып тұрған,
Қидар шөлінде[*] шатыр маңында қонған
Сияқты сорлы басымды қайғы[†] басқан!
6Ынтымақты ұнатпайтындармен
Ұзақ уақыт бірге тұрып келемін,
7Татулықты сүйетін жанмын мен,
Ал олар таласпақшы, бұл жайлы сөйлесем.

#### 120


Құдайға сиыну жыры және сапар бата

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


«Тауға көзді қадаймын
Қайдан жәрдем келер деп.
2Көк пен жерді жаратқан
Құдай[†] Ием[†] маған жар».


3«Тайдырмайды Ол табаныңды,
Ұйықтамайды Қорғаушың,
4Исраилді Қолдап-қорғаушы
Қалғымайды да ұйықтамайды.


5Қорғаушың — Жаратқан Ие,[†]
Қасыңда Ол саяң болып жүреді,
6Күндіз күннің, түнде айдың
Тимесін деп сәулелері.


7Жамандықтың барлығынан
Жаратқан Ие сені сақтайды,
Жаныңды Ол қорғап-қолдайды.
8Бүгіннен бастап мәңгі бақи
Иеміз қорғайтын болады
Барып-келу сапарыңды».

#### 121


Құдайдың қаласына игілік тілеу

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын Дәуіттің жыры.)


«Барайық киелі үйіне Жаратқанның!»
Дегенді естіп қатты қуандым.
2Уа, Иерусалим, аяғымыз біздің
Қақпаларыңның алдында тұр сенің.


3Қабырғалары кірігіп бір тұтасқан
Қала болып Иерусалим салынған.
4Осында өрлеп келіп тұрады
Жаратқанға сиынатын рулары,
Исраилге Ол мынаны заң етіп тапсырды:
Жаратқан Иенің[†] есімін мұнда даңқтауды.
5Қалада тұр билердің орындықтары,
Дәуіттің әулетінің патшалық тақтары.


6Амандық тілеңдер Иерусалим үшін:
«Қаланы сүйетіндер өркендесін,
7Қамалыңның ішінде амандық болсын,
Сарайларыңда тыныштық орнасын!»
8Тума-туыс, дос-жарандарым үшін
Қалаға аман-есендік тілеймін.
9Құдай[†] Иеміздің киелі үйі үшін
Иерусалимге зор игілік тілеймін.

#### 122


Жәбір көріп жүрген сенушінің мінажаты

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Назарымды Өзіңе аударамын,
Уа, көкті мекендеуші Құдайым![*]
2Құлдың көзі қожайынының қолынан,
Күңінің көзі ханымының қолынан
Таймайтындай, біз де Иеміз Құдайдан
Көз алмаймыз рақым көргенше Одан.


3Рақым ете гөр, уа, Жаратқан Ие,[†]
Мейіріміңді түсіре гөр біздерге,
Тойындық жұрттың бізді жек көргеніне,
4Жанымыз тойды менменнің қорлауына,
Паңдардың бізді балағаттауына.

#### 123


Құтқарушы Құдай мадақталсын!

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын Дәуіттің жыры.)


«Егер де Жаратқан жар болмағанда, —
Деп Исраил мойындасын әр уақытта, —
2Егер де Жаратқан жар болмағанда,
Адамдар бізге шабуыл жасағанда,
3Бізге қарсы қаһары жалындағанда,
Олар бізді тірідей жұтар еді,
4Су ағымындай басып тастар еді,
Тасқын судай бізді тұншықтырар еді,
5Буырқанған судай басып өтер еді».


6Олардың тістеріне бізді қимаған
Жаратқан Ие[†] мадақталсын әрқашан!
7Аңшының торынан құтылған құстаймыз:
Тор жыртылды, енді міне, біз азатпыз!


8Біз қолдау күтетін бірден-бір есіміміз —
Көк пен жерді жаратқан Тәңір Иеміз!

#### 124


Жаратқан Ие — өз халқының қорғаны

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Жаратқан Иеге[†] сенім артқандар
Сион тауындай шайқалмай мәңгі тұрар.
2Таулар Иерусалимді жан-жақтан қоршайды,
Жаратқан Ие өз халқын солай қоршайды,
Қазір де, мәңгі де аман сақтап қорғайды.
3Әділдер жамандыққа ұмтылмау үшін,
Зұлымдардың оларға билігі шектелген.[*]


4Мейірімділер мен ақпейілділерге
Игілік ете гөр, уа, Жаратқан Ие!
5Ал жүріп жатқандарды теріс жолдармен
Иеміз бірге аластатсын заңсыздармен.


Исраилге тыныштық бұйырта көрсін!

#### 125


Уа, Жаратқан, қайтадан жарылқай гөр!

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Жаратқан Ие[†] тұтқындарды Сионға
Қайтарып алып келген уақытында[*]
Ұқсадық түс көріп жатқан адамға,
2Езуіміз жиылмады күлкіден,
Аузымыздан үзілмеді шаттық ән.
Басқа ұлт адамдары өзара былай десті:
«Бұларға Жаратқан жасады керемет[†] істі!»
3Жаратқан бізге керемет жасады шынында,
Сондықтан да біз кенелдік зор қуанышқа!


4Шөлдегі кеуіп қалған өзендерді
Лезде-ақ суға толтыратының секілді,
Уа, Жаратқан Ие, игіліктерімізді
Біздерге қайтадан сыйлай гөр енді.[*]


5Көз жасын төгіп жүріп еккендер егінін
Қуана әндетіп жинамақ өнімін:
6Олар еңіреп жүріп тұқымдарын
Сеуіп тастайды егістік жерлеріне,
Кейін құшақтап алып астық бауларын
Қуана қайтады мекендеріне.

#### 126


Жақсылық атаулының бастауы — Жаратқан Ие

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын Сүлейменнің жыры.)


Егер Жаратқан үйдің құрылысын жарылқамаса,[*]
Құрылысшылардың еңбегі түгелдей зая.
Егер Жаратқан Ие[†] қаланы күзетпесе,
Қарауылшылар босқа тұрады күзетте.
2Бекерге ерте тұрып, кеш жатасыңдар,
Нандарыңды көп бейнетпен табасыңдар.
Ал Жаратқан Ие сүйікті адамдарына
Бейқам тыныштық сыйлайды жандарына.[*]


3Балалар — игілік Жаратқан Иеден келген,
Перзенттер — Оның сыйы рақыммен берген.
4Адамның жас кезінде туған балалары
Жебелері іспетті жауынгердің қолындағы,
5«Қорамсақтарын» солармен толтырған
Кісілер қандай бақытты болған,
Қарсыластарымен биге барғанда[*]
Қалмайтын болады олар масқараға.

#### 127


Құдай жолымен жүрген отбасының жарылқануы

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Жаратқан Иені[†] қастерлейтін,
Оның жолдарымен жүретін
Әрбір адам[†] қандай бақытты!


2Еткен еңбегіңнің өнімін жейсің,
Құдай[†] сені жарылқап, өркендейсің.
3Әйелің сенің үйіңнің ішіндегі
Жемісті жүзім бұтасы секілді,
Ал балаларың дастарқан басындағы
Зәйтүн ағашының[†] өркендері[*] сияқты.
4Жаратқан Ие осылай жарылқайды
Өзін терең қастерлеген жандарды.


5Сион тауындағы киелі үйінен
Жаратқан Ие сені жарылқай берсін.
Өмір бойы Иерусалимнің амандығын
6Көресің һәм немерелеріңнің қызығын.


Исраилге тыныштық бұйырта көрсін!

#### 128


Қыспақтаған жаудан қорғауды сұрау

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Жастайынан көріп келген қыспағы
Жайлы айтып берсін Исраил халқы:
2«Жастайымнан мол көрдім қыспақты,
Алайда мені мүлдем жеңе алмады,
3Жон арқамда айдағандай соқаны
Ұзынынан созылған атызы қалды.
4Бірақ Жаратқан Ие[†] әділетті,
Сұмдар салған кісеннен азат етті».


5Сионды[*] жек көрген дұшпандарының
Бәрі ұятқа қалып кері қайтсын,
6Өспей жатып бірден қурап қалатын
Үй төбесіндегі шөпке[*] олар ұқсасын:
7Орақшының қолы соған талмайды,
Бау байлаушының құшағы да толмайды.
8«Жаратқан Ие сендерді жарылқасын,
Бата береміз Жаратқанның атымен»
Деп қастарынан өткендер тілемесін!

#### 129


Ауыр жағдайдың тұңғиығынан айтылған дұға

1(Киелі[†] үйге өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Ауыр жағдайымның тұңғиығынан,
Уа, Жаратқан Ием,[†] дауыстаймын Саған.
2О, Тәңір Ием[†], даусымды тыңдай гөр,
Мінажатыма менің құлақ түре гөр!


3Ием, Сен күнәларды есіңнен шығармасаң,
Кім алдыңда тірі қалар, уа, Жаратқан?
4Бірақ Сен кешірім[†] беруге әзірсің,
Содан бәрі Сені қастерлей берсін!


5Шын жүректен Иеме сенім артамын,
Берген сөзіне үмітімді артамын.
6Күзетші күткендей таңның атуын,
Қарауыл аңсағандай күннің шығуын,
Жан-тәніммен Иемді күтіп сағынамын.


7Уа, Исраил халқы, сенім арт Жаратқанға,
Рақым мен құтқаратын күш шексіз Онда.
8Бар күнәсінің құнын төлеп, Исраилді
Құтқарып Жаратқан Ие азат етеді.

#### 130


Құдайға сеніп тынышталу

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын Дәуіттің жыры.)


Уа, Жаратқан Ие,[†] өркөкірек емеспін,
Паңдана қарамайды көздерім менің,
Не тым ұлы істермен шұғылданбаймын,
Не шамам келмейтіндермен айналыспаймын,[*]
2Қайта, ризамын, жан дүнием тыныштықта.
Бейқам жүр сәби анасының қасында,[*]
Сол нәресте сықылды өз жаным да
Тыныш жатыр бейқам болып бойымда.


3О, Исраил халқы, бұдан былай мәңгіге
Шын жүректен сеніңдер Жаратқан Иеге!

#### 131


Құдайдың Дәуітке берген уәдесін есіне салып Сион үшін сиыну

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


Уа, Жаратқан Ие,[†] есіңе түсірші
Қиындық молынан көрген Дәуітті.
2Ол Жаратқан Иеге уәде етті,
Жақыптың[*] сиынатын құдіретті
Құдайына былай деп ант берді:
3«Мен кірмеймін үйімнің ішіне,
Әрі жатпаймын төсегіме,
4Ұйқы бермеймін көздеріме,
Мүлгітпеймін кірпіктерімді,
5Жақыптың сиынатын құдіретті
Құдай[†] Иесіне жер бетіндегі
Тұрағын салып бермейінше».


6Сандықтың Ефратада екенін естідік,
Иғарым даласынан оны таптық.[*]
7Жүріңдер, тұрағына Оның кірейік,
«Табан тіренішінде»[*] мінажат етейік.


8Уа, Жаратқан Ие, көтерілші,
Тынығар киелі тұрағыңа кірші,
Сандығыңмен бірге — құдіретіңнің белгісі.[†]
9Діни қызметкерлерің[†] әділдік жамылсын,
Өзіңе адалдар шаттана ән-жыр айтсын.
10Қызметшің Дәуітті есіңе алсаңшы,
Тағайындаған патшаңнан[*] бас тартпашы.


11Дәуітке былай деп ант берді Жаратқан,
Шынайы сертін бұзбайды Ол ешқашан:
«Бір ұрпағыңды өзіңнен тараған
Мен сенің тағыңа отырғызамын.
12Келісімім[†] мен ережелерімді
Ұрпақтарың Өзімнен үйренеді.
Егер соларды ұстанатын болса,
Олардың ұрпақтары сенің тағыңда
Әрқашан отыратын болады да».


13Өйткені Жаратқан Ие Сионды таңдады,
Оның жердегі тұрағы болуын қалады:
14«Бұл — Менің ұдайы тынығар тұрағым,
Мен мұнда орнығамын, сол — Менің қалауым.
15Бұл қаланы өркендетіп, жарылқаймын,
Мұқтаждарын тамақпен қарық қыламын.
16Дін қызметкерлеріне құтқаруды тапсырамын,
Өзіме адалдар ән-жыр айтып шаттансын.


17Мұнда Дәуіттің күшті ұрпағын шығарамын,[*]
Бұл патшамның өмір шырағын жандырамын,[*]
18Басындағы тәжін жарқыратамын,
Ал оның жауларын ұятқа қалдырамын».

#### 132


Құдай халқының ынтымақтастығы

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын Дәуіттің жыры.)


Бауырлардың ынтымақта тұрғандары
Қандай тамаша да жарасымды!


2(Һарон Құдайдың қызметіне арналғанда)
Басына құйылған жұпар май іспетті,
Ынтымақтастық та аса ізгілікті!
Сол иісмай Һаронның басынан сақалына,
Киімінің етегіне дейін аққан еді.[*]


3Сондай-ақ, ынтымақ арамыздағы —
Хермон тауына түсетін шық тәрізді.
Бұл шық Сион тауына да түседі,
Жердің бәрін құнартып, көгертеді.
Сонда Иеміз өз жарылқауы — шын өмірді
Мәңгі бақи сыйлауға ұйғарған еді.

#### 133


Жаратқан Иені үздіксіз мадақтаңдар!

1(Киелі[†] үйге қарай өрлеп бара жатқанда айтылатын жыр.)


«Уа, Жаратқанның бар қызметшілері,
Иемізді дәріптей беріңдер!
Сендер Құдайдың киелі үйінде
Түн кезінде қызмет көрсетесіңдер:
2Киелі орнына қарай қол жайып[*]
Иемізді мадақтай беріңдер!»


3«Көк пен жерді жаратқан Тәңір Иеміз саған
Лайым төксін батасын Сиондағы орнынан!»

#### 134


Жаратушының шексіз құдіреті мен рақымын дәріптеу

1Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар!


Жаратқан Иенің атын дәріптеңдер,
Өз қызметкерлері, Оны қастерлеңдер,
2Құдайымыздың ғибадатханасында,[†]
Оның киелі[†] үйінің аулаларында!
3Жаратқан Ие ізгі, Оны мадақтаңдар,
Бұл ұнамды, Оның атын әнмен даңқтаңдар![*]
4Өйткені Жаратқан Жақыптың әулетін таңдады,
Исраилді Өзінің меншігіне тағайындады.


5Мынаны ұқтым: Жаратқан ерен ұлы,
Иеміз бар «тәңір, пір» атаулыдан жоғары!
6Жаратқан Өзіне ұнамдысын жасайды да
Көк пен жерде, теңіз бен тұңғиықта.
7Ол көкжиектен бұлттарды көтереді,
Нөсер мен найзағайды жібереді,
«Қоймасынан» желді айдап әкеледі.


8Ол жойғызды Мысырдың тұңғыштарын,
Адамның да, малдың да тұңғыштарын,
9Перғауын мен құлдарына қарсы Тәңір
Ғажаптар көрсетті өз араңда, уа, Мысыр.
10Кейін көп халықтарды жеңіп шықты,
Күшті патшалардың көздерін құртты:
11Аморлықтардың патшасы Сихонды,
Сондай-ақ Башанның патшасы Оқты,
Қанаханның бар патшасын да құртты.
12Олардың жерлерін мұра секілді
Өз халқы Исраилге меншікке берді.


13Атың Сенің мәңгілік, уа, Жаратқан Ие,
Сен боласың бар ұрпақтың есінде.
14Жаратқан Ие өз халқын ақтайтын болады,
Әрі қызметшілеріне рақым танытады.


15Өзге ұлттардың пұттары[*] күміс, алтыннан,
Адамдардың қолдарымен жасалған.
16Пұттың аузы бар, бірақ сөйлей алмайды,
Көздері бар, бірақ көре алмайды,
17Құлақтары бар, бірақ ести алмайды
Және ауызынан дем де шықпайды.
18Өлі пұтты жасаған пенде соған ұқсайды,
Мүсінге сенген әркім де содан аумайды.


19Уа, Исраилдің үрім-бұтағы,
Мадақтаңдар Иеміз — Жаратушыны,
Уа, Һаронның үрім-бұтағы,
Мадақтаңдар Иеміз — Жаратушыны,
20Уа, Леуінің үрім-бұтағы,
Мадақтаңдар Иеміз — Жаратушыны,
Уа, қастерлейтіндер Оны,
Мадақтаңдар Иеміз — Жаратушыны,
21Сионнан мадақтаңдар Жаратқанды,
Уа, Иерусалим, Оның жердегі тұрағы!


Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені!

#### 135


Ұлы кереметтер жасаған Жаратқан Иені мадақтау

1Жаратқан Ие[†] ізгі, Оны мадақтаңдар,

Рақымы Оның мәңгіге ұласады,[*]
2«Тәңірлерден» жоғары Құдайды мақтаңдар,[*]
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
3Иелердің Иесін мадақтаңдар,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады!


4Жалғыз Өзі ұлы кереметтер[†] жасайды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
5Аспанды[†] даналықпен жаратты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
6Жер бетін теңіз суынан жоғары орнатты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
7Аспанда үлкен шырақтар жаратты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
8Күндізді билейтін күнді жаратты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
9Түнді билейтін ай мен жұлдыздарды жаратты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады!


10Ол Мысырды жазалап тұңғыштарын құртты,[*]
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
11Сол елден Исраилді бастап алып шықты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
12Мұны зор құдіретімен жүзеге асырды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
13Қамысты теңізді қақ айырды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
14Ортасымен Исраил халқын алып шықты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
15Перғауын мен әскерін теңізге батырды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады!


16Ол өз халқын иен даламен бастап жүрді,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
17Ұлы патшаларға соққы берді,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
18Күшті патшалардың көзін құртты,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
19Аморлықтар патшасы Сихонды жойды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
20Әрі Башан патшасы Огты да жеңді,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
21Олардың жерлерін иелікке тапсырды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
22Құлы Исраилге мұралыққа табыстады,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады!


23Нашар халімізде бізді назарында ұстады,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
24Жауларымыздың қолынан құтқарды,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
25Ол барлық жан иелерін тамақтандырады,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады,
26Көктегі Құдай[†] Иені мадақтаңдар,
Рақымы Оның мәңгіге ұласады!

#### 136


Жер аударылғандардың қайғылы жыры

1Бабылдың өзен жағаларында[*] отырдық,

Сионды еске алып біз зар жыладық.
2Жетігенімізді іліп қойдық сонда
Жағада өсіп тұрған қызыл талдарға.[*]


3Тұтқындағандар жыр айтуымызды талап етті,
Азаптағандар бізден шаттық әнін күтті:
«Сионның ән-жырларын айтыңдар!» деді.
4Бөтен елде жүргенде қалайша біз
Иеміздің ән-жырларын айта аламыз?


5О, Иерусалим, егер ұмытсам сені,
Оң қолым, сен де ұмытқайсың мені!
6Иерусалимді есімде сақтамасам,
Оны шаттығымның шыңы деп санамасам,
Онда тілім көмейіме жабысып қалсын!


7Уа, Жаратқан Ием,[†] есіңе түсірші
Иерусалим жау қолына түскен күні
Едомдықтардың не істегендерін:
«Қиратыңдар қаланы түбіне дейін!
Қиратыңдар оны!» деп өршіткендерін.


8Уа, Бабыл қаласы,[†] ойран салғышсың,
Саған бізге істеген қастығыңның
Есесін қайтарған жан бақытты болмақ,
9Ұстап алып балаларыңды өзіңнің,
Тасқа ұрған адам[†] бақытты болмақ.[*]

#### 137


Жаратқан Иенің берік рақымын мадақтау

1(Дәуіттің жыры.)


Шын жүректен, уа, Ием[†], Сені дәріптеймін,
Періштелер[†][*] алдында әндетемін.
2Киелі[†] үйіңе қарай иілемін,
Берік рақымың мен адалдығың үшін
Сенің атыңа шүкіршілік етемін,
Өйткені дүниеде бар нәрселерден
Атың мен сөзіңді[*] жоғары қойдың Сен.
3Мінажат еткенімде жауап бердің,
Жігер беріп, жанымды берік еттің.


4Уа, Ием, естігенде аузыңнан шыққан сөзіңді
Жердің бар патшалары мадақтасын Өзіңді,
5Олар әнге салсын Жаратқанның жолдарын,
Өйткені шексіз зор — ұлылығы Оның!


6Жаратқан Ие[†] бәрінен де жоғары,
Ал кішіпейілге Ол назар аударады,
Тәкаппар адамды да алыстан ұғады.
7Жүрсем де қақ ортасында қиын жағдайдың,
Уа, Ием, жанымды аман сақтайсың,
Кәрлі жауларыма қарсы қол жұмсайсың,
Мені құдіретіңмен қолдап-қорғайсың.
8Осыны істейді мен үшін Жаратқан,[*]
Рақымың, уа, Ием, ұласады әрқашан,
Бас тартпа бізден, өз жаратылысыңнан.

#### 138


Барлығын көріп, барлығын білетін Жаратқан Ие

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


Уа, Жаратқан Ие,[†] мені сынап тексердің,
Сен мені толығынан танып білесің:
2Отырғаным, тұрғаным да Саған аян,
Ойларымды біліп, ұғасың алыстан.
3Жүрейін не демалайын, көз алдыңдамын,
Жолдарымның барлығы да Саған айқын.
4Сөз шықпай тұрып-ақ менің аузымнан
Оны толық білесің, уа, Жаратқан!
5Алды-артымнан жүресің мені қоршап
Құдіретті қолыңды үстімде ұстап.
6Біліміңді ұға алмаймын ешқашан,
Ол қол жеткізбес биік те ғажап маған!


7Сенің Рухыңнан мен қайда қашпақпын?
Көз алдыңнан қайда жасырынбақпын?
8Көкке көтерілсем, сол орындасың,
Тұңғиыққа[*] түссем де, Сен сондасың.
9Таң шапағына қалықтап ұшсам да,
Не теңіздің ар жағына[*] қонсам да,
10Сол жерде де мені қолың жетелеп,
Құдіретті қолың ұстайды демеп.


11Мен: «Қараңғылық мені тасаласын,
Айналамдағы жарық түнекке айналсын!»
12Десем де, түнек жасырмайды Сенен,
Саған күндей нұрлы — түннің өзі де,
Жарықтай айқын — түнек те көзіңе!


13Сен іш құрылысымды қалыптастырдың,
Ана құрсағында мені жараттың.[*]
14Тамаша жаралдым, Сені мадақтаймын,
Керемет[†] ғажап — жасаған істерің,
Мұны мен шын жүректен мойындаймын.
15Мен ана құрсағында қалыптастым,
Құпия жерде жатқанда жаратылдым,
Сенен таса болмады сонда сүйектерім,
16Ұрық күйімде мені көзіңмен көрдің.
Сен маған бұйырған күндердің бірі
Әлі де тумас бұрын, солардың бәрі
Кітабыңда жазулы тұрған еді.


17Сенің ойларың маған тым жоғары,
Уа, Құдай[†], қанша көп олардың саны!
18Санап шықсам барлық ойларыңды,
Құм қиыршықтарынан көп болады!
Бірақ оянған кезде әрдайым мен[*]
Бірге боламын әлі де Өзіңмен.


19Уа, Құдай, зұлымдарды жазалай гөр,
Аулақ кетіңдер менен, қанішерлер!
20Олар Сен жайлы арамдық айтады,
Дұшпандарың атыңды құр қолданады.[*]
21Сені жек көріп, қарсы шыққан жауларың
Қалай маған жексұрын, жиренішті болмасын?
22Жан-тәніммен жақтырмаймын соларды,
Олар нағыз дұшпандарыма айналды.


23Уа, Құдай, жүрегімнің түкпірлерін тексере гөр,
Мені мазалаған ойларымды біле гөр,
24Мен қауіпті жолдамын ба, сынай гөр,
Мәңгілік өмір[†] жолымен жүргізе гөр!

#### 139


Зорлықшыл жаулардан қорғауды сұраған дұға

1(Ән-күйдің жетекшісіне арналған Дәуіттің жыры.)


2Уа, Жаратқан, зұлым адамнан құтқаршы,
Зорлықшыл жандардан мені қорғашы,
3Ойларында олар сұм жоспар құрады,
Күн сайын ұрыс-керіс туғызады.
4Өткір тілдері жыландай шағады,
«Сұр жыланның уы» тілдерінен тамады.


5Уа, Жаратқан, зұлымның қолынан сақташы,
Зорлықшыл жандардан мені қорғашы,
Аяғымнан шалып олар құлатпақшы.
6Паңдар маған жасырын тұзақ құрды,
Торларының жіптерін кеңінен жайды,
Олар жүрген жолыма қақпандар құрды.


7«Сен Құдайымсың, — дедім Жаратқанға, —
Уа, Ием[†], құлақ түрші жалынған даусыма.
8Жаратушы Тәңір Ием, мықты құтқарушымсың,
Шайқас күні басымды дулығадай қорғадың.
9О, Ием, зұлымға қалауын бермеші,
Оның сұм ойларын табысты етпеші,
Дұшпандарға көкіректерін көтертпеші».


10Жауларым мені қоршауға алды жан-жақтан,
Ал зұлымдықтары ауыздарынан шыққан
Өз бастарына түсе берсін әрқашан!
11Көмір шоғындай оларға жаудырылсын,
Отқа не батпақты шұңқырға лақтырылсын,
Енді қайтып солардан шыға алмасын,
12Жалақор адамдар елде орнықпасын,
Зорлықшылдарды апат қуып ұстасын.


13Жаратқан жайлы білемін мына жайтты:
Бейшараның хұқығын Ол сақтайды,
Мұқтаждың мүддесін қолдап-қорғайды,
14Иә, әділдер атыңды мадақтайды,
Адал жандар көз алдыңда жасайды.

#### 140


Адасудан әрі арамза жаудан қорғауды сұрау

1(Дәуіттің жыры.)


Уа, Ием[†], Сені шақырамын, асыға гөр,
Жалбарынған даусыма құлақ сала гөр,
2Дұғам алдыңа жетсін жұпар тартудай,[*]
Саған қол жайғаным кешкі құрбандықтай.[*]


3Уа, Жаратқан Ие,[†] тіліме күзет қоя гөр,
Аузымның ашылуын бақылай гөр.
4Жүрегім жамандыққа құмартпасын,
Зұлымдардың істеріне қатыспайын,
Олардың ләззаттарынан дәм татпайын.


5Жазаласын мені әділетті жан,
Бұл нағыз мейірімділік болмақ маған,
Сөгіс берсін маған ізгілікті жан,
Бұл иісмайдай болмақ басыма жаққан,
Мен еш бас тартпаймын да сол жазадан,
Ал сұмдардың ісіне қарсы сиынамын Саған.


6Құздан төмен лақтырылған соң басшылары,
Қалған жұрт сөзімді ұнатып қабыл алады.
7«Егінші соқа айдап, жер жыртады,
Топырақ кесектерін қопарады,
Ажал жетіп, солай сүйегіміз шашылады!»
(Деп сол зұлымдар уайыммен айтады.)


8Тек Өзіңе қарай бағытталған көздерім,
Жалғыз Өзіңнен ғана көмек күтемін,
Уа, менің Жаратушы Тәңір Ием,
Өзіңсің паналайтын берік қорғаным,
Залымдардың қолында қалмасын жаным.
9Олардың құрған торынан мені қорғай гөр,
Зұлымдардың тұзағынан лайым сақтай гөр,
10Арсыздар өз торларына өздері түссе екен,
Ал мен содан құтылып кетейін аман-есен.

#### 141


Әлсіреген бейшараның құтқаруды сұраған дұғасы

1(Дәуіттің насихат жыры. Оның үңгірде жасырынған кезіне арналған[*] мінажаты.)


Жаратқан Иені[†] дауыстап шақырдым,
Қатты дауыспен Иеме жалындым.
2Оның алдында тілегімді ақтардым,
Қасіретімді Оған түгел аштым.


3Рухым қажығанда Сен білесің жолымды,
Ал маған байқатпай жауларым торлар құрды.
4Көмек күтіп оң жағыма қараймын,[*]
Мені ойлаған ешкім жоқ деп байқаймын.
Жер қалмады енді маған пана болар,
Ешкімім жоқ жанымның қамын ойлар.


5Саған былай деп дауыстап сиынамын:
«Уа, Жаратқан Ие, Сен менің баспанамсың,
Бұ дүниеде маған жар тек Өзіңсің.[*]
6Зар жылаған даусыма құлақ салшы,
Өйткені мен әлсіредім тым қатты,
Қуғындаған дұшпандардан құтқаршы,
Менікінен тым басым күш-қуаттары.
7Тас түнектен алып шықшы жанымды,
Мадақтауым үшін Сенің атыңды.
Әділдер сонда қасыма жиналады,
Себебі Маған көрсеттің Сен рақымыңды».

#### 142


Қауіп төнген кездегі мінажат

1(Дәуіттің жыры.)


Уа, Жаратқан Ием,[†] дұғама құлақ салшы,
Сенімдісің Сен, өтінішімді тыңдашы,
Әділдігіңе сай маған жауап қатшы.
2Тергеп соттай көрме мені, қызметшіңмін,
Мінсіз жан болмайды алдыңда Сенің.


3Дұшпаным өкшелеп қуғындайды,
Жерге жығып жанымды таптайды,[*]
Мені көрде жатқан сүйектей етті,
Түнекте тұруға мәжбүрледі.
4Көңілім жабырқаңқы, рухым түсті,
Қорқыныштан менің үрейім ұшты.


5Ежелгі кереметтеріңнің[†] барлығын
Еске алып, ойланып-толғанамын,
Қолыңның істерін ақылға саламын,
6Өзіңе қарай қолдарымды жаямын:
Кепкен топырақ жаңбырды тілейді,
Жан дүнием де Сені аңсап шөліркейді.[*]


7Тез құлақ түре гөр, жаным күйреді,
Ием[†], кері бұрмашы менен бетіңді,
Әйтпесе боламын көрге түскен секілді.
8Таң ата маған естіртші мейіріміңді,
Өйткені Өзіңе артамын сенімімді,
Көрсетші маған қай жолмен жүретінімді,
Себебі Саған бағыштаймын өмірімді.[*]


9Уа, Жаратқан, жауларымнан құтқара гөр,
Сені паналаймын, мені қорғай гөр,
10Өз еркіңді орындауға үйрете гөр.
Өйткені сенім артқан Құдайымсың,
Сенің игілікті Киелі Рухың[†]
Түзу жолмен мені жетелей көрсін.


11О, Ием, ұлы атың үшін жанымды сақтай гөр,
Әділдігің үшін қиындықтан құтқара гөр,
12Рақымыңа бола бар жауларымды жоя гөр,
Қызметшіңмін, қанаушыларымды құрта гөр.

#### 143


Елінің амандығын сұраған патша мінажаты

1(Дәуіттің жыры.)


Даңқталсын құздай нық қорғаным — Жаратқан!
Қолдарымды соғысқа Ол жаттықтырған,
Саусақтарымды шайқасқа дайындаған.
2Ол — рақымның қайнары әрі қамалым,
Мықты мұнарам әрі құтқарушым,
Қалқандай қорғаушым әрі баспанам,
Халқымды[*] Ол билігіме тапсырған.


3Уа, Ием[†], Сен ескеретіндей адам[†] сонша кім,
Өзің қамқорлайтындай адам баласы кім?[*]
4Алған деміне ғана ұқсайды адам,
Өткен көлеңкедей күндері қысқарған.[*]


5Көкті қақ жарып, уа, Ием, төменге түсші,[*]
Түтін шықсын деп тауларға қол тигізші,
6Найзағай жарқылдатып, жауды шашыратшы,
Жебелер атқылап оларды қиратшы,
7Қолыңды көктен созып мені құтқаршы,
Топан судай мол жат жұрттан азат қылшы,
8Өтірікке лық толған өз ауыздары,
Алдамшы да олардың берген анттары.[*]


9Уа, Құдай[†], Саған жаңа ән саламын,
Он ішекті жетігенмен күй тартамын.
10Патшаларға Сен жеңіс сыйлайсың,
Қызметшің Дәуітті аман сақтайсың.


11Ажалды семсерден мені құтқаршы,
Жат жұрттың қолынан азат қылшы,
Өтірікке лық толған өз ауыздары,
Алдамшы да олардың берген анттары.[*]


12Жастық шақтан өсіре гөр ұлдарымызды
Жақсы өңделген дала дақылдары сықылды,
Қыздарымыз болсын безендірген сарайдағы
Әсемдеп өрнектелген бағана сияқты.
13Қоймамыз лайым толы бола берсін
Алуан түрімен азық-түліктің,
Малдарымыз мың-мыңдап көбейсін,
Жайылымда оң мыңдап молайсын,
14Өгіздеріміз ауыр жүктен арылмасын,[*]
Қамалдарымыз ешқашан жарылмасын,
Ешбір жау бізді тұтқынға айдамасын,
Көшеде зар жылаған дауыс шықпасын!


15Осындай тілектері іске асқан
Әрбір халық қандай жарылқанған!
Құдайы — Жаратқан Иеге[†] сиынған
Әрбір халық қандай жарылқанған!

#### 144


Шапағатты да ұлы Құдайды мадақтау

1(Дәуіттің мадақтау жыры.)


Уа, Құдайым, Патшасың, даңқыңды асырамын,
Атыңды мәңгілік жоғарылатамын.
2Күн сайын Сені дәріптейтін боламын,
Атыңды мәңгілік құрмет тұтамын.


3Жаратқан Ие[†] ұлы, мадаққа лайықты,
Ұлылығын ешкім жете ұғынбайды.
4Ұрпақтан ұрпаққа жұрт істеріңді мақтайды,
Құдіретті әрекеттеріңді жариялайды,
5Сенің керемет[†] ұлы салтанатың
Әрі ғажап істерің жайлы толғанамын.
6Жұрт айтады айбарлы құдіретіңді,
Мен де паш етемін ұлылығыңды,
7Бәрі ескереді зор ізгілігіңді,
Ән-жырмен дәріптейді әділдігіңді.


8Жаратқан мейірбанды да қайырымды,
Тез қаһарланбайтын, өте мейірімді!
9Жаратқан Ие барлығына ізгілікті,
Бүкіл жаратылысына кең пейілді.
10Уа, Ием[†], бар істерің даңқыңды шығарсын,
Адал адамдарың да Сені мадақтасын!
11Патшалығыңның даңқын олар асырады,
Құдіретті істерің туралы айтады,
12Осылай адамзатқа құдіретіңді ұқтырсын
Әрі Патшалығыңның даңқты ұлылығын.
13Патшалығың Сенің мәңгілік болмақ,
Ұрпақтан ұрпаққа билігің ұласпақ.


Жаратқан бар сөздерін іске асырады,
Оның күллі істері де шапағатты.[*]
14Сүрініп жатқандарды Жаратқан сүйейді,
Еңкейіп жүргендерді көтеріп демейді.


15Барлығының көздері бір Өзіңде,
Тамақтарын бересің мезгілінде,
16Әр тірі жанға қолыңды ашасың,
Мархабатпен барлығын тойындырасың.


17Жаратқанның бар жолдары әділетті,
Иә, Оның күллі істері игілікті:
18Иеміз Өзіне сиынғандардың жанында,
Ол шынайы шақырғандардың қасында,
19Өзін қастерлейтіннің тілегін орындайды,
Жалынышын естіп, оны аман сақтайды.
20Иеміз Өзін сүйетіндердің бәрін қорғайды,
Ал барлық зұлымдарды Ол талқандайды.


21Аузыммен Жаратқанның даңқын асырамын,
Лайым әрбір жан мақтасын киелі[†] атын!

#### 145


Құдай Иесіне үміт артқан бақытты!

1Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар әрдайым!


Мен жан-тәніммен Иемді мадақтаймын,
2Тірі жүргенімде Жаратқанды даңқтаймын,
Өмір бақи Құдайыма ән-жырымды арнаймын.


3Әміршілерге[†] үміттеріңді артпаңдар,
Өткінші пендені сүйеніш қылмаңдар,
Пәледен құтқара алмайды олар:
4Демі бітіп, жерге қайта оралады,
Сол күні-ақ ой-ниеті ада болады.


5Жақып сиынған Құдай[†] жар болған
Және Құдай Иесіне үміт артқан
Қандай бақытты болады әрбір жан!
6Көк пен жерді, теңізді әрі олардағы
Бардың бәрін де Иеміз жаратты,
Ол мәңгі бақи сөзінде тұрады.
7Қаналғандарды Ол әділдікке жеткізеді,
Ашығып жүргендерге тамақ береді.
Жаратқан Ие тұтқындарды босатады,
8Иеміз зағиптардың көзін ашады.
Жаратқан бүкірлерді түзу етеді,[*]
Иеміз әділдерді жақсы көреді.
9Жат жұрттықтың мүддесін Жаратқан қорғайды,
Жетім-жесірлерді де қолдап-қоштайды,
Ал зұлымдардың ой-ниетін талқандайды.


10Жаратқан Ие мәңгі билік жүргізеді!
Уа, Сион, сиынған Құдайың патшалық
Құрады ұрпақтан ұрпаққа мәңгілік.
Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені!

#### 146


Құдіреті шексіз Құдайды ән-күймен мадақтау

1Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені![†]

Құдайымызды ән-жырмен мадақтау игі,
Бұл қандай ұнамды да жарасымды!


2Иеміз Иерусалимді қайта салар,
Исраилдің айдалғандарын қайтарар,
3Жаралы жүректерді сауықтырар,
Қайғы-қасіреттерін[†] Ол жұбатар.


4Иеміз жұлдыздардың санын белгілеген,[†]
Ол барлығына да өз аттарын берген.
5Жаратқан Ие ұлы әрі тым қуатты,
Шексіз мол Оның ақыл-парасаты.
6Иеміз қорланған жанды жоғарылатады,
Ал зұлымдарды Ол жерге құлатады.


7Жаратқан Иеге шүкірлік әнін айтыңдар,
Құдайымызға жетігенмен күй тартыңдар!
8Жаратқан аспанды[†] бұлттармен жабады,
Жер бетіне жаңбыр жаудырады,
Тау-төбені көк шөппен жамылдырады.
9Осылай азық өсіреді мал мен аңдарға,
Қарғаның шақырған балапандарына да.


10Тұлпардың күшіне Жаратқан қарамайды,
Жігіттің жүйріктігінен рақат таппайды,
11Қайта, риза болады Жаратқан Ие
Өзін қастерлеп, рақымына үміт еткенге.

#### 147


Халқына қамқоршы Жаратқан Иені дәріптеу

1[*] Уа, Иерусалим, Жаратқанды мадақта,

Уа, Сион, Құдайыңның даңқын асыра!
2Қақпа ысырмаларыңды Ол нығайтқан,
Ішіңдегі халқыңды жарылқаған,
3Таңдаулы астықпен оны тойындырады,
Шекараңа бейбітшілік орнатады.


4Иеміз сөзін жер бетіне жолдайды,
Оның айтқандары лезде тарайды.
5Жаратқан қарды мамықтай жаяды,
Қырауды да күлдей жерге шашады,
6Бұршақты жұмыр тастай жаудырады,
Кім Оның аязына шыдай алады?
7Кейін Ол бұйрығымен ерітеді мұзды,
Жылы жел соққызып, ағызады суды.


8Иеміз Жақыпқа білдірді бұйрықтарын,
Исраилге заңдары мен жарлықтарын,[*]
9Басқа ешбір халыққа Ол мұны істемеді,
Олар Оның шешімдерін[*] білмей келеді.


Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені![†]

#### 148


Күллі әлем Жаратқан Иені мадақтасын!

1Лайым Иемізді мадақтаңдар!


Жаратқан Иені[†] көктен даңқтаңдар,
Заңғар аспанда[†] Оны мадақтаңдар,
2Дәріптеңдер Оны, бар періштелер,[†]
Дәріптеңдер Оны бәрің, көктегілер,
Оған бағышталған нөкерлері, сендер!
3Мадақтаңдар Иемізді, күн мен ай да,
Барлық жарқылдаған жұлдыздар да,
4Мадақта Оны лайым, аспан заңғар,
Мадақтаңдар Оны, бұлттан жоғары сулар!
5Жаратқанның атын дәріптесін барлығы,
Ол бұйрық бергенде әлем жаратылды,
6Мәңгілікке[*] берік орнатты Ол соларды,
Әрдайым сақталады берген жарлықтары.


7Мадақтаңдар Жаратқанды, жердегілер,
Алып балықтар мен түпсіз теңіздер,
8Найзағай мен бұршақ, қар және тұман,
Дауыл да Оның бұйрығына бағынған,
9Мақтаңдар Оны, бар төбелер мен таулар,
Жеміс ағаштары[†] мен күллі самырсындар,
10Алуан түрлі аңдар және малдар,
Құстар әрі бауырымен жорғалаушылар!
11Әлемнің патшалары мен бүкіл халықтар,
Жердегі әміршілер[†] және барлық соттар,
12Мадақтаңдар Оны, жігіттер мен қыздар,
Қарттармен қатар сендер де, балалар!


13Мадақтасын бәрі де Жаратқанның атын,
Тек Ол ғана жоғары барлығынан,
Даңқы Оның жер мен аспаннан асқан.
14Ол Өзінің халқына күш-қуат дарытты,[*]
Бар адал жандарға мақтау әнін айтқызды,
Исраил ұрпақтарының даңқын асырды,
Осы халық Өзімен тығыз байланысты.


Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені!

#### 149


Құдай халқының мадақтау жыры

1Лайым Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар!


Жаратқан Иеге жаңа ән-жыр салыңдар,
Сенушілер қауымында[†] Оны мадақтаңдар!
2Шаттан, Исраил, өзіңді Жаратқанға,
Сион халқы қуансын Патшасына,
3Би билеп[*] мадақтасын Оның атын,
Дауылпаз, жетігенмен ән шырқасын!
4Жаратқан өз халқынан рақат табады,
Кішіпейілдерді даңқтап, құтқарады.


5Адал жандар бұл құрметке шаттансын,
Төсекте жатып та қуана ән салсын,
6Аузында Құдайды мақтайтын ән болсын,
Қолдарына екі жүзді семсер ұстасын,[*]
7Бас көтерген[*] ұлттарды соттау үшін,
Қыңыр халықтарды жазалау үшін,
8Олардың патшаларын кісендеу үшін,
Төрелерін темірмен шынжырлау үшін,
9Жазылған үкімдерін орындау үшін.
Бұл — құрмет Оған бағышталғандар үшін.


Жаратқан Иені мадақтаңдар әрдайым!

#### 150


Жаратқан Иемізді ән-күймен мадақтаңдар!

1Мадақтаңдар Құдайды киелі[†] үйінде,

Мадақтаңдар Құдіреттіні көкте де![*]
2Мадақтаңдар Оны керемет[†] істері үшін,
Мадақтаңдар Оны зор ұлылығы үшін!


3Мадақтаңдар Оны үніменен кернейдің,
Мадақтаңдар Оны жетігенмен, домбырамен!
4Мадақтаңдар Оны даңғырамен, билеріңмен,[*]
Мадақтаңдар Оны қобызбен, сыбызғымен!
5Мадақтаңдар Оны сылдырмақтың сыңғырымен,[*]
Мадақтаңдар Оны дауылпаздың даңғырымен!


6Жаны барлар[*] түгелдей мадақтасын Иемізді!
Лайым мадақтаңдар Жаратқан Иені![†]

### Нақыл сөздер


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Кіріспе


Нақыл сөздер


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазба — Құдайға мойынсұнып адал өмір сүру және өзара шынайы қарым-қатынас жасауға байланысты айтылған тәлімдер мен нұсқаулардың жинағы.

Мұндағы басты ереже: даналықтың негізі — Тәңір Иені терең қастерлеп, Оның еркіне бағынып, жамандық атаулыдан аулақ жүру. Осыны өмірінің қағидасына айналдырған әркім ата-анасы мен басқа да адамдарды сыйлап, әр алуан жайт-жағдайларды дұрыстап ұғынады да, теріс жолға түсіп, адасудан сақталады. Адам бойындағы игі қасиеттер: әділдік, ұстамдылық, кішіпейілділік, қайрат-жігер, мұқтаждарға жомарттық және отбасы мен дос-жарандарына деген адалдық жоғары бағаланады.

Түпнұсқада мақал-мәтел, нақыл және қара сөз түрінде берілген бұл тәлімдер ежелгі заманда данышпандығы үшін аты кең жайылған Сүлеймен патша мен өзге де кемеңгер ұстаздардың Құдай сыйлаған даналықтарын паш етеді. Олар осы заманғы оқырмандарға да шынымен бақытты өмірге бастап апаратын жолды көрсетеді.

Осы нақыл сөздер жинағы — бізге көне заманнан жетіп, көптеген ұрпақтарға игілік сепкен даналықтың бай қайнар көзі. Ежелгі әдебиеттің інжу-маржаны — осы шығарманың басым бөлігін ұлы Сүлеймен патшаның қалдырғаны туралы мәтіннің өзінде айтылған. Сонымен қатар оның бірнеше шағын бөліктері көне заманда өмір сүрген басқа да данышпандардың нақыл сөздерін қамтиды.

Сүлеймен аса бай әрі қуатты патша болған. Оның аты даналық пен көрегендіктің ұстазы ретінде де көне заман әлеміне кең жайылған. Патшаның керуендері мен кемелері оны алыс елдермен де байланыстырған. Оңтүстік Арабиядағы Сәба елінің патшайымы сияқты атақты қонақтар Сүлеймен салдырған сәулетті ғимараттарды көріп, оның керемет даналығымен танысу үшін алыс елдерден сапарлап келетін.

Орталық Азияның халықтары күні бүгін де Сүлеймен патшаның есімін қатты құрметтейді. Адамдарға Құдай Тағаланың еркін білдірген айрықша дарыны үшін ол Сүлеймен пайғамбар деп те аталып кеткен. Оның патшалығы Ливан тауларынан Мысырдың шекарасына дейін, Ирак пен Сауд Арабиясының шекараларынан Жерорта теңізінің жағалауына дейін созылған ірі мемлекет болып, өзімен көршілес әрі алыстағы басқа патшалықтармен де қарым-қатынаста тұрды.

«Нақыл сөздер» атты осы аса құнды шығарма әлемге кеңінен жайылып, дүние жүзі әдебиетіне, соның ішінде халқымыздың ауыз әдебиетіне де зор әсерін тигізді. Бұған «Нақыл сөздер» мен қазақ мақал-мәтелдерін салыстыра отырып көз жеткізуге болады. Оның тәлімі терең оқып-үйренуге тұрарлық айрықша бағалы дүние. Бұл нақыл сөздер әрбір адамға да, тұтастай елге де парасатты өмір жолын көрсетеді.

Жастарды ата-аналары мен жасы үлкендерді құрметтеуге, барлық адамдарды адал да ұстамды, ынталы да еңбекқор болып, мұқтаждарға қайырымдылық көрсетіп, бейшаралардың мүддесін қорғауға шақырады. Шынайы даналық адамды күнделікті өмірінде таза жүріп, басқалармен тату қарым-қатынаста болуға және ең алдымен Жаратқан Иені қастерлеуге бағыттайды.

«Ұлық болсаң, кішік бол» деп айтылғандай, өзін кішіпейіл ұстау шынайы ұлылыққа қажетті шарт. Ісі мен сөзінде өзін бақылай білу шынайы бақыт пен қанағаттың шарты. Мұндай мінез-құлық елдің мықты денсаулық пен аман-есендікке ие болып, өнеркәсіптің өркендеп, бейбітшілік сүйгіш қоғамның ілгері дамуы үшін тиімді жағдай.

Сондықтан да «Нақыл сөздер» жазбасын оқып-танысқан басшылар мен басқарушылардың, ақын-жазушылар мен шешендердің, сонымен қатар жас ұрпақ пен жалпы жұртшылықтың бұл жинақты ізгілікті ой-пікір мен даналықтың негізі ретінде бағалағаны жөн болмақ. Адамдардың оны жүректеріне қабылдап, отбасында, тұратын мекендерінде және жұмыс орындарында үлгі-өнеге қалыпқа айналдырғаны игі. Осылайша Құдайдың Киелі Рухының жетелеуімен ежелгі заманда құрастырылған осы шығарманың халқымыздың ынтымақпен өркендей дамуына өзіндік үлес қосары сөзсіз.

#### 1


Жазбаның мақсаты — даналыққа үйрету

1Бұл жазбада Исраилдің патшасы Дәуіт ұлы Сүлейменнің нақыл сөздері берілген.


2Нақыл сөздердің мақсаты мынау:
Даналық пен тағылымды білдіріп,
Парасатты сөздерді ұғындыру,
3Әділдік, дұрыс іс, ақ ниетке бағыттап,
Тәрбиелі, саналы өмірді иеленту,
4Ақылы толмағанға ақыл беріп,
Жастарға білім, саналылық сыйлау.


5Саналы жан тыңдап, ақыл-кеңес табады,
Дана жан біліміне білім қосады,
6Осылай нақыл да астарлы сөздерді,
Данышпан адамдар айтып кеткендерді
Һәм олардың жұмбақтарын түсінеді.


Білімнің бастауы

7Білімнің бастауы — Жаратқан Иені[†]
Терең қастерлеп, Оған мойынсұну.
Ал Құдайдан безген надандар болса,
Елемейді даналық пен тәрбиені.


8Балам, әкеңнің тәрбиесін тыңда,
Шешең берген тәлімнен де бас тартпа!
9Олар басыңдағы тәждей тамаша,
Мойныңдағы моншақтай ұнамды да.


Арам табыстан сақтандыру

10Балам, күнәкарлар еліктіргенде
Айтқандарына сен ешқашан көнбе,
11Олар сені шақырып былай десе:
«Кәнеки, кеттік, біреуді аңдиық!
Сол бір айыпсыздың жолын ториық,
Аңдаусызда[*] бас салып, қанын төгейік!
12Сондайларды тып-типыл тонайық,
Көрге түсіргендей түгел бітірейік.
13Алуан асыл заттарға ие боламыз,
Үйлерімізді олжаға толтырамыз.
14Тәуекелге бізбен бірге бел байла,
Бар байлығымыз ортақ болады сонда!»


15Балам, мұндайлармен бірге жолға шықпа,
Олардың жолдарына мүлдем жолама!
16Қылмыс жасауға олар құлшынады,
Қан төгуге асыға құмартады.
17Ал тор құру құстардың көз алдында
Құр бекер, пайдасыз іс болмай ма?
18Сол адамдар өз жандарын аңдиды,
Өздеріне тор құрып, соңында құриды!
19Арам табысқа құмардың тағдыры сол:
Дүниеқор иесін жалмайды ол.


Даналықтың ұраны

20Даналық көшелерде шақырады,
Алаңдарда дауыстап жар салады,
21Жұрт жиналған жерлерде даусы шығады,
Қала қақпасы алдында уағыз айтады:
22«Аңғалдар, қашанғы аңғалдықты сүйесіңдер,[*]
Мазақшылдар, қашанғы мазақтай бересіңдер,
Ақымақтар, қашанғы білімді жек көресіңдер?
23Кәне, менің тәрбиеме құлақ түріңдер!
Сонда сендерге рухымды молынан төгемін,
Айтатын сөздерімді түгел білдіремін.


24Бірақ шақырсам да, тыңдаудан бас тарттыңдар,
Құшағымды жайсам да, назар аудармадыңдар,
25Ақыл-кеңесіме мүлдем ден қоймадыңдар,
Ескертулерімді де қабылдамадыңдар!
26Сол үшін қиналған кездеріңде күлемін,
Үрейлерің ұшқанда келеке етемін.
27Қорқыныш сұрапыл дауылдай соққанда,
Зобалаң бастарыңа құйындай туғанда,
Қайғыға[†] ұшырап сендер тарыққанда.


28Сонда естімеймін мұндайлар шақырғанмен,
Мені таппайды шарқ ұрып іздегенмен,
29Өйткені олар білімді жек көрген,
Жаратқанды қастерлегілері келмеген,
30Ақыл-кеңесімнен менің безіп кеткен,
Бар ескертулерімді менсінбей жүрген.
31Сондықтан олар істерінің жемісін жейді,
Өз қулық-сұмдықтарына «кенеледі».


32Аңғырттың қыңырлығы өзін күйретеді,
Аңғалдың бейқамдығы өз түбіне жетеді.
33Ал мені тыңдаған қауіпсіз тұрады,
Еш пәледен қорықпай, алаңсыз болады».

#### 2


Даналыққа бет бұрғанның жарылқануы

1Балам, егер сөздерімді қабылдасаң,

Һәм жадыңда өсиеттерімді сақтасаң,
2Құлағың даналыққа ұдайы түрік болса
Әрі жан дүниең парасатқа дайын тұрса,
3Егер де білім мен парасатты шақырсаң,
4Көмілген күміс пен қазынадай іздесең,
5Сонда Жаратқан Иені[†] қастерлеуді ұғарсың,
Құдай[†] жайлы білімді иемденіп аларсың.


6Себебі Жаратушы даналық сыйлар,
Білім мен түсінік Оның аузынан шығар,
7Әділдерге Ол парасатты[*] сақтап, ұсынар,
Кінәратсыз жүргендерді қалқандай қорғар.
8Ақиқат жолын Тәңір Ие назарында ұстар,
Өзіне бағышталғанның жолын аман сақтар.


9Осылай әділ, тура, ақ дегеннің мәнін ұғарсың,
Ізгі жолдың қайсы екенін таба аларсың.
10Өйткені даналық жан дүниеңе енер,
Білім де жаныңды қуанышқа кенелтер,
11Сонда сені ақыл-парасат аман сақтар,
Дұрыс түсінік те әрдайым бақылап қорғар.
12Даналық сені құтқарып алар теріс жолдан
Және жалғандық айтушының ықпалынан,
13Тура жолдан тайып, түнекте жүргендерден
14Әрі жамандық жасағанға қуанатындардан,
Зұлымдықтың азғындығына шаттанатындардан,
15Жүрген жолдары қисық, адасқан сол жандардан.


16Даналық сені сақтайды бұзылған әйелден,
Жеңіл жүрісті оның жағымпаз сөздерінен.
17Ол жастайынан қосылған қосағынан бас тартқан,
Құдайының Келісімін[†] есінен шығарған.
18Оның үйіне кіргендер өлім[†] жолына түсер,
Оның жолымен жүргендер о дүниеге[†] жетер.
19Оған барған пенделер қайтып келмес,
Шынайы өмірдің жолына енді түспес.


20Сондықтан жүр ізгілердің ізіменен,
Лайым жүр әділдердің жолыменен!
21Себебі әділдер елді мекендейді,
Кінәратсыздар сонда тұра береді.
22Ал зұлымдар елден аластатылады,
Опасыздар түп-тамырымен құртылады.

#### 3


Тәлім алып, Тәңір Иеге мойынсұнудың зор пайдасы

1Балам, берген нұсқауларымды еш ұмытпа,

Өсиеттерімді менің жүректе сақта!
2Өйткені олар ғұмырыңды ұзартар,
Амандық пен тыныштық молынан дарытар.
3Мейірім мен шындықтан ешқашан безбе,
Мойныңа байлап, жазып қойғандай жүрекке.
4Сонда ұнамды болып Құдай[†] мен адамға,
Ие боласың зор құрмет-абыройға.


5Өз ақыл-санаңа сүйеніп жүрме,
Сенім арт шын жүректен Жаратқан Иеңе.[†]
6Бар жағдайда да мойында Тәңір Иеңді,
Сонда Ол тура жолмен жетелер сені.


7Паңданып өзіңді «данышпанмын» деп ойлама,
Иеңді шын қастерле, зұлымдыққа жолама,
8Тұла бойың сергіп, сауығатын болар сонда.


9Жаратқанды құрметтеп сыйға бер мал-мүлкіңнен,
Алған бар өніміңнің алғашқы түсімінен.
10Сонда астыққа кенелер қамбаларың,
Ернеулеп толар шырынға ыдыстарың.


11Балам, Тәңір сені тәрбиелегенде
Онысын ешқашан менсінбей жүрме,
Ол сені жөнге келтіргенде
Лайым еңсең түсіп жүнжіме!
12Иеміз Өзі сүйетін әркімді
Түзетеді әрі тәрбиелейді.
Әкесі сүйікті баласын да[*]
Жазалайды қажет болғанда.


Даналық әлдеқайда құнды асыл тастан

13Қандай бақытты даналықты тапқан адам[†],
Ақыл-парасатты иемденген әрбір жан!
14Өйткені оған қол жеткізу күмістен құнды,
Алтыннан жоғары оның берер пайдасы.
15Даналық әлдеқайда құнды асыл тастан,
Құмартқан ешбір нәрсең тең келмес оған.
16Ол саған берер ұзақ ғұмыр — оң қолында,
Әрі байлық пен қадір-құрмет — сол қолында.
17Даналық ұнамды жолдармен жүргізер,
Соқпақтары адамды тыныштыққа жеткізер.
18Ие болғанға даналық — шын өмірдің ағашы,[†][*]
Оны мықтап ұстанған әркім қандай бақытты!


19Жердің негізін Жаратқан Ие салды даналықпен,
Аспанды[†] мықтап орнатты ақыл-парасатпен.
20Оның даналығымен терең көздер[*] ашылды,
Аспандағы бұлттардан жауын жауа бастады.


21Ей, балам, мыналарды назарыңнан тайдырма:
Дұрыс ой мен естілікті сақтап жүр әр уақытта!
22Олар шынайы өмірге жаныңды кенелтер,
Мойынға таққан моншақтай сені көркейтер.
23Сонда өмір жолыңда алаңсыз жүрерсің,
Аяғың тайып, сүрініп те кетпессің,
24Төсекте жатқанда ешқандай қамықпассың,
Қауіпті уайымдамай, жайлы ұйықтарсың,
25Кенеттен келер апаттан қорықпассың,
Зұлымдардың күйреуінен[*] қаймықпассың.
26Өйткені Жаратқан Ие сүйенішің болар,
Жүрген өмір жолыңда сені тордан сақтар.


Қатыгездіктен сақтандыру

27Қолыңнан келіп тұрғанда мұқтаждарға
Жақсылық көрсет, соған лайық жандарға.
28Көршіңе қажет нәрсе сенде бар болғанда:
«Ертең кел, сонда берермін» деп оны қайтарма.


29Жаныңда бейқам тұрып жатқан көршіңе
Ешқандай қастандықты сен ойлап жүрме.
30Өзге жан саған жамандық жасамаса,
Еш себепсіз онымен жанжалдаспа.


31Озбырлық жасайтынмен бақталаспа,
Теріс жолдарының ешбірін таңдап алма!
32Азғын жанды Жаратқан Ие жек көреді,
Әділ жанға Ол өз еркін ашып білдіреді.


33Жаратқан Ие зұлымның мекенін қарғайды,
Ал әділ адамның шаңырағын жарылқайды.
34Тәңір мазақтаушылардың өздерін мазақтайды,
Ал езілген кішіпейілдерге рақымын сыйлайды.
35Даналар қадір-құрметті иемденеді,
Надандар болса, масқараны иеленеді.

#### 4


Даналық пен әділдікті ұстануға арналған әке өсиеті

1Балалар, әке өсиетіне[*] құлақ түріңдер,

Парасатқа ықылас бөліп, меңгеріп алыңдар,
2Өйткені мен сендерге игі тәлім беремін,
Бас тартып кетпеңдер үйреткен өсиетімнен!
3Өзім де әкемнің қасындағы ұлы болдым,
Көзінің қарасы, шешемнің жалғызы едім.
4Әрдайым былай деп әкем маған үйрететін:
Жүрегіңе сөздерімді берік тоқып алғын,
Өсиеттерімді орындап өмір сүргін.
5Парасатқа ие болып, даналыққа кенелгін,
Сөздерімді ұмытып, бас тартып жүрмегін.


6Даналықтан безбе, сонда ол сені қорғайды,
Ұдайы оны сүйсең, сені аман сақтайды.
7Ең бастысы — даналық, даналыққа кенелгін,
Қолыңдағы барыңмен парасатқа ие болғын.
8Жоғары оны бағала, дәрежеңді көтерер,
Айырылма одан, абыройыңды асырар.
9Даналық басыңа шір[*] таққандай көрік берер,
Тәж[†] орнатқан секілді құрмет-даңққа кенелтер.


10Балам, зейін қойып сөзімді қабыл ал,
Сонда сенің ғұмырың ұзақ болар.
11Мен саған даналық жолын көрсетемін,
Ұдайы сені тура жолмен жетелеймін.
12Сол жолмен бөгелмей еркін жүресің,
Жүгірсең де ешқашан сүрінбейсің.
13Тәлімімнен мықтап ұстан, айырылып қалма,
Шын өмірге жеткізеді, соны есіңде сақта.
14Қылмыскерлер жолына аяғыңды салма,
Зұлымдардың соқпағымен жүретін болма!
15Бас тартып одан, әрқашан айналып өт,
Бойыңды аулақ ұстап, бұрылып кет.
16Зұлымдық істемей олар ұйықтай алмас,
Біреуді құлатпай еш тыным таппас.
17Оларға зорлық пен әділетсіздікті
Істеу тамақ ішкендей үйреншікті.[*]


18Әділдің жолы таң шапағы іспетті
Тал түс болғанша жарқырай түседі.
19Ал қылмыстының жолы түнекке ұқсайды,
Ол неден сүрініп, құлағанын ұқпайды.


20Балам, сөзімді жүрегіңе тоқып ал,
Айтқандарыма мұқият құлақ сал.
21Сөзімді назарыңнан тыс қалдырмай,
Жүрегіңнің түкпіріне сақтап қой.
22Шын өмір сыйлайды ол мәнісін тапқанға,
Денсаулық береді оның тұла бойына.
23Ең бастысы, таза сақта жүрегіңді,
Өйткені ол — өміріңнің қайнар көзі.


24Лайым аузыңнан өтірік шықпасын,
Тілің жалғандықтан қашықтасын!
25Алға қарай көзің тура қарасын,
Алған бағыттан назарың таймасын,
26Көңіл бөл жүретін жолыңа өзіңнің,
Лайым берік болсын жолдарың сенің.
27Алға бас, оңға-солға бұрылма,
Аяғыңды жамандықтан аулақ ұста.

#### 5


Неке адалдығына шақыру

1Балам, даналығымды қабылда,

Ұлағатты сөздерімді тыңда,
2Осылай естілікті үйренерсің,
Білім сақтап, парасатпен сөйлерсің.


3Азғын әйелдің тілінен бал тамады,
Сөздері майдан да жұмсақ болады.
4Бірақ оның кесірі ащы жусандай,
Соңы өткір болар екі жүзді семсердей.
5Аяқтары өлім[†] жолына түсіп барар,
Қадамдары көрге қарай бағытталар.
6Шынайы өмір жолын сол әйел ойламайды,
Қауіпті жолмен жүргенін аңғармайды.


7Сонымен, балалар, тілімді алыңдар,
Айтатын сөздерімнен бас тартпаңдар!
8Әрдайым алыс бол сондай әйелден,
Жақындамай, аулақ жүр есігінен!
9Әйтпесе әл-күшіңнен құр қаласың,
Жиғаныңды[*] қатал жанға тапсырасың.
10Басқалар байлығыңды иемденер,
Бөтен жан еңбегіңнің жемісін жер.
11Өміріңнің соңында тәнің әлсіреп,
Былай деп күйзелерсің, қатты опық жеп:
12«Әттеген-ай, тәрбиені неге жек көріппін,
Ескертуді қалайша елемей жүріппін?
13Ұстаздарымның тілін қалайша алмаппын,
Тәлімгерлеріме еш құлақ салмаппын?
14Сондықтан мен жиналған жамағаттың
Алдында масқара бола жаздаппын!»


15Суын ішіп, шөліңді бас өз «құдығыңнан»,
Ләззат тап өз «бұлағыңның кәусарынан».
16«Бұлағың» көшелерде ақсын ба,
«Кәусарың» алаңдарда жайылсын ба?
17Лайым ол тек қана сендік болсын,
Адал жүр, бөліспе оны өзгелермен!
18Құдайым жарылқай көрсін «бұлағыңды»,
Қанағат ет жастай алған қосағыңды:
19Ол еліктей сұлу, тауешкідей әсем,
Үнемі ләззат тап кеудесінен,
Мас бола бер махаббатына әрдайым.
20Балам, өзге әйелге әуестіктің қажеті не?
Басқаның кеудесін құшқаннан табасың не?


21Адамның күллі ісі Жаратқанның көз алдында,
Ол баға береді пенденің бар жолына.
22Зұлым жан өз күнәларының тұзағына түсер,
Жасаған жамандықтары оны кіріптар етер.
23Тәрбиесіздігі оны ажалға тап қылар,
Зор ақымақтығы ақ жолдан адастырар.

#### 6


Аңғырттық пен жалқаулықтан сақтандыру

1Балам, егер көршің үшін кепілдік беріп

Не бөтеннің қарызын мойныңа алып,
2Аузыңнан шыққан сөзіңмен шырмалсаң,
3Ұлым, сол адамға кіріптар болғаның.[*]
Тез барып, жалынып аяғына жығыл,
Осылай уәдеңнен азат болып құтыл!
4Ұйқыға бой беріп, кірпігіңді ілмей,
Алдымен көз жұмып, ұйықтайын демей,
5Аңшыдан қашқан еліктей дереу құтыл,
Құс іспетті тұзақтан босауға ұмтыл!


6Жалқау неме, құмырсқадан үлгі ал,
Ісіне қарап оның, парасатқа ие бол!
7Бастық, бақылаушы, билеушісі болмайды,
8Бірақ жазда ол қысқы азығын дайындайды,
Орақ кезінде тамағын жинап сақтайды.
9Жалқау неме, қашанғы ұйықтап жатасың,
Ұйқыңнан оянып, қашан тұрасың?
10Біресе ұйықтап не мүлгіп отырасың,
Біресе қол қусырып жатып та аласың,
11Кенеттен жүйріктей жоқшылық жетер,
Тонаушыдай мұқтаждық саған тап берер.


Жаратқан Ие жақтырмайтын іс-әрекет

12Қара ниетті, арсыз жан жалған сөйлер,
13Аяқ, көз, саусақпен құпия белгі[†] берер,
14Жүрегінде зұлым жоспарлар құрар,
Әрдайым араздық сеуіп отырар.
15Сондықтан ажал оған кенет жетер,
Сауықпастан біржола құрып кетер.


16Жаратқан Ие[†] мына алтауды жақтырмайды,
Тіпті жетеуді жаны мүлдем жаратпайды:
17Тәкаппар көз бен өтірікші тіл,
Һәм жазықсыз қан төгетін қол,
18Зұлым жоспар құратын ақыл-сана,
Әрі асыққан аяқ соны орындауға,
19Жалған куә өтірік айтатын,
Ағайын арасында араздық тудыратын.


Азғын әйелден сақтандыру

20Балам, әке өсиетін есте сақта,
Анаң берген тәлімнен де бас тартпа,
21Оларды мәңгі жүрегіңе түйгін,
Мойныңа таққандай сақтап жүргін,
22Жүргенде олар тура жолды нұсқар,
Ұйықтасаң күзетіп, қорғап жатар,
Оянғанда саған ақыл айтар.[*]


23Өсиет пен тәлім шам-шырақ секілді,[*]
Түзеткіш тәрбие өмір жолын сілтейді.
24Олар сені жүгенсіз әйелден сақтайды,
Оның жағымпаз сөздерінен қорғайды.
25Көркіне оның жүрегің елікпесін,
Жанары[*] сені баурап әкетпесін!
26Жезөкше ақыры нанға зәру қылар,
Азғын әйел қымбат жаныңа тұзақ құрар.
27Өз қойнына от салған киімін өртемей ме?
28Шоқ басқан адам[†] аяғын күйдірмей ме?
29Өзгенің жарына барған жанмен де солай болады,
Онымен құшақтасса, жазасын тартады.


30Аштықтан ұрлық жасағанды жұрт жек көрмей ме,
31Ұсталса, алғанын жеті еселеп төлетпей ме,
Отбасының меншігін түгелдей бергізбей ме?
32Сөз жоқ, неке адалдығын бұзғанның ақылы кем,
Ол өз жанын құртады солай істеуімен,
33Соққы жейді әрі абыройы төгіледі,
Мәңгі масқара болып қала береді.
34Қызғаныштан күйеуін ашу кернейді,
Өшін алған кезінде аяуды білмейді,
35Күнәнің төлемін ешқашан алмайды,
Мол тарту берсең де, ашуы қайтпайды.

#### 7


Даналықтың жүгенсіздіктен сақтауы

1Балам, сөздерімді есіңде ұстап,

Ережелерімді жадыңда жүр сақтап,
2Өмір сүр, өсиетімді орындап,
Ілімімді көз қарашығыңдай сақтап,
3Саусаққа байлап алғандай жүр ұстанып,
Жүрегіңнің түкпіріне қойғын жазып.
4Даналыққа қарашы туған бауырыңдай,
Парасатты да көрші туысқаныңдай.
5Сонда олар қорғайды азғын әйелден,
Сені баурамақ болғаннан майда сөзімен.


6Бір күні қарап тұрсам терезеден,
7Тәжірибесіз[*] жастардың арасынан
Жас жігітті байқадым, ақылы толмаған.
8Әйел тұрған бұрыштан жігіт өтті,
Соның үйіне апаратын жолмен кетті.
9Бұл күн батып, ымырт түскен кез еді.
10Міне, әйел жігіттің алдынан шықты,
Жезөкшедей киінген, айлалы еді.
11Ол үйінде тұрмас, жүгенсіз де даурықпа,
12Торып жүр көше, алаң, бұрыштарды.


13Жігітті сол арсыз құшып алып, сүйді,
Шімірікпей оған қарап былай деді:
14«Мен тиісті құрбандығымды шалдым,
Антымды бүгін түгел орындадым.
15Кезігу үшін өзіңе үйден шықтым,
Сені іздеп, енді, міне, тауып алдым!
16Төсегіме әдемі көрпе салдым,
Түрлі түсті мысырлық жабын жаптым,
17Хош иісті мүр, алоэ, дәмқабық шаштым.
18Кәне, жүр, таң атқанша бірге болайық,
Махаббаттың ләззатымен сусындайық!
19Үйде ерім жоқ, ол алыс сапарға кетті,
20Күміс толы дорбасын ала кетті,
Ай толғанда ғана қайтып келеді».


21Майда тілмен ол жігітті арбап алды,
Жылы сөйлеп дегеніне көндірді.
22Жігіт әйелге еріп жүре берді,
Сойылуға бара жатқан өгіздей,
Әрі торға түсіп қалған бұғыдай,[*]
23Садақ оғы әлі бауырына қадалмай,
Тұзаққа зымырай ұшқан құстай,
Өмірмен қоштасарын кетті ол ұғынбай.


24Сонымен, балалар, мені тыңдаңдар,
Айтқан сөздеріме құлақ салыңдар!
25Жүгенсіз әйелдің ізіне түспеңдер,
Жолына еліктеп, адасып жүрмеңдер!
26Көп адам[†] осылайша құлап қалды,
Күштілер оның қолынан қаза тапты.
27Оның үйі көрге қарай жетелейді,
Тозақтың[†] дәл түбіне түсіреді.

#### 8


Даналықтың уәде еткен сый-тартулары

1Даналық шақырып жатыр емес пе,

Ақыл-парасат дауыстап тұр емес пе?
2Жол жиегінде, биік орындарда
Тұр әрі жол тораптарында.
3Қала қақпаларының төңірегінде,
Халық өтетін кіреберістерде,
Даналық былай деп мәлімдеуде:


4«Уа, халайық, сендерді шақырамын,
Бар адамзатқа дауыстап айтамын:
5Аңқаулар, енді үйреніңдер,
Аңғалдар, түсінік иеленіңдер,
6Тыңдаңдар мені, асыл сөз айтпақпын,
Ақиқат — барлығы да айтарымның.
7Шындық — аузымнан шыққан сөздің бәрі,
Өтірік айту маған аса жиренішті.
8Менің сөздерімнің бәрі де дұрыс,
Ешқайсысы емес арам не бұрыс.
9Саналыға барлығы түсінікті,
Білімдіге мінсіз де әділетті.
10Күмістен гөрі ал менен тәлімді,
Саф алтыннан гөрі қабыл ал білімді.
11Даналық асыл тастардан да құнды,
Аңсаған еш нәрсең оған тең келмейді».


Даналықтың ақыл-кеңесі мен жемісі

12«Мен даналықпын, парасат бар қасымда,
Саналы білім[*] тауып аламын да.
13Жаратқанды қастерлеп, мойынсұну,
Бұл — жамандық атаулыны жек көру.


Жек көремін мен паңдық пен менмендікті,
Жаман іс-әрекет пен бұрма сөзді.
14Менде ақыл-кеңес бар, адал сана,
Иемін парасат, күш-қуатқа да.
15Мен арқылы патшалар билік құрады,
Әкімдер әділ заңдар шығарады.
16Әміршілер[†] мен арқылы басқарады,
Төрелер әділ үкім шығарады.[*]


17Мен де сүйемін өзімді сүйгенді,
Іздеп жүрген тауып алады мені.
18Сыйлайтын абырой-байлық бар менде,
Жоғалмас қазына мен әділдік те.
19Беретін жемісім алтыннан құнды,
Ол тіпті саф алтыннан да бағалы,
Шығаратын өнімім менің таңдаулы,
Күмістен де әлдеқайда жоғары.
20Әділетті жолмен жүре беремін,
Ақиқат жолынан ешбір таймаймын.
21Мені сүйгендерге игілік сыйлаймын,
Қазыналарын толтыра беремін».


Даналықтың ежелгі болмысы

22«Жаратқан Иенің[†] меншігі болатынмын
Ежелгі істерін Ол жасамастан бұрын.[*]
23Бұл дүние жаралмай тұрып, әуелден
Мәңгілікте мен тағайындалғанмын.
24Пайда болдым терең теңіз[*] болмағанда,
Суға толы қайнарлар ақпағанда,
25Таулар әлі де орнамай тұрғанда
Тудым, һәм төбелер жоқ болғанда,
26Тәңір Ие әлі жаратпастан бұрын
Жер, дала, әлемнің алғашқы топырағын.[*]


27Сонда болдым Ол аспанды[†] орнатқанда,
Теңіздің бетінде көкжиекті сызғанда.
28Жаратушы бұлттарды аспанда орнатқанда,
Тереңнен қайнар көздерді нығайтқанда,
29Теңіз суының ауқымын шектегенде,
Өз еркінен тыс тасытпай тежегенде
Әрі дүниенің негізін белгілегенде,[†]
30Оның қасындағы сәулетші[*] мен болғанмын,
Күнде Оны қуантып, алдында шаттандым.
31Жаратқанның әлемінде көңілдендім,
Адамзатқа да шат-шадыман болдым».


Даналықтың пайдасы, надандықтың зияны

32«Сонымен, жастар, маған құлақ салыңдар,
Қандай бақытты — жолымды сақтағандар!
33Өсиетімді[*] тыңдап, дана болыңдар,
Еш уақытта одан бас тартпаңдар!
34Қандай бақытты — күнде маған құлақ асқан,
Сергек боп қақпамда өзімді күтіп тұрған.
35Өйткені мені тапқан шынайы өмір табады,
Жаратқан Иенің ризашылығын алады.
36Ал менен безген[*] өзіне зиян салар,
Мені жек көрген әркім өлімді ұнатар».

#### 9


Даналықтың «тойына» шақыруы

1Даналық өзінің үйін салған еді,

Оның жеті діңгегін қойған еді,
2Енді сусынын даярлап,[*] малын сойды,
Тамаша дастарқанын жайып қойды,
3Адамдарға қызметшілерін жұмсады,
Олар қаланың биігінен жар салады:
4«Мұнда келіңдер!» деп шақырады
Бар аңғалдарды және ақылсыздарды:
5«Кәне, келіп, дәм татыңдар асымнан,
Ішіңдер дайындаған сусынымнан!
6Надандықты тастап, шынайы өмір сүріңдер,
Лайым ақыл-парасат жолымен жүріңдер!»


7Мысқылшылға сөгіс берген масқара болар,
Зұлымға ескерткенге[*] мін тағылар.
8Мысқылшылға ескертпе, сені жек көрер,
Дана жанға ескерт, ол сені сүйер.
9Дана жанға тәлім бер, даналығы өсер,
Әділді де үйрет, білімі көбейер.


10Даналықтың бастауы — Жаратқан Иені[†]
Терең қастерлеп, Оған мойынсұну,
Һәм ақыл-парасат — Киелі[†] Құдайды
Және Оның еркін жақыннан тану.


11Даналықпен көрер күнің көп болар,
Парасатпен жасыңа жас қосылар.
12Дана болсаң, пайдасын өзің көрерсің.
Мысқылшыл болсаң, зиянын өзің шегерсің.


Надандықтың шақыруы

13«Надан әйел» даурыға айқайлайды,
Өзі аңғал, мән-жайларды ұғынбайды.
14Үйінің есік алдында орындыққа
Отырады ол, қаланың биік орнында.
15Тура жолмен өтіп бара жатқандарға
«Надан әйел» дауыстап жар салуда:
16«Мұнда келіңдер!» деп шақырады
Бар аңғалдарды әрі ақымақтарды:
17«Ұрлап ішкен су сондай тәтті екен!
Тығып жеген нан сондай дәмді екен!»
18Адамдар білмейді бұрын шақырылғандардың
Өлік болып көр түбінде[*] жатқандарын.

#### 10


Сүлейменнің таңдаулы нақыл сөздерінің жинағынан


Әділ жанның дана сөзі мен ісі жайлы

1Сүлейменнің бірсыпыра нақыл сөздері:[*]


Ақылды бала — әкесінің сүйініші,
Ақылсыз бала — шешесінің күйініші.


2Арам байлық пайдалы болмайды,
Ал әділдік ажалдан сақтайды.


3Әділдің аш жүруіне Жаратқан жол бермес,
Зұлымның аңсағанын беруді Ол қош көрмес.


4Жалқау қол жарлы қылар,
Іскер қол дәулетті қылар.


5Жазда өнім жиған — ақылды бала,
Орақ кезінде ұйықтаған — арсыз бала.


6Әділ жан жарылқауға ие болар,
Зұлымның аузы зорлығын жасырар.[*]


7Әділді есіне алған жұрт шүкір етер,
Ал зұлымның есімі құрып кетер.


8Дана жан нұсқауды жылы қабылдар,
Надан өз сөзінен сүрініп құлар.


9Таза жүрген аман жүрер,
Қисық жолдағы әшкереленер.


10Көзін қысып белгі[†] берген ыза келтірер,
Ал мылжың бос сөзінен жапа шегер.


11Әділдің аузынан өмір қайнар,
Зұлымның аузы зорлығын жасырар.


12Өшпенділік араздық туғызар,
Сүйіспеншілік бар күнәні жабар.[*]


13Зерделінің аузынан даналық шығар,
Парасаттан бас тартқан жазасын тартар.[*]


14Данышпан білімін сақтап қояр,
Ақымақ аузымен пәле шақырар.


15Байдың қорғаны — өз байлығы,
Жарлының пәлесі — өз жоқшылығы.


16Әділдің өнімі — өмірге,
Зұлымның табысы — күнәға.


17Тәрбиеге мойынсұнған жан өмірге жол бастар,
Ал ескертуді елемейтін өзгені де азғырар.[*]


18Қастығын жасырғанның тілі жалған,
Өсек-аяң таратқан — ақымақ жан.


19Сөзуар құтыла алмас күнәдан,
Ал ақылды өз аузына ие болған.


20Әділдің тілі — таңдаулы күміс,
Зұлымның ниеті — түкке тұрғысыз.


21Әділдің тілі көпке ақыл берер,
Наданның зердесіздігі өз түбіне жетер.


Жаратқан Иені қастерлеу ғұмырды ұзартар

22Жаратқанның жарылқауы адамды бай қылар,
Бұл байлыққа Ол қайғы-қасірет[†] қоспас.[*]


23Зердесізге зұлымдық ләззат,
Зерделіге даналық ләззат.


24Арам жан қорыққанына тап болар,
Әділдің аңсағаны орындалар.


25Құйын өтіп кетсе арамза ғайып болар,
Ал әділдің негізі мәңгі берік болар.


26Қышқыл[*] тіске, түтін көзге кесел,
Жалқау өзін жұмсағанға кесел.


27Жаратқанды шын қастерлеу ғұмырды ұзартар,
Ал зұлымдардың ғұмыры қысқартылар.


28Әділдің күткені шаттыққа апарар,
Зұлымның үміті құр бекер болар.


29Жаратқанның жолы мінсіз жанға қорған болар,
Ал зұлымдық істеушінің үрейін ұшырар.


30Әділ жан ешқашан шайқалмас,
Зұлым жан өз елінде тұра алмас.


31Әділ жан даналықты шыңдай түсер,
Өтірікші лайықты жазасын шегер.[*]


32Әділдің аузынан ізгі сөз шығар,
Арамзаның аузынан азғын сөз шығар.

#### 11


Жаратқан Ие адалдық пен ізгілікті ұнатар

1Жалған таразы Жаратқанға жиренішті,

Адал таразы Оған ұнамдысы.


2Менмендікке масқара серік,
Кішіпейілге даналық серік.


3Әділ жанды адалдығы жетелер,
Арамзаның түбіне сұмдығы жетер.


4Қаһарлы күнде[*] байлықтан пайда болмайды,
Ал әділдік өлімнен аман сақтайды.


5Таза жанның әділдігі жолын түзетер,
Арамзаны зұлымдығы сүріндірер.


6Әділді адалдығы құтқарар,
Алдамшы ашкөздігінен ұсталар.[*]


7Арамза өлгенде үміті үзілер,
Зұлымның күткені босқа кетер.[*]


8Әділ жан пәледен құтқарылар,
Арамза оның орнына соған ұшырар.


9Арсыз адам[†] сөзімен жақынын жояр,
Әділ жан түсінігімен аман қалар.


10Әділдің амандығына қала қуанар,
Зұлымның құруына мәз-мейрам болар.
11Әділдің ақ батасымен қала өркендер,
Зұлымның жалған тілінен бытырап кетер.


12Ақылсыз көршісін келекелер,
Ақылды аузына ие боп жүрер.


13Өсек тасыған сырыңды ашар,
Адал жан ісіңді құпия сақтар.


14Жетекшіге зәру ел тозар,
Кеңесшісі мол ел озар.


15Бөтенге кепіл болған пәлеге ұшырар,[*]
Кепілдіктен бас тартқан қауіпсіз болар.


16Сүйкімді әйел абыройға бөленер,
Күш сала істеген байлықты иемденер.[*]


Әділдің тілегені жақсылықпен бітер

17Қайырымды өз жанына рақым табар,
Қатыгез өз тәніне зиян туғызар.


18Арамза өткінші өнім жинайды.
Әділдік сепкеннің сыйы тозбайды.


19Шын әділдік өмір сыйлар,
Зұлымдыққа ұмтылған өлім[†] табар.


20Зымиян жаннан Жаратқан жиренер,
Мінсіз жүргенге Ол сүйсінер.


21Сөз жоқ, зұлым жан жазасын тартар,
Әділдің ұрпағы аман құтылар.


22Әдемі, алайда әдепсіз әйел заты
Шошқа мұрнындағы алтын сырға сияқты.


23Әділдің тілегені жақсылықпен бітер,
Зұлымның күткені ашу-ызамен бітер.


24Қолы ашық адам байи түсер,
Тым сараң жан кедейлене түсер.


25Жомарт жан игілікке кенелер,
Басқаны сергіткен өзі де сергір.[*]


26Аштықта астық жасырғанды жұрт қарғар,
Астығын елге сатқанға батасын жаудырар.


27Жақсылыққа ұмтылған рақым іздеп табар,
Зұлымдыққа ұмтылған зұлымдыққа тап болар.


28Байлығына сенім артқан сүрінер,
Ал әділ жан жапырақтай көгерер.


29Отбасының берекесін кетірген дымсыз қалар,[*]
Зердесіз зерделі жанға қызмет қылар.


30Әділ жанның жемісі өмір сыйлар ағашқа[†] ұқсар,[*]
Зерделі жан адамдарды әділдікке тартар.[*]


31Әділ жан бұ дүниеде тиістісін алмақ,
Зұлым мен күнәкар одан бетер жазаланбақ.

#### 12


Жақсы тәрбие алған бақытты

1Тәрбиені ұнатқан — білімді де ұнатқан,

Ал ескертуді жек көрген — санасыз надан.


2Ізгі жанды Жаратқан Ие[†] ұнатар,
Зымиянға Ол үкімін шығарар.


3Адам[†] зұлымдықпен берік болмас,
Ал әділ жанның түп-тамыры мызғымас.[*]


4Ізгі әйел күйеуінің абыройын асырар,
Арсыз әйел күйеуінің қуатын тауысар.[*]


5Әділдің ой-ниеті әділетті,
Арамзаның кеңесі алдамшы.


6Зұлымның сөзі қан төгер тұзақ құрар,
Әділдің сөзі пәледен құтқарар.


7Зұлым құлап, із-түзсіз жоқ болар,
Әділдің шаңырағы берік тұрар.


8Ақылына қарап адамды мақтар,
Ойы бұзық жан жексұрын болар.


9Кеуде көтеріп аш жүргеннен гөрі,
Адал еңбек еткен[*] қарапайым жан игі.


10Ізгі жан малының да қамын ойлар,
Арамзаның жүрегі қатыгез болар.


11Жерін өңдегеннің қарны тоқ,
Бос қиял қуғанның ақылы жоқ.


12Зұлымның олжасына сұрқия көз салар,
Тамыры берік әділ жан жемісті болар.


Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам

13Арамза жалған сөзінен ұсталар,
Әділ жан пәледен аман құтылар.


14Аузынан шыққан жақсы сөзі адамды тоқ қылар,
Еңбек еткен қолы да ақысын алар.


15Ақымақ жүрген жолым тура дер,
Дана жан кеңеске құлақ түрер.


16Ақымақтың ашуы бірден бетіне шығар,
Ақылды жан шеккен жәбіріне немқұрайды қарар.


17Білген шындығын айтқан әділдікті паш етер,
Жалған куәгер болған опасыздық етер.


18Мылжың тілімен семсердей шағар,
Дана тілімен жан жарасын[*] сауықтырар.


19Шыншылдың сөзі мәңгілік,
Өтірікшінің сөзі бір-ақ сәттік.


20Зұлымдық ойлағанның жүрегі толған сұмдық,
Татулық ойлағанның жүрегі толған шаттық.


21Әділге күнәнің кесірі жұқпас,
Зұлым толған пәлесінен арылмас.[*]


22Жалған тіл Жаратқанға жиренішті,
Ақиқатты айтатын Оған сүйкімді.


23Зерделі білімін жасырар,
Зердесіз надандығын жариялар.


Еңбекқордың меншігі құндана түсер

24Еңбекқор қол билікке жеткізер,
Жалқау қол құлдыққа түсірер.


25Сары уайым адамның еңсесін басар,
Жақсы сөз оның көңілін тасытар.


26Әділ жан досын ақ жолмен бастар,
Арамзаның жолы оны адастырар.


27Жалқау аң аулап, етін қуыруға да ерінер,
Ал еңбекқордың меншігі құндана түсер.[*]


28Әділдік жолында шынайы өмір бар,
Онымен жүрген мәңгі өлімнен[*] құтылар.


#### 13

1Ақылды бала әке тәрбиесін[*] қабыл алар,

Ал мысқылшыл ескертуге құлақ аспас.


2Адам[†] игі сөздерінің жемісін көрер,
Ал опасыз жан зорлық-зомбылық көздер.


3Аузына ие болған өмірін сақтар,
Аузын айқара ашқан пәлеге ұшырар.


4Жалқау мол аңсағанмен аз алар,
Ынтамен еңбек еткен тоқ болар.


5Әділ өтірік сөзді жек көрер,
Зұлым арсыз ісімен абыройын төгер.


6Таза жанды әділдігі аман сақтар,
Күнәкарды зұлымдығы құлатар.[*]


7Бай болғансыған біреудің түгі де жоқ,
Ал кедейсіген басқа біреу байлыққа тоқ.


8Байлық байдың өміріне төлем болар,
Ал кедей қоқан-лоқыдан аман болар.


9Әділдің нұры жарқырап жанар,[*]
Зұлымның шырағы өшіп қалар.


10Менмендік дау-жанжал туғызар,
Даналық ақылдасқандарда болар.


11Оңай олжа тез таусылар,
Еңбекпен жинаған[*] байлығын молайтар.


12Ұзаққа созылған үміт жүрек қажытар,
Орындалған тілек өмірді құлпыртар.


Данамен жолдас болған дана болар

13Нақыл сөзді елемеген кесірін көрер,
Нұсқауды құрметтеген пайдасын көрер.


14Данышпанның тәлімі — өмір бұлағы,
Ол адамды ажал торынан құтқарады.


15Ақыл-парасат адамды ұнамды қылар,
Зымиянның жолы тым ауыр болар.


16Зерделі білгірлікпен әрекет етер,
Зердесіз надандығын паш етер.


17Зұлым хабаршы пәлеге тап болар,
Адал хабаршы амандық орнатар.[*]


18Тәрбиеден безген жоқтық пен масқараға ұшырар,
Ескертуге көңіл бөлген қадір-құрметке ие болар.


19Аңсағаны іске асса көңіл сүйсінер,
Арам ісінен қайтудан надан жиренер.


20Данамен жолдас болған дана болар,
Наданмен жолдас болған пәлеге қалар.[*]


21Күнәкардың соңынан пәле қалмас,
Әділ жан ізгі сыйынан ада қалмас.


22Ізгі жанның мұрасы үрім-бұтағына қалар,
Күнәкардың байлығы әділ жанға сақталар.


23Кедей жыртқан тың жерден егін бітік шығар,
Ал әділетсіздіктің кесірінен бір бөлігі ұрланар.[*]


24Жазасын тартқызбаған[*] баласын сүймейді,
Баласын сүйген оны жасынан тәрбиелейді.


25Әділ жан тамағын тойып ішер,
Арамзаның қарны аш жүрер.

#### 14


Ақылдылық және аңғалдық

1Ақылды әйел үйін өркендетер,

Ақылсыз әйел үйін өз қолымен күйретер.


2Тура жолмен жүрген Жаратқанды қастерлейді,
Қисық жолға түскен Оны менсінбейді.


3Ақымақ паң сөздері үшін жазаланар,
Ақылдының сөздері өзін аман сақтар.


4Өгізі жоқтың қорасы таза тұрар,[*]
Ал өгіздің күшінен пайда мол болар.


5Адал куәгер өтірік айтпас,
Жалған куәгер өтірігін доғармас.


6Мысқылшыл даналықты іздеп таппас,
Зерделіге білім жинау қиын болмас.


7Аулақ жүр ақымақтың қасынан,
Ақылды сөз шықпас оның аузынан.


8Естінің даналығы — өз жолын ұғынуы,
Ессіздің надандығы — алданып адасуы.


9Надандар күнәні күлкі қылар,
Ал әділдер арасында ізгілік орнар.


10Өз қайғысы[†] әркімнің өзіне аян,
Қуанышын да бөлісе алмас бөтен жан.


11Қылмыстының үйі құрып кетер,
Әділдің мекені гүлденіп өркендер.


12Адамға түзу болып көрінген жолдар да бар,
Ақырында олар ажалға бастап апарар.


13Күлгенде кейде жүрегің сыздар,
Қуаныш кейде қайғымен аяқталар.


Сөзің мен ісіңді ой елегінен өткіз

14Опасыз адам[†] тиісті жазасын тартар,
Ал ізгі жан лайықты сыйын алар.[*]


15Аңғал кез келген сөзге нанар,
Есті жан қадамын байқап басар.


16Ақылды абай болып, пәледен безер,
Ақылсыз өркөкірек, бейқам келер.


17Ашушаң мінезді ақымақтық жасар,
Арамдық ойлаушы жексұрын болар.


18Ақымақтық — аңғалдың алар үлесі,
Білімділік — дананың алар тәжі.[*]


19Жақсының алдында зұлым басын иер,
Әділдің қақпасында арамза тізесін бүгер.


20Кедейге өз жақыны да менсінбей қарар,
Ал байға доссымақтар[*] көп болар.


21Жақынын жек көрген күнә[†] жасар,
Жарлыға игілік еткен жарылқанар.[*]


22Зұлымдық ойлаған жолдан адасып кетер,
Игілік ойлаған мейірім мен адалдық көрер.


23Әр бейнеттің зейнеті бар,
Бос сөзден тек жоқшылық шығар.


Әділдігі халықтың дәрежесін көтерер

24Дананың алар тәжі — байлық,
Наданның алар үлесі — ақымақтық.


25Адал куәгер адам жанын сақтар,
Жалған куәгер көпті алдар.


26Жаратқанды шын қастерлеу — берік сүйеніш,
Әрі келер ұрпақ та[*] бас сауғалар қорғаныш.


27Жаратқанды шын қастерлеу — өмірдің бұлағы,
Ол ажалдың торынан адамды алшақтатады.


28Патшаның ұлылығы — халқының молдығында,
Ал бақытсыздығы — соның аздығында.


29Түсінігі мол — ұстамды жанның,
Ақымақтығы аян — ашушаңның.


30Жан тыныштығы ғұмырды ұзартар,
Ал қызғаныш денеге жара салар.[*]


31Жарлыны қанаған — Жаратушысын менсінбеген,
Жарлыны қамқорлаған[*] — Жаратушысын қастерлеген.


32Арамза өз күнәсінен опат болар,
Ал әділдің өлерде де үміті бар.


33Даналық зерделінің жүрегіне орнығар,
Аңғалдардың арасынан да өзін танытар.


34Әділдігі халықтың дәрежесін көтерер,
Ал заңсыздығы[*] халықты масқара етер.


35Парасатты нөкері патшаға жағар,
Масқара болғаны ашуын туғызар.

#### 15


Ізгі сөз бен іс берекелі

1Жәбір сөз ашу туғызар,

Биязы жауап ашуды басар.


2Дана жанның тілі білімді мақтар,
Аңқаудың аузынан надандық ағылар.


3Жаратқанның көз алдында бәрі аян,
Бар жақсы мен жаман айқын Оған.[*]


4Мейірімді тіл өмір сыйлайтын ағашқа[†] ұқсар,[*]
Өтірікші тіл рухыңды жаншып-басар.


5Әкенің тәрбиесінен ақымақ безер,
Ескертуге ден қойған парасатқа кенелер.


6Әділдің үйінде мол қазына болар,
Арамзаның тапқаны өз берекесін алар.


7Дананың тілі білім себеді,[*]
Наданның санасы олай істемейді.


8Арамзаның құрбандығынан Жаратқан жиренер,
Ал әділдің мінажаты Оны сүйсіндірер.


9Арамзаның жолынан Жаратқан жиренер,
Әділдікті қуғанға Ол сүйсінер.[*]


10Жолдан безген ауыр жаза тартар,
Ескертуді жек көрген опат болар.


11О дүние[†] мен тозақ[†] Жаратқанға аян,
Оған адам[†] жүрегі содан бетер аян.


12Мысқылшыл өзіне ескерткенді ұнатпас,
Дананың маңына ол жақындамас.


Қуанышты жанның тойы тарқамас

13Жүректің қуанышы бет-жүзді жарқыратар,
Жүректің қайғысы[†] көңілді жабырқатар.[*]


14Зерделінің санасы білім қуар,
Зердесіз ақымақтыққа тойынар.


15Бақытсыздың қай күні де қайғыдан арылмас,
Қуанышты жанның тойы тарқамас.


16Мол қазынасы болып, уайымдағаннан гөрі
Азды қанағат етіп, Жаратқанды қастерлеген игі.


17Жек көрген жан ұсынған семіз сиыр етінен
Көкөніс тағамы игі сүйген жан берген.


Ізгі ақыл-кеңес пен адал еңбектің зор пайдасы

18Ашушаң дау туғызар,
Байсалды дауды басар.


19Жалқаудың жолын тікен басар,
Адалдың жолы тегіс болар.


20Ақылды бала әкесін риза қылар,
Ақылсыз жан шешесін қор қылар.


21Ақылы азды ақымақтық сүйсінтер,
Ал ақылды жан тура жолмен жүрер.


22Кеңессіз құрған іс аяқсыз қалар,
Көптің ақылымен ол жүзеге асар.


23Дәл айтылған жауап адамды қуантар,
Уақтылы айтылған сөз бір ғанибет болар.


24Дананың өмір жолы биікке бастар,
Ажалдан[*] оны сақтап қалар.


Кішіпейіл жанның абыройы өсер

25Жаратқан Ие[†] менменнің үйін талқандар,
Ол жесірдің жерінің шекарасын қорғар.


26Зұлымның жоспарларынан Жаратқан жиренер,
Пәк жанның сөздеріне Жаратқан сүйсінер.


27Пайдақор отбасының берекесін кетірер,
Параны жек көрген тыныш өмір сүрер.


28Әділ жан жауабын ойлап берер,
Арамза жаман сөзін лақ еткізер.


29Арамзадан Жаратқан Ие алыс болар,
Әділдің мінажатына Ол құлақ салар.


30Жарқын жүз жүректі қуантар,
Жақсы хабар денеге қуат дарытар.


31Өмірдің тәрбиесіне құлақ түргендер
Даналар арасынан орын тебер.


32Тәрбиеге ден қоймаған өз жанын жек көрер,
Ескертуді тыңдаған ақыл-парасат иемденер.


33Жаратқанды шын қастерлеу даналыққа үйретер
Және кішіпейіл жанның абыройы өсер.

#### 16


Әділдік пен ынтымақты Жаратқан Ие жақтырар

1Адам[†] жүрегінде жоспар құрар,

Ал соның жауабы Жаратқаннан болар.[*]


2Адамға күллі істері жөн іспетті,[*]
Ал Жаратқан Ие[†] тексереді ой-ниетті.


3Жаратушыға сеніп тапсыр бар ісіңді,
Сонда құрған жоспарың болар өнімді.


4Жаратқан бәрін өз мақсатына сай жасар,
Арамзаны апатты күнге қалдырар.


5Жаратқан Иеге жексұрын — жүрегі паңдар,
Шүбә жоқ, жазасыз қалмайды олар.


6Рақыммен және шындықпен күнәлар кешірілер,
Жаратқанды шын қастерлейтін күнәдан аулақ жүрер.


7Адамның жолы Жаратқанға ұнаса,
Тату қылар соның жауларын да.


8Ағыл-тегіл арам кірістен гөрі,
Аз болса да адал пайда игі.


9Жүрер жолын адам жүрегінде жоспарлар,
Ал оның қадамдарын Жаратқан бағыттар.


Ізгі басшылықпен ел өркендер

10Патшаның сөзі Тәңірдің шешімі іспетті,
Ол әділ билік айтуға тиісті.


11Адал таразы — Тәңір Иенің талабы,
Өлшеуіш тастарға Ол назар аударады.


12Патшаға зұлымдық жексұрын болар,
Әділдік оның тағын нығайтар.


13Адал тілді патша жақтырар,
Ақиқат айтқанды ол ұнатар.


14Патшаның қаһары — ажалдың жаршысы,
Ал ақылды жан оның қаһарын басады.


15Патшаның жылы жүзі жігерлендірер,
Ризашылығы көктемгі жаңбырдай сергітер.


Ақылдыға естілік — өмір бұлағы

16Даналық иемденгенің алтыннан да құнды,
Естілік иемденгенің саф күмістен тиімді.


17Әділдің ақ жолы зұлымдықтан алшақтатар,
Жолына қырағы жан өмірін аман сақтар.


18Менмендік — күйреудің басы,
Асқақтық — құлаудың алды.


19Асқақпен олжа бөліскенше,
Кедеймен кішіпейіл болған артық.


20Ақылмен еңбек еткен[*] игілік табар,
Жаратқанға сенім артқан бақытты болар.


21Жүрегі дананы зерделі дер,
Ұнамды тіл әсерлі тәлім берер.


22Ақылдыға естілік — өмір бұлағы,
Ақылсызға ақымақтық — тартар жазасы.


23Дананың ақылы сөзін де дана қылар,
Ол аузынан тәлімді сөз[*] шығарар.


24Ұнамды сөз балдай тәтті,
Жаныңа жағымды, тәніңе шипалы.


25Адамға түзу болып көрінген жолдар да бар,
Ақырында олар ажалға бастап апарар.


26Тәбеті жұмысшыға жұмыс істетер,
Аштығы оған еңбек еткізер.


27Сұрқия адам[*] зұлымдық ойлайды,
Айтқан сөзі жалындай жалмайды.


28Арамза араздық туғызар,
Өсекші достарды айырар.


Адамның ой-ниеті әшкере болар

29Зорлықшыл адам жолдасын аздырар,
Еліктіріп оны теріс жолға салар.[*]


30Көзін сығырайтатын сұмдық ойластырар,
Ернін жымқыратын зұлымдық дайындар.


31Ағарған шаш — салтанатты тәж[†],
Ақ жолмен жүрген соған қол жеткізер.


32Қуатты жасақшыдан сабырлы жан артық,
Қаланы басып алғаннан ұстамды жан артық.


33Лақтырған жеребең алдыңа түсер,
Оның шешімін Жаратқан Ие берер.


#### 17

1Жанжалды үйдің мол етінен гөрі

Татулықпен жеген қатқан нан игі.


2Арсыз ұлды ұғымпаз құлы билер,
Ағайындарымен бірге мұрасын бөлісер.


3Алтынды отта балқытып, күмісті көрікте сынар,
Адам[†] жүрегін Жаратқанның Өзі тексеріп сынар.


4Зұлымдық істеуші залым тілге құлақ асар,
Өтірік айтушы сұмдық тілге ден қояр.


5Кедейді тілдеген Жаратушысын қорлайды,
Сәтсіздікке қуанған жазасыз қалмайды.


6Қарттардың тәжі — немере-шөберелері,
Балалардың мақтанышы — әке-шешелері.


Ақылды жан даналықты назарда ұстар

7Өрелі сөз ақымаққа еш жараспас,
Өтірік сөз мырзаға[†][*] одан бетер жараспас.


8Сый-тарту беруші оны сиқырлы тастай көрер,
Қайда барса да, ол табысқа қол жеткізер.[*]


9Қатені кешіретін достығын нығайтар,[*]
Ал оны айта беретін досынан айырылар.


10Ақылсызға берген жүз дүреден гөрі[*]
Ақылдыға берген бір сөгіс әсерлі.


11Зұлым жан тек бүлікті көздер,[*]
Оған қарсы қатал өкіл жіберілер.


12Наданның ақымақтығына тап болғаннан гөрі
Қонжығынан айырылған аюға тап болған игі.


13Жақсылыққа жамандық қайтарған —
Өз үйіне үздіксіз пәле шақырған.


14Басталған ұрыс тасқын суға ұқсас,
Жанжал қызбай тұрып, дауды бас.


15Ақтау кінәліні, айыптау кінәсізді —
Екеуі де Жаратқан Иеге[†] жиренішті.


16Даналықты меңгеруге құлшынысы[*] болмаса,
Наданның қолындағы ақшадан не пайда?


17Шынайы дос әрдайым жақсы көрер,
Қиыншылықта бауырыңдай көмектесер.[*]


18Ұғымсыз жан қол алысар,
Басқаның қарызына кепіл болар.[*]


19Жанжалды сүйген күнәні ұнатқан,
Кеудесін тым көтерген[*] пәле шақырған.


20Қастық ойлаған жақсылық таппайды,
Жалған сөйлеген пәлеге ұшырайды.


21Надан ұл өзін туғанға сор,
Ақымақтың әкесі қуаныштан құр.


22Көтеріңкі көңіл шипа болар,
Жабырқаңқы көңіл тәнді қуартар.


23Арамза жасырын пара алар,
Әділет жолын бұрмақ болар.


24Ақылды жан даналықты назарында ұстар,
Ақымақтың көзі жер түбін шарлар.


25Надан ұл әкесін қапаландырар,
Туған анасын ашындырар.


26Әділ жанды жазалау игі болмас,
Адал жүрген мырза жанды дүрелеу жараспас.[*]


Тілде өмір мен өлімнің билігі бар

27Есті адам байыппен сөйлер,
Ұғымды жан байсалды жүрер.


28Үндемесе тіпті наданды саналы дер,
Аузына ие болса, ол дана болып көрінер.


#### 18

1Саяқ жан қара басын ойлар,

Даналық атаулыға қарсы шығар.


2Ақымақ парасатты жек көрер,
Өз ойын білдіруді жақсы көрер.


3Зұлым өзімен асқақтық әкелер,
Ұятты қылыққа масқара ерер.


4Адамның сөзі — тұңғиық судай,
Даналық көзі — тасқынды бұлақтай.


5Соттау әділді, қолдау арамды —
Әділетсіз соттың қылығы.


6Ақымақтың тілі жанжал туғызар,
Аузымен өзіне жаза тартқызар.


7Өз аузы ақымақты ажалға бастар,
Өз тілі жанына тұзақ құрар.


8Өсекшінің сөзі сондай дәмді,
Ішіңе кіріп, баурайды жан дүниеңді.


9Жұмысына немқұрайды —
Ысырапшылдың[*] ағайыны.


10Жаратқан Иенің[†] есімі — мықты мұнара,
Бас сауғалаған әділге қауіпсіз пана.


11Байдың байлығы алынбас қамалдай,
Өз қиялында заңғар дуалдай.


12Адам[†] құлар алдында асқақ болар,
Абыройы асар алдында кішіпейіл болар.


13Тыңдамай жатып жауап қайтарған —
Масқара болатын ақылсыз жан.


14Адамның қиналысына өз рухы төзер,
Ал рухы күйрегенге[*] кім дем берер?


15Зерделінің санасы білімді иемденер,
Дананың құлағы білімді іздей берер.


16Сый-тартуы берушінің жолын ашар,
Әкімдер алдына дейін апарар.


17Бірінші боп дауласқандікі жөн көрінер,
Ал қарсыласы келіп, сауал қойып тексерер.


18Жеребе тастау дау-жанжалды басар,
Мықты қарсыластарды ол ажыратар.


19Ренжіген ағайын — бекітілген қаладай,
Дауласқан адамың — бекітілген қамалдай.


20Тілінің жемісімен адам қарнын тойдырар,
Сөзінің өнімімен жанын тойындырар.[*]
21Тілде өмір мен өлімнің билігі болар,[*]
Сөзге үйір соның жемісін татар.


Адал дос — құн жетпес қазына

22Әйел алған — береке тапқан,
Жаратқан Иенің жарылқауын алған.


23Мұқтаж адам жалына сөйлер,
Бай оған дөрекі жауап берер.


24Бірін-бірі күйреткен доссымақтар бар,[*]
Шынайы дос ағайыннан жақын болар.


#### 19

1Жалған тілді наданнан[*] гөрі

Адал жүрген жарлы игі.


2Білімсіз құлшыныс жаман болар,
Тым асыққан жолдан таяр.


3Өз ақымақтығы адамның жолын бұзар,
Ал жүрегінде ол Жаратқанға ашуланар.


4Байлық «достарды» молайтар,
Кедей бар досынан да айырылар.


5Жалған куә жазасыз қалмас,
Өтірік айтқыш құтыла алмас.


6Мырзаға[†][*] жағынуға көп жұрт әуес,
Сый-тарту берушімен барлығы да «дос».


7Бар туысы кедей жанды жек көрер,
Ал достары солардан бетер одан безер,
Сөйлессем деп талпынғаны болар бекер.


8Парасат иемденуші өз жанын ұнатар,
Естілікке мән беруші игілік табар.


9Жалған куә жазасыз қалмас,
Өтірік айтқыш тірі қалмас.


10Наданға салтанатты өмір сүру жараспас,
Малайға бастықтарды билеу одан бетер жараспас.


11Даналығы адамға сабыр сыйлар,
Қатені кешіру оған құрмет болар.


Өсиетті сақтаған өмірін сақтар

12Патшаның ашуы — ақырған арыстандай,
Ал ризалығы — шөптің ғанибет шығындай.


13Ақылсыз бала әкесінің күйреуі болар,
Ұрысқақ әйел аққан тамшыдай[*] жүйкені жұқартар.


14Үй мен мал-мүлкің — мұраң әке-шешеңнен,
Ал ақылды әйелің — сыйың Жаратқан Иеңнен.[†]


15Жалқауды ұйқы басар,
Енжардың қарны ашар.


16Өсиетті сақтаған өмірін сақтар,
Жолына ден қоймаған ажалға ұшырар.


17Жарлыны қамқорлаған — Жаратқанға қарыз бергені,
Игі ісінің сауабын[*] Жаратқан қайтып береді.


18Балаңды жөнге сал үміт барда,
Өмірінің күйреуіне кінәлі болма.


19Ашушаң жан лайықты жазасын тартсын,
Аясаң, тағы жазалауға мәжбүр боларсың.


20Ақылды тыңдап, нақылға[*] бағын,
Алдағы кезде дана боларсың.


21Жүрегінде адам[†] көп жоспар құрар,
Ал Жаратқанның шешімі іске асар.[*]


22Адамның ұнамдылығы — берік мейірімі,
Өтірікшіден гөрі жарлы болғаны игі.


23Жаратқанды қастерлеу шын өмірге бастар,
Жаныңа тыныштық сыйлап, пәледен қорғар.


24Жалқау қолын табаққа салар,
Ал аузына апаруға жалығар.


25Мазақшылды жазаласаң, аңғырт жан да ұғынар,
Естіге тек ескертсең, ол содан сабақ алар.


26Әкесін тонап, шешесін қуған ұл —
Ар-ұждансыз,[†] жексұрын бұл.


27Балам, тәлімді тыңдауды[*] тоқтатқаның —
Білімді сөзден бас тартқаның.


28Жалған куәгер әділ сотты мазақтар,
Зұлымдар аузымен жамандықты жалмар.


29Мазақшыл адамға үкімі даяр,
Қыңыр ақымаққа жазасы даяр.


#### 20

1Шарап — қорлағыш, сыра — даурықтырғыш,

Ішімдікке салынған әркім ақылсыз.


2Патшаның қаһары — ақырған арыстан,
Ашуын тұтатқан — басына пәле шақырған.


3Жанжалға бармау адамға абырой болар,
Ал ақымақ болса, жанжалға асығар.


4Жалқау мезгілінде[*] жерін жыртпас,
Орақ кезі жеткенде өнім таппас.


5Адамның ой-ниеті тұңғиық судай болар,
Ақылды адам[†] олардан сарқып алар.


Адалдық пен даналық

6Өз мейірімін көп адам мақтан тұтар,
Ал шынымен адал жанды кім табар?


7Әділ жан мінсіз өмір сүрер,
Балалары жарылқауды иемденер.[*]


8Сот тағында отырған патшалар
Бар қылмысты көзбен сұрыптап шығарар.


9Жүрегімді таза ұстап, күнәсіз жүрдім
Деп тайсалмай айта алар еді кім?


10Тең емес таразы, тең емес өлшем —
Екеуін де жек көрер Тәңір Ием[†].


11Істерін байқасаң баланың,
Білесің мінезінің таза, дұрысын.


12Еститін құлақ пен көретін көздің
Екеуін де жаратты Тәңір Иең.


13Ұйқышыл болма, тапшылыққа ұшырарсың,
Қырағы болғын, тамаққа тойынарсың.


14Сатып алушы затты «тым нашар» деп сынар,
Ал былай шығып, арзанға алғанына мақтанар.


15Алтын да бар, маржан да мол,
Зерделі тіл — нағыз қазына сол.


16Бөгдеге біреу кепіл болса,
Шапанын шешіп алыңдар сонда,
Кепілдік болсын бөгденің қарызына.


17Адамның алдап тапқан наны тәтті,
Ал кейін аузы құмға толы іспетті.


18Ақылдасқан іс берік тұр,
Соғысар алдында кеңес құр.


19Өсек тасыған сырыңды ашар,
Серігің болмасын сөзқұмар!


20Әке-шешесін қарғағанның
Жанары[*] қара түнекте сөнер.


21Тым ерте иемденген мұралы еншің
Соңынан болмас шынайы берекең.


22Зұлымдықтың кегін қайтарам деме,
Тәңір Иеге тапсыр, Ол қолдайды сені.


23Жаратқанға мүлдем ұнамсызы —
Дәл емес өлшем тастары,
Өте жаман да — жалған таразы.


24Адамның қадамдарын Тәңір Ие белгілер,[†]
Онсыз адам жүрер жолын қайдан білер?


25Тәңірге асыға өз меншігін бағыштау,
Ал берген антына соңынан өкіну,
Бұл — өзіне-өзі тұзақ құру.


26Ақылды патша қылмыскерлерді анықтар,
Кейін соларды талқандап жазалар.


27Адамның рухы[*] — Жаратқанның шырағы,
Жүрек түкпірлерін зерттейді ол қырағы.


28Мархабат[*] пен ақиқат патшаны қорғайды,
Мызғымас мейірімі оның тағын қолдайды.


29Жастардың мақтанары — күш-қуаты,
Қарттардың қадірі — ағарған шашы.


30Соққының ізі адамды зұлымдықтан арылтар,
Әділ жазасы жан дүниесін тазартар.[*]

#### 21


Патшаның жүрегі Жаратқанның қолында

1Патшаның жүрегі Жаратқанның қолында

Ұқсайды аққан суға өзен салаларында:
Жаратқан бағыттайды оны қалаған жағына.


2Өз жолы адамға түзу болып көрінер,
Ал оның жүрегін Жаратқан Ие[†] тексерер.


3Адамның адалдық пен әділдік сақтағаны
Жаратқанға құрбандық шалғанынан ұнамды.


4Көз тәкаппарлығы, жүректің асқақтығы
Екеуі де күнә[†] — зұлымның қылықтары.[*]


5Ұқыптының ой-ниеті дәулетке бастар,
Тым асыққан тапшылыққа ұшырар.


6Жалғандықпен жиналған байлық —
Ұшып кетер бу әрі ажалды тұзақ.


7Зұлымның зомбылығы өзін жоқ қылар,
Әділ істен бас тартқаны себепшісі болар.


8Айыптының жолы — қисық соқпақ,
Айыпсыздың жүрісі түзу болмақ.


9Ұрысқақ әйелмен бір үйде тұрғанша
Үй төбесіндегі күркеде тұрған[*] артық оңаша.


10Зұлымның жаны сұмдық көздер,
Өз жақынына қаталдық көрсетер.


11Мазақшыл жазаланса, аңғырттың даналығы артар,
Дана жан тәлім алса, ол содан білім қабылдар.


12Әділ Тәңір Иеміз[*] зұлымның үйін бақылар,
Содан зұлымды құлатып, көзін құртар.


13Жарлының зарына құлағын жабатын
Таппас өз зарына құлақ асатын.


14Жасырын сый-тарту ашуды тыншытар,
Құпия сыйлық зор қаһарды басар.


15Әділдік жасалса әділдер қуанар,
Ал зұлымдық жасаушылар шошынар.


16Даналық жолынан адасқан —
О дүниеге[†] жақында аттанар жан.


17Байи қоймас шарап, майға құмартқан,
Кедейленер аса сауықшыл жан.


18Арамза адам[†] әділдің төлемі болар,
Опасыз ұсталып, адал жан құтылар.[*]


19Ұрысқақ, ызақор әйелмен тұрғанша,
Оңаша тұрған артық айдалада.


20Дананың мекені май мен байлыққа[*] толар,
Ал надан өзінде барды шашар.


21Әділдік пен берік мейірім жолынан
Шын өмір, әділет, құрмет табады жан.


22Күштілердің қаласын кемеңгер басып алар,
Олар сенген қамалдың күл-талқанын шығарар.


23Тілі мен аузына ие болған
Пәледен басын сақтар аман.


24Өркөкірек, паң адамды мысқылшыл дер,
Асқан менмендікпен ол әрекет етер.


25Жалқауды құмарлықтары құртар,
Себебі қолы жұмыстан қашар.


26Жалқау жан күні бойы алуды көксер,
Ал әділ жан мұқтажға аямай берер.


27Зұлымның құрбандығын Жаратқан жек көрер,
Арам оймен ұсынса оны, одан да бетер.


28Өтірік айтатын куә құрып кетер,
Ал өз құлағымен естігеннің сөзі өтер.


29Азғын жан сондай батыл болып көрінер,
Әділ жан жүрер жолына көңіл бөлер.


30Ешбір даналық, түсінік пен кеңес
Жаратқан Иеге қарсы келмес.


31Жауынгер шайқасқа атын дайындар,
Ал жеңісті оған Жаратқан Ие сыйлар.

#### 22


Ізгі атағың бағалы зор байлықтан

1Ізгі атағың бағалы зор байлықтан,

Жақсы абыройың құнды күміс-алтыннан.


2Бай мен жарлының ортақ қасиеті:
Екеуін де жаратты Тәңір — Құдай[†] Иелері.


3Зерделі жан қатер көріп бас сауғалар,
Аңғал адам[†] жүре беріп, зиян табар.


4Жаратқанды қастерлейтін кішіпейілдер
Байлық, абырой, шын өмірге кенелер.


5Зымиянның[*] жолы тікен мен торға толған,
Өзіне сақ болған аулақ жүрсін содан.


6Баланы жастан салсаң тура жолға,
Есейгенде ол содан таймайды да.


7Бай адам жарлыға үстемдік құрар,
Қарыздар қарыз бергеннің құлы болар.


8Әділетсіздік сепкен пәле орар,
Қаһарының сойылы сынып қалар.[*]


9Жомарт жан жарлымен нанын бөлісер,
Құдайдың жарылқауына кейін кенелер.[*]


10Қорлаушыны қусаң, жанжалдан арыларсың,
Ұрыс-керіс, балағаттан ада боларсың.


11Жүрек пәктігін жақтыратын,
Ұнамды сөздерді айтатын
Жанға патша да болар жақын.


12Жаратқан Ие[†] білімге қырағы болар,
Опасыздардың істерін Ол құлдыратар.


13«Далада арыстан бар,
Алаңда көзімді құртар»
Деп жалқау ұдайы сылтау айтар.


14Азғын әйелдің сөздері —
Терең шыңырау,
Құдай жақтырмаған пенде
Соған құлар-ау.


15Баланың жүрегінде надандық бар,
Тиянақты тәрбие[*] оны содан арылтар.


16Баюы үшін кедейге жәбір көрсететін
Әрі байға сыйлықтар бере беретін
Адам болады кедейленетін.


Отыз таңдаулы нақыл сөз

17Даналардың айтқандарын құлақ түріп тыңда,
Бермек тәліміме зейініңді бағышта!
18Игі болар оларды есіңде сақтасаң,
Әрі аузыңнан да ешбір тастамасаң.
19Сенімің болсын деп Жаратқан Иемізде,
Осыны бүгін үйретемін дәл өзіңе.
20Саған ақыл-кеңес пен білім беру үшін
Мына отыз нақылды[*] жазған едім,
21Ақиқат, адал сөздер үйренуің үшін,
Өзіңді жібергенге дәл жауап беруің үшін:


1

22Жарлыны жарлы деп тонама,
Бейшараны дау сотында қыстама!
23Солардың мүдделерін Жаратқан Ие қорғайды,
Оларды тонағандардың өздерін тонайды.[*]


2

24Ызақормен дос болма,
Ашушаңмен байланыспа.
25Әйтпесе өзің соған еліктейсің,
Тұзаққа түсіп, күйреп кетесің.


3

26Қол алысып, бөтеннің қарызына
Кепіл болатындай ақылсыз болма![*]
27Болмағанда төлейтін ақшаң
Төсегіңді тартып алар астыңнан.


4

28Ата-бабаң салып кеткен межеңді
Жасырын жылжытып, ұлғайтпа жеріңді.


5

29Кездестірсең біреуді ісіне аса шебер,
Жай адамдарға емес, патшаларға қызмет етер.

#### 23


6

1Әміршімен[†] дастарқандас болған уақытыңда

Алдыңда кім отырғанын есіңде ұста.[*]
2Қомағай да ашқарақ болып жүрме,
Тамағыңа пышақ тақағандай тәбетіңді бөге.
3Әміршінің дәмді тағамдарына болма құмар,
Мүмкін, ол қу ниетпен ұсынған шығар.


7

4Бай боламын деп өзіңді зорықтырма,
Даналық бар сондай ойдан бас тартқанда.
5Байлыққа көзіңді салсаң, ол қанат бітіп
Аспанға[†] ұшқан бүркіттей лезде болар ғайып.


8

6Сараңның асын ішпе,
Дәмді тағамдарын көксеме.
7Ол өзінің ғана қамын ойлайды,
«Ішіп-же» деп сені қолпаштайды,
Бірақ онысын шын жүректен айтпайды.
8Аз-кем жеген асыңды кейін құсып тастарсың,
Зая кетер инабатты айтқандарың.


9

9Ақымаққа бекер айтпа сөздеріңді,
Ол менсінбейді ғой берген кеңесіңді.


10

10Ежелгі межені жасырын жылжытпа,
Жетімнің жеріне қолыңды сұқпа!
11Өйткені оны Қорғаушы қуатты,
Мүддесін қорғап саған қарсы тұрады.


11

12Санаңды тәлімге бұр,
Құлағыңды нақылға түр.


12

13Баланы тәрбиесіз, бетімен жіберме,
Жөнімен жазаласаң ол өлмейді де,
14Шектеу қойып, оны жөнге салсаң,
Ажалдан жанын аман сақтарсың.


13

15Балам, егер шынымен дана болсаң,
Жүрегім қатты шаттанады бұған,
16Ақиқат сөздер ғана шықса аузыңнан,
Қуанышым қойныма сыймайды соған.


14

17Күнәкарларды ешқашан күндеме,
Тәңір Иені әр күні шын қастерле!
18Сонда болар жарқын келешегің,
Әрі үзілмес сенің күдерің.


15

19Ақылды бол, балам, мені тыңда,
Жүрегіңді тура жолға бағытта:
20Шарап ішіп, етке тоймас
Мешкейлерге сен қосылма!
21Мешкейлік, маскүнемдік жарлы қылар,
Ұйқышылдың киімі тоз-тоз болар.


16

22Тыңда өзіңді дүниеге келтірген әкеңді,
Менсінбей жүрме қартайды деп шешеңді.
23Шындықты тауып, оны ешқашан сатпа:
Ие бол даналық, тағылым мен парасатқа.
24Әділдің әкесі қатты қуанады,
Дананың шешесі де шаттанады.
25Осылай ата-анаң шаттана алсын,
Иә, туған анаң әндетіп қуансын!


17

26Балам, жүрегіңді маған бағышта,
Риза бол[*] өзіңді жүргізетін жолдарыма!
27Себебі азғын әйел — түпсіз шыңыраудай,
Түскен адам[†] шыға алмас тар құдықтай.
28Бөтен әйел қарақшыдай торуылдап күтер,
Опасыз жандардың санын көбейтер.


18

29Кімде пәле, қайғы,[†] жанжал бар?
Кімде шағым, қажет емес жара бар?
Кімнің көзі көреді бұлыңғыр?
30Мұның бәрі шарап ішіп,
Ұзақ отыратындарда болар,
Ішімдіктерді араластырып,
Дәмін тататындарда болар.


31Сен шараптың қалай қызарып,
Тостағанда құбыла жалтырап,
Бірқалыпты жұмсақ жұтылғанына
Лайым қызықтап қарайтын болма!
32Әйтпесе ол соңында жыландай шағып алар,
Денеңе сұр жыландай уын шашар,
33Көз алдыңа елестеп бөгде бейнелер,
Жүрегіңнен шығар жаман сөздер;
34Сонда ұқсарсың теңіздің қақ ортасында
Кеме діңгегінің ұшар басында
Ұйықтап жатқан сорлы жанға;
35Былай дерсің: «Ұрғанда ауырмады ешбір жерім,
Итергенде мені түк те сезбедім,
Оянғанда тағы да ішімдікті іздеймін».

#### 24


19

1Зұлымдарды күндеме,

Қосылуды көксеме,
2Ойлары — зорлық ету,
Сөздері — сұмдық істеу.


20

3Даналықпен үй салынар,
Парасатпен берік болар,
4Білгірлікпен үйдің іші
Әр түрлі әсем дүниеге толар.


21

5Дананың қуаты басым болар,
Білгірдің күші нығайып толар.
6Соғысты ақыл-кеңеспен басқар,
Кеңесшісі көп жеңіп шығар.[*]


22

7Даналық тым жоғары ақымаққа,
Аузын ашпас ол даналар бас қосқанда.[*]


23

8Сұмдық жасауды жоспарлаған жан
Арам ниетті деп аталған.
9Ақылсыздың арам ойы күнәкар,
Мысқылшыл жан жұртқа жексұрын болар.


24

10Тап болған қиындыққа мойығаның —
Тым аздығы бойыңдағы қуатыңның!


25

11Ажалға айдалып бара жатқандарды құтқар,
Қырғынға теңселіп бара жатқандарды қайтар![*]
12«Біздер білген жоқпыз» дейсің бе?
Жүрек түкпірін сынайтын
Жаратқан шындықты білмей ме?
Ұдайы жаныңды бақылайтын
Тәңір Ие білмей қалар дейсің бе?
Ісіне қарап әрбір жанның
Қарымтасын Ол береді де.


26

13Балам менің, бал же, бойыңа ол нәрлі,
Балауыз ұясынан тамғанын же, таңдайыңа ол тәтті,
14Дәл солай даналық та жаныңа игілікті:
Оны тапсаң жарқын болар келешегің,
Әрі еш үзілмес үмітің сенің.


27

15Әй, сұрқия, тосқауылдан көз салма
Әділетті жанның тұрағына,
Оның жайлы мекенін ойрандама!
16Жеті рет жығылса да әділ жан,
Қайта тұрып кетер орнынан,
Ал зұлым құрып кетер апаттан.


28

17Жығылса жауың соған қуанба,
Сүрінсе мәз болып табалама!
18Әйтпесе Жаратқан саған наразы болар,
Жауыңа деген қаһарынан қайтар.


29

19Зұлымдарға ызаланба,
Арамзаларды қызғанба,
20Болашағы жоқ зұлым жанның,
Шырағы ерте өшер зымиянның.[*]


30

21Балам, Жаратқанды терең қастерле,
Мойынсұнып патшаңды да құрметте,
Ал бүлікшілермен ешқашан бірлеспе!
22Қосылсаң оларға, кенет пәлеге ұшырарсың,
Кім білер Жаратқан мен патшаның үкімдерінің
Бүлікшілерді қай жазаға бұйыратындарын?


Ежелгі даналардың нақыл сөздер жинағы

23Даналар мына нақылдарды да қалдырған.


Адамды алалау сот ісінде,
Бұл — нағыз әділетсіз нәрсе.
24Айыптыны «әділ» деп ақтаған төрені
Халықтар қарғап, ұлттар жек көреді.
25Ал айыптыны әшкерелегендер
Мол игілік пен жарылқауға кенелер.
26Әрқашан адал жауап қайтарушы
Бетіңнен сүйген досыңа ұқсайды.


27Алдымен сыртқы шаруаңды бітір,
Егіндігіңді дайындап, жөнге келтір,
Содан соң барып, шаңырақ көтер.


28Жақыныңа жала жаппа,
Аузыңнан өтірік шығарма!
29Мынаны да айтушы болма:
«Ол не нәрсе істесе маған,
Мен де соны істеймін оған,
Ісіне қарап мен оның қарымтасын
Қалай да қайтаратын боламын!»


30Бірде мен өттім жалқаудың жерінен,
Ақылы аздың жүзімдігінен,
31Қарасам, бәрін тікен басыпты,
Ішіне қалақай[*] қаптап кетіпті,
Қоршаған тас дуалы қирап қалыпты.
32Бұған қарап, ойға шомып қалдым,
Өзім үшін мынадай сабақ алдым:
33Біраз ұйықтап, аздап мызғып отырсаң,
Аз-аздан қол қусырып жата берсең,
34Сонда қарақшыдай боп жоқшылық,
Қарулы тонаушыдай боп тапшылық
Жетіп келер саған бас салып.

#### 25


Сүлеймен патшаның тағы бір нақыл сөздер жинағы


Билеушіні төзімділікпен сендірер

1Бұлар да Сүлейменнің нақыл сөздері. Оларды жинақтағандар — Яһуда елінің патшасы Езекияның қызметкерлері.[*]


2Істі құпиялау — Құдайдың даңқы,
Оны зерттеп ашу — патшаның даңқы.


3Аспанның[†] заңғар, жердің терең екеніндей,
Патшаның ой-ниетін білмес ешкім түгелдей.


4Күмісті балқытып қоқыстан аластатар,
Саф күмістен зергер құнды ыдыс жасар,
5Дәл солай патшадан сұмдарды алшақтатыңдар,
Патшаның тағы сонда әділдікпен нығаяр.


6Патша алдында асқақтама,
Ұлықтар орнына тұрып алма,
7Мырзаңның[†] көз алдында ұялғанша,
Саған игі, «төрге шық» деп шақырса.


Көргеніңді сотқа айтуға асықпа,
8Қарсыласың жеңіп шықса соңында,
Қайтесің өзіңді масқара қылғанда?


9Көршіңмен мәселеңді жеке талқыла,
Басқа адамның бірақ сырын ашпа.
10Әйтпесе естіп қалған сені ұялтар,
Масқараң мәңгілік өзіңде қалар.


11Орнымен айтылған сөз күміс табаққа
Салынған алтын алмадай тамаша.


12Тыңдайтын құлаққа дананың әшкересі[*]
Алтын сырға мен саф алтын әшекей іспетті.


13Жазғы орақ кезіндегі
Сергіткен қар секілді,
Қожайынының жанын сергітеді
Жіберген сенімді елшісі.


14Бермес сый-тартуымен мақтанушы
Құрғақ жел мен жаумас бұлтқа ұқсайды.


15Билеушіні төзімділікпен сендірер,
Қарсыласты майда тілмен көндірер.[*]


16Бал таба қалсаң
Же оны шамаңа қарап,
Артық жеп қойсаң
Жиренерсің құсып тастап.


17Көршіңе тым жиі барып
Кетірме қадіріңді,
Әйтпесе сенен мезі болып
Жек көріп кетер өзіңді.


18Өзгеге қарсы жалған куә болған —
Сойыл, семсер, үшкір жебедей қауіпті жан.


19Опасызға үміт арту апатты күні,
Бұл — сынған тіс, сал болған аяқ іспетті.


20Салқын күні басқаның шапанын тартып алған,
Яки жарақатқа[*] сірке су құйған жан
Сияқты — қайғылыға[†] көңілді өлең айтқан.


Таспен атқанды аспен ат!

21Жауың сенің аш болса тамақтандыр,
Егер ол шөлдесе шөлін қандыр!
22Сен осылай етіп басына оның
Қызып тұрған шоқ жиғандай боласың,[*]
Һәм Жаратқан қайтарар саған қарымтасын.


23Сөз жоқ, солтүстік самал жаңбыр жаудырар,
Жала жапқыш тіл ашулы кейіп туғызар.


24Ұрысқақ әйелмен бір үйде тұрғанша,
Үй төбесіндегі күркеде тұрған артық оңаша.[*]


25Алыс елден әкелінген жақсы хабар
Шөлдегенге берілген салқын суға ұқсар.


26Арамзадан қорқып, көнген әділ жан —
Бүлінген құдық пен бұлақтай лайланған.


27Балды тым көп жеу пайдалы емес,
Өз даңқы үшін ұмтылу абырой бермес.


28Өзіне ие бола алмайтын жан
Қорғансыз қаладай, қамалы құлаған.

#### 26


Ақымаққа қадір жараспас

1Жаз кезіне қар жараспас,

Орақ кезіне жаңбыр жараспас,
Ақымаққа қадір жараспас.


2Пыр еткен торғайдай,
Ұшып кеткен қарлығаштай,
Жөнсіз қарғыс адамға қонбас.


3Атқа — қамшы, есекке — ауыздық,
Қыңыр ақымаққа — қатаңдық.[*]


4Ақымаққа ақымақша жауап қайтарма,
Әйтпесе оған ұқсап шығарсың соңында.


5Ақымаққа ақымақтығын әшкерелеп жауап қайтар,
Әйтпесе ол өзін ақылдымын деп санар.


6Ақымақпен хабар жіберген жан
Өз аяғын шапқандай басына пәле шақырған.


7Наданның аузындағы нақылдар
Сал адамның аяғындай ақсақ болар.


8Ақылсыз жанды құрметтеуші
Сақпанына тас байлаған іспетті.[*]


9Ақымақтың аузындағы дана нақылдар
Мастың қолындағы тікенді бұтаққа ұқсар.


10Наданды не көрінген жанды жалдаушылар
Беталды жарақат салатын садақшыға ұқсар.


11Төбет қайта оралар өзінің құсығына,
Қайталар өз ақымақтығын аңқау жан да.


12Өзін данышпан деп санайтыннан гөрі
Ақымақтан жұрт көбірек үміт күтеді.


13«Жолда арыстан бар,
Алаңда арыстан жүр»
Деп жалқау сылтау айтар.


14Есік топсасында айнала берер,
Еріншек төсегінде аунай берер.


15Жалқау қолын табаққа салар,
Ал аузына апаруға жалығар.


16Ойланып жауап берер жетеуден гөрі
Жалқау тым дана санайды өзін-өзі.


Өсек таусылса дау өшер

17Жолшыбай өзгенің жанжалына араласқан
Ұқсайды жанға иттің құлағынан тартқан.


18Отты садақ атып, өлім[†] себетін есуас
19Жақынын алдап, «қалжыңдадым» дейтінге ұқсас.


20Отын таусылса от өшер,
Өсек таусылса дау өшер.
21Көмірді шоқ, отынды от жандырар,
Дау-жанжалды ұрысқақ тұтатар.
22Өсекшінің сөзі сондай дәмді,
Ішіңе кіріп, баурап алар жан дүниеңді.


23Зұлым жүрек пен жалынды тіл
Қыш ыдыстай тек сырты жылтыр.


24Кекті адам[†] сөзімен ойын жасырар,
Ал жүрегіндегі ниеті арам қалар.
25Қанша майда сөйлесе де сенбегін,
Жеті сұмдық толтырып тұр жүрегін,
26Қулықпен жасырса да өшпендігін,
Жиында болар әшкереленетін.


27Ор қазған қаскүнем орына өзі құлар,
Өрге домалатқан тасы өзін басар.


28Жалған тіл жәбірлегендерін жек көрер,
Жағымпаз ауыз өзгені құртуды көздер.

#### 27


Басқа сені мақтасын, өз аузың емес

1Мақтанба ертеңгі күніңмен,

Сол күннің не әкелерін білмейсің сен.


2Басқа сені мақтасын, өз аузың емес,
Басқаның сөзі, өз тілің емес.


3Тас салмақты, құм да ауыр,
Ақымақтың жәбірі екеуінен де ауыр.


4Ашу қатал, қаһар тасқындай басар,
Ал қызғаныштың күшіне кім қарсы тұра алар?


5Сүйіспеншілігін жасырып, жалтарғаннан гөрі
Ренжіткенге ашық ескерту жасаған игі.[*]


6Досыңның сөгуі шынайы,
Дұшпаныңның сүюі алдамшы.


7Тойынған балдан да бас тартар,
Ашыққанға ащы ас та балдай болар.


8Ата жұрттан безіп кеткен
Құсқа ұқсас ұясын тастап кеткен.


9Жұпар мен иісмай жүректі қуантар,
Досың адал кеңесімен ұнамды болар.


10Қол үзбе өз досыңнан,
Әкеңнің де досынан.
Басыңа сенің күн туғанда
Ағайынның үйіне қашып барма.
Іргедегі көршің артық қой
Алыстағы сол ағайыныңнан.
11Балам, парасатты бол, мені қуантарсың,
Сонда өзімді қорлағандарға жауап бере алармын.


12Зерделі жан қатер көріп бас сауғалар,
Аңғал адам[†] жүре беріп жаза тартар.


13Бөгдеге біреу кепіл болар,
Сонда оның шапанын шешіп алыңдар,
Бөгде әйелдің[*] қарызына кепілдік сол болар.


14Азанда көршісіне айқайлап бата сұраған
Туралы ойлайды жұрт «көршісін қарғап жатқан».


15Жаңбырлы күні тоқтаусыз тамшылайды,
Ұрысқақ әйел де тыным тапқызбайды.
16Оны тыю ұқсайды желді тыйғанға
Я майлы қолмен бір затты ұстағанға.


17Темір темірді қайрайды,
Адам адамды қайрайды.


18Ағашты[†][*] күткен оның жемісін жер,
Қожасын күткен оның сыйын көрер.


19Адам суға қарап өзінің бет-жүзін көрер,
Жүрегіне қарап өзінің кім екенін білер.


20Ажал мен тозақ[†] тойымсыз,
Адамның көзі де тойымсыз.


21Күмісті балқытып, алтынды көрікте сынар,
Адам баласы мақталғанда сыналар.


22Ақымақты тіпті бидайдай келіде түйсе де,
Ақымақтығынан арылта алмас еді ешкім де.


Малшылықтың артықшылығы

23Отарларыңның күйін жақсы бақыла,
Табындарыңа да мұқият қара.
24Себебі байлық мәңгілік емес,
Билік те[*] ұрпақтан ұрпаққа берілмес.
25Шөп шабылып, орнына көк шөп шығар,
Жұрт тау шөбін де жинап алар,
26Сонда киімің үшін қойыңнан жүн қырқарсың.
Серкелеріңнің бағасына жер сатып аларсың.
27Өзіңе, отбасыңа ешкі сүті мол болар,
Қызметші қыздарыңа да жетіп артылар.

#### 28


Ел заңнан безсе басшылары көп болар

1Ешкім қумаса да қылмыскер қуыстанар,

Ал әділ жан арыстандай батыл болар.


2Ел заңнан безсе[*] басшылары көп болар,
Білгір, дана билеушімен елде тәртіп сақталар.


3Бейшараларды қанайтын кедей жан
Егінді шайған жауындай елге зиян.


4Заңды бұзғандар[*] зұлымдарды мақтар,
Заңды сақтағандар оларға қарсы шығар.


5Зұлым жан әділдікті ұғынбас,
Жаратқанға бет бұрған оны толықтай ұғынар.


6Бұрыс жүрген байдан гөрі
Адал жүрген жарлы жақсы.


7Заңды[*] ұстанған — зерделі бала,
Ал ысырапшылдарға қосылса,
Әкесін қалдырар ұятқа.


8Тойымсыз өсімқор жиған байлығынан айырылар,
Соңында байлығы кедейді аяғанға бұйырар.[*]


9Заңға[*] құлақ аспайтынның
Мінажаты да Құдайға жексұрын.


10Әділді адастырған теріс жолға
Өз торына өзі түсер жан,
Ие болар ақырында жақсылыққа
Кінәратсыз, адал жан.


11Бай адам[†] өзін данышпан санар,
Зерделі кедей оның шындығын ашар.


12Әділдер жеңіп шықса, елдің ұлылығы асар,
Зұлымдар үстемдік етсе, жұрт бас сауғалар.


13Күнәларын жасырған жан өркендемейді,
Оларын мойындап, бас тартқан рақым көреді.


14Жаратқанды лайым қастерлейтін жарылқанар,
Ал жүрегін қасарыстырған пәлеге ұшырар.


15Бейшара халыққа билік құрған арамза
Ұқсайды ақырған арыстан я бас салған аюға.


16Зердесіз билеуші халқын езгіге салар,
Арам пайданы жек көрген ұзақ билік құрар.


17Кісі өлтірген күнәкар
Өле-өлгенше қашқын болар,
Болмасын ешкім оны қорғар!


18Мінсіз жүрген жан пәледен аман болар,
Бұрыс жолмен жүрген бірден құлап қалар.[*]


19Жер өңдегеннің тамағы мол,
Құр қиял қуғанның жоқшылығы мол.


20Адал жан молынан жарылқанар,
Баюға асыққан жазасын тартар.


21Адамдарды алалау ешқандай дұрыс емес,
Кейбіреу бір үзім нан үшін қылмыстан шегінбес.


22Ашкөз адам асығып баюға ұмтылар,
Аңғармай ақырында жоқшылыққа ұшырар.


23Жағымпаздан гөрі ескертуші
Соңында көбірек көрер құрметті.


24«Күнә[†] емес» деп ата-анасынан ұрлаушы —
Қарақшылардың нағыз сыбайласы.


25Тәкаппар адам[*] дау-жанжал туғызар,
Тәңір Иеге сенуші өркендейтін болар.


26Өз ақылына ғана сенген аңғал болар,
Даналықпен жүрген[*] аман сақталар.


27Мүсәпірді аяған жоқшылыққа тап болмас,
Ал оған көзін жұмған қарғыстан бас алмас.


28Зұлымдар үстем болса,
Жұрт бас сауғалар,
Ал зұлымдар құласа,
Әділдер саны молаяр.


#### 29

1Ескертуді тыңдамай, қасарысқан жан

Кенеттен күйреп, оңалмас содан.


2Әділдер саны молайса халық қуанар,
Зұлымдар билік құрса халық аһ ұрар.


3Даналықты сүйген жан әкесін қуантар,
Азғын әйелмен байланысқан байлығын шашар.


4Патша әділдікпен елін нығайтар,
Парақұмар болса елін құлдыратар.


5Досына жағымпазданған
Оның аяғына тор құрған.


6Зұлым күнәсімен өзіне тор құрар,
Әділ қуанып, көңілді ән салар.


7Әділ жан жарлының құқығын ойлар,
Зұлым соны білуден бас тартар.


8Мазақшылдар қаланы даурықтырар,
Даналар ашу-ызаны басар.


9Дана жан ақымақпен соттасса,
Ақымақ еліріп не күліп, бермес маза.


10Қанқұмарлар мінсізді жек көреді,
Ал әділдер мінсіздің игілігін көздейді.


11Аңғал бар ашуын төгер,
Дана өзін-өзі билер.


12Әмірші[†] өтірікке құлақ түрсе егер,
Бар нөкері арамза боп шыға келер.


13Кедей мен қанаушыға ортақ нәрсе:[*]
Жаратқан Ие[†] көз нұрын сыйлады екеуіне.


14Кедейлерге әділ үкім шығарар
Патшаның тағы мәңгіге нығаяр.


15Тиянақты тәрбие[*] мен қажетті жаза
Баланы ақылды қылар,
Ал өз бетімен жіберілген бала
Анасын масқараға қалдырар.


16Зұлымдар көбейсе заңсыздық көбейер,
Кейін әділдер олардың күйреуін көрер.


17Балаңа жақсылап тәлім-тәрбие бер,
Жаныңды ол тыншытып, шаттыққа кенелтер.


18Құдайдың хабарын алмаса,[*] халық бетімен кетер,
Ал Оның тәлімін сақтағандар[*] бақытқа кенелер.


19Жай сөзбен құлды тәрбиелеуге болмас,
Айтқанды ол ұқса да, іске асырмас.


20Ағат сөйлейтін адамды көрсең,
Аңғалдан үміт көбірек күтерсің.


21Жасынан еркелеткен құлың
Кейіннен болармын дер ұлың.[*]


22Ашулы жан дау-жанжал туғызар,
Қызба жан көптеген күнә[†] жасар.


23Менмендік адамның мерейін түсірер,
Кішіпейілдік оны құрметке жеткізер.


24Қарақшымен сыбайлас өз жанына қас,
Ол қарғанып ант беруге болар тиіс,
Ал шын куәлік беруге батылы жетпес.


25Пендеден қорқуы адамға тұзақ құрар,
Жаратқанға сенуші қауіпсіз болар.


26Көптеген кісі әміршінің ықыласын іздер,
Ал әділет адамға Тәңір Иеден келер.


27Азғын адам[†] әділдерге жек көрінішті,
Тура жүрген жан зұлымдарға жиренішті.

#### 30


Жәке ұлы Ағұрдың нақыл сөздер жинағы

1Мынау Жәке ұлы Ағұрдың сөздері: Осы адамның Ітиелге, Ітиел мен Ұқалға білдірген Құдай[†] Рухының хабары.[*]


2Адамдардың білімсізі шынында менмін,
Адамға тән түсінігім де жоқ менің.
3Даналықты оқып-үйренген емеспін,
Киелі[†] Құдайды[*] жақыннан таныған емеспін.


4Кім аспанға[†] көтерілген?
Кім қайтадан жерге түскен?
Кім желді уысында ұстай алар?
Кім мұхитты шапанымен орап қояр?
Кім жердің шегін орнатқан?
Өзі мен Ұлының аты кім?
Білсең соны айтып берші маған.[*]


5Құдайдың барлық сөздері пәк таза,
Ол қалқандай Өзін паналайтындарға.
6Оның сөздеріне еш нәрсе қоспа,
Әйтпесе Ол саған ескертіп ұрсар,
Өтірігің ашылып жария болар.


7Уа, Ием[†], сұраймын Сенен екі-ақ нәрсе,
Көзім жұмылғанша соларды аямашы:
8Өтірік пен жалғанды менен алшақтатшы,
Кедейлік те, байлық та маған бұйырмашы,
Тек бере гөр күнделікті нанымды.
9Себебі байып кетіп, «Жаратқан Ие[†] кім?»
Деп ешқашан Сенен бас тартып кетпейін,
Жарлы болып, ұрлық жасап та жүрмейін,
Сол арқылы киелі атыңа кір келтірмейін.


10Жамандама қожайынына қызметшісін,
Әйтпесе сол сені қарғап, зиян шегерсің.


11Бір ұрпақ[*] бар, олар әкелерін қарғайды,
Шешелеріне де алғыс айтпайды,
12Олар арамдығынан жуынып тазармайды,
Алайда өздерін пәк таза санайды.
13Көздері сондай асқақ, тәкаппар,
Кірпіктерін жоғары көтереді олар.
14Осы ұрпақтың тістері өткір қанжардай,
Олардың жақтары өткір пышақтай,
Жарлыны жер бетінен жалмап құртар,
Мұқтажды адамзат арасынан аластатар.


15Сүліктің екі сорғышы үнемі
«Бер маған! Берші!» деп талап етеді.[*]


Мына үшеу де тойым білмес,
Тіпті төртеуі де «жетер» демес:
16Қабірдің қара топырағы,
Әйелдің бедеу құрсағы,
Суға қанбайтын шөлейт жер,
«Жетер» демейтін ашкөз өрт.


17Әкесін мазақтап келекелеген,
Шешесін тыңдамай менсінбеген
Жанның көздерін шоқыр сайдағы қарғалар,
Әрі құзғынның балапандары жеп қояр.


18Таңғалдырар мені үш, тіпті төрт нәрсе бар,
Шамам жоқ менің оларды ұғына алар:
19Аспанда самғар қыранның жолы,
Жартаста жылжыған жыланның жолы,
Теңізде жүзген кеменің жолы,
Қыз жүрегінің кілтін тапқан жігіттің жолы.


20Азғын әйел жолы да таңдандырар:
Ол ішіп-жеп, аузын сүртер,
«Еш жамандық істемедім» дер.


21Мына үшеуден солқылдар жер,
Төртеуіне де төзе алмас жер:
22Құл патша болғанда,
Ақымақ асқа тойғанда,
23Қараниет қыз[*] күйеуге шыққанда,
Ханымның орнын күңі басқанда.


24Мына төртеу жердегі кішкенесі,
Алайда олар даналардың данасы:
25Құмырсқа қауымы[†] зор күштен ада,
Ал қысқы азығын жинайды жазда.
26Әлсіздің бірі — тау тышқаны,[*]
Ал інін ол жартасқа салады.
27Шегірткеде болмайды патша,
Алайда сап түзеп, аттанады жұмыла.
28Кесірткені қолмен де ұстап алады,
Бірақ ол патша сарайынан да табылады.


29Қадамын нық басады мына үшеу,
Айбынды қозғалады мына төртеу:
30Хайуандар арасындағы батыры — арыстан,
Еш нәрседен қаймығып шегінбес жолынан.
31Ерттелген тұлпар[*] не қой бастар серке,
Әскерін жинап аттанған патша.


32Егер асқақтанып ақымақ болсаң,
Не басқаға жамандық ойлап тұрсаң,
Ұялып, жап аузыңды қолыңменен.
33Себебі қаймақты былғасаң май алғандай,
Біреудің мұрнын ұрсаң қан шыққандай,
Ашу қоздырсаң жанжал туар дәл осылай.

#### 31


Лемуел патшаның нақыл сөздер жинағы

1Лемуел патшаның қалдырған сөздері,

Шешесінің оған айтқан нақылдары:


2Уа, балам менің, құрсағымнан шыққан ұлым менің,
Уәде беріп,[*] Құдайдан сұрап алған балам менің!
3Ысырап қылма әйелдерге күшіңді,
Шашыратпа оларға қуатыңды,
Тағынан тайдырды олар талай патшаларды.


4Уа, Лемуел,
Патшаларға шарап ішу жарамас,
Әміршілерге[†] ішімдік[*] аңсау жараспас.
5Ал ішетін болса, заң ережесін ұмытар,
Қаналғандардың құқығын теріске бұрмалар.
6Өлімшіге ішімдік берілер,
Қиналғанға шарап берілер,
7Ішіп алып, мүшкіл халін ұмытсын,
Қайғы-қасіретін[†] енді еске алмасын.


8Ал сен, өзі үшін үндей алмайтындардың
Сөзін сөйлеп, ісін қорға байғұстардың.
9Анық сөйлеп, әділ үкім шығаршы,
Жарлы мен мұқтаждың мүддесін қорғашы!


Жазбаның соңындағы мақтау жыры


Жақсы әйел — даналықтың үлгісі

10Еңбекқор,[*] жақсы әйелді кім таба алар?
Ол інжу-маржаннан[*] да бағалы болар!


11Күйеуі оған толықтай сенім артады,
Ешқандай игіліктен ада қалмайды.
12Өмір бойы оның күйеуіне жасары
Жамандық емес, жақсылық қана болады.


13Әйел жүн мен зығырды өзі таңдайды,
Қол жұмысын да ынтамен жасайды.
14Жер шарлаған саудагер кемесі секілді
Алыстан да азық-түлігін әкеледі.
15Әйел төсегінен тұрып таң атпай ерте,
Тамағын үлестіріп беріп үй ішіне,
Тапсырады жұмысын қызметшілеріне.


16Жер танабын қарап, ойланып, сатып алады,
Еңбегінің түсімінен жүзім отырғызады,
17Белін бекем буып, қайратпен іс қылады.


18Ұғады ол еңбегінің өнімді боларын,
Көпке дейін түнде сөндірмейді шырағын.
19Саусағымен созғылап қолындағы жүнін,
Демалмастан иіреді ол ұршығын.


20Оның қолы әрдайым жомарт жарлыларға,
Құшағы ашық бейшара мұқтаждарға.
21Қар жауып, үй ішім тоңар деп қамықпайды,
Бәрі де қос-қостан киімдерін[*] киеді.
22Әйел әсемдеп тоқып төсек жабынын,
Бәтес,[*] қызыл жүннен тігеді киімін.


23Күйеуінің атағы кең жайылады,
Елдің ақсақалдарымен кеңес құрады.[*]


24Бәтестен әйел жапқыш тігіп, сатады,
Белбеумен де саудагерді қамтиды.
25Осылай ол бөленеді күш пен салтанатқа,
Шаттықпен қарайды жарқын болашаққа.


26Аузынан шыққан сөзі — нағыз даналық,
Берген тәлімі — мейірімді жақсылық.
27Үй шаруасын мұқият бақылайды,
Ол нанын бекер жеп, еш масыл болмайды.


28Балалары тұрып, аналарын дәріптейді,
Күйеуі де оны былай деп құрметтейді:
29«Көп әйел заты еңбекқор, жақсы екен,
Бірақ барлығынан да асып түстің сен!»


30Әсемдік өткінші, алдамшы сұлулық та,
Құдайды қастерлейтін әйел лайық мадаққа.
31Беріңдер оған еңбегінің тиісті зейнетін,
Істері үшін жұрт алдында ол дәріптеле берсін!

### Уағыздаушы


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Кіріспе


Даналықты уағыздаушы


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазба ойшылдардың «Шын мәнінде мағыналы өмірге және шынайы бақытқа адам баласы қалайша ие бола алады?» деген ұлы да терең сауалына назар аудартады.

Мәтіндегі мәлімет бойынша, осы тағылымды Дәуіт пайғамбардың бір ұлы немесе кейінгі ұрпақтарының біреуі жазып қалдырып кеткен (1:1). Бұл б.з.д. 992-930 жылдары өмір сүрген Сүлеймен патша болған шығар. Себебі Хақ Тағала Сүлейменге мол даналық пен білім, байлық пен құдірет сыйлады (Шеж2 1:12). Сол тақырыптар бұл шығармада жиі аталып өтеді.

Даналықты уағыздаушының өмірден көріп, ойына түйгендерін әрі жүрегін толғантқан сезімдерін білдіретін жырлары мен тәлімдік нақыл сөздері жазбаның тарауларында кезекпен берілген. Басында Құдайдың еркіне толығымен мойынсұнбаған адамның өмірлік тәжірибесі көрсетілген: ол өз ғұмырының басым бөлігі көңіл қалдырарлық та мәнсіз болды деп түйген (1:3; 6:12).

Даналықты уағыздаушы осы дүниедегі түрлі жайттарды тексеріп, олардың ешқайсысы жеке өздігінен өмірге мән бере алмайтынын түсінеді. Адам жан сала тырысып, түрлі нәрселерге қол жеткізіп, өз мақсаттарына жетуге тырмысқанымен, бұның бәрі «жел соңынан қуғандай бекершілік екен». Ізгі адам жақсы абырой-атаққа ие болуға ұмтылады, бірақ кейінгі ұрпақтар оны естерінде сақтамауы ықтимал. Жалпы, пенденің ғұмыры тым қысқа әрі азапқа толы. Оның өз күнәкарлығы және басқалардың зұлымдығы, өзі ұшыраған бақытсыздығы әрі өмірінің аяғындағы ажалы оған шек қояды. Сонымен қатар пенденің шектеулі ақыл-парасаты Құдайдың шексіз терең ой-ниеттері мен іс-әрекеттерін пайымдап ұғынуға қауқарсыз (3:11; 8:17).

Алайда бұл жазба өмірге тұрақты үміт беріп, ізгі бағытты да сілтейді. Жаратқан Ие барлығын Өзінің ізгі мақсатына сай жоспарлаған. Оның еркіне мойынсұнып, өсиеттерін орындаған, әрі билік иелерінің алдында парасатпен жүрген жан өмірдің сүйсінерлік жақтарының, мысалы: еңбек, достық, махаббат, отбасылық өмір, дәмді тамақ, қызық іс-әрекеттердің бар екенін түсінеді. Ал ең бастысы — Құдайды терең қастерлеп, Онымен тығыз қарым-қатынаста тұру. Ақыр соңында Хақ Тағала істеген істеріміздің бәрін тексеріп, соларға сай үкімін шығаратын болады.

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Иерусалимде патша әрі даналықты уағыздаушы[*] болған Дәуіт ұлының сөздері[*] берілген.


Өткінші дүниедегі құдайсыз іс-әрекеттің бекершілігі

2«Құр бекершілік! — деп үйрететін Даналықты уағыздаушы. — (Жеке өздігінен өмірдің) бәрі де құр бекер әрі мағынасыз![*]

3Пенденің осы өткінші дүниеде[*] еткен бүкіл бейнетті еңбегінен көрер пайдасы қандай?

4Ұрпақтар бірінен соң бірі келіп-кетіп жатады, ал жер сол тұрған күйі тұра береді.

5Күн шығады да батады, содан кейін ол шығатын жеріне қайтуға асығады.[*]

6Жел оңтүстікке қарай соғып, содан кері айналып, солтүстікке қарай соғады. Ол шыр айналып, бастапқы ізімен қайтып келе береді.

7Бар өзендер теңізге құяды, бірақ теңіз содан толып кетпейді. Су өзендердің шыққан көздеріне қайта оралып, теңізге қарай аға береді.

8Өмірде болатын жайттар адамды сөзбен айтып жеткізе алмастай қажытады. «Көз көруден, құлақ естуден қанағат таппас».

9Бұрын болған нәрсе кейін де болады, істелген іс тағы да істелінеді. Осы өткінші дүниеде түбегейлі жаңа еш нәрсе жоқ. 10Жұрт бір нәрсе туралы: «Анаған қара, мұндай бұрын-соңды болып көрмеген еді ғой!» — десе де, шынында ол — бізден бұрынғы дәуірлерде болып кеткен жайт. 11Ежелде өтіп кеткендер ескерілмес, болашақтағыларды солардан кейін дүниеге келетіндер де естерінде ұстамас.


Пенделік ақыл-парасаттың бекершілігі

12Даналықты уағыздаушы, мен, Иерусалим қаласында Исраилге патшалық құрдым. 13Мен өзімді шын жүректен осы дүниеде[†][*] болып жатқан нәрселерді зерттеп ұғынып, ақыл-парасатпен сынап ашуға[*] арнадым. Құдайдың адам[†] баласына артқан жүгі қандай ауыр![*] 14Осы өткінші дүниеде істеліп жатқан істердің бәріне назар аудардым: олардың барлығы да жел соңынан қуғандай бекершілік екен![*]

15«Бұрмаланғанды[*] түзетуге болмайды, жоқ болып кеткенді бар деп те есептеуге болмайды».

16Мен іштей: «Өзімнен бұрын Иерусалимге билік жүргізгендерге қарағанда мен ұлырақ болып, даналықты молайттым. Ақыл-парасат пен білімді молынан үйреніп алдым», — деп ойлайтынмын. 17Сондықтан мен даналық пен білім әрі топастық пен ақымақтық[*] туралы мүмкіндігінше көбірек біліп алуға көңіл бөлдім. Бірақ бұның да жел соңынан қуғандай бекершілік екенін ұғындым.

18Өйткені «адам көбірек түсінген сайын түңіле түседі, көбірек білген сайын күйіне түседі».

#### 2


Өткінші рақат, еңбек және табыстардың бекершілігі

1Мен іштей: «Ал енді, рақаттана шаттанып, жақсы нәрселерді тексеріп көрейінші!» — деп ойладым. Бірақ бұл да бекершілік екен. 2Себебі ойнап-күлуді «ақылсыз іс» деп таптым, әрі рақатқа берілу жайлы: «Бұл не нәрсеге қол жеткізеді?» — дедім. 3Содан ойға шомдым да, шарап ішіп көңіл көтерейін деп шештім. Санам мені әлі де парасатпен жетелесе де, ақымақтыққа берілдім. Осылайша адамға осы өткінші дүниедегі қысқа ғұмырында ең тиімдісі не екенін біліп алуға тырыстым.

4Мен үлкен істерге де кірістім: өзіме арнап сарайлар салып, жүзімдіктер отырғыздым. 5Өзім үшін бау-бақшалар да дайындап, оларға түрлі жеміс ағаштарын[†] ектім. 6Тоғайларымда өсіп тұрған ағаштарымды суғару үшін тоғандар жасадым. 7Сатып алған құлдарымнан басқа, өз сарайымда туылған құл-күңдерім де болды. Ірілі-ұсақты малдарымның көп болғаны сонша, бұрын-соңды Иерусалимдегі патшалардың бірде-біреуінде соншама мал болып көрген емес. 8Мен алтын-күміс жиып, патшалар мен аймақтардың қазыналарын молынан иемдендім. Қасыма әнші-күйшілер мен түрлі күй аспаптарын[†][*] жинап алдым. Сөйтіп адам[†] баласының рақатына бөлендім. 9Осылай мен ұлылыққа ие болып, бұрынырақ Иерусалимде патшалық құрғандардың барлығынан асып түстім. Соның бәрінде де ақыл-парасатымнан айырылмадым.

10Көзім түсіп, ұнатқанның ешқайсысынан бас тартқан жоқпын. Ешқандай көңіл көтеруден де шет қалған емеспін. Бірақ та жан дүниемнің басты қуанышы атқарған еңбегім болды. Ал еңбегімнің қызығы сол еңбектің өзі ғана еді. 11Қолға алған жұмыстарыма әрі атқарған бейнетті еңбегіме назар аударғанда олардың да жел соңынан қуғандай бекершілік екенін, сондай-ақ, осы өткінші дүниеде шынайы табысқа жетуге болмайтынын байқадым.


Құдайсыз даналық пен еңбектің түбінде мәнсіз болуы

12Содан мен даналық жайында әрі топастық пен ақымақтық[*] туралы ойлай бастадым. Өйткені келешек патшалар осы мәселе жөнінде бұрын істелгендерден басқа не істер екен?

13Жарық нұр қара түнектен қалай артық болса, даналықтың да ақымақтықтан солай артық екеніне көз жеткіздім. 14Дананың көзі өз орнында, ал ақымақ қара түнекте сипаланып жүреді. Бірақ соңында екеуі де бірдей тағдырға ұшырайтын болады.[*]

15Мен іштей: «Ақымақтың басына түсетіні маған да тиесілі болса, онда соншама дана болып не бар?» — деп, бұны да бекершілік деп қорыттым. 16Ақымақ сияқты, дана жан да жұрт есінде ұзаққа қалмайды. Болашақ күндерде бәрі де ұмытылады. Ақымақ сияқты, дана жан да өлуге тиіс.


17Содан мен осы өткінші дүниеде болып жатқан істерге наразыланып, өмірді жек көріп кеттім. Себебі бәрі де жел соңынан қуғандай бекершілік екен. 18Осы дүниеде[†] атқарған ауыр еңбегімнің бар өнімін де жек көре бастадым, өйткені оны өзімнен кейінгі бір адамға қалдыруым қажет. 19Ол дана бола ма, ақымақ бола ма, онысын кім біледі? Ол бәрібір менің ауыр еңбекпен әрі ақыл-парасатпен қол жеткізгендерімнің барлығына ие болады. Бұл да бекершілік!

20Сонымен осы өткінші дүниеде атқарған бүкіл бейнетті еңбегімнен көңілім қалып түңілдім. 21Себебі бір адам ақыл-парасатпен, біліммен және шеберлікпен еңбек еткеннен кейін соның жемісін бұған еш еңбек сіңірмеген басқа біреуге қалдыруға тиіс болады.[*] Бұл да бекершілік әрі жанға қатты бататын жайт.

22Солай болғанда адам баласына осы өткінші дүниеде атқарған бейнетті еңбегінен және жан салған ұмтылысынан не пайда? 23Ол өмір бойы міндетін өтеп, азап пен мехнат шегіп жүреді, тіпті түнде де оның ақыл-санасы толықтай тынықпайды. Бұл да бекершілік.


Құдайға мойынсұна өмір сүрудің артықшылығы

24Адам баласына ішіп-жеуден әрі атқарған еңбегінен рақат табудан артық ештеңе жоқ екен. Бұларды да Құдайдың бергеніне көзім жетті. 25Себебі Құдай[†] бермесе кім ішіп-жеп, қызық көре алады?[*] 26Өзін риза ететін адамға[*] Құдай даналық, білім және қуаныш сыйлайды. Ал теріс жолмен жүретін күнәкарға Ол байлық жинап, сақтап қою уайымын тапсырады. Бірақ күнәкар соларын Құдайды риза еткен адамға қалдырып кетуге мәжбүр болады. Мұндай өмір шынында жел соңынан қуғандай бекершілік.

#### 3


Өз уақыты бар әр нәрсенің

1Өз уақыты бар әр нәрсенің,
Осы дүниеде[†][*] істелінетін
Әр істің мезгілі бар өзінің.
2Өз уақыттары бар туудың әрі қайтыс болудың,
Тұқым себудің әрі тамырымен жұлудың.[*]
3Өз мезгілдері бар өлтірудің әрі сауықтырудың,
Бұзудың әрі қайта тұрғызудың.
4Өз кезеңдері бар қайғырып[†] жылаудың әрі күлудің,
Жоқтау айтудың әрі би билеудің.
5Өз мезгілдері бар тас лақтырудың әрі оларды жинаудың,[*]
Құшақтасудың әрі содан жалтарудың.
6Өз кездері бар іздеп жүрудің әрі жоғалтудың,
Сақтаудың әрі лақтырып тастаудың.
7Өз уақыттары бар жыртудың әрі тігіп жөндеудің,
Үндемеудің әрі сөйлеудің.
8Өз кездері бар сүюдің әрі жек көрудің,
Соғысудың әрі татуласудың.


Құдай адамға тапсырған міндет, мәңгілікті сезетін түйсік және шат көңіл

9Еңбек еткеннің өз бейнетінен көретін не пайдасы бар? 10Құдайдың адам[†] баласына жүктеген міндеттеріне[*] де назар аудардым.

11Құдай[†] әр нәрсені[*] өз уақытына сай көрікті етіп жаратты. Ол адамның жан дүниесіне мәңгілікті сезетін түйсікті дарытты. Әйтсе де адамдар Құдайдың әуел бастан аяғына дейін не істегендерін түсіне алмайды.[*]

12Адам үшін шаттану мен жақсылық жасаудан артық ештеңенің жоқ екенін ұқтым. 13Осылай әрбір адам ішіп-жеп, еткен еңбегінен қанағат тапсын. Бұл да Құдайдың берген сыйы.[*] 14Құдай не істесе, соның мәңгі болатынын, одан ештеңе алынып, оған ештеңе қосылмайтынын да ұқтым. Құдай бұны Өзін адамдар терең қастерлеу үшін солай етті.

15Болып жатқан және болашақта болатын жайттар бұрын да болып кеткен. Ал Құдай өтіп кеткен солардың қайталануын қадағалайды.[*]


Соттау және болашақ Құдайдың қолында

16Мен, сондай-ақ, осы өткінші дүниеде тағы мынаны да байқадым: Әділдік іске асуға тиіс орында — зұлымдық, әрі әділет орындалуға тиіс жерде сұмдық жүреді екен! 17Сонда мен іштей: «Құдай әділді де, зұлымды да сотында тексеретін болады. Өйткені сол жайттардағы әрбір ой-ниеттің және әрбір істің сыналып тексерілетін уақыты бар», — дедім.

18Мен тағы адам баласы туралы былай деп те ойладым: «Құдай оның тәндік жағынан хайуан секілді екенін көрсету үшін оны сынақтан өткізеді. 19Өйткені адам баласының да, хайуанның да ұшырайтын тағдыры бірдей: адамның өлетініндей, хайуан да өледі. Екеуінің де кеудесінде тіршілік лебі бар, осы жағынан адамның хайуаннан артықшылығы жоқ. Себебі олардың бәрі де өткінші. 20Барлығының да барар жері біреу: бәрі де топырақтан жаратылған және қайтадан топыраққа айналады.[*] 21Адам баласының жанының көкке көтерілетінін, ал хайуанның жанының төменге, жер қойнына кететінін кім біледі?»[*]

22Сонымен еткен еңбегінен[*] қанағат табу адам үшін ең жақсы нәрсе екеніне көзім жетті. Бұл оның үлесіне тиген. Өйткені кейінірек болатын жайттарды оған кім көрсете алады?

#### 4


Құдайсыз өмірдегі бейнет пен еңбектің бекершілігі

1Мен қайтадан көз салып, осы өткінші дүниеде жасалған әр түрлі зорлық-зомбылықты көрдім. Жапа шеккен бейшаралар көз жастарын төгіп жыласа да, оларды жұбататын ешкім жоқ екен! Қанаушылары зор күш-қуатқа ие, ал қаналғандарға жаны ашып, қолдайтын ешкім де жоқ болды! 2Сондықтан мен өлгендердің жағдайы әлі де өмір сүріп жатқандарға қарағанда жақсырақ екен деп түйдім. 3Ал мүлдем өмір сүрмегеннің жағдайы екеуінікінен де артық екен, өйткені ол осы дүниеде[†] жасалып жатқан зұлым істерді еш көрген емес.


4Сонымен қатар мен мына жайтқа көз жеткіздім: пенденің еңбек етіп жетістікке жетуінің барлығы да адамдар арасында көре алмаушылықты тудырады.[*] Бұл да жел соңынан қуғандай бекершілік екен.

5«Ақымақ екі қолын қусырып, аштан өлер»[*] дейді. 6Ал тыныштықпен алынған бір уыс дән жел соңынан қуғандай ауыр еңбекпен табылған екі уыстан артық.[*]


Достық пен бірліктің зор құндылығы

7Мен қайтадан көз салып, осы өткінші дүниедегі тағы мынадай бекершілікті байқадым: 8Кей адам[†] жалғыз басты, не баласы, не ағайыны жоқ болса да, қолда барын қанағат етпей, байлығын молайту үшін тынбай ауыр еңбек ете береді. Ал кейін ол өзінен: «Мен кім үшін ауыр еңбек етіп, өмірдің қызығынан ада қаламын?» — деп сұрайды. Бұл да бекершілік әрі жанға бататын жайт.


9«Біреу болғаннан екеу болған жақсы».[*] Себебі бірігіп жұмыс істессе, содан көретін пайдалары игі болады.

10Біреуі құласа, жолдасы сүйеп, тұрғызады. Алайда құлағанда сүйеніш болатын ешкімі жоққа қандай қиын!

11Сондай-ақ, егер екеу болып жатса, түнде тоңбайды. Ал жалғыз адам қалай жылынады?

12Біреу жалғыз адамды жеңсе де, екі адам оған қарсы тұра алады. «Үш қабат жіп оңай үзілмес».


Жоғары лауазымның бекершілігі

13Қарт болғанмен ақылсыз, әрі берген кеңесті тыңдамайтын патшадан гөрі, кедей де болса ақылды жас артық. 14Оның тіпті түрмеден шығып, патшалық билікке ие болуы да, немесе сол патшалықта кедейлікте туған болуы да мүмкін.[*] 15Осы дүниенің барлық адамдарының патшаның орнын басайын деп жатқан жастың соңынан ілесіп жүргендерін көрдім. 16Оның билік жүргізген халқы сансыз көп болды. Бірақ та кейінгі ұрпақ оған да риза болмады. Әрине, бұл да жел соңынан қуғандай бекершілік екен.


Діндар болғансу не Құдайды терең қастерлеу

17[*] Құдайдың киелі[†] үйіне барғанда абайлап жүр! Жақындап, Құдайдың айтқандарын құлақ түріп тыңдай бер! Бұл өздерінің жамандық істеп жүргендерін ұқпайтын ақымақтардың құрбандық шалғандарынан әлдеқайда жақсы.


#### 5

1Тілің сөйлеуге тез болмасын! Құдай[†] алдында бір нәрсені айтуға тым асықпа! Құдай көкте, ал сен жердесің, сондықтан да сөзшең болма!


2«Көп уайымдағанда адам[†] түс көрер,
Көп сөз айтылғанда ақымақ та сөз сөйлер».[*]


3Егер Құдайға уәде берген болсаң, оны орындауды кешеуілдетпе. Солай еткен ақымақтарға Ол риза болмайды. Нені уәде еткен болсаң, соны орында! 4Уәде беріп, оны орындамағаннан мүлдем уәде бермегенің жақсы. 5Аузыңнан шыққан сөздерің сені күнәға батырмасын. Құдайдың хабаршысы — діни қызметкерге:[†] «Берген уәдем қате», — деп сылтауратпа! Неліктен сен Құдайдың ашуын шақырып, істеген істеріңді жойдырмақсың? 6Себебі көп түс көру де, көп сөз айту да құр бекершілік. Солардың орнына Құдайды терең қастерле![*]


Байлықтың бекершілігі әрі кішіпейілділік пен қанағатшылдық

7Егер бір аймақта кедейлердің езгіге ұшырап, әділдік пен құқықтан айырылып отырғанын көрсең, соған тым қатты таңданба.[*] Өйткені бір әкімді одан да лауазымды басқа біреу қадағалап, солардан жоғары тағы басқалары да болады, (ал әділдік жиі ескерусіз қалады).[*] 8Солардың бәрі жердің өнімінен тартып ала береді. Патшаның өзі де өңделген жердің пайдасын көреді.[*]

9Ақшақұмар ақшаға тоймас, байлыққұмар кірісіне қанағаттанбас. Бұл да бекершілік. 10Адам байыған сайын, онысын жеп қоятындар да көбейер. Байлығының иесі онысына көз салудан басқа пайда көрмес. 11Не аз, не көп жесін, өз еңбегімен күн көретіннің ұйқысы жайлы болар. Ал байдың мол байлығы өзін ұйқысынан айырар.

12Мен осы өткінші дүниеде көрген, жанға бататын тағы бір жайт мынау: жинаған байлығы иесіне кейде тіпті зиян келтіреді. 13Сол байлық бір апаттан[*] құрып жоқ болар. Сонда ұлы дүниеге келгенде әкесінің оған қалдыратын ештеңесі болмайды. 14Адам ана құрсағынан жалаңаш шығады, о дүниеге[†] де дәл солай аттанады. Өзінің еңбек етіп тапқанынан ештеңені де қолымен ұстап алып кете алмайды.

15Жанға қатты бататын тағы бір жайт мынау: адам дүниеге қалай келсе, дәл солай кетеді, ал еткен еңбегі желге ұшып кетті, енді оған не пайда?! 16Сондай пенде өмір бойы жабырқаңқы[*] жүріп нанын жейді де, түңіліп, науқастанып, ашынып кетеді.

17Адамға ең жақсысы мынау екеніне көзім жетті: оның ішіп-жеп, осы дүниеде өзіне Құдай сыйлаған бүкіл ғұмырында атқарған барша жұмыстарының игілігін көруі. Себебі оған тиісті үлес — осы. 18Оның үстіне, Құдай бір адамға байлық-дәулет сыйласа және оған соның пайдасын көріп, өз үлесін алып, істеген жұмысынан рақат табуды бұйырса, бұл да Құдайдың берген сыйы. 19Құдай сондай адамға күнделікті өмірінде қуаныш сыйлайды. Сөйтіп оның өтіп жатқан өмірі туралы ойланып, уайымдауға уақыты да қалмайды.

#### 6


Құштарлықтың бекершілігі әрі ажалдан құтылудың мүмкін еместігі

1Осы өткінші дүниеде адамдардың арасында жиі кездесіп, жанға бататын тағы бір жайтты байқадым: 2Құдай[†] біреуге байлық-дәулет, мал-мүлік, қадір-құрмет сыйлап, енді оның аңсайтын еш нәрсесі қалмайды. Алайда Құдай оған соның қызығын көруге мүмкіндік бермей, рақатын өзге біреу көреді. Бұл да ақылға сыймайтын әрі жанға қатты бататын жайт.

3Егер бір адамның тіпті жүз баласы болып, өзі ұзақ ғұмыр кешсе, бірақ соның қызығын көрмесе, тіпті дұрыстап жерленбесе, онда мен түсік одан гөрі бақытты дер едім. 4Себебі түсік құрсақтан бекерге шығып, о дүниеге[†] аттанды, ал оның есімін[*] түнек жапқан. 5Ол тіпті күн сәулесін ешқашан көрген де, білген де жоқ. Ал жаңағы бейшара адамға қарағанда түсіктің жағдайы жайлырақ. 6Адам[†] тіпті екі мың жыл жасап, өмірдің қызығын көре алмауы мүмкін. Әрі соңында бәрінің де баратын жері о дүние емес пе?

7Адамның еткен ауыр еңбегінің барлығы аузын тамаққа толтыруға арналған, бірақ оның жан дүниесі қанағаттанбайды. 8Олай болса, дана жанның ақымақтан қандай артықшылығы бар? Басқа адамдардың алдында өзін дұрыс ұстауды білгенінен кішіпейіл адамға не пайда? 9Жаныңның өзіңде жоқ нәрсесін тентірей аңсағанынан гөрі көз алдыңда барыңмен қанағаттанған игі. Жай аңсай беру де жел соңынан қуғандай бекершілік.

10Әлемде бар нәрсенің бәрі әлдеқашан-ақ шешілген.[*] Адамның қандай болатыны да баяғыда-ақ белгіленіп[†] қойылған. Пенде өзінен құдіретті Құдаймен (өз тағдыры туралы) таласа алмайды.[*] 11«Көп сөз бекершілікті көбейтер».[*] Бұдан адамға не пайда?

12Адам үшін өмірде ненің игі екенін кім біледі? Ол қысқа да мәнсіз күндерімен көлеңкедей сырғып өте шығады ғой. Өзінен кейін осы өткінші дүниеде не болатынын адамға кім білдіреді?

#### 7


Пенделік даналық пен құштарлық шектеулі

1«Жақсы атақ қымбат иісмайдан артық, адамның өлген күні туған күнінен артық».[*]

2«Жиын-тойға барғаннан азалы үйге[*] барған артық. Өйткені өлім[†] — барша адам[†] баласын күтіп тұрған жайт. Тірілер мұны естерінде сақтап, соған лайықты өмір сүрсін!»

3«Қайғыру[†] күлуден артық: жүзі мұңайғанның жан дүниесі жақсара түсер».[*]

4«Дана жан азалы үйді ойлар, ақымақ шат-думанға салынар».

5«Ақымақтардың мақтау өлеңдерінен гөрі дананың сөгісін тыңдаған артық».[*]

6Өйткені ақымақтың қарқылдаған күлкісі қазан астында сытырлап жанған бұтақшалардай.[*] Бұл да бекершілік.

7«Басқаға жәбір көрсетсе, дана адам ақымаққа айналар».

«Пара жүректі бүлдірер».[*]

8«Істің соңы бастамасынан жақсы, сабырлы жан асқақтан жақсы». 9«Ашуға булығуға асықпа, ашу-ыза ақымақтың көкірегіне орнығар».

10«Неліктен өткен заман қазіргіден артық?» деп шағымданба! Өйткені осындай сауал қойғаның даналық емес.

11«Даналық мұрадай игілікті, жарық дүниеде жүрген жанға сондай пайдалы. 12Себебі ақшасы адамды қорғайтынындай, даналық та оны қорғар. Ал даналықтың бір артықшылығы: ол иесінің өмірін сақтап қалар».[*]

13Құдайдың ісіне назар аударшы: Ол бір нәрсені қисық қылып қойса, оны түзету кімнің қолынан келер?[*] 14Аманшылық болған күндері соның қызығын көріп қуан! Ал қасіретке душар болғанда мынаны есіңе ал: сол екі жайтты да Құдай[†] тағайындаған. Сондықтан адам кейін не болатынын алдын ала біле алмайды.[*]


Өмірдің жұмбақтары және дана ақыл-кеңес

15Мен бекершілікке толы өткен өмірімде мына жайттардың екеуін де көргенмін: кейде әділ адам жазықсыз бола тұра, ерте құрып кетеді, ал зұлымның әділетсіз өмірі ұзара түседі.[*] 16Сондықтан асыра қатаң болма,[*] асыра дана да болғансыма! Өзіңді-өзің құртып нең бар?[*] 17Зұлымдыққа да салынба, ақымақ та болма! Уақытың жетпей өліп нең бар? 18Алғашқы ескертуді ұстанып, екіншісінен мақұрым қалмағаның абзал. Өйткені Құдайды терең қастерлейтін адам бұл ескертулердің барлығын басшылыққа алады.[*]

19«Өз даналығы данышпанды қаланың он басшысынан да күшті етер» делінген.

20Шындығында жер бетінде әрдайым жақсылық жасап, ешбір күнә[†] жасамайтын әділ адам жоқ.[*] 21Сондықтан жұрттың айтатын сөздерінің бәріне бірдей көңіл бөле берме! Әйтпесе өз қызметшіңнің сені жамандағанын да естіп жүрерсің. 22Ал өзіңнің де басқаларды көп рет жамандағаның есіңде ғой!

23Мен осының бәрін даналықпен сынап: «Мұны ұғынып дана боламын!» деп шешкен едім. Әйтсе де соған қол жеткізе алмадым. 24Болмыстың шындығы[*] тым алыс және өте терең екен! Кім оған жете алар? 25Мен даналықты және болмыстың себептерін біліп, зерттеп, терең ұғынуға шын жүректен бет бұрған едім. Зұлымдықтың нағыз ақылсыздық әрі топастықтың қандай ақымақтық екенін де жете білгім келді.[*]

26Сонымен қатар мен опасыз әйелдің өлімнен де ащы қасірет туғызатынын ұқтым.[*] Оның жүрегі тұзақ пен тор, қолдары кісен іспетті. Құдайға ұнамды адам сондай әйелден сақ жүреді. Ал күнәкарлар оның торына түседі.

27Біліп қойыңдар, — дейді Даналықты уағыздаушы, — мен әр түрлі нәрселерді басымнан өткізіп, түрлі жайттарды пайымдауға тырыстым. 28Мен мына пікірді жан сала зерттесем де, (дұрыстығына) көз жеткізе алмадым: «Мыңның арасынан бір ғана жібі түзу ер адамды таптым, ал бірде-бір әйелді тапқан жоқпын» делінген.[*] 29Мен тек мынаған ғана көз жеткіздім: Құдай адам баласын әділ етіп жаратты, бірақ адамдар көптеген зұлым ой-ниеттеріне салынды.[*]

#### 8


Билік иелеріне мойынсұну әрі биліктің шектеулілігі жайлы

1Кім данышпан? Кім мәселелердің мән-мағынасын ұға біледі? «Даналық адамның өңін нұрландырар, оның сұсты жүзін жұмсартар» делінген.

2Менің тағы айтарым мынау: Құдай[†] алдында берген антыңа бола патшаның айтқандарын сақтауың қажет. 3Патшаның қасынан кетуге асықпа. Әділетсіз істі құптама! Өйткені патша қалағанының бәрін істей алар. 4«Патшаның сөзі күшті». Ендеше оған: «Неге солай істейсіз?!» деуге кімнің дәті барады?

5«Құдайдың өсиетін сақтаған жан әділетсіз істі құптамас».[*] «Дана жан дұрыс уақыт пен тәртіпті білер».[*] 6Адамға өмірінің қиыншылықтары ауыр тисе де, «әрбір істің өз уақыты мен тәртібі бар».[*]

7Ал пенде кейін не болатынын білмейді, әрі болашақтың қалай болатынын оған кім айта алады? 8Ешбір адамның желді ұстап тоқтата алмайтыны сияқты, ешкім де ажалға билік жүргізе алмайды. Соғыс кезінде әскерден босату дегеннің жоқ екеніндей, зұлымдық та өзіне бағынғандарды босата қоймайды.[*]

9Осы дүниеде[†] болып жатқан әр түрлі істерді санаммен ұғынуға тырысқанда, мен адамдардың басқаларға билік жүргізіп, зор зиян келтіретін жайттарын көрдім.


Өмірдің көп жайттарын пенде ұға алмас

10Мұнан кейін мынаған көз салдым: Киелі[†] орынға келіп-кетіп, қалада мақтау алып жүретін кейбір зұлымдар өлгенде құрметпен қабірге қойылды. Бұл да ақылға сыймайтын жайт. 11Өйткені «қылмыстың үкімі тез орындалмаса, адамның жан дүниесі зұлымдыққа батар». 12Зұлым адам[†] тіпті жүздеген қылмыс жасап, ұзақ өмір сүре берсе де, мен мынаны білемін: Құдайды терең қастерлеп, Оның көз алдында адал жүргендер игілікке кенелетін болады.[*] 13Ал зұлымның жағдайы жақсы бола бермес. Оның ғұмыры кешкі көлеңкедей ұзара бермей, қысқа болар. Себебі ол Құдайды терең қастерлеген жоқ.[*]

14Дүниеде тағы мынадай бір ақылға қонбайтын жайт та бар: зұлымдарға тиісті жазаны кейде әділ адамдар тартады, ал әділдерге тиісті сый-құрметке зұлымдар ие болады. «Бұл шынымен ақылға сыймайды» деймін. 15Сондықтан мен адамға өмірдің қызығын көріп қалуға кеңес беремін, өйткені осы өткінші дүниеде пендеге ішіп-жеп, қуанышқа бөленуден артық ештеңе жоқ. Сөйтіп ол Құдайдың өзіне осы дүниеде өлшеп берген күндерінде ауыр еңбек еткенде қанағат табатын болады.[*]

16Осылай мен даналықты және адамның осы дүниеде атқаратын міндетін түсінуге жан салған едім, ал «пенде күні-түні ұйқы көрмей әрекет етеді». 17Сонда мен Құдайдың істерінің бәріне назар салып, мынадай қорытындыға келдім: Осы өткінші дүниеде болып жатқан жайттарды пенде толықтай ұғына алмас. Адам оны зерттеп білуге қаншама тырысса да, осы мақсатқа ешқашан жете алмайды. Кейбір ақылды адам «мен оны түгелдей білемін» деген пікір білдірсе де, шын мәнінде ол солай емес.[*]


#### 9

1Сонымен мен осының бәрі туралы ойланып-толғанып мына қорытындыға келдім: Әділдер мен даналар және олардың істері де Құдайдың қолында. Адам[†] өзін алда не күтіп тұрғанын: сүйіспеншілік пе, әлде жек көрушілік пе, соны білмейді.

2Бәрі де бірдей жайттарға тап болады екен: әділ мен зұлым, жақсы мен жаман, адал мен арам, құрбандық шалып ұсынатын әрі соны ұсынбайтын адамдар. Олар ізгі не күнәкар болсын, Құдайға уәде беретін не солай істеуден қорқатын болсын, барлығының тағдыры бірдей екен.

3Ал барлығының да осы өткінші дүниеде бірдей тағдырға ұшырайтыны — жанға бататын жайт! Сондай-ақ, адам баласының жүрегі зұлымдыққа кенеліп, өмір жолында ақымақтық жасайды. Содан кейін ол о дүниеге[†] аттанып, өлгендердің қатарына қосылады.[*]


Құдай осы өмірде сыйлаған игіліктерді қуана қабылдау жайлы

4«Өлі арыстаннан тірі ит артық»[*] дегендей, тірі жүргендер үшін әлі де үміт бар. 5Тірілер өлерін біледі ғой, ал өлгендер ештеңе білмейді екен. Олар енді қайтып еңбектерінің сыйын көрмейді екен, оларды ешкім есіне де алмас.[*] 6Өлгендер кезінде сезінген сүйіспеншілік, жек көрушілік, қызғаныш баяғыда ғайып болған, олар бұ дүниеде болып жатқан істерге енді араласпайды.

7Кәне, жүр, Құдай[†] істеп жатқан істеріңді құптағандықтан наныңды қуана жеп, сусыныңды шаттана іш. Өйткені Құдай осы істеріңді құптайды.[*] 8Әрқашан ақшыл киім киіп, шашыңа иісмайды аямай жақ! 9Құдай саған осы дүниеде берген қысқа ғұмырыңның барлық күндерінің қызығын сүйген жарыңмен бірге көр! Өйткені осы өткінші дүниеде сүрген өмірің мен еткен ауыр еңбегің үшін Құдайдың беретін рақаты осы болмақ.[*] 10Қандай істі қолға алсаң да, соны жан сала істе![*] Себебі о дүниеге аттанған соң, онда не жұмыс істеу, не ойлап жоспарлау, не білім мен ғылым[*] деген атымен жоқ екен.


Пенденің тағдыры лезде өзгерер

11Мен осы өткінші дүниеге назар аударып, тағы мынаны көрдім: Жарыста жүйрік, шайқаста мықты жан әрдайым жеңе бермейді екен. Данада — тамақ, ақылдыда — байлық, шеберде — абырой әрқашан бола бермейді, солар барлық адамдардың үлесіне орайы келгенде кенеттен тиеді екен.

12Әрине, басына қашан күн туатынын пенде білмейді ғой. Адам баласы ауға түскен балықтай, тұзаққа шырмалған құстай күтпеген жерден бақытсыздыққа ұшырайды.


Ұлықтар мен қарапайымдардың даналығы не ақылсыздығы

13Мен осы өткінші дүниеден даналықтың тағы мына мысалын да байқадым, ол маған маңызды болып көрінді: 14Бірде азғана тұрғыны бар бір қалашық болды. Соған қарсы бір ұлы патша аттанып келіп, оны қоршауға алып, зор бекіністер салды. 15Ал сол қалада кедей де болса дана бір кісі тұрды. Әлгі адам қаланы өзінің даналығымен құтқарып қалды. Бірақ кейіннен ешкім де сол кедейді есіне алмады. 16Сондықтан да мен: «Даналық күш-қуаттан артық. Әйтсе де жұрт кедейдің даналығына көңіл бөліп, оның сөздеріне құлақ аса бермейді екен» деген тұжырымға келдім.


17«Ақымақ әміршінің[†] айқайынан гөрі, дананың байыппен айтқандарын тыңдаған тиімді».[*]

18«Даналық соғыс қаруларынан қуатты болар, ал бір күнәкар көп игілікті құртар».


#### 10

1«Өлген шыбындар бір құты иісмайды сасытар»,[*] сол сияқты аз-кем ақымақтығы адамның даналығы мен абыройына зардап жасар.

2«Дананың жүрегі оң жолды, ақымақтың жүрегі теріс жолды таңдар».

3«Қай жолмен жүрмесін ақымаққа ақыл жетпес, ол өз топастығын әркімге аян етер».

4Бастығыңның ашуы саған қарсы лап етсе, орныңнан кетіп қалма!

«Кішіпейілділік зор қателерді жауып қояр».[*]


5Мен осы өткінші дүниеде ақылға сыймайтын тағы бір жайтты байқадым, билік иелері кейде мынадай қате жібереді: 6Олар ақымақтарды жоғары лауазымға көтереді, ал дәулеттілерді төменгі орындарға отырғызады. 7Мен тіпті атқа мінген құлдарды, әрі құлдай жаяу жүрген билеушілерді көрдім.[*]


8Біреуге ор қазған қаскүнем соған өзі құлар,
Егістік дуалын қиратқанды жылан шағар.[*]
9Адам[†] тас қашап жатқанда, абайсызда жараланып қалар,
Не ағаш[†] жарып жатқанда өзін зақымдап алар.
10Өтпейтін балтаны қайрамаса, ағаш жаруға күш көп кетер,
Ал даналықтың пайдасы зор, ол түбінде табысқа жеткізер.[*]
11Жылан арбалмас бұрын шағып алса,
Арбаушының қажеті не сонда?[*]
12Дананың сөздері мейірім көрсетер,
Ал ақымақ өз сөзінен зиян шегер,
13Оның айтқандарының басы топастық,
Әрі соңы болар жаман есуастық,[*]
14Әйтсе де ол айтар сөздерін көбейтер.
Ал болашақтағы жайттарды кім білер,
Кейін не боларын адамға кім айтып берер?
15Ақылсыз жан жұмыс істесе, қажып қалар,
Ол жолын да таппас қалаға апарар.


16Уа, ел, патшаң бозбаладай тәжірибесіз болып, әміршілерің[†] таң сәріден той тойласа, қасіретке қаласың-ау! 17Ал патшаң текті жерден шыққан, әміршілерің көңіл көтеру үшін емес, күш жинау үшін уақтылы тамақтанатын болса, уа, мұндай ел, бақыттысың!


18Жалқаудың үйінің төбесі опырылар,
Еріншектің үйінен тамшы ағар.
19Көңіл көтеруге қонақасы дайындар,
Шарап адамның өмірін масайратар,
Ақша осы екеуіне де жол ашар.[*]
20Патшаны іштей болса да жамандама,
Байды төсекте жатып та балағаттама![*]
«Ұшқан құс даусыңды іліп әкетер,
Айтқан сөзіңді қанатты жеткізер».[*]

#### 11


Уақытында ізгі істер істеу жайлы

1Су бетіне тұқымыңды себе бер,
Көп күннен кейін ол өзіңе қайтып келер.[*]
2Жеті не сегіз бөлікке бөл өзіңде барды,
Білмейсің қандай пәлеге душар боларыңды.


3Қою бұлттар қаптағанда жерге жаңбыр әкелер.
Не күнгей, не теріскейге құлаған ағаш[†] сол күйінде жата берер.
4Желді уайымдаған тұқымын сеуіп тастамас,
Бұлтты уайымдаған өнімін теріп жинамас.
5Білмейсің не дауылдың қайдан соғарын,[*]
Не құрсақтағы баланың қалай қалыптасқанын,[*]
Сол сияқты ұқпайсың ғаламның барлығын
Жаратқан Құдайдың жасаған ғажаптарын.


6Таңертең тұқымыңды сеп, кешке де қол қусырып отырма! Өйткені қайсысының өнімді боларын, анаусы ма, мынаусы ма, әлде екеуі де бітік шыға ма, соны білмейсің.


Жас кездегі көңіл көтеру және жауапкершілік

7Жарық ұнамды, күн сәулесін көре алу көз үшін сондай ғанибет!

8Адам[†] көп жасаса, барлық күндеріне қуансын! Ал алдындағы түнекке толы күндерінің де көп болатынын есінен шығармасын. Келешектегінің бәрі де күңгірт.

9Уа, жасөспірім, жас кезіңде көңіл көтер, сен нені қалап, өзіңе не ұнаса, соны істей бер. Әйтсе де бар істерің үшін Құдайға жауап беретініңді есіңнен шығарма![*] 10Сондықтан жан дүниеңнен ашу-ызаны, өміріңнен зұлымдықты аластат! Себебі балалық пен жастық шағың тез ғайып болмақ.

#### 12


Кәрілікке дайындалу

1Жастық шағыңда Жаратушыңды есіңде берік ұста! Азапты күндерің жетіп, «олардан рақат таппаймын» дейтін жылдарың жақындамай тұрып, Жаратушыңды қастерлейтін бол! 2Сол кезде күн мен нұр, ай мен жұлдыздар көмескіленіп, жауыннан кейін де қою бұлттар сейілмей адамның көзі нашар көрер. 3Сонда адамның «үйді қорғайтын» екі аяғы дірілдеп, мықты иықтары бүгілер. Оның тамақты диірмендей уататын тістері аз болғандықтан жұмыстарын доғарар. Терезеден сыртқа қарайтын жанарлары буалдыр тартар. 4Екі құлағы үйдің көшеге қараған есіктеріндей тарс жабылып, астық тартып отырған қол диірменнің үнін құлағы әрең шалар. Адам[†] таң сәріде шымшық шырылдағанда оянар, ал оның әндерін әзер естір.

5Сол жаста адамдар құлап қалудан қорқып, жолдағы қауіп-қатерден жүрексінер. Шаштары гүлдеген бадам ағашындай[†] әппақ болар. Салқын күндегі шегірткедей адам сүйретіліп зорға жүрер,[*] әрі құштарлығы да қоздырылмас.[*] Ақыр аяғында адам о дүниедегі[†] мәңгілік мекеніне аттанар, ал көше оны жоқтаушыларға толар.

6Сондықтан өмірдің күміс жібі әлі де үзілмей, алтын тостағаны сынбай, су құятын құмыра талқандалмай, құдықтағы су тартқыш қирап құлап түспей тұрғанда[*] Жаратушыңды есіңде ұста! 7Себебі сол уақыт келгенде топырақтан жаратылған денеміз топыраққа қайта айналып, жанымыз[*] өзін сыйлаған Құдайға кері қайтады.


Соңғы сөз: Құдайды қастерлеп, Оның өсиеттерін ұстанған абзал

8«Құр бекершілік! — деп үйрететін Даналықты уағыздаушы[*] — (жеке өздігінен өмірдің) бәрі де бекершілік!»

9Өзі кемеңгер болып қана қоймай, Даналықты уағыздаушы сонымен бірге халыққа тәлім беріп, көптеген нақыл сөздерді ой елегінен өткізіп бағалап, реттеп жазып қойып отырды. 10Даналықты уағыздаушы бәрін де орынды сөздермен айтып жеткізуге ұмтылды және оның жазғандары шынайы әрі нағыз ақиқат.

11Данышпандардың сөздері (мүйізді ірі қараны айдайтын) ұшты таяқ іспетті адамды іс-әрекетке жұмылдырады. Сол жиналған нақылдар қағылған шегедей дәл тиеді. Бұлардың бәрін берген — бір Бағушы.[*]

12Балам, мұның бәріне қоса тағы бір нәрседен де сақ бол: көптеген кітап[†] жаза берудің шегі жоқ, әрі тым көп оқу денені шаршатады.


13Ал енді, айтылғандардың барлығының қорытындысын тыңдайық: Құдайды терең қастерлеп, Оның өсиеттерін орында! Себебі бұл — әр адамның парызы.[*] 14Өйткені Құдай[†] адамның әрбір ісіне, тіпті ешкімге білдірмей жасаған не жақсы, не жаман ісіне де Өзінің сотында әділ бағасын береді.[*]

### Таңдаулы ән


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Кіріспе


Сүлейменнің таңдаулы әні


Жазба туралы мәлімет

Осы жазбаның атын «Сүлейменнің әндерінің әні» деп те аударуға болады. Онда Жаратқан Иенің бізге табыстаған ғажайып сыйы — сүйіспеншілік асқан әсемдікпен бейнеленген. Жазба күйеу жігіт, қалыңдық және оның құрбыларының өлең түріндегі сөздерінен тұрады. Мүмкін, ол ежелде үйлену тойларында айтылған да шығар. Махаббат пен екеуара ғашықтықтың өсіп-дамуы көптеген бейнелі сөздердің көмегімен суреттелген. Екі рет қайталанған қайырмада қалыңдық өзінің құрбыларынан ғашықтық сезімді асықтырмай, екеуінің қатынастарының өздігінен дамып, шынайы махаббаттың пайда болуына жол берулерін өтінеді. Себебі нағыз махаббат таза әрі тек бір адамға ғана бағытталған: «Сүйіктім менікі, ал мен онікімін» (2:16). Жазбаның ең түйінді жері оның соңғы жағындағы жас келіннің сүйіспеншілікті бейнелеп, оның шексіз құнын білдірген керемет әсерлі сөздеріне саяды (8:6-7).

Ежелгі мәлімет бойынша осы көркем мәнердегі әндер жинағын Сүлеймен патша жазып қалдырған. Патша асқан бай болса да, шынайы махаббатты ақшаға сатып алуға болмайтынына, оның Құдайдың сыйы екеніне көзі жеткен.

Көптеген түсіндірмешілер «Таңдаулы ән» жазбасын Құдайдың әрі Мәсіхтің таңдаулы халқына деген сүйіспеншілігінің астарлап бейнеленуі деп те ұғындырады. Сүйіспеншілік дәл өлім сияқты құдіретті (8:6). Сондықтан Мәсіх өз өмірін құрбандыққа қиды. Сол арқылы Ол өз «қалыңдығы» — сенушілердің қауымын құнын төлеп күнәнің құлдығынан босатып алды (Иш 53:6,8,10; Еф 5:2,[25]).

#### 1


Әннің атауы

1[*] Сүлейменнің таңдаулы әні.[*]


Қалыңдықтың алғашқы өтінішін білдіруі

(Қалыңдық:)
Еріндерің өпсін қайта-қайта мені,
Махаббатың сенің шараптан да тәтті,
2Иісмайыңның жұпары аңқып кетті,
Атың шашылған иіссудай әйгілі,
Сондықтан да қыздар өзіңе тәнті.
3Ала кетші мені өзіңмен бірге,
Жылдам жүгірейік екеуіміз, кәне!
Патшам[*] мені кіргізді өз бөлмелеріне.


(Қалыңдықтың құрбылары:)
Саған шаттанып өзіңді жырлаймыз,
Махаббатыңды шараптан көп мақтаймыз.


(Қалыңдық:)
Өзіңді ұнатқандарына осылардың,
Уа, жаным, сен әбден лайықтысың!
4Өңім қара торы, әйтсе де сұлумын,
Уа, қыздары Иерусалим қаласының.
Қидардағы шатырлардай қара торымын,
Сүлейменнің қара перделеріне ұқсаймын.[*]


Қалыңдықтың жасқана толғануы

(Қалыңдық:)
5Қарамаңдаршы маған тесірейе,
Бетімді күйдірді күн сәулелері.
Ағаларым маған ашуланған еді,
Баққызып қойды содан жүзімдіктерді,
Сөйтіп күте алмадым өз жүзімдігімді.[*]


6Айтшы маған, уа, сүйіктім, қай жерде
Бағып жүресің өз отарыңды?
Әрі сен қайда барып, түскі кезде
Тынықтырып аласың қойларыңды?
Мен несіне қаңғырамын бет-перде
Жамылған жүгенсіздей, достарыңның
Отарлары арасынан сені іздеуге?


(Құрбылары:)
7Ең сұлу ару, сен мұны білмеймісің?
Ұсақ малдың соқпақтарымен жүр сонда,
Жайып бақ лақтарыңды өзіңнің
Шопан қостарының маңайында.


Күйеу жігіттің мейірімді мақтау сөзі

(Күйеу жігіт:)
8Жаным, сені ұқсатам сайгүлікке,
Жегілген перғауынның күймесіне.[*]
9Екі бетің көрікті сырғаларыңмен,
Мойның да әп-әдемі алқаларыңмен!
10Өзіңе арнап күміспен көмкерілген
Алтын сырғалар соқтырып беремін мен.


Қалыңдықтың шаттана толғануы

(Қалыңдық:)
11Патшам[*] дастарқан басына жайғасты,
Иісмайымның жұпары сол тұста жайылды.
12Сүйіктім хош иісті мүр шайырындай,[*]
Кеудемде аңқып тұрған қалташықтай,
13Ен-Геди[*] жүзімдігінің қынагүл шоғындай.[*]


Екі ғашықтың көңілді айтысы

(Күйеу жігіт:)
14Уа, жаным, керемет[†] қой сұлулығың,
Көгершіндей қос жанарың, сондай сұлусың!


(Қалыңдық:)
15Қандай көріктісің, сүйгенім, сүйкімдісің!
Көк шалғын болады төсегіміз біздің.


(Күйеу жігіт:)
16Самырсын бұтақтары шаңырағымыздай,
Жұпар шыршалар уықтарымыздай.


#### 2

1(Қалыңдық:)

Шарон жазығындағы райхандаймын,
Аңғардың лалагүліне ұқсаймын.


(Күйеу жігіт:)
2Рас, салыстырсам басқалармен, жалғызым,
Тікенектер арасындағы лаладайсың.


Қалыңдықтың екінші өтінішін білдіруі

(Қалыңдық:)
3Ғашығым жас жігіттер арасында
Алма ағашындай[†] орман арасында!
Саясында оның отыра берсем екен,
Жемісі тәтті, ләззат табамын мен.
4Тойханаға алып барды ол мені,
Бәріне айқын өзімді сүйетіні.
5Ғашықтықтан әлсізбін, мейіз беріңдерші,
Алма да жегізіп күшейтіңдерші!
6Сол қолы басымның астында болсын,
Оң қолымен мені құшақтап алсын!


7Иерусалим қыздары, сендерге жалынамын,
Елік пен бұғының аттарын атаймын:[*]
Махаббатты қоздырып оятпаңдар, жетілсін
Өзіне ұнаған дәл мезгіліне дейін!


Күйеу жігіттің келіп, алғашқы өтінішін білдіруі

(Қалыңдық:)
8Сүйіктімнің даусы бұл, ол келе жатыр,
Таудан асып екпіндеп келе жатыр!
9Ол ұқсайды елік пен жас бұғыға,
Жетіп те қалды үйдің арт жағына,
Әне, ол терезеден қарайды да.


10Тіл қатып маған былай деді сүйіктім:
Тұршы, жаным, бірге жүрші, сүйкімдім!
11Қарашы, қыстың кезі өтіп кетті,
Жаңбыр жауған сол бір күндер өтті.
12Айнала гүлдер қаулап өсіп кеткен,
Құстардың әндетер кезі де келген,
Кептер гуілі естіледі әр жерден.
13Інжірдің алғашқы жемісі пісуде,
Жүзім де гүл шашып, хош иіс беруде,
Орныңнан тұршы енді, қарашығым,
Далаға шығайық, уа, ғашық жарым!


14Көгершінім, жартастың жарығында
Жасырынған, шыңдардың арасында,
Көрсетсеңші маған сұлу жүзіңді,
Естиін мен сондай тәтті үніңді!


15Ұстаңдаршы сол кішкентай түлкілерді,
Олар бүлдіреді ғой жүзімдіктерді,
Жүзімдігіміз гүлдеп тұр себебі.[*]


Қалыңдықтың жауабы

(Қалыңдық:)
16Сүйіктім менікі, ал мен онікімін,
Ол жайылып жүр арасында лалагүлдің.[*]
17Таң атып, көлеңке жоғалып кеткенше,
Жас бұғыдай тау сайларында секірші,
Сүйіктім, еліктей кері қайтып келші!

#### 3


Қалыңдықтың күйеу жігітті іздеп табуы

1(Қалыңдық:)

Түні бойы мен төсек-орнымнан
Ғашығымды тосып, таба алмағам.
2Кәне, мен тұрып, аралайын
Қаланың көше, алаңдарын!
Бірақ таба алмадым сандалғанмен,
Көп іздеп бекер жүрдім мен.
3Қарауылдар маған тап болды,
Аралап жүрді олар қаланы.
«Көрдіңіздер ме жан досымды?»
Деп сұрап іздедім сүйген жарымды.
4Мезгілде қастарынан сәл-ақ өткен
Кездестірдім жарымды жаным сүйген!
Оны ұстап алып жібермедім,
Анашымның үйіне алып келдім,
Өз шешемнің бөлмесіне кіргіздім.


5Иерусалим қыздары, сендерге жалынамын,
Елік пен бұғының аттарын атаймын:
Махаббатты қоздырып оятпаңдар, жетілсін
Өзіне ұнаған дәл мезгіліне дейін![*]


(Құрбылары:)
6Даладан өрлеп келе жатқан бұл кім екен,
Түтін бағанындай, мүрдей жұпар затпенен,
Саудагердің алуан дәмдеуіш ұнтақтарымен?[*]


Үйлену тойындағы ән

(Құрбылары:)
7Мұнда қара, өз күймесінде Сүлеймен
Келе жатыр алпыс мықты жігітімен,
Исраилдің таңдаулы ерлерімен!
8Семсері белінде асынған бәрінің,
Шайқаста көрсеткен өз ерліктерін,
Бұл жігіттер түнгі қауіп-қатерге дайын.


9Құнды ағашынан[†] Ливан тау-төбесінің
Жасатыпты Сүлеймен патша өз күймесін,
10Оның бағандарын күміспен жалатқан,
Һәм оның негізін алтыннан жасатқан,
Отырғышын қырмызы матамен қаптатқан.
Күйменің ішін Иерусалимнің қыздары
Бар ықыласпен безендіріп дайындады.


(Қалыңдық:)
11Уа, сиондық қыздар, шығыңдар, кәне,
Қараңдар Сүлеймен патшаның тәжіне:
Оған анасы кигізген тәжіне
Оның неке қиған осы күнінде,
Жүрегі шаттыққа кенелген кезінде!

#### 4


Сұлулық пен ынтықтық

1(Күйеу жігіт:)

Неткен сұлу едің, сүйіктім менің!
Қандай көріктісің, қымбаттым, өзің!
Бет пердеңнің артындағы бота көзің
Тартымды-ау көзіндей көгершіннің!
Ғилақад тау беткейімен түсіп келген
Ешкі отарындай шашың төгілген.[*]
2Тістерің отарындай саулықтардың,
Жаңа қырқып, таза жуып шығарған,
Кемістік табылмас араларынан,
Бәрі де бір-біріне дәл қиысқан.
3Ал қызыл жіп секілді еріндерің,
Қандай сұлу еді ауызың сенің!
Бет пердеңмен жабылған самайларың
Қос бөлігі іспетті қызғылт анардың.
4Мойның сенің сымбатты Дәуіт патшаның
Сәулетті салынған мұнарасындай, соның
Қабырғалары әсем әшекейленген
Дәуіттің мың батырының қалқандарымен.
5Лалагүлдер арасында жайылып жүрген
Егіз елікке қос анарың ұқсас екен.
6Таң атып, көлеңке қысқара түскенше,
Мүр шайыры бар тауға көтерілейінші,
Жұпар шайыр төбесінде[*] жүрейінші!
7Қымбаттым, сен тұтастай әдемісің,
Жоқ тұла бойыңда ешқандай мінің!


8Ливан тауынан менімен бірге келгін,
Амана шыңынан, қалыңдығым менің,
Заңғар бастарынан Хермон, Сенірдің,[*]
Арыстан тыншып жатқан үңгірлерінен,
Барыс білдіртпей жүрген төбелерінен.


9Жүрегімді баурап алдың, қарындасым,
Бір-ақ көзқарасыңмен,[*] уа, қалыңдығым,
Бір ғана асыл тасымен алқаңның!
10Қандай тәтті сенің махаббатың,
Уа, қымбаттым, сүйген қалыңдығым!
Ол шараптан әлдеқайда артық екен,
Хош иісің сенің артық дәмдеуіштен.
11Қалыңдығым, балдай тәтті еріндерің,
Бал мен сүттей тәтті асты тіліңнің!
Хош иісі киімдеріңнің сенің
Жұпарындай Ливандағы самырсынның.
12Уа, қымбаттым, сен жабық бақшадайсың,
Қалыңдығым, қоршалған бұлақтайсың,
Мөрленіп бекітілген қайнардайсың.[*]
13Жемісі тәтті анар бақшасындай
Өз өскіндерің, һәм нард пен қынадай.
14Нард пен запыран, шайыр мен дәмқабықтың,
Хош иісті таңдаулы ағаштардың,[†]
Мүр мен алоэдей дәмдеуіштердің
Жұпары аңқып тұр бақшаңнан сенің.
15Бау-бақшадағы қайнарға ұқсайсың,
Ливан тауынан ағып жатқан судайсың.


Өтініштің ләззатпен іске асуы

(Келіншек:)
16Көтерілші, самал желім, солтүстіктен,
Сондай-ақ, жылы желім, оңтүстіктен,
Өзімнің бақшама соғып келсеңші,
Жұпарларын оның тарата берсеңші!
Сүйген жарым өз бақшасына келсін,
Тәтті жемістерінен таңдап жесін!


#### 5

1(Күйеу:)

Міне, мен өз бақшама кіріп алдым,
Уа, қымбаттым, менің сүйген жарым!
Мүрім мен дәмдеуішімді жинап алдым,
Сондай тәтті балымнан ішіп тұрмын,
Шарап пен сүтімнің дәмін татып тұрмын.


(Құрбылар:)
Уа, достарымыз, кәне, ішіп-жеңдер,
Уа, ғашықтар, тоя іше беріңдер!


Қарым-қатынастағы үзіліс

(Келіншек:)
2Ұйықтап жатып, жүрегім сергек еді.
Тыңда, сүйіктім қағып тұр есігімді:
«Ашсаңшы есікті, қымбаттым менің,
Сүйген жарым, кемелді көгершінім!
— Деді ол маған, — шықтан су болды басым,
Түннің ылғалынан бұйра шашым!»


3«Шешініп ем, қалай тағы киінем?
Аяғымды жудым, қалай кірлетем?»
4Есік тесігінен қол сұқты сүйіктім,
Қатты толқып кетті менің жүрегім.


5Есікті оған ашуға тұрдым содан,
Хош иісті мүр тамды қолдарымнан,
Құлып ысырмасына саусақтарымнан.
6Есікті ашсам, сүйіктім жоқ екен,
Кері бұрылып, кетіп қалған екен!
Кеткеніне жүрегім лүпіл қаққан,
Іздеп шықсам да, таппадым еш жақтан!
Шақырсам да, жауап бермеді маған.
7Қарауылдар қаланы аралап жүрді,
Ұстап алып мені, ұра берді.
Күзетшілер қамал үстіндегі
Жұлып тастады менің бет пердемді.


8Өтінем, жалынышымды тыңдаңдаршы,
Оу, Иерусалим қаласының қыздары:
Егер де көрсеңдер сүйген жарымды,
Ғашықтықтан талықсыды деп айтыңдаршы!


Сұрақ және мақтаған жауап

(Құрбылар:)
9Бұлай деп бізге өтінетініңдей сен,
Сүйіктің қай жағынан артық өзгеден?
Әйелдердің ең сұлуы, соны айтсаң екен!


(Келіншек:)
10Сүйіктімнің беті нұрлы, албыраған,
Ол айрықша он мың адам[†] арасынан.
11Басы оның саф алтындай, шашы бұйра,
Қарға, құзғынға ұқсап қап-қара.
12Жанарлары бұлақ жағасындағы
Көгершіндер сияқты жылтырайды,
Оның тістері сүтке шомылған
Асыл тастардай, көмкеріле қойылған.
13Екі беті оның аңқып жатқан
Жұпар иісті шөптер өсіп тұрған
Бақшадағы жүйектерге[*] тұр ұқсап.
Еріндері сұйық мүр тамшылап
Жатқан лалагүлдерге тұр ұқсап.
14Білектері оның алтыннан жасалған,
Асыл тастармен[*] жиек салынған
Жұмыр сойылдарға ұқсап жаратылған.
Денесі тегіс піл сүйегіне ұқсайды,
Сапфир тастар тәрізді жалтырайды.
15Аяқтары саф алтын негізге
Орнатылған мәрмәр баған секілді.
Тұлғасы оның Ливан тауындай,
Таңдаулы самырсын ағаштарындай,[†]
16Әрі оның ауызы сондай тәтті,
Иә, оның өзі түгелдей сымбатты!
Осыған ұқсайды сүйіктім, досым менің,
Уа, қала қыздары Иерусалимнің!

#### 6


Екінші сұрақ және қызық жауап

1(Құрбылар:)

Уа, ең сұлуы бар әйелдердің,
Қай жаққа кетті сүйіктің сенің?
Оны өзіңмен бірге іздейік,
Ол қайда кеткен, соны білейік?!


(Келіншек:)
2Сүйгенім түсті бақшасына өзінің,
Жүйектеріне[*] жұпар шөптерінің,
Бау-бақшада серуендеп жүру үшін,
Жинамаққа өскен лалагүлдерін.
3Мен өз сүйіктімдікімін лайым,
Ал сүйіктім де менікі әрдайым,
Серуендеп жүр[*] арасында лалагүлдің.


Күйеудің сүйген жарының сұлулығына қайтадан таңырқауы

(Күйеу:)
4Сүйгенім, сен Тирсадай[*] әдемісің,
Иерусалим де іспетті көріктісің,
Ту көтерген әскердей сес көрсетесің.
5Менен бұрып әкетші көздеріңді,
Толқытып жібереді олар мені.
Ғилақад тау беткейімен түсіп келген
Ешкі отарындай шашың төгілген.[*]
6Тоғытылған қой іспетті тістерің,
Жалғыз емес, сыңары бар бәрінің.
7Бет пердеңмен жабылған самайларың
Қос бөлігі іспетті қызғылт анардың.[*]
8Алпыс патшайым, сексен кәнизак болсын,
Әрі сансыз көп қыздар да жиналсын,
9Ал көгершінім, мінсізім, айрықша өзі,
Ол — шешесінің теңдесі жоқ жалғыз қызы,
Өзін туған анасының таңдаулысы!
Қыздар оны көргенде мадақтады,
Патшайымдар, кәнизактар да мақтады.


(Құрбылары:)
10Бұл кім екен, айдай сұлу, таңдай атқан,
Күндей нұрын шашып, ту көтеріп тұрған
Әскерге ұқсап сес көрсетіп жатқан?


Ынтықтық және қуаныш

(Келіншек:)
11Жаңғақ ағашының[†] тоғайына бардым,
Аңғардың көгорай шалғынын қарадым.
Жүзім бұталары бүршік жарды ма,
Анар ағаштары гүлдей бастады ма,
Соны біліп келуге шықтым далаға.
12Мен соны аңғармай тұрғанда әлі де
Отырдым сүйікті патшамның күймесіне.[*]

#### 7


Өтініш пен сұрақ

1(Құрбылары:)

Айналшы, шуламдық, дөңгелеп би биле![*]
Саған қарап тұрайық біздер сүйсіне.


(Күйеу:)
Неге Маханайым биін билегендер
Арасындағы бұл шуламдыққа сендер
Сүйсіне қарауды сонша тілейсіңдер?


Күйеудің мақтау әні және өтініші

(Күйеу:)
2Сандал киген аяғың қандай ажарлы,
Уа, ақсүйек әміршінің[†] қызы!
Сенің қос саныңның сұлу пішіні
Зергер қалпын жасаған асыл тас секілді.
3Кіндігің дәмді шарап құйылған тостағандай,
Белің лалагүл қоршап үйілген бидайдай.
4Қос анарың екі елік тәрізді,
Киіктің егіз лағы секілді.
5Уа, сүйіктім, сенің сымбатты мойның
Піл сүйегінен жасалған мұнарадай,
Қос жанарың Бат-Раббим қақпасының
Маңындағы Хешбон тоғандарындай,
Һәм мұрның Дамаскіге қарап тұрған
Ливан тауының әсем мұнарасындай.
6Басың Қармил тауындай көтеріңкі,
Төгілген шашың сенің сондай көрікті,[*]
Бұйраларың патшаны баурап әкетеді!
7Қандай сұлусың, қандай сүйкімдісің,
Сенен ләззат табам, сүйіктім менің!
8Сен құрма ағашындай[†] әдемісің,
Қос анарың шоғындай жемістердің.
9Құрма ағашына өрмелеп шығайын,
Жемістері бар сабақтарын ұстайын,
Қос анарың болсын жүзім шоқтарындай,
Деміңнің иісі алма жұпарындай,
10Әрі ауызың таңдаулы шараптай!


Келіншектің шақыруы

(Келіншек:)
Сусын сүйіктіме тікелей төгілсін,
Ерін мен тіс арқылы ағатын болсын.
11Мен өзіме ынтық сүйіктімдікімін.


12Жүрші, сүйіктім, далаға барайық,
Кәне, ауылдарда түнеп шығайық.
13Ерте тұрып, жүзімдіктерге барайық,
Жүзім бұталары бүршік жарды ма,
Олардың гүлдері ашылып қойды ма,
Анар ағаштары да гүлдеп тұр ма?
Соны көру үшін серуендейік бақтарда,
Махаббатымды сыйлаймын саған сонда.
14Махаббат жемісінің[*] жұпары аңқуда.
Алуан түрлі керемет[†] тағамдар
Біздің есігіміздің қасында бар:
Уа, сүйіктім, бұрынғы мен жаңалар,
Менен сен үшін сақтап қойылғандар.

#### 8


Махаббатты өз мезгіліне дейін қоздырып оятпау жайлы

1(Келіншек:)

Сен анамның ақ төсін еміп өскен
Бірге туған бауырым болсаң екен!
Кездестіріп далада сонда сені,
Өбіп алсам, жұрт сөкпес еді мені.
2Тәрбиелеп мені өсірген шешемнің
Үйіне сені ертіп келер едім,
Саған дәмдеуіш қосқан шарабым
Мен анар шырынын татқызар едім.


3Сол қолы оның басымның астында,[*]
Оң қолымен мені құшақтасын да!


4Иерусалим қыздары, сендерден өтінемін:
Махабатты қоздырып оятпаңдар, жетілсін
Өзіне ұнаған дәл мезгіліне дейін![*]


(Құрбылары:)
5Сүйіктісіне сүйене айдаладан
Кім екен мынау өрлеп келе жатқан?


Берілу

(Келіншек:)
Мен сені алма ағашының[†] астында,
Анаң саған жүкті болған орнында,
Толғатып, сені туған жердің маңында
Қоздырып ұйқыдан оятып алдым да.
6Жүрегіңнің үстіне мені мөрдей тақшы,
Мөрлі білезіктей білегіңе салшы![*]
Өйткені махаббат өлімдей қуатты,
Құлшынысы оның ажалдай қатты!
Ол өз отын найзағайдай шашады,
Лапылдап өрт жалынындай жанады.[*]
7Мол су да махаббатты өшіре алмас,
Тасыған өзен оны батыра алмас.
Бір адам[†] өз үйінің бар байлығын
Ұсынғанмен сүйіспеншілік үшін,
Мүлдем менсінбес еді ешкім онысын!


Қанағаттану

(Құрбылары:)
8Кенже туған қарындасымыз бар біздің,
Әлі де жетілмеген денесі қыздың,
Айттырылып қойған күнінде оның
Не істерміз игілігіне қарындастың?
9Егер берік қабырғадай болса, біз
Күмістен оған бекініс саламыз.
Ал егер есіктей ашық болса, біз
Самырсын тақтаймен жауып тастаймыз.


(Жас келін:)
10Өзім берік қабырғаға ұқсаймын,
Һәм мұнарадай тіп-тік қос анарым.
Содан оның көзінде кемелді болдым.[*]


Тығыз қарым-қатынас

11Бағал-Хамонда Сүлейменнің жүзімдігі болған,
Соны бағуды бағбандарға тапсырған.
Әрқайсысы соның жемісі үшін
Мың мысқал күмістен төлеп берсін.
12Менің «жүзімдігімді» кімге берсем,
Мұны мен өзім біліп, өзім шешем.
Мың мысқал, уа, Сүлеймен, сіздікі болсын,
Ал екі жүз — жемісін өсіргендерге оның.


(Күйеу:)
13Уа, бау-бақшада отырған жеріңнен
Дос қыздарың естіп тұр даусыңды сенің,
Енді маған да оны естіртсең екен!


(Жас келін:)
14Уа, сүйіктім, маған жүгіріп келсең екен,
Жұпар иісі аңқыған шөптер мол өскен[*]
Тауларда елік, жас бұғыдай секірсең![*]

### Ишая


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Кіріспе


Ишая пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Б.з.д. 740 жылы Жаратқан Ие Ишаяға аян беріп, оны өз пайғамбары болуға шақырды. Ишая өмірінің басым бөлігін Яһуда елінің астанасы Иерусалимде өткізді.

Жаратқан Ие Өзіне бағынбай, әділетсіз істер жасағаны үшін Яһуда халқын және көршілес елдерді жазалайтын болды; бұл туралы оларға Ишая пайғамбар арқылы ескертіп отырды. Бірақ соқыр да саңырау іспетті халықтар жүректерін қасарыстырып, теріс жолдарынан қайтпады. Сондықтан Құдай Тағала оларды жауларына жеңдіріп, елдерінің талқандалуына жол беруге ұйғарды.

Сол тұста кең-байтақ Ассур патшалығы Арама (Сирия) мен Солтүстік Исраилді өзіне бағындырмақ болды. Осы көршілес елдер Яһуданың патшасынан өздерімен одақтасып, Ассур патшалығына қарсы шығуын күш көрсетіп талап етті. Яһуданың патшасы Ахаз бұған көнбей, Ассурдың өзінен сол екі елден құтқаруын өтінді.

Ахаздың бұл ісі Жаратқан Иенің еркіне қайшы болды (Шеж2 28:5-8,16-21). Шынында да Ассур патшасы Арама мен Солтүстік Исраилді жеңгеннен бірнеше жылдан кейін өзінің бұрынғы одақтасы Яһудаға да қарсы соғысуға аттанып, елдің басым бөлігі мен бекіністі қалаларын жаулап алды. Яһуданың астанасы Иерусалим қоршауда қалды. Бірақ Жаратқан Ие Яһуданың сол кездегі патшасы Езекияның (б.з.д. 715-686 ж.) мінажатына құлақ салып, Ассурдың әскерін құртып, Иерусалимді құтқарды (36-37).

Кейін Езекия қатты ауырып, Құдайдың кереметімен сауықтырылды. Содан соң ол менменсіп, Бабыл патшалығымен одақтасты. Құдай Ишая пайғамбар арқылы Езекияға наразылығын білдіріп, Бабылдың әскері болашақта Иерусалимді жаулап алып, Яһуда халқын Бабыл еліне құлдыққа айдап әкететінін ескертті. (Бұл жайт б.з.д. 586 ж. жүзеге асты да.)

Соның өзінде де Құдай Тағала таңдап алған халқын сүйіп, оларды Бабылдың құрсауынан босатпақшы екенін Ишая пайғамбар арқылы алдын ала білдіріп, үміт берді. Жаратқан Ие болашақта парсы патшасы Кирдің Бабыл патшалығын талқандап, яһудилердің өз елдеріне қайтуларына рұқсат ететіні жайлы да Ишая пайғамбар арқылы алдын ала хабарлады.

Осылай Жаратқан Ие содан мың жыл бұрын Мұса пайғамбардың заманында жасағанындай, тағы да өз халқын құлдықтан азат етпек болды. Оларға келешекте ежелгі Дәуіт патшаның «тамырынан» (әулетінен) құтқарушы Патшаның шығатынын білдірді. «Жас Өскін» деп те аталған осы Патша әділдікпен билік құрып, бейбітшілік орнатпақ. Алты ғасырдан кейін Мәсіх бұл дүниеге келіп, Жаратқан Иенің уәделерін терең мәнде іске асырды. Кир патша Яһуда халқын Бабылдың құлдығынан босатқан болса, Мәсіх бүкіл адамзат үшін күнәнің жексұрын құрсауынан құтқарылудың жолын ашты!

Бұл құтқарылудың шарты «Құдайдың әділ Қызметшісінің» күнәнің тиісті жазасын тартуы болды. Әрбір күнәкар енді теріс жолынан қайтып, Құтқарушы Мәсіхке сенім артуға шақырылады. Мұның нәтижесі тек Исраил халқы үшін ғана керемет болып қоймайды, сондай-ақ басқа халықтар да құтқарылып, «Исраилдің сиынған Киелі Құдайына» қызмет етпек. Сонда жер беті зұлымдық атаулыдан арылып, тыныштық пен әділдік орнайды. Күллі адамзат Жасаған Иеге мойынсұнып, Оны шын жүректен мадақтайтын болады.

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Амос ұлы Ишая пайғамбардың[†] Яһуда елі[*] мен астанасы Иерусалим туралы көрген көріністерінде[*] Құдайдан алған хабарлары берілген. Пайғамбар оларды Яһуда еліне Ұзиях, Жотам, Ахаз және Езекия[*] патшалық құрған кездерде көрді.


Құдайдың Яһуда халқының кінәсін әшкерелеуі

2Көк пен жер, ден қойып тыңдаңдар,[*] Жаратқан Ие[†] сөйлеп тұр. Ол былай дейді: «Мен балалар[*] асырап алып, өсірдім. Алайда олар Маған қарсы шығып, бас көтерді. 3Әр өгіз өз қожайынын таниды, есек те иесінің жем салатын астауын біледі. Бірақ Исраил Мені танымайды: меншікті халқым Менің кім екенімді ұқпайды!»[*]

4О, күнәкар ұлт, мойнында ауыр кінәсі бар халық, зұлымдардың тұқымы, азғындыққа салынған ұрпақ! Мен Жаратқан Ие, Исраилдің Киелі[†] Құдайы болсам да, олар Мені менсінбей, бас тартып, сырт айналып кетті!

5Неліктен сендер тағы да соққы жей бермексіңдер? Неге Маған қарсы тұрып, опасыздық жасауды[*] қоймайсыңдар? Содан халықтың басы түгелдей жара, жүрегі әлсіз. 6Табанынан тас төбесіне дейін сау жері жоқ. Тұла бойы толған жарақаттар, қамшының іздері, жараларының ауыздары ашық. Ешкім оларды жуып, май жағып сылап, таңған емес.

7Сендердің жерлерің қаңырап бос қалған, қалаларың өртеніп, қираған. Жат жерліктер егістіктеріңнің өнімін көз алдарыңда жеп қояды. Жау қырып-жойып кеткен елдерің быт-шыт, жұрдай болып жатыр. 8Тек Сион тауындағы Иерусалим қаласы[*] ғана қалды. Ол жүзімдік ішіндегі шатырдай, қауын бақшасындағы күркедей жападан-жалғыз тұрған, жау қоршауға алған қалаға ұқсайды.

9Әлемнің Иесі[†] біразымызды тірі қалдырмағанда, біз де ежелгі Содом мен Ғомора қалаларының кебінін киіп, толықтай жойылып кеткен болар едік.[*]


Жаратқан Ие халықтың екіжүзділігін әбден жек көреді

10Ей, Содомның билеушілері (сияқты зұлым басшылар), Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар![*] Ғомораның халқы (іспетті күнәкарлар), Құдайымыздың тәліміне[*] ден қойыңдар! 11Жаратқан Ие мынаны айтады: «Көптеп құрбандық шалуларыңның Мен үшін қандай мәні бар? Ұсынған қошқарларыңа, бордақыланған малдарыңның майына әбден тойдым. Құрбандыққа шалған бұқаларың мен қой-ешкілеріңнің төгілген қанына да риза емеспін. 12Алдыма келу үшін ғибадатханамның[†] аулаларына кіресіңдер, әкелген құрбандық малдарың оларды аяқтарымен таптап тастайды. Кім мұны сендерден талап етті? 13Пайдасыз сый-тартуларыңды Маған бұдан былай ұсынбаңдар! Хош иісті зат түтетулеріңді де ұнатпаймын.[*] Демалыс күндерін және Айдың бірінші күнгі мерекесін[*] атап, діни жиындарда бас қосасыңдар. Ал сонымен қатар зұлымдықты жасай бересіңдер! Бұларыңа енді төзе алмаймын. 14Сол себептен Айдың бірінші күнгі және өзге де мерекелеріңді жаным жек көреді. Олар Мен үшін ауыртпалыққа айналды, бос рәсімдеріңе төзуден мезі болдым!

15Сендер қолдарыңды жайып Маған сиынғанда назар аудармаймын. Қаншама көп мінажат етсеңдер де, Мен құлақ салмаймын. Себебі қолдарың жазықсыз адамдардың қанымен былғанған.[*] 16Күнәларыңнан арылып, тазарыңдар! Көз алдымда жасап келген зұлым істеріңді тоқтатып, жамандық атаулыдан бас тартыңдар! 17Жақсылық істеуді үйреніп, әділдікке ұмтылыңдар! Зорлық-зомбылық жасағандарды әшкерелеп, оларға тыйым салыңдар,[*] жетім-жесірлерді қолдап, мүдделерін қорғаңдар!»

18Жаратқан Ие былай деп шақырады: «Келіңдер, мәселелеріңді талқылап, шындығына жетейік! Күнәларың ал қызыл болса да, рақым етіп, сендерді қардай аппақ қылмақпын. Қылмыстарың қан қызыл болса да, сендерді кешіріп, аппақ жүндей ағартпақпын. 19Егер Маған мойынсұнып, тілімді алсаңдар, жердің жақсы өнімдерін жейтін боласыңдар. 20Алайда қасарысып, Маған қарсы тұра берсеңдер, сендерді жаудың семсері жалмап қояды». — Жаратқан Иенің Өзі осыны нық айтқан.


Опасыз Иерусалим жайлы қайғыру

21Қарашы, ежелде Құдайға адал болған қала енді өзін опасыз әйелдей ұстайды! Бұл қала әділдік пен адалдықтың ордасы болатын, ал қазір оны кісі өлтірушілер мекендейді.

22О, Иерусалим, сен күмістей құнды едің, енді қоқысқа ұқсайсың, дәмді сусындай едің, сұйылып кеттің. 23Басшыларың — Құдайға қарсы шыққан бүлікшілер, ұры-қарақшылардың сыбайластары! Бәрі де пара алғанды ұнатып, сый-сияпат дәметушілер. Олар жетімдердің мүдделерін қорғамайды, жесірлердің өтініштеріне құлақ та салмайды. 24Соған орай Исраилдің құдіретті Құдайы — Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие былай дейді: «Ә, бәлем, Мен дұшпандарыма қаһарымды төгіп, теріс қылықтарының тиісті жазаларын тартқызамын! 25Иә, Иерусалим, саған қарсы да қатаң шара қолданамын: зергердің күмісті балқытып, сілтімен тазартатынындай, Мен де сені былғайтын қоқыс атаулыңнан арылтып, тазартамын. 26Ежелде істегенімдей, саған тағы да әділ төрешілер мен дана кеңесшілерді тағайындаймын. Содан сен «Әділетті қала», «Адал астана» деп аталатын боласың».[*]

27Осылай Жаратқан Ие Сион қаласын күнәларының құрсауынан құтқарып, әділдікті қалпына келтірмек. Сонда Ол қаланың опық жеп, теріс жолдан қайтқан тұрғындарын кешіріп, тура жолға түсіреді. 28Алайда Құдайға қарсы тұрып, күнә[†] жасаушылардың бәрі бірдей құриды, Жаратқан Иеден безгендер қырылып жойылады![*] 29Сендер киелі деген емен ағаштарыңның[†] астында және бау-бақшаларыңның ішінде жалған тәңірлерге құлшылық етуді[*] қатты ұнатып, соны таңдаған едіңдер. Міне, соларыңа бола масқараланасыңдар! 30Өйткені жапырақтары қурап кеткен емен ағашына, сусыз, кеуіп қалған бау-бақшаға ұқсайтын боласыңдар. 31Күшті адамдарың кепкен дән қауызындай, ал арам қылықтары от ұшқынындай болады. Сонда олар кенеттен лап етіп жанып, бұл өртті ешкім де сөндіре алмайды.[*]

#### 2


Құдайға мойынсұнған халықтардың Сионда татуласуы

1Құдайдың Яһуда елі мен Иерусалим қаласы туралы Амос ұлы Ишаяға аян арқылы білдірген хабары:


2Кейінгі заманда[*] Жаратқан Иенің[†]
Киелі[†] үйі тұрған Сион тауы
Бастысы болады бар тау-төбелердің,
Бәрінен де оның атақ-даңқы
Әлдеқайда жоғары болып қалады.
Барлық халықтардың адамдары
Соған қарай ағылатын болады.
3«Енді жүріңдер, Жаратқан Иенің,
Жақыптың халқы сиынған Құдайдың,
Сион тауындағы киелі үйіне
Өрлеп барайық барлығымыз, кәне!
Сол жерде Жасаған Иеміз бізге
Ақ жолын нұсқайды, сонымен жүрейік,
Оның әділ еркін орындай берейік!»
Деп, көп ұлттар жолға шығады бірігіп.
Сөзін таратады тәлімін[*] үйретіп
Жаратқан Ие Иерусалимнен,
Сиондағы өз киелі үйінен.


4Сонда Иеміз халықтар арасында
Төрелік етіп, көптеген ұлттарға
Шығаратын болады әділ үкімін.
Енді олар төс үстінде қаруларын
Қайта соғып соқаға қылыштарын
Айналдырады, ораққа найзаларын.[*]
Содан халықтар енді қайтып ешқашан
Бір-біріне қарсы қару көтермейді,
Олар соғысуды тіптен үйренбейді.


5Жақыптың үрім-бұтағы, келіңдер,
Жаратқанның нұрында жүрейік біздер!


Тәкаппарлар жазаланатын сот күні

6О, Иеміз, Сен бізді: Өзің таңдап алған халқыңды, Жақыптың үрім-бұтағын тастап кеттің! Себебі ел іші шығыстан келген жаман әдет-салттарға толып тұр. Халқың Өзіңе мойынсұнбаған бөтендермен қол алысып, келісім[†] жасайды, әрі філістірлердей сәуегейлікпен, сиқыршылықпен айналысады. 7Бұл халықтың жері алтын-күміске кенелген. Қазынасының шегі жоқ, мінетін аттары мен соғыс күймелері де сансыз көп. 8Осы ел пайдасыз «қуыршақ тәңірлерге»[*] толы, адамдар өз қолдарынан шыққан заттарға табынады! 9Әрбір адам[†] төмендетіліп,[*] бәрі де масқараланады. О, Иеміз, соларға кешірім[†] бермейсің![*]

10Ей, опасыздар, Жаратқан Иенің қорқынышты қаһарынан, Оның айбынды ұлылығынан құз-шатқалдардың қуыстарына қашып барып, жердің ой-шұңқырларына жасырынуға тырысыңдар! 11Менменнің көзі төмен түсіп, адамзаттың асқақтығы талқандалатын күн[*] туады! Сонда жалғыз Жаратқан Иенің ғана мерейі үстем болады.

12Әлемнің Иесінің[†] сот жүргізетін сол күні күллі мақтаншақтар мен тәкаппарлар, өзін-өзі дәріптеуші әркім де масқараланып төмендетіледі! 13Сонда Ливан тауындағы зәулім самырсындар, Башан[*] тауындағы күллі емендер шабылады, 14тіпті асқар биік тау-төбелер, 15заңғар мұнаралар мен мықты қамалдардың бәрі де тегістеліп, жермен-жексен болады. 16Қандай да алып сауда кемесі[*] мен көз тартатын әшекейлі бейне[*] болмасын, барлығы да құртылады. 17Сол күні адамның өркөкіректігі басылып, пенденің менмендігіне шек қойылып, жалғыз Жаратқан Иенің ғана мерейі үстем болады! 18Ал сол пайдасыз жалған тәңірлер[*] мүлдем ғайып болып жоғалады.

19Жаратқан Ие жерді сілкінту үшін тағынан тұрған сол кезде Оған мойынсұнбағандар құз-шатқалдардың қуыстарына әрі жердің ой-шұңқырларына қашып барып, Жаратқан Иенің қорқынышты қаһарынан, Оның айбынды ұлылығынан жасырынып қалуға тырысады.[*] 20Сол күн туғанда күнәкарлар табыну үшін өздері жасап алған алтын, күміс тәңір мүсіндерін лақтырып, көртышқандар мен жарқанаттарға қалдырып кетеді. 21Жаратқан Ие жерді сілкінту үшін тағынан тұрған сол кезде олар құз-шатқалдардың ішіндегі үңгірлер мен қуыстарға қашып кіріп, Оның қорқынышты қаһарынан әрі айбынды ұлылығынан тығылып қалмақ болады.

22Ендеше пендеге арқа сүйеулеріңді доғарыңдар! Онда тұрған не бар? Ол алған деміндей өткінші ғой.[*]

#### 3


Яһуда мен Иерусалимге шығарылған үкім

1Сондықтан біліп алыңдар, енді Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие[†] Иерусалим мен Яһуда елін барлық сүйеніштерінен ада етеді: олардың ас-су қорларын жоқ қылып, 2батырлары мен жауынгерлерін, төрешілері мен пайғамбарларын,[†] сәуегейлері мен рубасыларын, 3елубасылары мен лауазымдыларын, кеңесшілері мен шебер ұсталарын және білгір бақсыларын[*] да халық арасынан алып кетеді.

4(Жаратқан Ие былай дейді:) «Бұл елді жас балаларға басқартамын, жүгенсіз жасөспірімдерді билеушілері етіп қоямын. 5Бұдан былай адамдар бір-бірін қанап, әркім өз жақын-жарандарына қысымшылық жасайды. Жастар паңданып үлкендерге қарсы шығады, қадірсіздер менменсіп беделділерді сыйламайды.

6Сол кезде адамдар ағайындарының біреуіне жармасып: «Үстіңде киімің бар ғой. Біздің басшымыз болып, қираған осы жерді қол астыңа алып, қалпына келтіре гөр!» деп жалынатын болады. 7Бірақ ол кісі қарсы шығып: «Халықтың қасіретін емдеп жазатындай құдіретім жоқ! Жеуге тамақ, киюге киім өз үй ішіме де жетіспейді! Мені басшыларың қыла көрмеңдер!» деп бас тартпақ.

8Иерусалим қаласы осылай шайқалып, Яһуда елі осылай құлайды! Себебі олар сөздерімен де, істерімен де Жаратқан Иеге қарсы шығып, Оның көз алдында салтанатты ұлылығын менсінбей келеді. 9Бұлардың бет-әлпеттері өздерін әшкерелейді.[*] Олар ежелгі Содом халқы сияқты ашықтан-ашық күнә[†] жасап,[*] соларын мақтан да етеді. Өз бастарына өздері пәле тілеген олар қасіретке қалады!

10Ал әділ жандарға мына ізгі хабарды жеткізіңдер: олар еңбектерінің жемісін жеп, игіліктерін көреді. 11Бірақ зұлымдар қасіретке қалады! Істеген жамандықтары өз бастарына түседі.

12Балалар[*] халқыма зорлық-зомбылық жасап, әйелдер оған билік жүргізеді. Ей, халқым менің, жетекшілерің сендерді адастырып, теріс жолға түсіруде!»

13Жаратқан Ие халықтарды соттауға дайын тұр. 14Сонда Жаратқан Ие таңдап алған халқының рубасылары мен әміршілеріне айыптарын атап көрсетеді: «Сендер Менің жүзімдігімді ойрандадыңдар![*] Өз сарайларыңды бейшаралардан тонап алған дүние-мүлікпен толтырдыңдар. 15Менің халқыма қысымшылық жасап, кедейлерді езіп-жаншығандарың не?!» — деп нық айтады Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие.


Иерусалимнің қыз-келіншектеріне ескерту

16Жаратқан Ие тағы былай дейді: «Сион шаһарының қыз-келіншектері қандай менмен! Олар бастарын қақшитып, көздерін қылмыңдатып жүреді, қадамдарын кербездене басып, аяқтарындағы сылдырмақтарын сыңғыр-сыңғыр еткізеді». 17Содан Жасаған Ие Сионның қыз-келіншектерін жазалайды: Жаратқан Ие олардың бастарына жара қаптатып, таз қылады.

18Сол күні Жасаған Ие Иерусалимнің әйелдерін өздерінің мақтан тұтатын әшекейлерінен де айырады: аяқ сылдырмақтары мен шашбауларын, айшықты алқаларын, 19-22сырға-білезіктерін және бет перделерін, әдемі баскиімдері мен аяқ білезіктерін, белбеулері мен әтірлі құтыларын, бой тұмарларын, жүзіктерін[*] және мұрындық сырғаларын, сондай-ақ сәнді киімдері мен шапандарын, халаттары мен әмияндарын, айналары мен бәтес киімдерін, шәлілері мен бөкебайларын — осылардың бәрін де Тәңір Ие Иерусалимнің әйелдерінен алып қояды.

23Сонда хош иісті иіссуларының орнын сасық иіс басады. Әшекейлі белбеулердің орнына олар кендір жіп байлап, тым баптаған шаш орнына тақыр бас болады. Сәнді киімдер орнына азалы киім киіп, сұлулықтың орнын құлдықтың таңбасы басады.

24Иерусалимнің ер адамдары семсерден өліп, жауынгерлері ұрыста қаза табады. 25Қала қақпаларының басында жоқтау айтылып, жылап-сықтау болады. Қаңырап бос қалған астана тақыр жерде отырған әйелге ұқсап қалады.


#### 4

1Сол күн туғанда әрбір ер адамға жеті әйел жармасып, оған: «Нанымызды өзіміз тауып жеп, киімімізді өзіміз тауып киеміз. Тек күйеуіміз болып, масқаралықтан арылта көріңіз!» — деп жалынып-жалбарынады.


Иерусалимнің болашақ даңқы

2Сол күндері Жаратқан Ие[†] өсіріп шығарған «Жас Өскін»[*] салтанатты да қадірлі болады. Исраил халқының қырғыннан тірі қалғандары осы жердің өнімін мақтан тұтып, даңққа кенеледі. 3Сонда Сионда тірі қалып, Иерусалимде өмір сүру үшін тізімге тіркелген әрбір адам[†] Құдайға бағышталған қасиетті[†] деп аталады. 4Себебі Жасаған Ие Сион шаһарының әйелдерін жан дүниелеріндегі ластан арылтады, әрі қан төккен Иерусалим қаласын әділдікпен соттап, қан дақтарынан отпен тазартады.[*]

5Содан кейін Жаратқан Ие Сион тауының және осында жиналғандардың үстерінен күндіз бұлт пен түтін, түнде жалындаған оттың сәулесін жаратады.[*] Бұлар салтанатты қаланы тұтастай қалқалап жауып тұрып, 6оны күндізгі қапырықтан тасалап, дауыл мен жауыннан да қорғайтын болады.

#### 5


Үмітті ақтамаған жүзімдік жайлы жыр

1Енді мен Жан досымның[*] атынан Оның жүзімдігі[*] жайлы жырын[*] айтып берейін:


Досымның жүзімдігі құнары асқан
Қыраттың беткейіне орналасқан.
2Досым оның топырағын қопсытып,
Тазартты барлық тастардан арылтып,
Таңдаулы бұталарды отырғызып,
Күзетуге мұнара салды қойып.
Жүзім шырынын таптап сығуға арнап
Шұңқыр[*] да жасап қойды әктастан қашап.


Содан тәтті жемістің шығуын күтті,
Жүзімдер бірақ ащы[*] болып шықты!
3Сол себептен Досым мынаны айтады:
«Ал, кәне, Иерусалим тұрғындары,
Сондай-ақ Яһуда азаматтары,
Бақша мен Өзімнің арамыздағы
Дауымызға төрелік айтыңдаршы:
4Баққа Мен істемеген не қалып еді?
Мен одан тәтті жүзім күткенімде,
Неліктен ол сондай ащы өнім берді?
5Сендерге білдірем жүзімдігіме
Менің не істейтінімді келешекте:
Қоршаған шарбағын шауып тастаймын,
Тас дуалын қиратып, талқандаймын,
Мал мен аңдарға таптатып қоямын,
Жүзімдікті жермен-жексен қыламын,
6Осылай бақшамды ойрандатамын!
Енді қайтып сабақтарын қысқартып,
Топырағын өңдемеймін қопсытып.
Тікенді бұталар, жантақ, ошаған
Қаптап басып кетеді, әрі оған
Еш уақытта да жаңбыр жауғызбауға
Өзім бұйыратын болам бұлттарға».


7Әлемнің Иесінің[†] бұл жүзім бағы —
Исраилден шыққан үрім-бұтағы,
Оның сүйсіне еккен бау-бақшасы —
Яһуда елінің адамдары.
Құдай[†] бұлардан әділдік күтті,
Ал, міне, олар жазықсыз қан төкті!
Жаратқан Ие[†] олардан адалдық тосты,
Ал, міне, жапа шеккендердің айқайы
Құдайдың құлағына жетіп жатты!


Халықты қанаушылардың шегетін қасіреті

8Үйлеріңе үй, егіндіктеріңе егіндік қосып алатындар, қасіретке қаласыңдар! Басқаларға орын қалдырмай, тек өздерің ғана осы жерде тұрмақсыңдар. 9Әлемнің Иесінің мына сөздері құлағыма шалынды: «Біліп қойыңдар: осы көптеген үйлер иелерінен айырылады, әдемі сарайлар да қаңырап бос қалады! 10Сол кезде он сотық[*] жүзімдіктен жиналған өнімнен небәрі бір күбідей ғана шырын шығады, әрі себілген он қап тұқымнан бір-ақ қап астық жиналады!»

11Таң ата тұрысымен сыраның соңына түскендер, түннің бір уағына дейін шарапқа қызып алып мас болып жүретіндер қасіретке қалады! 12Тойларында домбыра мен жетіген, даңғыра мен сыбызғы ойналғанда мұндайлар шарап ішіп қызыққа кенеледі. Алайда олар Жаратқан Иенің игілікті істеріне де назар аудармайды, Оның құдіретті қолымен жасаған іс-әрекеттеріне де көңіл бөлмейді.

13Сол себепті халқым өз түсінбеушілігіне бола[*] жер аударылады! Оның атақтылары аштыққа ұшырап, қалың көпшілік те шөл азабын тартатын болады. 14Бұларға қоса о дүние[†] де құнығып, аузын арандай ашып тұр. Ол еліміздің даңқты астанасын тосып тұрып, оның бұқара халқын, шулаған тобыры мен сауық-сайран салғандардың бәрін бірдей жұтып қояды. 15Әрбір пенде төмендетіліп, бәрі де масқараланып, менменнің көзі төмен түседі. 16Ал Әлемнің Иесі оларды соттап, әділ үкімін шығарғанына бола дәріптеледі, иә, Киелі[†] Құдай Өзінің әділдігі арқылы өз киелілігін[†] де ашық көрсетеді.

17Сол кезде осы ел ойрандалып, қойлар онда емін-еркін жайылады. Жат жерлік кірмелер[*] бұрынғы байлардың жерлерінен тойынатын болады.

18Әділетсіз істеріне жіптей шандылып байланғандар қасіретке қалады! Олар жалғандыққа шырмалып, күнәларын арқанмен буылғандай арттарынан сүйреп жүр. 19Оның үстіне: «Құдай тездетсін, істейтінін жылдамдап істесін, көрейік! Исраилдің Киелі Құдайының жоспары жақында жүзеге ассын, Оның көздегенін біліп алайық!» — деп олар мысқылдайды.

20Жақсыны жаман, жаманды жақсы дейтіндер, қараңғылықты жарық, жарықты қараңғылық деп атайтындар, әрі ащыны тәтті, тәттіні ащы деп санайтындар қасіретке қалады!

21Өздерін сондай дана, парасатты деп есептейтіндер де қасіретке қалады! 22Сол шарап ішкіш «батырлар», ішімдікті[*] күшті етіп дайындаудың «озаттары» қасіретке қалады! 23Олар пара алып, кінәліні ақтап, әділді заңды құқығынан айырады.[*]


Қаһарлы жаза: жау елге басып кіреді!

24Сондықтан от тілінің сабанды жалмап, жалынның пішенді өртеп жіберетіні сияқты, олар да әп-сәтте ғайып болады. Шөптің тамырлары шіріп, гүлдері қурап, желмен ұшып кететініндей, бірден жойылады. Өйткені олар Исраилдің Киелі Құдайы — Әлемнің Иесінің тәлімін[*] мойындамай, Оның сөздерінен бас тартты.

25Осы себептерден де Жаратқан Ие Өзінің халқына деген қаһарын лаулатып, оны жазалау үшін қолын көтеріп тұр. Оның құдіретінен таулар сілкінеді. Сонда өлгендердің денелері қоқыстай далаға лақтырылады.

Соның өзінде Жаратушының қаһары әлі де басылған жоқ, Оның құдіретті қолы жазалау үшін көтеріліп тұр![*]

26Жаратқан Ие алыстағы халықтарға арнап туын көтеріп, ысқырғандай белгі[†] береді. Сонда әскерлері жер шетінен асығыс аттанып, тез жетеді. 27Ешқайсысы шаршамайды да сүрінбейді, қалғымайды да ұйықтамайды. Белбеулері босамайды, етіктерінің баулары да үзілмейді. 28Бұл ерлердің жебелері үшкір, садақтары атуға дайын тұр. Мінген аттарының тұяқтары шақпақ тастай қатты, соғыс күймелерінің дөңгелектері құйындай жүйткиді. 29Сол жауынгерлер шабуыл жасағанда арыстандай ақырады, күшті жас арыстандай айбат шегіп, олжасына бас салып, гүрілдеп алып кетеді. Соны ешкім де құтқарып қала алмайды.

30Сол күні жау Исраилдің үстінен буырқанып долданған теңіздей ақырады. Пенде жағаға қарап, қара түнек пен азапты көреді. Қараңғы бұлттар жарықты жауып тастағандай, әркімнің де күдері үзіледі.

#### 6


Құдайдың Ишаяға аян беріп оны пайғамбар етіп тағайындауы

1Ұзиях патша қайтыс болған жылы[*] мен аса дәріптелген, заңғар биік тағында отырған Тәңір Иенің аянын көрдім. Оның салтанатты шапанының етегі киелі[†] үйдің ішін[*] алып жатты. 2Тәңір Иені айналдыра оттай жалындаған періштелер[†][*] қызмет етіп тұрды. Әрқайсысында алты қанаттан болды, солардың екеуімен бетін, тағы екеуімен денесін жауып, қалған екеуімен ұшатын. 3Жалындаған періштелер бір-біріне дауыстап: «Әлемнің Иесі[†] киелі, қасиетті, қастерлі![*] Бүкіл дүние Оның салтанатты ұлылығына кенелген!» — десіп тұрды. 4Олардың бұл айқайынан киелі үйдің есік жақтаулары мен табалдырықтары шайқалды. Үй іші түтінге толып кетті.[*]

5Сонда мен дауыстап: «Қасіретке қалдым-ау, енді құритын болдым! Себебі мен күнәкармын, аузымнан шыққан сөздерім арам,[*] әрі сөйлеген сөздері арам халықтың арасында тұрып жатырмын. Сонда да мен Патшаны, Әлемнің Иесін, өз көзіммен көрдім!» — дедім.[*]

6Осы кезде жалындаған періштелердің бірі құрбандық үстелінен[†] жанып тұрған көмір шоғынан көсеумен алып, маған ұшып келді. 7Ол шоқты аузыма тигізіп былай деді: «Міне, бұл еріндеріңе тиді. Енді сен әділетсіз істеріңнен арылып, күнәңнің арамдығынан тазардың».[*]

8Бұдан кейін Тәңір Иенің:

— Мен кімді жіберейін? Біздің хабаршымыз[*] кім болады? — деген даусын естідім.

— Мен бармын, Ием[†]. Мені жібере гөр, — деп жауап бердім. 9Сонда Тәңір Ие маған былай деп бұйырды:

— Осы халыққа барып, мына хабарды жеткіз: «Естіп тұрыңдар, бәрібір түсінбейсіңдер, көріп тұрыңдар, бәрібір аңғармайсыңдар!» 10Бұл халықтың жүректерін[*] қасарысқан сезімсіз, құлақтарын керең, көздерін соқыр қыл! Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен ұғынып, теріс жолдарынан қайтып, рухани[†] дертінен сауығар еді.

11— Тәңір Ие, мұндай жайт қашанға дейін созылады?[*] — деп сұрағанымда, Оның жауабы мынау болды:

— Сол жайт қалалар қирап, қаңырап бос қалғанша, үйлер ешбір тұрғынсыз, егіндіктер ойрандалып, иесіз қалғанға дейін созылмақ. 12Сонда Мен, Жаратқан Ие,[†] халықтың бәрін алысқа қуып жіберіп, бүкіл елді[*] талқандатып, айдалаға айналдырамын. 13Елде жұрттың оннан бірі қалса да, олар да қайтадан жойылады. Алайда үлкен ағаштар[†] кесіліп тасталғаннан кейін түбірлері қалатыны сияқты, халықтың Өзіме бағышталған тұқымы[*] оның «түбірі» іспетті болып аман қалады.

#### 7


Жау шабуылына ұшыраған патшаның Жаратушыдан жігер алуы

1Яһуда елінде Ұзияхтың немересі Жотамның ұлы Ахаз патшалық құрған кезде[*] Арама[†][*] патшасы Ресин мен Солтүстік Исраилдің патшасы Ремалиях ұлы Пақах[*] екеуі Иерусалимге қарсы аттанып, шабуыл жасады. Алайда олар қаланы басып ала алмады.

2Кейін тағы да «Арама Солтүстік Исраилмен бізге қарсы одақтасты!»[*] деген суық хабар Дәуіттің әулетіне жетті. Содан Ахаз патша мен оның халқының қорыққаны сонша, дауыл шайқаған орман ағаштарындай[†] дірілдеді.

3Ал Жаратқан Ие[†] Ишаяға бұйрық беріп былай деді: «Сен ұлың Шеяр-Язубты[*] ертіп алып, қаланың сыртында Ахазбен жолық. Оны Жоғарғы тоғанға қарай аққан арықтың соңынан, мата ағартушы шеберлердің даласына апаратын жол бойынан табасың. 4Ахазға мына хабарымды жеткіз: Абай болып, тыныштық сақта! Ана бықсып, шала жанған екі отындық ағашқа ұқсайтын[*] жауларыңнан қорықпа! Ресин мен Араманың және сол бір Ремалиях ұлының лаулаған қаһарынан зәрең ұшпасын!» 5Рас, Арама Ефреммен,[*] оның патшасы Ремалиях ұлымен бірге саған қарсы зұлым жоспар құрды: 6«Кәне, Яһудаға қарсы аттанып, үрейін ұшырайық! Елді өзара бөлісіп алып,[*] оған Табеил ұлын патша етіп тағайындайық!» дейді.

7Алайда Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Бұл ешқашан да жүзеге аспайды! 8Себебі Дамаск тек Араманың бас қаласы, ал Ресин небәрі Дамаскінің басы ғана болады. Ефремге келсек, ол алпыс бес жылдың ішінде талқандалып, халық болудан қалады.[*] 9Самария тек Ефремнің бас қаласы, ал Ремалиях ұлы небәрі Самарияның басы ғана бола береді.

Ал егер сенімдеріңде берік тұрмасаңдар, онда (жауға қарсы) берік тұра алмайсыңдар!»[*]


Имануилдің дүниеге келуі жайлы уәде

10Жаратқан Ие Ахаз патшаға тағы бір хабар жіберіп:

11— Осыны істейтіндігімді саған дәлелдеуім үшін Менен, Құдайың Жаратқан Иеден, бір керемет[†] жасауымды сұра! Бұл керемет іс жердің терең тұңғиығынан[*] немесе аспанның[†] қиыр шетінен болса да, сұрай бер! — деп бұйырды. 12Бірақ Ахаз:

— Жоқ, мен соны сұрамаймын! Жаратқан Иені осылайша сынағым келмейді, — деп бас тартты. 13Сонда Ишая оған былай деді:

— Дәуіттің әулеті, сөзіме құлақ салыңдар! Адамдардың төзімін сынағандарың аз болғандай, енді Құдайымның да төзімін сынамақсыңдар ма?![*] 14Ендеше Тәңір Иенің Өзі сендерге осыны істейтіндігін дәлелдейтін кереметті жасайды:

Біліп алыңдар, пәк қыз құрсақ көтеріп, ұл туады. Оған Имануил (яғни «Құдай[†] бізбен бірге»[*]) деген ат қояды. 15Нәресте есейіп, жаманнан бас тартып, жақсыны таңдай білетін жасқа келгенде ішетін тамағы тек айран мен бал болады.[*] 16Себебі бала ер жетіп, жаманнан гөрі жақсыны таңдай білетін жасқа келместен бұрын-ақ, сені соншама қатты қорқытқан әлгі екі патшаның елдері ойрандалады.

17Жаратқан Ие саған, сенің халқыңа және әкеңнің әулетіне де ауыр күндерді төндіреді. Солтүстік Исраил Яһудадан бөлініп шыққаннан бері, елің сондай пәлені бұрын-соңды басынан кешпеген еді: Жаратқан Ие сендерге қарсы Ассур патшасын аттандырмақ![*] 18-19Сол кезде Жаратқан Ие жауларыңа ысқырып белгі[†] беріп, оларды осы елге шақырып алады. Бәрі де не шыбын-шіркей секілді Мысырдағы Ніл өзенінің алыс салаларынан, не жабайы ара сияқты Ассур патшалығынан осы елге қаптап келеді. Олар үйір-үйірімен сай-салаларға, құз-шатқалдардың жарықтарына, тікенекті бұталар мен суаттардың барлығына қонатын болады. 20Сол күндері Тәңір Ие Ассур патшасын Евфрат өзенінің ар жағынан жалдап алып, сендерге қарсы жібереді. Сонда Ол Ассур патшасын ұстарадай қолданады: сендердің шаштарың мен аяқтарыңдағы түктеріңді, тіпті сақал-мұрттарыңды да алып тастаған іспетті сендерді масқара қылады.[*]

21Бұл уақыт келгенде шаруа өзінің табын-отарларынан тек бір қашары мен екі қой-ешкісін ғана қырғыннан сақтап қала алады. Бірақ соның өзінде 22олар (тапталған егіндіктер мен бау-бақшаларда емін-еркін жайылып) сүтті мол беретіні сонша, ол айран ұйытуға да жетеді. Елдегі пәледен аман қалғандар тек айран ішіп, бал жейтін болады.[*]

23Бұрын құны бір мың мысқал күміс[*] болған, бір мың жүзім бұтасы өскен әрбір жүзімдікті сол күндері тікенді бұталар әрі жантақ, ошаған қаптап кетеді. 24Адамдар осылай ойрандалып, тікенді бұталар мен арам шөп басқан барлық жерге тек садақпен қаруланып қана баратын болады.[*] 25Бір кезде кетпенмен қопсытылып, өңделген барлық қырат-қырқаларыңа тікенді бұталар әрі жантақ, ошаған қаулап өсіп тұрғандықтан, енді онда бара алмайтын боласыңдар. Сол жерлерді ірі қара мен ұсақ малдар емін-еркін таптайтын болады.

#### 8


Ассурдың жедел басқыншылығы

1Кейінірек Жаратқан Ие[†] маған мынадай бұйрық берді: «Аумақты тақта ал да, оған жұрт оқитындай етіп: «Тез-Тонап-Жылдам-Олжалау»[*] деп жаз!»

2Сол үшін мен екі адамды: діни қызметкер[†] Ұрияны және Барақиях ұлы Зәкәрияны сенімді куәгерлерім етіп алдым.

3Бұдан кейін мен пайғамбар[†] әйел — жұбайыммен жақындасып, ол құрсақ көтеріп, ұл туды. Жаратқан Ие маған былай деп бұйырды: «Бұл балаға «Тез-Тонап-Жылдам-Олжалау»[*] деген ат қоясың. 4Себебі оның тілі шығып, «Апа, әке» дегенше, Дамаск пен Самарияның бүкіл байлығын Ассур патшасы олжалап кетеді».[*]

5Жаратқан Ие маған тағы да тіл қатып 6былай деді: «Осы халық[*] (Өзім Иерусалимнің игілігі үшін ағызып отырған) Силоғам бұлағының тыныш суын менсінбейді.[*] Қайта, олар Ресинге және Ремалияхтың ұлына қуанады![*] 7Біліп қойыңдар: сол себепті Мен, Тәңір Ие, Евфрат өзенінің буырқана тасыған мол суларын, яғни Ассур патшасын, күллі қарулы күштерімен осы жерге бағыттаймын. Евфрат өзені көктемде арна-салаларынан асып-тасып, сулары 8адамдардың мойнына дейін көтеріледі. Сол сияқты, Ассур патшасы мен оның әскері де жуырда бүкіл Яһуда жеріне жайылып шығып, бұлқан-талқан болып ағып, елді басып кетеді![*] О, Имануил, оның кең қанаттары бүкіл жеріңе жайылатын болады!»[*]

9Ей, халықтар, қанша ұран салсаңдар да, бәрібір шайқалып құрисыңдар.[*] Жер бетінің алыс түкпірлері, тыңдаңдар! Шабуылға бел байлап қарулансаңдар да, бәрібір күйреп, құрисыңдар. Иә, айқасқа дайындала беріңдер, алайда қырыласыңдар. 10Кеңесіп жоспар құрып, көп сөз сөйлесеңдер де, бұларың іске аспайды, себебі Құдай[†] бізге жар![*]


Жауларыңнан қорықпаңдар, Жаратқан Иені қастерлеңдер!

11Жаратқан Ие менің үстіме құдіретті қолын қойып тұрып[*] хабарын жеткізді. Ол мені осы халық жүріп бара жатқан теріс жолға түсуден сақтандырып былай деді: 12«Бұл халықтың бүлік деп атағандарын сендер солай санамаңдар![*] Басқалардың қорыққандарынан сендер қорқып, үрейленбеңдер! 13Тек Әлемнің Иесін[†] ғана киелі[†] деп құрметтеп, терең қастерлеңдер, (Оның еркіне қарсы шығудан) шошынып[*] дірілдейтін болыңдар! 14Жаратқан Ие сендер үшін паналайтын киелі орын іспетті болмақ. Бірақ Ол Исраилдің екі патшалығы[*] үшін адамдарды сүріндіретін кедергі тас, құлататын жартас сияқты, әрі Иерусалимнің тұрғындарын түсіретін тұзақ пен тор секілді болады. 15Олардың көбі сүрініп құлап, талқандалады, не торға түсіп, ұсталады».


Ишая шәкірттеріне сақтауға тапсырған айғақтар

16Енді осылар туралы білдірген ескертулерім мен тәлімдерім[*] жазылған қағаздарды шиыршықтап орап, байлап, шәкірттерімнің көз алдарында мөрлеп, соларға сақтатқызып қой![*]

17Жаратқан Ие Жақыптың үрім-бұтағынан өз бетін жасырып жатса да, мен Оған үмітпен қарап, сенімімді арта беремін. 18Міне, мен және Жаратқан Ие маған сыйлаған балалар мұндамыз! Жер бетіндегі тұрағы Сион тауында орналасқан Әлемнің Иесі бізді Исраил елінде Өзінің болашақта не істейтінін білдіретін хабары мен белгісі[†] етті.[*]


Бақсы-балгерлер мен сәуегейлерге жүгінбеңдер!

19Алайда халық сендерге: «Аруағы мен жынын шақырып, сыбырлап, міңгірлейтін бақсылар мен сәуегейлерден кеңес сұраңдар!» — деп ұсынады. Онда оларға былай деңдер: «Халық жалғыз Құдайына ғана сиынып, Оның еркін сұрауға тиісті емес пе? Тірілерге болашақты білу үшін өлгендермен ақылдасудың қажеті бар ма?! 20Қайта, Жаратқан Иенің білдірген тәлімдері мен ескертулеріне[*] көңіл бөліп, соларға сүйеніңдер!»

Егер халық осы хабарларыма сай сөйлемесе, онда оларға атар таң жоқ.[*] 21Керісінше, олар зор қысымшылық көріп, ашығып, жер-жерде қаңғырып жүретін болады! Аштықтан қиналғанда олар қатты ашуланып, өздерінің патшасы мен Құдайына тіл тигізеді. Содан олар аспан[†] мен 22жерге көз салып, тек қайғы-қасірет,[†] қара түнек пен үрейлі қараңғылықты ғана көреді-ау! Олар әбден түңіліп, қара түнекке қуылады.

Алайда қазір қысымшылық көріп жатқан жерде ұдайы қараңғы бола бермейді.

#### 9


Дәуіттің Ұрпағының ізгілікті патшалығы туралы уәде

1Забулон мен Нафталимнің отанын
Иеміз бұрыннан масқараға ұшыратқан.[*]
Ал болашақта осы бір аймақты —
Теңізге баратын жол бойындағы
Әрі Иорданның батыс жағындағы
Бөтен ұлттар тұрған Ғалилея аймағы
Зор абыройға бөлейтін болады!
2Халық қараңғыда ғұмыр кешіп келеді,
Ал енді бір ғаламат Нұрды көреді,
Түнек басқан жерде[*] тұратын елге
Таңның шапағы сәулесін төгуде!
3Уа, Ием[†], Сен санын көбейтіп халқыңның,
Оған үлкен қуаныш та сыйлайсың.
Адамдар өнім жинау маусымында,
Не жау олжасын бөлісіп алғанда
Қатты қуанатындары сияқты,
Халқың шаттанады Сенің алдыңда.
4Себебі Сен өз ата-бабаларын
Ежелде Мадиянның зорлығынан
Шексіз құдіретіңмен құтқарғансың![*]
Енді тағы да меншікті халқыңның
Еңсесін басқан езгіні құртасың,
Арқасын ұрып-соққан жау сойылын,
Қатал қанаушының асатаяғын
Біржола сындырып, жойып тастайсың!
5Әскердің жер таптаған етіктері
Әрі қанға малынған киімдері
Енді өртелуге белгіленеді,[†]
Бәрі де отқа жем болып кетеді.


6Себебі Сәби дүниеге келді,
Біз үшін осы Ұл сыйға берілді!
Билік Оның қолында қала береді:[*]
Ол «керемет[†] ақылды Кеңесші,[*]
Құдіретті Құдай[†], Мәңгілік Әке,
Тыныштық[*] сыйлайтын Әмірші»[†]
Деп те аталатын болады.
7Оның құрған билігі арта түсіп,
Орнатқан тыныштығы шексіз болады,
Өзі Дәуіттің тағына отырып,[*]
Мәңгі патшалығын сол кезден бастайды,
Әділдікпен нығайтып, жалғастырып,
Ақиқатты да ұстанатын болады.
Барлық қайрат-жігерімен[*] бұларды
Әлемнің Иесі[†] іске асырады!


Жауыз да асқақ Солтүстік Исраилдің жазалануы

8-9Жасаған Ие Жақыптың үрім-бұтағына үкім шығарды, әрі бұл шешімін олардың арасында жүзеге асырады. Солтүстік Исраилдің[*] бүкіл халқы, Самария қаласының әрбір тұрғыны мұны ұғынатын болады. Олар өркөкіректеніп, менменсіп: 10«Саман үйлеріміз құлады, бірақ біз қашалған тастан қалап мықтылап қайтадан үй саламыз! Тұт ағаштарымыз[†] кесіліп тасталды, бірақ орнына әлдеқайда құнды балқарағайлар отырғызамыз!» — деп, қиқарлық көрсетіп келді.

11Алайда Жаратқан Ие[†] Ресин патшаның жауларын күшейтіп, Солтүстік Исраилге қарсы 12шығыстан Араманы,[†] батыстан філістірлерді аттандырды.[*] Олар Исраилді жалмап қоюға құнығып, ауыздарын арандай ашты.

Соның өзінде Жаратқан Иенің қаһары әлі де басылған жоқ, Оның құдіретті қолы жазалау үшін көтеріліп тұр!

13Алайда осы халық өзін жазалаған Әлемнің Иесіне қайтадан бет бұрып, Оның еркін білуге ұмтылған жоқ. 14Сол себепті бір-ақ күн ішінде Жаратқан Ие Исраилдің басы мен құйрығын, оның үлкенді-кішілі барлығын[*] да шауып тастайды: 15рубасылар мен атақтылар — елдің басы, ал құйрығы — жалған тәлім беруші көріпкелдер. 16Бұл халықты өз жетекшілері адастырады. Соларға еріп жүргендер теріс жолға азғырылады.[*] 17Сондықтан Жасаған Ие осы халықтың жас жігіттерін аямайды, жетім-жесірлеріне де жаны ашымайды. Себебі бәрі де арсыз зұлымдар, ауыздарынан шыққан сөздері өтірік!

Алайда Жаратушының қаһары әлі де басылған жоқ, Оның құдіретті қолы жазалау үшін көтеріліп тұр!

18Расында адамдардың әділетсіздігі от іспетті лаулап жанып, тікенді бұталарды әрі жантақ, ошағанды жалмап, ну орманды да өртеп жібереді. Түтін бағаналары зәулім биікке дейін көтеріледі. 19Әлемнің Иесінің лаулаған қаһарынан жер өртеніп, халық отқа жем болады. Сонда адамдар жақындарын да аямай, әркім өз қара басын ғана қорғайды. 20Олар оңды-солды тапқандарын жалмап жеп жатса да, көрген аштығының беті қайтпайды. Адам[†] тіпті өз қандастарын да жалмап,[*] 21Манаса Ефреммен, Ефрем Манасамен соғысып,[*] содан екеуі бірігіп Яһудаға шабуыл жасайды.

Соның өзінде Жаратушының қаһары әлі де басылған жоқ, Оның құдіретті қолы жазалау үшін көтеріліп тұр!


#### 10

1Әділетсіз заңдар шығарып, халықты азаптайтын ережелер жариялаған билеушілер қасіретке қалады! 2Олар халқымның арасындағы жарлыларды құқықтарынан айырып, жәбір көргендерге әділет жолын жауып тастайды. Тіпті жесірлерді олжалап, жетімдердің барын тонайды! 3Ей, мұндай озбырлық жасайтындар, Құдай[†] сендерді жауапқа тартып, алыс елдерден апат жіберген кезде не істемексіңдер? Көмек сұрап кімге жүгіріп, мақтан тұтқан байлықтарың мен беделдеріңді қайда қалдырмақсыңдар? 4Сендер не тұтқындардың қатарында бүгіліп айдалып кетесіңдер, не шайқаста өлесіңдер!

Соның өзінде Жаратушының қаһары әлі де басылған жоқ, Оның құдіретті қолы жазалау үшін көтеріліп тұр!


Жауыз да асқақ Ассурға шығарылған үкім

5Жаратқан Ие[†] былай дейді:

— Ассур патшалығы қасіретке қалады! Мен оны ызғарлы қаһарыма ұшырағандарды жазалау үшін ғана таяқ, сойыл сияқты пайдаланамын. 6Ассурдың әскерін Менен безіп, қаһарымды шақырған арсыз халыққа қарсы аттандырамын, әрі оны тонап, олжалауға,[*] даладағы саз балшықтай таптауға жіберемін. 7Алайда Ассур патшасының ой-ниеті Менің еркімнен басқаша: ол көптеген халықтарды жойып, мүлдем жоқ қылуды көздейді. 8Содан Ассур патшасы былай деп мақтанып бөседі: «Менің барлық әміршілерім[†] патшадай күш-қуатқа ие емес пе? 9Мен Қаркеміш сияқты Қална қаласын да, Хамат секілді Арпад қамалын да, Дамаск сияқты Самарияны да оп-оңай басып аламын![*] 10Мен талай патшалықтарды өзіме қаратып, уысымда ұстаймын. Бұлардың түкке тұрғысыз тәңірлері мен мүсіндері Иерусалим мен Самариядағылардан[*] күштірек. 11Мен Самарияны өзінің пайдасыз тәңірлерімен қоса құрттым, Иерусалимге және ондағы жұрт табынатын мүсіндерге де дәл солай істеймін!»

12Алайда Тәңір Ие Сион тауы мен бүкіл Иерусалимге қарсы істеп жатқандарының бәрін бітірген кезде былай дейтін болады:

— Мен Ассур патшасын өркөкіректеніп, паңдана қарап жүргені үшін жауапқа тартатын боламын! 13Ол патша былай деп мақтанады: «Мен сол істерді өз қолымның күшімен әрі өз көрегендігіммен жүзеге асырдым, себебі ақылды да парасаттымын! Мен халықтардың шекараларын алып тастап, қазыналарын талан-таражға салдым. Өз құдіретіммен тақ иелерін құлаттым.[*] 14Құстың ұясынан жұмыртқаларын жинағандай мен халықтардың жерлерін әрі байлықтарын оп-оңай қолыма түсірдім. Мені қорқыту үшін бірде-бір қанат қағылып, бірде-бір тұмсық айбаттанып, шиқ деп үн де қатпады».

15Бірақ балта өзімен ағаш[†] шапқан иесінен гөрі кереметпін[†] деп мақтана ала ма? Немесе ара өзімен жұмыс істейтін ұстаның алдында көкіректене ала ма? Таяқ, сойыл[*] адамды көтермейді, қайта, адам[†] таяқ не сойылды көтеріп, сілтейді! 16Сол себептен Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие Ассур патшасының денелі жауынгерлерін қатты ауыртып, жүдетеді, оның даңқты әскерін лаулаған өртпен жалмағандай құртады.[*] 17Исраил сиынған Киелі[†] Құдай, оның жарық Нұры, лаулаған от пен жалынға ұқсап бір-ақ күнде Ассурдың тікенді бұталарын әрі жантақ, ошағанын өртеп жібереді:[*] 18оның әйгілі ормандары мен құнарлы бау-бақшаларын түгелдей жалмап жояды. Сонымен қатар Ассурдың даңқты әскері де қатты ауырған адамдай әлсірей береді.[*] 19Сонда жас баланың өзі-ақ санап шыға алатындай біразы[*] ғана аман қалады.


Исраилдің тірі қалып, Құдайға бет бұрғандары

20Сол кезде Исраил халқының тірі қалғандары өздерін талқандап, жойған одақтастарына енді қайтып сүйенбейтін болады. Керісінше, олар бұдан былай сенімдерін шын жүректен Жаратқан Иеге, Исраилдің Киелі Құдайына, артады. 21«Тірі қалғандары қайта оралады»:[*] Жақыптың үрім-бұтағының аман қалғандары Құдіретті Құдайға қайтадан бет бұрады. 22Уа, Исраил, сенің халқың «теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз көп» болса да, олардың біразы ғана тірі қалып, қайта оралады! Құдай осы халыққа қырылуды бұйырып, шексіз әділдікпен үкімін шығарған.[*] 23Иә, Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие бұл үкімін бүкіл жерде іске асырады.[*]

24Сондықтан Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие мынаны айтады: «Уа, Сионда тұратын халқым, Ассур патшалығынан қорықпаңдар! Рас, ол сендерді ежелгі мысырлықтардай таяқ, сойылмен ұрып-соғып, зәбір көрсетуде.[*] 25Бірақ аз уақыттан кейін Мен сендерге деген ызғарлы қаһарымнан қайтып, оны Ассурға төгіп, сол елді қырып-жоямын. 26Мен, Әлемнің Иесі,[†] баяғыда Ориб құзының маңайында Мадиян тайпасының жасағын күйрете соққанымдай,[*] енді Ассурды «қамшыммен» соғамын. Ежелде таяғым Мысыр елі мен Қамысты теңіздің үстінен көтеріліп, алға созылғандай,[*] енді Ассурдың өзенінің үстінен де «таяғымды» созып, құдіретімді көрсетемін. 27Сол уақыт жеткенде сендер қанаушыларыңның мойындарыңа артқан ауыр жүктерінен арыласыңдар! Жаудың еңселеріңді басқан езгісін күл-талқан етесіңдер.[*] Себебі семіріп, зор күшке ие боласыңдар».


Басқыншылардың шабуылы

28Ассур әскері Аят қаласына басып кіріп, Мигроннан өтіп кетті, содан Миқмаста қару-жарақ, азық-түлік қорларын тексеріп, сонда қалдырды! 29Олар өткелден асып, Гебада түнемек. Рамақ қаласының үрейі ұшып, Саулдың мекені болған Гибеяның тұрғындары да қашып кетті. 30Ғалимның халқы, айқайла! Құлақ салыңдар, Лайша мен шарасыз Анатоттың тұрғындары! 31Мадмена қашып кетіп, Гебимнің халқы да бас сауғалап тығылуда. 32Жау Ноб қаласында бүгін-ақ аялдап, Сион тауына, Иерусалим қаласы салынған төбеге қарай жұдырығын сілтейді.

33Біліп алыңдар, Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие оларды ағаштың кесілген бұтақтарындай етіп қорқынышты құдіретпен шауып құлатады. Зәулім ағаштай өркөкіректеніп, менменсіген олар кесіліп түсіп, қор болады. 34Ливанның қалың ормандары балтамен шабылып тасталғандай, паңданған жаудың әскері Құдіретті Құдайдың алдында құлап, жермен-жексен болады.

#### 11


Дәуіттің Ұрпағының бейбіт патшалығы

1Кесілген ағаштың[†] түбірі мен тамырларынан жас өркен[*] өсіп шығады. Сол сияқты Есей ұлы Дәуіттің патшалық биліктен айырылған әулетінен[*] шығатын бір ұрпақ күндердің күнінде қайтадан патшалық құрады. 2Осы патшаға Жаратқан Иенің[†] Рухы қонып, оған даналық пен парасат, ақыл-кеңес пен құдірет, білімділік және Жаратқан Иені терең қастерлеуді дарытады. 3Өзі Жаратқан Иеге мойынсұнып, Оны терең қастерлеуден қуаныш табады.

Патша тек көрген сырт пішінге, ұзын құлақтан естігеніне ғана сүйеніп үкім шығармайды. 4Қайта, жарлыларға әділдікпен төрелік айтып, жердің жапа шеккендерінің заңды мүдделерін қорғайды. Оның аузынан шыққан үкімдер осы дүниеге[†] дүре соққан таяқ сияқты: айтқан әмірлерімен зұлымдардың көздерін құртады. 5Патша әділдікпен билік жүргізіп, ақиқат пен адалдықты берік ұстануға белін бекем буады.[*]

6Сол заманда қасқыр қозымен тату-тәтті тұрып, қабылан лақпен бірге тынығады. Бұзау, мықты жас арыстан және бордақы өгіз де қатарласып бірге жататын болады. Бәрін бір жас бала айдап, баға алады. 7Сиыр мен аю қатар жайылып, бұзаулары мен қонжықтары бірге тынығып, арыстан өгіз сияқты сабан, шөп жейді.[*]

8Сәбилер сұр жыланның інінің қасында ойнап, балдырғандар зәрлі жыланның ұясына қолын емін-еркін тығатын болады.[*] 9«Бүкіл қасиетті[†] тауымда ешқандай зұлымдық пен қиянат жасалмайтын болады», — дейді Жаратқан Ие. Себебі теңіздің суға толы болатынындай, жер де Жаратқан Иені жақыннан танып, қастерлеген адамдарға солай толы болады![*]


Жер аударылған халықтың отанына қайтып келуі

10Сол заманда Есей ұлы Дәуіт патшаның «тамырынан» өскін іспетті шыққан Ұрпақ халықтарға арнап тігілген ту сияқты белгі[†] болады.[*] Басқа ұлттар Оған бет бұрып, үмітін артады. Оның тынығып демалатын орны[*] салтанатты да құрметті болады.

11Сол күн туғанда Тәңір Ие (ата-бабаларын Мысырдағы құлдықтан азат еткеніндей) тағы да құдіретті қолын алға созады.[*] Оның халқының тірі қалғандары Ассурға, Төменгі мен Жоғарғы Мысырға,[*] Құшқа,[*] Елам[*] мен Бабылға,[*] Арамадағы[†] Хаматқа[*] және теңіз жағаларындағы алыс жерлер мен аралдарға шашырап кеткен еді. Енді Тәңір Ие оларды Өзіне қайтарады. 12Басқа халықтарға арнап туын көтергендей белгі беріп, Солтүстік Исраил мен Яһуда патшалықтарының жер аударылып, шашыраған халқын дүниенің төрт бұрышынан жинап, қайтарып әкелмек.

13Солтүстік Исраил[*] елі енді қайтып Яһуданы күндемейді, Яһудаға қарсы жауласып келгендердің бәрі де ғайып болады. Бұдан былай Яһуда Солтүстік Исраилге қастық жасамайды. 14Керісінше, екеуі бірігіп батысқа қарай аттанып, қырат беткейімен құлдырап түсіп, філістірлерге шабуыл жасайды. Олар шығыстағы жау халықтардың олжаларын да иемденіп, Едом мен Моабқа билік құрады, Аммон да оларға мойынсұнады.[*]

15Жаратқан Ие Мысыр теңізінің шығанағын құрғатып, жоқ қылады. Өзінің құдіретті қолын бұлғап, аңызақ желімен[*] Евфрат өзенін де кептіріп тастайды: оның кісі жаяу өте алатындай таяз етіп жеті тармағын ғана қалдырады. 16Сонда Жаратқан Иенің халқының тірі қалғандарына Ассурдан шығатын даңғыл жол дайын тұрады. Бұл жайт олардың ата-бабаларының Мысыр елінен шыққан кезіндегідей болмақ.

#### 12


Құтқарылғандардың Жаратқан Иені мадақтау жыры

1Сол кезде мынадай ән-жыр айтатын боласың:


«Уа, Жаратқан Ием,[†] Сені мадақтаймын!
Маған ашуланған едің, ал сосын
Қаһарыңды басып, мені жұбаттың.
2Сөз жоқ, тек Құдай[†] менің Құтқарушым!
Оған сеніп, қорықпаймын да енді,
Жаратқан Ие — күш-қуатымның көзі,
Айтатын жырым Тәңір Ием[†] жайлы,
Ол адал Құтқарушым болып келеді!»


3Құтқарылудың қайнар көздерінен
Су ала бересіңдер қуанышпен.[*]


4Сол кезде былай дейтін боласыңдар:
«Жаратқан Иеге шүкірлік етіп,
Есімін атап Оған сиыныңдар,
Әділ істерін ұлттарға білдіріп,
Есімінің ұлылығын хабарлаңдар!
5Жаратқан Иеге арнап ән шырқаңдар,
Ол ұлы кереметтерді[†] істеді,
Осыны білсін жер жүзінің бәрі!


6Уа, Сионның халқы, масаттаныңдар,
Дауыстап қалықтата ән салыңдар:
Исраил сиынған Киелі[†] Құдай
Енді өздеріңнің араларыңда
Бөленеді салтанатты ұлылыққа!»[*]

#### 13


Бабыл қаласы мен Ассур елі жайлы ауыр хабар

1Амос ұлы Ишая Бабыл қаласы[†][*] туралы көрініс көріп, мына ауыр хабарды алды:

2Тақыр төбе басына ту көтеріңдер, келетін әскерге айқайлап та, қол бұлғап та белгі[†] беріңдер! Олар Бабылдағы ақсүйектердің қақпаларына басып кірсін. 3Мен, Жаратқан Ие,[†] бұл жасақшыларды осы мақсатым үшін таңдап алдым. Сол мықты адамдар Менің қаһарлы үкімімді орындайды. Олар салтанатты ұлылығыма шаттанады.

4Таудан шыққан дауысқа құлақ түріңдер, ол — жүріп келе жатқан үлкен әскердің шуы сияқты ғой! Патшалықтардың жиналған халықтары айқайлауда. Әлемнің Иесі[†] осы әскерді шайқасқа дайындап түгендеп жатыр. 5Олар көкжиектің ар жағындағы алыс елдерден келді. Бұл жасақшылар — Жаратқан Иенің қаһарын іске асырып, бүкіл елді құртатын құралдары.[*]

6Зар жылаңдар, Жаратқан Иенің (соты) күні[*] таяп қалды! Сол кезде құдіреті шексіз Құдай[†] жерді талқандайды. 7Сондықтан бүкіл бабылдықтардың қолдарынан күші кетіп, әркім жүрексініп қалтырауда. 8Бәрінің үрейлері ұшып тұр. Олар толғағы қысқан әйелдей аласұра бүрісіп, бір-біріне таңырқай қарайды. Беттері қорқыныштан алабұртқан.

9Біліп қойыңдар, Жаратқан Иенің (сот жүргізетін) күні таяп қалды! Ол — Оның лаулаған сұрапыл ашу-ызасының күні! Сонда Жаратқан Ие жерді құла түзге айналдырып, ондағы күнәкарларды қырып-жоймақ. 10Аспандағы[†] жұлдыздар мен шоқжұлдыздар жарқылдауын доғарады. Күн шықса да, оны қараңғылық басады, ай да жарқырамайтын болады.[*]

11Мен, Жаратқан Ие, жер бетіндегі адамзатқа жасаған зұлым істерінің сазайын тартқызып, әділетсіз адамдарды күнәлары үшін жазалаймын. Мен өркөкіректердің асқақтығын тоқтатып,[*] зорлықшылдардың паңдығын жоямын. 12Осылай Мен адамзаттың санын азайтып, пендені саф алтыннан да сирек, тіпті сонау Опыр елінен әкелінген таңдаулы алтыннан[*] да тапшы қыламын. 13Себебі Мен, Әлемнің Иесі, лаулаған қаһарымды көрсеткен сол күні аспанды шайқалтамын! Сонда жер сілкініп өз орнынан қозғалады.[*]

14Содан (Бабылдағы) әрбір адам[†] аңшы қуған киіктей, бақташысы жоқ отардай өз халқы мен еліне қарай қашып кетеді. 15Жау көзіне түскен әркім найзамен шаншылады, қолға түскен әркім семсермен түйреліп өлтіріледі. 16Жау олардың балаларын көз алдарында ұрып өлтіріп,[*] үйлерін тонап, әйелдерінің абыройын төгіп масқаралайды.

17Біліп қойыңдар, Мен мидиялықтарды оларға қарсы шабуылға шығарамын.[*] Олар күмісті қадірлемейді, алтынға да құмартпайды. 18Мидиялықтар садақтарымен жас жігіттерді жайпап салып, құрсақтағы сәбилерге де қайырымсыздық танытып, балаларды да аямайды. 19Бабыл қаласы — патшалықтардың сән-салтанаты, халдей[*] халқының асқақ мақтанышы. Алайда Мен, Құдай, Содом мен Ғомораға істегенімдей,[*] Бабылдың да астан-кестенін шығарамын.

20Бабылдың жерін енді қайтып ешкім мекендемейді, адамдар ешқашан сонда тұрмайтын болады. Не көшпелі арабтар да шатырын тікпейді, не өзге шопандар да отарларын жаймайды. 21Құла түздің жабайы аңдары оның үйінділерінде тынығып жатып, қираған үйлері үкінің ұяларына толады. Бұл жерде түйеқұстар[*] да тұрып, сабалақ жүнді ешкілер секіріп жүреді.[*] 22Қираған қорғандары және сәулетті сарайларының қалдықтары қорқау қасқыр мен шибөрінің ұлыған даусымен жаңғырады. Иә, Бабылдың құритын уақыты таяп қалды, оның күні өтті!

#### 14


Жаратқан Иенің халықты отанында орналастыруы

1Жаратқан Ие[†] Жақыптың үрім-бұтағына аяушылық танытып, Исраил халқын тағы да Өзінікі қылып таңдап алып, оларды өз елінде қайтадан орналастырады. Жат жұрттықтар да мұнда келіп, Жақыптың үрім-бұтағына қосылмақ.[*] 2Басқа ұлттар Исраил халқын өз еліне қайтып әкеледі, әрі оларға Жаратқан Иенің таңдаған жерінде ұдайы қызмет ететін болады. Сонда халық бұрын өзін тұтқын етіп, езіп-жаншығандарды тұтқындап, үстерінен билік құрмақ.


Бабыл патшасының о дүниеге аттануы

3Сол күні Жаратқан Ие сені азап пен қорқыныштан, құлдықтың ауыр жүгінен азат ететін болады. 4Бұл орындалғанда сен Бабыл патшасын[*] мазақ еткен өлең айтып былай дейсің:


Жауыз қанаушы қалайша тоқтатылды!
Асқақтап тонауы оның доғартылды!
5Сұмның асатаяғын Жаратқан сындырды,[*]
Зұлым билеушіден үстемдігін тартып алды.
6Сол патша ұлттарды ашулана ұрғылады,
Халықтарды тоқтатпай жаншып қудалады.
7Енді бүкіл жер тыншып аман болады,
Барлығы шаттана ән-жырлар айтады.
8Шыршалар да қуанышқа кенеледі,
Ливанның самырсындары да былай дейді:
«Уа, патша, сен тақтан құлағандықтан енді
Бізді шауып құлатуға ешкім келмейді».


9Ей, патша, о дүние[†] сенің келуіңді күтіп қозғалуда. Саған бола ол өлгендердің рухтарын, жер бетінде мықты болған билеушілердің бәрін де орындарынан тұрғызады. Күллі халықтардың патшалары (сені құрметтегенсіп) тақтарынан көтерілуде.[*] 10Олардың бәрі саған тіл қатып былай дейді: «Енді сен де біз сияқты әлсізсің! Сен де бізге ұқсас болдың!» 11Бүкіл сән-салтанатың да, сарайыңдағы күй-сазың да өзіңмен бірге қабірге қойылды. Сенің астыңа шыбын құрттары төселіп, жамылып жатқан жамылғың жауын құрттары болды.

12Ей, Шолпан жұлдыз[*] әрі таң шапағы (іспетті болған Бабыл патшасы)! Аспаннан[†] сен қалай құлап түстің![*] Халықтарды таптап келген[*] сен өзің қалайша жерге лақтырылдың! 13Өйткені іштей былай дегенсің: «Мен аспанға көтерілемін, өз тағымды Құдайдың жұлдыздарынан да жоғары орнатамын! Қиыр солтүстікте орналасқан, (жалған тәңірлер) жиналатын таудың[*] басындағы тағыма жайғасамын. 14Биік бұлттардан да жоғары көтеріліп шығамын, өзімді Хақ[†] Тағаламен[†] бірдей қыламын!» 15Қайта, сен о дүниеге, тұңғиықтың түбіне лақтырыласың!

16О дүниедегілер саған қадала қарап, сен жайлы былай деп ойлайтын болады: «Жерді сілкінтіп, патшалықтарды шайқалтқан адам[†] осы ма?[*] 17Әлемді құла түзге айналдырған бұл ма? Қалаларды қиратып, тұтқынға алғандарын үйлеріне қайтармаған қатыгез патша осы ма?»

18Халықтардың барлық патшалары құрметтеп қойылған өз қабірлерінде жатыр. 19Ал сен қажетсіз бұтақшадай қабіріңнен алыс жерге лақтырылып тасталдың. Мәйітің бір шұңқырда семсердің жүзінен қаза тапқандардың сүйектерімен жабылып, тастардың астында қалады. Иә, сүйегің өлексе іспетті тапталып, 20патшалар қабіріне қойылмады. Өйткені сен өз еліңді талқандап, өз халқыңды құрттың.

Зұлымдардың тұқымы ешқашан еске алынбасын! 21Осы патшаның ұлдары да ата-бабаларының жасаған күнәларына бола құртылмақ, соған арналған орынды дайындап қойыңдар! Олар бас көтеріп, жерді иемденіп, дүние жүзін өз қалаларымен толтыра алмасын!

22«Мен оларға қарсы шықпақпын! — дейді Әлемнің Иесі.[†] — Мен Бабылды атымен жоқ қылып, оның халқын түп-тамырымен құртып, ешбір ұрпағын тірі қалдырмаймын. Осыны айтқан Мен Жаратқан Иемін. 23Мен қаланы жабайы аңдар[*] мекендейтін мибатпаққа айналдырып, ондағы барлық нәрсені де сыпырып тастаймын». — Әлемнің Иесі осыларды нық айтады.[*]


Ассурлықтардың жазалануы

24Әлемнің Иесі былай деп ант еткен: «Менің ой-ниетім шүбәсіз іске асады! Мен қалай жоспарлаған болсам, ол дәл солай орындалады! 25Мен ассурлықтарды өз елім Исраилде талқандап, оларды өз тауларымда басып тастаймын. Осылай халқымның мойнынан Ассурдың мойынтұрығы алынып, олар көтерген ауыр жүктерінен арылады. 26Бұл — бүкіл әлемге арнаған шешімім! Мынау — барлық халықтардың үстінен созылған құдіретті қолым!» — 27Өйткені Әлемнің Иесі осыны ұйғарды. Мұнысын орындатқызбайтын кім бар?! Жаратқан Ие құдіретті қолын алға созып тұр.[*] Онысын тоқтата алатын кім бар?!


Філістір елі жайлы ауыр хабар

28Ахаз патша қайтыс болған жылы[*] мына ауыр хабар (пайғамбарға[†] Жаратқан Иеден) жетті:

29Уа, бүкіл філістір елі, сені ұратын таяқ сынғанмен, шаттануыңа себеп жоқ. Бір жылан өлген кезде оның орнына улы сұр жылан келеді. Улы сұр жыланның жұмыртқасынан атылып, шағып алатын оқ жылан шығады.[*] 30Сол кезде (Менің халқымның ішіндегі) ең кедейлер тамақтанып, мұқтаждар[*] қауіп-қатерсіз тынығып жатады. Алайда, уа, філістір халқы, Мен сендерді ашаршылық арқылы түп-тамырларыңмен жұлып тастаймын. Тіпті аман қалғандарыңның өздерін де қырып жоямын.

31Қала қақпаларының маңында еңіреңдер! Қаланың ішінде зар жылаңдар! Уа, філістірлер, қорқыныштарыңнан су жүрек боласыңдар. Солтүстік жақтан шаң-топырақтың құйын бұлты іспетті жау аттанып келе жатыр! Осы айбынды әскердің қатарларында бірде-бір қорқақ жоқ.


32Сол халықтан келетін хабаршыларға біз не деп жауап қатамыз? Оларға: «Жаратқан Ие Сионды берік негізге орнатқан. Оның халқының азап шеккендері осы қаладан баспана табады!» — деп айтамыз.

#### 15


Моаб елі туралы ауыр хабар

1Бұл — Моаб[*] елі туралы ауыр хабар: Ойбай, Моабтағы Ар қаласы еш шүбәсіз бір-ақ түнде қиратылып талқандалмақ! Моабтағы Кир қаласы да бір-ақ түнде жойылып күл-талқан болмақ! 2Халық жалған тәңірдің ғибадатханасына[†] көтеріледі. Олар Дибонның биіктеу жерлеріндегі табыну орындарында жылау үшін өрлеп шығады. Моаб халқы Небо мен Медеба қалаларын жоқтап жылайды. Барлығы да қайғырып[†] шаштарын, сақал-мұрттарын алып тастайды. 3Олар көшеде азалы киім киіп жүріп, алаңдар мен үйлердің жалпақ төбелерінде де жоқтау айтып жылайды. 4Хешебон мен Елғаленің халқы зар еңіреп, олардың даусы Яхасқа дейін естіліп тұрады. Сондықтан Моабтың жасақшылары да айқайлап, дірілдеп қорқады.

5Мен шын жүректен Моаб үшін жылаймын. Оның босқындары Сиғор мен Үшінші-Әглат[*] қалаларына дейін қашып кетпек. Олар Лухитке апаратын асуға еңірей көтеріліп, Хоронаимға қашып барып, шеккен азаптарына қатты қайғыра жылай береді. 6Өйткені Нымрим сайының суы тартылып қалып, жағасындағы шөптер күйіп кетті.[*] Көк шөп пен өсімдік атаулыдан ештеңе қалмады. 7Өздерінің жиып-теріп, сақтап қойған мол байлықтарын халық Теректер жылғасының ар жағына тасып әкетеді. 8Иә, Моаб елінің қай жерінен де зар еңіреген дауыс естіледі. Айтылған жоқтау Әглаим мен Бегер-Елім қалаларынан да естілмек. 9Дибондағы өзеннің суы төгілген қаннан қып-қызыл болып ағады. Алайда Мен мұндағы халықтың басына бұдан да көбірек ауыртпалық түсіремін: арыстан[*] Моабтан қашып кетіп бара жатқандарға да, елде қалғандарға да бас салатын болады.

#### 16


Моаб елінің үмітсіз жағдайы

1Уа, Моаб халқы, елдің әміршісіне[†] арнап алым-салық ретінде қошқарлар жіберіңдер! Оларды Села[*] қаласынан иен дала арқылы Сион тауына апарыңдар![*] 2Моабтық қыз-келіншектер Арнон өзенінің жағалауында тентіреп, ұясынан лақтырып тасталған құстардай абыржып, әрлі-берлі жүре береді. 3Олар Яһуда халқына жалынып былай дейді: «Бізге не істейтінімізді айтыңдаршы! Қашып жүрген біздерді тал түсте саясын түсірген ағаштай[†] қорғап, жасыра көріңдер! Қуған жауға бізді ұстап бермеңдерші! 4Моабтық босқындарды елдеріңде қалдырыңдаршы. Бізді жойғылары келгендерден жасырып қорғаңдаршы!»

Зорлық-зомбылық жасап, елді ойран қылғандар тоқтатылып, жойылған кезде 5Құдай[†] Дәуіттің әулетінен шыққан біреуді таққа отырғызады. Ол халыққа адалдықпен және берік мейіріммен билік жүргізіп, шындыққа сай үкім шығарып, әділетті тез орнататын болады.[*]

6«Біз Моабтың ерен тәкаппарлығы мен өркөкіректігі, оның менмендігі мен кердеңдігі[*] туралы естігенбіз, алайда олар босқа мақтанады». 7Сондықтан Моаб халқы зар жылайды, олардың бәрі де еңіреп жылайды. Кир-Хәрешеттен әкелінетін мейіздердің[*] енді болмайтыны туралы қатты қайғырып[†] еңкілдейсіңдер. Халық торығып, үміттерін үзеді. 8Хешебон маңындағы егіндіктер мен Сибмадағы жүзімдіктер кеуіп қалды. Халықтардың билеушілері ондағы таңдаулы жүзім бұталарын быт-шыт қылды. Бұрын олардың бау-бақшалары солтүстікте Жазерге дейін жетіп, шығыста шөлге қарай, батыста Өлі теңіздің арғы жағалауына қарай жайылып, жайқалып тұратын еді.[*]

9Сондықтан Сибманың жүзім бұталары үшін Жазер халқы іспетті мен де қатты қайғырамын. Уа, Хешебон мен Елғале, сендерді де жоқтап, көз жасымды көл қыламын. Өйткені енді қайтып мұнда халықтың құрма, інжір жемістері мен егіннің өнімдерін қуана жинайтын маусымдары болмайды. 10Құнарлы бау-бақшаларда шат-шадымандық ғайып болады. Жүзімдіктерде көңілді әндер шырқалмайды. Сыққыш шұңқырларда ешкім де қуана айқай сала жүзімді таптап шырынын ағызбайды. 11Сол себепті жан дүнием Моаб елі үшін әрі жүрегім ондағы Кир-Хәрес[*] қаласы үшін қайғылы әуен тартқан жетігендей зарлайды. 12Моаб халқы дұға[†] ету үшін өздерінің биіктеу жерлеріндегі табыну орындарына барып, жалған тәңірлердің ғибадатханаларында[†] қатты тырысып құлшылық етеді, бірақ оларынан ештеңе шықпайды.


13Жаратқан Иенің[†] бұдан ертерек Моаб туралы берген хабары осы. 14Бірақ қазір Жаратқан Ие мынаны айтады: «Дәл үш жылда[*] Моабтың ұлылығынан түк қалмайды. Оның құжынаған халқынан тірі қалғандар өте аз әрі дәрменсіз болады».

#### 17


Дамаск пен бүкіл Арама елі жайлы ауыр хабар

1Бұл — Дамаск жайлы ауыр хабар:

«Біліп қойыңдар, енді қайтып Дамаск қала болмайды, ол қиратылып, тау-төбе үйіндіге айналады. 2Арогер аймағының қалалары қаңырап бос қалады. Енді олар малдың жайылымына айналып, ешкім де олардан малды қуып аластатпайды. 3Солтүстік Исраил[*] қамалды қалаларынан айырылып, Дамаск өзінің тәуелсіз патшалық болуынан ада қалады. Тірі қалған арамалықтар[†] Исраил халқы сияқты ұлылығын жоғалтады».[*] — Әлемнің Иесі,[†] осыны нық айтады.

4«Сол кезде Жақыптың нұрлы салтанаты күңгірттеніп, оның мықты денесі жүдейді. 5Сонда Исраил елі орақшылар егінді жинап алғаннан кейінгі егістікке ұқсайды. Ол ештеңесін қалдырмай жиып-терген Рефаим аңғарындағы қаңыраған бос егіндік іспетті болады. 6Тек біразырақ адам[†] ғана аман қалады. Бұл, жемісі жинап алынған зәйтүн ағашындай[†] болмақ: ең биік ұшар басында тек екі-үш, ең төменгі өнімді бұтақтарында төрт-бес-ақ жемісі қалмақ». — Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие[†] осыны нық айтады.

7Сол уақыт жеткенде адамдар өздерін жаратқан Жасаған Иеге бет бұрып, Исраилдің Киелі[†] Құдайына сеніммен қарап мойынсұнады. 8Олар енді қайтып өздері жасаған құрбандық үстелдеріне бет бұрмайды, әрі өз қолдарынан шыққан Ашера бағаналары мен хош иісті заттар түтететін үстелдерге[*] сеніммен қарамайтын болады.

9Сол заман келгенде олардың бекіністі қалалары да иесіз ну орманға ұқсап,[*] қанахандықтардың Исраил халқынан қашқан кезде тастап кеткен қырат бастарындағы қалалары сияқты елсіз бос болады.

10Неге десең, сен өзіңді құтқарған Құдайыңды менсінбей, өзіңді қорғайтын «Жартасыңды»[*] ұмыттың! Мейлі, таңдаулы деген өсімдіктерді егіп, шетелден әкелінген жүзім бұталарын отырғыза бер! 11Олар сен еккен күні тармақ жайса да, сен отырғызған күні гүлденсе де, бәрібір олардан өнім жинамайсың: соның орнында тек қайғы-қасірет[†] пен жазылмас ауру ғана болады.[*]

12Тыңдашы, көптеген халықтардың әскерлері долданған теңіздің гүріліндей шулайды! Ойбай, ұлттардың дабыры қандай! Олар ағысты судың гүріліндей шулайды, 13әрі жағаны соғып зулаған толқындардай алға жылжиды. Бірақ Құдай[†] оларға бұйрық бергенде, қашып кетеді де, тау жаққа жел ұшырған кебектей, құйын көтерген тозаңдай кері шегінеді.[*] 14Кешке қарай қорқыныш тудырғанмен, олар ертеңгісін жоқ болады. Біздің елді тонап, мал-мүлкімізді талап әкеткен әрбір жаудың тағдыры, міне, осындай болады.[*]

#### 18


Құш елі туралы ауыр хабар

1Қап, әттеген-ай, Нілге құятын салалардың ар жағында орналасқан, қанаттылар сусылдап ұшатын Құш[†] елі[*] қасіретке қалады! 2Сол ел қамыстан жасалған қайықпен Ніл өзенімен елшілерін жібереді.

Уа, жүрдек хабаршылар! Өзендермен бөлінген өз елдеріңе қайтыңдар! Әр жерде қорқыныш туғызатын мықты да зорлықшыл өз халқыңа мына хабарды жеткізіңдер: 3Ей, жер бетінде тұратын барлық адамдар,[*] ден қойыңдар! Тау бастарында ту көтерілгенде соны көріп, керней тартылғанда соны еститін боласыңдар! 4Себебі Жаратқан Ие[†] маған мынаны айтты: «Мен Өзім тұратын көктен тыныштықпен төменге көз саламын. Осы тыныштық күн күйіп тұрған кездегі жым-жырт ыстыққа әрі өнім жинайтын кездегі аптапта жоғары қарай ақырын көтерілген буға ұқсайды».

5Жүзімші өнімді жинамас бұрын, бүршік гүлдеп болып, жүзім піскен кезде, пышағымен артық өскіндерді кесіп түсіреді. Сол сияқты, Жаратқан Ие Құштың жасағын «шауып тастайды». 6Оның өлген жасақшыларының денелері таудағы жыртқыш құстар мен даладағы аңдарға қалады. Олармен жазда құстар, қыста аңдар қоректенеді.

7Сол кезде ұзын бойлы, сақал-мұртсыз, әр жерде қорқыныш туғызатын мықты да зорлықшыл халықтан Әлемнің Иесіне[†] арналған сый-тарту[*] келеді. Олар соны өзендермен бөлінген өз елдерінен Әлемнің Иесінің есімі құрметтелетін орынға, Сион тауына,[*] әкеледі.

#### 19


Мысыр туралы ауыр хабар

1Бұл — Мысыр туралы ауыр хабар:

Біліп қойыңдар, Жаратқан Ие[†] ұшқыр бұлтқа мініп алып,[*] Мысырға аттанбақ. Мысырдың жалған тәңірлері Оның алдында дірілдеп, мысырлықтар да сужүректеніп қорқады.

2(Жаратқан Ие мынаны айтады:) «Мен мысырлықтарды өзара қарсыластырып қоямын. Бірге туған бауырлар да, көршілер де бір-бірімен тартысып, қалалар да, патшалықтар да өзара соғысатын болады. 3Сонда мысырлықтар жүрексініп, түңіліп, Мен олардың жоспарларын шатастырамын. Олар өздері табынған жалған тәңірлері мен аруақтарынан, жынын шақырған бақсылар мен сәуегейлерден ақыл-кеңес сұрайтын болады.[*] 4Мен мысырлықтарды қатыгез қожайынның қолына табыстаймын, сол қайырымсыз патша[*] оларға үстемдік жүргізетін болады». — Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие осыны нық айтады.

5Ніл өзеніндегі судың деңгейі төмендеп, оның арнасы кеуіп, құрғап қалады. 6Өзен салалары мен арықтар сонда саси бастап, қалаларды қоршаған орлардың суы да жоқ болады. Қамыс пен қоға кеуіп, семіп қалады. 7Нілдің жағалауындағы басқа да өсімдіктер, өзеннің жағасындағы егістіктердегі егіннің бәрі де қурап, желмен ұшып, ғайып болады. 8Нілден балық аулап күн көріп жүрген әрбір адам[†] күрсініп жыламақ. Олардың қармақтары мен ауларынан енді еш пайда болмайды. 9Зығырдан мата тоқып, бәтес жасап шығарушылар да үміттерін үзеді. 10Тігіншілер мен жалдамалы жұмысшылардың сағы сынып, тұнжырайды.

11Елдің астанасы Соғанның басшылары зердесіздер! Мысырдың ең кемеңгерлері ақымақ кеңес береді. Қалай ғана олардың дәттері барып патшаға: «Мен ежелгі кемеңгерлер мен патшалардың ұрпағымын» деп мақтана алады?

12Уа, Мысыр патшасы, сенің сол бір ақылды кеңесшілерің қайда? Олар Әлемнің Иесінің[†] Мысырға не жоспарлап отырғанын біліп алып, саған айтып берсін! 13Соғанның басшылары ақымақ болып, Мемфистің[*] басшылары да алданып қалды! Мысырдың руларының басты адамдары халықты адастырып, басын айналдырды. 14Жаратқан Ие араларына оларды шатастыратын рух[†] төкті.[*] Соның нәтижесінде Мысыр барлық нәрсені қате жасап, өз құсығына тайып теңселген мас адамдай болады. 15Мысырдағы әркім де, не бастық, не жарлы болсын, не атақты, не қарапайым болсын,[*] қай-қайсысы да шарасыз болмақ.


Мысыр, Ассур, Исраил Жаратқан Иені бірлесе дәріптемек

16Сол кезде Мысыр елі Әлемнің Иесінің өздеріне қарсы созылған қолынан[*] әйел заты іспетті қорқып дірілдейтін болады. 17Яһуда елінен Мысырдың зәрелері ұшпақ. Яһуданың аты аталғанда мысырлықтар қалтырап, жандары түршігетін болады. Себебі Әлемнің Иесі Өзінің мысырлықтарға қатысты жоспарын дайындап қойды. 18Осы уақыт жеткенде Мысырдың бес қаласы Қанахан тілінде[*] сөйлеп, Әлемнің Иесіне адал болуға ант бермек. Қалалардың біреуі «Күнқала»[*] деп аталмақ.

19Сол заманда Мысыр елінің ортасында Жаратқан Иеге бағышталған құрбандық үстелі[†] болады. Мысырдың шекарасында Оған арналған ескерткіш те орнатылмақ. 20Бұл, Әлемнің Иесінің Мысырда екендігін дәлелдейтін айғақ болады. Себебі олар өздеріне жәбір көрсеткендерге қарсы қолдау сұрап Жаратқан Иеге дауыстап жалбарынғанда, Ол соларды аман алып қалуға бір мықты Құтқарушыны[*] жібереді. 21Осылайша Жаратқан Ие Өзін мысырлықтарға таныстырмақ. Сол кезде олар Жаратқан Иені жақыннан біліп, Оған мойынсұнатын болады. Олар Жаратқан Иеге арнап құрбандықтар шалып, басқа сый-тартулар да ұсынбақ. Оған уәде берсе, соларын сөзсіз орындайды. 22Жаратқан Ие Мысыр халқына (күнәларына бола) індет жіберіп жазасын тартқызады, бірақ кейін оларды Өзі сауықтырады да. Олар Жаратқан Иеге бет бұрып, сиынады. Ол мінажаттарына құлақ түріп, оларды айықтырады.

23Осы уақыт жеткенде Мысыр мен Ассур елдерінің арасында даңғыл жол болады. Осы екі елдің халқы бір-біріне барып келеді әрі бірігіп Құдайға ғибадат ететін болады. 24Сол заманда Исраил Мысырмен және Ассурмен қатарлас тұрған үшіншісі болып, осы халық арқылы Жаратқан Иенің жарылқауы жер бетіне жететін болады.[*] 25Әлемнің Иесі оларға батасын беріп: «Мен өз халқым Мысырды өз қолымнан шыққан Ассурды және меншікті халқым Исраилді де жарылқай беремін!»[*] — дейді.

#### 20


Пайғамбардың Мысыр мен Құштың жеңілуін бейнелеп көрсетуі

1Ассур патшасы Саргон өзінің бас қолбасшысын філістірлердің Азот қаласына қарсы аттандырды. Қолбасшы шабуыл жасап, қаланы басып алды. Сол жылы[*] 2Жаратқан Ие[†] Амос ұлы Ишаяға тіл қатып былай деді: «Азалы киіміңді[*] және аяқкиіміңді шешіп таста!» — Ишая солай істеп, сырт киімсіз[*] жалаң аяқ жүрді.

3Кейін Жаратқан Ие осы тапсырмасын былай деп түсіндірді: «Менің қызметшім Ишая үш жыл бойы сырт киімсіз, жалаң аяқ жүрді. Бұл — Мысыр мен Құш[†][*] елдерінің басына түсетін азапты жайды алдын ала білдірген белгі.[†] 4Ассур патшасы сол кезде Мысыр мен Құштан тұтқындағандарын осылайша айдап әкетеді. Жасы бар, кәрісі бар, олар сырт киімсіз, жалаң аяқ, арттары ашылған күйі жер аударылады. Содан Мысыр әбден масқараланады. 5Құшқа сенім артып, Мысырды мақтан тұтқандар үрейленіп, ұятқа қалады».[*] 6Осы уақыт жеткенде теңіз жағалауын мекендегендер былай дейтін болады: «Бізді Ассур патшасынан қорғайды деп сенген Мысыр мен Құш елдеріне не болғанын қараңдар! Онда біз қалайша аман қаламыз?!»

#### 21


Бабылдың құлауын алдын ала білдіретін ауыр хабар

1Бұл — «теңізге жақын құла түз» туралы ауыр хабар:[*]

Оңтүстіктің иен даласындағы құйындар соққандай, сол қорқынышты шөл жақтан апат келеді. 2Маған кәрлі көрініс көрсетілді: сатқын сатқындығын, құртушы құртуын жалғастыра береді. «Ей, Елам жасағы, шабуылға шық! Ей, Мидия әскері, қамап ал![*] Мен Бабылдың халықтарды езіп-жаншып зарлатуын түгелдей тоқтатамын!» (— дейді Жаратқан Ие.)[†]

3Осыдан тұла бойым қалтырап, қатты ауырып жатырмын. Толғақ қысқан әйелдей азапқа баттым. Көріністе көріп-естігендерім мені абыржытып, әбден түңілдірді. 4Басым айналып, қорыққаннан қалшылдадым. Кештің түсуін аңсаған едім, бірақ ол маған қатты қорқыныш әкелді.

5Көрпелер төселіп, дастарқан жайылып, біреулер ішіп-жеп жатыр екен. Кенеттен: «Уа, қолбасшылар, тұрыңыздар! Қалқандарыңызды майлап дайындаңыздар!» — деген дауыс шығады.

6Осы екі арада Жасаған Ие маған тіл қатып мынаны айтты: «Бар да, күзетші қой, көргендерін айтып тұрсын. 7Егер де ол қос-қостан келе жатқан салт аттыларды[*] және есекке, түйеге мінгендерді көрсе, соларға мұқият ден қойсын!»

8Күзетші кейін былай деп айқайлады:[*] «Мырзам,[†] мен күндіз мұнарада тұрып, әрбір түні де сол орнымда қалып келемін!» 9Міне, салт аттылар қос-қостан[*] келе жатыр! Келіп жеткен шабарман мына жаңалықты хабарлады: «Бабыл құлады! Оның халқы табынған жалған тәңірлердің барлық мүсіндері де жерге құлатылып, күл-талқан болды!»

10Уа, сорлы халқым, қырмандағы астықтай тапталып басылдыңдар. Ал мен Исраил сиынған Құдайдан, яғни Әлемнің Иесінен,[†] естігендерімді сендерге айтып бердім.


Едом және Арабия туралы ауыр хабар

11Бұл — жым-жырт ел[*] туралы ауыр хабар:

Біреу маған Сейірден[*] айқайлап: «Ей, күзетші, түннің қай кезі болды? Күзетші, түн қашан бітеді?» — деп сұрайды. 12Күзетші былай деп жауап береді: «Қазір таң атады, кейін жер түн жамылады. Егер тағы да сұрағыларың келсе, қайтып келіп, сұрай беріңдер».


13Бұл — Арабия[*] туралы ауыр хабар:

Ей, дедандық[*] керуендер, Арабияның ну тоғайларында жасырынып түнеңдер! 14Уа, Тема шұратының халқы, шөлдеп келгендерге су ішкізіңдер, бұл босқындарға тамақ әперіңдер! 15Олар жаудың семсерінен, атуға дайын тұрған садақтарынан, сұрапыл шайқастан құтылу үшін қашып келеді.

16Сонда Жасаған Ие маған былай деді: «Дәл бір жылдан кейін[*] Қидар[*] халқының сән-салтанаты ғайып болады. 17Сонда Қидардың мықты да батыл садақшыларынан тірі қалғандары аз болады». — Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие осыны кесіп айтты.

#### 22


Иерусалимнің болашақтағы қиратылуы туралы ауыр хабар

1Бұл — Аян аңғары[*] туралы ауыр хабар:

Не болып жатыр? Неліктен барлығың да үйлердің жалпақ төбелеріне шығып алғансыңдар? 2Уа, бұрын толқыған, у-шу мен той-думанға толған қала! Сенің тұрғындарың өлді, бірақ семсерден емес, ашаршылық пен індеттен! 3Күллі басшыларың бірге қашып кетіп, бір жебе де атпастан тұтқынға түсті. Сенен табылған адамдарыңның бәрі бірдей ұсталды. Олар алысқа қашып кетпекші болған еді. 4Сондықтан былай деймін: «Маған қарамаңдар, мен зар жылап жатырмын, қырылған халқымды жоқтаудамын. Мені жұбатуға тырыспаңдар!

5Өйткені Аян аңғарындағы[*] осы бір үрей мен жеңіліс әрі мидай шатасқан уақыт Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Иенің[†] Өзінен келді! Қаламыздың қабырғалары құлап, айқайлағандардың даусы төбелерді жаңғыртуда. 6Еламның[*] жасақшылары садақ пен жебе асынып, күймелерге мініп келді, Кир[*] елінің адамдары қалқандарын дайындады. 7Сонда ең құнарлы деген аңғарларың күймелерге толды. Салт атты жасақшылар Иерусалим қақпасына қарсы сапта тұр. 8Яһуданы қорғайтын бекіністері талқан болды.

Сол күні сендер «Орман сарайындағы»[*] қару-жарақтарға үмітпен қарадыңдар. 9Алайда Дәуіттің шаһарының[*] қамал қабырғасында қанша жарылған жердің бар екендігін көрдіңдер. Төменгі тоғанда су сақтап қойдыңдар. 10Иерусалимдегі үйлерді тексеріп шығып, солардың тастарымен қамалдың қабырғасын бекіту үшін[*] кейбіреулерін құлаттыңдар. 11Көне тоғанның суын жинау үшін қаланың екі қабырғасының арасына тоған[*] саласыңдар. Алайда сендер Құдайға көңіл бөлмедіңдер! Оның Өзі осының бәрін бұдан көп бұрын жоспарлап, оның осылай болуына себепші болды!

12Сондықтан сол кезде Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие сендерді жылап жоқтау айтуға, шаштарың мен сақал-мұрттарыңды алып тастап, азалы киім киюге шақырды. 13Алайда соның орнына сендер мәз-мейрам болып тойладыңдар, ірі қара мен ұсақ малдарды сойып, етін жеп, шарап ішіп отырып: «Ішіп-жеп тойып алайық, ертең бәрібір өліп қалармыз!» деп, еркінсіп жүрдіңдер.

14Әлемнің Иесі[†] маған оларға арналған мына хабарды естіртіп білдірді: «Осы күнәларыңның арамдығы көздерің тірі болған кезде тазартылмайды!»[*] — Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие осыны антпен бекіткен.


Менмен сарай басқарушысы Себнаға ескерту

15Кейінірек Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие маған тағы мына тапсырманы берді: «Бар да, сарай басқарушысы Себнаға былай де: 16Осы қалада қандай құқығың бар, қандай тума-туыстарың бар? Төбе басындағы жартасты үңгітіп, өзіңе керемет[†] қабір дайындауға қалай дәтің барады?[*]

17Ей, күшті адам[†], Жаратқан Ие сені қатты қысып ұстап, алысқа лақтыра салады. 18Ол сені жүн шумағындай қағып алып, ұлан-ғайыр елге лақтырып жібереді. Сен сол жерде өліп, өзіңнің сондай сән-салтанатты күймелерің де сонда болады. Саған бола қожайыныңның әулеті масқараланады. 19Сені сарайдан шығарып, жоғарғы дәрежеңнен құлдыратамын», — деп ескертті Жаратқан Ие.

20«Сол күні Мен Хелкия ұлы Елиәкімді[*] шақырып аламын. 21Сенің шапаныңды оған жауып, жалпақ белбеуіңді оның беліне таңамын. Сенің барлық мәртебе-дәрежеңді оған сеніп тапсырамын.[*] Ол Яһуда мен Иерусалим халқына әке іспетті қорғаушы болады. 22Оның қолына Дәуіттің әулеті тұратын сарайдың кілтін табыстаймын. Ол ашқанды ешкім жаппайды, ол жапқанды ешкім ашпайды. 23Мен оны ағашқа[†] қаққан ілмектей мықтап бекітемін. Ол әкесінің отбасына атақ-даңқ әкеледі. 24Әкесінің әулеті оның арқасында абыройлы болмақ. Әкесінің барлық үрім-бұтағы да ілмекке ілінген қыш құмыра не тостаған іспетті оған байлаулы болмақ».

25Алайда Әлемнің Иесі тағы мынаны айтады: «Мықтап бекітілген осы ілмек күндердің күнінде босап кетіп, құлап түседі. Оған ілінген барлық жүк те онымен бірге құлап түсетін болады». — Жаратқан Ие осыны кесіп айтты.

#### 23


Финикиялық сауда қаласы Тир туралы ауыр хабар

1Бұл — Тир туралы ауыр хабар:

Зар еңіреңдер, уа, алып сауда кемелеріндегі теңізшілер![*] Тир қаласы талқандалып, үйлері мен айлағы ғайып болды».[*] Кемелер Кипр аралынан жеткенде осы апат туралы біліп алды.

2Үндемей қайғырыңдар,[†] уа, теңіз аралдарының тұрғындары әрі Сидон қаласының саудагерлері![*] Теңізбен жүзіп келетіндер сендерді байытатын. 3Олар терең сумен жүзіп, Мысырдағы Шихор[*] алқабынан астық тасып әкелетін. Ніл өзенінің бойында жиналған өнімнен Тир қаласы пайда көріп, халықтардың сауда-саттық орталығына айналған еді.

4Ал қазір, уа, Сидон қаласы, ұятқа қаласың. Себебі теңіздегі қорған (Тир)[*] былай дейді: «Мен ешқашан да толғатып, бала таппаған, ұл-қыз асырап та алмаған әйел іспетті жападан-жалғызбын!» 5Мысыр халқы да Тир туралы хабарды естігенде дірілдеп қорқатын болады.

6Тарсиске[*] барыңдар, (суық хабарды жеткізіңдер)! Уа, аралдардың тұрғындары, (Тирді жоқтап) жылаңдар! 7Іргесі ежелде[*] қаланған, шаттыққа кенелген Тир қаласы осы ма? Оның адамдары алыс жерлерді кезіп жүріп, қоныстанатын. 8Тир қаласы патшалық салтанатқа ие болатын.[*] Оның саудагерлері әміршілер[†] іспетті дүние жүзінде құрметтелетін. Осы қалада сондай апат болсын деп кім ұйғарды? 9Әлемнің Иесі[†] Тирдің өз салтанатына деген мақтанышына шек қойып, осы дүниедегі[†] барлық мәртебелілерді де жуасыту үшін осылай ұйғарды.

10Уа, тарсистіктер, өзеннен өткендей өз елдеріңе қайтып барыңдар![*] Бұдан былай (Тирде) айлақ[*] болмайды.[*] 11Жаратқан Ие[†] қолын теңіз үстіне созып, патшалықтарды дірілдетіп қорқытып қойды. Ол финикиялық саудагерлердің[*] қорғандарын талқандау туралы бұйрық беріп 12былай деді: «Сидон қаласы, сен бұдан былай күліп-ойнамайсың, қайта, қорланып езгі көресің! Жиналып, теңізден өтіп Кипр аралына барсаңдар, сол жерде де тыным таппайсыңдар!»

13Халдейлердің еліне[*] көз салыңдар, оның халқы ғайып болды! Ассурлықтар сол жерді жабайы аңдар жайлайтын құла түзге айналдырды. Олар Бабылды қоршауға алғанда оған қарсы ағаштан[†] мұнаралар салып, Бабылдың бекіністерін қиратты. Осылай қалаға басып кіріп, оның күл-талқанын шығарды.


14Зар еңіреңдер, уа, алып сауда кемелеріндегі теңізшілер! Сендер арқа сүйеген бекіністі Тир қаласы талқандалды.

15Сол кезде Тир жетпіс жыл бойы, яғни бір патшаның өміріндей кезеңге, ұмыт болады. Сол уақыт аяқталғанда Тир өлең-жырдағы азғын әйелдей болады:


16«Қаланы аралап жүр жетігеніңмен,
Ұмыт болған жезөкше іспеттісің сен,
Адамдардың сені ескеруі үшін
Күйің мен жырың ұнамды естілсін».


17Жетпіс жыл өткеннен кейін, Жаратқан Ие Тирге назар салып, оған рақым етпек. Алайда қаланың халқы қайтадан жер бетіндегі барлық патшалықтарға қызмет көрсетіп, азғын әйелдей пайданың артынан қуатын болады. 18Бірақ ақырында олардың саудамен және қызметтерімен тапқан пайдалары Жаратқан Иеге бағышталмақ.[*] Олар бір жерге сақталып қойылмайды. Қайта, Жаратқан Иенің көз алдында әділ жүргендер[*] сол байлықты жеткілікті азық-түлік пен таңдаулы киім-кешек сатып алу үшін пайдаланатын болады.

#### 24


Жаратқан Иенің жер бетіне шығаратын үкімі

1Біліп қойыңдар, Жаратқан Ие[†] жерді ойрандап, құнарсыз қылмақ! Ол жер бетінің күл-талқанын шығарып, тұрғындарын шашыратып жібермек. 2Бәрінің басына түскен жағдай бірдей болады: не қарапайым халық, не діни қызметкер[†] болсын, не құл-күң, не қожайыны болсын, не сатып алушы, не сатушы болсын, не жалға алушы, не жалға беруші болсын, не қарыз алушы, не қарыз беруші болсын: барлық адамдардың тағдыры бірдей болады. 3Сонда жер беті түгелдей қаңырап, тоналады. Жаратқан Ие осы сөздерді нық айтты.


4Жер құрғап кеуіп, бүкіл дүние әлсіреп, солып қалады. Жердің жоғары мәртебелі адамдары да әлсіремек. 5Адамдар Құдайдың заңы мен ережелерін бұзып, Оның мәңгілікке жасаған Келісіміне[†][*] опасыздық жасауларымен жерді арамдады. 6Сондықтан да қарғыс жерді жалмайды. Оның тұрғындары өз кінәларының жазасын тартып, отпен жойылады. Аздаған адамдар ғана тірі қалады. 7Жүзім бұталары кеуіп кетіп, шырыны азаяды. Бір кезде сауық-сайранға салынып көңіл көтергендер енді қайғырып[†] күрсінетін болады. 8Даңғыра мен жетігеннің көңілді үндері мен ермекке салынғандардың у-шуы басылып қалған. 9Енді олар әндетіп шарап ішіп отырмайды, сыраның дәмі де ішкендерге тым ащы көрінбек. 10Қаңыраған қала талқандалған, әрбір үй бекітіліп, ешкім кіре алмайды. 11Көшедегі адамдар шараптың жоқтығынан шулайды. Шаттық түңілумен алмасқан, қуаныш жер бетінен ғайып болған. 12Қала қиратылып, қаңырап, қақпалары да құлап қалған. 13Бүкіл жер бетіндегі халықтар, міне, осындай жағдайға ұшырайды. Бұл жайт жұрттың зәйтүн ағашын[†] соғып шайқалтып, жемістерін жинағанына, әрі жүзім бұтасындағы жүзім шоқтарының үзіліп алынып, біразы ғана қалған кезге ұқсайды.

14Ал осы жазадан аман қалғандар көңілді ән салмақ, олар батыс[*] жақтан Жаратқан Иенің ұлылығын паш ететін болады. 15Сондықтан, уа, шығыстағылар, сендер де Оны мадақтаңдар! Теңіз жағалауларын мекендеуші халықтар да, Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің есімін дәріптеңдер! 16Әлемнің түкпір-түкпірлерінен біз: «Хақ[†] Тағала[†] даңқталсын!»[*] деген әндерді естиміз.

Алайда мен былай деймін:[*] «Әттеген-ай, сорлы басым, мен қасіретке қаламын! Сатқын сатқындығын, опасыз опасыздығын қаталдықпен жалғастыра береді». 17Уа, жер бетінің тұрғындары, сендерді күтіп тұрғандар: қорқыныш, ор әрі тұзақ! 18Қорқыныштан қашатындар орға түседі, ал ордан өрмелеп шыққандар тұзаққа түседі.[*]

Себебі «аспан[†] қақпалары» айқара ашылып, жердің негізі сілкінеді![*] 19Жер жарылып, қақ айырылуда, жер сұрапыл сілкінуде! 20Жер мас адамдай теңселіп,[*] дауылдағы лашықтай шайқалады. Жер өзінің бүлікшіл істерінің салмағынан төмен тартылады. Ол құлап, енді қайтып көтерілмейді.

21Сол кезде Жаратқан Ие аспанның заңғар биігіндегі күштілердің үлкен тобына[*] және жер бетіндегі патшаларға назарын аударып, жазаларын тартқызбақ. 22Олар зындандағы тұтқындардай жиналып, бірге қамалады. Ұзақ қамалғаннан кейін олар Құдайдың назарына қайтадан ілігеді. 23Әлемнің Иесі[†] Иерусалимдегі Сион тауында патшалық құрып, Оның нұрлы салтанаты халқының ақсақалдарына көрінеді. Содан ай абыржи қызарып, күн де ұялатын болады.[*]

#### 25


Озбырлықтан құтқарған Құдайды мадақтау жыры

1Уа, Жаратқан Ие,[†] менің Құдайымсың Сен!

Құрметтеп Сені атыңды мақтаймын мен.[*]
Сондай керемет[†] істерді жасадың,
Өзің көп бұрын оларды жоспарладың,
Шынайы адалдықпен жүзеге асырдың.
2(Бас көтерген) қаланы талқандадың,
Қамалының күл-талқанын шығардың.
Сол бөтен жердегі дұшпандарымыздың
Сарайларын қайта салынбастай жойдың.
3Сондықтан мықты халықтар Сені даңқтамақ,
Қатыгез ұлттардың[*] қалалары қорықпақ.
4Ал жарлылар Өзіңнен баспана табады,
Апатта мұқтаждар қасыңда қорғанады,
Оларға қорғаныш боласың дауылдан
Әрі ыңғайлы көлеңке боп ыстықтан.
Жауыздардың кәрлі лебі қабырғаны
Соққылаған боран 5не шөлдің аптабы
Іспетті болды. Бірақ Сен, Ием[†] менің,
Бөгде жаулардың үндерін өшіртесің
Һәм мақтанған әндерін сол аяусыздардың,
Қалың бұлттай салқындатқан күн аптабын.[*]


Құдайдың қуанышты тойды әзірлеуі

6Сион тауының басында Әлемнің Иесі[†] барлық халықтарға арнап семіз ет пен жілік майынан, таңдаулы сусындардан мол дастарқан жайып, тамаша той дайындайды.[*] 7Осы таудың басында Ол барлық халықтардың беттерін жабатын пердені, күллі ұлттардың үстінен төніп тұрған жабынды ысырып тастайды. 8Ол өлімді біржола жоқ қылады. Жаратушы Тәңір Ие барлық бет-жүздердің көз жастарын сүртіп жұбатып, өз халқының көрген масқарасын бүкіл жер бетінен алып тастайды. Жаратқан Иенің Өзі осыны нық айтқан.

9Сол кезде адамдар былай дейтін болады:


«Біліп алыңдар, Бұл — біздің Құдайымыз,
Аңсап Оны Оған сенім артамыз,
Ол — жаудың қолынан Құтқарушымыз,
Біздің Иеміз һәм Жаратушымыз,
Оны аңсап Оған сенім артамыз.[*]
Енді бәріміз қатты қуанамыз,
Бізді құтқарғанына шаттанамыз!»


10Себебі Жаратқан Ие Сион тауының үстінен қолын жайып тұрып, қаланы жарылқайтын болады. Ал (қасарысып, Оған қарсы шыға берген) Моаб[*] тыңайтқыш үшін шалшықта тапталған сабандай тапталатын болады. 11Олар суда жүзбекші болған адамдай қолдарын сермейтін болады. Бірақ Жасаған Ие моабтықтарды төмен басады, әрі қолдарынан келген алдамшылығы мен әрі асқан өркөкіректігін[*] тыйып қор қылады. 12Ол Моабтың зәулім қамал қабырғаларын қиратып, солардың күл-талқанын шығарады.

#### 26


Яһуда халқының Жасаған Иенің жеңісін мадақтау жыры

1Сол кезде Яһуда еліндегі халық мына жырды әндететін болады:


«Біздің қала мықты, Құдайдың Өзі
Қабырғалар мен бекіністер іспетті
Оны құтқарып, қауіпсіз етеді!
2Айқара ашыңдар қала қақпаларын!
Қалаға әділ халық ене алсын,
Шынымен адал халық кіре алсын!
3Әрдайым ойын Саған бағыттаған
Әрі сенімін бір Өзіңе артқан
Жанды сақтайсың Сен тыныш, аман.
4Жаратқан Иеге[†] сеніңдер әрқашан,
Құдай[†] жартастай берік, мәңгі қорған.
5Ол өркөкіректерді төмендетеді,
Солар тұрған зәулім қаланы күйретеді,
Оны түгелдей жерге құлатады,
Әрі оның күл-талқанын шығарады.
6Бұрын езілгендер қаланы таптар,
Иә, кедейлер үстінде аяқ басар.


7Тегіс те түзу — жолы әділдердің,
Уа, Хақ[†] Тағала,[†] жолды тегістейсің
Ой-ниеті адал адамдар үшін.
8Сенің шешімдеріңе бағынамыз,
Сені күтіп Саған сенім артамыз.
Уа, Тәңір, есіміңді қатты ұнатамыз,
Есімізге Сені алып тұрамыз.
9Жан дүнием аңсайды Сені түнде,
Рухым да сағынады таң сәріде.
Сен дүниеге сот жүргізген кезіңде
Жердің халқы үйренеді әділдікке.
10Зұлымға рақым көрсетілсе де,
Бәрібір үйренбейді әділдікке,
Тіпті турашыл халықтың елінде
Ол әлі де әділетсіздік істеуде,
Жаратқанның ұлылығын менсінбеуде.
11О, Тәңір, қолың соғуға көтерілген,
Бірақ зұлымдар соған қоймайды ден,
Өз халқыңды қорғайтыныңды зор ынтамен
Көрсетіп оларды ұялтасың Сен.
Жауларыңа дайын тұрған от расында
Оларды жалмайтын болады да.


12Ал бізге, уа, Жаратқан, тыныштық бересің.
Себебі өзіміздің қол жеткеніміздің
Бәрі — нәтижесі Сенің істегендеріңнің.
13О, Жаратқан Ие, өз Құдайымыз,
Бізді билеп келді бөгде иелеріміз.
Бірақ Сенің атыңды ғана құрметтейміз!
14Сол иелеріміз енді дүниеден өткен,
Әрі аруақтары тірілмес өлімнен,
Өйткені ден қойып, оларды қырдың Сен,
Содан олар шықты бәрінің естерінен.
15Уа, Иеміз, халқымыздың санын көбейттің,
Жерімізді де Сен жан-жаққа кеңейттің.
Осылайша ұлтымызды үлкейттің,
Содан зор құрмет пен даңққа бөлендің».


Пайғамбардың Құдайға сиынып, өз халқын жігерлендіруі

16Уа, Жаратқан Ие, Сен бізді жазалағанда, Саған сыбырлап қана мінажат еттік. 17Толғақ қысқан әйелдің аурудан бүрісіп айқайлағанындай, біз де көз алдыңда қиналдық, уа, Жаратқан Ие. 18Содан толғақ қысқандай бүрісіп келеміз, алайда көрген азабымыздан еш нәтиже болмады: не осы жерге құтқарылу әкелмедік, не жаңа тұрғындар дүниеге келмеді.


19Сендердің өлген адамдарың қайтадан өмір сүреді, олардың тәндері өлімнен қайта тірілмек. Уа, жер астында жатқан бәрің де, өлімнен оянып, шаттана әндетіңдер! Сендер таңғы шықпен суартылған өсімдіктей өсіп-өнесіңдер. Жер өлгендерді шығарып, бұ дүниеге қайтармақ.

20Уа, халқым, үйлеріңе барып, есіктеріңді бекітіп алыңдар. Жаратқан Иенің ашу-ызасы басылғанша біраз уақыт жасырына тұрыңдар. 21Біліп алыңдар, Жаратқан Ие Өзінің көктегі тұрағынан шығып, жер бетін мекендеген адамдарға олардың әділетсіз істеріне бола назарын аударады. Жер бетіндегі қантөгіс атаулы әшкереленіп, жер ондағы өлтірілгендерді бұдан былай жасырмайтын болады.


#### 27

1Сол кезде Жаратқан Ие[†] ирелеңдеп, бұралаңдаған алып жылан[*] және теңіздегі айдаһарға[*] ұқсаған жауларға назарын аудармақ. Оларды Өзінің қатты, үлкен әрі күшті семсерімен қырып-жоймақ.


Құдайдың «жүзімдігі» туралы екінші жыр

2Сол заманда ұнамды жүзімдік жайлы мына жырды айтыңдар:[*]


3«Мен, Жаратқан Ие, оны күтіп баптаймын,
Әрі суарып тұрамын әрдайым,
Ешкім оған зиян жасамасын лайым
Деп күні-түні күзетіп қорғаймын,
4Бұдан былай оған ашуланбаймын.
Ал «тікенек пен ошаған» өссе онда,
Мен қарсы шығамын құртып-жоюға,
Түгелдей өртеп жіберемін соңында.
5Әйтпесе солар Мені паналасын,
Менімен бітімге келіп, татулассын,
Осылай Өзіммен ынтымақта болсын!
6Болашақта Жақыптың үрім-бұтағы —
Исраил халқы қайта тамыр жаяды.
Гүлдейді олар әлі бүршік жарады,
Жемісімен жердің бетін толтырады».


Соттау және рақым ету

7Жаратқан Ие Исраилді соққан жауларын жазалағанындай, Исраилдің өзін де жазалады ма? Әлде көп исраилдікті құртқан жауларының өлтірілгеніндей, Исраилдің де көп адамы өлтірілді ме? 8Жоқ, Жаратқан Ие өз халқын тиісті мөлшерде жазалау үшін жер аударады. Ол шығыстан соққан аптап жел сияқты оларды «қатты дауылмен»[*] елінен айдап шығады. 9Сол арқылы Жақыптың үрім-бұтағының күнәлары құны өтеліп кешіріледі. Ал олар өздерінің күнә[†] жасауды доғарғандарын көрсетулері керек! Халық жалған тәңірлерге құрбандық ұсынылатын орындардың[†] тастарын әктастай ұнтақтап жоймақ. Сонымен қатар не әйел тәңір Ашераға арналған ағаш[†] бағаналары, не жалған тәңірлерге арналған түтету үстелдері қалмауға тиіс!

10Сонда қамалды қалалар қаңыраған бос иен даладай елсіз қалады. Сол жерде жас бұқалар жайылып әрі тынығып, бұтақшаларды жеп қалдырмайды. 11Ағаштың бұтақшалары солып кеуіп қалғанда, әйелдер келіп, оларды отынға жинап, жағып жібереді. Исраил халқымен де сол сияқты болмақ. Олар еш нәрсені түсінбегендіктен, өздерін жаратқан Құдай[†] оларға рақым бермейді де, аяушылық көрсетпейді де. 12Сол заманда Жаратқан Ие ұлы Евфрат өзенінен бастап Мысырдың шетіндегі өзенге[*] дейін жайылған жерді шайқалтып, сендерді, Исраил халқын, бір-бірлеп жинап алмақ.[*] 13Сол уақыт келгенде Ассур мен Мысырға айдалып, құрып кете жаздаған исраилдіктерді кері шақыру үшін үлкен керней тартылады. Сонда олар қайтып келіп, Иерусалимдегі қасиетті[†] Сион тауында Жаратқан Иенің алдында иіліп ғибадат ететін болады.

#### 28


Азғын басшыларына Самарияның қиратылуы жайлы ескерту

1Солтүстік Исраилдің[*] сондай әсем де сәулетті астанасы қасіретке қалады! Елдің маскүнем басшылары қаланы өте әдемі гүл шірі не тәждей мақтан тұтады. Сол қала құнарлы алқаптың бас жағында орналасқан. Шарапқа салынып кеткен адамдары қаланы дәріптейді. Бірақ оның әсемдігі гүлдей солып қалмақшы.[*] 2Біліп қойыңдар, Тәңір Иенің Өзі тағайындаған аса күшті де қуатты біреу[*] бар. Сол бұршақты дауылдай, құртушы құйындай әрі зулаған ғаламат тасқындай келіп, Самария қаласын жерге құлатады. 3Осылай Солтүстік Исраилдегі маскүнемдердің мақтаған сәулетті астанасы[*] аяқ астында тапталады. 4Қала құнарлы алқаптың үстінен қарайтын қырат басында орналасқан. Ал сол кезде оның салтанатты көркі гүлдей солып қалады. Өтіп бара жатқан біреу ерте піскен інжір жемісін көріп қалса, соны жұлып алып, жеп қояды. Сол сияқты Самария да тез жойылып, жоқ болып кетеді.

5Сол кезде Әлемнің Иесі[†] Исраилдің салтанатты тәжі іспетті болады. Ол халқының тірі қалғандары үшін гүлдерден жасалған көрікті шірдей тамаша болмақ. 6Жаратқан Ие[†] сот жүргізетін төрешіге әділдіктің рухын[*] дарытады, әрі қала қақпасын шабуылдан қорғайтын күзетшілерге батылдық сыйлайды.

7Бірақ елдің қазіргі басшылары шарап, сыра ішіп алғандықтан теңселеді.[*] Пайғамбар[†] мен діни қызметкер[†] сыра ішіп, жолдарынан тайып кетеді. Олар шарапқа салынып, естерінен адасқан. Сондықтан (пайғамбарлар) аян көргенде шайқалады, әрі (діни қызметкерлер) алдарына әкелінген істерді әділ шеше алмайды. 8Олар айналдыра жайғасқан дастарқандар құсыққа былғанған, ешқандай таза жері жоқ.

9Алайда олар мен туралы былай дейді: «Ана кісі кімдерге үйретпек? Кімдерге хабарларын жеткізбек? Ол бізді жаңа ғана емшектен шыққан сәбилер деп ойлай ма? — Олар: — 10Ол бізге бір өсиеттен кейін тағы бір өсиетті, бір ережеден кейін тағы бір ережені жол-жолмен, біртіндеп-біртіндеп айта береді», — деп те мазақтайды.

11Ал енді, Құдай[†] осы халыққа арнап бөтен тілдерде сөйлеп, жат жерліктердің тілдерімен үн қатпақ.[*] 12Ол осы халыққа былай деген: «Бұл — тыныш жер, шаршағандардың тынығып демалатын мекені. Осында тыныштықта боласыңдар».[*] Бірақ бұлай да олар Мені тыңдаудан бас тартты! 13Сондықтан Жаратқан Иенің оларға арнаған сөзі бір өсиеттен кейін тағы бір өсиет, бір ережеден кейін тағы бір ереже болып жол-жолмен, біртіндеп-біртіндеп айтылғаны іспетті болады.[*] Сонда олар жүргенде сүрініп, шалқалақтап құлап, жарақаттанады, әрі торға түсіп, тұтқындалады.


Тәңір Иенің Сионда қалаған «Іргетасы»

14Ей, Иерусалимде осы халықты билеп тұрған мазақшыл адамдар, Жаратқан Иенің айтқан сөздерін тыңдаңдар! 15Сендер: «Ажалмен келісімшарт[†] жасастық, о дүниемен[†] келісімге қол жеткіздік,[*] — деп мақтанасыңдар. — Ғаламат апат келген кезде бізге жоламай өтіп кетеді. Өйткені біз өтірікті паналап, алдамшылықпен жасырынамыз».

16Сондықтан Жаратушы Тәңір Иенің айтқаны мынау:


«Міне, Мен аса құнды «Тасты» таңдап алдым,
Оны Сиондағы үйімнің бұрышының
Іргетасы ретінде орнатып қоямын.
Енді Оған сенімін артқан ешкім
Ұятқа қалмайтын болады лайым.[*]
17Мен сендерге қолданамын әділдікті
Құрылыстың өлшеуіш жібі секілді,
Адалдықты таразының кіртасы іспетті.[*]


Сонда бұршақ дауылы сендер паналаған өтірікті жойып, су тасқыны сендердің жасырынған орындарыңды ағызып алып кетеді.[*] 18Сендердің ажалмен жасасқан келісімшарттарың жойылып, о дүниемен жасасқан келісімдерің күшінде қалмайды. Ғаламат апат[*] бәрін жайлағанда, ол сендерді де құлатып, жайрататын болады. 19Апат өткен сайын сендерді ұстайды. Ол әр таң сәріде, күні-түні өтіп шықпақ».[*]

Осы хабар халықты дірілдетіп қорқытатын болады. 20Себебі төсек орындарың көсілуге тым қысқа, көрпелерің жамылуға тым енсіз.[*]

21Өйткені Жаратқан Ие ежелде Перасим тауының маңында және Гибеон алқабында қаһарлана қозғалғаны сияқты,[*] енді осында келмек. Ол Өзінің әдеттен тыс әрі таңғаларлық ісін жүзеге асыратын болады.[*] 22Мен Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Иеден Өзінің бүкіл жерді талқандауды ұйғарғаны жайлы естідім. Сондықтан бұдан былай мазақтаушы болмаңдар! Әйтпесе сендердің кісендерің одан бетер ауыр болады.


Құдайдың ғаламат даналығы

23Ал енді, үніме құлақ салып, өздеріңе айтып тұрғаныма көңіл бөліңдер! 24Диқан тұқым себу үшін егіндігін ұдайы жырта бере ме? Әлде ол ұдайы жерді жыртып, топырақ кесектерін малалай бере ме? 25Қайта, диқан егіндіктің бетін тегістеп болған соң, аскөкті сеуіп, зирені шашып тастайды. Сондай-ақ, бидайды қатар-қатар, арпаны да өзінің танабына егіп, егістіктің шеттеріне қарай бидайға ұқсас басқа дақылды[*] сеуіп тастайды. 26Диқан өзінің жұмысын қалай істеуді біледі, өйткені Құдай оған сол туралы түсінік сыйлаған.

27Диқан аскөк пен зирені бастыру үшін не өткір тісті астық бастыратын тақтайды,[*] не арбаның қатты дөңгелектерін қолданбайды. Қайта, аскөкті жеңіл таяқпен, ал зирені тоқпақпен соққылайды. 28Нанға арналған дәндерді де шексіз бастырумен құртпайды. Диқан астықты дәндерін бүлдірмей, ат жегілген арбамен қалай бастыруды біледі. 29Бұл даналық та Әлемнің Иесінен келеді. Оның ақыл-кеңесі керемет,[†] даналығы ғаламат!

#### 29


Қамалған Иерусалим қаласының құтқарылуы

1Уа, Құдайдың құрбандық үстелі[†] орналасқан Иерусалим қаласы — ежелде Дәуіт патша тұрған шаһар,[*] сен қасіретке қаласың! Мейлі, жыл сайын өз мейрамдарыңды өткізе бер! 2Әйтсе де Мен басыңа қиыншылық түсіремін. Сонда еңіреп жылайсың. Ал қала қанмен былғанған құрбандық үстеліне ұқсайды. 3Мен қаланы жан-жақтан қоршап алып, дуал мен мұнаралар тұрғызып қамаймын. 4Сонда сен құлап түсіп, жерде жатып сөйлейтін боласың. Сенің сөздерің өзің жатқан шаң-тозаңнан естілмек. Даусың тіпті көрдегі аруақтың сыбырына ұқсамақ.

5Алайда саған шабуыл жасаған көптеген жат жерлік жауларың кенеттен майда шаң-тозаңдай кері үрленіп тасталады. Айбарлы жасақшылар тобырлары қауыз іспетті ұшып кетеді. Бұл лезде, күтпеген жерден болмақ. 6Мен, Әлемнің Иесі,[†] сұрапыл зор күркілмен, жер сілкінісі, құйын, дауыл және жалмайтын өртпен сені құтқаруға келемін. 7Сонда Құдайдың құрбандық үстелі орналасқан Иерусалим қаласына қарсы[*] соғысып жатқан көптеген халықтардың шулы әскерлері көрген түс сияқты түгелдей ғайып болады. Олар қаланы оның бекіністерімен бірге қамап алған еді. Енді сол әскерлердің бәрі де түн ішінде көзге елестеген бір нәрседей жоқ болып кетеді. 8Аш адам[†] тамақ ішіп отырмын деп түс көрсе де, қарны ашып оянады. Шөлдеген адам су ішіп отырғаны жайлы түс көрсе де, шаршап-шалдыққан күйі оянады. Сион тауына қарсы соғысқан халықтардың бүкіл әскерлерімен де солай болады.[*]


Өздерін алдаған жалған пайғамбарлар

9Аң-таң болып, қайран қаласыңдар! Көр соқыр бола бересіңдер! Еш шарап ішпей-ақ мас болып, еш сыра ішпей-ақ теңселіп жүретін боласыңдар. 10Себебі Жаратқан Ие[†] сендерге терең ұйқыға кетіретін рухты дарытты. Ол көздеріңді жапқан іспетті, сендердің пайғамбарларыңды[†] шындықты көрмейтін етті, әрі бастарыңды бүркеген сияқты, оларға көрініс пен аян көрсетпей қойды.[*]

11Осы пайғамбарлық сөздің бүкіл мазмұны сендер үшін мөрленіп бекітілген шиыршық кітап[†] іспетті жабық болмақ. Егер оны сауатты біреуге тапсырып: «Маған оқып берші!» деп сұрасаңдар, ол: «Кітап шиыршықталып, мөрленгендіктен оқи алмаймын» демек. 12Егер оны сауатсыз біреуге тапсырып: «Маған оқып берші» десеңдер, ол: «Оқи алмаймын» деп жауап бермек.

13Жасаған Ие мынаны айтады: «Бұл халық тек ауызбен алдыма келіп, Мені сөздерімен ғана сыйлайды, ал жүректері Менен тым алшақ. Адам баласы шығарған ережелерді үйретіп, Мені құрметтегенсиді, ал солары бекершілік! 14Сондықтан біліп қойыңдар: Мен осы халыққа тағы да әдеттен тыс, таңғажайып та керемет[†] бір нәрсе істеймін. Сонда олардың дана адамдарының даналығы жойылып кетеді, ақылдыларының ақылы жоқ болады».

15Ой-ниеттерін Жаратқан Иеден жасыруға тырысқандар қасіретке қалады! Олар іс-әрекеттерін түнекте істеп: «Бізді кім көреді? Істеп жатқанымызды қайдан біледі?» деп ойлайды. 16Сендер бәрін керісінше ойлайсыңдар! Құмырашыны саз балшықпен теңестіруге бола ма?! Жаратылған нәрсе өзін жаратқан туралы: «Ол мені жаратқан жоқ!» деп айта ала ма? Әлде бір ыдыс өзіне пішін беріп жасаған құмырашы жайлы: «Ол ештеңені білмейді!» дей ала ма?


Исраилдің қалпына келтірілетініне үміттену

17Көп кешікпей Ливанның ормандары Қармил іспетті бау-бақшаға,[*] ал бау-бақшалар қалың орманға айналады. 18Сол күн туғанда саңырау адамдар оқылған кітапты естіп, соқырлардың көздері ашылып, тас қараңғылықтан құтылып, көретін болады.[*] 19Бейнет шеккендер Жаратқан Иеден жаңадан қуаныш тауып, мүсәпірлер Исраилдің Киелі[†] Құдайына шаттана ән салатын болады.[*] 20Айбарлы жәбірлеушілер енді ғайып болып, мазақтаушылар жойылып, зұлымдық ойлаушылардың барлығы да құриды. 21Басқаларды кінәлап өсектегендер де, қала алаңында сот жүргізушілерге тұзақ құрып, әділ адамды құр таласпен[*] құқығынан айырып келгендер де енді жоқ болады.

22Сондықтан да Ыбырайымды талай қиындықтардан құтқарған Жаратқан Ие Жақыптың үрім-бұтағы (Исраил халқы) туралы мынаны айтады: «Жақыптың үрім-бұтағы бұдан былай қарабет болып масқараланбайды. 23Олар Мен өздеріне сыйлайтын балаларын көргенде, Жақыптың Киелі Құдайы деген қасиетті есімімді құрметтеп, Мені, Исраилдің Құдайын, терең қастерлейді. 24Халықтың теріс жолға адасып кеткендері енді шындықты түсінеді, әрі шағымданып күңкілдейтіндері тәлім-тәрбиені қабылдайды».

#### 30


Мысырмен жасалған пайдасыз келісімшарт

1Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: «Бас көтергіш балаларға ұқсайтын халқым қасіретке қалады! Олар Менің еркімнен тыс жоспарлар ойлап, одақ құрады, әрі Менің Рухымның жетелеуінсіз келісімшарт[†] жасайды. Осылай күнәларына күнә[†] жамап келеді. 2Халқым Менен ақыл сұрамай-ақ Мысырға ылдилап барады. Сол елдің қуатты патшасы перғауыннан қорғаныш іздеп, Мысырдың саясын паналайды. 3Алайда перғауынның қорғанышы оларға ұят келтірмек, Мысырдың саясын паналау оларды масқараға ұшыратпақ. 4Яһуданың әміршілері[†] (Мысырдың солтүстік астанасы) Соғанда[*] болып, елшілері Ханес[*] қаласына жеткенмен, 5сол елге сенім артқандардың барлығы да ұятқа қалады. Перғауыннан ешқандай көмек пен пайда таппаған олар масқараға қалады».

6Бұл — оңтүстіктегі Негев аймағындағы хайуандар туралы ауыр хабар:

Елшілер керуені ақырған арыстандар, улы сұр жыландар мен атылып шағып алатын оқ жыландар мекендейтін қорқынышты құла түз арқылы өтіп Мысырға барады. Олар есектерінің арқаларына, түйелерінің өркештеріне артқан бағалы заттары мен қазыналарын тасып әкетеді. Алайда Мысыр елі оларды қорғай алмайды, 7оның көрсететін көмегі еш пайдасыз. Сондықтан Мен оны «тыныш отыратын айдаһар»[*] деп атаймын.


Бас көтергіш халық

8Енді барып, осы сөздерді бұлардың көз алдында бір тақташаға жаз, шиыршық кітапқа[†] да жазып қой! Келер күндері солар берік айғақ болсын. 9Себебі бұл — бас көтергіш халық, өтірікші балалар, Жаратқан Иенің тәлімін[*] тыңдаудан бас тартатын перзенттер. 10Олар көріпкелдерге: «Аян көруші болмаңдар!» — дейді, пайғамбарларға[†] да былай деп тыйым салады: «Ненің ақиқат екені туралы емес, бізге ұнамды жайттар туралы айтыңдар! Қиялдар көріп, соларды жеткізіңдер! 11Біздің жолдан тайып тұрыңдар, өздерің жүретін тым тар соқпақтан бұрылып шығыңдар! Исраилдің Киелі[†] Құдайына назарымызды аудартпаңдар!»

12Сол себептен Исраилдің Киелі Құдайы жауап беріп мынаны айтады:

— Сендер сол айтқандарымды[*] қабылдамай, зорлық пен алдамшылыққа сеніп, соларға сүйенесіңдер. 13Осы әділетсіз іс-әрекеттеріңе бола сендердің бастарыңа зор қауіп төніп тұр! Ол шығыңқы жерлері мен жарықтары бар, құлауы әбден ықтимал биік қабырғаға ұқсайды. Сондай қабырға бір-ақ сәтте, күтпеген жерден құлап, қирайды да, 14қыш құмыра сияқты паршаланып сынып қалады. Одан ең болмағанда ошақтан шоқ салып әкелуге немесе құдықтан шөміштеп су алуға жарамды бірде-бір сынық қалмайды. (Сендермен де солай болмақ!)

15Исраилдің Киелі Құдайы — Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады:

— Теріс жолдарыңнан қайтып, тынышталыңдар, сонда құтқарыласыңдар. Уайымға салынбай Маған сенім артыңдар, Мен сендерді күшті қыламын.[*] Алайда солай істегілерің келмеді. 16Қайта, сендер: «Атқа мініп қашып кетеміз!» дейсіңдер. Солай-ақ болсын, шынында да қашып кетесіңдер! «Жүйрік аттарға мініп, басқа жаққа кетеміз!» дейсіңдер. Солай-ақ болсын, бірақ сендерді қуатындар да өте жүйрік болмақ! 17Жаудың бір жасақшысы айбат көрсеткенде, сендердің мыңың қаша жөнелесіңдер. Олардың бес-ақ жасақшысының айбатынан бәрің де қашып кететін боласыңдар. Сонда сендер тау шыңында қадалған жалау сабына немесе қырат басындағы сырыққа ұқсап жападан-жалғыз қаласыңдар.


Құдай өз халқына рақым көрсетпек

18Сондықтан Жаратқан Ие сендердің Өзіне қайтып келіп, рақымына ие болуларыңды сағына күтуде. Ол орнынан тұрып, сендерге мейірбандық көрсетуге дайын. Өйткені Жаратқан Ие — әділ Құдай[†]. Оған сенім артып Оны күтетіндер[*] қандай бақытты!

19Уа, Иерусалимде тұратын Сион халқы, бұдан былай сендер жыламайсыңдар. Азапталып, Жаратқан Иенің құтқаруын сұрап шақырсаңдар, Ол сендерге рақым көрсетеді. Дауыстарың құлағына шалынысымен-ақ Ол сендерге жауап береді. 20Жасаған Ие сендерге нанның орнына мұқтаждық, судың орнына қысымшылық жіберді. Ал енді Ол — өздеріңді үйрететін Ұстаздарың, жасырын емес, көз алдарыңда болмақ.[*] 21Сонда сендер жолдан оңға не солға қарай бұрылмақ болғанда, бір дауыстың арт жақтан: «Жол мынау, сонымен жүріңдер!» дегенін еститін боласыңдар.[*] 22Енді сендер күміспен қапталған не алтын жалатқан жалған тәңір мүсіндеріңді алып, оларды арам нәрседей менсінбей: «Көз алдымнан жоғалыңдар!» деп, лақтырып тастайсыңдар.

23Егістікке тұқым сепкен кездеріңде Иеміз жаңбыр жаудырып, ағыл-тегіл өнім бергізеді. Малдарыңның жайылымы ұлан-ғайыр болады. 24Жер жыртатын өгіз-есектерің күрекпен жел өтінде тазартылып, сүрленген өте құнарлы жем жейді. 25Жаудың мұнаралы бекіністері қолға түсіп, жасақшылары қырылған кезде әр тау мен төбе басынан су бұлақтары аға жөнеледі. 26Ай күндей нұрлы, ал күн әдеттегіден жеті есе артық сәуле шашып, жеті күнгі нұр бір күні жайнағандай болмақ. Жаратқан Ие өз халқының сынған сүйектерін таңып, Өзінің оларды жазалағанда жарақаттаған жерлерін[*] сауықтыратын кезде осылай болады.


Ассур елінің тартатын жазасы

27Біліп қойыңдар, атағы жайылған Жаратқан Ие алыстан лаулаған қаһарымен, көтеріліп жатқан қалың түтінмен келіп жетеді. Оның аузынан шыққан сөздері қаһарлы. Оның тілінен бәрін жалмайтын от лаулап шығады.[*] 28Оның лебі жауларының мойындарына жететін қатты ағысты тасқындай шығады. Жаратқан Ие ұлттарды електен өткізіп, айырады. (Өзіне бағынудан бас тартатын) халықтарды ауыздық пен жүген салғандай жолдан адасып, жойылуға жетелейді.[*]

29Ал, Құдайдың халқы, сендер Оған бағышталған мейрам күнінің қарсаңындағы кеште қуана шырқайтындай ән салатын боласыңдар. Сендер Исраилдің жартастай берік Қорғаушысы — Жаратқан Иенің Сион тауына қарай сыбызғының даусына сәйкес салтанатты шерумен жүріп бара жатқан кездеріңдей, жүректерің шаттыққа кенелмек. 30Жаратқан Ие адамдарға Өзінің ғаламат зор үнін естіртіп, лаулаған қаһарымен күш-қуатын көрсетеді.[*] Ол бәрін жалмайтын оттың жалынымен әрі дауыл, нөсер және ірі бұршақ арқылы Өзінің құдіретін танытады. 31Жаратқан Иенің дауысы Ассурды қағып-сілкиді. Ол билігінің асатаяғымен дұшпандарын соғады. 32Иеміз жауларына дүре соққандай жазаларын тартқызғанда, Оның жеңісін мадақтайтын даңғыралар мен жетігендердің әуендері естіледі. Жаратқан Иенің Өзі құдіретті қолын созып, жауға қарсы шайқасады. 33Көп уақыт бұрын-ақ Ассур патшасының мәйітін салтанатпен, үлкен отпен өртеп жіберетін орын[*] дайындалып қойылған болатын. Ондағы шұңқыр терең де кең, әрі мол отын қаластырылып дайындалған. Оны өртеп жіберу үшін Жаратқан Иенің лебі жанартаудан шыққан күкірт іспетті[*] отты жалын үрлейді.

#### 31


Мысырға емес, Құдайға сенім арту қажет

1Мысырға ылдилап барып, көмек сұрағандар қасіретке қалады! Олар Мысырдың көптеген аттары мен соғыс күймелеріне әрі сондай мықты салт аттыларына сенім артады, ал Исраилдің Киелі[†] Құдайы — Жаратқан Иеге[†] бет бұрып сиынбайды. 2Бірақ Жаратқан Ие Өзінің зор даналығымен оларға апат жібермек. Ол айтқан сөзінен таймайды, әрі зұлымдық істеуші елге, әділетсіздік жасайтындарды қолдағандарға қарсы шығатын болады. 3Мысырлықтар тәңір емес, жай пенделер ғана. Олардың астындағы аттары да рух[†] емес, жай ет пен сүйектен тұратын тән. Жаратқан Ие Өзінің құдіретті қолын алға созғанда, Яһудаға қол ұшын беретін Мысыр елі сүрінеді. Мысырдың қолдауын қабылдаған Яһуда халқы да құлап түседі. Осылай олардың екеуі де құриды.

4Жаратқан Ие маған мынадай уәде берген еді:

— Мықты жас арыстан шапқан олжасының үстінде тұрып ырылдағанда, тіпті малшылардың бүкіл тобы оған қарсы шығып, қатты айқайлап, у-шу жасаса да, арыстан соларынан қорқып шошымайды. Сол сияқты Әлемнің Иесі[†] де көктен түсіп, Сион тауы мен оның маңындағы қыраттарда шайқасатын болады.

5Ұясының үстінен қалықтап ұшып жүретін құс іспетті,[*] Әлемнің Иесі де Иерусалимді қорғайды. Иә, Ол қаланы қорғап, құтқарады, оны ешкімге күйретпей үстінен «өте шығып»,[*] аман алып қалады.

6Өздерің мүлдем бас тартып, опасыздық жасаған Жаратқан Иеге енді қайтып келіңдер, уа, Исраил халқы! 7Сол кезде әрқайсыларың күнәға батып өз қолдарыңмен алтын-күмістен жасап алған тәңір мүсіндеріңді лақтырып тастайтын боласыңдар.


8«Ассур әскері соғыста семсерден құриды, бірақ пенденің семсерінен емес. Адам[†] қолымен жасалмаған қару оларды жалмайтын болады.[*] Ассурлықтар семсерден қашып кетпек, ал олардың жас жігіттері құлдыққа түсіп, ауыр жұмыс істейтін болады. 9Олар үрейленіп, өздері паналаған қорғанды тастап кетеді. Ассурдың әміршілері[†] сендердің туларыңды көргенде зәрелері ұшады», — деп нық айтады Жаратқан Ие. Оның (жауларын жалмайтын) оты Сионда, әрі жалындаған ошағы Иерусалимде жанып тұратын болады.

#### 32


Болашақтағы әділ патшалық

1Біліп қойыңдар, бір кезде мұнда бір патша әділдікпен билік құрып, оның әміршілері[†] елді заңды бұзбай басқаратын болады.[*] 2Әрқайсысы желден қорғайтын панадай, дауылдан бас сауғалайтын қорғаныштай болмақ. Олар құла түзде ағып жатқан өзенге, әрі кеуіп шөліркеген даладағы дәу жартастың саясына ұқсамақ. 3Сонда көретіндердің көздері жабылмайды, еститіндердің құлақтары шындыққа ашық болады.[*] 4Ұшқалақ жандар парасатқа кенеледі, тілі мүкіс сөйлейтіндер ойларындағыны мүдірмей ағыла айта алатын болады.

5Енді қайтып ақымақ қадірлі, алдамшы мырза[†] деп аталмас. 6Себебі ақымақтар ессіздік айтып, ой-ниеттері заңсыз істерге бейімделген. Олар зұлымдықпен айналысып, Жаратқан Ие[†] туралы жалған тәлім таратады. Ақымақтар ашыққандарды құр алақан жіберіп, шөлдегендерге сусын беруден бас тартады.[*] 7Алаяқтың қолданған әдістері арамза. Бейшара кедей өзінің әділ ісін қорғап сөйлегенде, алаяқ оны алдап құрту үшін сұм айласын құрады. 8Ал әділ жан әділ жоспар құрып, әділдікті қорғап нық тұрады.


Бейқам қыз-келіншектерге арналған ескерту

9Уа, жайбарақат жатқан әйелдер, тұрып, мені тыңдаңдар! Ей, бейқам бойжеткендер, сөзіме құлақ асыңдар![*] 10Уа, алаңсыз жүрген қыз-келіншектер, бірер жылдан кейін сендер зәрелерің ұшып қорқасыңдар. Өйткені өнімін жинауға не жүзім, не басқа да жемістер болмайды. 11Әй, жайбарақат жүрген бейқам қыз-келіншектер, зәрелерің ұшып қалтыраңдар! Сәнді киімдеріңді шешіп тастап, азалы киім киіп, белдеріңді байлап алыңдар! 12Шұрайлы егістіктеріңді, құнарлы жүзімдіктеріңді жоқтап қолдарыңды кеуделеріңе қойып қайғырыңдар![†] 13Себебі тікенді бұталар мен ошағандар халқымның еліне қаптап кетеді. Ермекке салынған барлық үйлеріңді, шат-шадыман дауыстарға кенелген қалаларыңды аза тұтыңдар! 14Өйткені тұрғындары қорғанды тастап кетеді, халқы ығы-жығы мол қала да елсіз бос қалатын болады. Қамалы мен күзет мұнаралары әрдайым күл-талқан болып жатпақ. Бұл жер жабайы есектерге ұнап, отарлардың жайылымына айналады.


Құдайдың Рухы қонған елдің жарылқануы

15Ал кейін Құдай[†] көктен өз Рухын үстімізге құяды.[*] Сонда елсіз дала бау-бақшаға айналып, бау-бақша ормандай жайқалып, мол өнім беретін болады. 16Иен далаға әділет жайылып, бау-бақшаны да әділдік мекендейді. 17Әділдіктің жемісі амандық пен бейбітшілік болмақ. Иә, әділдік мәңгі бақи тұрақты тыныштық пен қауіпсіздік әкелмек. 18Сонда Менің халқым тыныш мекендерде тұрып, үйлері қауіпсіз әрі жанға жайлы болады.

19Тіпті (асқақтаған) ормандарға бұршақ жауып, (бас көтергіш) қала жермен-жексен болғанда да,[*] 20сендер жарылқанасыңдар. Себебі барлық өзендер мен сай-салалардың бойына тұқым сеуіп, (мол өнім аласыңдар). Мүйізді ірі қараларың мен есектерің еркін жайылатын болады.[*]

#### 33


Дұшпандардан құтқарылу жайлы пайғамбарлық сөз

1Ей, ойрандаушы жау, өзің әлі де ойрандалмадың, әйтсе де енді қасіретке қаласың! Ей, опасыздық жасаушы жау, өзіңе әлі де опасыздық жасалмады, әйтсе де енді қасіретке қаласың! Ойрандап болған кезіңде өзің де ойрандаласың. Опасыздық жасап болған кезіңде басқалар саған опасыздық жасамақ.

2Уа, Жаратқан Ие,[†] бізге рақым көрсете гөр![*] Саған сенім артып, Сені күтетін боламыз. Таң атқан сайын бізге күш-қуат сыйлап, қиын-қыстау кезеңде құтқара гөр! 3Сенің күркіреген даусыңнан халықтар қашады. Сен орныңнан көтерілсең, олар бытырап кетеді. 4Сонда жаудың жиған олжалары құрт не шегіртке жалмағандай ғайып болады.

5Жаратқан Иенің мәртебесі қандай жоғары! Ол көкте тұрып, Сионды әділдік пен ақиқатқа кенелтеді. 6Сол заманда Ол сендерге тұрақтылық, молынан аманшылық пен даналық және білім сыйлайды. Жаратқан Иені терең қастерлеу ұлы қазыналарың іспетті болмақ.[*]


7Қараңдар, Яһуданың күшті адамдары көшелерде айқайлауда, бітім жасауға жіберілген елшілер қатты жылап (Ассурдан қайта оралады). 8Даңғыл жолдар қаңырап бос жатып, жолаушылар олармен енді жүрмейді. (Ассур бейбітшілік жайлы) келісімшартты[†] бұзды. Куәгерлер алдында жасалған уәделер ұмытылып,[*] адамның өміріне еш құрмет көрсетілмейді.

9Жеріміз құрғап, кеуіп қалуда. Ливан тауының ормандары солып ұятқа қалады. Шаронның құнарлы жазығы Өлі теңіздің жағасындағыдай құла түзге айналып, Башан мен Қармилдың қыратты аймақтарындағы ағаштар[†] да қурап, жапырақтары түсіп жатыр.[*]


Жаратқан Иенің дұшпандарына арнаған ескертуі

10Жаратқан Ие (халықтарға) мынаны айтады: «Енді Мен орнымнан тұрамын! Мен қазір көтеріліп даңқымды шығарамын! 11(Ей, ассурлықтар), сендер қауыздай түкке тұрғысыз жоспар құрасыңдар. Істегендерің орылған егіндіктегі қурап қалған сабақтардай пайдасыз.[*] Ашу кернеп осқырған лептерің оларыңды от сияқты өртеп жібермек. 12Сонда халықтар әк іспетті күйдіріліп, кесілген тікенді бұта іспетті өртеніп кетеді».

13Ей, алыстағылар, Менің істегенімді естіп біліңдер! Жақындағылар да, құдіретімді мойындаңдар! 14Сиондағы күнәкарлар үрейленіп, арсыздар[*] дірілдеп қорқып былай деп жатыр: «Біздің қайсымыз осы жалмайтын отта тұра аламыз? Қайсымыз сөнбейтін отта аман қала аламыз?»[*] — 15Тек әділ жолмен жүріп, шындықты айтатындар, зорлықпен пайда табудан бас тартып, пара алуға қол созбайтындар, әрі қан төгуді көздегендерге құлақ аспай, басқа да жауыз істерге қызықпайтындар ғана аман қала алады. 16Мұндайлар зәулім жартасты не мықты қорғанды паналағандай қауіпсіз болмақ. Оларға жейтін тамақтары беріліп, ішетін сусындары да таусылмас.


Ұлы Патшаның елі

17Сендер Патшаны асқан салтанатында өз көздеріңмен көресіңдер.[*] Алысқа созылып жатқан ұлан-ғайыр елге көз саласыңдар.[*] 18Өткен кездегі қорқыныш туралы ойланатын боласыңдар. (Жау қалаларыңды тонағанда олар:) «Есепші қайда екен? Олжаны[*] таразыға тартатын тіркеуші қайда? Мұнараларды санаушы қайда?» — деп айқайлайтын. 19Сендер бөгде, түсініксіз тілде сөйлескен сол қатал халықты бұдан былай көрмейсіңдер.

20Сион шаһарына қараңдар, оның ішінде Құдай[†] белгілеген[†] мейрамдарымызды тойламақпыз! Сонда Иерусалимді[*] өз көздеріңмен көресіңдер, ол аман-есен жатқан мекен болмақ. Қала қазықтары суырылмайтын, арқандары үзілмейтін, ешқашан да құлатылып, орнынан қозғалмайтын тұрақты шатырға ұқсамақ. 21Сонда Жаратқан Ие бізге салтанатты ұлылықпен билік жүргізеді. Еліміз екі жағында да үлкен өзендер мен бұлақтар ағып жатқан қауіпсіз жер іспетті болады. Жаудың ескекті қайықтары да, дәу кемелері де сонда жүзбейді. 22Себебі Соттаушымыз да, Заң Шығарушымыз да, Патшамыз да — Жаратқан Ие. Ол бізді құтқаратын болады.

23Уа, халқым, қазір сен арқандары босап кеткен кемеге ұқсайсың. Арқандар кеменің діңгегін мықтап ұстай алмайды, желкенді де жая алмайды. Ал кейін (жаудың әскерінен қалған) ағыл-тегіл мол олжасын бөлісіп аласыңдар. Тіпті ақсақтар да соған қатысып, өз үлестерін алмақ.[*] 24Елімізде тұратын бірде-бір жан енді қайтып: «Әлсізбіз» деп түңілмейді. Жерді мекендеген халықтың барлық күнәлары кешірілген болады.

#### 34


Құдайдың бас көтергіш халықтарды соттауы

1Уа, ұлттар, жақындап келіп тыңдаңдар! Уа, халықтар, құлақ салыңдар! Жер де, онда тұратындардың бәрі де, әлем де, онда туылғандардың барлығы да тыңдап тұрсын! 2Жаратқан Ие[†] барша халықтарға ашуланып, олардың күллі әскерлеріне қаһарланады. Соларды жойылуға арнап, қырылуға тастады. 3Содан өліктері далаға лақтырылып, қабірге қойылмай, шіріп, сасып жатады. Төгілген қандарынан тау-төбелердің топырағы ылғалданады. 4Аспандағы[†] күн, ай және жұлдыздар[*] еріп кетеді. Аспан шиыршық кітаптай[†] шиырылады, әрі жұлдыздар жүзім бұтағынан не інжір ағашынан[†] түскен құрғақ жапырақтай жерге құлап түспек. 5Осылай семсерім аспандағы күштерді қырып тастайды. Бұдан кейін ол Едомды, Өзім жойылуға арнаған халықты шабады, (— деп ескертеді Жаратқан Ие).

6Иә, Жаратқан Иенің семсері құрбандыққа шалынған қой-ешкілердің қанына малынып, солардың майына және қошқарлардың бүйрек майына малынып, тойған іспетті. Себебі Жаратқан Ие Едом жерінің Босора қаласында құрбандық шалғандай үлкен қантөгіс жасамақ.[*] 7Сонда тіпті жабайы бұқадай мықты адамдар — жас жігіттер және күшті жетекшілер қырылмақ; жер қаннан қып-қызыл болып боялып, топырағы майға тойынады.

8Себебі Жаратқан Ие Өзінің зұлымдарға тиісті жазаларын тартқызатын күнін жоспарлады. Ол Едомға оның Сион халқына көрсеткен зорлық-зомбылығын қайтаратын уақытын белгіледі.[†] 9Сонда Едом елінің өзендері қарамайға, оның топырағы күкіртке айналады. Бүкіл жері қарамай сияқты өртенетін болады.[*] 10От күндіз-түні өшпейді, оның түтіні мәңгі шығып жатпақ. Сол жер ұрпақтан ұрпаққа қаңырап бос қалмақ. Енді қайтып ешкім де одан өтпейтін болады. 11Бірқазан мен кірпі оны иемденіп, үкі мен қарға сонда ұяларын салады. Құдай[†] Едомның жерін тәптіштеп өлшеп, оны ретсіз, тіршіліксіз бос жатуға бағыштайды.[*] 12Енді Едомды «Патшалық жоқ» деп атайтын болады, оның әміршілерінің[†] барлығы да жоғалады. 13Оның қорғандарын тікенді бұталар басып, бекіністі қалаларын қалақай мен ошаған жайлап кетеді. Осы жер шибөрі мен түйеқұстың тұрағына айналмақ. 14Сонда иен даланың аңдары қорқау қасқырларға ұшырасып, жабайы текелер бір-бірін маңырап шақырады. Түнгі аңдар сол жерде демалып, тыным табады.[*] 15Жапалақтар сонда ұяларын салып, жұмыртқаларын басады. Балапандарының үстіне қанаттарын жайып, оларды жинайды.[*] Лашындар да сол жерге жұптасып келеді.

16Жаратқан Иенің кітабын оқып шығып, білімді қабылдаңдар! Сол кезде осы аңдардың бір түрі де жоқ болмайды, ешқайсысы да жұпсыз қалмайды. Себебі Жаратқан Иенің Өзі мұны бұйырды, Оның Рухы оларды жинап әкелмек. 17Ол соларға осы жерден[*] мекендерін үлестіріп, өлшеп тапсырды. Олар оны әрдайым иемденіп, барлық ұрпақтары да соны мекендемек.

#### 35


Құдай халқының азат етіліп, еліне қайта оралуы

1Сол кезде тіпті иен дала мен құла түз қуанып, меңіреу дала да шаттанып, сарғалдақтар гүлдейді. 2Айдала жайқала гүлдеп, қуана ән шырқайды. Құла түз енді Ливан тауларындай салтанатты, Қармил тауы мен Шарон жазығындай құлпырып, көрікті болады. Әрбір жан Құдайымыз Жаратқан Иенің[†] салтанатты ұлылығын көретін болады.

3Сонымен салдырап, дәрменсіз қалған аяқ-қолдарыңның буындарын бекітіп, еңселеріңді көтеріңдер! 4Жүрексінген адамдарыңа былай деңдер: «Қорықпай, берік болыңдар! Біліп қойыңдар, сендер сиынатын Құдай[†] жауларыңды өздері жасаған қылмыстары үшін жазалауға келеді. Иә, Құдай сендерді құтқаруға келе жатыр!»

5Сонда соқырдың көзі ашылып, көре алады, саңыраудың құлағы ашылып, ести алады.[*] 6Ақсақ адам[†] енді бұғыдай секіріп, сөйлей алмаған мылқау қуана айқайлайды. Шөл далада бұлақ көздері қайнап, құла түзде өзендер ағады. 7Шөлейт жер көлге айналып, қураған дала бұлақтарға толады. Шибөрілер тынығып келген аңызақ жерлерде енді көк шөп пен қамыс-құрақ жайқалады.

8Сол жерде даңғыл жол болып, ол «Қасиеттілік жолы»[*] деп аталмақ. Бұл жолмен арам ниетті адамдар емес, тек Құдайдың халқы жүреді. Менмен ақымақтар оған еш түспейді.[*] 9Оның бойында не арыстандар, не басқа да жыртқыш аңдар аңдып жүрмейтін болады. Өзге қауіптер де сонда болмайды. Тек жау қолынан азат етілгендер ғана сол жолмен жүрмек.


10Жаратқан Иенің азат еткен[*] халқы
Сионға ән шырқап қайтып келеді,
Олар ұдайы мәз-мейрам болады,
Қуаныш пен шаттыққа кенеледі,
Қайғы-қасірет,[†] күрсіну атаулы
Бастарынан бірден алыстап кетеді![*]

#### 36


Ассур патшасының Иерусалимге қоқан-лоқы көрсетуі

1Езекияның патшалық құрған он төртінші жылы Ассур патшасы Сеннахирим[*] Яһуда елінің (Иерусалимнен өзге) барлық қамалды қалаларына қарсы аттанып, оларды басып алды.

2Сол кезде Ассур патшасы Лахыштан өзінің бас уәзірін[*] қалың қолмен Иерусалимдегі Езекия патшаға жіберді. Бас уәзір Жоғарғы тоғанға қарай аққан арықтың бойында, мата ағартушы шеберлердің даласына апаратын жолда[*] тоқтады. 3Сонда Яһуда патшасының сарай басқарушысы Хелкия ұлы Елиәкім, хатшысы Себна және жылнамашысы[*] Асаф ұлы Жоғах қаладан шығып, оның алдына келді. 4Ассур патшасының бас уәзірі бұларға тіл қатып былай деді:

— Езекияға мына сәлемді жеткізіңдер: Ассур елінің ұлы патшасы мынаны айтады: Сен не нәрсеге арқа сүйейсің? 5«Менде соғысуға ақыл-кеңес пен күш-қуат бар» дейсің. Алайда мұның тек бос сөздер ғана. Маған қарсы бас көтеретіндей сен енді кімге сүйенесің?! 6Біліп ал, сен сүйеніп келген Мысыр сынық қамыс іспетті. Егер адам[†] сынық қамысқа сүйенсе, сол оның қолына кіріп, алақанын тесіп шықпай ма? Сол сияқты, Мысыр патшасы перғауын да өзіне сүйенгендердің бәріне осылай істейді. 7Ал егер маған «Сиынатын Құдайымыз Жаратқан Иеге[†] сеніп отырмыз» десеңдер, мынаны ойлаңдар: Езекия Оны қатты ренжітті емес пе? Ол Жаратқан Иеге арналған биіктеу жерлердегі табыну орындары мен құрбандық үстелдерін қиратып, Яһуда мен Иерусалим халқына «Тек (Иерусалимдегі) осы құрбандық үстелінің[†] алдында ғана ғибадат етіңдер!»[*] деп бұйырған жоқ па?!

8Ал енді, менің тақсыр ием[†] — Ассур патшасымен келісім[†] жасаңдар: мен сендерге екі мың ат беремін, егер де араларыңнан соншама атқа мінер жігіт шығара алсаңдар! 9Сендер тіпті Мысырға, оның соғыс күймелері мен атты әскеріне сүйене отырып та, тақсыр иемнің нөкерлерінің арасынан ең кіші деген әкіміне де қарсы тұра алмайсыңдар! 10Мұның үстіне мені осы жерді талқандауға Жаратқан Иенің еркінсіз келді дейсіңдер ме? Маған: «Сол елге өрлеп барып, оны құртып жібер!» деген — Жаратқан Иенің Өзі!

11Сонда Елиәкім, Себна және Жоғах Ассур патшасының бас уәзірінен:

— Біздей құлдарыңызға арамейше сөйлей беріңіз, біз оны да түсінеміз. Яһудилердің тілінде[*] сөйлемей-ақ қойыңыз. Әйтпесе қамал басындағы халық естіп қояр, — деп өтінді. 12Бірақ бас уәзір жауап қайырып:

— Тақсыр ием мені осы сөздерді тек сендердің иелерің мен өздеріңе ғана айту үшін жіберді дейсіңдер ме? Мені мына қабырғаның үстінде отырған адамдарға да жіберді емес пе? Олар әлі де сендермен бірге өз нәжістері мен зәрлерін ішіп-жейтін болады! — деді. 13Содан бас уәзір отырған орнынан тұрып, бар даусымен айқайлап яһудилердің тілінде былай деді:

— Ұлы патша — Ассур патшасының сөзін тыңдаңдар! 14Патша мынаны айтады: Езекияның еліктіруіне алданбаңдар! Ол сендерді менің қолымнан құтқарып қала алмайды. 15Езекияның «Бізді Жаратқан Ие шүбәсіз құтқарады, осы қала Ассур патшасының қолына түспейді» деп сендерді Жаратқан Иеге нандыруына жол бермеңдер!

16Езекияны тыңдамаңдар! Өйткені Ассур патшасы мынаны айтады: Менімен бітім жасап, қаладан шығып келіңдер! Сонда әркім өз жүзім бұтасы мен інжір ағашының[†] жемісін жеп, өз құдығынан су ішетін болады. 17Кейін мен мұнда қайтып келіп, сендерді осы елдерің сияқты басқа бір елге көшіремін. Онда нан мен жүзім шырыны, егіндіктер мен жүзімдіктер мол болады. 18Тек Езекия «Жаратқан Ие бізді құтқарады» деп сендерді еліктірмесін! Әлде басқа халықтардың қандай да бір тәңірі өз елін Ассур патшасының қолынан құтқара алып па еді?! 19Хамат пен Арпадтың тәңірлері қайда? Сепар-Уаймның тәңірлері қайда? Әлде бірде-бір тәңір Самарияны менің қолымнан аман алып қала алды ма? 20Осы елдердің барлық тәңірлерінің қайсысы өз елін менің қолымнан құтқарып қалған еді? Ендеше Жаратқан Ие Иерусалимді менің қолымнан құтқарып алмақшы ма?![*]

21Ал халық еш жауап қайтармай, үндемей тұра берді. Себебі Езекия патша: «Оған жауап қайырмаңдар!» деген жарлық шығарған болатын. 22Мұнан кейін сарай басқарушысы Хелкия ұлы Елиәкім, бас хатшы Себна және жылнамашы Асаф ұлы Жоғах Езекияға қайта оралды. Олар қатты күйзеліп үстеріндегі көйлектерінің өңірін айыра жыртып, патшаға Ассур патшасының бас уәзірінің сөздерін жеткізді.

#### 37


Құдайдың Иерусалимді құтқаратыны жайлы уәдесі

1Езекия патша осыларды естігенде қатты күйзеліп, көйлегінің өңірін айыра жыртты. Үстіне азалы киім киіп, Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйіне кіріп, Оған сиынды. 2Содан кейін патша сарай басқарушысы Елиәкімге, хатшысы Себнаға және аға діни қызметкерлерге[†] азалы киім кигізіп, оларды Амос ұлы Ишая пайғамбарға[†][*] жіберді. 3Олар пайғамбарға мына сәлемді жеткізді:

— Езекия сізге былай дейді: Осы күн біз үшін азапқа, балағатқа, масқараға толы күн болып тұр! Толғатып отырғанымен баласын тууға тым әлсіз әйелдей бейшара күйдеміз. 4Ассур патшасы мәңгі тірі Құдайды қорлауға өзінің бас уәзірін жіберді. Мүмкін, Құдайыңыз Жаратқан Ие осы сөздерді естіген соң, Ассур патшасын айтқандары үшін сөгіп ескертер. Сондықтан халықтың әлі де тірі қалғандары үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңізші!

5Езекия патшаның нөкерлері оның сәлемін Ишаяға алып келгеннен кейін, 6пайғамбар оларға былай деп жауап берді:

— Тақсыр иелеріңе былай деңдер: Жаратқан Ие мынаны айтады: Ассур патшасының нөкерлерінің Мені балағаттап айтқан сөздеріне бола қорықпа! 7Біліп ал, Мен оған (үрейін ұшыратын) рухты дарытамын; сонда ол бір суық хабар естіп, еліне қайтып кетеді. Оны өз елінде семсердің жүзінен өлтіртемін.[*]


Ассур патшасының Иерусалимге қайтадан қоқан-лоқы жасауы

8Осы аралықта ассурлық бас уәзір Ассур патшасының Лахыштан кеткенін біліп алды. Содан ол кері қайтып, патшаны Либна қаласына қарсы соғысып жатқан жерінен тапты.

9Сол кезде Ассур патшасына «Құштық патша[*] Тирхақ сізге қарсы соғысуға аттанып келе жатыр» деген хабар жетті. Мұны естіген Ассур патшасы Езекияға елшілерін жіберіп, оларға мына тапсырманы берді: 10«Яһуда патшасы Езекияға былай деңдер: Өзің үміт артқан Құдайыңның сені «Иерусалим Ассур патшасының қолына берілмейтін болады» деп алдауына жол берме! 11Ассур патшаларының барлық елдерге не істегендерін естідің: оларды толығымен жойылуға бағыштады ғой! Ендеше сен аман қалар ма екенсің?! 12Әлде мына халықтардың тәңірлері: Ғозанның, Харанның, Ресефтің әрі Тел-Ассардағы Еденнің тәңірлері сол елдерді құтқарып қалды ма? Оларды менің аталарым құртқан жоқ па?! 13Хамат пен Арпадтың патшалары, Сепар-Уайм қаласының, Ена мен Ибахтың патшалары қайда екен?»


Езекия патшаның дұғасы

14Езекия елшілердің алып келген хатын алып, оқып шыққаннан кейін Жаратқан Иенің киелі үйіне өрлеп барды. Сол жерде ол хатты Жаратқан Иенің алдында жайып салды. 15Содан Езекия Жаратқан Иеге дұға[†] етіп былай деді: 16«Уа, Исраилдің Құдайы, Әлемнің Иесі![†] Керуб мүсіндерінің үстіндегі «тағыңда» отырған[*] Сен жер бетіндегі күллі патшалықтардың үстінен қарайтын жалғыз Құдайсың! Көк пен жерді жаратқан да Сенсің! 17О, Жаратқан Ие, құлақ асып тыңдай гөр, уа, Иеміз, көз салып назар аудара гөр! Сеннахиримнің Сені, мәңгі тірі Құдайды, балағаттап айтқан барлық сөздеріне құлақ салшы!

18Уа, Жаратқан Ие, Ассурдың патшаларының сол халықтардың бәрін құртып, жерлерін қаңыратып бос қалдырғандары, 19олардың табынған тәңірлерін өртеп жібергендері рас.[*] Алайда солар шынайы құдай[†] емес, адам[†] қолынан шыққан ағаш[†] не тас мүсіндер ғана. Сондықтан да ассурлықтар оларды құртып жібере алды. 20Ал енді, уа, Құдайымыз Жаратқан Ие, бізді сол адамның қолынан құтқара гөр. Сонда бүкіл дүниенің патшалықтары жалғыз Сенің Жаратқан Ие екеніңді білетін болады».


Құдайдың жауап беріп, Ассур патшасына жазасын тартқызуы

21Амос ұлы Ишая пайғамбар сол кезде Езекияға мына хабарды жіберді:

— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Сен Маған Ассур патшасы Сеннахирим жайлы дұға еткендіктен, 22Мен, Жаратқан Ие, оған қарсы мына сөзді айттым:

Маған бағышталған Сион қаласы[*] сені менсінбей, келекелеп отыр! Иерусалим қаласы қашып кетіп бара жатқан сені мазақтап басын шайқайды! 23Сен кімді мазақтап, балағаттадың? Кімді дауыстап қорлап, кімге паңдана қарап тұрсың, соны білесің бе?! Маған, Исраилдің Киелі Құдайына қарсы солай істеп тұрсың! 24Сен өкілдерің арқылы Мені, Жасаған Иені, балағаттап, тағы былай деп паңдана мақтандың: «Мен көптеген соғыс күймелеріммен таулардың зәулім бастарына, тіпті Ливанның ең алшақ баурайларына көтерілдім. Ең биік деген самырсын және ең таңдаулы қарағай ағаштарын шауып құлаттым, ең заңғар шыңдарға, ормандардың ең қалың түбіне дейін жеттім! 25Бөтен елдерде құдық қазып, суын іштім. Басқан табаныммен Мысырдың барлық өзендерін құрғатамын!» деп те көкідің.

26Сен осының барлығын Менің бұрыннан-ақ дайындап қойғанымды естімеп пе едің?! Енді Мен соны жүзеге асырдым. Содан да сен бекіністі қалалардың талқанын шығара алдың. 27Осы себептен де сол елдердің халықтары дәрменсіз болып, абдырап, масқараға қалды. Олар даладағы отты шөп әрі жас өскін секілді нәзік, үй төбесіндегі өсіп шықпай жатып, күннің аптабынан солып қалатын шөпке ұқсас болды. 28Ал сенің өзің туралы, қайда тұрып, қашан жолға шығып, қашан қайтып келіп, не істейтініңді Мен жақсы білемін. Маған өршелене қарсы шыққаныңды да білемін. 29Сенің сол өршелене қарсы шыққаның әрі тәкаппарлығың құлағыма шалынды. Соныңа бола Мен енді мұрныңа мұрындық, аузыңа ауыздық саламын. Қай жолмен келген болсаң, сол жолмен сені өз жағыңа қайтарамын!

30Ей, Езекия, не болайын деп жатқанының белгісі[†] мынау болады: биыл былтырғы шашылып қалған масақ дәндерінен өсіп шыққан астықпен күн көріп күнелтесіңдер. Келесі жылы да өздігінен өсіп шыққанды азық қыласыңдар. Бірақ одан кейінгі жылы тұқым сеуіп, астық орасыңдар, жүзімдіктер отырғызып, жемістерін жинап, жейсіңдер. 31Яһуда халқының тірі қалғандары қайтадан терең тамыр жайып, өсіп-өнетін болады. 32Себебі халқымның құтқарылып, тірі қалғандары Иерусалимдегі Сион тауынан өсіп шығатын болады.[*] Әлемнің Иесі бұларды қайрат-жігерімен іске асырады.[*]

33Сондықтан Жаратқан Иенің Ассур патшасы туралы айтқаны мынау: «Ол бұл қалаға кірмейді, оған бірде-бір жебе атпайтын да болады! Жасақшылары қалқан ұстап оған жақындамайды, тас-топырақтан үймек жасап, қамалынан өтпейді. 34Ассур патшасы қай жолмен келсе, сол жолмен кері қайтып, осы қалаға кірмейтін болады. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын. 35Себебі Мен осы қаланы Өзім үшін және адал қызметшім Дәуіт үшін қорғап, құтқарамын!»

36Сол кезде Жаратқан Иенің періштесі[†] ассурлық әскердің қосына барып, ондағы бір жүз сексен бес мың адамды қырып кетті.[*] Таң ата тірі қалғандары тұрып қараса, солардың бәрінің өліктері жатыр екен! 37Сонда Ассур патшасы Сеннахирим жолға шығып, еліне кері қайтып, астанасы Ниневиде тұрып қалды.

38Бірде Сеннахирим Нисрох есімді жалған тәңірінің ғибадатханасында[†] құлшылық етіп тұрған кезде оның ұлдары Адрам-Мәлік пен Сәресер оны семсермен шауып өлтірді. Содан екеуі Арарат еліне қашып кетті. Сеннахиримнің өзге ұлы Асардан[*] әкесінің орнын басып патша болды.

#### 38


Қатты ауырған Езекияның кереметпен сауығуы

1Сол күндері Езекия қатты науқастанып, өлім[†] аузында жатты. Амос ұлы Ишая пайғамбар[†] оған келіп, былай деді: «Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Үй ішіңе соңғы өсиеттеріңді беріп, істеріңді аяқта! Себебі бұл аурудан жазылмай, қайтыс боласың».

2Содан Езекия бетін қабырғаға қарай бұрып, Жаратқан Иеге сиынып: 3«Уа, Жаратқан Ие! Сенің көз алдыңда ізгі жолыңмен жүріп, шын жүректен әділ істер істеп келгенімді ескере көрші!» — деді. Мұнан кейін Езекия қатты жылады.

4Сонда Жаратқан Ие Ишаяға сөзін арнап былай деді: 5«Езекияға барып, былай де:

Түп атаң Дәуіттің сиынған Құдайы Жаратқан Ие саған мынаны айтады: Сенің мінажатыңды естіп, көз жасыңды көрдім. Біліп ал, сенің өміріңе тағы он бес жыл қосамын. 6Мен өзіңді және мына қаланы Ассур патшасының қолынан құтқарып, қаланы қорғап қаламын!

7Жаратқан Иенің Өзінің уәде еткенін іске асыратындығының саған арнаған белгісі[†] мынау болмақ: 8Жаратқан Ие Ахаз патша салғызған баспалдақтың үстімен[*] көлеңкені он қадам кері жылжытады». — Сонда көлеңке шынымен он қадам кері жылжыды!


Езекияның мадақтау жыры

9Яһуда патшасы Езекия науқасынан сауығып кеткеннен кейін (Жаратқан Иені мадақтаған мына жырын) жазып қалдырды.


10Былай дедім: Өмірімнің ортасындамын,
Бірақ енді о дүниеге[†] аттанамын,
Сөйтіп соңғы жылдарымнан ада қаламын!
11Осылай тіршілік әлемінде ешқашан
Жаратқанның көз алдына бара алмаймын,
Һәм адамдарды бұ дүниеде тұратын
Енді қайтып еш көрмеймін деп ойладым.
12Өмірім қойшының қосындай жиылады,
Біржола өзімнен тартылып алынады.
Сонда ғұмырым менің шиыршықталады,
Әрі тоқылған матадай қиылады,
Ымырт жабыла ол тез аяқталады.


13Таң атқанға дейін мен төзіп шыдадым,[*]
Арыстан сүйегімді сындырғандай ауырдым,
Ымыртта жанымды аласың деп ойладым.
14Қарлығаш не шымшықтай шырылдадым,
Гүрлеген көгершіндей аһыладым.
Ұдайы аспанға[†] қарап талды көзім,
Азаптан мені құтқаршы, уа, Тәңірім!


15Енді не айтайын? Ол маған сөйледі:
Иемнің Өзі маған мұны жіберді.
Абайлап өткізем бар келер кезімді,
Шеккен қасіретім мені ескертеді.


16Уа, Ием[†], тәртібіңмен өмір кешемін,[*]
Жаңартылды осылайша рухым менің.
Сен мені сауықтырып, өмір сүргіздің.
17Зор қайғы[†] шеккенім игі болды маған!
Сен алып қалдың мені өлім аузынан,
Күнәмді лақтырдың асыра арқаңнан.


18Өлілер Сені мадақтамайтын шығар,
Өлім де Саған мақтау айтпайтын болар,
Дүние салғандар үміт артпайтын шығар,[*]
19Саған шүкірлік айтады тек тірілері.
Мен адалдығыңды мақтаймын бұл күндері,
Балаларына ол жайлы айтады әкелері.


20Жаратқан Ие мені сақтап қалды аман,
Оның киелі[†] үйінде біз шат-шадыман
Ән-жыр айтамыз ішекті аспаппен[*] әрқашан![*]


21Бұрынырақ Ишая пайғамбар патшаның қызметкерлеріне: «Інжір жемістерінен шелпек жасап алып келіңдер! — деп тапсырған болатын. — Соны шиқанның үстіне қойсаңдар, патша айығып кетеді».[*] — 22Сол кезде Езекия: «Мен Жаратқан Иенің үйіне қайтадан көтеріліп бара алатыным жайлы алдын ала берілетін белгі не болады?» — деп сұраған еді.[*]

#### 39


Бабылдықтар алдында мақтанған Езекияға Құдайдың ескертуі

1Сол кездері Бабыл патшасы Баладан ұлы Меродах-Баладан[*] Езекия патшаның қатты ауырып қалып, сауықтырылғанын естіп, оған сәлемхаттары мен сыйлығын жіберді. 2Езекия келген бабылдық елшілерді жылы қабылдап, оларға өзінің қазына қоймаларын: ондағы алтын-күмісін, дәмдеуіштері мен құнды иісмайларын, тіпті бүкіл қару-жарақ қоймасын да түгелдей көрсетті. Езекияның өз сарайы мен барлық патшалығында оларға көрсетпеген бағалы заттары қалмады.

3Кейін Ишая пайғамбар[†] Езекия патшаның алдына барып, оған:

— Ана адамдар не деді, олар қайдан келді? — деген сауал қойды. Езекия:

— Олар маған алыстағы елден келді, сонау Бабылдан, — деді. Пайғамбар:

4— Олар сарайыңыздан не көрді? — деп сұрағанда, Езекия:

— Менің сарайымда не бар, соның бәрін көрді. Менің қазына қоймаларымда оларға көрсетпеген ештеңем қалған жоқ, — деп жауап берді. 5Сонда Ишая Езекияға былай деді:

— Енді Әлемнің Иесінің[†] сөзін тыңдаңыз: 6Өз сарайыңдағы бар нәрсенің, ата-бабаларыңның осы кезге дейін жиған-тергендерінің барлығы да Бабылға әкетілетін күн туады. Мұнда ештеңе қалмайтын болады! — деп нық айтады Жаратқан Ие.[†] — 7Өзіңнен тарайтын ұрпақтарыңның кейбіреулері де сол елге әкетіледі. Бабылдықтар оларды белінен айырып азбанқұл[*] қылып, Бабыл патшасының сарай қызметшілері етіп қояды! — 8Сонда Езекия Ишаяға:

— Сіз жеткізген Жаратқан Иенің сөзі жөн екен, — деді. Өйткені ол: «Әйтсе де менің тірі кезімде тыныштық пен аман-есендік болады», — деп ойлады.

#### 40


Құдайдың азап шеккен халқын жұбатуы

1— Халқымды Менің жұбатыңдар,

Көңілін оның орнықтырыңдар! —
Дейді сендер сиынған Құдай[†] Иең. —
2Иерусалимге жылы сөз айтыңдар,
Мына хабарды оған жариялаңдар:
«Өтіп кетті басыңдағы ауыр кезең,[*]
Кінәңнің құны өтеліп, кешірілдің!
Себебі Жаратқан Иенің[†] қолы саған
Бар күнәңнің жазасын берді молынан».[*]


3Жар салған дауыс шығады айдалада:
«Жаратқан Иеге жол дайындаңдар![*]
Құдайымызға арнап иен далада
Түзу қылып даңғыл жол салыңдар!
4Жолдағы сай-салалар толтырылсын,
Әрі тау-төбелер аласартылсын,
Бұралаң жерлері[*] де түзетілсін,
Ой-қырлары да түгелдей тегістелсін!
5Сонда Жаратқан Иенің ұлылығы
Бар адамзатқа көрінетін болады,
(Оның өз халқын құтқарып алғанын)
Барлығы да ап-анық көре алады.
Себебі Жаратқан Иенің Өзі
Осы бұйрықтарды шығарған еді».


6— Жар сал! — деп бір дауыс бұйырды.

— Не туралы жариялайын? — деп сұрады хабаршы.

— Күллі пенде атаулы көк шөп секілді! Бар салтанаты мен сенімділігі[*] дала гүлдеріндей өткінші: 7Жаратқан Ие ыстық лебін үрлесе, шөп қурап, гүлдер солып қалады. Шынында халық сондай шөпке ұқсайды! 8Шөптер сарғайып қурап, гүлдер солады, ал Құдайымыздың сөзі[†] мәңгі қалады.[*]

9— Ей, жақсы хабарды Сион халқына жеткізуші, биік тау басына шық! Иерусалимге ізгі хабарды әкелуші, бар даусыңмен айқай салып жарияла![*] Қорықпай Яһуданың қалаларына: «Міне, Құдайларың!» деп хабарла!

10Біліп алыңдар, Жаратушы Тәңір Ие жуырда зор құдіретімен келіп, билікті өз қолына алады. Жеңісінің олжасы мен сыйы Оның қасында: азат еткен халқы алдында жүреді.[*] 11Тәңір Ие оларды ізгі шопандай бағады: «қозыларын» қолына алып, кеудесіне басып көтеріп, «саулықтарын» жайлап алға бастап жүреді.[*]


Жаратқан Иенің шексіз ұлылығы және пенденің әлсіздігі

12Кім теңізді алақанымен сарқып өлшеген,
Аспанды[†] қарысымен қамтып белгілеген?[†]
Кім жердің топырағын себетке салған,
Тау-төбелерді де таразыға тартқан?


13Кім Жаратқанның ақыл-ойын[*] ұққан,
Кеңесшісі болып бағыт берді Оған?
14Жаратқан Ие кіммен ақылдасқан,
Кім түсінік беріп те еді Оған?
Кім Жаратушыны білімге үйреткен,
Оған даналық жолын да нұсқаған?


15Қайта, бар халықтар судың шелектегі
Тамшысындай ғана болып көрінеді,
Таразыға қонған шаң-тозаң іспетті
Олар да салмақсыз деп есептеледі.
Құдай аралдарды[*] түйіршік секілді
Оп-оңай қолына алып көтереді.
16Ливан тауындағы бар мал Тәңірге
Арнап құрбандыққа шалынып, өртелсе,
Олар да жеткілікті болмас еді!
Ливан ормандары[*] құрбандық отына
Жетпей қалар да еді жағылуға.
17Бар халықтар Жаратқанның алдында
Онша маңызсыз болып саналады,
Олар Құдай Иемен салыстырғанда
Мүлдем жоқ, мағынасыз болып шығады.[*]
18Сонда Құдайды кімге теңейсіңдер,
Қандай бейнеде елестетесіңдер?!


19Ұста болса, тәңір мүсінін қалыпқа құйып жасайды. Кейін зергер соны алтынмен қаптап, күмістен шынжыр бауларын дайындайды. 20Ал кедейлер мұндай қымбат тартуды ұсына алмайды. Сондықтан олар шірімейтін қатты ағашты[†] таңдап алып, жақсы шеберді де іздеп табады. Шебер сол ағаштан жалған тәңірдің бейнесін мүсіндеп, оны бір жерге қозғалмастай етіп орнатады.[*]

21Мынаны естіп, білмейтін бе едіңдер, әуел бастан-ақ ешкім оны сендерге айтпады ма? Жер жаратылғаннан бері мынаны түсінбейтін бе едіңдер: 22Жасаған Ие жер жүзінің үстіндегі «тағында» отыр![*] Жер бетіндегілер Оның алдында шегірткелердей кіп-кішкентай.

Жаратқан Ие аспанды шымылдықтай жайып жібереді, оны шатырдай тігіп, Өзіне мекен етеді. 23Құдай жердің әміршілерін[†] түкке тұрғысыз етіп, осы дүниенің[†] билеушілерін күшінен айырады. 24Олар жуырда жерге себілген не отырғызылған, енді ғана тамыр жайған өсімдіктерге ұқсайды: Жаратқан Ие ыстық лебін үрлегенде солар бірден кеуіп, солып қалады. Содан қатты дауыл оларды қауыздай ұшырып әкетеді.


25«Сендер Мені кімге ұқсатасыңдар,
Кіммен Мені салыстырасыңдар?»[*] —
Деп сауал қояды Киелі[†] Құдай.


26Аспанға көз жіберіп қараңдаршы:
Кім жаратты ондағы жұлдыздарды?!
Бір-бірлеп алып шығып шоқжұлдыздарды,
Ол әрқайсысын өз атымен шақырады.
Жаратқанның құдіреті сонша зор болып,
Біреуі шет қалмай, бәрі Оған бағынады.


27Жақыптың әулеті, неге шағым айтасың,
Исраил халқы, неге былай деп налисың:
«Жүрген жолым Жаратқаннан жасырынған,
Мүддем Құдайымның назарынан тыс қалған!»
28Сен мынаны естіп, білмеуші ме едің:
Мәңгілік Құдай — сенің Жаратқан Иең,
Шексіз зор даналығы Өзінің,
Ол жаратты жердің түкпір-түкпірін!
Ешқашан Құдай шаршап-шалдықпайды,
29Қалжырағанға Ол қуат сыйлайды,
Қажып, шаршағанға күш табыстайды.


30Жасөспірімдер әлсіреп шаршайды,
Тіпті жігіттер де сүрініп құлайды,
31Ал сенім артқандар Жаратқан Иеге[*]
Жаңа күш-қуатты иемденеді де,[*]
Қырандай қанаттарын жайып кеңістікке[*]
Самғай жөнеледі, алайда талмайды,
Жүре береді, бірақ еш болдырмайды.

#### 41


Құдай өз халқын қолдап-қорғайды

1«Ей, теңіз жағалауларындағы елдер,[*] тынышталып, алдыма келіңдер! Халықтар күш-қуат жинап, жақындап келсін де жауап берсін! Осылай даулы мәселені шешейік.

2Кім шығыстан жеңімпаз қолбасшыны[*] аттандырып, оны Өзіне қызмет етуге шақырды? Ол осы жеңімпаздың алдына халықтарды табыстап, солардың патшаларын да оған бағындырады, оның семсерімен халықтарды талқандап, садағымен қауыздай алысқа ұшырады. 3Осы жеңімпаз өз аяғы бұрын баспаған жолдармен жауларын қуып, аман жүре береді. 4Кім бұларды жоспарлап, жүзеге асырады? Кім болашақ дәуірлерді алдын ала жариялайды?[*] Мұны істеуші Мен, Жаратқан Иемін![†] Алғашқы да, Соңғы да Өзіммін!»[*]

5Теңіз жағалауларындағы елдер[*] байқап қалып, үрейлері ұшады. Жер бетінің қиыр шетіндегі халықтар қалтырап қорқады. Олар өзара бас қосып, 6әркім серігіне көмектесіп, бауырласына: «Батыл бол, қорықпа!» — дей береді. (Содан олар көптеп тәңір мүсіндерін жасайды:)[*] 7ұста зергерді жігерлендіріп, балғамен қаңылтырды тегістеуші де төс ұратын серігін: «Дәнекері жақсы», — деп қуаттайды. Олар осылай жасаған «тәңірсымақтарын» тұғырынан қозғалмас үшін шегемен бекітеді.[*]

8«Ал сен, Исраил халқы — Менің қызметшім, Өзім таңдап алған Жақыптың үрім-бұтағы әрі жаныма жақын[*] Ыбырайымнан тараған ұрпақ, сөзіме құлақ сал: 9Мен сені қиыр шеттен шақырып алып, жер бетінің түкпір-түкпірінен әкелгенмін. Менің қызметшімсің, сені таңдап алған едім, сенен бас тартпаймын да.


10Қорықпа, Мен саған жар боламын,[*]
Абыржыма, Мен сенің Құдайыңмын!
Саған қуат беріп көмектесемін,
Жеңімпаз қолыммен сүйемелдеймін.
11Саған өшіккендер ұятқа қалады,
Жауларың дымы қалмай құртылады.
12Іздесең де, еш таппайсың оларды,
Сенімен соғысқандар жоқ болады.
13Себебі Құдайың Жаратқан Иемін,
Сені оң қолыңнан сүйемелдеймін.
Қорықпа, Мен сені қолдап-қорғаймын
Деп саған берік уәдемді беремін.
14Құрт секілді дәрменсіз Жақып халқы,
Исраилдің азғантай жұрты,
Қорықпа, Мен сені қолдаймын!» —
Деп нық айтады Жаратқан Ие.


Ол, Исраилдің Киелі[†] Құдайы, сені туысқан қамқоршыдай[†] азат етеді[*] 15әрі былай дейді: «Біліп ал, Мен сені астық бастыратын өткір тісті, жаңа тақтай[*] сияқты қолданбақпын: тау-төбелерді бастырып, талқандап, қауызға айналдыратындай жеңімпаз боласың. 16Жауларыңды жел ұшырып, дауыл айдап алып кеткендей жоқ қыласың. Сонда Маған шаттана қуанып, Исраил сиынған Киелі Құдаймен мақтанатын боласың».

17«Мына бейшара, мүсәпір халқым су іздеп, таба алмайды. Олар шөлдеп, таңдайлары кеуіп қалады. Ал Мен, Жаратқан Ие, мінажаттарына құлақ асамын. Мен, Исраил сиынған Құдай[†], оларды жалғыз қалдырмаймын; 18тақыр төбелер мен аңғарлар ортасынан қайнар көздерін ашып, бетпақ даланы көлге айналдырып, шөл даламен де бұлақтар ағызбақпын. 19Мидай далаға балқарағай[*] мен қараған, жасыл бұталар[*] мен зәйтүн ағаштарын[†] әрі құнарсыз, бос далаға қарағай, емен, шыршаларды[*] бірге отырғызбақпын. 20Сонда адамдар Жаратқан Иенің бұл кереметтерді[†] өз құдіретті қолымен істегеніне көз жеткізеді. Олар осыларды Исраил сиынған Киелі Құдайдың жаратқанын[*] түсінеді».


Жалған тәңірлердің бекерлігі

21Жақып халқының Патшасы — Жаратқан Ие былай деп шақырады: «Мәселені ортаға салыңдар! Ең мықты дәлелдеріңді келтіріңдер! 22(Жалған тәңірлеріңді) алып келіңдер, олар не болатынын алдын ала айтып берсін! Ақылмен байыптап, немен бітетінін ұғуымыз үшін бізге бұрынғы оқиғалардың мәнісін білдіріңдер немесе болашақ жайттарды паш етіңдер! 23Ей, тәңірсымақтар, келешекте не болатынын айтыңдар, шынайы құдай екендеріңе көз жеткіземіз. Иә, не жақсы, не жаман, әйтеуір бір кереметті жасаңдар! Оны көріп, бәріміз шошынатын боламыз. 24Алайда шынайы емессіңдер, істерің де түкке тұрғысыз! Сендерді таңдап алып, құлшылық етуші әркім әбден жексұрын![*]

25Ал Мен солтүстіктен біреуді аттандырамын. Сол қолбасшы жуырда шығыстан шығып, Менің атымды жариялайтын болады.[*] Ол билеушілерді батпақтай аяққа басып, құмырашының саз балшықты таптағанындай жермен-жексен қылады. 26Ендеше, араларыңдағы кім бұл туралы басынан-ақ білдіріп, бізге алдын ала хабарлады? Егер біреу болған болса, онда оны шынайы дер едік. Ал іс жүзінде ешкім мұны білдірген жоқ, расында ешкім алдын ала хабарлаған да емес! Сендердің үндеріңді естіген бірде-бір жан жоқ.[*]

27Қайта, Өзім бірінші болып Сион қаласына: «Қара, олар келе жатыр!» дедім. Иә, Иерусалимге ізгі хабар жеткізушіні жіберген Өзіммін. 28Көз салып, іздесем де, мұны істей алатын басқа ешкім болмады. Сол жалған тәңірлердің араларынан сауалдарыма жауап бере алатын бір кеңесші де табылмады! 29Көріп тұрсыңдар ма, сол тәңірсымақтардың бәрі де жалған: істегендері бекершілік және мүсіндері құр жел мен қиял іспетті түкке тұрғысыз!»

#### 42


Жаратқан Иенің адал Қызметшісі — Әлемнің Нұры

1«Міне, Менің қолдап жүрген Қызметшім,

Жаным рақат табатын таңдаулым!
Оған қондырдым Өзімнің Рухымды,
Ол халықтарға жеткізбек әділ үкімді.
2Қызметшім ақырмайды да айқайламайды,
Оның даусы көшелерде шықпайды.
3Ол майысқан таяқты[*] сындырмайды,
Бықсыған білтені де сөндірмейді,
Шынында әділдікті орындайды.
4Ол соны берік орнатқанша жер бетіне
Күші тасып, алған бетінен қайтпайды.
Алыс елдер[*] үміт артар оның тәліміне».


5Аспанды[†] жайып жіберіп жаратқан,[*]
Жерді де өнімімен жайып тастаған,
Адамдарға өмірдің лебін үрлеген,
Жер басқанның бәріне тыныс берген
Құдай[†] Ие мынаны да айтқан:


6«Сені әділдікпен[*] Өзім шақырдым,
Қолыңнан ұстап, қорғаймын, әрі қойдым
Келісімнің[†] кепілі болуға өз халқыма,
Жол көрсеткіш Нұр да өзге ұлттарға.
7Соқыр көзді ашып, тұтқынды түрмеден,
Түнектегіні қапастан босату үшін
Сені Мен, Тәңір Ие, жіберемін.
8Жаратқан Иемін,[†] бұл — Менің есімім.
Даңқымды басқаға бере салмаймын,
Жалған тәңірлермен оны бөліспеймін!
9Жүзеге асты бұрынғы айтқандарым,
Енді жаңа жайттарды жариялаймын,
Сендерге алдын ала хабарлаймын».


Жеңімпаз Жаратқан Иені мадақтау әні

10Иемізге жаңа ән шырқаңдар,
Жер шетінен мадақтау айтыңдар!
Теңізде жүзіп жүрген теңізшілер,
Жағалауларды мекендеген елдер,
11Шөл дала мен сол жақтағы қалалар
Және қидарлықтар[*] тұрған ауылдар,
Бәрі Тәңірімізді дәріптесін!
Села[*] халқы да қуана дауыстасын,
Тау бастарынан шырқап ән-жырларын,
12Жариялап Жаратқанның ұлылығын
Бар аралдарда[*] Оны мадақтасын!
13Иеміз күшті жауынгердей аттанады,
Батырдай қайрат-жігер танытады,
Дауысын көтеріп ұран салады,
Жауларының бәрін жеңіп шығады!
14«Мен ұзақ уақыт үнсіз болған едім,
Өзімді сабырлықпен ұстап келдім,
Ал қазір толғақ қысқан әйелге ұқсап
Ентіге айқайлап, ашуымды төгем!
15Тау-төбені ойрандап, бос қалдырамын,
Өсімдік атаулыны қуратамын,
Өзендерді құрлыққа айналдырып,
Көлдерді кептіріп құрғатамын.
16Шындықты көрмейтін халқымды Менің
Өзі білмейтін жолмен жетелеймін,
Бейтаныс жолдармен бастап алып жүріп,
Түнекті алдынан нұрға айналдырамын,
Қисық жолдардың бәрін түзетемін.
Халқым үшін осыларды жасаймын,
Ешқашан оны жалғыз қалдырмаймын!»
17Ал табынғандар жалған тәңірлерге
Қоладан құйылған мүсіндеріне:
«Құдайымыз сенсің» деп бас ұрады,
Содан беттері күйіп масқара болады!


Исраил халқының Құдай сөзіне көңіл бөлмеуі

18«Ей, рухани[†] саңыраулар, құлақ асыңдар, көкірегі соқырлар, көздеріңді ашып, қараңдар! 19Кім өз хабаршым Исраил халқы сияқты саңырау, кім осы қызметшімдей рухани соқыр?! Менімен Келісім жасаған осы халықтай шындықты көрмейтін біреу бар ма?! «Жаратқан Иенің қызметшісі» деп аталған Исраилдей сөзімді естімейтін кім бар?! 20Расында сен көпті көрдің, бірақ есіңде сақтамайсың, құлақтарың ашық, бірақ тыңдамайсың!»[*]

21Жаратқан Ие өз әділдігіне сай Таурат заңы[†] мен тәлімін дәріптелуге лайық әрі тамаша етіп шығаруды жөн көрген еді.[*] 22Алайда бұл халық тоналып, талан-таражға ұшырады. Бәрі тұтқындалып, құлдыққа түсті. Олжа болған оларды құтқаратын біреу де жоқ. Ешкім: «Талан-таражға түскен осы халықты қайтар!» деп талап етпейді.

23Араларыңдағы қайсың осыларды тыңдайсыңдар? Қайсың байыбына барасыңдар? 24Кім Исраил халқын тонаушылардың қолдарына тапсырып, талан-таражға қалдырды? Мұны істеген Жаратқан Иенің Өзі емес пе?!

Себебі біздер Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасай бердік. Ата-бабаларымыз да Оның жолымен жүргілері келмей, Таурат заңы мен тәліміне бағынбай қойды. 25Сондықтан Тәңір Ие оларға қайнаған қаһарын төгіп, сұрапыл соғыс жіберді. Бірақ олар Құдайдың лаулаған қаһарына ұшыраса да, соның себебін ұқпады! Тіпті жалыны жалмағанмен, олар мұны көңілдеріне түймеді!

#### 43


Құдайдың Исраил халқын құтқаруға берген уәдесі

1Ал енді, Жақыптың үрім-бұтағы, Исраил халқы, сені жаратып қалыптастырған Тәңір Ие мынаны айтады: «Қорықпа, Мен сені құныңды төлеп құтқарып алдым. Сені өз атыңмен шақырдым: Сен Мендіксің![*] 2Судан өткен кезіңде саған жар боламын, өзендерден өткенде батып кетпейсің. Отты жарып өтсең, күйіп қалмайсың, тіпті жалыны да шарпымайды. 3Себебі Мен сенің Құдайың Жаратқан Иемін,[†] Мен, Исраил сиынған Киелі[†] Құдай[†], Құтқарушыңмын! Сенің құның үшін Мысырды беріп, Құш[†][*] пен Себаны[*] да төлемің еттім. 4Мен үшін аса қымбат, қадірлісің, сені сондай қатты сүйемін! Сенің орныңа көп адамды қиып, өмірің үшін халықтарды төлем етемін.

5Қорықпа, Мен саған жар боламын, ұрпақтарыңды шығыстан алып келемін, батыс елдерінен де сені жинаймын. 6Солтүстіктегі халықтарға: «Босатып жіберіңдер!» — деп, оңтүстіктегілерге де: «Жолынан қалдырмаңдар!» — деп бұйырамын. «Рухани[†] ұл-қыздарымды алыстан, тіпті жердің қиыр шетінен де алып келіңдер! 7Мен салтанатты ұлылығымды паш ету үшін жаратып, қалыптастырып жасаған, әрі өз атыммен атаған олардың барлығын да алып келіңдер!»


Өз халқының Құдайды дүниеге жариялау міндеті

8«Көзі болса да көрмейтін, құлағы болса да естімейтін халқымды құлдықтан алып шығыңдар! 9Жалған тәңірлерге табынатын ұлттар жиналып, барлық халықтар бас қоссын! Араларындағы кім (Исраилдің құтқарылуын) алдын ала жариялап, өтіп кеткен оқиғаларды да білдіре алды? Олар айғақтарын шығарып, өздерінің дұрыстығын дәлелдесін! Осылай айтқандарының шынайылығы айқын көрінсін».[*]

10«Ал сендер Мен туралы шындықты паш етуге тиіссіңдер, ей, Исраил халқы! — дейді Жаратқан Ие. — Мені жақыннан танып, Маған сеніп, кім екенімді ұғынуларың үшін таңдап алған қызметшімсіңдер. Менен бұрын болған[*] да, кейін бола алатын да ешқандай құдай жоқ! 11Мен Жаратқан Иемін, Менен басқа Құтқарушы жоқ! 12Болашақтағы жайттарды алдын ала білдіріп, сендерді жаудан құтқарып, мұны жариялаған Өзіммін. (Бұларды істеген) бөгде бір тәңірлерің жоқ. Сондықтан сендер Мен туралы шындықты паш етуге тиіссіңдер! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Жалғыз Құдай Менмін, 13мәңгі Сол болып келемін! Менің қолымнан құтқара алатын ешкім жоқ. Менің істегендерімді кім бұрынғы қалпына келтіре алады?!»


Жаратқан Иенің Исраилді қайтадан құтқарып алуы

14Сендерді құтқарушы Қамқоршыларың, Исраил сиынған Киелі Құдай, мынаны айтады: «Сендер үшін Мен Бабылға (жау әскерін) жіберемін. Осылай Бабылдың барлық тұрғындарын, араларындағы халдейлерді[*] де, бұрын даурыға мақтан тұтқан кемелеріне мінгізіп, қашып кетуге мәжбүрлеймін.[*] 15Мен Киелі Құдайларың Жасаған Иемін, ей, Исраил халқы, Мен сендердің Жаратушы әрі Патшаларыңмын!»

16-17Баяғыда Жаратқан Ие ата-бабаларымыз үшін теңіздің аласұрған суларынан өтетін жол салған болатын. Жаудың соғыс күймелерін, аттарын және мықты әскер күштерін Мысырдан ала шыққан еді. Олар бәрі бірдей жер құшып, қайтып тұрмайтын болды, сөнген шырақтай өмірлері өшті.[*]

Бүгінде Жаратқан Ие мынаны айтады:


18«Естеріңе бұрынғыны алмаңдар,
Бұдан былай баяғыны ойламаңдар!
19Енді Мен жаңаны жасаймын да,
Қазір ол шыққалы тұр жарыққа,
Сендер мұны ұғынбайсыңдар ма?
Міне, Мен иен далада жол саламын,
Шөл даладан бұлақтар ағызамын.
20Таңдап алған халқымды сумен қамтып
Құла түзден өзендер ағызамын.
Шибөрі, түйеқұс,[*] дала аңдары
Содан Мені дәріптейтін болады.
21Өзім үшін жаратқан халқым Менің
Ұлылығымды мақтап жариялайды».


Халықтың Құдайға жасаған опасыздығы

22«Алайда сендер, Жақыптың ұрпақтары, атымды атап Маған сиынып келген жоқсыңдар! Қайта, ей, Исраил халқы, Менен қажып шаршап жүр екенсіңдер! 23Өзіме арнап көптеп тоқтыларды шалып, өртеген жоқсыңдар. Маған басқа да сый-тартуларыңмен лайықты қадір-құрмет көрсетпедіңдер! Мен астық тартуларыңды көптеп ұсыныңдар деп сендерді қинаған да жоқпын, хош иісті заттарды молынан түтетіңдер деп ауыртпалық түсірген де емеспін. 24Сендер Маған арнап түтетілетін хош иісті құрақты сатып алған жоқсыңдар, құрбандық майын да Маған жомарттықпен ұсынбадыңдар. Керісінше, сендер Мені күнәларыңмен қинап, әділетсіз істеріңмен Маған ауыртпалық арттыңдар!

25Алайда Мен өз еркіме сай[*] қылмыстарыңды өшіріп тастаймын! Енді қайтып ешқашан да күнәларыңды есіме алмаймын![*]

26Енді даулы мәселені талқыға салайық: жасаған жақсылықтарыңды есіме түсіріңдер, ақталуларың үшін істеріңді ашық көрсетіңдер! 27Сендер тараған түп аталарың да күнә[†] жасаған еді, арада жүрген өкілдерің де тура жолымнан тайып кетті. 28Сондықтан Мен оларды, киелі үйдің басшыларын, абыройларын төгіп ұятқа қалдырамын! Сонымен қатар Жақыптың ұрпақтары, Исраил халқын, қарғысқа ұшыратып қор қыламын!»

#### 44


Құдай халқының жаңа өмірі

1«Ал енді, тыңда, Жақыптың үрім-бұтағы, қызметшім Менің! Маған құлақ сал, таңдап алған Исраил халқым! 2Ана құрсағында сені қалыптастырып жаратқан Қолдаушың, Мен, Жаратқан Ие,[†] саған былай деймін: Қорықпа, Жақыптың үрім-бұтағы, қызметшім Менің, Өзім таңдап алған әділ халқым![*] 3Мен шөлдеген жерді суға кенелтіп, кеуіп қалған далаға суды тасқындатып ағызамын. Ұрпақтарыңның үстіне Рухымды құйып,[*] оларға жарылқауымды жаудыра беремін. 4Олар жайлаудың шөбіндей көктеп, өзен жағасындағы теректей өсіп-өне береді. 5Сол кезде көптеген адамдар Менің халқыма қосылып, біреулер: «Жаратқан Иенікімін» деп хабарлап, өзгелері мұны өз қолдарына жазып та алады.[*] Олар Жақыптың есімімен, иә, халқымның қадірлі түп атасы Исраилдің атымен,[*] атанатын болады».


Жаратқан Ие — жалғыз шынайы Құдай

6Жаратқан Ие — Исраилдің Патшасы мен азат еткен Қамқоршысы[*] әрі Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: «Алғашқы да, Соңғы да Менмін, Менен өзге құдай[†] жоқ![*] 7Әлде Мен сияқты біреу бар ма? Онда сол өзін әйгілеп, дәлелдерін Менің алдымда ашық келтірсін: ол Мен халқымды[*] жаратып, еліне орналастырған ежелгі кезден бері не болып келгенін және келешекте не болатынын рет-ретімен айтып берсін! Содан кейінгі жайттарды да ашық мәлімдесін!

8Ей, халқым, қорықпаңдар, үрейлерің де ұшпасын! Мен бұрыннан-ақ сендерге болашақтағыны алдын ала жариялап келдім емес пе? Мен туралы шындықты мойындаңдар: Менен өзге құдай бар ма? Менен басқа қорғандарың жоқ, Маған біреуі де мәлім емес!»

9Жалған тәңірлердің мүсіндерін жасаушылардың бәрі де дәрменсіз! Олар өз тәңірсымақтарын соншалықты ұнатып, бағалағанмен, соларынан ешқандай пайда көрмейді. Өздері бұған куә! Мүсіндері көре алмайды да, ештеңені ұқпайды да, сондықтан олар масқара болады. 10Ешбір пайдасы жоқ «қуыршақ тәңірлерді»[*] жасап, мүсіндерін құйып қалыптастыратындар кімдер? 11Сондайлар ұятқа қалатын болады! Мүсіндерді жасайтын зергерлер жай пенделер ғана. Олар бәрі жиналып, алдымда тұрсын! Сонда үрейлері ұшып, барлығы масқара болады.

12Ұста сом темірден мүсіннің тұлғасын[*] жасап, оны отпен шыңдайды. Мұнан кейін мықты қолына балғасын алып, тұлғаны ұрғылап, «қуыршақ тәңірді» қалыптастырады. Содан қарны ашып, әлсіреп, су ішпегеннен шаршап-шалдығады.

13Ағаш[†] шебері (қатты ағаш таңдап алып),[*] жіп тартып өлшеп, қашаумен мүсіннің сұлбасын белгілейді.[†] Оны кескішпен өңдеп, жұмырлап, адамның келбетті бейнесін жасайды. Содан оны жалған тәңірдің ғибадатханасына[†] апарып қояды.

14Бұл жұмыс үшін самырсынды, я болмаса қарағай[*] не еменді кесіп алады. Оларды ормандағы ағаштардың арасынан таңдап алып, сақтап қойған болатын. Немесе шырша отырғызған еді, ол жауған жаңбырмен өсті.

15Енді сол ағашты адам[†] отын етеді. Бір бөлігін отқа жағып, жылынса, басқасымен нан пісіреді. Ал қалған ағаштан «қуыршақ тәңірін» ойып мүсіндеп, соған иіліп табынады! Адамдар жай мүсін жасап алып, оның алдына жерге жығылып құлшылық етеді! 16Олар ағаштың бір бөлігін отқа жағып, үстіне тамақ пісіріп, тағы бір бөлігімен ет қуырып, тойғанынша жеген еді ғой! Сондай-ақ отқа жылынып: «Ой, бәрекелді, оттың қызуы керемет[†] екен!» — деп риза болды. 17Ал ағаштың қалғанынан тәңір мүсінін ойып жасап, оған: «Мені құтқара гөр, сен тәңірімсің ғой!» — деп жалбарынып, иіліп табынады.

18Бұлай істейтіндер шындықты білмейді де, ұқпайды да. Олардың көздері балшықпен сыланғандай жұмылған, ақыл-саналары ұғына алмастай тас жабылған. 19Ешқайсысы бұларына ой жібермейді, оларда қажетті білім мен түсінік жоқ. Сол себептен: «Мен жартысын отқа жағып, қоламтасына нан пісіріп, ет қуырып та жедім. Ал қалдығынан жексұрын тәңір мүсінін жасап, сол бір ағаш кесегіне табынғаным қалай?!» — демейді. 20Керісінше, күлге айналатын нәрсені қанағат тұтады![*] Алданған саналары сондай адамдарды адастырады. Олар өз жандарын құтқара алмайды. «Оң қолымдағы осы нәрсе жалған емес пе?!» — деген қорытынды шығармайды.


Құдайдың Исраилді құтқарып, Иерусалимді қалпына келтіруі

21«Жақыптың үрім-бұтағы, Өзімнің қызметшім,
Осыларды ескеріңдер, ей, Исраил халқым:
Сені Өзіме қызмет ету үшін жараттым,
Мен ешқашан да сені есімнен шығармаймын!
22Әділетсіз істеріңді тұмандай сейілттім,
Күнәларыңды жел айдаған бұлттай жоқ еттім,
Енді теріс жолыңнан қайтып, бет бұр Өзіме!
Мен қамқоршың болып құтқарып, кешірдім!»[*]


23Аспан,[†][*] мұны істеген Тәңірді әнмен мадақта,
Жер, сен де Оны дәріптеп шаттана айқайла,
Шуылдап мақтаңдар, таулар, орман ағаштары да:
Жаратқан Жақыптың әулетін құтқарып алды,
Өз ұлылығын Ол Исраилде жар қылды![*]


24Сені ана құрсағында қалыптастырған, әрі туысқан қамқоршыңдай[†] құтқарып алған[*] Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Мен, Жасаған Ие, бүкіл әлемді жараттым. Жалғыз Өзім аспан кеңістігін жайып жіберіп, өз құдіретіммен жер бетін де жайып тастадым.[*] 25Жалған пайғамбарлардың[†] болжамдарын жоққа шығарамын, сәуегейлердің есалаңдығын да әшкерелеймін. Мен данасынғандарды абыржытып, білімдерінің ақымақтық екенін көрсетемін! 26Бірақ Өзімнің қызметшімнің сөздерін іске асырып, пайғамбарларымның айтқандарын орындаймын. Мен Иерусалимге: «Жұрт сені қайтадан мекендейді!» деп уәде етіп, Яһуда елінің өзге қалаларына да: «Жаңадан салынасыңдар!» деймін. Иерусалимнің қираған ғимараттарын қайта қалпына келтіремін!

27Ежелде терең теңізге: «Кеуіп қал, ағыстарыңды кептіріп тастаймын!» деп бұйрық берген де Өзіммін. 28Енді Кир туралы алдын ала былай деймін:[*] Ол — Маған қызмет ететін бағушы, Менің еркімді түгелдей орындаушы. Кир «Иерусалим қайта салынсын!» деген жарлық шығарып, ғибадатхананың да негізін қайтадан салғызатын болады.

#### 45


Парсы патшасы Кир — Құдайдың қолындағы құрал

1Мен, Жаратқан Ие,[†] Өзім тағайындаған Кир патшаны оң қолынан сүйемелдеп, оған халықтарды бағындырамын.[*] Оның алдынан есіктерін ашып, қала қақпаларын жапқызбау үшін елдердің патшаларының сауыт-саймандарын шештіріп тастаймын.[*] Кир патшаға былай деймін:

2«Мен алдыңда жүріп отырып, жолыңдағы тау-төбедей кедергілерді тып-типыл етіп тегістеймін. Мықты қола қақпаларды быт-шыт қылып, темір ысырмаларын да сындырамын». 3Қараңғы жерлерде сақталған қазыналарды, жасырын орындарда жатқан байлықтарды саған табыс етемін. Осылай Менің кім екенімді білетін боласың: сені атыңды атап Өзіме қызмет етуге шақырған Жаратқан Иемін, Исраилдің Құдайымын! 4Өзімді әлі білмеген кезіңде-ақ сені атыңды атап шақырып, жоғары лауазымға тағайындаймын. Мұны өз қызметшім үшін, Жақыптың үрім-бұтағы, таңдап алған Исраил халқым үшін істеймін.

5Мен Жаратқан Иемін, жалғыз Құдаймын, Менен өзге құдай[†] жоқ! Өзімді білмесең де, Мен сені күшті қыламын. 6Шығыстан батысқа дейінгі аралықтағы адамдардың бәрі Менен өзге бірде-бір құдай жоқ екеніне көз жеткізсін! Мен Жаратқан Иемін, жалғыз Құдаймын. 7Жарықты да, қараңғылықты да Мен жараттым, не амандық[*] орнатып, не апат жіберемін. Мен, Жаратқан Ие, мұның бәрін істеймін. 8Аспаннан[†] әділдік жауып, жерден құтқарылу шығып, екеуі де бірге өсіп-өне берсін! Мен, Жасаған Ие, бұларды жараттым».


Құмырашы және саз балшық

9Өзін жаратқан Құдайды сынап, шағым айтқан пенде қасіретке қалады! Ол саздан жасалған ыдыстың сынығына ұқсайды. Әлде саз балшықтың құмырашыны: «Не істеп отырсың?» — деп сынауына бола ма? Немесе өзің жасап жатқан бұйымыңның сен туралы: «Қолынан түк келмейді», — деп наразылық білдіруіне қақысы бар ма?![*] 10Әкесіне: «Мені неге дүниеге келтірдіңіз?» — шешесіне: «Неге мені тудыңыз?» — деген әркім де қасіретке ұшырайды!

11Исраил халқы сиынған Киелі[†] Құдай, оны жаратқан Тәңір Ие, тағы мынаны айтады: «Сендер Маған болашақтағы жайттар туралы сұрақ қоясыңдар ма?! Рухани[†] балаларым және қолымнан шыққан істерім жөнінде бұйрық бересіңдер ме?! 12Жерді және оның үстіндегі адамдарды жаратқан Менмін! Өз қолыммен аспан кеңістігін жайып жіберіп,[*] барлық аспан денелерін өз бұйрығыммен орналастырдым және бақылаймын да. 13Мен Кирді әділдікпен[*] тағайындап, барлық жүретін жолдарын тегістеймін. Ол Менің таңдаған қаламды[*] қайтадан салғызып, тұтқындарымды ешбір төлемсіз, парасыз-ақ босатып жіберетін болады». — Әлемнің Иесі[†] осыларды нық айтады.


Жаратқан Ие — бірден-бір Құтқарушы

14Жаратқан Ие таңдаған халқына мынаны да айтады: «Мысырдың жасап шығарған заттары және Құштың саудадан тапқан табыстары сенікі болмақ. Себаның[*] бойшаң адамдары да сенің жағыңа өтіп, меншігіңе айналады. Олар шынжырланған күйде артыңнан еріп, құрмет көрсете алдыңа жығылып: «Расында да Құдай тек саған жар болып жүр, Одан басқа шынайы құдай жоқ!» деп мойынсұнатын болады».

15Уа, Жаратқан Ие, шынымен Сен Өзіңді жасыратын Құдайсың, Исраилдің сиынған Құдайы әрі Құтқарушысысың! 16Тәңірлердің мүсіндерін жасайтындар қорланып, масқара болады. Олар бәрі бірдей ұятқа қалады. 17Ал Жаратқан Ие Исраил халқын құтқарып, ұдайы қорғап-қолдайды. Содан оларға: «Енді қайтып қорланбайсыңдар, мәңгі масқара болмайсыңдар!» — делінеді.

18Аспанды жасаған Жаратқан Ие — шынайы Құдай. Ол жерді де қалыптастырып, нығайтты. Оны ретсіз, бос тұру үшін емес, мекендеу үшін жаратты.[*] Құдай былай дейді: «Мен Жаратқан Иемін, Менен өзге құдай жоқ! 19Мен көзден таса, қараңғы жерден құпиялап сыбырлаған емеспін, әрі Жақыптың ұрпақтарынан Өзіме бекерге бет бұрып, бой ұсынуын талап етпедім. Қайта, Мен, Жаратқан Ие, нағыз шындықты айтамын және анық паш етемін.

20Ей, басқа ұлттардың жойылудан қашып құтылғандары, бәрің де жиналып, қасыма жақындаңдар! Ағаштан[†] жасалған тәңір мүсінін көтеріп алып жүрушілер, өздерін құтқара алмайтын тәңірсымаққа сиынушылар қандай аңқаулар![*]

21Енді өзара ақылдасып, күшті дәлелдеріңді келтіріңдер: Кім бұл жайттарды баяғыдан бері жария етті? Оларды алдын ала айтқан кім? Мен, Жаратқан Ие, емес пе едім? Жалғыз Мен ғана әділ Құдай әрі Құтқарушымын. Менен өзге құдай болған емес, болмайды да!

22Ей, жердің түкпір-түкпіріндегілер, Маған бет бұрыңдар, сонда құтқарыласыңдар.[*] Жалғыз Құдай Менмін, өзге құдай жоқ! 23Аузымнан тек шындық шығады, Мен сөзімнен қайтпаймын. Өз атыммен былай деп ант етемін: Менің алдымда әрбір адам[†] тізе бүгіп, тіл біткен әр пенде Маған ант беріп бағынып:[*] 24«Әділдік пен құдірет тек Жаратқан Иеде!» деп мойындайтын болады».

Жаратқан Иеге ашуланғандардың бәрі Оның алдына келіп, өкініп ұялады. 25Сонда Жаратқан Ие Исраилдің бүкіл үрім-бұтағын ақтап, олар Оны мақтан тұтатын болады.

#### 46


Жаратқан Иенің сенімділігі әрі жалған тәңірлердің бекерлігі

1Бел тізе бүгіп, Небо[*] да иіледі. Осы жалған тәңірлердің мүсіндері малдарға тиеліп, әкетіледі. Бұларды салтанатпен көтеріп жүретінсіңдер. Салмағы зілдей олар[*] — шаршаған көліктерге ауыртпалық. 2Осылайша жалған тәңірлердің бәрі бірдей тізе бүгіп, құлайды. Олар ауыр мүсіндерін қорғай алмайды,[*] қайта, өздері де тұтқынға түседі!

3«Тыңдаңдар Мені, ей, Жақыптың ұрпақтары, сөзіме құлақ салыңдар, ей, Исраил халқының тірі қалғандары! Сендерді құрсақтағы кезден-ақ қолдап келіп, өмір бойы көтеріп те жүремін. 4Сендер қартайған шақта да Мен өзгермеймін,[*] шаштарың ағарған кезде де қолдай беремін. Сендерді жаратқан едім,[*] бұдан былай да көтеріп жүремін. Мен ауыртпалықтарыңа төзіп, құтқарып қорғай беремін.

5Мені кіммен салыстырып, кімге ұқсатасыңдар? Яки Мені кіммен теңестіресіңдер?[*]

6Адамдар таразыға күміс өлшеп, соған шебер зергерді жалдап алады. Қалталарынан мол алтын төгіп беріп, содан тәңір мүсінін жасатқызады. Осы «қуыршақ тәңірге» бас иіп, оның алдына етпетінен жығыла табынады! 7Оны иықтарына көтеріп алып жүріп, арнайы жерге қояды. Мүсін сол жерде әрдайым тұра беріп, орнынан қозғала да алмайды. Жұрт оған қанша айқайлап, жалынып-жалбарынса да, ол ешқандай жауап бере алмайды да, пәледен құтқара алмайды да.

8Сонымен, ей, жолдан тайғандар, бұл жайттарды естеріңде берік сақтап, көңілдеріңе түйіп алыңдар![*] 9Баяғыда болғандарды да ұмытпаңдар! Жалғыз Мен ғана шынайы Құдаймын, Менен өзге құдай[†] жоқ, Маған ұқсас ешкім де болмайды!

10Ақырғы жайттарды әуел бастан-ақ және әлі істелмеген істерді баяғыдан-ақ алдын ала білдіріп келемін. Мен мақсатымды орындап, Өзіме ұнайтындарды іске асыратын боламын деп уәде беремін. 11Шығыстағы алыс елден біреуді шақырып, алып келемін.[*] Ол жауларына қырғидай тиіп, мақсатымды белсене орындайды. Мен айтқанымды еш шүбәсіз жүзеге асырамын, солай шешкен соң оны орындаймын!

12Ей, жүректері қасарысқандар, әділдіктен қашық жүргендер, айтқандарыма құлақ түріңдер! 13Мен осы жерде әділдігімді жүзеге асыратын боламын. Ол алыс емес, жақындап қалды, Менің құтқаруым кешікпейді! Мен Сион шаһарын азат етемін, бүкіл Исраил елін салтанатты ұлылығыма бөлейтін боламын».

#### 47


Бабыл қаласының құлауы

1«Тағыңнан түсіп, топыраққа отыр, ей, Бабыл қаласы![†] Халдей халқының[*] астанасы, сен ханша сияқты ешкімге бағынбаған едің. Ал енді тақыр жерде отыра бер! Бұдан былай сені ақсаусақ, нәзік деп атамайды. 2Қайта, диірменді қолға алып, тарта бер! (Бағынышты күңге айналған сен) бет пердеңді шеш! Етегіңді түріп, балтырыңды көрсетіп өзендерді кешіп өте бер! 3Сонда тәнің ашылып, жұрт ұятыңды көреді. Осылай сені еш аямай жазалаймын!» (— дейді Жаратқан Ие.)[†]

4Бізді құтқаратын қамқоршымыздың есімі — Әлемнің Иесі,[†] Ол — Исраилдің Киелі[†] Құдайы!

5«Ей, Бабыл, халдей халқының астанасы, қараңғы жерге барып, үніңді шығармай отыр! Сені енді қайтып патшалықтарға билік жүргізетін ханым деп атамайтын болады. 6Мен меншікті халқыма қаһарымды төгіп, оны сенің қолыңа түсіріп, қорлыққа салдым. Ал сен мейрімділік танытпай, оның қарттарына да тым ауыр жүк артып қойдың! 7Сен «мәңгілік патшайым боламын»[*] деп, Менің халқымның шеккен азабына көңіл бөлмедің. Мұның ақырының не боларын ойламадың да.

8Рақатқа батып, бейқам тұрып жатырсың. «Әлемде тек мен ғана маңыздымын, мендей ешкім жоқ! Ешқашан жесірдей жалғыз қалмаймын, тұрғындарымнан[*] еш айырылмаймын!» деп мақтанасың. Ал енді, мынаған жақсылап құлақ сал: 9Бір күннің ішінде, табан астынан, екеуі де басыңа түсіп, тұрғындарыңнан айырылып, жесірдей жалғыз қаласың! Осы екі қасіретке де ұшырайсың! Сен сиқыршылыққа иланып, бақсылықпен де соншама көп айналысып келсең де, бәрібір сол пәледен амал тауып құтыла алмайсың. 10Жауыздығыңа кәміл сеніп: «Қылықтарымды ешкім көрмейді», дейсің. Сені (жалған) даналығың мен білімің еліктіріп тура жолдан адастырды.

«Әлемде тек мен ғана маңыздымын, мендей ешкім жоқ!» деп паңданасың.

11Алайда басыңа апат төніп, оның қайдан келетінін әлі білмейсің.[*] Сонда тас-талқан болып қирайсың, ал одан амал тауып құтыла алмайсың. Кенеттен сен еш ойламаған қырғынға ұшырайсың![*]

12Сонымен (Құдайға бағынбаған сен, мейлі) жас кезіңнен айналысып келген әр түрлі бақсылық, сиқырлығыңмен бұдан былай да шұғылдана бер. Мүмкін, олардан саған пайда тиер, мүмкін, тіпті жауыңа үрей туғызар? Керісінше, 13көп ақыл-кеңес сұрап қажығандайсың. Аспанды[†] бақылап, жұлдыздарды санаушыларың, жаңа ай туған сайын жорамал жасайтындар, енді алға шығып ақылдарын айтсын, сені басыңа төнген апаттан құтқарып алсын! 14Бірақ олардың өздері өртеніп жатқан сабанға ұқсайды. Жалмаған өрттен өз бастарын да құтқара алмайды. Бұл қасында жай жылынып отыратын көмір оты емес, ол Құдайдың қаһарының лаулаған жалыны! 15Ал жас кезіңнен бері сенімен бірлесіп саудамен айналысқандардың саған істейтіндері мынау болады: Әркім өз жөнімен қашып кетіп,[*] сені құтқаратын ешкім де қалмайды!»

#### 48


Халықтың қасарысуы

1Ей, Жақыптың үрім-бұтағы, ей, Яһуда руынан тарағандар, сөзіме құлақ салыңдар! Сендер түп аталарың Исраилдің атымен аталып, Жаратқан Иенің[†] атын атап ант етесіңдер. Исраилдің сиынған Құдайына құлшылық етеміз дей беріп, бұларыңды шын жүректен адал істемейсіңдер! 2Киелі[†] қаладанбыз[*] деп мақтанып, Әлемнің Иесі[†] деп те аталған Исраилдің Құдайын сүйеніш етеді екенсіңдер.

Енді Оның айтқандарына құлақ түріңдер: 3«Мен болатұғын жайттарды баяғыда-ақ алдын ала мәлімдеп, сендерге қайта-қайта білдірген едім. Кенеттен оларды орындап, жүзеге асырдым.

4Қандай қасарыспа екендерің де маған айқын болатын. Тоңмойын, беттеріңнен қайтпайтын қиқарсыңдар![*] 5Сондықтан Мен сендерге жасайтын істерімді алдын ала хабарладым, оларды болмай тұрып-ақ білдірдім. Сонымен: «Өз тәңірлеріміз осылай істеді! Ағаштан[†] ойылған және қоладан құйылған мүсіндеріміз солай болсын деп бұйырды!» дей алмайсыңдар. 6Хабарларымды естіген едіңдер. Енді жүзеге асқандарының бәріне қарап көз жеткізіңдер! Оларды ашық мойындамайсыңдар ма?[*]

Бұдан былай Мен сендерге жаңа жайттарды жария етпекпін, өздеріңе беймәлім, жасырын жатқандарды хабарламақпын. 7Олар бұрын емес, қазір пайда болып жатыр. Бүгінге шейін солар туралы естімедіңдер. Сондықтан сендер: «Әрине, мұны білген едік», — дей алмайсыңдар. 8Жоқ, оларды алдын ала естіп, түсінген жоқсыңдар! Баяғыдан-ақ сөздеріме құлақ салмадыңдар. Сендердің опасыздық жасайтындарың да маған бұрыннан айқын болатын. Туғаннан-ақ Құдайға қарсы тұрушы деп аталасыңдар!

9Бірақ өз атымның құрметіне бола Мен қаһарымды тежеп, әлі де төкпей тұрмын. Әйтпесе сендерді қасымнан үзілді-кесілді аластатып, құртуым қажет болар еді.[*] 10Оның орнына сендерді тазарту үшін азап отынан өткіздім. Сонда да балқытылған күмістей саф таза болып шықпадыңдар.[*] 11Өзіме бола әрі өз еркіме сай[*] сендерді құтқармақпын. Қалайша Мен абыройыма дақ түсіртемін?! Өз ұлылығымды басқа біреуге бере салмаймын».[*]


Бабыл езгісінен құтқарылу туралы уәде

12«Ей, Жақыптың ұрпақтары, Мен өз халқым болуға шақырған Исраил, сөзіме құлақ түріңдер! Мәңгі тірі Жаратқан Иемін, Алғашқы да, Соңғы да Менмін.[*] 13Құдіретті қолыммен жердің негізін салып, аспан[†] кеңістігін де жайып жібергенмін.[*] Мен бұйрық берсем болды — олардың барлығы бірдей орындарына тұра қалады.

14Ендеше жиналыңдар, бәрің де құлақ салыңдар! Жаратқан Иенің сүйікті қызметшісі (Кир патша)[*] Оның еркін Бабылда орындап, мықты қолымен сол елдегі халдейлерге[*] қарсы шығатын болады. «Жалған тәңірлердің қайсысы бұны алдын ала білдіріпті? 15Жоқ, тек Мен ғана соны алдын ала айттым. Өзім оны шақырып әкелемін және оның жолын сәтті етемін. 16Қасыма жақындап, сөзіме құлақ түріңдер: Мен ниетімді басынан-ақ бүкпей ашық айтып келемін. Оны іске асыратын уақытта да Өзім сол жерде боламын».

Енді Жаратушы Тәңір Ие және Оның Рухы мені мына хабармен жіберіп отыр: 17«Сендерді құтқарушы[*] Жаратқан Ие, Исраил сиынған Киелі Құдай[†], былай дейді: Мен, Құдай Иелерің, сендерге пайдалыны үйретіп, түзу жолмен бастап алып жүремін. 18О, егер өсиеттеріме құлақ ассаңдар ғой, шіркін! Сонда сендердегі амандық пен тыныштық сарқылмас өзендей, әділдік те теңіз толқындарындай шексіз болар еді![*] 19Ұрпақтарың тау тастарындай, үрім-бұтағың құм қиыршықтарындай сансыз мол болар еді ғой. Олардың есімдері Менің алдымнан ешқашан өшпес те, жойылмас та еді».

20Бабылдан тездетіп көшіп шығып, халдейлердің езгісінен құтылыңдар! Мына хабарды қуанышты үнмен жер шетіне дейін жариялаңдар: «Жаратқан Ие өз қызметшісін, Жақыптың үрім-бұтағын, азат етті!»

21Ежелде Жаратқан Ие (Мысырдың езгісінен) құтқарған халқын айдала арқылы жетелеп алып жүргенде олар шөлдемеді: Өзі солар үшін жартастан су ағызды. Жаратқан Ие құзды қақ жарғанда су сарқырай жөнелді.[*] (Осы кезде де Тәңір Ие отанына қайтуға шақырған өз халқына кереметпен[†] қамқорлық жасайтын болады.)

22Ал «әділетсіздерде амандық пен тыныштық болмайды!»[*] — деп нық айтады Жаратқан Ие.

#### 49


Құдайдың Қызметшісі — барлық халықтар үшін жарық Нұр

1Аралдар мен теңіз жағалауларындағы елдер, алыстағы халықтар, сөзіме құлақ түріп, тыңдаңдар: мені ана құрсағынан-ақ Жаратқан Ие[†] тағайындады, есімімді туған кезімнен-ақ есінде сақтады. 2Ол сөзімді[*] семсердей өткір етті. Мені қолының саясында қорғап үшкірленген жебеге ұқсас қылып «қорамсағында» сақтап келеді. 3Жаратқан Ие маған мынаны айтқан еді:

— Исраил, сен Менің Қызметшімсің.[*] Өзіңде[*] салтанатты ұлылығымды ашық көрсетемін.

4Ал мен былай деп жауап бердім:

— Бүкіл еңбегімді зая еттім, құр бекерге күшімді жұмсадым! — Бірақ Жаратқан Ие мені ақтайды,[*] Құдайым еңбегімнің әділ бағасын сақтайды.

5Ал енді Жаратқан Ие сөйлейді. Ол мені анамның құрсағында қалыптастырып,[*] Өзінің қызметшісі болуға дайындаған еді. Маған Жақыптың үрім-бұтағын, Исраил халқын, Өзінің қасына қайтарып жинауды тапсырды. Өйткені Жаратқан Иенің алдында қадірлімін, Құдайым маған күш-қуат сыйлайды.

6Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Сен Менің Қызметшімсің, Жақыптың шашыраған руларын қайтадан біріктіресің. Сен тек Исраил халқынан аман сақтап қалғандарымды[*] ғана Өзіме қайтарып қоймайсың. Сені басқа ұлттар үшін де жарық Нұр болуға белгіледім![†] Сонда жердің түкпір-түкпіріндегі адамдарға Мен дайындаған құтқарылу жолын жария етесің!»[*]

7Құдайдың Қызметшісі[†] адамдардан қорлық көріп, халыққа[*] жексұрын болып, билеушілердің құлына айналған еді. Ал Исраилді құтқарушы[*] Киелі[†] Құдай[†] — Жаратқан Ие оған тіл қатып былай дейді: «Сені көрген патшалар алдыңда тік тұрады, әміршілер[†] де саған бас иетін болады. Себебі Мен — Исраил сиынған Киелі Құдай, сөзіне адал Жаратқан Ие, сені таңдап алдым!»


Исраил халқының өз еліне қайта оралуы

8Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Мен мейірім көрсететін кезімде саған жауап беремін, халқымды құтқаратын күнім келгенде сені қолдап-қорғап жүремін.[*] Өзіңді халқым үшін Келісімімнің[†] кепілі етіп белгілеймін. Осылай Мен мына уәдемді бекітемін: ойран болған Исраилдің жерін қалпына келтіріп, оны халқыма қайтадан үлестіріп беремін.

9Сен арқылы қараңғыдағы тұтқындарды «Сыртқа шығып, көрініңдер!» деп шақырып, босатамын. Олар бағып, қамқорлайтын отарым іспетті жол бойында тамақтанатын болады, тіпті құнарсыз қыраттардан да жайылым табады. 10Енді қайтып олар аштық пен шөлді білмейді, күннің аптап ыстығы да күйдірмейді». Себебі халқының жанашыры Жасаған Ие оларды жетелеп, су көздеріне бастап алып жүреді. 11«Мен бүкіл тауларымды жолға айналдырып, даңғыл жолдарымды биіктетіп саламын.[*]

12Міне, бұлар алыстан, көбі солтүстік пен батыстан, басқалары Асуан[*] аймағынан келе жатыр!

13Ей, аспан,[†] шаттана шырқап, жер де, қатты қуанып, тау-төбелер де, шуылдап мақтау айтыңдар! Жаратқан Ие өз халқын жұбатып, азап шеккендеріне жаны ашып мейірім танытады.

14Ал Сионның халқы[*] былай деген еді:

— Құдайым мені ұмытып, тастап кетті! — (Жасаған Иенің жауабы мынау:)

15— Әлде әйел өз сәбиін ұмыта ала ма, құрсағынан шыққан ұлын аямай ма?! Анасы ұмытып кеткен күнде де Мен сені ешқашан ұмытпаймын, Иерусалим! 16Есіміңді алақаныма ойып жазып алдым, қамалдарың әрдайым көз алдымда!

17Сені қайтадан салуға келе жатқан халқың өзіңе жетуге асығуда, ал сені қырып-жойып, талқандаған қарсыластарың қасыңнан кетуге мәжбүр болуда! 18Айналаңа көз жүгіртіп қарашы: бүкіл балаларың[*] жиналуда! — Мәңгі тірі Жаратқан Ие ант етіп былай деп уәде береді: — Сен осы адамдардың бәрін әшекей етіп таққандай өзіңе қабылдайтын боласың. Олармен қалыңдықтай сәнденіп, көркейіп салтанатқа бөленесің. 19Ойрандалып, қаңырап бос қалған орындарың енді ағылып келген тұрғындарыңның көптігінен тар болады. Ал сені қанап, жалмап келген дұшпандарың қасыңнан алшақ кетеді.

20Халқыңның жер аударылған кезеңде шетелде туған ұрпақтары қайтып келіп, сенен: «Бұл орын бізге тұруға тым тар. Кеңірек жер берсеңіз екен!» деп өтінетін болады.

21Сол кезде сен іштей былай дейсің: «Бұларды мен үшін туған кім? Мен құрсақ көтеріп, балалы болған емеспін. Халқым жер аударылып, қуылған еді.[*] Сонда бұлардың бәрін кім өсірді екен?! Мен жападан-жалғыз болғанда бұлар қайдан шықты?!»

22Ал Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Мен қолымды созып, туымды жоғары көтергендей барлық халықтарға белгі беремін. Олар ұлдарыңды кеуделеріне басып, қыздарыңды да иықтарына отырғызып, көтеріп алып келетін болады. 23Сонда патшалар кіндік әкелерің болып, ханымдары күтуші әйелдеріңе айналады. Олар саған жерге дейін иіліп тағзым етіп, аяғыңа жабысқан шаңды сүртіп құлдық ұрады. Осылай сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың. Маған үміт артқандар ұятқа қалмайды!»

24— Күшті жаудың қолынан олжасын тартып алып, жеңімпаздың тұтқындарын босату мүмкін бе?! — (деп күдіктенесің.) 25Бірақ Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Күшті жаудың тұтқындары тартылып алынып, жеңімпаздың олжасы қайтып алынады! Сенімен арпалысып келген жауыңмен Өзім алысып, адамдарыңды босатамын! 26Сені езіп-жаншығандар сол кезде өз тәндерін жейтін болады. Олар төгілген өз қандарына тәтті шарап ішкендей мас болады. Осылай бар адамзат Менің Жақып сиынған құдіретті Жаратқан Ие екенімді білетін болады: Мен сенің Құтқарушыңмын, сені азат ететін Қамқоршыңмын».[*]

#### 50


Опасыз халықтың тартқан әділ жазасы

1Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: «Сендер Мені «шешелерің» Иерусалимді қуып жіберді дейсіңдер. Ендеше соны дәлелдейтін куәлік қағазы қайда?[*] Мені біреуге берешек болып, соны өтеу үшін өздеріңді құлдыққа[*] сатып жіберді деп те айыптайсыңдар.[*] Жоқ, олай емес, сендер өздерің жасаған күнәларың үшін құлдыққа түстіңдер! «Шешелерің» де сендердің жасаған зұлым істеріңе бола қуылды![*]

2Халқыма келгенімде неліктен Мені ешқайсың қарсы алмадыңдар? Мен қанша шақырсам да, ешқайсың жауап бермедіңдер? Өздеріңді азат ету қолымнан келмейді деп ойлайсыңдар ма? Жоқ, сендерді құтқаруға құдіретім әбден жетеді! Менің бұйрығыммен теңіз кеуіп қалады.[*] Мен өзендерді де шөл далаға айналдыра аламын. Сонда ондағы балықтар сусыз өліп, шіріп кетеді. 3Аспанды[†] қара түнекпен қаптап, оны қаралы жамылғымен жауып тастағандай тас қараңғы ететін де Менмін».


Құдайға түгелдей мойынсұнған Қызметшісінің қорлық көруі әрі ақталуы

4«Маған Жаратушы Тәңір Иенің Өзі тәлім беріп, қажығандарды жігерлендіру үшін не айту керегін аузыма салып отыр. Күн сайын ертеңгісін Ол мені оятып, айтқандарына шәкірттей құлақ салғызады. 5Жаратушы Тәңір Ие құлағымды ашқанда мен қасарысып, кері бұрылған жоқпын. 6Арқамды ұрып-соққандарға тостым, сақалымды жұлғандарға екі жағымды ұсынып, бетімді балағат пен түкіріктен жаппадым.

7Мені Жаратушы Тәңір Ие қолдайды, сондықтан ұялмаймын да қысылмаймын. Өзі белгілеген[†] жолдан шықпауға белді бекем будым.[*] Соңында ұятқа қалмайтынымды білемін.

8Мені ақтайтын Құдай[†] қасымда, маған сонда кім кінә тақпақ? Келіңдер, беттесейік, енді кім маған айып таңбақшы? Кәне, сол мұнда жақындап келсін! 9Мені Жаратушы Тәңір Ие қолдайды, маған үкім шығаратын кім болмақ? Солай етуге тырысқандар тозып, күйеге жем болған киімдей құрымақ.

10Ей, өз араларыңда Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оның Қызметшісінің даусына құлақ түретін кім? Сендер қараңғыда жүріп, жарықтан ада болсаңдар да, Жаратқан Иеге үміт артыңдар, иә, Құдайларыңды сүйеніш етіңдер!

11Ал өз беттеріңмен от жағып, қолдарыңа жанып тұрған алау ұстайтын басқалар, мейлі, өздерің лаулатып жандырған от пен алауларыңның жарығында жүре беріңдер.[*] Сендердің Менен алатын «марапаттарың» мынау: қатты қиналып жататын боласыңдар!»

#### 51


Құдай халқының мәңгілік құтқарылуы туралы уәде

1«Әділдікке ұмтылып, Маған бет бұрып сиынғандар, сөзіме құлақ түріңдер! — деп шақырады Жаратқан Ие.[†] — Шыққан ата-тектеріңе көз жүгіртіңдер: қандай жартастан қашалып, қай орыннан қазылып алынғандарыңа көңіл бөліңдер! 2Түп ата-аналарың Ыбырайым мен Сараны естеріңе түсіріңдерші. Мен Ыбырайымды балалы болмай тұрып-ақ тағайындап алдым. Оны жарылқап, кереметпен[†] үрім-бұтақты еттім».[*] 3Сол сияқты, Жаратқан Ие енді Сион шаһарына да жаны ашып, оның қаңырап бос қалған жерлерінің бәрін кереметпен қалпына келтірмек. Ол елдегі шөл дала мен құла түзді жұмақ секілді, иә, Жаратқан Иенің пейіш[†] бағының[*] өзі іспетті ғажап етпек! Сонда Сион шат-шадыман болып, шүкірлікке, шырқалған әнге бөленетін болады.

4«Ей, халқым Исраил, Маған көңіл аударып, құлақ салыңдар! Мен барлық ұлттарға арнап тәлімімді[*] шығарамын. Бүкіл адамзатқа да әділ шешімдерім нұр болып, тура жолды көрсетеді. 5Менің әділдігім жуырда жер бетінде орнамақ. Сендерді тез арада құтқарып алып, басқа халықтарға өз құдіретіммен билік айтатын боламын. Алыстағы елдер[*] Мені үміттене күтіп, құдіретті күшіме сенімдерін артады. 6Аспанға[†] көз жүгіртіп, жерге де назар аударыңдар: аспан түтіндей ғайып болып, жер ескі киімдей пайдасыз болып қалады, оның тұрғындары шыбын-шіркей секілді лезде өліп құриды. Бірақ Менің құтқаруым мәңгілік болады, әділ билігімнің шегі болмайды.

7Ей, әділдікті білетіндер, тәлімдерімді[*] жүрегінде ұстайтын халық, сөзіме құлақ түріңдер! Пенденің мазағынан қорықпаңдар, жұрттың өсек-жаласынан да шошынбаңдар! 8Олар күйе түсетін киімдей, құрт жеген жүндей өткінші ғана. Ал Менің әділ билігім мәңгілік, құтқаруымның игілігі ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек».


9— Уа, Жаратқан Ие, орныңнан тұрып,
Баяғыдай құдіретті қолыңды созып,
Ежелдегі істегенің іспетті
Қазір де көрсете гөр ерен күшіңді!
Сол заманда Мысыр елін[*] талқандап,
Осы айдаһардай жауды жарақаттап,
Жойып жіберген Өзің емес пе едің?!
10Сонда Сен теңіздің суын құрғатып
Түпсіз тұңғиығынан бір жол аштың,
Халқыңды жаудың қолынан құтқарып[*]
Сол жолмен арғы жаққа алып шықтың!
11Содан Жаратқанның азат еткен халқы[*]
Сионға ән шырқап қайта оралады,
Олар мәңгі бақи мәз-мейрам болады,
Қуаныш пен шаттыққа әбден толады.
Қайғы-мұң[†] атаулы бастарынан сонда
Лезде алыстап кетеді біржолата.


12Жаратқан Ие таңдап алған халқына былай дейді: «Мен Өзім сені жұбатып, сүйенішің боламын. Қалай сен ажалды пендеден шошынып, адам[†] баласынан қорқасың? Ол солып қалатын шөп секілді өткінші емес пе? 13Ал өзіңді жаратқан Мені, Жасаған Иені, ұмытып келесің! Мен әуел баста аспан кеңістігін жайып жіберіп, жердің негізін салғанда шексіз құдіретімді көрсеткен едім.[*] Неліктен сен өзіңе зорлық-зомбылық жасаған жауыңның қаһарынан күн ұзағына үрейің ұшып қорқасың? Рас, ол сені қырып-жоймақшы болды. Ал қазір сол қанаушыңның қаһары қайда?!

14Тұтқындарың жуырда азат болады.[*] Олар өліп, көрге түспейді, әрі нансыз да қалмайды. 15Себебі Мен сенің Құдайың Жаратқан Иемін. Теңізді буырқантып, толқындарын гүрілдетуге құдіретім жетеді. Әлемнің Иесі[†] — Менің тағы бір есімім. 16Аузыңа сөздерімді саламын. Сені қолымның аясында ұстап қорғаймын. Аспанды күмбездей орналастырып, жердің негізін салып бекіткен Өзіммін. «Сен өз халқымсың» деп Сионды[*] қайтадан қамқорыма алатын да Менмін».


Құдайдың қаһарлы жазасы

17Оян, орныңнан тұр, Иерусалим! Сен Жаратқан Иенің қаһарына әбден ұшырадың. Сол қаһары шарапқа толы тостағанға ұқсады. Оны түбіне дейін тауысып ішіп, мас болғандай теңселіп жүрдің. 18Өзіңде туып-өскен тұрғындарыңның бірде-біреуі саған қол ұшын беріп, тура жолмен жетелеп алып жүрген жоқ.

19Мына пәленің екеуі де: тас-талқан болу және ашаршылық пен семсерден қырылу басыңа түсті. Ал кім сен үшін қайғырады? Менен басқа кім саған жанашыр бола алады? 20Тұрғындарың естерінен танып, көшелердің бұрыштарында жатып, торға түскен бөкендерге ұқсайды. Олар Құдайдың қаһарына ұшырап, Жаратқан Иенің үкімін толықтай бастарынан өткізді.

21Сондықтан енді сөзіме құлақ сал, ей, Иерусалим! Сен шарап ішпей-ақ мас болғандай әлсізсің, қиналып та жатырсың. 22Жаратушы Тәңір Иең, өз халқын қорғаушы Құдайың,[*] былай дейді: «Мен қаһарыма толы тостағанымды қолыңнан қайтарып аламын. Одан ішкенде сен теңселіп, әбден әлсіреген едің. Мен сол қаһарымнан бас тартып, енді қайтып оны саған төкпеймін.[*] 23Керісінше, сені азапқа салған дұшпандарыңа қаһарыма толы тостағанымнан ішкіземін. Олар саған: «Жерге етпетіңнен жат! Үстіңнен басып өтейік» деп бұйыратын. Осылай сен олардың аяқтарымен басатын жолы болып арқаңды тосып, бағынуға мәжбүр болған едің».

#### 52


Иерусалимнің азат етілуі

1Оян, Сион халқы, оян! Күш-қуатқа бөлен! Қасиетті[†] қала[*] Иерусалим, салтанатты киін! Құдайсыз, күнәлі жауларың[*] енді қайтып саған кірмейтін болады! 2Отырған жеріңнен тұрып, шаңыңды қағып тастап, төрдегі орныңа жайғас, уа, Иерусалим! Мойныңдағы шынжырларды алып таста, тұтқындалған Сион халқы! 3Себебі Жаратқан Ие[†] былай дейді: «Сендер ақшаға сатылмай-ақ құлдыққа түстіңдер.[*] Енді құн төленбей-ақ босатыласыңдар!»

4Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Ежелде Менің халқым Мысырға барып, жат жерлік кірмелер ретінде сонда тұрған еді. Соңғы уақытта Ассур патшалығы оларға зорлық-зомбылық көрсетіп келді.[*] 5Ал енді, мына жағдай не? — дейді Жаратқан Ие. — Жау халқымды құнын төлемей-ақ айдап алып кетіп, билеп-төстейді. Сол ісіне шулап мақтанады. Менің атым күн ұзағына қорланады. 6Алайда болашақта Менің халқым атымды мойындайтын болады. «Қараңдар, Мен мұндамын!» деп шақырған Өзім екеніме сол күні олар көздерін жеткізбек».[*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

7(Татулық туралы) ізгі хабарды жеткізушінің таудан асып келгені қандай тамаша! Ол тыныштықты жариялап, бақыттың жақсы хабарын алып келіп, құтқарылуды паш етеді. Сионға: «Құдайың патшалық құрып жатыр!» — деп мәлімдейді. 8Бір үн естіледі: күзетшілерің дауыс көтеріп, барлығы да шаттана шырқайды.[*] Олар өз көздерімен Жаратқан Иенің Сионға қайтып келгенін көреді![*] 9Иерусалимнің қираған орындары, бәрің бірігіп шаттана ән шырқаңдар! Тәңір Ие өз халқына жаны ашып, Иерусалимді құтқарады.[*] 10Жаратқан Ие Өзінің киелі құдіретін барлық халықтардың көз алдында ашық көрсетеді. Құдайымыздың бізді құтқаруын жердің түкпір-түкпіріндегілердің барлығы көретін болады.

11Кәне, жүріңдер, шығыңдар Бабылдан! Күнә[†] атаулыға жоламай,[*] сол жерден шығыңдар! Жаратқан Иенің (киелі үйінің) бұйымдарын көтеріп алып жүретіндер, өздеріңді Оған бағыштап, тазару рәсімінен өтіңдер![*] 12Сендер жау елінен қашып жүгірмей, асықпай шығасыңдар. Себебі Жаратқан Ие алдарыңнан жүріп, сендерді жетелейді; Исраилдің сиынған Құдайы өздеріңді арттарыңнан да қорғап жүретін болады.[*]


Құдайдың Қызметшісінің күнәларымызды өз мойнына алуы

13(Тәңір Ие былай дейді:) «Біліп қойыңдар, Менің Қызметшім ақыл-парасатпен әрекет жасайды. Ол беделі артып, дәрежесі жоғары көтеріліп, ұлан-ғайыр дәріптелетін болады. 14Оған[*] қарап көпшілік аң-таң болды. Себебі Қызметшімнің ұсқынының бұзылғаны сонша, тіпті адам[†] сияқты көрінбеді. Оның түр-тұрпаты адам баласына ұқсамай қалды. 15Қызметшім көптеген халықтарды қайран қалдырады.[*] Оның алдында патшалар да ауыздарын жабатын болады. Себебі олар өздеріне еш хабарланбағандарды енді көреді, әрі еш естімегендерді енді түсінеді».


#### 53

1Біздің хабарымызға азғана адам[†] сенді! Жаратқан Иенің[†] құдіретті күші кімге ашық көрсетілді?[*] 2Қызметшісі Құдай[†] алдында жас көшеттей, құрғақ жерден шыққан жас өркендей[*] өсіп шықты. Оның біз таңырқап қарайтындай ажары мен келбеті немесе бізге ұнайтындай ұсқыны жоқ еді.[*] 3Оны адамдар менсінбей, жалғыз қалдырды. Ол ауыр азап көріп, көп қасірет шегіп, жұрт бетін бұрып әкететіндей жиренішті болды. Оны біз де[*] бағалаған жоқпыз.

4Шынында Құдайдың Қызметшісі[†] біздің қасіретімізді Өзіне алды, біздің ауруларымызды өз мойнымен көтерді.[*] Оның ұрылып, азап шегуін Құдай бұйырған жаза деп ойладық! 5Алайда Құдайдың Қызметшісі біздің күнәларымыз үшін түйреліп, біздің әділетсіз істеріміз үшін құртылды. Оның тартқан жазасы бізге амандық пен тыныштық әкелді. Оның жараларының арқасында біз (рухани[†] дертімізден) сауықтық. 6Барлығымыз адасқан қойлардай тентіреп, өз бетімізбен жүрдік. Ал Жаратқан Ие бәріміздің күнәларымызды Қызметшісінің мойнына артты.

7Ол зорлық көріп қиналды, алайда аузын ашпады. Оны тоқты сияқты сойылатын жерге алып барды.[*] Ол қырқылып жатқанда үні шықпайтын қой секілді тіс жармады. 8Оны жәбірлеп,[*] әділетсіз соттап, өлтіруге алып кетті. Оның замандастарынан кім мынаны ойлады:[*] Ол халқымның күнәларына бола азапталып, бұ дүниеден аластатылды. 9Оның моласы қылмыскерлер қорымында белгіленгенмен,[†] мәйіті бай адамның қабіріне қойылды. Өйткені Ол ешқандай күнә[†][*] жасаған да емес, аузынан бірде-бір өтірік шыққан да емес.

10Алайда Жаратқан Иенің Қызметшісі Оның еркімен азап шегіп құртылды. Ол өз жанын айыпты өтейтін құрбандық[*] еткен соң, өз үрім-бұтағын көріп, ғұмыры ұзақ болады.[*] Қызметшісінің арқасында Жаратқан Иенің еркі жүзеге асады.

11Әділ Қызметшім «жан азабының нәтижесіне қарап[*] қанағаттанатын болады. Оны көп адамдар танып мойындап, ақталады.[*] Ол солардың күнәларын өз мойнына алады. 12Оған сол себептен көптеген адамдарды табыс етемін. Ол билік иелерін де олжалайды.[*] Себебі Қызметшім жанын өлімге қиып, қылмыскерлердің қатарында саналды. Ол бірақ көптеген адамдардың күнәларын өз мойнына алып, қылмыскерлердің кешірілуі үшін ара түсті».

#### 54


Құдайдың қаласының болашақ ұлылығы мен тыныштығы

1«Қуан, уа, құрсақ көтермейтін, бала сүймеген әйел, шаттана ән шырқа! Иә, толғатып көрмеген сен, масаттанып дауыста! Өйткені күйеуі бардан гөрі жалғыз басты әйелдің[*] балалары енді көбірек болады![*] — дейді Жаратқан Ие.[†] — 2Халқым, шатырыңның орнын кеңейтіп ал! Оның жапқыштарын аямай созып, жіптерін ұзын етіп, қазықтарын мықтап қақ! 3Бұдан былай сен жан-жаққа тарайтын боласың. Ұрпақтарың басқа халықтарға да билік жүргізіп, қаңырап бос қалған қалаларды жаңадан мекендейтін болады.

4Халқым, қорықпа, енді қайтып ұятқа қалмайсың, қысылма, сен масқара болмайсың. Жас кезіңдегі ұятқа қалған жайтты ұмытып, жесірлік қасіретіңді де есіңе алмайсың. 5Өйткені өзіңді жаратқан Тәңір саған жар![*] Ол сені құтқарып алған Қамқоршың, Әлемнің Иесі[†] және Исраилдің Киелі[†] Құдайы деп те аталады. Бүкіл жер бетінің Құдайы деген атағы да бар. 6Сен қуылған, мұңды әйел секілдісің. Біреу жас кезінде үйленіп, тастап кеткен әйелге ұқсайсың. Жаратқан Ие сені қайтадан қасына шақырады!» — Құдайыңның Өзі мұны айтады.

7«Сені біраз уақытқа тастап кетіп едім, бірақ зор сүйіспеншілікпен Өзіме қайтарып алып келемін. 8Қаһарланған кезде сенен бір сәтке бетімді жасырған едім. Алайда мәңгілік сүйіспеншілігіммен саған рақым етемін», — дейді сені құтқарып алған Қамқоршың Жаратқан Ие.

9«Нұхтың заманында топан су жер бетін басып кеткеннен кейін Мен енді қайтып жерге топан су жібермеймін деп ант еткен едім.[*] Сол сияқты саған да былай деп ант беремін: бұдан былай саған ашуланып, сөгіс бермеймін. 10Таулар қозғалып, төбелер шайқалар, бірақ Менің сүйіспеншілігім сенен айнымас, сенімен амандық пен тыныштық жайлы жасаған Келісімім[†][*] де шайқалмас!» — дейді саған рақымын төккен Жаратқан Ие.

11«Азап шегіп, дауыл сабалап, жұбаныш көрмеген қала, мынаны біліп ал: Мен сені қайтадан салып тұрғызамын: көгілдір асыл тастарды[*] негіздерің етіп, тастарыңды ең сапалы ерітіндімен[*] қаластырамын. 12Қамалыңның мұнаралары лағыл тастан, қақпаларың інжу-маржаннан,[*] бүкіл қабырғаларың да асыл тастардан жасалып, жалт-жұлт ететін болады.

13Балаларыңның бәрі де Тәңір Иеден тәлім алмақ, әрі керемет[†] амандық пен тыныштыққа кенелмек. 14Сен әділдікпен берік негізделесің. Жәбір көруден аулақ, тыныштықта тұратын боласың. Сені ештеңе де қорқытпай, үрей атаулы саған жоламайды. 15Саған қарсы аттанған біреу болған күнде де ол Мен жіберген жау болмайды. Кімде-кім саған қарсы шабуылға шықса, сенен жеңіліс табады.

16Есіңе сақта, Мен Өзім ұстаны жараттым. Ол көмірді үрлеп от жағып, қолдану мақсатына қарай қару-жарақ жасап шығарады. Дәл осылай Мен сені талқандау үшін қырып-жоюшы жауларыңды[*] жаратқан едім. 17Ал бұдан былай қандай қару-жарақ саған қарсы жасалса да, сені құрта алмайтын болады. Өзіңді айыптағандардың сөздерін әшкерелеп, жоққа шығарасың.

Жаратқан Иенің қызметшілері осы игіліктерді иеленетін болады. Оларды Өзім ақтап аламын», — деп нық айтады Жаратқан Ие.

#### 55


Мұқтаждарды игілікті өмірді иемденуге шақыру

1«Ей, шөлдегендер, бәрің су көздеріне келіңдер! Ақшасы жоқтар да, келіп, тамақ алып жеңдер! Иә, келіп, шырын[*] мен сүтті ақша төлемей-ақ тегін алыңдар! 2Нәрсіз тамақ үшін неге ақша төлейсіңдер? Өздеріңді қанағат қылмайтын нәрселер үшін неге еңбек етесіңдер? Мені мұқият тыңдап, рухани[†] нәрді қабылдаңдар, ағыл-тегіл жақсылықтан жан рақатын табыңдар! 3Маған жақындап, айтқандарыма құлақ түріңдер! Сонда шынайы өмірге ие боласыңдар. Сендермен мәңгілік Келісім[†] жасамақпын. Кезінде Дәуітке уәде еткен мызғымас рақымымды енді өздеріңе көрсетпекпін.[*] 4Еске алыңдар, Мен Дәуіт[*] арқылы халықтарға құдіретімді паш еттім, Дәуітті соларға көсем әрі билеуші болуға тағайындадым. 5Сион, сен де бұрын білмеген халықтарды шақырасың. Өзіңді танымаған ұлттар саған келуге асығатын болады.[*] Себебі Мен, сенің Құдайың Жаратқан Ие,[†] Исраилдің Киелі[†] Құдайы, осыларды іске асырып, сені салтанатты ұлылыққа бөлемекпін». 6Әлі кеш болмай тұрғанда Жаратқан Иеге бет бұрып, мойынсұныңдар! Иеміз құлақ салуға дайын тұрған осы кезде Оған сиынып жалбарыныңдар! 7Азғын адам[†] теріс жолынан қайтып, әділетсіз жан өз ойларынан бас тартсын! Бәрі Жаратқан Иеге бет бұрсын, сонда Иеміз мейірімділік танытады. Олар Құдайымызға қайта оралсын, өйткені Ол жомарттықпен кешіреді.[*]

8Жаратқан Ие: «Менің ойым сендердің пікірлеріңнен өзге, Менің жолым сендердікінен басқа, — деп ескертеді. 9— Аспанның[†] жерден қаншама жоғары болатынындай, Менің жолым да сендердікінен соншама жоғары, Менің ойым да пікірлеріңнен тым биік.

10Аспаннан жауған жаңбыр мен қар аспанға бекер қайта оралмайды. Керісінше, олар жерді суарып, көгертіп, дақылдарды өсіріп шығарады да, диқанға себуге тұқым, халыққа жеуге нан береді. 11Менің аузымнан шыққан сөзім[*] де соған ұқсайды: ол нәтиже берместен Өзіме қайта оралмайды. Керісінше, Менің сөзім еркімді толық орындап, көздеген мақсаттарымды жүзеге асырады».

12Сондықтан сендер зор қуанышпен тұтқыннан босап шығып, жолдарыңда аман-есен жетеленетін боласыңдар. Тау-төбелер алдарыңда ән шырқап, даладағы күллі ағаштар[†] сендерге қол соқпақ. 13Тікенді бұта орнына қарағайлар[*] өсіп, қалақай орнын жұпар иісті жасыл бұталар басады.[*] Бұл керемет[†] іс Жаратқан Иенің даңқын асыратын, мәңгі өшпейтін белгі[†] болады».

#### 56


Мойынсұнған барлық ұлттарға арналған құтқарылу және Келісім

1Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: «Әділетті бұйрықтарымды сақтап, әділ істер жасаңдар! Мен сендерді жақында құтқарып, әділдігімді ашық көрсететін боламын. 2Айтқандарымды мұқият орындайтын адам[†] қандай бақытты! Демалыс күнін қор қылмай,[*] Өзіме бағышталған күн ретінде қастерлейтін әрі жамандық атаулыдан алыс жүретін адам баласын Мен жарылқайтын боламын».[*]

3Өзін Жаратқан Иеге түбегейлі арнаған басқа ұлт адамы:[*] «Жаратқан Ие, сірә, мені өз халқынан бөлек қояр», — деп уайымдамасын. Белінен айырылған[*] еркек: «Мен қурап қалған ағашқа[†] ұқсаймын», — деп те қайғырмасын.[†]

4Себебі Жаратқан Ие мынаны айтады: «Егер белінен айырылғандар Менің еркімді орындауды таңдап, демалыс күнінің ережелерін сақтап, Келісімімді[†] берік ұстанса, 5онда Мен оларға ғибадатханамнан[†] және оның алаңдарынан орын беріп, мәңгі өшпейтін ат пен абырой сыйлаймын. Бұл, ұл-қыздар арқылы қол жеткізуге болатын абыройдан да артық.

6Сол сияқты, егер басқа ұлт адамдары Маған ғибадат етіп, Мені сүйіп, қызметшілерім болуға өздерін түбегейлі арнаса, әрі демалыс күнінің ережелерін сақтап, Келісімімді берік ұстанса, 7онда Мен, Жаратқан Ие, олардың Өзіме бағышталған қасиетті[†] Сион тауына келулеріне жол беремін. Маған сиынуға арналған ғибадатханада оларды қуанышқа кенелтемін. Сол басқа ұлттық сенушілердің Өзімнің құрбандық үстелімде[†] шалып, өртеген құрбандықтарына және өзге де сый-тартуларына риза боламын. Себебі Менің киелі үйім барлық ұлттар мінажат ететін үй[*] деп аталатын болады».

8Жаратушы Тәңір Ие жер аударылып, шашырап кеткен исраилдіктерді қайтадан жинамақ. Ол былай деп жариялайды: «Мен халқымды жинап алып, оларға басқаларды да қоспақпын!»


Жаратушының Өзінен безгендерді айыптап жазалауы

9«Дала мен ормандағы жыртқыш аңдар,[*] бәрің де осында келіңдер! Халқымның жаулары, келіп, бас салыңдар! 10Исраилді күзетіп жүруге тиісті басшылары[*] соқыр да надан! Барлығы үре алмайтын мылқау, қиялдап жатып, ұйықтағанды жақсы көретін иттер сияқты. 11Олар қомағай, тоюды білмейтін төбеттерге ұқсас! Түсінігі жоқ осы бағушылардың бәрі өз беттерімен жүріп, әрқайсысы өз пайдасын ғана ойлайды. 12«Кәне, шарап алып, соңынан сыраны сімірейік. Ертең де бүгінгідей, тіпті бұдан да күшті болады!» деседі сол зұлымдар».


#### 57

1Әділ жандар жойылады,[*] бірақ ешкім бұған көңіл бөлмейді, мәнін де түсінбейді: мейірімді, шыншыл адамдар бұ дүниеден әкетілгенде жамандық атаулыдан құтылып, 2тыныш, жайлы орынға енеді. Тура жолмен жүргендер о дүниеде[†] тынығатын болады.[*]

3«Ей, сиқыршылардың балалары, мұнда келіңдер! Жүгенсіз еркектер мен жезөкшелерден тараған сендер, қасыма жақындаңдар! 4Кімді келеке етіп, тілдеріңді шығарып мазақтап тұрсыңдар? Сендер Өзіме қарсы шыққан өтірікшілердің тұқымысыңдар!

5Әрбір саялы ағаш[†] түбінде жалған тәңірлерге табынып, құштарлық отына өртенесіңдер.[*] Сайлардағы жартастардың қуыстарында өз балаларыңды құрбандыққа қиясыңдар![*] 6Сол сайлардағы тегіс те жұмыр тастарды өздеріңе тәңір етіп таңдап алдыңдар. Сондықтан да сендерге қалатын үлес сол тастар болады. Оларға арнап сұйық тарту құйып, астықтан да сый-тарту ұсынасыңдар. Қалайша Мен осындай қылықтарыңа қарап қаһарымды басамын?!

7Сендер биік те салтанатты тау бастарына[*] көтеріліп, сол жерлерге азғындық үшін төсектеріңді жайып, құрбандықтарыңды шалып та келесіңдер. 8Сондай-ақ есік пен жақтауларыңның арт жағына Менің сөздерімді емес, жалған тәңірлеріңнің белгілерін[†] салып қойдыңдар.[*] Ей, опасыз халық, Менен алыстап кетіп, тәңірсымақтарға қосылдың! Көрпеңді ашып, кең төсегіңе жатып, сол ашыналарыңмен келістің. Олармен бірге болуды ұнатып, мүсіндеріне[*] қадала қарайсың. 9Сен қымбат май мен мол етіп жұпар майыңды алып, шетелдік патшаға барып тұрдың. Хабаршыларыңды алыс елдерге жіберіп, азғындыққа әбден баттың.[*] 10Бұл жолмен ұзақ жүріп, шаршап, қажыдың. Алайда одан күдеріңді үзбей келесің. Қайтадан күш жинап, әлсіздік көрсетпейсің.

11Мені осылай алдайтындай кімнен соншама қорқып, зәрең ұшты? Мені есіңе алмай, Маған көңіл де бөлмедің. Ұзақ уақыт бойы үндемедім. Сол үшін де Менен қорықпайсың ба? 12Сенің жалған әділдігің мен істеріңді әшкерелеймін. Олардан саған пайда болмайды. 13Сен айқайлап көмек сұрағанда, жинап алған тәңірсымақтарың сені құтқарып көрсін! Бірақ олардың барлығын жел айдап әкетіп, аузымның лебі жоқ қылады. Ал Мені паналағандар елді иеленіп, Өзіме бағышталған Сион тауында мәңгі тұратын болады».


Күнәларына өкінгендерге берілетін жұбаныш және қолдау

14Сол кезде: «Тегістеп, биік етіп даңғыл жол салыңдар! Халқымның жүретін жолындағы бөгеттерді алып тастаңдар!»[*] деп бұйырады.

15Себебі Киелі[†] Құдай[†] деп аталған, мәңгі тірі дәріптелген Хақ[†] Тағала[†] мынаны да айтады: «Мен көктегі киелі мекенімде тұрамын. Сондай-ақ күйреп, күнәсіне шын көңілден өкінген кішіпейіл жанның қасында да боламын. Оны қайтадан рухтандырып, жаралы жүрегін сауықтырамын. 16Мен сондайларға мәңгі бақи ашуланбаймын, айып та тақпаймын. Әйтпесе адамның жаны алдымда әлсіреп, Өзім өмір лебін үрлеп жаратқан пенде құрып, жоқ болар еді.

17Яһуда халқының дүниеқұмарлық күнәсі үшін Мен оған қатты ашуланып, жазасын тартқызып, одан бетімді жасырдым. Алайда халқым Менен бас тартуын доғармай, өз жүрек қалауымен жүре берді. 18Мен жүрген жолдарын анық көрсем де, халқымды сауықтырып, жетелемекпін. Араларындағы өкініп қайғырғандарын[†] жұбатып, 19ауыздарына мадақтау сөздерін саламын. Алыстағылар мен жақындағыларға[*] амандық пен тыныштық молынан болсын! Мен оларды сауықтырамын!» — Жаратқан Ие[†] осыны нық айтады.

20«Бірақ әділетсіздер буырқанып, тынши алмайтын теңізге ұқсайды. Толқындары лай мен балшықты жоғары көтере береді. 21Әділетсіздерде амандық пен тыныштық болмайды!»[*] — деп ескертеді Құдайым.

#### 58


Құдайға ұнамды ораза мен игі істер

1— Өзіңді тежемей қатты айқайла! Даусыңды кернейдей көтер! Таңдап алған халқыма опасыз істерін ашық айт! Иә, Жақыптың үрім-бұтағына жасаған күнәларын әшкереле! 2Олар Маған күнде сиынып, еркімді білуді қалағансиды, әрі әділдік жасайтын, Құдайының айтқандарына мойынсұнатын халық сияқты болып көрінеді. Осылай олар Құдай[†] алдына келуді ұнатып, Менен әділ шешімдер өтініп, былай дейді: 3«Біз ораза ұстап едік, Сен неге көз салмадың? Саған бой ұсынған едік,[*] Сен неге байқамадың?»

(Бұған Менің жауабым мынадай:) «Ораза тұтқан күндеріңнің өзінде сендер қалағандарыңды істеп, тіпті бейшара жұмысшыларыңды қанайсыңдар! 4Оразаларыңның аяғы ұрыс-талас, зұлым төбелеспен бітеді. Мұндай оразаларың мінажаттарыңды көкке жеткізбейді.[*] 5Әлде пенденің кішіпейіл болғансып, басын қоғадай иіп, қайғы[†] шеккен азалы жандай көрінген күнін[*] Маған ұнайтындай ораза деп ойлайсыңдар ма? Осындай әрекетті шынымен ораза әрі Жаратқан Иені[†] риза қылатын күн деп атауға бола ма?!

6Жоқ, Маған ұнайтын ораза мынадай: зұлымдықпен бұғауланғандардың кісендерін үзіп, құлдықтың шынжырларын шешу және зорлық көріп жатқандарды азат етіп, езгі атаулыны жойып жоқ қылу![*] 7Сондай-ақ аштармен наныңды бөлісіп, қаңғырған кедейлерді үйіңе кіргіз! Киімге мұқтаждарға тап болсаң, киіндіріп, өзге пенделерге де қол ұшын беруден бас тартпа!»[*]

8Сонда саған кенеттен таңғы шұғыладай нұр төгіліп, тез сауығатын боласың. Әділдігің[*] алдыңнан бастап, Жаратқан Иенің салтанатты ұлылығы сені артыңнан қорғап жүретін болады.[*] 9Сол кезде Оны шақырасың және Жаратқан Ие жауап береді. Көмек сұрап жалбарынғаныңда Ол: «Саған жар боламын!» деп сені жігерлендіреді.[*]

«Араларыңнан езгі атаулыны алып тастаңдар, сырттай өсектеу мен тіл тигізуді де доғарыңдар! 10Қарны аштарға шынайы жанашырлық танытыңдар, әрі зорлық-зомбылық[*] көргендерді жұбатып, мұқтаж нәрселерімен қамтамасыз етіңдер! Сонда айналаларыңдағы қара түнекте Менің нұрым[*] сәулесін шашып, рухани[†] қараңғылықтарың тал түстей жап-жарық болады. 11Мен, Жаратқан Ие, сендерді әрқашан жетелеп жүремін, шөл далада да қажеттеріңмен қамтамасыз етіп,[*] денелеріңе қуат беремін. Осылай сендер суы мол баққа, ешқашан сарқылмайтын бұлаққа ұқсайтын боласыңдар.[*] 12Халқың ежелде қираған мекендеріңді қайтадан салып, баяғы ұрпақтардан қалған негіздердің үстінен қалаларыңды қайта орнатады. Жұрт сендерді «Қираған қамалдарды қалпына келтіріп, жолдар мен үйлерді қайта салушылар»[*] деп атайтын болады».

13Жаратқан Ие тағы былай дейді: «Демалыс күнін[*] Маған бағыштап, берік ұстаныңдар! Бұл күні әдеттегі істеріңмен айналыспай, оны қадірлеп-қастерлеп, үлкен ғанибет деп өткізіңдер! Демалыс күні өз беттеріңмен жүрмеңдер, құмарлықтарыңды қандыру мен бос мылжыңнан да бас тартып, сол күнді толығымен Маған арнаңдар! 14Егер осылай істесеңдер, сонда рақаттарыңды Менен, Жаратқан Иеден, табасыңдар. Сендерге жердің биік қорғандарын[*] тездетіп иемденіп алуға мүмкіндік беремін.[*] Өзім түп аталарың Жақыпқа[*] мұралық меншікке берген осы елдің өнімдерімен тойынатын боласыңдар». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 59


Күнә — адамды Құдайдан ажырататын бөгет

1Біліп алыңдар: Жаратқан Иенің[†] қолы сендерді құтқаруға дәрменсіз емес, Оның құлағы мінажаттарыңды естуге мүкіс те емес. 2Қайта, өздеріңнің әділетсіз істерің Құдаймен араларыңды ажыратып келеді![*] Жасаған күнәларың Оның бетін сендерден бұрып әкетеді. Сондықтан да Құдай[†] Ие мінажаттарыңа құлақ салмайды. 3Қолдарың зұлымдық жасап, қан төгіп арамданды. Ауыздарыңнан өтірік пен жамандық толассыз шыға береді.

4Ешкім адалдық пен әділдікті жақтап дауыс көтермейді. Бәрі бос жайттарға сүйеніп, сотта да өтірік айта береді. Олар зұлым жоспарлар ойлап шығарып, соларын жамандықпен жүзеге асырады. 5Осылай сұр жыланның жұмыртқаларын басып шығарғандай болады. Сол жұмыртқаларды жеген құриды, ал жарса, ішінен улы жылан шығады.

6Олардың құрған жоспарлары сондай-ақ өрмекке де ұқсас. Өрмек киім болмайды ғой. Олар өз тоқығандарын жамылып, ешқандай пайда көре алмайды.[*] Жасағандары әділетсіздік пен зорлық-зомбылық. 7Аяқтары жамандыққа алып ұшып, жазықсыз қан төгуге асығады. Олардың ой-ниеттері арам, жүрген жерлерін қиратып, күл-талқандарын шығарады.[*] 8Олар татулық дегенді білмейді,[*] жүрген жолдарында әділдік жоқ. Қайта, олар жолдарын өз мүдделері үшін қисайтып, бұралаң етеді. Солармен жүрген бірде-бір жан тыныштықты білмейді.


Күнәларын мойындағандардың мінажаты

9Сол себептен әділдік бізден тым алшақ, адалдық қасымызға жоламайды. Нұрды күтсек те, айналамыз қара түнек, үміттенген жарықтың орнына қараңғылықта жүреміз. 10Соқыр адамдай қабырға бойын қармалап, көзсіз зағиптей жолымызды іздеп сипалаймыз. Тал түсте кеш түскен кездегідей сүрінеміз, күшіміз болғанмен[*] өлілерге ұқсаймыз. 11Аюдың гүжілдеп, көгершіннің мұңая гулегеніндей, бәріміз де қайғыра[†] ыңқылдаймыз. Әділдікті қанша күтсек те, ол жоқ. Құтқарылудан үміттенсек те, ол бізден тым алшақ!

12Уа, Жаратқан Ие, Сенің алдыңда қылмыстарымыз сансыз көп, күнәларымыз бізге қарсы айғақ болып тұр. Әділетсіз істеріміз өз бастарымызда, күнәларымызды мойындаймыз:[*] 13біз бас көтеріп, Саған, Жаратқан Иеге, опасыздық жасадық, өз Құдайымыздан безіп кеттік.[*] Зорлық-зомбылық пен бүлінушілікті жақтап келеміз. Іштей өтіріктер ойлап тауып, оларды сыртқа шығарамыз.


Құдай өз халқын құтқаруға дайын

14Осылай әділдік кері қуылып, адалдық тым алыс қалады. Шындық сот алаңында[*] сүрініп құлап, ақиқат арамызға кіре алмайды. 15Шындық құрып кетті. Зұлымдықтан аулақ жүргендер соның құрбаны болады.

Жаратқан Ие бұған назар аударып, әділдіктің жоқтығына наразы болды. 16Ақиқатты жақтайтын бірде-бір адамның жоқ екенін көріп, зорлық-зомбылық шеккендерді қолдайтын ешкімнің болмағанына таңғалды. Сондықтан Тәңір Ие Өзінің әділдігіне сүйеніп, құдіретті қолымен құтқаруды дайындады. 17Ол әділдікті сауыттай, құтқаруды басына дулығадай киіп, зұлымға жазасын тартқызуды жамылғыдай оранып,[*] қайратын шапандай жамылған жауынгер секілді даяр тұр.

18Құдай әркімге істеріне қарай қайтарып, зұлым қарсыластарына қаһарын төгеді. Сонда Ол тіпті алыстағы елдердегі[*] жауларына да жазаларын тартқызады. 19Осылай батыстағылар мен шығыстағылар да Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оның салтанатты ұлылығына қайран қалады. Өйткені Жаратқан Иенің дауылы су тасқынын қатты айдағандай, Өзі де тездете аттанып келеді.[*]

20«Сион қаласына және Жақыптың үрім-бұтағының теріс жолдан қайтқандарына оларды құтқаратын Қамқоршы келеді! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — 21Сонда олармен мынадай Келісім[†] жасайтын боламын: Мен өздеріңе қондырған Рухым сендерден алшақ кетпейді, ауыздарыңа салған сөздерім де сендерде сақталады. Олар өз ауыздарыңнан және балаларың мен кейінгі ұрпақтарыңның ауыздарынан бұдан былай мәңгі түспейді». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 60


Құдайдың өз халқын еліне қайтарып әкелдіруі

1«Орныңнан тұр, уа, Иерусалим, сәулеңді шаш! Сен нұрға бөленіп, Жаратқан Иенің[†] нұрлы салтанаты үстіңнен көтеріліп келе жатыр.[*] 2Міне, жер бетін қою қараңғылық жайлап, халықтарды қара түнек жауып алды. Бірақ сенің үстіңнен Жаратқан Иенің нұры жарқырап, Оның нұрлы салтанаты көрінеді. 3Ұлттар сенің сәулеңе ағылып, патшалары да шұғылаңа жақындап келеді.

4Уа, Сион қаласы, еңсеңді көтеріп, айналаңа қара! Халқың жиналып, саған қайтуға дайындалып жатыр! Ұлдарың алыс жолдан келіп, қыздарың баппен көтеріліп әкелінеді. 5Оларды көргенде жүзің нұрланып, жүрегің дүрсілдеп, шат-шадыман боласың. Сен теңіздің мол байлығын иемденіп, халықтар өз қазыналарын саған ұсынады. 6Жеріңді түйелер қаптайды. Мадиян мен Ефа халықтарынан желмая түйелер[*] айдалып, сәбалық керуендер де саған жиі тоқтайтын болады.[*] Олар алтын мен хош иісті заттар тасып әкеліп, Жаратқан Иенің ұлылығын жырлап паш етеді».

7(Жасаған Ие былай дейді:) «Қидар тайпасы саған отар-отар қой-ешкілерін айдап әкеліп, Набайоттың[*] адамдары да саған қошқарларын ұсынады. Сол малдар шалынып, құрбандық үстелімде[†] өртелгенде Маған ұнамды болады. Мен сәулетті ғибадатханамды[†] қайтадан нұрлы салтанатыма кенелтемін.[*]

8Жел айдаған бұлттай зымырап, көгершіндей ұясына қарай зулап келе жатқан бұлар кімдер? 9Теңіз жағалауларындағы шалғай елдер Менен белгі[†] күткен еді. Енді, міне, үлкен сауда кемелері[*] бірінші болып жетіп жатыр.[*] Сион, олар сенің ұлдарыңды алыстан алып келе жатыр! Олар Менің құрметіме алтын-күмістерін бағыштайды. Мен Өзім, сенің Құдайың Жаратқан Ие, Исраилдің Киелі[†] Құдайы, саған салтанат пен сәулет сыйлаймын.


Құдайдың қаласының сән-салтанатқа бөленуі

10Қамалыңды жат жерліктер қайта тұрғызады, олардың патшалары да саған қызмет ететін болады. Сион, Мен қаһарланып, сені жазалаған едім. Енді саған риза болып, жанашырлық білдіремін. 11Қақпаларың күні-түні жабылмай, әрдайым ашық тұратын болады. Олар арқылы өзге халықтар мен олардың патшалары салтанатты шерумен жетелене кіріп, байлықтарын үздіксіз әкеле береді. 12Егер бір халық не патшалық өзіңе қызмет етуден бас тартса, онда ол қырылып, мүлдем жойылатын болады.

13Ливан тауынан оның аты шулы ағаштары:[†] қарағай,[*] шырша, самырсын[*] саған бірге тасылады. Солармен киелі үйім әдеміленіп қайта салынады. Мен осы жер бетіндегі тұрағымды[*] нұрлы салтанатыма кенелтпекпін.

14Өзіңе азап шеккізгендердің ұрпақтарының сенің алдыңа келіп, бас июлеріне тура келеді. Саған қорлық көрсеткендердің бәрі аяғыңа жығылып, сені «Жаратқан Иенің қаласы, Исраил сиынған Киелі Құдайға бағышталған Сион» деп атап, қадірлейтін болады.

15Сион, сен бұған дейін жалғыз қалдырылған, жек көрінішті қала болдың. Ешкім саған соғып өтпейтін. Бірақ Мен сені келешек ұрпақтарыңның мәңгілік қуанышы мен мақтанышы етемін. 16Анасының емшектегі сәбиіне қамқорлық жасағанындай, басқа халықтар мен олардың патшалары сені күллі қажетті нәрселеріңмен қамтамасыз ететін болады. Сонда сен Менің Жаратқан Иенің, сені құтқарып, қорғайтын Қамқоршың әрі Жақып сиынған құдіретті Құдай[†] екенімді білетін боласың.[*] 17Саған қола орнына алтынды, темір орнына күмісті, ағаш орнына қоланы, тас орнына темірді иелікке беремін. Сенің еліңе бейбітшілікті билеуші, әділдікті әмірші[†] етіп тағайындаймын.

18Сион, бұдан былай еліңде зорлық-зомбылықтың айқай-шуы естілмейді, өзің де қиратылып, талқандалмайсың. Керісінше, сен өзіңді құтқарған Мені «қамалым», Маған арнаған мадақтауыңды «бекітулі қақпаларым» деп атайтын боласың.

19Саған күндіз күннің нұрын шашып, түнде айдың сәулесін түсіруінің қажеті де болмайды. Мен, Жаратқан Ие, сенің Құдайың, Өзім мәңгілік нұрың мен салтанатың боламын! 20Сенде күн мен ай батып, қараңғылық жайламайды, себебі Мен, Жаратқан Ие, саған мәңгі бақи нұр боламын. Қайғырған[†] кезеңің осымен аяқталады. 21Күллі халқың әділ болып, осы елге ұдайы ие болады. Халқым Өзім отырғызған көшетке[*] ұқсайды. Мен оны жараттым, ол арқылы ұлылығымды паш етемін. 22Ең қарапайымдарыңнан да мыңдаған адам[†] шығып, әлсіздеріңнен де мықты ұлт тарайтын болады. Мен, Жаратқан Ие, мұны уақыты келгенде тездетіп жүзеге асырамын».

#### 61


Азап шеккендерге ізгі хабар

1— Маған Жаратушы Тәңір Ие Өзінің Рухын қондырды.[*] Жаратқан Ие[†] мені жарлыларға ізгі хабар жеткізуге және жаралы жүректерді жұбатып орнықтыруға тағайындады, сондай-ақ тұтқындарға босатылатындарын, бұғаудағыларға азат болатындарын[*] жар салуға жіберді. 2Мені Құдай[†] Иеміз Өзінің кешірім[†] беретін мейірімділік жылын әрі жауларына лайықты жазаларын тартқызатын кезін[*] жариялауға жұмсап, қайғырып[†] жүргендердің бәрін жұбатуға да жіберді. 3Маған Сион қаласындағы жоқтап жүргендердің бастарына шашқан күл орнына әшекейлі тәж[†] кигізіп, жұпар иісмай жағып, қайғыларын қуанышпен алмастыруды тапсырды.[*] Үміттері үзіліп, көңілдерін мұң шалғандар енді мадақтау әндерін шырқап, шаттыққа бөленетін болады.

Сонда олар «Жаратқан Иенің Өзі отырғызған мықты ағаштары»[†] деп аталады, әрі Оның алдында ақталған, әділдік істеп, салтанатты ұлылығын паш ететін халқы болады. 4Олар ежелгі заманда қиратылған мекенжайларды қайтадан салып, ежелгі ұрпақтардың талқандалып, қаңырап бос қалған қала-қыстақтарын жаңадан тұрғызып қалыпқа келтіреді.

5Сол кезде жат жерліктер сендерге қызмет етіп, отарларыңды бағып, егіншілерің мен жүзімшілерің болады. 6Өздерің «Құдай Иеміздің діни қызметкерлері»[†] деп аталып,[*] қызметтеріңді тек Оған ғана арнайтын боласыңдар. Басқа халықтардың байлығынан тамақтанып, олардың қазыналарын мақтан тұтасыңдар.

7Бұрын масқара болғандарыңның орнына айрықша қадірленесіңдер. Бастарыңнан өткізген қорлықтарыңның орнына енді үлестеріңе тиген мұраларыңа қуана ән шырқайсыңдар. Сонымен Құдай халқы өз елінде бұрынғысынан екі есе мол дәулетке қол жеткізіп,[*] мәңгі бақи шаттанатын болады.

8— Себебі Мен әділдікті сүйіп, зорлық-зомбылықты жек көремін, — дейді Жаратқан Ие. — Меншікті халқыма тиісті сыйларын[*] адалдықпен беріп, олармен тұрақты Келісім[†] жасаймын. 9Солардың ұрпақтары басқа халықтар арасында танымал және қадірлі болады. Мұны көргендердің бәрі бұлардың Жаратқан Ие жарылқаған ұрпақ екенін мойындайды.


Құтқарылған халықтың мадақтау әні

10Жаратқан Иеге қатты қуанам,
Құдайыма шаттанады жан дүнием,
Мені Ол құтқарып, амандыққа бөледі,
Үстіме әділдікті де жауып берді!


Күйеу жігіт діни қызметкер іспетті
Әшекейлі тәж басына киеді,
Қалыңдық асыл тастарын тағады,
Дәл солай мен де болдым салтанатты!


11Өскіндерді топырақ көктетеді,
Себілген дәндерді бақша өсіреді.
Ал енді Жаратушы Тәңір Ие
Әділдігі мен даңқты істерін де[*]
Барлық халықтардың көз алдарында
Шүбәсіз қаулатып шығарады да!

#### 62


Жаңа Иерусалим — әділдіктің ордасы

1Мен Сионды сүйіп, Иерусалимнің құтқарылуын зарыға күткендіктен тынши алмаймын. Оның әділдігі таңғы шұғыладай жарқырап, құтқарылуы алаудай лаулап жанбайынша, Құдайға жалбарынудан бас тартпаймын!

2Сион, сол кезде барлық ұлттар әділдігіңді көріп, патшалары да салтанатты ұлылығыңа көздерін жеткізеді. Жаратқан Ие[†] саған қойған жаңа атыңмен аталатын боласың. 3Сен Құдай[†] Иеңнің қолында патшаның керемет[†] әдемі тәжі іспетті болып көрінесің. 4Бұдан былай ешкім сені «күйеуі тастап кеткен» деп атамайды, жеріңді «ойсырап қалған» деп те айтпайды.[*] Қайта, сені «Қуанышым» және жеріңді «Келіншек»[*] деп атайтын болады.[*] Себебі Жаратқан Ие саған қатты қуанады. Күйеуінің келіншегін қамқорлайтынындай, Жаратушы да сенің жеріңді қамқорлайтын болады. 5Жас жігіттің қызға үйленетініндей, сенің тұрғындарың[*] өзіңмен тұрақты байланыс орнатады. Күйеу жігіттің қалыңдығына қуанатынындай, Құдайың да саған шаттанатын болады.

6— Мен қамалыңның үстіне күзетшілер[*] қойдым, уа, Иерусалим. Олар күндіз-түні үнсіз қалмай, мінажат етуге[†] тиіс.

Ей, Жаратқан Иеге сиынатындар, ешқашан жалбарынуларыңды доғармаңдар! 7Иә, Жасаған Ие Иерусалимді қайтадан салғызып, жер бетінде оның даңқын асырмайынша, Оған үздіксіз сиынып сұрай беріңдер! 8Жаратқан Ие ант етіп, мынадай уәде берген еді, соны Өзінің құдіретті оң қолымен ешбір шүбәсіз іске асыратын болады:

— Енді қайтып сені жауларыңа жеңілдірмеймін! Оларға астығыңды тамақ етіп тапсырмаймын, әрі ауыр еңбек сіңіріп шығарған жүзім шырыныңнан да бөтен елдіктерге тегін ішкізбеймін! 9Қайта, өнімді жинағандар жеп, Маған, Жаратқан Иеге, шүкірлік етпек. Жүзімді жинағандар да оның шырынын Менің киелі[†] үйімнің ауласында мейрамдап ішетін болады.


10Қақпадан өтіп, далаға шығыңдар,
Халқыма жүретін жолын дайындаңдар,
Бөгет болған тастарды алып тастаңдар,
Биік етіп даңғыл жолды салыңдар![*]
Белгі[†] ретінде басқа халықтарға
Туды тігіп қойыңдар жоғарыға![*]


11Құлақ түріңдер, Жаратқан Ие жердің түкпір-түкпіріне былай деп жариялайды:

— Сион қаласына айтыңдар: Міне, сені құтқаратын Қамқоршың келе жатыр! Жеңісінің олжасы мен сыйы Оның қасында: азат еткен халқы алдынан жүреді. 12Олар «Жаратқан Иенің құтқарып, Өзіне бағыштаған халқы» деп аталады. Уа, Иерусалим, сен бұдан былай «күйеуі тастап кеткен»[*] емес, «ерекше қалаулы қала» деп аталатын боласың.

#### 63


Құдай зұлым жауларын жазаламақ

1— Едом еліндегі Босорадан[*] келе жатқан, қан қызыл шапан жамылған мына Кісі кім екен? Сән-салтанатпен киініп, зор күшпен алға басқан Бұл кім Өзі? — Ол:

— Мен әділдікті айтамын, құтқаруға құдіреттімін, — дейді.

2— Неліктен киімдеріңіз бен шапаныңыз қып-қызыл? Олар арнайы шұңқырда жүзімді таптап, қызыл шырынын сығып шығаратын[*] кісінің киіміндей қан қызыл ғой?

3— Мен «жүзімдерді» жалғыз таптадым, халықтардан ешкім қасымда болып көмектеспеді. Ашуға мініп, зұлым жауларымды таптап, қаһарлана басып-жаншыдым. Солардың қаны шапаныма шашырап, барлық киімдерім де ластанды. 4Мен халқымды езгіден құтқаратын жыл келді,[*] арамза жауларыма жазаларын тартқызатын[*] мезгіл жетті деп ұйғардым. 5Айналама қарасам, Маған көмектесіп, сүйеніш болатын ешкімнің жоқтығына қатты таңғалдым. Сонда құтқаруды өз құдіретті қолыммен іске асырдым, өз қаһарым Өзіме сүйеніш болды. 6Мен ашуға мініп, зұлым халықтарды таптадым. Оларды қаһарыммен мас қылып теңселтіп, қандарын жерге төктім.[*]


Жаратқан Иеден халқын құтқаруын сұраған жыр

7Жаратқан Иенің[†] берік мейірімін,
Біз үшін жасаған бар игі істерін
Мен есіме түсіріп дәріптеймін.
Иеміз Исраил халқына молынан
Көрсетіп келеді мейірімділігін,
Аямай төккен шексіз рақымымен
Тәңір істеп келеді зор игіліктерін.
8Жаратқан Ие былай деген болатын:
«Шынында олар Менің меншікті халқым,
Алдамайтын рухани[†] балаларым».
Содан Ол халқын құтқармақшы болды.
9Олар азап шеккен кездің бәрінде
Жаратқан Ие бірге азап шекті,
Өзінің қасындағы періштесі[†][*]
Таңдаған халқын қорғап-қоршап жүрді.
Құдайымыз сүйіспеншілігімен
Және мол қайырымдылығымен
Халқын құтқарып алып, бүкіл өткен
Заманда Қамқоршысы болып келген.[*]
10Ал өз халқы Құдайға қарсы көтерілді,
Киелі Рухын[†] қатты ренжіте берді.
Сондықтан Тәңір оның жауына айналды,
Халқына қарсы Өзі күреске шықты.
11Сонда Оның халқы ежелгі заманды —
Мұса пайғамбар[†] мен оның қасындағы
Халқының тарихын естеріне алды:
«Бағушысы Мұсамен бірге халықты
Теңізден өткізіп, басшыларына[*]
Өзінің Киелі Рухын қондырған
Сол Жаратқан Иеміз қазір қайда?
12-13Өзі Мұсаны ұлы құдіретімен
Қолынан ұстағандай болып жетелеген,
Алдынан теңіз суын қақ айырған,
Халқын теңіз түбімен бастап алып шыққан,
Өз даңқын мәңгілікке нық орнатқан
Құдай[†] Иеміз қазір қайда екен?
Олар кең далада көсіле шапқан
Сайгүліктей терең теңіз түбінен
Ешбір сүрінбестен-ақ өте шықты.
14Шұрайлы сайға түскен мал сияқты
Халқына Жаратқан Иенің Рухы
Сыйлады тыныштық пен амандықты».
О, Құдай, осылай халқыңды Өзіңнің
Ежелгі замандарда бастап жүрдің,
Осы бір құдіретті істеріңмен
Мәңгілік өшпейтін даңққа кенелдің.


15Уа, Жаратқан Иеміз, енді көктен,
Қасиетті[†], салтанатты мекеніңнен,
Қайтадан бізге назар аудара гөр!
Өз қайрат-жігерің мен құдіретің,
Зор жанашырлығың мен қайырымың
Қазіргі уақытта қайда екен?
Неге рақымыңды аяйсың бізден?
16Себебі Сен рухани Әкемізсің,
Түпкі аталарымыз Ыбырайым
Мен Исраил бізді танымайды екен,[*]
Ал Сен, Жаратқан Ие, бізге Әкесің,[*]
Ежелден-ақ мынау болды өз есімің:
«Құтқарып алған Қамқоршымыз біздің».
17Уа, Жаратқан Ие, бізге неліктен
Жолыңнан тайып кетуге жол бердің?
Неге жүрегіміздің қасарысып,
Өзіңді сыйламауына жол бердің?
Қайтып келе гөр қызметшілеріңнің,
Меншікті руларыңның, мүддесі үшін!
18Сенің халқың біраз уақытқа ғана
Ие болды қасиетті орныңа.
Енді жауымыз ғибадатханаңды[†]
Тас-талқан етіп, таптап тастады.[*]
19Біз Өзің арнайы билік құрмаған,
Сенің атыңмен еш те атамаған
Бөтен халықтардай болып кеттік содан![*]
(Сен неге жол беріп келесің бұған?)[*]

#### 64


Құдайдан халқына қайтып келуін өтінген дұға

1Уа, Жаратқан Ие,[†] Сен көкті жарып, жерге зымырап түссең екен, шіркін! Сенің алдыңда таулар шайқалар еді! 2Бұл, өрттің сексеуілге тиіп, лаулап жанып, суды қайнатқанындай сұрапыл оқиға болар еді. Сонда Сенің есімің жауларыңа танымал болып, алдыңда халықтар дірілдер еді. 3Ежелде Сен халқымыз күтпеген қорқынышты істер істедің. Көктен зымырап түсіп келгеніңде алдыңда таулар шайқалды да![*]

4Сен Өзіңді сеніммен күткендерге[*] игіліктер жасайсың. Мұны істейтін бірде-бір өзге құдай[†] жоқ! Бұрын-соңды ешкім ондай құдай туралы құлағымен естіп, көзімен көрген де емес. 5Әділдікті қуана іске асырып, ақ жолыңмен жүріп, Өзіңді естен шығармайтындарды Сен рақыммен қарсы аласың.

Алайда біз бұрыннан-ақ еркіңе қарсы күнә[†] жасап келгендіктен, Сен қатты ашуландың. Енді біз қалай құтқарыла аламыз? 6Бәріміз де күнәға батып рухани[†] ластанып[*] кеттік! Күллі әділ істеріміздің өзі лас шүберектей жиренішті![*] Солып қалған жапыраққа ұқсаймыз, күнәларымыз бізді желдей ұшырып әкетеді. 7Ал ешқайсымыз Саған сиынып, рақым етуіңді сұрап жалынып-жалбарынбаймыз. Сен бізден бас тартып, бізді күнәміздің кесірінен жойылуға қалдырдың.

8Алайда, о, Жаратқан Ие, Сен рухани Әкемізсің.[*] Сен құмырашыға, біз саз балшыққа ұқсаймыз. Бәріміз Сенің қолыңнан шыққан жаратылысыңбыз.[*] 9Уа, Жаратқан Ие, шексіз ашуланып, күнәларымызды есіңде мәңгілік сақтай көрме! Саған жалбарынамыз, бізге көз сала гөр, Сенің халқыңбыз ғой.

10Өзіңе бағышталған қалаларың қиратылып, елсіз далаға айналды. Тіпті Сион тауы қаңырап бос қалып, Иерусалим қаласы тас-талқан болды: 11ата-бабаларымыз Сені мадақтаған киелі[†][*] де салтанатты ғибадатханамыз[†] өртеніп кетті! Біз үшін сондай қымбат нәрселердің бәрі де күйреді.

12Осылай болғанда, уа, Жаратқан Ие, Өзіңді ұстап тұрмақсың ба? Үн-түнсіз қалып, бізді шексіз қинамақсың ба?!

#### 65


Не сотталу, не құтқарылу: біреуін таңдаңдар!

1— Мен туралы сұрамағандарға Өзімді көрсеттім. Іздемегендер[*] Мені таба алды. Маған сиынбаған халықты: «Мен мұндамын, осында келіңдер!» деп шақыра бердім. 2Өз беттерімен жүріп, теріс жолға түсіп, қасарысқан халықты күні бойы құшақ жайып шақырумен болдым.

3Бұл халық әрдайым көз алдымда күнә[†] жасап, ашуымды туғызады. Жалған тәңірлерге арнаған бақтарда құрбандық шалып, кірпіш үстелдердің үстінде хош иісті заттарды да түтетеді.[*] 4Олар қабір бастарында отырып, құпия жерлерде түнеп, аруақтарға сиынады. Сонымен қатар арам ет жеп,[*] оның жиренішті сорпаларын ыдыстарына құйып: 5«Тоқта, маған жақындама! Мен әулие адаммын»,[*] деп менменсиді. Мұндай адамдар Мен үшін ащы түтін[*] әрі күн ұзағына бықсып жанған от сияқты жеркенішті.

6Біліп алыңдар, көз алдымда: «Мен үндемей қалмаймын, еселерін толықтай қайтарамын!» деген сөздер жазулы тұр. 7Мен, Жаратқан Ие,[†] мынаны айтамын: өз күнәларыңа қоса ата-бабаларыңның күнәларының да жазасын толықтай тартқызамын! Олар тау-төбелерде жалған тәңірлерге арнап хош иісті заттар түтетіп, Мені қорлайтын. Енді Мен оларға жасаған қылықтарына қарай жазаларын толығымен тартқызамын!

8Жаратқан Ие тағы мынаны айтады:

— Жүзім шоғының аз да болса шырыны бар кезінде жұрт: «Мұны лақтырып тастама, әлі де пайдасы бар ғой» дейді. Сол секілді, Мен де қызметшілерімнің бәрін бірдей құртпай, 9Жақыптың үрім-бұтағын қайтадан өрбітіп шығармақпын, әрі Яһуда руынан да Менің таулы жеріме ие болатын ұрпақтарын өркендетіп таратпақпын.[*] Өзім таңдап алған бұлар сол жерді иеленіп, сонда қоныстанып, Маған қызмет ететін болады. 10Елдің батысындағы Шарон жазығы ұсақ мал отарларына жайылым және шығысындағы Ахор аңғары[*] ірі қара табындарына тынығатын жер болады. Барлығы Маған бет бұрып сиынған халқымның меншігіне айналады.

11Алайда Менен, Жаратқан Иеден, бас тартқан өзгелеріңе былай деймін: Сендер Өзіме бағышталған Сион тауын естеріңнен шығарып, Бақыт пен Тағдырды[*] пір тұтасыңдар. Соларға арнап дастарқан жайып, дәмді шарапты толтыра құйып бересіңдер. 12Бірақ сендердің тағдырларыңды Өзім шешіп қойдым: Жауларыңның алдында тізе бүгіп, семсерден қырыласыңдар. Себебі Мен шақырғанда жауап бермедіңдер, тіл қатқанымда сөзіме құлақ аспадыңдар. Қайта, көз алдымда зұлымдық жасап, Маған ұнамайтын нәрселерді таңдап алдыңдар.

13Сондықтан Мен, Жаратушы Тәңір Ие, былай деймін: Біліп қойыңдар, Маған қызмет ететіндер тойына ішіп-жеп, ал сендер, зұлымдар, ашығып, шөлдейтін боласыңдар! Қызметшілерім шаттанғанда сендер ұятқа қаласыңдар! 14Олар көтеріңкі көңілмен ән шырқаса, сендер қинала айқайлап, жаралы жүрекпен еңіреп жылайтын боласыңдар.[*] 15Сендердің есімдерің Менің таңдап алғандарым үшін қарғыс іспетті болып қалады. Мен, Жаратушы Тәңір Ие, көздеріңді құртамын, ал адал қызметшілеріме жаңадан құрметті есім сыйлаймын. 16Енді ел ішінде бата сұраған әркім Маған, «Сөзіне адал шынайы Құдайға», сиынып бата сұрайды. Ант еткендер де «Сөзіне адал шынайы Құдайдың атымен» деп ант бермек.[*] Сонда бұрынғы қиыншылықтар ұмытылып, бұдан былай көзіме түспейтін болады.


Жаңа аспан, жаңа жер және жаңа Сион

17— Біліп алыңдар: Мен жаңа аспан[†] мен жаңа жерді жаратпақпын. Бұрынғылар енді еске алынбай, ойға да келмейтін болады. 18Сонда сендер жасағандарыма мәңгі бақи мәз болып шаттанасыңдар. Мен Иерусалим қаласы мен оның халқын рақат пен қуаныштың қайнар көзіне айналдырамын. 19Өзім де Иерусалимге шаттанып, халқым үшін мәз-мейрам боламын. Енді қайтып қалада зар еңіреп жылаған дауыс естілмейді. 20Санаулы күн ғана өмір сүріп шетінеген сәбилер, жасына жетпей өлетін кәрілер одан табылмайды. Жүз жасап қайтыс болған жас деп, ал жүзге жетпей өлген қарғысқа ұшыраған күнәкар деп саналады.

21Халқым үй салса, сонда өзі тұратын, жүзімдік отырғызса, соның жемісін өзі жейтін болады. 22Енді қайтып олардың үйлерін бөтен кісілер иемденіп тұрмайды, жүзімдіктерінің жемісін де жаулары жемейді. Халқым мықты ағаш[†] сияқты ұзақ өмір сүретін болады. Менің таңдап алғандарым жұмыстарының өнімдерін ұзақ уақыт пайдаланып, бейнеттерінің зейнетін көреді. 23Олар бекерге еңбек етпейді де, апатқа ұшырайтын балалар тумайды да. Себебі өздері мен ұрпақтары Өзім, Жаратқан Ие, жарылқаған үрім-бұтақ болады. 24Маған сиынбастан бұрын Мен оларға жауап беремін, олар әлі сөйлеп жатқанда-ақ Мен өтініштеріне құлақ саламын.

25Қасқыр мен қозы бірге бейбіт жайылып, арыстан сиырдай сабан жеп, жыланға топырақ жем болады.[*] Бұдан былай ешкім де Өзіме арналған бүкіл Сион тауында жамандық жасап, зияндық келтірмейді.[*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 66


Қасарысқандардың жазалануы

1Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: «Аспан[†] Менің тағым, ал жер табан тіренішім сияқты. Сонда сендер Маған қандай үй салып бермексіңдер?[*] Яки тынығып демалатын орным қай жер болмақ?! 2Осы әлем түгелдей Менің қолымнан шығып, пайда болды емес пе?![*] — деп ескертеді Жаратқан Ие.

Ал Мен көз қырымды салатындар: күнәларына шын жүректен өкініп, сөзімді терең қастерлеп, іске асыратындар.

3Алайда адамдар (екіжүзділік жасайды. Олар Маған арнап) бұқаларды[*] құрбандыққа шалып, (сонымен қатар жалған тәңірлерге арнап) кісілерді де өлтіреді! Алдыма тоқтылары мен астықтан сый-тартуларын алып келушілер мойнын үзген иттерді және шошқаның қанын да ұсынады.[*] Маған арнап хош иісті заттар түтетіп, пайдасыз тәңірлерге де мақтау айтады. Бұл адамдар Менің емес, өз жолдарын таңдап алды. Олар жасаған жексұрын қылықтарынан тіпті рақат табады. 4Сол себепті Мен де оларды аяусыз жазалауды таңдап алдым. Өздері қатты қорқатын азаптарды бастарына түсіремін. Себебі Мен шақырғанда ешқайсысы жауап бермеді, Мен тіл қатқанда олар сөзіме құлақ аспады. Қайта, көз алдымда зұлымдық жасап, Маған ұнамайтын нәрселерді таңдап алды».


Құдайдың Сионның халқын қайтадан жарылқауы

5Жаратқан Иенің сөзін терең қастерлеп, орындайтындар, Оның мына айтқандарына ден қойыңдар:

— Сендерді Маған бола жек көріп, шеттетіп келген бауырластарың: «Жаратқан Ие Өзінің салтанатты ұлылығын паш етіп алсын![*] Мүмкін, сонда қуанғандарыңды көретін шығармыз» деп мысқылдап жүр. Бірақ олар өздері масқара болады!

6Қаладан шығып жатқан у-шуға құлақ түріңдер! Ғибадатханадан[†] айқай-шу естіледі. Жаратқан Ие жауларына лайықты жазаларын беріп жатыр.

7Ал Құдайдың таңдаған қаласы толғатпай-ақ босанып, қиналмай-ақ ұл туған әйел секілді болады. 8Мұндайды кім естіп, кім көрген? Бір күннің ішінде тұтастай бір ел туып, бүкіл халық пайда бола ала ма? Әрине, бола алмайды. Алайда Сион толғақ азабын шегер-шекпестен «балалы болып», бір күнде-ақ тұрғындарға толатын болады.

9— Айы-күніне жеткізе отырып, Мен Сионды қалайша босандырмаймын?[*] Туу қабілетін сыйлай тұра, қалайша оның құрсағын бекітіп қоямын?[*] — дейді астарлап Құдайың Жаратқан Ие.

10Иерусалимді сүйетіндердің бәрі де, онымен бірге шаттана қуаныңдар! Азап шеккен бұл қала үшін қайғырған[†] барлығың да, онымен бірге мәз-мейрам болыңдар! 11Сендер ана төсін еміп жұбанған сәбидей оның игіліктеріне тойынасыңдар. Ағыл-тегіл мол дәулетіне кенеліп, ләззатқа бөленесіңдер.

12Өйткені Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Мен бұл қалаға амандық пен тыныштықты дариядай ағызып молынан сыйлаймын. Елдердің байлығын да оған тасқынды судай ағызамын. Сонда өздеріңді анасын еміп рақаттанған нәрестедей сезінесіңдер. Бұл, Сионның сендерді аялы алақанымен көтеріп алып жүріп, тізесіне салып, әлдилегені секілді тамаша болады. 13Шешесінің бөбегін жұбатқанындай, Мен де сендерді жұбатпақпын. Иерусалимде[*] жұбаныш табасыңдар.


Жаратқан Иенің әділ билігі әрі қаһары

14Мұның бәрін көріп, шаттанып, көңілденесіңдер. Көк шөп секілді өсіп-өнетін боласыңдар. Осылай Жаратқан Ие Өзіне қызмет ететіндерді құдіретімен қорғап-қолдап, ал қарсы шыққандарға қаһарын төгетін болады. 15Естеріңе алыңдар, Жаратқан Ие жалындаған от ішімен түсіп келеді. Оның соғыс күймелері құйындай құйғытады. Иеміз жауларына ашуланып, қаһарын төкпек. Оларды лаулаған отпен тоқтатады. 16Иә, Жаратқан Ие адамзатқа шығарған үкімін отпен және семсерімен іске асырады. Ол сонда көбінің көзін құртады.

17«Өздерін жалған тәңірлерге бағыштағандардың бәрі бірдей жойылатын болады! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — Олар тазару рәсімдерінен[†] өтіп, «киелі[†]» бақтарға кіреді. Солардың іштеріндегі тәңірсымаққа табынып, шошқа мен тышқан етін және басқа да жиренішті нәрселерді жейді.[*] 18Олардың істері мен ойларын білемін.

Менің бүкіл халықтарды, әр түрлі тілде сөйлейтін ұлттарды жинайтын кезім жақындады. Олар келіп, құдіретті ұлылығымды көретін болады. 19Мен араларында кереметтер[†] істеп, билігімді паш етемін.[*] Солардың аман қалғандарынан кейбіреулерін әлі де атағым мен ұлылығымды естіп-көрмеген алыстағы халықтарға жіберемін. Хабаршыларым батыстағы Тарсис жағына, Либияға, аты шулы садақшылардың елі Лүдияға,[*] солтүстіктегі Тұбалға,[*] Грекияға[*] және аралдар мен теңіз жағалауларындағы басқа елдерге барып, сол халықтарға да асқан ұлылығымды жариялайтын болады.

20Сонда күллі елдерден Маған арналған сый-тарту іспетті барлық бауырластарыңды ат, қашыр, желмаяларға[*] немесе арба-күймелерге мінгізіп, Иерусалимдегі Өзіме бағышталған Сион тауына тездетіп алып келеді, — дейді Жаратқан Ие. — Бұл, Исраил халқының Маған арнаған сый-тартуларын таза ыдыстармен киелі үйіме алып келгені іспетті болады.

21Мен осы кісілердің кейбіреулерін де таңдап алып, діни қызметкерлер[†] және ғибадатханада қызмет көрсететін леуіліктер[†] етіп тағайындаймын». — Жаратқан Ие осыларды нық айтады.

22«Мен жарататын жаңа аспан мен жаңа жердің көз алдымда мәңгі жойылмайтынындай, сендердің есімдерің де өшпейді, үрім-бұтақтарың да мәңгі көз алдымда болады, — деп уәде береді Жаратқан Ие. 23— Сонда әрбір айдың басында және демалыс күні сайын бүкіл адамзаттың өкілдері Менің алдыма бас иіп сиынуға келетін болады».

Жасаған Ие тағы мынаны айтады: 24«Олар қаладан шыққанда Маған қарсы бас көтергендердің[*] өліктерін көреді. Солардың тәндерін кеміретін құрттар өлмейді, жалындаған от та мәңгі сөнбейді.[*] Осылай жазаланған күнәкарлар бүкіл адамзат үшін жексұрын болады».

### Еремия


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Кіріспе


Еремия пайғамбардың жазбасы


Жазба туралы мәлімет

Еремия Иерусалимнің маңындағы Анатот қалашығын мекендеген діни қызметкер әулетінен шыққан. Ол Құдай Тағаланың хабарын Яһуда халқына өте ауыр кезеңде, б.з.д. 626-586 жылдар шамасында, жеткізді. Жаратқан Ие оны пайғамбар етіп тағайындағанда Еремия жиырма үш жаста еді. Құдай оған өз отбасылық өмірі арқылы халықтың теріс істерін және соларының нәтижелерін бейнелеп көрсетуді тапсырды. Мінезі сезімтал Еремия кейде ұлттас қарсыластарының паңдана айыптауларынан әрі шетелдік жаудың қатыгездігінен түңіліп ұнжырғасы түсетін. Ал Хақ Тағала оған жүктелген ауыр міндетіне адал болып қалуға жігер әрі рухани күш-қуат беретін (1:7-10; 15:10-21).

Еремия Құдайдың хабарын халқына алғаш рет жеткізген кезде Яһуда еліне Жосия патшалық құруда еді. Жосия Еремияны құрметтеп, халықты Жасаған Иеге қайтуға шақырды. Ал бұрынғы патшалар Манаса мен Амон халықты әбден адастырғандықтан, оның басым көпшілігі енді Жаратқан Иеге шын жүректен бет бұрмады. Кейінгі патшалар — Жосияның ұлдары Жоғахаз, Жохақым және немересі Ехониях Құдай Тағалаға еш мойынсұнбай, Оның пайғамбары Еремияны тіпті қуғындап, түрмеге қамап та қойды.

Содан пайғамбардың адал досы әрі хатшысы Барух Жаратқанның Еремияға жіберген хабарларын жазып алып, халыққа оқып беретін (36:4-10). Ал Жохақым патша ашуланып, қолжазбаны тартып алып, өртеп жіберді. Еремия Құдай Тағаланың бұйрығымен осы хабарларды Барухқа қайтадан жаздырып, оларға Құдайдың жіберген тағы бірнеше хабарын қосты (36:20-32). Бұл қолжазба Еремия пайғамбардың жазбасының басым бөлігін құрайды. Мұндағы бөлімдер Құдайдың Еремияға хабарларын жіберген мезгілдердің ретімен емес, тақырыптары бойынша орналастырылған.

Еремия пайғамбар туған халқының адал ұлы болып ол үшін дұға етіп, оның жасаған күнәлары үшін жуырда жазаланатынын жиі-жиі ескертіп жүрді. Жасаған Ие Яһудаға қарсы жауларын аттандырып, бүкіл елді және астанасы Иерусалимді талқандатпақшы еді. Патша мен халық осы әділ жазаны қабылдап, Құдай Тағалаға шын жүректен бет бұрып, кешірім сұрап, Бабыл патшасына мойынсұнуға тиіс болды. Ал олар, керісінше, Құдайға және өздері бағынуға серт берген Бабыл патшасына қарсы бас көтерумен болды.

Яһуданың соңғы патшасы Седекиях кейде пайғамбардан ақыл сұраса да, нөкерлерінің оны түрмеге жабуларына жол берді. Патша Мысырдан қолдау дәметіп Бабыл патшасына қарсы шыққан соң, Бабыл әскері Иерусалимді қоршап алып, он сегіз айдан кейін қаланы қолға түсірді. Қашып кеткен Седекиях тұтқындалып, асқан қаталдықпен жазаланды. Бабылдықтар қаланы тонап, өртеп жіберіп, халқын Бабылға айдап әкетті. Олар Еремия пайғамбарға Яһуда елінде қалуына рұқсат берді. Алайда бір ұлттас көтерілісшілер тобы Еремия мен Барухты өздеріне еріп Мысырға кетуге мәжбүрледі.

Ұзақ жылдар бойы Еремия адалдықпен халыққа күнәларын әшкерелеп, Жаратқан Иенің ежелде халықпен Келісім жасағанда жариялаған жазаларын (Леу 26; Заң 28-29) жуырда іске асыратыны жайлы ескертіп отырды. Ақырында Хақ Тағала қиқарлана мойынсұнбаған халықты жау қолына тастап, басқа елдерге шашырап кетуіне жол берді.

Ал Жасаған Ие Еремияға үміттің де хабарын берді: Жетпіс жылғы жер аударылудан кейін Ол халықты кешіріп, күнәларынан тазартып, туған елдеріне қайтарып әкелмекші. Сонда Ол қайтадан халқының Құдайы болып, онымен жаңа Келісім жасап, оларға таза да тіл алғыш жүрек сыйламақ (31:31-34). Сонда Ол халқына қуана игілік көрсетіп, күш-қуат дарытады. Оларды жәбірлеген жауларының өздері кейінгі заманда құртылады. Сонда Дәуіт патшаның әділ ұрпағы билік жүргізіп, діни қызметкерлер Жаратқан Иеге сый-тартулар ұсынып, Құдайдың халқы бейбіт те бақытты өмір сүретін болады (32:36-44; 33:6-18).

#### 1


Кіріспе: Еремияның қызмет еткен кезеңі

1Мұнда Бунямин руының жеріндегі Анатотта[*] тұрған діни қызметкерлердің[†] бірі — Хелкия ұлы Еремияның пайғамбарлық[†] сөздері берілген.

2Жаратқан Ие[†] оған алғаш рет Яһудаға Амон ұлы Жосия патшалық құрған он үшінші жылы сөзін арнады. 3Содан кейін Яһуда патшасы Жосия ұлы Жохақымның[*] тұсында және Яһудаға Жосия ұлы Седекиях патшалық құрған он бірінші жылына дейін де Жаратқан Ие Еремияға хабарларын жеткізіп отырды. Сол жылдың бесінші айында Иерусалимнің халқы Бабылға жер аударылды.


Еремияның пайғамбар болып тағайындалуы

4Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді:

5— Мен сені шешеңнің құрсағында жаратпастан бұрын-ақ білген болатынмын. Анаңның құрсағынан шықпай тұрып-ақ сені өз қызметіме бағыштап, халықтарға пайғамбар болуға тағайындап белгіледім.[†] — 6Сонда мен:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие! Мен әлі тым жаспын, жұрт алдында сөйлей алмаймын ғой, — дедім. 7Бірақ Жаратқан Ие маған былай деді:

— Әлі тым жаспын деме! Мен сені кімге жіберсем, солардың бәріне барып, не айт десем соның бәрін айтатын боласың! 8Адамдардан қорықпа. Мен саған жар болып, өзіңді аман сақтаймын.[*] Мен, Жаратқан Ие, осыны уәде етемін. — 9Бұдан соң Жаратқан Ие қолын созып, аузыма тигізді де: — Міне, сенің аузыңа сөздерімді салып беріп отырмын.[*] 10Бүгін сені ұлттар мен патшалықтарға үстемдік жүргізуге тағайындадым. Сен оларды түп-тамырымен жұлып ойсыратып, құлатып жоясың, әрі қайтадан тұрғызып, егіп отырғызатын боласың,[*] — деді.


11Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап:

— Еремия, нені көріп тұрсың? — деген сұрақ қойды. Мен:

— Бадам ағашының[†] бір бұтақшасын көріп тұрмын! — дедім. 12Сонда Жаратқан Ие:

— Көргенің дұрыс. Мен де сергек болып айтқан сөзімнің жуырда іске асуын қырағы бақылаймын,[*] — деді.

13Содан соң Жаратқан Ие маған екінші рет сөзін арнап:

— Нені көріп тұрсың? — деген сауал қойды. Мен:

— Бір қазанды көріп тұрмын. Ол қайнап, тасып, солтүстіктен бізге қарай төгілейін деп жатыр, — деп жауап бердім. 14Сонда Жаратқан Ие маған былай деді:

— Дәл сол сияқты апат осы елдің күллі тұрғындарына солтүстіктен шүйілетін болады! 15Өйткені Мен солтүстіктегі барлық патшалықтардың ұлттары мен тайпаларын шақырып алмақпын. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын.

Солардың патшалары аттанып келіп, тақтарын Иерусалимнің қақпаларының жанына орнатады да, қаланы қоршаған қабырғаларына және Яһуданың барлық басқа қалаларына да шабуыл жасайды.[*] 16Халқымның Мені тастап кетіп, бөтен тәңірлерге хош иісті заттар түтетіп ұсынғандары және өз қолдарымен жасап алған мүсіндерге табынып кетіп істеген барлық зұлым істеріне бола Мен оларға жазалау үкімін шығарамын!

17Ал енді, жиналып беліңді буып, өзіңе тапсырғандарымның бәрін оларға жеткіз! Олардан қорықпа, әйтпесе Мен өзіңді олардың алдында қорқытамын. 18Біліп қой: бүгін Мен сені бекіністі қала іспетті еттім. Сен темір бағанадай, қола қабырғадай берік боласың. Енді осы жердегілердің бәріне: Яһуда елінің патшалары мен әміршілеріне,[†] діни қызметкерлері мен халқына қаймықпай қарсы тұра аласың. 19Олар сенімен күрессе де, сені жеңе алмайды, өйткені Мен саған жар болып, өзіңді құтқаратын боламын! Осы уәдені берген Мен Жаратқан Иемін.

#### 2


Құдайдың Исраил халқын Өзіне қайтуға шақыруы

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Барып, мынаны Иерусалимге естірте жарияла: сенің Мені қалыңдық іспетті сүйіп, тіпті құнарсыз иен далада соңымнан еріп жүрген жас кезіңдегі адалдығың есімнен шықпайды. 3Өнімнің алғашқы үлесі сияқты, Исраил де Маған, Жаратқан Иеге, бағышталған халық еді. Сондықтан оны жалмап құртпақ болғандар айыпталып, апатқа душар болатын, — деп ескертеді Жаратқан Ие».

4Уа, Жақыптың үрім-бұтағы — Исраилден тараған барлық рулар, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар![*] 5Жаратқан Ие мынаны айтады: «Осыншама алшақтап кететіндей ата-бабаларың Менен қандай кінә тапты? Түкке тұрғысыз тәңірсымақтардың жолына түсіп, өздері де түкке тұрғысыз болып кетті.[*]

6Олар былай деп сұраған жоқ: «Бізді Мысыр елінен бастап алып шыққан Жаратқан Ие қайда екен? Ол бізді қуаңшылық пен қара түнек жайлаған, шөл далалары мен шұңқырлары бар, ешкім аяқ баспайтын да, мекендемейтін де құла түзбен жетелеп алып жүрді емес пе?!»

7Мен сендерді мол өнімінің қызығын көрулерің үшін осы шұрайлы елге алып келдім. Бірақ сендер бұл елімді күнәларыңмен арамдадыңдар! Менің өздеріңе тапсырған меншікті жерімді жиренішті еттіңдер! 8Тіпті діни қызметкерлер[†] «Жаратқан Ие қайда?» деп сұрамады, заңды үйретіп билік айтатындар Мені жақыннан танып білмеді. Халықтың жетекшілері Маған қарсы шықты,[*] пайғамбарлар[†] Бағалдың атынан пайғамбарлық сөз айтып, еш пайдасыз тәңірсымақтардың жолын қуып келеді.

9Сондықтан Мен бұдан былай да сендерді айыптаймын, әрі балаларың мен немерелеріңді де кінәлаймын, — деп ескертеді Жаратқан Ие. — 10Теңізді кесіп өтіп, батыстағы аралдарға барып, қараңдар, не шығыстағы Қидар еліне барып, жақсылап байқаңдар! Мынадай нәрсе бұрын-соңды болған ба еді: 11сондағы бір халық өзінің табынатын тәңірлерін басқаларға ауыстырып па екен? Ал олардың тәңірлері шынайы Құдай[†] емес қой! Бірақ Менің халқым өзінің даңқты Құдайын еш пайдасыз тәңірсымақтарға ауыстырып кетті!

12Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Уа, көк, бұған наразылана аңтарыл, қатты жиреніп дірілде![*] 13Себебі Менің халқым екі түрлі зұлымдық жасады: олар Мені, «тірі судың қайнар көзін»,[*] тастап кетті және өздеріне арнап «құдықтар» қазып алды. Сол «құдықтарының» жырық тесіктері болғандықтан, оларда су сақталмайды.[*]

14Исраил сатып алынған құл ма? Әлде қожайынының үйінде туған басыбайлы малай ма? Әрине, жоқ! Ендеше, неге ол басқаның қолында олжа болып кетті? 15Ассурлық жаулар арыстандай ақырып, оған қарсы дауыс көтерді. Олар оның жерін қаңыратып бос қалдырды. Қалалары өртеліп қирап, елсіз қалды.

16Мысырдың Мемфис пен Тахпанхес[*] қалаларынан аттанып келген жасақшылары «Исраилдің төбесін тақырлап», оны салтанатынан жұрдай қылды. 17Өзіңді ізгі жолмен жетелеп келген Құдай Иеңнен безіп, осы пәлелердің бәрін өз басыңа өзің тілеп алған жоқсың ба? 18Енді несіне Мысыр мен Ассурға барып, одақ құрасың? Ніл[*] мен Евфрат өзендерінің суын ішкеннен саған не пайда? 19Өз зұлымдығың саған жаза тартқызады, өз опасыз қылықтарың сені айыптайтын болады.

Содан ойланып, мынаны біліп ал: Менен, өзіңнің Құдайың Жаратқан Иеден, бас тартып, Мені еш қастерлемеуіңнің арты қандай жаман да күйінішті болатынына көзіңді жеткіз!» — Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие осыны нық айтады.

20«Баяғыда Мен мойныңа салынған мойынтұрықты сындырып, бұғауларыңды үзіп, өзіңді құлдықтан азат еткен едім. Алайда: «Жоқ, мен қызмет етпеймін!» дедің. Ал шынында сен көрінген биік төбенің басында, әрбір саялы ағаштың[†] түбінде жалған тәңірлерге табынып опасыз әйел іспетті азғындыққа салындың.[*] 21Сені жемісі құнды асыл тұқымды жүзім бұтасы деп отырғызған едім. Қалайша енді бөгде жүзім бұтасының жабайы сабақтары болып шыға келдің?![*]

22Тіпті сілтімен жуынып, көп сабын жұмсап тазалансаң да, күнәңнің сенде қалдырған дағы әлі де Менің көз алдымда болады, — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие. — 23«Мен таза жүріп келемін, жалған тәңір Бағалдың мүсіндеріне табынған емеспін» деп қалай ғана айта аласың? Аңғарда[*] не істеп жүргеніңе көңіл бөл, қылықтарыңды ойла! Кімге табынсам екен деп, күйлеген жүйрік іңгендей[*] тыным таппайсың. 24Сен күйлеп, жел иіскейтін ұрғашы құланға да ұқсайсың. Оның құмарлығына кім тосқауыл бола алады? Шағылысқысы келгендерге оның соңынан қуып шаршаудың да керегі жоқ, күйлеген айында оны дереу тауып алады!

25Жалған тәңірлердің артынан жалаң аяқ жүгіріп, аяғыңды жарақаттап қанатпа! Шөлден тамағыңды кептірме! Алайда сен: «Мен үшін әуре болма! Бөтен тәңірлерге ғашықпын, солардың жолымен жүремін!» дейсің.

26Ұры қолға түскенде масқара болатынындай, бүкіл Исраил елі: халық пен оның патшалары, әміршілері, діни қызметкерлері мен пайғамбарлары да масқара болады. 27Себебі олар ағаш мүсінге: «Сен әкемсің!», тас бағанаға: «Мені туған сенсің!» деп табынады. Осылайша олар беттерін Менен теріс бұрып, сырт айналып кетті. Ал бастарына пәле түсе қалса: «Келіп, бізді құтқара гөр!» деп Маған жалынады. 28Сонда өзіңе жасап алған тәңірсымақтарың қайда? Құтқара алса, басыңа пәле түскенде келіп, сені құтқарып алсын! Өзіңде қанша қала болса, сонша тәңірге табынасың ғой, Яһуда-ау!

29Мені несіне кінәлайсыңдар? Маған қарсы барлығың бас көтердіңдер! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — 30Мен сенің халқыңды бекер жазалаппын, олар одан бәрібір тәлім алмады. Қайта, араларыңдағы пайғамбарларымды жыртқыш арыстандай семсермен қырып жойдыңдар».

31Уа, осы ұрпақтың адамдары, Жаратқан Иенің мына сөздері туралы терең ойланыңдар: «Мен Исраил еліне шөл даладай, яки қара түнек басқан елдей болып па едім? (Әрине, жоқ.) Ендеше неге халқым Маған: «Біз өз бетімізбен жүруге еріктіміз. Енді Саған қайтып оралмаймыз» дейді? 32Бойжеткен қыз әшекейін, қалыңдық тойда тағатын белдігін ұмыта ма? (Жоқ, ұмытпайды). Ал халқымның Мені ұмытқанына ұзақ уақыт болды. 33Өзіңе ашына іздегенде қандай ептісің! Тіпті ең тіс қаққан сайқалдың да[*] сенен алар тәлімі көп.[*]

34Үйіңе бұзып кірмесе де, сен өлтірген жазықсыз кедейлердің қаны етегіңде қатып қалған. Бірақ сонда да: 35«Мен кінәсізбін, шүбә жоқ, Құдай маған ашулы емес» дейсің. Сондықтан біліп қой: «Күнә[†] жасаған жоқпын!» деген сөзің үшін Мен сені соттап, жазалаймын.

36Неліктен сен жүрген жолдарыңды оп-оңай өзгерте саласың? Ассурдың өзіңді масқара қылғанындай, Мысыр да сені масқараға қалдыратын болады. 37Сол жерден де бұғауланған екі қолыңды басыңа қойып алып жер аударылып кетесің. Себебі сенің сенім артқан одақтастарыңнан Жаратқан Ие теріс бұрылып, олардан еш пайда көрмейсің».

#### 3


Исраилдің опасыздығы

1«Егер біреу әйелімен ажырасып, әйелі басқа біреуге тисе, оның бұрынғы әйеліне қайтадан үйленуіне болмайды ғой. Өйткені бұдан осы ел түгелдей арамданар еді. Ал сен, Яһуда халқы, көптеген ашынамен көңілдес болған әйел сияқты болып келесің. Енді Маған қайта оралмақсың ба?[*] — дейді Жаратқан Ие.[†] 2— Жан-жағыңа қарап, тақыр төбелерге назар аударшы! Солардың қайсысында жалған тәңірлерге табынып, азғындық жасамадың? Сен иен далада жолаушы торуылдаған қарақшыға ұқсап ашыналарыңды тосып жол бойында отырдың. Өзіңнің азғындығың әрі зұлымдығыңмен елді арамдадың.

3Сол себепті әдеттегідей нөсер құймай, көктемгі жаңбыр да жаумады.[*] Бірақ сен бәрібір бетің шімірікпей, ұялу дегенді білмейсің. 4Оның үстіне әлі де Маған: «Әкем-ау, жастық шағымнан бері мені жетелеп келе жатқан досымсың ғой! 5Сен әрдайым маған қаһарлана бермексің бе? Қаһарың мәңгілікке жалғаса бере ме?» деп жалынасың. Міне, осылай дей тұра, сен қиқарлықпен зұлымдықтың бәрін жасай бересің».


Құдайдың өз халқын қайтып келуге тағы да шақыруы

6Жосия патшаның заманында Жаратқан Ие маған былай деді: «Тұрақсыз Солтүстік Исраилдің не істегенін көрдің бе? Ол әрбір биік төбеге шығып, әрбір саялы ағаштың[†] түбіне барып, жалған тәңірлерге табынып азғындық жасады.[*] 7Осының бәрін істегеннен кейін оны Өзіме қайтып оралатын шығар деп ойлаған едім. Бірақ ол оралмады. Оның үстіне, опасыз сіңлісі Яһуда да мұны көріп тұрды. 8Мен тұрақсыз Солтүстік Исраилге жасаған барлық азғындықтары үшін талақ хатын жазып беріп, оны қуып жібердім.[*] Әйтсе де бұдан оның опасыз сіңлісі Яһуданың еш қорықпағанын, тіпті өзінің де азғындыққа салынғанын көрдім.[*] 9Сол жеңіл жүрісі өзіне түк емес болып көрініп, ол тас пен ағаштан жасалған тәңір мүсіндерімен рухани[†] азғындық та жасады. 10Ал осының бәріне қарамай Солтүстік Исраилдің опасыз «сіңлісі» Яһуда Маған шын жүрегімен емес, өтірік қайтып келді!» — дейді Жаратқан Ие.

11Жаратқан Ие маған былай деді: «Опасыз Яһудаға қарағанда тұрақсыз Солтүстік Исраил әділірек. 12Сондықтан бар да, солтүстікке қарай мына хабарды жарияла: Уа, тұрақсыз Исраил, Маған қайтып кел! Бұдан былай сендерге қабақ түйіп қарамаймын, өйткені Мен рақымдымын! — деп уәде береді Жаратқан Ие, — Менің қаһарым мәңгілікке ұласпайды. 13Алайда өз кінәңді: Құдайың Жаратқан Иеге қарсы бас көтеріп, әрбір саялы ағаштың түбінде бөгде тәңірлерге беріліп, Менің даусыма құлақ салмағаныңды мойындауың қажет!»[*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

14«Қайтыңдар Маған, уа, тұрақсыз балаларым! — дейді Жаратқан Ие. — Өйткені Мен сендердің қожайындарыңмын. Әр қаладан біреуден, әр рудан екеуден таңдап алып, сендерді Сионға әкелемін. 15Сонда Мен сендерге өздеріңді біліммен және түсінікпен жетелеп жүретін, көңілімнен шыққан бағушыларды беремін».

16Жаратқан Ие тағы мына уәдені береді: «Сендер өсіп-өніп, елдегі сандарың көбейген күндер келгенде, адамдар Жаратқан Иенің Келісім сандығы[†] туралы айтпайтын болады. Олар тіпті ол жайында енді ойламайды да, оны естеріне алып, аңсамайды да, не басқа бір Келісім сандығы жасалмайды да. 17Сол заман келгенде Иерусалим «Жаратқан Иенің жер бетіндегі тағы» деп аталып, барлық ұлттар Жаратқан Иенің есімін дәріптеу үшін Иерусалимде жиналатын болады. Бұдан былай олар өздерінің зұлым жүректерінің қыңырлығымен жүрмейді. 18Сол заман туғанда Яһуда халқы Солтүстік Исраил халқына қосылып, екеуі (жер аударылған) солтүстіктегі елдерден[*] Мен өздерінің ата-бабаларына мұралық меншікке берген елге қайтып келеді.

19Мен сендерді рухани балаларым ретінде құшақ жая қарсы аламын деген болатынмын. Көптеген халықтар тамашалаған осы керемет[†] елді сендерге мұралық меншікке табыстауға ниеттенген едім. Сендер Мені «Әке» деп атап, Менен ешқашан бас тартпайсыңдар деп ойладым. 20Бірақ өз күйеуіне опасыз болған әйел сияқты, сен де, уа, Исраил халқы, Маған опасыздық жасадың», — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Исраилдің үрім-бұтағының жалынуы

21Тақыр төбе бастарынан бір дауыс естіліп тұр. Бұл өздерінің теріс жолдарымен адасып кетіп, Құдайлары Жаратқан Иені ұмытқан исраилдіктердің зарлы үні.

22— Қайтып келіңдер Маған, ей, тұрақсыз халық! Мен сендерді опасыз қылықтарыңнан арылтып сауықтырамын.

— Иә, біз Саған қайтып келеміз, өйткені Сен біздің Құдайымыз Жаратқан Иесің! — дейді Солтүстік Исраилдің халқы. — 23Шынында, тау-төбелердің бастарында жиналып, жалған тәңірлерге табынып, азғындыққа салынуымыз алдамшылық, көз бояушылық. Исраилдің құтқарылуы шынымен тек Құдай[†] Иемізден ғана! 24Жастық шағымыздан бері сол масқара тәңірсымақтар[*] ата-бабаларымыздың еңбектерінің жемісін — ірілі-ұсақты малдарын, тіпті ұл-қыздарын да жалмап келді.[*] 25Ұятымызға бола біз жерде жатырмыз әрі масқараның астында қалдық. Өйткені өздеріміз де, ата-бабаларымыз да Құдай Иемізге қарсы күнә[†] жасадық. Жастық шағымыздан күні бүгінге дейін Құдайымыздың айтқандарына құлақ аспай келеміз.


#### 4

1— Шіркін, қайтып келсең ғой, о, Исраил, Өзіме қайтып оралсаңшы! — дейді Жаратқан Ие.[†] — Тек жиренішті тәңірсымақтарыңды Менің алдымнан аластатып, бұдан былай адасып тентіреулеріңді қоюға тиіссіңдер. 2«Мәңгі тірі Жаратқан Ие» деген Менің атыммен ант беріп, шындық, әділет және әділдікпен жүріңдер. Содан өзге халықтар сендер арқылы жарылқанып,[*] есімімді даңқтап, мақтан тұтатын болады.

3Жаратқан Ие Яһуда мен Иерусалимнің адамдарына мынаны да айтады:

— Жүректерің тікенек басқан тың жер сияқты қатайып кеткен. Тың жерлеріңді жыртыңдар![*] Тікенек арасына тұқым сеуіп ысыраптамаңдар! 4Уа, Яһуда мен Иерусалимнің халқы! Өздеріңді толықтай Жаратқан Иеге арнаңдар, Оған жүректеріңді де түгелдей бағыштаңдар! Әйтпесе сендердің жасаған барлық күнәларыңнан Менің қаһарым жалындай лап етіп, оттай лаулайтын болады. Сонда оны ешкім сөндіре алмайды.


Солтүстіктен келе жатқан сұрапыл апат

5Яһудада хабарлап, Иерусалимде жариялаңдар, бар күштеріңмен айқайлап, мынаны айтыңдар: «Керней тартып, бүкіл елде дабыл қағыңдар! Бәріне былай деңдер: Жиналыңдар! Бекіністі қалаларға қашып барып бас сауғалайық! 6Сионға қарай бағыттап белгі[†] көтеріп қойыңдар! Босқа тұрмай, тез қашып құтылыңдар! Өйткені Мен солтүстіктен сұрапыл апат әкеле жатырмын!»

7Халықтарды қырып-жоюшы жау ну қамыстағы апанынан шыға келген арыстандай екпіндеп келе жатыр. Жеріңді күйрету үшін ол өз орнынан аттанып шықты. Яһуда, сенің қалаларың қирап, бірде-бір тұрғыны аман қалмайды.

8Сондықтан азалы киім киіп, еңіреп жыла! Өйткені Жаратқан Иенің лаулаған қаһары бізден бетін аударып әкеткен жоқ.

9Жаратқан Ие мынаны айтады: «Сол күні патша мен әміршілердің[†] зәресі қалмай, діни қызметкерлер[†] қатты шошып, пайғамбарлар[†] да үрейлене аңтарылады!» — 10Сонда мен: «Уа, Жаратушы Тәңір Ие, «Сендерге амандық пен тыныштық болады» деп халық пен Иерусалимді алдаған екенсің![*] Ал шынында семсер тамағымызға таяп, орып жіберейін деп-ақ тұр!» — деп мұңымды шақтым.

11Сол кезде мына халық пен Иерусалимнің тұрғындарына былай делінеді: «Шөлдегі тақыр төбелерден Менің сүйікті халқыма қарай аңызақ жел соғып тұр. Бірақ бұл бидайдың қауызын ұшырып әкетіп, дәндерін шаң-тозаңнан тазалауға қолайлы жел емес! 12Менің бұйрығыммен үрлеп тұрған осы дауыл бұл үшін тым күшті. Қайта, енді Мен оларға қарсы үкімімді шығарамын».

13— Қараңдар! Жау бұлттай жөңкіп, соғыс күймелері құйындай жүйткіп, алға қарай зымырап келе жатыр. Жылқылары шүйілген бүркіттен де жүйрік! Сорладық, біз қасіретке қаламыз!

14— Уа, Иерусалим, жүрегіңді зұлымдықтан жуып тазарт! Сонда ғана сен құтқарыласың.[*] Қашанға дейін ішіңде жаман ойларды сақтап жүре бермексің?

15(Сонау солтүстіктегі) Дан жақтан бір дауыс естілді, Ефремнің тауларынан бір апат жайлы хабар жетті. 16Соны халықтарға айтып, Иерусалимге жариялаңдар: «Алыс елден қамал бұзғыш әскер келе жатыр, олар Яһуданың қалаларын басып алмақ болып қатты атой салады! 17Осы жасақшылар егістіктің қарауылдары іспетті Иерусалимді қоршап алады. Өйткені сол қала Маған мойынсұнбай бас көтерді, — дейді Жаратқан Ие. — 18Бұның бәрі сенің басыңа өз іс-әрекеттеріңнің кесірінен түсіп отыр. Саған тиісті жаза осы. Ол қандай ауыр, көкіректі қарс айырады!»


Басына пәле төнген халық үшін қайғыру

19— Жаным-ай, жаным-ай! Аурудан бүрісіп қиналып жатырмын! Жүрегім толқып дүрс-дүрс соғып тұр. Үнсіз қала алмаймын. Өйткені кернейдің шабуылға шақырғанын, әскердің атой салғанын естіп тұрмын. 20Бір апаттан кейін бір апат, бүкіл ел қирап иесіз бос жатыр. Бір мезетте-ақ шатырларым, көзді ашып-жұмғанша жабынды күркем жермен-жексен болып қалды. 21Қашанға дейін мен әскердің туына қарап, кернейдің үнін тыңдауым керек? (— дейді Еремия.)

22— Өз халқымның сана-сезімі кем, олар Мені жақыннан танымайды. Халқым ақылсыз балалар сияқты түсінік дегеннен жұрдай. Жамандықты істеуге келгенде шебер-ақ, ал жақсылық жасауды білмейді! (— дейді Жаратқан Ие.)


Пайғамбардың төніп тұрған апат жайлы көрген аяны

23— Жерге қарасам, ретсіз, тіршіліксіз бос жатыр, аспанға[†] қарасам, жарығынан жұрдай болып тұр.[*] 24Тауларға қарасам, олар сілкініп, төбелер де шайқалып тұр. 25Тағы қарасам, бірде-бір адам[†] баласы жоқ, әрі аспандағы құс атаулы бірі қалмай ұшып кеткен. 26Енді қарасам, шұрайлы ел шөл далаға айналыпты, ал ондағы қалалар Жаратқан Иенің алдында Оның лаулаған қаһарынан қирап қалыпты!

27Өйткені Жаратқан Ие мынаны айтады: «Бүкіл ел қирап қаңырап бос қалады! Дегенмен оны түгелдей қырып-жоймаймын. 28Елдің қирағанына бола жер жоқтап аза тұтып, аспан түнеретін болады. Өйткені Мен осындай шешім қабылдап, соны білдіріп тұрмын. Мен райымнан қайтпаймын, шешімімді сөзсіз орындаймын!»

29Қарасам, атты әскер мен садақшылардың айқай-шуынан бар қаланың тұрғындары бас сауғалап қашып кетіп бара жатыр екен! Біреулері қалың тоғайға қарай безсе, басқалары тау-тасқа өрмелеп бара жатты. Қалалардың бәрі бос қалған, оларда ешкім тұрмайды.

30Жақында жаудың талауына түсетін қала, не істеп отырсың? Несіне қымбат ал қызыл киім киіп, алтын әшекейлеріңді тағасың? Қас-қабағыңды неге сүрме жағып бояйсың? Бекерге сыланып-сипанасың. Көңілдес одақтастарың[*] сені менсінбейді, олар тіпті жаныңды алмақшы.

31Толғатып, тұңғышын босанайын деп жатқан әйелдің айқайындай айқай естіп тұрмын. Бұл ентігіп, демін ала алмай жатқан Иерусалимнің айқайы. Ол қолдарын жайып: «О, қасірет! Сорладым! Жан алғыштардың алдында дәрменсізбін!» — деп түңілді.

#### 5


Халықтың шексіз әділетсіздігі

1— Иерусалимнің көшелерін олай да бұлай шарлап, жан-жаққа зер сала қарап, алаңдарынан да іздеңдер! Әділ іс істеп, шындықты ұстанушы бір адамды тапсаңдар, Мен бүкіл қаланы кешіремін.[*] 2Олар: «Мәңгі тірі Жаратқан Иенің[†] атымен» деп ант еткеннің өзінде өтірік айтады.

3— Уа, Жаратқан Ие, Сен шыншылдықты талап етесің ғой! Сен оларға соққы берсең де, еш ауырсынбады, күйрете соққы берсең де, түзелуден бас тартты. Олар беттерін тастан бетер қатайтып қасарысып, күнәларына еш өкінбеді. 4Сонда мен: «Бұлар бар болғаны кедейлер ғана. Олар сауатсыз ғой, Жаратқан Иенің жолын, өздерінің Құдайының Таурат заңын[†] білмейтін де шығар. 5Сондықтан мен атақтыларына барып, айтарымды соларға айтайын. Жаратқан Иенің жолы мен Құдайдың Таурат заңын бұлар сөзсіз біледі!» деп ойладым. Бірақ атақтылары да бәрі бірдей Жаратқан Иенің жүктеген міндеттерінен бас тартып, Оның қойған шектерін бұза берген.[*]

6Енді орманнан шыға келген арыстан оларға бас салып, құла түзде жүрген қасқыр оларды жалмайды. Қалаларының маңында қабылан торуылдап, сыртқа шыққан кез келген адамды жарып тастауға дайын. Себебі олар әбден бас көтеріп, сансыз рет Жаратқан Иеге опасыздық жасап келеді.

7«Мен сендерді қалай кешіре аламын? Балаларың Менен бас тартып, ешқандай да құдай[†] емес тәңірсымақтардың атымен ант ететін болды. Мен оларды асырап жүрсем де, олар азғындыққа салынып, жеңіл жүрісті әйелдердің үйлеріне топырлап барады. 8Олар күйттеген, тойынған айғыр сияқты, бір-бірінің әйеліне кісіней қарайды. 9Оларды бұлары үшін жазаламай қоя берейін бе? — дейді Жаратқан Ие. — Егер мұндай халыққа лайықтысын қайтармасам, соным дұрыс болар ма еді?!»[*]

10(Халық сапасыз жүзімдік іспетті азып барады.) Жүзімдіктің соқпақтарын аралап жүріп, бұталарын құртыңдар, дегенмен толығымен қырып-жоймаңдар! Бұталардың сабақтарын жұлып тастаңдар, өйткені бұл адамдар Жаратқан Иенікі емес!

11«Солтүстік Исраил халқы мен Яһуда халқы Маған зұлым опасыздық жасады, — дейді Жаратқан Ие. 12Олар Жаратқан Ие туралы өтірік айтып: «Ол жоқ, ештеңе істемейді! Басымызға пәле түспейді, не соғыс, не ашаршылықты ешқашан көрмейміз! 13Пайғамбарлардың[†] сөздері ескен желдей бос, Құдайдың хабарлары оларда жоқ. (Олар қоқан-лоқы жасап) айтқандары өз бастарына түссін!»[*] деді».

14Сондықтан Әлемнің Әміршісі[†] Құдай Ие маған былай деді: «Мына халықтың осындай сөздерді айтқандары үшін Мен сенің аузыңдағы сөздерімді от, ал халықты отын қыламын. Олар бұл оттан тұтанып лапылдап жанатын болады!»

15«Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, — дейді Жаратқан Ие, — Мен сендерге қарсы алыстан бір халықты аттандырып әкелемін. Ол ежелден келе жатқан қуатты халық.[*] Оның тілін білмейсіңдер, айтып тұрғандарын түсінбейсіңдер. 16Олардың қорамсақтары ашық жатқан көрдей, ерлерінің бәрі де мықты. 17Сол жасақшылар өнімдеріңді жеп, азық-түліктеріңді тауысады, ұл-қыздарыңды да жалмап қояды. Олар сендердің табын-отарларыңды, жүзімдерің мен інжірлеріңді жалмап, сенім артып отырған бекіністі қалаларыңды жермен-жексен қылады. 18Бірақ тіпті сол кездері де Мен сендерді толығымен құртып жоқ қылмаймын», — деп уәде береді Жаратқан Ие.

19«Халқың: «Бұның бәрін Құдайымыз Жаратқан Ие бізге неге істеді екен?» деп сұрайтын болса, сен оларға: «Себебі сендер Одан бас тартып, осы елдеріңде бөтен тәңірлерге беріліп табынып кеткенсіңдер. Сол себепті енді өз елдерің емес жерде бөтен халықтың құлы боласыңдар!» деп жауап бересің».

20«Мына хабарды Жақыптың үрім-бұтағына жеткізіңдер, оны Яһуда елінде жар салыңдар: 21Тыңдаңдар мынаны, ақымақ та түйсіксіз халық: көздерің болса да көрмейсіңдер, құлақтарың болса да естімейсіңдер.[*] 22Мені неге қастерлемейсіңдер? — дейді Жаратқан Ие. — Менің алдымда неге қорқып дірілдеп тұрмайсыңдар? Теңіздің шетін құм төбелермен шектеп көмкердім. Соларды теңіз ешқашан өте алмайтын шекара етіп қойдым. Толқындар қанша буырқанып, толқыса да, Мен белгілеп[†] қойған шектерінен өте алмайды.

23Бірақ мына халықтың жүрегі қасарысқан әрі бүлікшіл, олар сырт айналып, безіп кетті. 24Халық шын жүректен өзара: «Құдай Иеміз бізге күзгі де, көктемгі де жаңбырларын мезгілінде жауғызады, жыл сайын белгілі мерзімде өнім сыйлайды, Оны терең қастерлейікші!» десіп келмейді. 25Өз әділетсіз істеріңе бола осы жақсылықтардан құр алақан қалдыңдар, өз күнәларың сендерді бұл игіліктерден шет қалдырды.

26Менің халқымның арасында құсқа тұзақ құрғандай адамдарды аңдып жататын залымдар бар. Олар тор құрып, адамдарды қолға түсіреді. 27Тордың құсқа толы болатынындай, олардың үйлері алдамшылыққа толы. Соның арқасында олар байып, беделге ие болды. 28Олар әбден шел жинап жып-жылтыр болып алды. Зұлым істерінде енді шек жоқ, жетімнің ісін әділдікпен шешпейді, жарлының мүддесін де қорғамайды. 29Осы халықты сол үшін жазаламай қоя берейін бе? Егер мұндай халыққа лайықтысын қайтармасам, соным дұрыс болар ма еді?!» — деп сұрайды Жаратқан Ие.

30«Елде мейлінше қорқынышты да жиренішті іс болып жатыр: 31Пайғамбарлар жалған сөйлеп, діни қызметкерлер[†] өз беттерімен өктемдік жүргізеді. Бұл Менің халқыма тіптен ұнайды! Бірақ ақыр соңы жеткенде сендер не істемексіңдер?!»

#### 6


Иерусалимнің жуырда қоршалуы жайлы ескерту

1«Бас сауғалап қашыңдар, уа, Буняминнің үрім-бұтағы! Иерусалимнен де қашып кетіңдер! Текояда дабыл қағып керней тартыңдар, Бет-Кәремнің үстінен от қойып белгі[†] беріңдер! Себебі солтүстіктен елді қырып-жоятын сұрапыл апат келе жатыр!

2Сион әсем де нәзік қызға ұқсайды, әйтсе де Мен қаланы жойылуға тастаймын. 3Малдарын айдап келген бақташылар іспетті жау аттанып келіп, оның айналасына қостарын тігеді. Әрқайсысы өз үлесінде отар-табындарын жаяды».

4Қолбасшылары: «Оған қарсы шайқасу үшін тәңірге бағышталып дайындалыңдар! Жиналып, түс кезінде жоғары аттанайық!» «Қап, күн батуға таяп қалыпты, кеш түсіп көлеңкелер ұзарыпты!» 5«Ендеше түн ішінде қалаға бас салып, сарайларын қиратып тастайық!» — деседі.

6Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: «Ағаштарды[†] шауып, Иерусалимнің қамалынан өту үшін үймектер үйіңдер! Бұл қала жазалануға тиіс, оның ішінде қанаушылық кеңінен етек жайған.


Еремияның күнәлі халықты Құдайдың атынан сақтандыруы

7Қайнар көзден судың ағып шыға беретініндей, бұл қаладан зұлымдық солай шыға береді. Одан зорлық-зомбылық пен тонаудың даусы естіліп тұр. Оның дерті мен жаралары[*] әрқашан көз алдымда. 8Ескертуімді тыңда, ей, Иерусалим! Әйтпесе Мен сенен сырт айналамын, еліңді ешкім тұрмайтындай қаңыратып бос қалдырамын».

9Әлемнің Иесі тағы мынаны да айтты:

— Жауларың сені халқыңнан жұрдай қылады, (Иерусалим). Жүзім жинаушы қалып қойған жүзім шоқтарын екінші рет теріп алатынындай, жауларың да қалған халқыңды теріп алып кетеді.

10— Мен осыны кімге айтып, кімді сақтандыруым керек? Кім маған құлақ асады? Олар құлақтарын бітеп алған, ести алмайды.[*] Жаратқан Иенің[†] сөзі оларға мазақ тәрізді, олар содан еш рақат таппайды. 11Жаратқан Иенің қаһары менің бойымда да лаулап тұр, оны тежеп тұра алар емеспін, — дедім.

— Ендеше қаһарым көшеде ойнап жүрген балаларға, бас қосқан жас жігіттерге лақ етіп төгілсін! Әйелі мен күйеуі де, жасы ұлғайған қариясы да қаһарымды бастарынан өткізеді. 12Мен елдің тұрғындарын жазалауға қолымды созғанда олардың үйлері, жерлері және әйелдері бөтен жұрттың қолына көшеді! — деп ескертеді Жаратқан Ие.

13Кішігінен ұлығына дейінгі бәрі де пайдақұмар. Тіпті пайғамбарлары[†] мен діни қызметкерлері[†] де арамзалық жасайды. 14Олар халқымның терең жарақатын жеңіл-желпі таңа салып: «Амандық пен тыныштық болады!» деп халықты алдайды. Алайда амандық пен тыныштық жоқ қой![*] 15Өздерінің осы жексұрын істеріне ұяла ма? Жоқ, оларда ұят деген мүлдем жоқ, олар тіпті қызаруды да білмейді. Сондықтан басқалар құлағанда олар бірге құлайды, Мен соларды жауапқа тартқанда жермен-жексен болады. — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Ізгі жолды сұрастырып біліңдер!

16Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Жол торабына барып, айналаны байқап қараңдар, ежелгі жолдардың қайда екенін сұрап алыңдар! Ізгі жолдың қайда екенін сұрастырып біліп алып, онымен жүріңдер! Сонда жандарыңа тыныштық табасыңдар.[*] Бірақ сендер: «Жоқ, онымен жүрмейміз!» деп бас тарттыңдар.

17Сендерге күзетуші пайғамбарларымды тағайындап: «Олардың қаққан дабылдарына[*] құлақ салыңдар!» деп едім. Бірақ та: «Жоқ, соған құлақ салмаймыз!» деп қасарыстыңдар. 18Ендеше, уа, халықтар, солармен не болатынын тыңдаңдар! Ей, куәгерлер, соны біліп алыңдар! 19Тыңда, уа, жер! Зұлым істерінің кесіріне бола Мен мына халықтың басына апат түсіремін. Себебі осы халық Менің сөздеріме құлақ аспай, Таурат заңымнан[†] бас тартты. 20Солай болып тұрғанда Сәба елінің хош иісті ладан шайырын әрі шалғай елдің тәтті де жұпар құрағын түтетіп ұсынғандарыңнан[*] Маған не пайда? Шалып, өртеп ұсынған құрбандықтарыңды қабылдамаймын, сый-тартуларыңа да риза болмаймын».

21Сондықтан Жаратқан Ие мынаны айтады: «Мен өз халқымның жолына сүріндіретін кедергілер қоямын. Әкелер мен ұлдары соған сүрініп құлайды. Көрші-қолаң, дос-жарандар бірге жығылып, мерт болады».


Солтүстіктен келетін сұрапыл да аса күшті жау

22Жаратқан Ие тағы мынаны айтады:

— Біліп қойыңдар, солтүстіктен бір әскер аттанып келеді. Жер бетінің алыс шеттерінен бір үлкен халық жылжып келетін болады. 23Садақ пен найза ұстанған олар қатыгез, аяуды білмейді. Атқа мініп шапқанда дауылды теңіздей гүрілдейді. О, сорлы Сион, олар шеп құрып, сені басып алуға келеді! — 24(Содан қаланың тұрғындары зарлап былай дейді:)

— Олар туралы хабар естігенде, қолдарымыздың әлі кетіп, сылқ етті. Жанымызды үрей билеп, толғатқан әйелдей қинала бастадық. 25Далаға шықпаңдар, жол жүрмеңдер! Өйткені жаудың семсері бар, айналдыра бәрі де қорқыныш. 26Уа, халқым, қайғырып[†] азалы киім киіп, күлге аунаңдар! Жалғызы өлген адамдай жоқтап, еңіреп жылаңдар! Өйткені құртушы жау бізге аяқ астынан бас салады.


Құдайдың Еремияға өз халқын тексертіп сынатуы

27— Мен сені кен қоспасын тексеріп сынаушы іспетті етіп қойдым. Сен халқымды сұрыптап, жүрген жолдарына баға бер! — деді маған Жаратқан Ие. 28— Олардың бәрі — бас көтерген қыңырлар, сөз тасушы жалақорлар. Олар (алтын-күмістей асыл емес) қола мен темірге ұқсайды, барлығы да азғырушылар. 29Көрік ауаны қатты үрлейді, қорғасын қызған күмістің қоқысын тазартып әкетеді. Бірақ осы халықты азап отында тазарту пайдасыз. Бұларды зұлымдығынан еш арылтып тазартуға болмайды. 30Жаратқан Ие олардан бас тартты, енді олар «жарамсыз күміс» деп аталатын болады!

#### 7


Еремияның өз халқына Құдайдың үкімін білдіруі

1Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің кіреберіс қақпасына барып, сол жерде тұр да, мына хабарды жарияла: Уа, халайық, Жаратқан Иеге иіліп ғибадат етуге осы қақпа арқылы енетін яһудилер! Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 3Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Теріс жолдарыңнан қайтып, іс-әрекеттеріңді түзетіңдер! Сонда Мен сендерге осы елде әрі қарай тұра берулеріңе жағдай жасаймын.[*] 4«Міне, Жаратқан Иенің киелі үйі, иә, бізде Жаратқан Иенің киелі үйі бар ғой! Жаратқан Иенің киелі үйі осы жерде тұрғанда басымызға ешбір пәле түспейді!»[*] деген өтірік сөздерге сеніп, алданып қалып жүрмеңдер! 5Қайта, шынымен теріс жолдарыңнан қайтып, зұлым іс-әрекеттеріңді доғарыңдар және бір-біріңе әділ болыңдар! 6Жат жұрттыққа, жетім-жесірге жамандық істемей, жазықсыз қан төгулеріңді, бөгде тәңірлерге табынуларыңды қойыңдар, өйткені осылар өздеріңнің құрып кетулеріңе себеп болады. 7Солай етсеңдер ғана Мен ата-бабаларыңа уәде етіп мәңгілікке тапсырған осы елде сендерді ұдайы мекендетемін!

8Бірақ қазір сендер түкке тұрғысыз өтірікке сеніп жүрсіңдер. 9Ұрлық жасайсыңдар, кісі өлтіресіңдер, неке адалдығын бұзасыңдар, өтірік ант бересіңдер, Бағалға арнап хош иісті заттар түтетіп, құрбандық шалып, өртеп ұсынасыңдар. Өздерің бұрын танымаған бөгде тәңірлерге табынасыңдар. 10Ал содан кейін Менің есіміммен аталған киелі үйге барып, алдыма келіп: «Біз қауіптен аманбыз!» деп сенесіңдер. Сөйте тұра, осы жексұрын қылықтарыңды қайтадан істеп жүре бермексіңдер ме? 11Сонда Менің есіміммен аталған осы киелі үй сендерше «қарақшылар ордасына» айналғаны емес пе? Біліп қойыңдар, Мен соның бәрін көріп тұрмын! — Жаратқан Ие осыны нық айтады.[*]

12Менің жер бетіндегі тұрағым — осы елде баяғыда болған жерім Шилоға барып көріңдерші! Мен алғашқы кезде өз есімімді сонда орнатқан болатынмын. Алайда халқым Исраилдің зұлым істерді істей бергені үшін оған не қылғанымды[*] өз көздеріңмен көріңдер![*] 13Ал енді, осындай күнә[†] жасап жүргендеріңде Мен сендерге қайта-қайта ескерттім, бірақ сендер тыңдамадыңдар! Мен шақырдым, бірақ жауап бермей қойдыңдар! 14Сондықтан Менің есіміммен аталған және өздерің сенімдеріңді артқан мына киелі үйді Шилодағы ежелгі табыну орны іспетті талқандатамын.[*] Мен өздеріңе және ата-бабаларыңа табыстаған осы елге де солай істеймін. 15Мен ағайындарың Солтүстік Исраил халқын[*] көз алдымнан аластатқанымдай, сендерді де солай аластатамын».


Халықтың Жаратушыға мойынсұнбауы

16«Ал сен мына халық үшін Маған сиынушы болма! Олардың жоғын жоқтап жалбарынушы не дұға[†] етуші де болма! Өйткені Мен олар үшін жасаған өтінішіңе бәрібір құлақ аспаймын. 17Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің көшелерінде олардың не істеп жүргендерін көрмей жүрсің бе? 18Балалары отын жинап, әкелері от жағады, ал әйелдері қамыр илеп, «Аспан[†] патшайымы» деген тәңірсымаққа[*] арнап нан пісіріп иіс шығарады. Олар бөгде тәңірлерге арнап сұйық тартулар құйып та ұсынады. Бұларын Мені ашуландыру үшін істейді! 19Ал ақыр соңында ашуланатын Мен боламын ба? Олардың өздері ашуланып, масқараға қалмай ма?!»

20Сол себепті Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Енді, міне, Менің қаһарым мен ашуым осы жерге, оның адамы мен малына, даланың ағашы[†] мен егістіктің өніміне төгіліп, бәрі өртеніп, түгі қалмайынша сөнбейтін болады. — 21Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, тағы мынаны айтады: — Сендер Маған арнап түгелдей өртеп ұсынғыларың келген құрбандықтарыңды басқа да құрбандықтарыңа қосып, етін өздерің-ақ жей беріңдер! 22Өйткені Мен ата-бабаларыңды Мысырдан алып шыққанымда оларға өсиет еткенім түгелдей өртеліп ұсынылатын құрбандықтар мен сый-тартулар емес еді. 23Ал оларға тапсырған өсиетім мынадай болды: Маған мойынсұныңдар, сонда Мен сендердің Құдайларың, сендер Менің халқым боласыңдар! Тек Менің өздеріңе бұйырған жолыммен ұдайы жүріңдер! Сонда игілікті өмір сүріп өркендейтін боласыңдар. 24Бірақ олар тыңдаған да жоқ, сөздеріме мән де берген жоқ. Керісінше, қыңырланып зұлым ой-ниеттерін іске асырып жүрді. Олар алға жүрудің орнына кері кетті. 25Ата-бабаларың Мысырдан шыққалы бері осы күнге дейін сендерге қайта-қайта өз қызметшілерім — пайғамбарларды[†] жіберіп отырдым.[*] 26Бірақ халық Мені тыңдаған да жоқ, сөздеріме ден қойған да жоқ. Олар қыңырланып, тіпті өз ата-бабаларынан бетер көп күнә жасады.

27Осыны халыққа жеткіз! Алайда олар сені тыңдамайтын болады. Сен оларды қайта оралуға шақырғанда, жауап бермейтін болады. 28Сондықтан оларға былай де: Осы халық өз Құдайы Жаратқан Иеге мойынсұнбайды, Оның ескерту сөзіне құлақ аспайды. Шындық олардан ғайып болып, ауыздарынан құрып кетті».

29«Уа, Иерусалим, (жасаған күнәларыңа өкініп) шашыңды қырқып алып таста, тақыр төбе басына шығып, жоқтау айтып зар жыла! Өйткені Жаратқан Ие Өзінің қаһарын туғызған осы ұрпақтан бас тартып, оны жалғыз тастап кетті!»


«Қырғын аңғары»

30— Яһуда халқы Маған жек көрінішті іс-әрекеттер істеп келеді, — дейді Жаратқан Ие. — Олар Менің есіміммен аталған киелі үйде өздерінің жалған тәңірлерінің мүсіндерін орнатып алып, оны арамдады,[*] 31әрі Бен-Хенном аңғарында Топет[*] деген табыну орындарын салып, сол жерлерде ұлдары мен қыздарын жалған тәңірге арнап өртеп құрбан етті. Мұндайды Мен оларға бұйырған емеспін, ол тіпті ойыма да келген жоқ.[*] 32Сондықтан сақ болыңдар! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Ол жер енді Топет немесе Бен-Хенном аңғары деп емес, Қырғын аңғары деп аталатын уақыт келеді. Өйткені олар өліктерін бос орын қалмағанша сол жерге қоятын болады. 33Сонда осы халықтың мәйіттері жыртқыш құстар мен аңдарға жем болып, соларды үркітіп жіберетін ешкім болмайды.[*] 34Мен елді қаңыратып, Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің көшелерінен қуаныш пен шаттықтың үнін, күйеу бала мен қалыңдықтың көңілді дауыстарын шықпайтын қыламын![*]


#### 8

1Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: Сол кезде Яһуданың патшалары мен әкімдерінің, діни қызметкерлері[†] мен пайғамбарларының,[†] әрі Иерусалимнің өзге тұрғындарының сүйектері өз қабірлерінен шығарылып тасталады. 2Олар тірі кездерінде өздері сүйіп, жолдарын қуып, ақыл-кеңес сұрап, иіліп ғибадат еткен күн мен айдың әрі аспандағы[†] жұлдыздардың астында қалады. Сүйектерді ешкім жинап алмайды, ешкім қабірге де қоймайды. Содан олар жерде қи сияқты шашылып жататын болады. 3Ал Мен халықтың тірі қалғандарын қай елге қуып жіберсем де, олар сонда тірі жүргендерінен гөрі өлгенді қалайтын болады, — деп ескертеді Әлемнің Иесі.[†]


Жаратқан Иені менсінбеудің ақыры

4Халыққа былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Егер біреу құласа, қайта тұрмай ма? Жолдан бұрылып кетсе, оған қайтпай ма? 5Онда мына халық неге Менен бұрылып кетті? Иерусалим неге Менен біржола бет бұрып опасыздық жасай береді? Олар өтірікке жабысып алып, Маған кері қайтудан бас тартады.

6Не айтатындарына құлақ түріп тыңдаған едім, бірақ олары да шындық болмады. Зұлымдығына өкініп: «Қап, мұным дұрыс болмады-ау!» дейтін ешкім жоқ. Шайқасқа асыққан ат сияқты, әркім өз жолын қуып ойына келгенін істейді. 7Тіпті аспандағы ләйлек белгілі[†] мерзімдерін біледі, көгершін, қарлығаш, тырна да көшіп келетін мезгілдерін ұстанады. Бірақ Менің халқым Жаратқан Иенің бұйрықтарын білмейді.

8Сендер: «Біз сондай данышпанбыз, бізде Жаратқан Иенің Таурат заңы[†] бар!» деп қалай ғана мақтанасыңдар? Шын мәнісінде заң мұғалімдері[*] оны сендерге бұрмалап үйретеді! 9Сол данышпандарың Жаратқан Иенің сөзін қабылдамай тастады. Ендеше оларда қандай даналық бар? Олар жау еліне жер аударылып масқара болады. 10Сондықтан Мен олардың әйелдерін бөтен адамдарға, егістіктерін өзге біреулердің қолына беремін. Кішігінен ұлығына дейінгі бәрі де пайдақұмар. Тіпті пайғамбарлары мен діни қызметкерлері де арамзалық жасайды. 11Олар халқымның терең жарақатын жеңіл-желпі таңа салып: «Амандық пен тыныштық болады!» деп халықты алдайды. Алайда амандық пен тыныштық жоқ қой! 12Өздерінің осы жексұрын істеріне ұяла ма? Жоқ, оларда ұят деген мүлдем жоқ, олар тіпті қызаруды да білмейді. Сондықтан басқалар құлағанда олар бірге құлайды! Мен оларды жауапқа тартқанда, жермен-жексен болады! — Жаратқан Ие осыны нық айтады.[*]

13Мен оларды өнімдерінен жұрдай қыламын! — дейді Жаратқан Ие. — Жүзім бұтасында жүзім шоғы қалмайды, інжір ағашында[†] жемісі болмайды, тіпті жапырағы да қурап қалады. Менің өздеріне сыйлаған нәрселерім олардан ғайып болды.

14Біз неге отырмыз бұл жерде? Жиналыңдар! Бекіністі қалаларға қашып барып, өлсек те сонда өлейік! Құдай[†] Иеміз бізді өлімге кесіп, ішуге улы сусын беріпті,[*] себебі Оған қарсы күнә[†] жасадық. 15Амандық пен тыныштықтың келуін тосудамыз, бірақ жақсы еш нәрсе болмады! Сауығатын кезімізді күтіп келеміз, бірақ басымыздан өткені — қорқыныш!

16Сонау солтүстіктегі Дан жақтан жау аттарының осқырынғаны естіледі. Олардың айғырлары кісінегенде бүкіл ел дірілдейді. Жау ел мен ондағы бардың бәрін, қалалар мен тұрғындарын түгел жалмап құрту үшін аттанып келе жатыр. 17Мен араларыңа жауды улы жыландай жіберіп отырмын. Олар сұр жыландай ешкімнің арбауына көнбей сендерді шағатын болады! — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Ғаламат қайғы-қасірет

18Жұбаныш іздегенде бойымды қайғы[†] билеп алды, жүрегім сыздап ауырады.

19Тыңдаңдар: алыстағы елден халқымның зарлаған даусы естіледі:

— Жаратқан Ие Сионда жоқ па екен?! Оның Патшасы енді шаһарда жоқ болғаны ма? — Жаратқан Ие:

— Өздерінің жасанды мүсіндерімен, түкке тұрғысыз бөгде тәңірлерімен олар неге Менің ашуымды қоздырды? — деп жауап қайтарды.

20— Егін орағы аяқталды, жаз бітті, ал біз әлі де құтқарылған жоқпыз! (— деп қайғырады халық.

21Пайғамбар былай дейді:)

— Халқым күйреді, содан мен де күйредім. Қатты қайғыдан есеңгіреп қатып қалдым, қорқыныш бойымды билеп алды. 22Ғилақад қыраттарында май дәрі[*] жоқ па еді? Онда дәрігер қалмағаны ма? Халқымның жарақаты неге жазылмай қойды?[*]


#### 9

1Шіркін, басым су шығатын қайнар, көздерім жас ағатын бұлақ болса ғой! Сонда күні-түні халқымның қырылып қаза тапқандарын жоқтап жылар едім!

2Иен даланың шалғай бір түкпірінде жол жүрушілер қонақтайтын жерім болса ғой, шіркін! Сонда мен халқымды тастап, олардан безіп кетер едім! Себебі олардың бәрі азғындыққа салынған опасыз жамағат!

3«Бұлар тілдерін садақтай иіп, өтірікті жебедей боратады. Өтіріктің арқасында олар елге өктемдік жасап, зұлым іс-әрекеттерін жалғастыруда. Ал Мені тіпті танып мойындамайды да, — дейді Жаратқан Ие.[†] — 4Әрқайсың достарыңнан абай болып, туысқаныңның бірде-біреуіне де сенуші болма! Туысқандарыңның әрбіреуі алдаушы, достарыңның әрбіреуі өсекші. 5Олар бір-бірін алдап, ешқайсысы да шындықты айтпайды. Тілдері өтірік айтуға машықтанған, күнә[†] жасауларымен-ақ өздерін шаршатады. 6Сен өтірікші адамдардың ортасында өмір сүріп жатырсың. Өздерінің алдамшылығына бола олар Мені танып мойындаудан бас тартады», — дейді Жаратқан Ие.

7Сондықтан Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады:

— Мен алтынды көрікте балқытып тазартатындай енді оларды (азап отында) тазартамын.[*] Опасыз қыздай күнәға батқан халқыма осыдан басқа істейтін шарам қалған жоқ. 8Олардың ауыздарынан шыққан сөздері ажал себетін жебедей, айтқандары өтірік. Жақынымен сөйлескенде татулық жайлы айтады, ал іштей оған қарсы тұзақ құруды ойлап тұрады. 9Осындай істері үшін оларды жазаламай қоя берейін бе? — деп сұрайды Жаратқан Ие. — Егер мұндай халыққа лайықтысын қайтармасам, соным дұрыс болар ма еді?!

10— Дегенмен тау-төбелер үшін жылап-сықтап, елсіз даладағы жайылымдар үшін жоқтау айтамын. Олар күнге күйіп қаңырап бос жатыр, олармен ешкім жүрмейді, малдың үні де естілмейді. Құс пен аң да олардан безіп кеткен.

11— Мен Иерусалимді бір төбе үйінді етіп, оны шибөрілердің мекені қыламын. Яһуданың басқа қалаларын да адам[†] баласы тұрмайтындай етіп қаңыратып бос қалдырамын. — (Жаратқан Ие осыны нық айтады.)

12— Бұны түсінуге кімнің даналығы жетеді? Жаратқан Ие оған соны түсіндіріп, енді бізге де ұғындыра алатын адам кім? Ел неге құрып, ешкім жүрмейтін шөл даладай күнге күйіп, қаңырап бос қалған?

13Сонда Жаратқан Ие былай деді:

— Оның себебі: халықтың Мен өздеріне берген Таурат заңынан[†] безіп кетуі. Олар Менің сөздеріме құлақ түрген де жоқ, заңыма сәйкес өмір сүрген де жоқ. 14Қайта, қасарысып өз жүректерінің қалауымен жүріп, әкелерінен үлгі-өнеге алып, жалған тәңір Бағалдың мүсіндеріне табынып кетті. 15Сондықтан Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен мына халыққа азаптың жусандай ащы дәмін татқызып, соттың улы сусынын ішкіземін.[*] 16Оларды өздері де, ата-бабалары да бұрын еш білмеген ұлттардың арасына шашыратып, олар толығымен құрып бітпейінше, арттарынан семсер асынған жауларын жіберіп отырамын.[*]


Жазасын тартып жатқан халықтың қайғыруы

17Әлемнің Иесі мынаны айтады:

— Қазіргі жағдайды ойланып көріңдер! Жоқтаушы әйелдерді шақырып, олардың ең шеберлерін алдыртыңдар!

18(Яһуда халқы былай дейтін болады:) Олар тезірек келіп, бізді жоқтап жылап, көзімізден жас шығартып, судай ағызсын! 19Себебі Сионнан жоқтаудың даусы естіледі: «Барымыздан тоналып құрыдық біз! Масқара болдық! Үйлеріміз қирап, елден кетуге мәжбүрміз». 20Әй, әйелдер, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! Құлақтарыңды Оның айтатын сөздеріне түріңдер. Қыздарыңа жылап-сықтауды, ал бір-біріңе жоқтау жырларын айтуды үйретіңдер! 21Себебі ажал тереземізден кіріп, қорған-сарайларымызға еніп жатыр. Ол көшеде ойнап жүрген балаларымыз бен алаңдарда бас қосқан жас жігіттерімізді құртпақшы.

22Сен былай де: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Адам сүйектері даладағы қи іспетті, орақшының соңынан қалған бидай баулары сияқты шашылып жататын болады! Ал соларды жинап, қабірге қоятын ешкім де болмайды.

23Жаратқан Ие мынаны да айтады: Дана даналығымен, мықты мықтылығымен, бай байлығымен мақтанбасын! 24Ал кім мақтанғысы келсе, тек Менің Жаратқан Ие екенімді және жер бетінде рақым, әділет пен әділдікті жүзеге асыратынымды біліп-түсінетінімен мақтансын! Себебі Мен осылардан рақат табамын. Мен, Жаратқан Ие, осылай деймін.

25Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Болашақта Мен тек тәні ғана сүндеттелген халықтарды: 26Мысыр, Яһуда, Едом, Аммон, Моаб елдерін және шөл даланың шалғай шеттерінде тұратындардың[*] бәрін жазалаймын. Өйткені осы халықтар сияқты бүкіл Исраил халқы да сүндеттеу рәсімін ұстанғанымен, Маған шын жүректен бағышталмаған».

#### 10


Шынайы Құдай әрі жасанды тәңірсымақтар

1Жаратқан Иенің[†] өздеріңе айтып отырған сөзін тыңдаңдар, уа, Исраилдің үрім-бұтағы! 2Себебі Жаратқан Ие мынаны айтады: Басқа ұлттарға еліктеуші болмаңдар! Олар сияқты аспан[†] құбылыстарына қарап, қорқып үрейленбеңдер! 3Себебі басқа ұлттардың әдет-ғұрыптары құр бекершілік. Олар орманнан ағаш[†] шауып әкеледі, қолөнерші оны қашауымен өңдейді. 4Содан кейін ағашты алтын-күміспен қаптайды, шайқалып құламасын деп тұғырына шегелеп бекітіп қояды. 5Олардың тәңірсымақтары қауын бақшасындағы қарақшы сияқты сөйлей алмайды, жүре де алмайды, сондықтан көтеріп алып жүру керек. Олардан қорықпаңдар, себебі еш зиян келтіре алмайды, жақсылық та жасай алмайды.

6Уа, Жаратқан Ие, Саған тең келер ешкім жоқ! Сен ұлысың! Зор құдіретіңе бола Сенің есімің де ұлы![*] 7Кім Сені терең қастерлемесін, уа, халықтардың Патшасы? Бұл жалғыз Саған ғана тиісті. Барлық халықтардың данышпандарының арасында, олардың бүкіл патшалықтарында Саған тең келер ешкім жоқ! 8Жалған тәңірлерге құлшылық ететін сол «данышпандар» ақылсыз да түйсіксіз. Олардың табынатындары ағаштан жасалған ғой. 9Тарсистен[*] балғамен ұрып тегістелген жұқа күміс, әрі Уфаздан[*] алтын әкелінеді. Шебер ұсталар мен зергерлер мүсіндерді солармен қаптайды. Кейін мүсіндерге шебер тігінші тіккен күлгін көк және күрең қызыл патша киімі кигізіледі. Алайда осы тәңірсымақтардың бәрі де шеберлердің қолымен жасалғандар ғана.

10Бірақ Жаратқан Ие — шынайы Құдай[†]! Ол — тірі Құдай әрі мәңгілік Патша! Ол қаһарланғанда жер сілкініп, ұлттар Оның қаһарына төтеп бере алмайды.

11Сол ұлттарға мынаны айтыңдар: Аспан мен жерді жаратпаған тәңірсымақтарың жер бетінен де, аспан астынан да құрып кететін болады.[*]

12Ал Жасаған Ие жерді өз құдіретімен жаратып, дүниені даналығымен орнатып, аспан кеңістігін ақыл-парасатымен жайып жіберді. 13Ол дауыс көтергенде аспандағы бұлттар күркірейді. Иеміз көкжиектен бұлттарды көтеріп, нөсер мен найзағайды жібереді, сақтап қойған орнынан желді айдап әкеледі. 14Адам[†] атаулы ақылсыз болып, шынайы білімнен жұрдай қалды. Тәңірсымақтың мүсінін құйып жасаған әр зергер сол ісімен өзін масқаралайды. Өйткені қоладан құйылған бейнелер алдамшы, оларда тіршілік лебі мүлдем жоқ. 15Сол тәңірсымақтар түкке тұрғысыз, әжуаға қалатын нәрселер. Сотталу уақыты келгенде олардың барлығы құрып кетеді.[*]

16Ал Жақыптың үрім-бұтағына жар болушы Құдай[*] олар сияқты емес: Ол — барлық нәрсенің, соның ішінде Өзінің меншікті халқы Исраилдің Жаратушысы. Оның есімі — Әлемнің Иесі.[†][*]


Халықтың жуырда алыс жаққа жер аударылуы

17Ей, қоршауда жатқандар, елден кету үшін заттарыңды жинап алыңдар! 18Өйткені Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Біліп алыңдар: Бұл жолы Мен осы елдің тұрғындарын сақпанның тасындай алысқа лақтырып тастаймын. Олардың жау қолына түсулері үшін түрлі апаттар жіберемін.

19— Сорлы басым, күйредім-ау! Жарақатым жазылар емес. Мен: «Бұл тек ауру ғана, төзуім керек» деген едім. 20Бірақ шатырым қирады, арқандарының бәрі үзілді. Балаларым[*] мені тастап, ғайып болды. Шатырымды тігіп, панамды құрып беретін ешкім қалған жоқ! (— деп қайғырады[†] Иерусалим.) 21— Халқымды жетелейтін бағушылар да ақылдарынан айырылып, Жаратқан Иеге бет бұрып сиынбайды. Сондықтан да олар ешқандай табысқа жетпей, қарауларындағы бүкіл халық шашырап қаңғып кеткен.

22Құлақ түріңдер! Бір хабар жетті: ол — солтүстік жақтан келе жатқан әскердің гүрілдеген зор үні! Жау Яһуданың қалаларын елсіз қылып, шибөрілердің мекеніне айналдырады! (— деп ескертеді пайғамбар.)[†]


Еремияның мінажаты

23«Уа, Жаратқан Ие, адамның өмір жолы өз еркінде еместігін білемін. Адамның өз жүретін жолын өздігінен бағыттауына болмайды.

24Түзете гөр мені, уа, Жаратқан Ие, бірақ қаһарланбай әрі әділдікті қолданып түзете гөр, әйтпесе мен мүлдем құрып кетермін!

25Қаһарыңды Өзіңді танып мойындамайтын ұлттарға, есіміңді атап сиынбайтын тайпаларға төкші! Өйткені олар Жақыптың елін жалмап жеп қойды. Олар оны біржола құртып, жайлы мекенін қиратып, бос қалдырды».

#### 11


Халықтың Құдаймен жасаған Келісімін бұзғаны

1Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнап былай деді:

2— Мына Келісімнің[†] шарттарын тыңдап ал да, оларды Яһуда халқы мен Иерусалимнің тұрғындарына жеткізіп былай де: 3Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Осы Келісімнің шарттарына құлақ аспайтын адамды қарғыс атсын![*] 4Мысыр елі ата-бабаларың үшін темір балқытып тазартатын пеш іспетті болды. Мен көп азап шеккен оларды сол елден[*] бастап алып шыққанымда оларға осы Келісімнің шарттарын тапсырып, былай деген едім: «Менің даусыма құлақ салып, бұйырғандарымның бәрін орындасаңдар, сендер Менің халқым, ал Мен сендердің Құдайларың боламын. 5Сонда сендердің ата-бабаларыңа берген антымды орындап, өздерің бүгін мекендеп отырған ағы мен балы ағыл-тегіл елді табыстаймын!» — Сонда мен:

— Аумин,[†] солай болсын, уа, Жаратқан Ием! — деп жауап бердім. 6Содан соң Жаратқан Ие маған былай деді:

— Мына сөздерді Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің көшелерінде түгелімен жарияла: Келісімнің шарттарын тыңдап, оларды орындайтын болыңдар! 7Мен ата-бабаларыңды Мысыр елінен алып шыққалы бері осы күнге дейін қайта-қайта оларға «Даусыма құлақ салыңдар!» деп ескертіп келдім. 8Бірақ олар құлақ салып ден қойған жоқ, керісінше, қасарысқан жүректерінің зұлым қалауларымен жүре берді. Сондықтан Келісімде белгіленген[†] қарғыстардың барлығын бастарына түсірдім. Себебі Мен осы Келісімнің шарттарын оларға тапсырсам да, олар ұстанбады.

9Содан соң Жаратқан Ие маған тағы былай деді:

— Яһуда мен Иерусалимнің халқының арасында Маған қарсы сыбайласып жатқандар бар! 10Олар Менің сөзіме мойынсұнудан бас тартқан ата-бабаларының зұлым істеріне қайта оралып, бөгде тәңірлердің жолына түсіп, соларға құлшылық етеді. Өздерінің ата-бабаларымен жасаған Келісімімді Исраилдің де, Яһуданың да халқы бұзды!

11Сондықтан Жаратқан Ие ескертіп мынаны айтады: Мен оларға қашып құтыла алмайтын бір апат жіберемін. Олар Менен рақым етуімді жалбарына өтінсе де, оларға құлақ аспаймын. 12Сонда Яһуда қалалары мен Иерусалимнің тұрғындары өздері хош иісті зат түтетіп, құрбандықтар өртеп ұсынатын жалған тәңірлеріне барып, жалбарынатын болады. Бірақ бастарына күн туғанда, солар мүлдем көмек көрсетпейді.

13«Ей, Яһуда халқы, сендерде қанша қала болса, сонша жалған тәңір бар! Иерусалимде қанша көше болса, сендер сол масқара тәңірсымақ Бағалға арнап сонша құрбандық үстелдерін тұрғыздыңдар! Иә, солардың үстінде Бағалға хош иісті зат түтетіп, құрбандықтар өртеп ұсынасыңдар!»

14Ал сен бұл халық үшін сиынушы болма! Олар үшін ешқандай мінажат етіп, өтініш те білдірме! Себебі бастарына пәле түсіп, Маған жалбарынғанда Мен оларды мүлдем тыңдамаймын. 15Менің сүйікті халқым қалайша Өзімнің киелі[†] үйіме келе алады? Ол сондай опасыз істер істеп жүр ғой! Әлде олар құрбандықтың етін ұсынып, өз жазаларынан құтыла аламыз дей ме? Ал зұлымдық жасаған кезде олар тіпті шаттанады!

16Бұл халықты Жаратқан Ие жемістері жақсы піскен, жапырағы жайқалған зәйтүн ағашы[†] дейтін еді. Бірақ енді Ол гуілдеген бір сұрапыл дауылды жіберіп, өртті қоздырып тұтатады! Сонда ағаштың бұтақтары өртеніп, сынып қалады. 17«Мен, Әлемнің Иесі,[†] сендерді елде сеуіп отырғызған едім, ал енді бастарыңа апат бұйырдым. Себебі Исраилдің де, Яһуданың да халқы зұлым істер істеп, жалған тәңір Бағалға арнап хош иісті зат түтетіп әрі құрбандықтар ұсынып келеді. Сөйтіп сендер Менің қаһарымды туғыздыңдар!»


Дұшпандарының пайғамбарға қастандық жоспарлауы

18Дұшпандарымның не істеп жатқандарын, яки қастандық жоспарлап жүргендерін Жаратқан Ие маған ашып білдірді. 19Сойылуға апарыла жатқанда ештеңе аңғармайтын момын тоқтыдай, мен бұдан мүлдем хабарсыз болған едім. Дұшпандарым зұлым жоспар құрып былай деп жүр екен: «Ағашты жемісімен қоса құртайық, оны бұ дүниеден аластатайық! Оның аты тіпті еске алынбасын!»

20Бірақ Сен, уа, Әлемнің Иесі, әрқашан әділ шешім шығарасың! Адамның жан дүниесі мен ой-санасында не барын тексеріп анықтайсың. Өзіңе жағдайымды сеніп тапсырдым. Енді оларға лайықты жазаларын тартқызғаныңды маған көрсете көрші![*]

21Жанымды алмақ болып маған: «Жаратқан Иенің атынан пайғамбарлық[†] сөздеріңді жариялама, әйтпесе өлтіреміз!» — деп, көзімді құртқысы келіп жүрген Анатоттың адамдары туралы Жаратқан Ие мынаны айтады: 22«Мен оларды жазалаймын. Жас жігіттері семсерден қаза тауып, балалары аштан өледі! — Әлемнің Иесі осыны нық айтады. — 23Анатоттың сол адамдарының тірі қалғандары болмайды. Мен оларды жауапқа тартатын жыл келгенде бастарына пәле жіберемін!»

#### 12


Еремияның өз шүбәсін білдірген сұрағы

1— Уа, Жаратқан Ие,[†] мен дауымды алдыңа салғанда, Сен әрқашан әділсің. Ал енді осы мәселелер жайлы Өзіңмен сөйлеспекпін: неліктен зұлымдардың өмірі табысты? Неліктен опасыздар алаңсыз жүріп өркендейді?[*] 2Сен көшет іспетті елге отырғызған олар тамыр жайып, өсіп-өнуде. Олар ауыздарымен атыңды атай береді, бірақ жан дүниелері Сенен тым алыс.

3Ал Сен, уа, Жаратқан Ие, мені жақыннан танып білесің. Маған көз салып, ішкі дүниемді зерттейсің. Сол адамдарды сойылатын қой сияқты әкетіп, шалынатын мал іспетті бір жаққа қоя бер!

4Бұл ел қашанға дейін мұңайып, даладағы шөп қашанға дейін солып қалмақ? Ел тұрғындарының жасаған зұлым істеріне бола (Сен жаңбыр жауғызбай) мал мен құс атаулы құрып кетті. Ал сол адамдар: «Істеріміздің соңын Жаратқан Ие көрмейді!» дейді.


Жаратқан Иенің жауабы

5— Сен жаяулармен жарысып, олар сені шаршатқан болса, аттармен қалай жарыспақсың?! Жазық жердің өзінде сүрінсең, Иордан бойындағы сыңсыған ну тоғайда сенімен не болмақ?! 6Тіпті өз ағайындарың, әкеңнің әулеті саған сатқындық жасап, артыңнан қатты балағаттап жүр. Олар саған жылы сөз айтса да, сен оларға еш сенбе!

7Мен киелі[†] үйімді тастап, меншікті халқымды жалғыз қалдырамын. Жаныма сүйікті оны жауларының қолына бере саламын. 8Меншікті халқым Өзіме ну тоғайдағы арыстандай болып, ақыра айбат көрсетуде. Мен оны осы қылығы үшін жек көріп кеттім! (— дейді Жаратқан Ие. —) 9Таңдаулы халқым Мен үшін құзғындай жиренішті. Оған жан-жақтан өзге жыртқыш құстар бас салуда. Кәне, даланың жыртқыш аңдарын да жинап әкеліңдер! Олар меншікті халқымды жалмап қойсын.

10Көптеген бақташылар (отарларын жайып жіберіп) Менің жүзімдігімді қиратып, егістігімді таптап тастады.[*] Олар шұрайлы даламды қаңыраған құла түзге айналдырып жіберді. 11Ол елсіз далаға айналып, бәрінен жұрдай қалған күйі Менің алдымда мұңайып жатыр. Бүкіл жер қаңыраған бос далаға айналды, өйткені оған көңіл бөлетін ешкім жоқ. 12Иен даладағы барлық тақыр төбелердің үстімен құртушылар келе жатыр. Мен, Жаратқан Ие, жіберген семсер елдің бір шетінен екінші шетіне дейін бәрін де қырып-жояды, одан аман қалатын тірі жан болмайды. 13Халқым бидай егіп, ошаған орады. Аянбай еңбек етіп, онысынан пайда көрмейді. Жаратқан Иенің қаһары оларға қарсы лаулағандықтан, алған өнімдерінен масқара болады.

14Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: — Мен халқым Исраилге берген меншігімді олардан тартып алуға қолдарын созған зұлым көршілерге келсек, Мен оларды өз жерлерінен жұлып алып, Яһуданы да олардың араларынан жұлып алып шығамын. 15Бірақ оларды жұлып алып тастаған соң Мен оларға мейірімімді түсіріп, әр халықты өз елі мен мұралық жеріне қайтарып алып келемін. 16Олар бұрын халқымды Бағалдың атымен ант беріп, оған мойынсұнуға үйреткен еді. Егер олар бұдан былай «Мәңгі тірі Жаратқан Иенің атымен» деп ант беретін[*] болып, халқымның ізгі өмір салтын үйренетін болса, онда олар Менің халқымның бір бөлігіне айналып, олардың арасында тамыр жаятын болады. 17Бірақ егер сол халықтардың біреуі Мені тыңдаудан бас тартса, Мен оны түп-тамырымен жұлып, жоямын! — деп ескертеді Жаратқан Ие.

#### 13


Шіріп кеткен белбеудің мысалы

1Жаратқан Ие[†] маған: «Бар да, бәтес белбеу сатып алып, беліңе байлап ал! Бірақ оны суға малма», — деп тапсырды. 2Мен Жаратқан Ие айтқандай белбеу сатып алып, беліме байлап алдым.

3Жаратқан Ие маған екінші рет сөзін арнап: 4«Сатып әкеліп, беліңе байлап алған белбеуіңді алып, Евфратқа[*] бар да, оны сондағы бір жартастың жарығына тығып қой!» — деді. 5Мен Жаратқан Иенің айтқанындай барып, белбеуді Евфратқа жақын бір жерге тығып қойдым.

6Көп күннен кейін Жаратқан Ие маған: «Евфратқа қайтып бар да, сонда Өзім саған тығып қой деген жерден белбеуді қайтып әкел!» — деді. 7Мен сол жерге қайта оралып, белбеуді тыққан жерімнен қазып алдым. Бірақ белбеу шіріп, түкке жарамай қалыпты.

8Сонда Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 9«Жаратқан Ие мынаны айтады: Дәл осылайша Мен Яһуданың тәкаппарлығын да, Иерусалимнің асқан өркөкіректігін де шірітіп құртамын! 10Мына зұлым халық Менің айтқандарыма құлақ асудан бас тартады. Олар қасарысқан жүректерінің қалауларымен жүріп, бөгде тәңірлерге құлшылық етіп, соларға иіліп табынуда. Сондықтан олар осы белбеуге ұқсап түкке тұрғысыз болып қалады. 11Өйткені белбеудің адам[†] денесіне жабысып тұратынындай, Мен де Исраил мен Яһуданың бүкіл үрім-бұтағын Өзіме жақын тұрсын деп жаратқан едім. Олар атақ-даңқымды асырып, Өзім мақтан ететін таңдаулы халқым болсын дедім. Бірақ олар Мені мүлдем тыңдамай қойды.


Сусынға толы құмыраның мысалы

12Оларға мына сөздерді жеткізіп, былай де: Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Кез келген құмыраны[*] сусынмен толтырады. Ал егер олар: «Әрбір құмыраның сусынмен толтырылатынын өзіміз де білеміз» десе, 13оларға былай де: Жаратқан Иенің сендерге осымен айтпақ болғаны мынау: Біліп алыңдар, Мен елдің барлық тұрғындарын, Дәуіттің тағында отырған патшаларды да, діни қызметкерлер[†] мен пайғамбарларды[†] да, Иерусалимде тұрып жатқан күллі халықты да ішкен адамдай масайтамын.[*] 14Олардың әкесін де, баласын да бір-бірімен соқтығыстырып, ешқандай мейірім танытпаймын. Оларды есіркеп-мүсіркемеймін, көздерін құртуға аямаймын, — деп ескертеді Жаратқан Ие».


Жер аударылу жайлы алдын ала ескерту

15Құлақ түріп тыңдаңдар! Таңданып, кеуде көтермеңдер! Өйткені Жаратқан Ие сөйлеп тұр. 16Тым кеш болмай тұрғанда Құдайларың Жаратқан Иенің алдында күнәларыңды мойындап, Оған құрмет көрсетіңдер![*] Әйтпесе Ол қыраттарды қараңғылыққа батырып, сендер жол жүргенде сүрініп жығыласыңдар. Сендер жарықты күткенде Ол оны көр іспетті қара түнекке айналдырады. 17Сендер тыңдамасаңдар, мен тәкаппарлықтарыңа бола оңашада жылайтын боламын. Көз жасым көл болып ағады, себебі Жаратқан Иенің халқы тұтқындалып, айдалып кетеді.

18Патша мен оның шешесіне[*] мынаны жеткізіңдер: Тақтарыңнан түсіңдер, өйткені салтанатты тәждерің бастарыңнан құлап түсті. 19Оңтүстіктегі Негев аймағының қалалары жабылып, қақпаларын ашатын ешкім болмайды. Себебі Яһуда халқы түгелдей басқа жаққа әкетіліп, бәрі де жер аударылатын болады. 20Қамқорлығыңа тапсырылған отарың — сен мақтан тұтатын Яһуда халқы қайда, ей, Иерусалим?

Көз салып, солтүстіктен келе жатқан жауларыңа қараңдаршы! 21Сен өзіңе одақтас болуға машықтандырған оларды Жаратқан Ие үстіңнен билеуші етіп қояды. Сонда сен не айтасың? Уа, Иерусалим, толғатып жатқан әйелдей қиналмас па едің? 22Осының бәрі менің басыма неліктен түсті деп іштей толғансаң, біліп қой: Жасаған ауыр күнәларыңның кесірінен жауыңның сені зорлап, абыройыңды төгуіне жол берілді. 23Құштық адам[*] терісінің қара түсін өзгерте ала ма? Қабылан үстіндегі дақтарын кетіре ала ма? Дәл солай жамандыққа әбден құныққан сендер жақсылық істей алмайсыңдар.

24Уа, Иерусалим, құла түзден соққан желдің кебекті ұшырып әкететініндей, Мен де сенің тұрғындарыңды жан-жаққа шашыратып жіберемін. 25Бұл сенің несібең, Мен өзіңе белгілеген[†] үлесің. Өйткені Мені есіңнен шығарып, жалған тәңірлерге сенім арттың, — дейді Жаратқан Ие. — 26Сондықтан да абыройыңның төгілуіне Өзім түрткі боламын. 27(Менімен жасаған Келісіміңе)[†] опасыз жеңіл жүрісіңді, нәпсіқұмарлығың мен арам жезөкшелігіңді анық көріп келемін. Төбе бастарында әрі далада жалған тәңірлерге табынып, жексұрындық жасағаныңды да көріп жүрдім. Уа, Иерусалим, сен қасіретке қаласың! Қашанғы осы арам күйіңде болып, тазармайсың?

#### 14


Қуаңшылық, ашаршылық, семсер

1Жаратқан Иенің[†] қуаңшылық туралы Еремияға арнаған сөзі мынау:

2— Яһуда елі қайғырып,[†] қалалары шөлден әлсіреп жатыр. Адамдар аза тұтып жерде отыр, Иерусалимнен зарлы дауыстар шығып жатыр. 3Байлар қызметшілерін суға жібергенде, олар құдықтарға барып, су таба алмайды. Бос ыдыстарын көтеріп, абыржып, күдерлерін үзген олар бастарын жауып қайтып келеді. 4Жаңбыр жаумай, жер қаңсып жарылып кеткендіктен, диқандар да қуаңшылыққа қайғырып, бастарын жабады. 5Тіпті елік жаңа туған төлін шөптің жоқтығынан далаға тастап кетеді. 6Жабайы есектер тақыр төбелерде тұрып, шибөрідей алқына тыныстайды. Шөптің жоқтығынан олардың көздері қарауытып жөндеп көрмейді.

7— Күнәларымыздың көптігі бізге қарсы айғақ болса да, уа, Жаратқан Ие, өз есіміңнің даңқы үшін бізді құтқара көрші! Опасыздығымыз шегінен шыққан, Сенің көз алдыңда күнәға баттық.

8Уа, Исраилдің үміті, қиын-қыстау кезіндегі Құтқарушысы! Неге Сен осы елде жат жұрттық адамдай, бір-ақ күн түнеп шығатын жолаушыдай болып тұрсың? 9Неліктен Сен таңырқап абыржыған кісіге, құтқара алмайтын жауынгерге ұқсайсың? Уа, Жаратқан Ие, Сен арамыздасың, біз Сенің есіміңмен аталған халқыңбыз, бізді тастап кете көрме!

10Осы халық туралы Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Олар Менен алшақ кетіп қаңғырғанды қатты сүйеді, аяқтарын аңдып баспай жүре береді. Сондықтан да Мен, Жаратқан Ие, оларды енді қайтадан қабылдамаймын, істеген зұлымдықтарын есіме алып, оларды күнәлары үшін жазалаймын.

11Содан соң Жаратқан Ие маған тағы былай деді:

— Бұл халықтың игілігін тілеп Маған сиынба! 12Олар ораза ұстаса да, жалбарынышына құлақ аспаймын! Құрбандықтар мен астық тартуларын өртеп ұсынса да, соларын қабылдамаймын! Мен оларды семсер, ашаршылық және індет арқылы қырып-жоямын.


Жалған пайғамбарлардың әшкереленуі

13Сонда мен былай дедім:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие! Ал пайғамбарлар[†] оларға: «Жаудың семсерін көрмейсіңдер, ашаршылық та болмайды! Қайта, Мен сендерге бұл жерде амандық пен тыныштық сыйлаймын дейді Жаратқан Ие», — дей береді. — 14Жаратқан Ие маған былай деп жауап берді:

— Сол пайғамбарлар Менің атымнан сөйлегенсіп жалған айтып жүр. Мен оларды жіберген де жоқпын, сондай бұйрық берген де жоқпын! Оларға тіл қатқан да емеспін. Олар сендерге жалған аяндар мен болжамдарды білдіріп, түкке тұрғысыз түстері мен өздері ойлап шығарған әңгімелерін айтып жүр.

15Сондықтан Мен, Жаратқан Ие, Өзімнің атымнан хабарларын жеткізіп жүрген пайғамбарлар туралы мынаны айтамын: Мен оларды жіберген емеспін. Бірақ олар: «Бұл елге не семсер, не ашаршылық жуымайды!» деп жариялап жүр. Расында дәл осы пайғамбарлардың өздері семсерден қаза тауып, аштан өледі! 16Олардың пайғамбарлық сөздері жеткен басқалар да семсер мен ашаршылықтан қырылып, мәйіттері Иерусалимнің көшелеріне лақтырылады. Олардың өздері мен әйелдерін, ұлдары мен қыздарын қабірге қоятын ешкім болмайды. Осылайша Мен лайықты пәлелерін бастарына төгемін![*]

17Енді оларға мына хабарды жеткіз: «Күні-түні көз жасым ағылып тоқтамасын! Себебі ежелде пәк қызымдай болған Менің халқым қатты соққы жеп, ауыр жарақаттанды. 18Далаға шықсам көретінім — семсерден қаза тапқандар, қалаға кірсем — аштықтан өлермен болғандар. Діни қызметкер[†] де, пайғамбар да өздері білмейтін елге жер аударылып кеткен».


Халықтың Жаратқан Иеден рақым етуін өтінуі

19— Онда Яһудадан толығымен бас тартқаның ба? Сиондағы қала да Саған жек көрінішті болып кеткені ме? Енді қайтып сауықпайтындай қылып бізге неге соққы бердің? Амандық пен тыныштықты күтіп келеміз, бірақ жақсы еш нәрсе болмады. Сауығатын кезімізді тосып келеміз, бірақ басымыздан өткені қорқыныш! 20Өз күнәларымызды, ата-бабаларымыздың зұлымдығын мойындаймыз, уа, Жаратқан Ие! Біз шынында да Сенің алдыңда күнә[†] жасадық.

21Ұлы атыңның шығуы үшін бізден кері бұрыла көрме! Жер бетіндегі салтанатты тағың — киелі[†] үйіңнің[*] қорлануына жол бере көрме! Бізбен жасаған Келісіміңді[†] есіңде ұстап, бұза көрме!

22Басқа ұлттардың түкке тұрғысыз жалған тәңірлері жаңбыр жібере ме? Әлде аспан[†] өзінен-өзі нөсерді жаудыра ма? Жоқ, соны істейтін тек Сен ғана, уа, Құдайымыз Жаратқан Ие! Саған үмітімізді артамыз, өйткені осының бәрін де жасайтын Сенсің!

#### 15


Үкім кесілді: халық жазалануға тиіс

1Сонда Жаратқан Ие[†] маған тіл қатып былай деді:

— Тіпті Мұса мен Самуил осында Менің алдымда тұрып, олар үшін өтініш жасаса да,[*] бәрібір бұл халыққа жаным ашымас еді. Халықты Менің көз алдымнан қуып жіберіңдер, кетсін! 2Ал егер: «Қайда баруымыз керек?» деп сұраса, сен оларға былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Әркім өзіне бұйырылғанына барсын: індеттен өлуге бұйырылғаны індетке, семсерге бұйырылғаны семсерге, аштыққа бұйырылғаны аштыққа, жер аударылуға бұйырылғаны жер аударылуға кетсін! 3Мен оларды төрт түрлі өліммен жазалаймын: өлтіру үшін семсер, жұлмалап боршалау үшін иттер, жалмап жоқ қылу үшін аспанның[†] жыртқыш құстарын және жердің аңдарын жіберемін. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын. 4Яһуданың патшасы Езекия ұлы Манасаның Иерусалимде істеген зұлым істері үшін[*] Мен оларды жер бетіндегі барлық патшалықтардың алдында қорқынышты көрініс етемін.[*]

5«Сонда сені кім мүсіркейді, ей, Иерусалим? Қайғыңа[†] кім ортақ болады? Халіңді сұрап саған кіріп-шығатын біреу бола ма? 6Сен өзің Мені менсінбей, бас тарттың, — дейді Жаратқан Ие. — Менен кері бұрылып кете бересіңдер. Сол үшін Мен саған қарай қолымды созып көзіңді құртамын. Енді саған рақым көрсете алмаймын».

7Мен халқымды оның қала қақпаларындағы қырмандарында бидайды желпуші диқандай күрекпен желге ұшырамын. Халқым теріс жолдарынан кері қайтпағандықтан, оны ұл-қыздарынан айырып, қырып-жоямын. 8Олардың жесірлері Менің көз алдымда теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарынан да көп болады. Тал түсте кенеттен халықтың жас жігіттерінің шешелеріне қырып-жоюшы жауды жіберіп, бойларын қорқыныш пен үрейге билетемін. 9Сонда жеті баланың анасы әлсіреп, соңғы демін шығарады. Оның күні күндізгі уақытта-ақ батып кетеді. Ол балаларынан айырылып, масқара болды. Ал халықтың тірі қалғандарын жауларының семсерімен өлтіртемін, — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Еремияның өмірден түңілуі және Жаратқан Иенің уәдесі

10— Қайран шешем-ай, неге маған жарық көрсеттің? Бүкіл елмен айтысып-таласып жүрген адаммын ғой! Ешкімнен аласым, ешкімге бересім жоқ, әйтсе де бәрі мені жек көріп қарғайды, — дедім.

11Жаратқан Ие жауап беріп былай деді:

— Мен сені ізгі ниетпен нығайтамын. Елдің басына апат пен ауыртпалық түскен кезде тіпті дұшпандарыңа да сенен көмек сұратып жалындырамын.

12Адам[†] жай қолымен-ақ темірді, тіпті солтүстіктен келтірілген темірді[*] немесе қоланы сындыра ала ма? 13Уа, халқым, Мен сенің қазына-дәулетіңді жауға тегіннен-тегін олжа етіп бере саламын. Себебі сен бүкіл елің бойынша күнә[†] жасай бердің. 14Өзің бұрын танып білмеген елден жауыңды алып келемін. Өйткені қаһарымнан от тұтанып, ол сендерге қарсы лаулап жатыр.

15— Уа, Жаратқан Ие, Сен бәрін де білесің! Мені есіңде ұстап, назарыңнан тыс қалдырмашы. Қудалаушыларыма лайықты жазаларын тартқыза гөр! Сен аса шыдамдысың,[*] опат болуыма жол бере көрме! Осы масқараға Өзіңе бола төзіп жүргенімді[*] жақсы білесің ғой.

16Сөздерің маған жеткен кезде, олардан рухани[†] нәр алып жан дүниеме азық еттім. Сенің сөздерің маған қуаныш әкеліп, жүрегім ләззат тапты. Себебі мен Сенің есіміңмен аталғанмын, уа, Әлемнің Әміршісі[†] Құдай[†] Ие.

17Әжуалаушы адамдармен бірге отырып, сауық-сайран құрған емеспін. Қайта, Сен маған қолыңды қойып тағайындап, ерекше тапсырма бердің. Содан мен жалғыз отырып, (олардың күнәларына бола) ашу-ызаға кенелдім. 18Көретін азабым неліктен басылмайды? Маған түскен жара еш жазылмай ауыра береді. Сен мен үшін кенет пайда болып, кейін тартылып қалатын тұрақсыз бұлақ сияқты боласың ба? — дедім.

19Сонда Жаратқан Ие маған мынаны айтты:

— Егер айтқандарыңа өкініп, Маған қайтып келсең ғана, сені Өзіме қызметшім етіп қайтадан қабылдаймын. Пайдасыз емес, асыл сөз сөйлесең ғана, Менің хабаршым боласың. Сен халыққа емес, халық саған бет бұрсын! 20Мен сені осы халық үшін қабырғадай, иә, бекіністі қола қабырғадай берік етемін. Олар сенімен күрессе де, сені жеңе алмайды, өйткені Мен саған жар болып, өзіңді құтқарып, аман сақтайтын боламын! Осы уәдені берген Мен Жаратқан Иемін.[*] 21Сені Өзім зұлымдардың қолынан құтқарып, қатыгез адамдардың шеңгелінен арашалап аламын.

#### 16


Еремия пайғамбарға бұйырылған ерекше өмір салты

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді:

2— Бұл елде енді үйленіп, ұл-қыз сүюіңе болмайды! 3Өйткені Мен, Жаратқан Ие, осы елде дүниеге келген ұл-қыздар мен олардың мұнда тұратын әке-шешелері туралы мынаны айтамын: 4Олар жазылмайтын індеттерден қырылады. Оларды жоқтап, қабірге қоятын ешкім болмағандықтан, сүйектері қи-қоқыс сияқты әр жерде шашылып жататын болады. Ал қалғандары семсерден қаза тауып, аштан өледі; денелері аспандағы[†] құстар мен жердегі аңдарға жем болады.

5Мен, Жаратқан Ие, тағы мынаны айтамын: Сенің қазалы үйге барып, қайғыларына[†] ортақ болып көңіл айтып, дәм татуыңа да болмайды! Себебі Мен бұл халықтан Өзімнің жарылқауым мен рақым-шапағатымды алып қойдым. 6Осы елдің ұлығы да, қарасы да[*] құриды. Олар қабірге қойылмай қалады, ешкім аза тұтып жоқтамайды да. Олардың өлгенін жоқтап, өз денелерін тілгілеп жарақаттап, шашын тақырлап алып тастайтын да ешкім болмайды. 7Аза тұтып жатқан адамдарды жұбатып, нан үзіп беретін де, тіпті өлген әке-шешесін еске алғанда жұбаныш сусынын құйып беретін де ешкім болмайды.[*] 8Той болып жатқан үйге кіріп, олармен бірге отырып, ішіп-жеуіңе де болмайды.

9Өйткені Мен — Әлемнің Иесі[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтамын: Бұл елде қуаныш пен шаттықтың үнін, күйеу мен қалыңдықтың көңілді дауыстарын сап тыямын. Сендер соны өз көздеріңмен көресіңдер, себебі бұл іс кейін емес, тірі кездеріңде болады.

10Осының бәрін сен халыққа айт! Олар сенен: «Жаратқан Ие соншама азапты біздің басымызға не үшін төгейін деп отыр? Құдайымыз Жаратқан Иеге қарсы қандай күнә[†] жасадық? Оның алдындағы айыбымыз қандай?» деп сұрайтын болса, 11оларға былай деп жауап бер: «Өйткені сендердің ата-бабаларың Менен бас тартып кетті, — дейді Жаратқан Ие. — Олар бөгде тәңірлердің жолын қуып, соларға қызмет етіп иіліп, табынып кетті. Осылайша Мені тастап кетіп, Таурат заңымды[†] сақтамады. 12Бірақ сендер бұл жағынан тіпті ата-бабаларыңнан да асып кеттіңдер. Әркім өзінің қасарысқан жүрегінің қалауымен жүріп, Мені тыңдаудан бас тартып жүр. 13Сондықтан Мен сендерді осы елден өздерің де, ата-бабаларың да бұрын танып білмейтін бір елге жіберемін. Сол жерде сендер күні-түні бөгде тәңірлерге құлшылық ететін боласыңдар. Ал Мен сендерге еш мейірім көрсетпеймін».


Қиын-қыстау кездегі үміт

14Әйтсе де Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Исраил халқын Мысыр елінен алып шыққан мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын» деп емес, 15«Исраил халқын солтүстіктегі елден[*] және Өзі аластатып жіберген басқа да барлық жерлерден алып келген мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын» деп ант беретін уақыт туатын болады! Өйткені Мен исраилдіктерді ата-бабаларына Өзім табыстаған елге қайта әкелетін боламын.

16Ал қазір Мен көптеген балықшыларды жіберіп отырмын! — дейді Жаратқан Ие. — Сол балықшылар оларды қармап ұстап алатын болады. Мұнан кейін Мен көптеген аңшыларды жіберемін! Аңшылар исраилдіктерді барлық тау-төбелерден әрі жартастардың жарықтарынан іздеп жүріп, ұстап алатын болады. 17Мен халқымның жүрген жолдарының барлығын көріп тұрмын. Олар көзімнен жасырын емес, ешбір күнәлары да Менің назарымнан тыс қалмайды. 18Мен халқымды өз еліне қайтармас бұрын, оны жасаған ауыр күнәлары үшін екі есе қатты[*] жазалаймын. Себебі олар Менің өздеріне табыстаған елімді жалған тәңірлерінің өлі де жексұрын мүсіндерімен арамдап, жерімді сол жиренішті нәрселерімен толтырып тастады.


Басқа ұлттардың Жаратқан Иеге бет бұруы

19— Уа, Жаратқан Ие, Сен күш-қуатымның қайнар көзісің, басыма күн туғанда паналайтын қорғанымсың. Жердің шет-шеттерінен халықтар Саған келіп: «Ата-бабаларымыз өтірікке алданып, түкке тұрғысыз тәңірсымақтарға табынып келді. 20Адам[†] өзі үшін тәңірлер жасай ала ма? Сондай «тәңірсымақтар» бәрібір шынайы құдай[†] емес қой!» — дейтін болады.

21— Міне, сондықтан да Мен оларға тәлім беремін, құдіретті билігім мен күш-қуатымды жуырда ашып көрсетемін. Сонда олар Менің есімімнің «Жаратқан Ие» екенін білетін болады.

#### 17


Яһуданың күнәсі және тартатын жазасы

1Яһуданың күнәсі олардың жүректерінде және құрбандық үстелдерінің мүйіз тәрізді шошақтарында[*] тас тақташаға темір құралмен не үшкір алмаспен жазылғандай анық та берік тіркелген. 2Тіпті олардың балалары да жапырағы жайқалған ағаштардың[†] түбінде және биік төбелерде жалған тәңірлерге арнап орнатылған құрбандық үстелдерін және Ашераға бағышталған ағаш бағаналарын жақсы біледі.

3Сондықтан (біліп қой, Яһуда халқы:) Мен Өзімнің осы жердегі Сион тауымды әрі сенің барлық қазына-дәулетіңді биіктеу жерлердегі табыну орындарыңмен қоса жауларыңа олжа етіп бере саламын. Себебі бүкіл елің бойынша күнә[†] жасай бересің. 4Мен өзіңе табыстаған мұралық жеріңді уысыңнан шығарып аласың. Өзің бұрын танып білмеген елде Мен сені жауларыңа құлдыққа түсіремін. Өйткені сен Менің қаһарымды тұтатқан едің, енді ол мәңгілікке лаулайтын болады, — дейді Жаратқан Ие.[†]


Әділ жанның үміті Жаратқан Иеде

5Жаратқан Ие мынаны айтады: «Адамға сенім артып, өмірі өткінші пендені қорған санайтын, әрі жүрегін Жаратқан Иесі — Менен алшақтап әкеткен әркімді қарғыс атсын! 6Ондай адам[†] құлазыған далада өсіп тұрған бұта сияқты болады. Ол ешқандай жақсылықты көрмей, шөлдің қуаңшылықтан жарылып кеткен, ешкім тұрмайтын сортаң жерін мекендегендей болады.

7Ал Жаратқан Иеге сенімін артатын, бар үмітін Оған жүктейтін адам бақытты! 8Ол судың жағасында өсіп тұрған, тамырларын өзенге қарай созған ағашқа ұқсайды. Аптап ыстық келсе де, еш қауіптенбей, жапырақтары да әрдайым жасыл болады. Қуаңшылық жылы да алаңдамайды, ешқашан жеміс бермей қалмайды.[*]

9Адамның жүрегі[*] бәрінен бетер алдамшы әрі жазылмайтындай бүлінген. Оны танып біле алатын кім бар?

10Мен, Жаратқан Ие, адамның жүрегіндегісін зерттеймін, оның жан дүниесін анық тексеремін. Содан әркімге жасаған қылығына, істеген істеріне қарай есесін қайтарамын.

11Байлығын әділетсіздікпен жиған адам өзге құстың жұмыртқасын басып шығарған шілге ұқсайды. Өмірінің орта тұсында байлығы одан кетіп, ақыр соңында ақымақтығы өзіне аян болады».

12«Киелі[†] үйіміздің орны — әуел бастан асқақталған да салтанатты патшалық тақ![*] 13Уа, Жаратқан Ие, Исраилдің үміті Сенсің! Өзіңнен безіп кеткен әркім масқара болады. Сенен кері бұрылғандардың есімдері шаң-тозаңға жазылғандай ұмытылады. Өйткені олар тірі судың қайнар көзі — Жаратқан Иеден[*] бас тартты».


Еремияның Құдайдан өзін ақтауын сұрауы

14«Сауықтыра гөр мені, уа, Жаратқан Ие, сонда мен шынымен сауығамын. Өзің құтқара гөр мені, сонда мен шынымен құтқарыламын.[*] Себебі Сені ғана мақтан тұтып дәріптеймін. 15Ал дұшпандарым мені: «Жаратқан Иенің айтқан сөзі қайда? Кәне, қазір-ақ іске ассыншы!» деп келекелей береді. 16Халқыңды бағушыдай қамқорлаудан қашқан емеспін және апаттың олардың бастарына түсуін қаламағанымды Сен білесің.[*] Айтқан сөздерімнің бәрі де Саған айқын. 17Мені үрейлендіре көрме! Басыма күн туғанда Сені паналаймын. 18Мені қудалаушылар масқара болсын, бірақ мені масқарадан сақтай гөр. Олар үрейленсін, бірақ мені үрейден сақтай гөр. Олардың басына апат күнін тудырып, екі есе қатты жазалап құрта гөр!»[*]


Демалыс күнін берік сақтау жайлы

19Жаратқан Ие маған былай деп тапсырды: Бар да, Иерусалимнің күллі қақпаларының маңында, соның ішінде Яһуда патшалары кіріп-шығатын қақпаның жанында тұрып алып, мына сөздерді 20халықтың барлығына жеткіз: Уа, осы қақпадан өтетін Яһуда патшалары, Яһуданың бүкіл халқы және Иерусалимнің тұрғындары! Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 21Жаратқан Ие мынаны айтады: Өмірлеріңді сақтап қаламын десеңдер, демалыс күндері[*] ешқандай жүкті көтеріп жүрмеңдер! Оларды Иерусалимнің қала қақпаларынан өткізбеңдер! 22Сол күндері үйлеріңнен жүк алып шығушы не басқа да жұмыс істеуші болмаңдар! Мен ата-бабаларыңа өсиет еткендей, демалыс күнін Маған, Жаратқан Иеге, бағыштап, қасиет тұтыңдар![*] 23Бірақ ата-бабаларың бұны тыңдаған да жоқ, сөздеріме мән де берген жоқ. Олар қыңырланып, Менің айтқаныма құлақ салмай, тіпті Мен оларды жазалағанда да түзелген жоқ.

24Ал егер сендер Маған толығымен бағынсаңдар, — дейді Жаратқан Ие, — әрі демалыс күні қала қақпаларынан еш жүк тасымай, осы күні еш жұмыс істемеу арқылы оны Маған, Жаратқан Иеге, бағыштайтын болсаңдар, 25онда патшаларың әрқашан (Менің еркім бойынша) Дәуіттің тағында отыратын болады. Патша өзінің әміршілерімен[†] күймелер мен аттарға мініп, Яһуданың адамдары мен Иерусалимнің тұрғындарын ертіп, (салтанатты шеру құрып) осы қаланың қақпаларымен өтетін болады. Сонда бұл қала мәңгі бақи адамдардың мекені болады. 26Халық Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің айналасындағы ауылдардан, Бунямин жерінен және батыстағы төменгі қыраттар мен оңтүстіктегі Негев аймағынан ағылып, түгелдей өртелетін құрбандықтары мен тартуларын, астық тартулары мен хош иісті заттарын және Өзіммен қарым-қатынастарына ризашылық құрбандықтарын Менің киелі үйіме алып келетін болады.

27Бірақ егер айтқанымды орындамасаңдар, демалыс күнін Маған бағыштамасаңдар, әрі сол күндері Иерусалимнің қақпаларынан жүк алып кіретін болсаңдар, онда Мен Иерусалимнің қақпаларына ешқашан өшпейтін от қоямын! Содан оның сарайлары да өртеніп кетеді.

#### 18


Құмырашы мен оның қыш ыдыстарының мысалы

1Жаратқан Ие[†] Еремияға сөзін арнап былай деп бұйырды: 2«Қазір ылдилап құмырашының үйіне бар! Сол жерде саған халыққа айтатын хабарымды жеткіземін».

3Мен құмырашының үйіне барғанда, ол аяғымен ұршығын айналдырып жұмыс істеп отыр екен. 4Саз балшықтан жасап отырған бір ыдысының пішіні дұрыс шықпай қалғанда, шебер оны бұзып, қайтадан илеп, өз ойындағыдай етіп басқа бір ыдысты жасап шығарды.

5Сонда Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 6«Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, мына құмырашының өзінің ыдыстарына істегенін Мен сендерге істей алмаймын ба? Жаратқан Ие мынаны айтады: Балшық шебердің қолында болғандай, сендер де Менің қолымдасыңдар, уа, Исраил халқы. 7Кейде Мен бір халықты не патшалықты елінен түп-тамырымен жұлып, құлатып, жоюым керек деп шешемін.[*] 8Бірақ егер сол халық өзінің жасап жүрген зұлым істеріне өкініп, солардан бас тартса, онда Мен де райымнан қайтып, жіберейін деп отырған апатты оларға жібермеймін.[*] 9Ал басқа кезде Мен бір халықты не патшалықты орнатып, нығайту керек деп шешемін. 10Бірақ сол халық даусыма құлақ аспай, Маған жек көрінішті істер істесе, онда Мен де оларға жасаймын деген жақсылығымды жасамай қоямын.

11Сондықтан Яһуданың адамдарына және Иерусалимнің тұрғындарына былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп алыңдар: Мен сендерге бір жаман апатты ойластырып дайындап жатырмын. Сондықтан әрқайсың зұлым жолдарыңнан қайтып, іс-әрекеттерің мен жүрген жолдарыңды түбегейлі өзгертіңдер!»


Халықтың қасарысып, жалған тәңірлерге табынуы

12Бірақ олар: «Біз үшін әуре болмай-ақ қой! Өз ниетімізді іске асыра береміз. Ешқайсымыз алған бетімізден қайтпай, ойға алған айлалы істерімізді жүзеге асырамыз!» дейтін болады.

13Сол себепті Жаратқан Ие мынаны айтады: «Басқа ұлттардан сұраңдаршы, бұндай нәрсе туралы кім естіп көріпті? Бұрын пәк қыздай болған Исраил халқы жексұрын іс жасады! 14Ливан тауының асқар шыңдарынан қар кете ме? Алыстан ағып келген оның мұздай суы сарқыла ма? (Әрине, жоқ.) 15Бірақ өз халқым Мені елемей тастап кетті! Олар түкке тұрғысыз тәңірсымақтарға арнап хош иісті заттар түтетіп табынады. Осы жалған тәңірлер халқымды сүріндіріп, ежелгі ізгі жолдарынан тайдырып, нашар сүрлеу жолдарға түсірді.[*] 16Сондықтан оның жері қиратылып, басқа халықтар оны ысқырып, келекелейді. Сол жермен өткен-кеткендердің бәрі аңтарыла жандары түршігіп, бастарын шайқайтын болады.

17Шығыстан соққан дауыл сияқты, Мен оларды жауларының алдында шашыратып жіберемін. Бастарына күн туғанда Мен олардан сырт айналып, бет-жүзімді көрсетпеймін».


Пайғамбардың өзіне қастандық ойлаған жаулары жайлы шағымы

18Сол кездері кейбіреулер: «Еремияға қарсы қолданылатын шаралар ойластырып, оның аузын жабайық. Таурат заңын[†] үйрететін діни қызметкерлер,[†] ақыл-кеңес беретін данышпандар, Құдайдың хабарын жеткізетін пайғамбарлар[†] өз арамыздан таусылмайды. Кәне, сол кісіге жала жауып, айтқан сөздеріне құлақ аспайық!» — деп сөз байласты.

19(Сонда пайғамбар былай деп мінажат етті:) «Тыңдашы мені, Жаратқан Ие! Айыптаушыларымның не айтып жатқанына құлақ түре көрме. 20Жақсылыққа жамандықпен қайтаруға бола ма? Ал бұлар маған ор қазуда.[*] Қаһарыңды оларға жаудырмауың үшін мен олардың игілігін көздеп Сенің алдыңда тұрып жалбарынғанымды[*] есіңе түсіре көрші! 21Солардың балаларын ашаршылыққа ұшыратып, семсерден өлім[†] құшыр. Аналары балаларынан айырылып, әйелдері жесір қалсын, ер адамдары індеттен құрып, жастары шайқаста семсердің жүзінен мерт болсын. 22Сен оларға кенеттен басқыншылар жібергенде, үйлерінен зар жылаған дауыстар шықсын! Себебі мені қолға түсіру үшін олар маған ор қазып, жолыма тор құрды. 23Бірақ Сен, уа, Жаратқан Ие, олардың мені өлтіруге жасаған барлық жоспарларын білесің. Олардың қылмыстары мен күнәларын кешіріп, есіңнен шығара көрме! Қаһарлы сотың кезінде оларға лайықтысын қайтарып, Өзіңнің алдыңда жайпап құртып жібере гөр!»

#### 19


Сындырылған құмыраның мысалы

1Жаратқан Ие[†] маған тағы былай деп тапсырды: «Құмырашыға барып, бір қыш құмыра сатып ал. Содан соң қасыңа халықтың және діни қызметкерлердің[†] ақсақалдарының бірнешеуін ертіп алып, 2Бен-Хенном аңғарына, Сынықтар қақпасының маңына бар! Сол жерде Мен саған беретін хабарды оларға жариялап былай де: 3Уа, Яһуда патшалары мен Иерусалимнің тұрғындары, Жаратқан Иенің сөздеріне құлақ салыңдар! Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Біліп алыңдар: Мен осы жерге зор апат жіберемін. Сол туралы естіген адам[†] қатты абыржып құлағы шыңылдайтын болады. 4Өйткені халық Менен бас тартып, осы жерді Өзіме жат қылып арамдады: олар өздері де, ата-бабалары да, Яһуда патшалары да ешқашан танып білмеген бөгде тәңірлерге арнап бұл аңғарда хош иісті шайыр түтетіп, құрбандық өртеп ұсынып келеді. Оның үстіне олар осы жерді жазықсыз адамдардың төгілген қанына толтырды.[*] 5Сол үшін олар Бағалға табыну орындарын салып, өз балаларын оған арнап түгелдей өртелетін құрбандық етіп ұсынды! Мұндайды Мен оларға бұйырған да, айтқан да емеспін, ол тіпті ойыма да келген жоқ. 6Сондықтан сақ болыңдар! Осы жер енді қайтып Топет немесе Бен-Хенном аңғары деп емес, Қырғын аңғары деп аталатын уақыт келеді.[*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

7Осы жерде Мен Яһуда мен Иерусалимнің жауға тойтарыс беру туралы жасаған жоспарларын түкке тұрғысыз етемін.[*] Оларды жандарын алмақ болғандардың семсерімен құртып, сол қас жауларының алдында құлатып, денелерін аспандағы[†] құстар мен жердегі аңдарға жем қылып беремін.[*] 8Мен бұл қаланы қиратып, келекеге қалдырамын. Өткен-кеткен адамдардың бәрі қаланы көргеннен аңтарыла жандары түршігіп, оның соққы жеп қатты жарақаттанғанына қарап мұрындарын шүйіріп ысқыратын болады. 9Мен олардың жандарын алмақшы жаудың елге басып кіріп, қаланы қоршап алуына жол беремін. Сонда Мен аштықтан қатты қиналып не істерін білмей қысылып отырған оларға өз ұл-қыздары мен достарының етін жегіземін!

10Еремия, осыны айтып болған соң сен өзіңе еріп келген адамдардың көзінше қолыңдағы құмыраны[*] сындыр да, 11оларға былай де: Әлемнің Иесі мынаны айтады: Қыш құмыра сынған соң еш жөндеуге келмейтініндей, Мен де Яһуда мен Иерусалимнің халқын «сындырып» тастаймын. Олар өлгендердің мәйіттерін орын қалмағанша Топетте[*] жерлейтін болады. 12Осы жерге және осында тұрғандарға мынаны істеймін, дейді Жаратқан Ие: Мен бұл қаланы Топет сияқты арамдалған орынға айналдырамын![*] 13Үйлеріңнің жалпақ төбелерінде аспан денелеріне бағыштап хош иісті заттар түтетіп, әрі бөгде тәңірлерге арнап сұйық тартулар құйып ұсындыңдар.[*] Сол үшін Иерусалимдегі үйлердің бәрі, тіпті Яһуда патшасының сарайы да, Топет сияқты арамдалады!»


Пайғамбардың ғибадатхана ауласында сөз сөйлеуі

14Мұнан кейін Еремия Жаратқан Ие өзін пайғамбарлық[†] хабар айтуға жіберген Топеттен[*] қалаға қайта оралды. Содан ол Жаратқан Иенің киелі[†] үйінің ауласында тұрып халыққа дауыстап былай деді: 15«Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Біліп алыңдар! Сендер тоңмойын болып, сөздеріме құлақ асудан қыңырлықпен бас тартып келе жатырсыңдар. Сондықтан Мен Иерусалим мен оның айналасындағы елді мекендерге қарсы паш еткен апатты енді міндетті түрде бастарыңа түсіремін!»

#### 20


Опасыз дінбасының пайғамбарды жәбірлеуі

1Имер ұлы Пашхур есімді діни қызметкер[†] Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің күзет бастығы болатын. Ол Еремияның халыққа жеткізген пайғамбарлық[†] хабарында осындай нәрселерді айтып тұрғанын естіп, 2оны дүрелеп, Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] Жоғарғы Бунямин қақпасының маңында бұғаулап тастады. 3Келесі күні Пашхур оны бұғаудан босатқан кезде Еремия оған былай деді: «Жаратқан Ие сенің атыңды енді Пашхур емес, Магор-Миссабиб («Жан-жақ толған қорқыныш»)[*] деп өзгертті. 4Өйткені Жаратқан Ие сен туралы мынаны айтады: Мен саған да, дос-жарандарыңның бәріне де қорқыныш жіберемін. Сен өз көзіңмен олардың жау қолынан өлетіндерін көресің. Мен бүкіл Яһуданы Бабыл патшасының билігіне тапсырамын. Ол Яһуда халқын Бабылға жер аударып әкетеді, ал елде қалып қойғандарын семсермен өлтіреді. 5Мен Иерусалим қаласының бар байлығын жауларының олжалауына жол беремін. Олар қаланың шығарған бүкіл өнімдерін және барлық құнды заттарын әрі Яһуда патшалары жиған күллі қазыналарын тонап, Бабылға алып кетеді. 6Пашхур, сен өзің де, үй ішің де Бабылға айдалып кетесіңдер. Сен сол жерде қайтыс болып, өзің де, жалған пайғамбарлық сөздеріңді естіген дос-жарандарың да сонда жерленесіңдер».


Пайғамбардың өзін қуғындағандарды Құдай алдында әшкерелеуі

7«Уа, Жаратқан Ие, Сен мені еліктіріп, дегеніңе көндірдің. Сен менен күштісің, жеңіп шықтың. Енді жұрт күні бойы мені мазақтап, кез келгені келекелеп жүр. 8Сөйлеген сайын мен: «Озбырлық пен апат болады!» деп айқай саламын. Жаратқан Иенің осы хабарын жеткізгенім үшін жұрт мені күні бойы келекелеп қорлап жүр. 9Ал «Бұдан былай Оның хабарын есіме алып, Оның атынан сөйлемеймін» десем, онда Жаратқан Иенің сөзі жүрегімде жанып жатқан от сияқты, сүйегімнің ішіне қамалған шоқ іспетті болады. Оны ішімде ұстаудан қатты шаршадым, тіпті ұстай алмаймын да. 10Көп адамдар сыбырлап жүр: «Жан-жақ толған қорқыныш![*] Ол туралы мәлімдеңдер! Кәне, шағымданайық!» дейді. Тіпті сырлас достарымның бәрі де енді бір қате жіберуімді аңсап жүр. «Мүмкін, ол алданып, қолымызға түсер! Сонда біз одан өшімізді аламыз!» дейді.

11Бірақ Жаратқан Ие айбат көрсеткен батыр сияқты менің жанымда. Сондықтан мені қудалап жүргендер сүрініп, мені жеңе алмайды. Олар ниеттерін іске асыра алмай, әбден ұятқа қалады. Енді қайтып жұрт олардың масқараларын ұмытпайды. 12Уа, Әлемнің Иесі,[†] Сен кімнің әділ екенін тексеріп сынайсың, адамның жүрегі мен ой-ниетін анық көресің. Оларға істегендеріне сай әділ жаза тартқызғаныңды көрсете көрші, себебі мен ісімді Саған сеніп тапсырдым.[*]

13Жаратқан Иеге ән-жыр айтыңдар! Жаратқан Иені мадақтаңдар! Ол жарлының жанын зұлымдардың шеңгелінен құтқарып алады.

14Ал мен дүниеге келген күн құтсыз күн! Мен туылған күн еш аталмасын! 15Әкемді: «Сүйінші! Ұлды болдың!» деген хабармен қуантқан адам[†] — бақытсыз пенденің өзі![*] 16Сондай адам Жаратқан Ие ежелде аяусыз құртып жіберген қалаларға ұқсайды: ол таң сәріде айқай-шу, тал түсте қағылған дабылды естиді. 17Әттең, ол мені құрсақта жатқанымда-ақ өлтіріп тастағанда ғой! Анамның ішінен шықпай-ақ шетінеп, оның құрсағы қабірім болып қала бергенде ғой! 18Неге ғана тудым екен? Пәни өмірдің азабы мен қайғысын[†] бастан өткізіп, ақыр соңында масқараға қалу үшін ғана ма?!»

#### 21


Седекиях патшаның өтініші және Құдайдың қатаң ескертуі

1Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнады. Сол кезде Седекиях патша Малқиях ұлы Пашхурды және Мағасиях ұлы Софония[*] есімді діни қызметкерді[†] Еремияға жіберіп:

2— Бабыл патшасы Набуходоносор бізге қарсы соғыс ашты. Енді Жаратқан Иеден біз үшін мынаны сұрап біліп алсаңыз екен: Мүмкін, Ол ежелде көрсеткен кереметтері[†] сияқты бізге де керемет жасап, жауды елімізден шегіндіріп кері қайтармас па екен? — деген өтінішін білдірген болатын. 3Еремия оларға мына жауапты қайтарды:

— Седекияхқа былай деңдер: 4Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Сендерді қала қабырғасының сыртынан қоршап алған Бабыл патшасы мен халдей жасақшыларына[*] қарсы қолданып жатқан қару-жарақтарыңды өздеріңе қарсы бұрамын. Сонда Мен жауларыңды қаланың ортасына жинап әкелемін! 5Сендерге қарсы зор күш-қуатыммен, кәрлі ашу-ызаммен құдіретті қолымды алға созып тұрып Өзім соғысамын. 6Мен осы қаладағылардың адам[†] болсын, мал болсын барлығына да апат жіберіп, олар қорқынышты індеттен қырылатын болады. 7Ал содан кейін Мен Яһуда патшасы Седекияхтың өзін де, осы қалада індет, семсер және ашаршылықтан аман қалған нөкерлері мен халқын да Бабыл патшасы Набуходоносордың әрі жандарын алмақ болған басқа да жауларының қолына тапсырамын. Набуходоносор оларды семсермен қырып, еш аяу, мүсіркеу, рақым ету дегенді білмейтін болады, — деп ескертеді Жаратқан Ие.

8Ал осы халыққа былай де: Жаратқан Ие сендердің таңдауларың үшін алдарыңа өмір мен өлімге апаратын жолдарды ұсынады: 9Осы қалада қалатын әрбір адам семсер, ашаршылық немесе індеттен құриды. Ал қаладан шығып, оны қоршап алған халдейлерге берілетін әркім тірі қалып, өз жаны өзіне олжа болады. 10Мен бұл қалаға жақсылық емес, жамандық істеуді ұйғардым. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын. Қала Бабыл патшасының қолына беріліп, ол оны өртеп жібереді.

11Жаратқан Ие маған Яһуданың патшалық әулетіне арнап мынаны айтқызды: «Тыңдаңдар Жаратқан Иенің сөзін, 12уа, Дәуіттің әулеті![*] Жаратқан Ие мынаны айтады: Күн сайын таңертең халыққа әділдікпен билік айтыңдар! Жәбірленгенді қысым көрсетушісінен құтқарыңдар! Әйтпесе істеген зұлым істерің үшін қаһарым оттай лап етіп, оны ешкім сөндіре алмайды.

13Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Жартасты төбенің басында тұрған саған қарсы шығамын, уа, Иерусалим: «Бізге қарсы соғысып, баспанамызға кіре алатын кім бар?» деп мақтанатын сендерге қарсы Өзім соғысамын. 14Мен сендерге лайықты жазаларыңды тартқызамын! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Орманыңа[*] Өзім от қойып, ол сендердің айналаларыңдағының бәрін жалмап қояды!»

#### 22


Опасыз Яһуда патшаларына арналған ауыр хабарлар

1Жаратқан Ие[†] маған былай деп тапсырды: «Яһуда патшасының сарайына ылдилап бар да, сонда мына сөздерді жарияла: 2Уа, Дәуіттің тағында отырған Яһуда патшасы, Жаратқан Иенің сөзін тыңда! Уа, осы қақпалар арқылы сарайыңа кіретін өзің де, нөкерлерің де, халқың да, құлақ түріңдер! 3Жаратқан Ие мынаны айтады: Әділдік пен шындықты ұдайы қолдаңдар! Жәбірленгенді қысым көрсетушісінен құтқарыңдар! Жат жұрттыққа, жетім-жесірге жәбір көрсетпеңдер! Бұл елде жазықсыз адамның қанын төкпеңдер![*] 4Егер осы бұйрықтарыма бағынатын болсаңдар, онда Дәуіттің тағында отырған патшалар мына сарай қақпалары арқылы күйме, аттарымен өтіп, соңынан нөкерлері мен халқы еріп (салтанатты шерумен) кіретін болады. 5Ал егер сол бұйрықтарыма бағынбасаңдар, онда бұл сарай қираған үйіндіге айналады деп Өзімнің атыммен ант етемін, — деп ескертеді Жаратқан Ие.

6Өйткені Жаратқан Ие Яһуда патшасының сарайы туралы мынаны айтады: Осы сарай Маған орманды Ғилақад аймағындай, самырсын қаптаған Ливан тауының бастарындай көрінсе де, Мен оны иен далаға, ешкім тұрмайтын бос қалаларға айналдырамын. 7Оған қарсы құртушыларды жіберемін, әрқайсысы қару-жарағын асынып келеді. Олар сарайдың таңдаулы самырсын тақтайшаларын шапқылап, отқа лақтырады.

8Көптеген ұлттардың адамдары осы қаланың қасынан өткенде бір-бірінен: «Жаратқан Ие неліктен осы ұлы қалаға мұны істеді екен?» деп сұрайтын болады. 9Сонда: «Олар өз Құдайлары Жаратқан Иемен жасаған Келісімнен[†] бас тартып, бөгде тәңірлерге иіліп құлшылық етіп кетті!» деп жауап беріледі.


10Жосия патша марқұмды жоқтамаңдар, ол үшін жылап аза тұтпаңдар! Қайта, басқа жаққа айдалып әкетілген (Шаллум) патша үшін қайғырыңдар,[†] өйткені ол енді қайтып туған еліне келмейді де, оны көрмейді де.[*] 11Себебі Жаратқан Ие әкесі Жосияның орнын басқан, енді Мысырға жер аударылып кеткен Шаллум туралы мынаны айтады: Ол мұнда ешқашан қайта оралмайды! 12Шаллум айдалып кеткен жерінде өмірінің соңына дейін тұрып, бұл елді бұдан былай көрмейді!


13Үйін әділетсіздікпен, жоғарғы бөлмелерін заңсыздықпен салып алған[*] адамды Мен жазалаймын! Ол шеберлерге тегін жұмыс істетіп, тиесілі еңбекақыларын төлемей: 14«Өзіме арнап жоғарғы бөлмелерін кең етіп зәулім сарай саламын! Соған үлкен терезе жасап, ішін самырсынмен қаптап, қызыл бояумен әшекейлеймін» деп мақтанады.

15Алайда самырсыннан сарай салғаның сені ұлы патша қыла ма? Әкең марқұм[*] тоя ішіп-жеп жайлы тұрмыс құрды емес пе? Ол әділдік пен шындықты жүзеге асырып, соның нәтижесінде игілікті өмір сүрді. 16Әкең бейшара мен кедейдің мүдделерін қорғап, елдің жағдайы жақсы болды. Мені жақыннан танып білу дегеннің өзі осы емес пе? — дейді Жаратқан Ие. 17Ал сен[*] жан-тәніңмен арам пайдаға құнығып, жазықсыз қан төгіп, басқаға зорлық-зомбылық жасауды ынтыға көздейсің.

18Сондықтан Яһуда патшасы Жосия ұлы Жохақым[*] туралы Жаратқан Ие мынаны айтады: Кезінде оның отбасын: «Ой, бауырым, ой, қарындасым!» деп ешкім жоқтамайтын болады, оның өзін де жұрт: «Беу, тақсыр ием[†]-ай! Ой, патшам-ай!» деп те жоқтамайды. 19Қайта, оның өлігін есектің өлімтігіндей Иерусалимнің қақпасынан сыртқа сүйреп шығарып, далаға лақтырып тастайды![*]


20Уа, Иерусалим халқы, Ливанға көтеріліп шығып, айқайла! Башанның тауларынан да даусыңды шығарып, Моабтағы Абарим қыратынан да айқай сал! Себебі көңілдес одақтастарыңның барлығы талқандалды! 21Жағдайың аман-есен болып тұрған кезде саған ескерткен едім, ал сен: «Тыңдағым да келмейді!» дейтінсің. Сен жас кезіңнен-ақ осылай істеп, даусыма мүлдем құлақ аспай келесің. 22Басшыларыңның бәрін жел үрлеп әкетеді. Көңілдес одақтастарың да жер аударылып әкетіледі. Ақыры сен өз зұлымдығыңнан ұятқа қалып, масқараланасың. 23Сен Ливанда тұрып, оның самырсын ағаштарында[†] ұя салған құс іспетті қауіпсіз сезінгенмен, сотталып жазаланған күніңде толғатқан әйелдей азап тартып қиналғанда қалайша ыңқылдар екенсің!


24Мәңгі тірі Жаратқан Ие өз атымен ант етіп былай дейді: Уа, Яһуда патшасы Жохақым ұлы Ехониях, Менің оң қолымдағы мөрлі жүзігімдей беделді болған едің. Алайда Мен сені қолымнан жұлып алып тастайтын боламын! 25Сені жаныңды алмақ болған, өзің зәрең қалмай қорқатын адамдардың, яғни Бабыл патшасы Набуходоносор мен халдей жасақшыларының, қолдарына түсіремін! 26Мен өзіңді де, сені дүниеге келтірген шешеңді де бөтен елге айдатып жіберемін.[*] Сендер сол жерде тумағанмен, сонда өлетін боласыңдар. 27Осы елге қайтуды қанша аңсасаңдар да, оған қайта оралмайсыңдар».

28«Мына адам[†] Ехониях шынымен сынып, қоқысқа тасталған ыдыс іспетті ме? Оның өзі және балалары білмейтін алыс елге неліктен айдалып әкетілмек?» деп сұрайтын шығар.

29Уа, елім! Уа, жерім! Уа, ел-жұртым![*] Жаратқан Иенің сөзін мұқият тыңдаңдар!

30Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Бұл кісіні баласыз, өмір бойы табысқа жетпейтін адам деп жазып қойыңдар! Себебі оның бірде-бір баласы Дәуіттің тағына отырып, Яһуда еліне билік жүргізбейтін болады».

#### 23


Құдайдың «отарының» опасыз және адал «бақташылары»

1«Халқымның билеушілері Менің «отарымдағы қойларды бағатын бақташылар» іспетті. Сол «бақташылар» қасіретке қалады! Өйткені олар бағуға тиістілерді өздері құртып, бытыратып қуып жатыр!»[*] — дейді Жаратқан Ие.[†] 2Өз халқын бағып жүрген осы «бақташыларға» Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: «Сендер Менің «қойларымды» бытыратып қуып жіберіп, оларға тиісті назар аудармадыңдар. Сондықтан Мен сендердің толып жатқан зұлым істеріңе енді назарымды аударамын! — деп ескертеді Жаратқан Ие.

3Мен «отарымның» тірі қалғандарын Өзім айдап жіберген елдерден жинап аламын да, өздерінің еліне қайтарамын. Олар сонда өсіп-өнетін болады. 4Оларға қамқорлық ететін «бақташыларды» тағайындаймын. Бұдан былай «отарым» еш нәрседен қорқып, зәрелері ұшпайды да, бірде-біреуі жоғалмайды да». — Жаратқан Ие осыған уәде береді.


Дәуіттің әулетінен шықпақ «Әділ Өскін»

5Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Алдағы уақытта Мен Дәуіттің әулетінен бір «Әділ Өскінді» өсіріп шығаратын кез келеді. Ол патшалық құрып, даналықпен әрекет етіп, жерге әділет пен шындық орнатады.[*] 6Сол кезде Яһуда елі құтқарылып, Солтүстік Исраил де аман-есен өмір сүретін болады. Патша: «Әділдігіміздің қайнары — Жаратқан Ие»[*] деп аталмақ.

7Сондықтан Жаратқан Ие тағы мынаны да айтады: Халқым ант бергенде: «Исраилдіктерді Мысыр елінен алып шыққан мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын» деп емес, 8«Исраилдің үрім-бұтағын солтүстіктегі елден және Өзі аластатып жіберген басқа да барлық елдерден жинап алып келген мәңгі тірі Жаратқан Иенің алдында шын айтамын» дейтін уақыт тумақ! Сонда исраилдіктер өздерінің елін мекендейтін болады».


Жалған «тыныштықты» жариялайтын пайғамбарлардың әшкереленуі

9(Жалған) пайғамбарларға[†] бола жүрегім жаралы,[*] тұла бойым дірілдеп, шарапқа қызып алған мас адамға ұқсаймын. Мен Жаратқан Иенің киелі[†] сөздерінен[*] осындай болдым. 10Ел Оның Келісіміне[†] опасыздық жасаған адамдарға толып кеткендіктен қарғысқа ұшырады. Содан иен даладағы жайылымдар құрғап, жердің өзі қайғырып[†] жатыр. Халық зұлымдық жасап, күш-қуатын жамандыққа жұмсайды.

11«Халықтың пайғамбарлары мен діни қызметкерлері[†] азғындыққа салынған, Мен тіпті киелі үйімнен олардың зұлым істерін таптым. 12Сондықтан оларды күтіп тұрғаны — қараңғы да тайғақ жолмен кетіп, сонда сүрініп құлау. Жазаланатын уақыты келгенде Мен олардың бастарына апат түсіремін!» — деп ескертеді Жаратқан Ие.

13«Самарияның пайғамбарларының жиренішті іс істеп жүргендерін көрдім: олар Бағалдың атынан пайғамбарлық сөз айтып, халқым Исраилді адастырып, теріс жолға тайдырды. 14Иерусалимнің пайғамбарларынан да мына қорқынышты іс-әрекетті көрдім: олар азғындыққа салынып, жалғандықтың жолын қуып жүр! Олар зұлым істер істеп жүретіндерді қолдап-қолпаштайды. Сондықтан ешкім күнәсінен бас тартпайды. Діни қызметкерлердің бәрі Маған Содомдай, Иерусалимнің тұрғындары Ғоморадай жексұрын болып кетті».[*]

15Сол себепті Әлемнің Иесі[†] осы жалған пайғамбарлар туралы мынаны айтады: «Мен оларға азаптың жусандай ащы дәмін татқызып, соттың улы сусынын ішкіземін.[*] Өйткені Иерусалимнің пайғамбарларынан бүкіл елге азғындық таралуда».

16Әлемнің Иесі халыққа мынаны айтады: «Сол (жалған) пайғамбарлар сендерге хабарларын жеткізгенде оларға құлақ аспаңдар! Олар сендерді алдап босқа үміттендіріп жүр. Сендерге айтып жүрген сөздері — Жаратқан Иенің айтқандары емес, өз қиялдарынан шыққан сөздер.[*] 17Мені менсінбейтіндерге олар: «Жаратқан Ие былай деді: Сендерде амандық пен тыныштық болады!» Қасарысқан жүрегінің қалауымен жүретін қыңырларға олар: «Бастарыңа ешқандай пәле түспейді!» деп уәде береді».

18Ал олардың қайсысы Жаратқан Иенің көктегі кеңесінде тұрып Оның хабарларын көріп-естіпті? Оның сөзіне құлақ асып, ден қойған біреуі болды ма?[*] 19Қара да тұр, Жаратқан Иенің қаһары дауылдай буырқанып, құйын сияқты зұлымдардың басына шүйілейін деп жатыр! 20Жаратқан Ие жүрегіндегі ой-ниеттерін толығымен орындап болмайынша, Өзінің қаһарынан қайтпайды. Алдағы уақытта сендер мұны анық түсінесіңдер.

21«Мен бұл пайғамбарларды жіберген жоқпын, әйтсе де олар хабарларын жеткізуге асығады. Мен оларға сөйлеген де жоқпын, ал олар бәрібір пайғамбарлық сөздер айтқансиды. 22Олар шынымен Менің кеңесімде тұрған болса, онда халқыма Менің сөздерімді жеткізіп, оны теріс жолынан, істеп жатқан зұлым іс-әрекеттерінен қайтарған болар еді.

23Мені тек жақын жерде тұрып, алыс жерде бола алмайтын Құдай[†] дейсіңдер ме? — деп сұрайды Жаратқан Ие. — 24Әлде адам[†] құпия жерге тығылып, Менің көзімнен тасалана алады деп ойлайсыңдар ма? Аспан[†] мен жердің барлық жерінде Мен бармын, солай емес пе?[*] — деп ескертеді Иеміз.

25Менің атымнан өтірік хабар жеткізетін пайғамбарлардың не айтатынын да естідім. Олар: «Мен мынадай түс көрдім!» «Ал мен анадай түс көрдім!» — деседі.[*] 26Өтірік айтып, өз қиялдарын жариялайтын сол жалған пайғамбарлардың жан дүниелерінде осындай нәрсе қашанға дейін бола бермекші? 27Олардың ата-бабаларының Бағалға табынғандарының кесірінен Менің кім екенімді ұмытқандары сияқты, олар да бір-біріне айтқан сол түстері арқылы Менің кім екенімді халқыма ұмыттыруды көздейді.

28Түс көрген пайғамбар түсін айтсын. Ал Менің хабарымды қабылдағандар оны ақиқатпен жеткізсін. Сабан мен бидайдың арасындағы зор айырмашылық іспетті олардың бос сөздері мен ақиқаттың арасындағы айырмашылық та жер мен көктей.

29Менің сөзім от сияқты емес пе? Ол тастың талқанын шығаратын балға сияқты емес пе? — деп сауал қояды Жаратқан Ие. — 30Сондықтан біліп қойыңдар: сөздерімді бір-бірінен ұрлап алатын пайғамбарларға Мен қарсы шығамын! — дейді Жаратқан Ие. — 31Дұрыс, мылжыңдап «Жаратқан Ие пәлен деп айтты!» дей беретін пайғамбарларға Мен қарсы шығамын! — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 32Иә, сол өтірік түс айтатындарға Мен қарсы шығамын! Мен оларға тапсырма беріп тағайындамасам да, жібермесем де, олар көрген түстерін айтып, сорақы өтіріктерімен халықты теріс жолға салады. Олардың осы халыққа тигізетін титтей де пайдасы жоқ!» — деп тұжырымдайды Жаратқан Ие.


Жалған пайғамбарлардың жалған хабарлары

33Жаратқан Ие маған тағы мынаны да айтты:

— Егер осы халықтың не жай адамдары не бір пайғамбары, не бір діни қызметкері сенен: «Жаратқан Иенің саған жүктеген ауыр хабары қандай?»[*] деп сұраса, оларға былай де: «Өздерің ауыр жүксіңдер! Ал Жаратқан Ие сендерді тастап кетемін дейді!» 34Пайғамбар болсын, діни қызметкер болсын, халықтың басқа адамы болсын, «Жаратқан Иенің жүктеген ауыр хабары» жайлы айтатын болса, Мен сол адамды да, бүкіл отбасын да жазалаймын! 35Қайта, сендер бір-біріңнен: «Жаратқан Ие қандай жауап берді?» немесе «Жаратқан Ие не айтты?» деп сұрауларың керек. 36Ал «Жаратқан Иенің жүктеген ауыр хабары» деген сөздерді ауыздарыңа алушы болмаңдар! Өйткені әркімнің өз сөзі оның «ауыр хабары» болады.[*] Осылайша сендер мәңгі тірі Құдайдың сөздерін бұрмалап тастайсыңдар! Ол — Әлемнің Иесі, біздің Құдайымыз. 37Сонымен сендер пайғамбардан тек: «Жаратқан Ие қандай жауап берді? Жаратқан Ие не айтты?» деп сұрауларың керек.

38Ал егер «Жаратқан Иенің жүктеген ауыр хабары!» дей беретін болсаңдар, онда Жаратқан Ие сендерге мынаны айтады: Мен соны айтуға тыйым салсам да, оны бәрібір істеп жүрсіңдер. 39Сондықтан Мен сендерді бұдан былай есіме алмаймын да, өздеріңе және ата-бабаларыңа табыстаған Менің қаламмен қоса өздеріңді де қасымнан аластатамын! 40Сонда Мен сендерді ешқашан ұмытылмайтын ұятқа қалдырып, масқара қыламын.

#### 24


Жақсы және жаман інжір жемістерінің мысалы

1Жаратқан Ие[†] маған бір көріністе[*] інжір жемісіне толы екі себетті көрсетті. Себеттер Оның ғибадатханасының[†] алдында тұр екен. Бұл Бабыл патшасы Набуходоносор Яһуда патшасы Жохақым ұлы Ехонияхты, елдің әміршілерін,[†] қолөнершілері мен ұсталарын Иерусалимнен Бабыл еліне айдап алып кеткеннен кейін болды.[*] 2Бір себеттегі інжірлер ерте піскендер іспетті өте жақсы, ал екінші себеттегісі бұзылған, тіпті жеуге келмейтін жемістер екен. 3Жаратқан Ие маған:

— Нені көріп тұрсың? — деген сауал қойды. Мен:

— Інжір жемістерін көріп тұрмын. Жақсылары өте жақсы, ал жамандары өте жаман, бұзылғандықтан тіпті жеуге келмейді, — деп жауап бердім. 4Сонда Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді:

5— Исраилдің Құдайы, Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен Өзім бұл жерден халдейлердің еліне жер аудартқан Яһуданың адамдарын да осы жақсы жемістер іспетті жақсы деп санаймын. 6Оларға көз қырымды салып, жағдайларының жақсы болуын қадағалаймын. Кейін оларды осы елге кері қайтарамын. Сол жерде оларды құртпаймын, керісінше, тұрғызып өркендетемін, оларды жұлып тастамаймын, керісінше, қайтадан егіп отырғызамын. 7Оларға Мені, Жаратқан Иені, жақыннан танып біле алатын жүрек сыйлаймын.[*] Олар Маған шын жүректен қайтып келгендіктен Менің халқым, ал Мен олардың Құдайы боламын.[*]

8Ал жеуге келмейтін жаман інжірлер[*] туралы Жаратқан Ие мынаны айтты: — Мен Яһуда патшасы Седекияхты, оның әміршілерін, Иерусалимнің тірі қалып, осы елде тұратын адамдарын және Мысырға көшіп қоныстанғандарын сол бұзылған, жеуге болмайтын жемістерге ұқсатамын. 9Мен барлық патшалықтарды олардан шошынып аңтарыла жиренетін қыламын. Қай жерге шашыратып жіберсем де, олар мазаққа айналып табаланады әрі келекеленіп қарғалатын болады. 10Ата-бабаларына Өзім табыстаған осы елден олар толығымен құрып кетпейінше,[*] Мен оларға семсер, ашаршылық және індет жібере беремін.

#### 25


Жетпіс жылға жер аударылу туралы алдын ала хабар

1Жосия ұлы Жохақымның Яһуда еліне патшалық құрған төртінші жылы Жаратқан Ие[†] Еремияға бүкіл Яһуда халқы туралы сөзін арнап хабарын жіберді. Бұл Бабылға Набуходоносордың патшалық құрған бірінші жылы болатын. 2Еремия пайғамбар[†] осы хабарды Яһуда халқы мен Иерусалим тұрғындарының бәріне жеткізіп былай деді:

3— Яһудаға Амон ұлы Жосияның патшалық құрған он үшінші жылынан бастап осы күнге дейін — барлығы жиырма үш жыл бойы Жаратқан Ие маған сендерге арналған хабарларын жолдап келеді. Мен олардың бәрін өздеріңе әлсін-әлсін айтып жеткізіп жүрмін, бірақ сендер тыңдамайсыңдар. 4Жаратқан Ие сендерге қайта-қайта пайғамбарларын жіберіп отырса да, сендер оларды не тыңдаған, не ден қойған жоқсыңдар. 5Сол хабарларда Жаратқан Ие сендерге мынаны ескертетін: «Әрқайсың теріс жолдарыңнан қайтып, істеп жүрген зұлым істеріңнен бас тартыңдар! Сонда Мен өздеріңе және ата-бабаларыңа мәңгілікке тапсырған елде сендерді ұдайы мекендетемін. 6Сондай-ақ бөгде тәңірлердің жолын қуып оларға иіліп табынбаңдар! Мені өз қолдарыңмен жасап алған сол тәңірсымақтарыңмен ашуландырмаңдар! Сонда Мен сендерге ешқандай бақытсыздық жібермеймін!»

7Енді Жаратқан Ие мынаны айтады: «Бірақ сендер Мені тыңдамадыңдар. Өз қолдарыңмен жасап алған нәрселеріңе табынып, ашуымды шақырдыңдар. Осылайша өз бастарыңа өздерің пәле тілеп алдыңдар!»

8Сондықтан Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: «Менің сөздерімді тыңдамағандықтарыңнан, 9солтүстіктің барлық ұлттары мен тайпаларын және Менің еркімді іске асыратын Бабыл патшасы Набуходоносорды осы ел мен оның тұрғындарына және оның айналасындағы күллі халықтарға қарсы аттандырып алып келемін. Мен осы елдерді түгелдей қиратып тастаймын. Олар ұдайы қаңырап бос қалады, ал басқалар оларға қарап аңтарыла жандары түршігіп, ысқырып келекелейтін болады. 10Олардан қуаныш пен шаттықтың үнін, күйеу жігіт пен қалыңдықтың көңілді дауыстарын шықпайтын қыламын. Қол диірменінің үні де өшіп, шам-шырақтары сөніп қалады. 11Бүкіл ел қорқынышты құлазыған айдалаға айналады, ал осы ұлттар Бабыл патшасына жетпіс жыл бойы басыбайлы қызмет ететін болады.

12Бірақ жетпіс жыл өткен соң, Мен Бабыл патшасын да, оның халқын да ауыр кінәлары үшін жазалап, халдейлердің елін мәңгілікке қаңыраған қу далаға айналдырамын. 13Мен сол жерге қарсы айтқанымның барлығын: Еремия пайғамбардың басқа ұлттарға қарсы жариялап, осы шиыршық кітапта[†] жазылған жазаларымның бәрін де жүзеге асырамын. 14Бабылдықтар көп халықтар мен ұлы патшалардың құлдығына түседі. Мен бабылдықтарға жасаған іс-әрекеттеріне сай тиісті жазаларын тартқызамын!»


Құдайдың қаһарына толы «тостаған»

15Өйткені Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие маған былай деп бұйырды:

— Ернеуіне дейін «қаһарымның шарабына» толған мына «тостағанды» ал да, Өзім сені жіберетін халықтардың бәріне содан «ішкіз!» 16Олар «ішіп алып», тәлтіректейді. Мен олардың арасына семсерді жібергенімде мүлдем естері ауысып кетеді!

17Мен Жаратқан Иенің қаһарына толы «тостағанды» Оның қолынан қабылдап, Өзі мені жіберген халықтардың бәріне «ішкіздім»: 18Иерусалим мен Яһуданың басқа қалалары, оның патшалары мен әміршілері[†] осылай күйреп, бөтен халықтардың бұларға қарап жандары түршігіп ысқырып, келекелеп, қарғауына ұшырайтын болды. Олар әлі күнге дейін сол күйде.

19Сондай-ақ Мысыр патшасы перғауынға, нөкерлері мен әміршілеріне, бүкіл халқына, 20сол патшалықта тұрып жатқан барлық жат жұрттықтарға да сол «тостағаннан» ішкіздім. Мұнан кейін шығыстағы Ус жерінің[*] күллі патшаларына, філістірлер елінің бүкіл патшаларына әрі Ашқалон, Газа, Әкронның халқына және Азоттың тірі қалғандарына да, 21Едом, Моаб және Аммонның халқына, 22Тир мен Сидонның барлық патшаларына, теңіздің ар жағындағы аралдар мен жағалауларындағы жерлердің патшаларына да, 23Дедан, Тема, Буздың халықтарына, шалғайда тұратын бүкіл көшпенділерге, 24Арабияның және иен даланы мекендейтін әр түрлі ұлттардың барлық патшаларына, 25Зімри, Елам және Мидия патшаларының бәріне, 26алыс-жақын солтүстік елдерінің барлық патшаларына, бірінен кейін біріне, жалпы, бүкіл жер жүзінің патшалықтарына Жаратқан Иенің қаһарына толы «тостағаннан ішкіздім». Бәрінің соңынан Шешах патшасы[*] да содан «ішетін» болады.

27— Бұдан кейін оларға былай де: Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: «ішіңдер, тоя ішіп, құсып тастаңдар!» Мен араларыңа жіберіп отырған семсерден құлап, қайтып тұрмаңдар! 28Ал егер олар сенің қолыңнан «тостағанды» алып, «ішуден» бас тартса, оларға былай де: Әлемнің Иесі мынаны айтады: Сендер одан міндетті түрде ішесіңдер! 29Ойлаңдаршы, Мен тіпті Өзімнің атыммен аталған қаланың[*] басына да апат түсіремін. Сонда өздеріңді жазадан құтыламыз деп ойлайсыңдар ма? Жоқ, құтылмайсыңдар, өйткені жер бетінің күллі тұрғындарына семсерді жіберемін! — деп нық айтады Әлемнің Иесі.

30Сонымен оларға қарсы мына пайғамбарлық сөздердің бәрін де айт: Жаратқан Ие заңғар биіктен ақырып, Өзінің киелі[†] тұрағынан даусын естіртеді. Ол осы шұрайлы елге Өзінің бар даусымен күркіреп, бүкіл жер бетінің тұрғындарына жүзімді таптап шырынын ағызатын жұмысшылар айқайлағандай қатты айқай салады.[*] 31Осы айқай-шу жердің шет-шеттеріне дейін жететін болады. Өйткені Жаратқан Ие ұлттарды айыптап, барлық халықтарға үкімін шығарып, ішіндегі зұлымдарын семсерімен құртатын болады, — дейді Жаратқан Ие.

32Әлемнің Иесі тағы мынаны да айтады:

— Қараңдаршы! Апат бір халықтан екінші халыққа тарап, жердің бар түкпірлерінен алапат дауыл тұрып келе жатыр. 33Сол кезде Жаратқан Иенің қолынан мерт болғандар жердің бір шетінен екінші шетіне дейін барлық жерде жатады. Оларды ешкім жоқтап қайғырмайды[†] да, өліктерін жинап, қабірге қоймайды да. Олар далада қи-қоқыс сияқты шашылып жататын болады.

34Ей, «бақташылар», жылап-сықтаңдар, «отардың жетекшілері», қатты қайғырып күлге аунаңдар![*] Сендердің қырылып, бытырап кететін уақыттарың келді. Сендер құлап, қымбат ыдыстай сынып қаласыңдар. 35Бақташылардың қашып баратын, жетекшілердің бас сауғалайтын жері болмайды. 36Бақташылардың жан айқайы, жетекшілердің еңіреп жылауы естіліп тұр. Өйткені Жаратқан Ие олардың жайылымдарын жайпап жатыр. 37Тыныш жатқан көгалдар Жаратқан Иенің жалындаған қаһарынан тып-типыл болады. 38Ол апанынан шыққан арыстандай тап беруге дайын тұр. Олардың елдері басқыншының семсерінен және Жаратқан Иенің жалындаған қаһарынан қаңырап бос қалады.

#### 26


Пайғамбардың киелі үйдің ауласында сөйлеген сөзі

1Яһудаға Жосия ұлы Жохақымның патшалық құруының бастапқы кезінде Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнады. 2Сонда Жаратқан Ие мынаны айтты: «Менің киелі[†] үйімнің ауласына барып тұр. Яһуданың барлық қалаларынан киелі үйіме ғибадат етуге келгендерге Мен саған айтқандардың бәрін бірде-бір сөзін қалдырып кетпей жеткіз. 3Мүмкін, олар құлақ асып, әркім өзінің зұлым жолынан қайтар. Сонда Мен де райымнан қайтып, зұлымдықтары үшін жоспарлаған апатымды олардың бастарына түсірмеймін.

4Ал енді, жиналған халыққа былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Егер сендер бұдан былай да Мені тыңдамай, өздеріңе тапсырған Таурат заңыма[†] мойынсұнбайтын болсаңдар, 5әрі Мені қыңырлана тыңдамай қойып, өздеріңе қайта-қайта жіберген қызметшілерім — пайғамбарларға[†] құлақ аспайтын болсаңдар, 6онда Мен ежелде Шилодағы табыну орнын қалай талқандатқан болсам,[*] осы киелі үйді де солай талқандатамын. Ал Иерусалимді жер бетіндегі күллі халықтар қарғайтын қалаға айналдырамын!»

7Еремияның Жаратқан Иенің киелі үйінің алдында айтып берген осы сөздерін діни қызметкерлер,[†] пайғамбарлар және жиналған халықтың барлығы естіп тұрды. 8Еремия Жаратқан Ие өзіне бүкіл халыққа жариялауға тапсырғандарының бәрін айтып болғанда, олар оны ұстап алып, былай деп айқайлады: «Сенің көзіңді құрту керек! 9Осы киелі үй Шило сияқты талқандалады, әрі Иерусалим қирап, қаңырап бос қалады деп Жаратқан Иенің атынан айтуға қалай ғана аузың барады?» — Жаратқан Иенің киелі үйінде көп халық Еремияның айналасына топырлап жиналды.


Опасыз дінбасылардың Еремия пайғамбарды өлтіруге тырысуы

10Яһуда елінің бірқатар төрешілері[*] бұл туралы естігенде патша сарайынан шығып, киелі үйге көтеріліп, оның жаңа қақпасының кіреберісіне барды. Сол жерде олар (дауларды қарайтын орынға) жайғасты. 11Сонда діни қызметкерлер мен (жалған) пайғамбарлар төрешілерге және бүкіл халыққа шағымданып:

— Бұл кісінің біздің қаламыз туралы жамандық болжап,[*] сатқындық жасап тұрғанын өз құлақтарыңызбен естідіңіздер. Сол үшін оған өлім[†] үкімін шығару керек! — деді.

12Ал Еремия төрешілер мен халықтың бәріне арнап былай деді:

— Мына киелі үй мен осы қала туралы сіздер жаңа естіген болжам сөзді айтуға мені Жаратқан Ие жіберді. 13Сондықтан теріс жолдарыңнан қайтып, іс-әрекеттеріңді түзетіп, Құдайларың Жаратқан Иеге мойынсұныңдар! Осылай етсеңдер, Ол райынан қайтып, өздеріңізге бұйырған апатын жібермейді. 14Ал маған келсек, міне, өз қолдарыңыздамын. Өздеріңізге не ізгі де әділ болып көрінсе, соны маған істей беріңіздер. 15Бірақ мынаны біліп қойыңыздар: Егер мені өлтірсеңіздер, онда өздеріңіз, осы қала және оның тұрғындарының бәрі де жазықсыз адамның қанын төгіп, соның кінәсін мойындарыңызға жүктейсіздер. Өйткені бұл сөздерді сіздерге естіртуге мені шынымен Жаратқан Ие жіберді!

16Сонда төрешілер мен бүкіл халық діни қызметкерлер мен пайғамбарларға:

— Бұл адамды өлімге кесуге болмайды! Ол бізге Құдайымыз Жаратқан Иенің атынан сөйледі ғой! — деді.

17Елдің ақсақалдарының[*] бірнешеуі алға шығып, халықтың бүкіл жамағатына қарап былай деді:

18— Яһуда патшасы Езекияның заманында морешеттік Миха пайғамбар[*] Құдайдың хабарын жеткізіп бүкіл Яһуда халқына былай деген болатын: «Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Сион тауы егістіктей соқамен жыртылады! Иерусалим — тас үйіндіге, қазір ғибадатхана[†] тұрған төбе — ну орманды қыратқа айналады!»[*] 19Езекия патша және бүкіл Яһуда халқы оны сол үшін өлімге кесіп пе еді? Қайта, Езекия Жаратқан Иені қастерлеп, Одан рақым етуін жалбарына сұрады емес пе? Сонда Жаратқан Ие райынан қайтып, оларға бұйырған апатын жібермей қойды ғой! Ал Еремияны өлтіріп, біз өзімізге-өзіміз зор апат келтірейін деп тұрмыз!


Ұрия пайғамбардың шейіт болуы

20Сол кездері кирият-иғарымдық Шемаях ұлы Ұрия деген кісі де Жаратқан Иенің атынан Оның хабарларын жеткізіп жүрген болатын. Ұрия пайғамбардың айтқандары Еремияның сөздерінің барлығымен бірдей болды. Осы қала мен елдің зор апатқа душар болатыны туралы ол да пайғамбарлық сөз айтып жүрді. 21Жохақым патша өзінің бүкіл ұландары және әміршілерімен[†] бірге Ұрияның айтқан сөздерін естігенде, оның көзін құртпаққа ұмтылды. Ұрия бұл туралы біліп қойғанда абыржып, Мысырға қашып кетті. 22Ал Жохақым патша Ахбор ұлы Елнатанды қасына бірнеше кісі қосып, Мысырға жіберді. 23Олар Ұрияны сол елден қайтарып, Жохақым патшаның алдына алып келді. Патша оны семсермен шауып өлтіріп, мәйітін қарапайым халық жерленетін жерге лақтырып тастатты.

24Бірақ Шапан ұлы Ахиқамның[*] қолдауының арқасында Еремия жанын алмақ болған халық тобырына тапсырылудан аман қалды.

#### 27


Мойынтұрықтың мысалы

1Яһуда еліне Жосия ұлы Седекияхтың[*] патшалық құрған алғашқы кезінде Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнады. 2Сонда Жаратқан Ие маған мынаны айтты:

— Өзіңе қайыс пен сырықтан мойынтұрық жасап, мойныңа киіп ал. 3Сөйтіп Едом, Моаб, Аммон елдерінің және Тир мен Сидон қалаларының патшаларына олардың Иерусалимдегі Яһуда патшасы Седекияхқа жіберген елшілері арқылы Менің хабарымды жолда! 4Сол елшілерге қожайындарына арналған сөздерімді тапсыр: Сендер қожайындарыңа Менің хабарымды жеткізіп былай деңдер: Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы мынаны айтады: 5Мен ғаламат құдіретіммен және алға созған қолыммен әлемді әрі жер бетіндегі адамдар мен хайуандарды қоса жараттым. Оларды қалаған адамыма тапсырамын.[*] 6Ал қазір Мен сендердің барлық елдеріңді Өзімнің еркімді іске асырушы Бабыл патшасы Набуходоносордың билігіне тапсырып отырмын. Мен тіпті даланың жабайы аңдарын да оған бағынышты етемін. 7Бабыл патшалығы мен патшасына сотталу уақыты жеткенге дейін,[*] барлық халықтар оның өзіне, ұлы мен немересіне мойынсұнып қызмет ететін болады. Содан кейін Бабылдың өзі көптеген халықтар мен ұлы патшаларға бағынышты болады.

8Ал егер бір ұлт не бір патшалық Бабыл патшасы Набуходоносорға бағынып оның мойынтұрығын киюден бас тартса, Мен ондай ұлтты семсер, ашаршылық және індетпен жазалап, сол патшаның қолымен құртамын! — дейді Жаратқан Ие. — 9Сондықтан сендерге «Бабыл патшасына бағынып қызмет етпейсіңдер!» деп болжайтын өз пайғамбарларыңа,[†] бал ашушы, түс көруші не аруақ шақырушы сәуегейлерің мен сиқыршыларыңа сенбеңдер! 10Өйткені олар сендерге жалған пайғамбарлық сөз айтып,[*] өз елдеріңнен алыс жаққа айдалып кетулеріңе түрткі болады. Сонда Мен сендерді елдеріңнен аластатып, басқа жаққа қуып, сендер сол жерде құрып кетесіңдер. 11Ал Бабыл патшасына бағынып, оның мойынтұрығын киген халықты Мен өз елінде қалдырамын. Олар сонда тұрып, жерін өңдеп өз күндерін көретін болады, — деп уәде етеді Жаратқан Ие.

12Мен Жаратқан Иенің осы хабарын Яһуда патшасы Седекияхқа да жеткізіп былай дедім:

— Бабыл патшасының мойынтұрығын киіп, оған және оның халқына бағыныңдар, сонда тірі қаласыңдар! 13Жаратқан Ие Бабыл патшасына бағынбаған кез келген халықты семсер, ашаршылық және індетпен қырамын деп ескертіп тұрғанда саған халқыңмен қоса қырылып не бар? 14Сендерге «Бабыл патшасына бағынып қызмет етпейсіңдер!» деп жүрген пайғамбарларды тыңдамаңдар! Олар сендерге өтірік айтып жүр. 15Жаратқан Ие: Мен оларды жіберген жоқпын, — деп отыр. — Олар Менің атымнан өтірік хабар айтып жүр! Сондықтан Мен сендерді елден аластатамын, солай өздерің де, сендерге болжамдарын айтып жүрген пайғамбарларың да құрисыңдар!

16Мұнан кейін мен қайтадан діни қызметкерлер[†] мен бүкіл халыққа арнап былай дедім:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: «Жаратқан Иенің киелі[†] үйінен Бабылға әкетілген ыдыстар жақын арада кері қайтарылады» деп жүрген пайғамбарларға сенбеңдер! Олар сендерге өтірік хабар айтып жүр. 17Оларды тыңдамаңдар! Бабыл патшасына бағынып мойынсұныңдар! Сонда тірі қаласыңдар. Мына қала не үшін қирап жермен-жексен болып қиратылуға тиіс? 18Егер олар шынымен Жаратқан Ие жіберген пайғамбарлар болса, онда Әлемнің Иесіне: «Киелі үйде, Яһуда патшасының сарайы мен Иерусалим қаласында қалған құнды бұйымдар қалай болғанда да Бабылға әкетілмесе екен!» деп мінажат етіп сиынсын! 19Өйткені Әлемнің Иесі ғибадатханадағы[†] екі қола бағана, оның ауласындағы «теңіз» деп аталатын дәу қола қазан, жылжымалы қола тұғырлар және киелі үйдің әлі де қалада қалған басқа да бұйымдары туралы хабарын жіберген болатын. 20Себебі Бабыл патшасы Набуходоносор Яһуда патшасы Жохақым ұлы Ехонияхты, Яһуда мен Иерусалимнің басшыларын Иерусалимнен Бабылға айдап әкеткенде ғибадатхананың көптеген бұйымдарын тонап алып кеткен болса да, кейбіреулері қалып қойған еді. 21Иә, Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, Өзінің киелі үйінде, Яһуда патшасының сарайында және Иерусалим қаласында қалып отырған құнды бұйымдар туралы мынаны айтады: 22Олар Бабылға әкетіледі, әрі Мен оларға қайтадан назар аударғанша сол жақта қала береді! — деп нық айтады Жаратқан Ие. — Ал содан соң Мен осы бұйымдарды өз орнына қайтарып алып келемін!

#### 28


Хананияхтың жалған хабар жеткізіп, жазалануы

1Яһуда еліне Седекиях патшалық құрған сол төртінші жылының бесінші айында гибеондық Азур ұлы Хананиях Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінде діни қызметкерлер[†] мен жиналып тұрған бүкіл халықтың көзінше маған тіл қатып былай деді:

2— Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Мен Бабыл патшасының мойынтұрығын сындырамын. 3Осыдан екі жыл өтпей-ақ Мен Бабыл патшасы Набуходоносордың Жаратқан Иенің киелі үйінен Бабылға алып кеткен бұйымдарының бәрін де осы жерге қайтарамын! 4Яһуда патшасы Жохақым ұлы Ехонияхты да, Яһудадан жер аударылған басқалардың бәрін де қайтып алып келемін! — деп уәде етеді Жаратқан Ие. — Себебі Мен Бабыл патшасының мойынтұрығын сындырамын!

5Жаратқан Иенің киелі үйінде жиналып тұрған діни қызметкерлер мен бүкіл халықтың көзінше Еремия пайғамбар[†] Хананиях пайғамбарға былай деп жауап берді:

6— Аумин,[†] Жаратқан Ие солай етсін! Ол Бабылдан Өзінің киелі үйінің бұйымдарын да, жер аударылған адамдарды да осында қайтарып, сенің «пайғамбарлық сөздеріңді» жүзеге асырсын! 7Ал енді өзіңнің және бүкіл мына халықтың алдында айтатын сөзімді тыңда! 8Ежелгі замандардан бері сен екеуімізден бұрын болған пайғамбарлар әрқашан көптеген елдер мен ұлы патшалықтарға төнетін соғыс, апат және оба індеті туралы алдын ала білдіріп келді. 9Бірақ «Амандық пен тыныштық болады!» деп алдын ала айтқан пайғамбарды шынымен Жаратқан Ие жіберген деп халық тек оның айтқан сөзі жүзеге асқаннан кейін ғана мойындайтын.[*]

10Сонда Хананиях пайғамбар Еремия пайғамбардың мойнынан мойынтұрықты шешіп алып, сындырып тастады да, 11бүкіл халықтың алдында былай деді:

— Жаратқан Ие мынаны айтады: Екі жыл өтпей-ақ Мен Бабыл патшасы Набуходоносордың халықтарға кигізген мойынтұрығын дәл осылайша сындырып алып тастаймын! — деді. Ал Еремия өз жөніне кетті.

12Хананиях пайғамбар Еремия пайғамбардың мойнындағы мойынтұрықты сындырған оқиғадан кейін Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді:

13— Бар да, Хананияхқа былай де: Жаратқан Ие саған мынаны айтады: Ағаш[†] мойынтұрықты сындырған едің, енді оны темір мойынтұрыққа айналдырдың. 14Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, тағы мынаны айтады: Мен барлық осы халықтардың мойнына темір мойынтұрық кигізіп, оларды Бабыл патшасы Набуходоносорға басыбайлы қызмет етуге мәжбүрледім. Содан олар оған сөзсіз қызмет ететін болады! Мен тіпті даланың жабайы аңдарын да оған бағынышты етемін.

15Содан соң Еремия пайғамбар Хананиях пайғамбарға қарап былай деді:

— Тыңда, Хананиях! Өзіңді Жаратқан Ие жібермеген болса да, сен мына халықты жалған хабарға сендіріп келесің. 16Сол себепті Жаратқан Ие мынаны айтады: Енді Мен сені жер бетінен аластатып қуып жіберемін! Дәл осы жылы өлесің, өйткені сен халықты Жаратқан Иеге қарсы шығуға арандаттың.

17Хананиях пайғамбар (осы оқиғадан екі ай өтпей-ақ) сол жылдың жетінші айында қайтыс болды.

#### 29


Бабылға жер аударылғандарға арналған сәлемхат

1Набуходоносор Иерусалимнен Бабылға жер аударып әкеткен халықтың[*] әлі де көзі тірі ақсақалдарына, діни қызметкерлері[†] мен пайғамбарларына[†] және бүкіл халыққа Еремия пайғамбар сәлемхатын жолдады. 2Ол бұл хатты Ехониях патша, оның шешесі, сарай қызметкерлері және Яһуда мен Иерусалимнің әміршілері,[†] қолөнершілері мен ұсталары Иерусалимнен айдалып кеткеннен кейін жазды. 3Еремия хатын жеткізуді Яһуда патшасы Седекияхтың Бабыл патшасы Набуходоносорға жіберген елшілері Шапан ұлы Еласах пен Хелкия ұлы Гемарияхқа аманаттады. Хатта былай делінген еді:

4«Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы Өзі Иерусалимнен Бабылға жер аудартқандарға мынаны айтады: 5Үй салып, қоныстаныңдар, бау-бақша отырғызып, өнімін жеңдер, 6үйленіп, ұл-қыз сүйіңдер, ұлдарыңды үйлендіріп, қыздарыңды ұзатыңдар, олар да бала сүйсін. Сол жақта сандарың азаймай, өсіп-өніп көбейіңдер![*] 7Мен өздеріңді жер аудартқан қаланың бейбіт өркендеуіне атсалысыңдар! Жаратқан Иеге[†] қала үшін дұға[†] етіп сиыныңдар! Өйткені қала бейбіт өркендесе, сендер де амандық пен тыныштықта өмір сүріп өркендейсіңдер.

8Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, тағы мынаны да айтады: Өз араларыңдағы пайғамбарларың мен сәуегейлеріңнің алдағандарына алданып қалмаңдар! Олардың көріп жүрген түстеріне сенбеңдер! 9Олар сендерге Менің атымнан өтірік хабар айтып жүр. Мен оларды хабар айтуға жіберген емеспін, — деп ескертеді Жаратқан Ие. 10Себебі Жаратқан Ие былай деп уәде береді: — Сендер Бабылда жетпіс жыл болғаннан кейін Мен сендерді қамқорлауға келіп, өздеріңді осы жерге қайтып әкелемін деген ізгі уәдемді орындаймын.[*]

11Өйткені сендерге деген ниетім Өзіме аян: сендерге қасірет емес, амандық пен тыныштық бұйырып, болашақ пен үміт сыйлайтын ниетім бар, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 12Сол кезде Маған сиынып шақырасыңдар, алдыма келіп дұға етесіңдер, ал Мен сендерге құлақ асамын. 13Егер Маған шын жүректен бет бұрып сиынып Мені іздесеңдер, онда табасыңдар.[*] 14Сонда Мен сендерге Өзімді тапқызамын! — деп уәде береді Жаратқан Ие. — Иә, Мен сендерді тұтқыннан кері қайтарып, жағдайларыңды бұрынғыдай игілікке кенелтемін. Өзім сендерді жер аудартқан барлық халықтар мен елдерден жинап, осы жерге қайта алып келемін.

15«Жаратқан Ие бізге Бабылда да Өзінің хабарын жеткізіп тұрған пайғамбарларын берді ғой!» дейтін шығарсыңдар. 16Бірақ Жаратқан Ие Дәуіттің тағында отырған патша туралы және өздеріңмен бірге жер аударылмай, Иерусалим қаласында қалып қойған ағайындарың туралы Өзінің еркін білдірді. 17Әлемнің Иесі солар туралы мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен олардың бастарына семсер, ашаршылық және індет түсіріп, оларды бұзылып, жеуге жарамай қалған жиренішті інжір жемістері сияқты етемін![*] 18Иә, Мен оларды семсер, ашаршылық және індетпен соңдарынан қалмай қуып, бүкіл жер бетіндегі патшалықтарға қорқынышты көрініс етемін. Оларды Өзім қуып жіберген барлық халықтардың арасында бәрі қарғап, жандары түршігіп ысқырып, келекелеп масқаралайтын болады. 19Өйткені олар Менің пайғамбарларым арқылы өздеріне қайта-қайта жіберген сөздеріме құлақ асқан жоқ! Және жер аударылған сендер де тыңдаған жоқсыңдар! — деп ескертеді Жаратқан Ие.

20Ал енді, Мен Иерусалимнен Бабылға жер аудартқан сендердің барлығың, сөзіме құлақ салыңдар! 21Мен, Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны Қолаях ұлы Ахаб пен Мағасиях ұлы Седекиях туралы айтамын: Олар Менің атымнан жалған хабарлар айтып келеді.[*] Біліп қойыңдар, Мен оларды Бабыл патшасы Набуходоносордың қолына түсіремін. Ол сол екеуін сендердің көз алдарыңда өлтіреді. 22Сондықтан Яһудадан Бабылға жер аударылып келгендер арасында: «Бабыл патшасы отпен өртеген Седекиях пен Ахаб сияқты, Жаратқан Ие саған да солай істесін!» деген теріс бата берілмек. 23Өйткені олар Исраилде түрлі арамза істер істеп, тіпті басқалардың әйелдерімен опасыздық жасап келеді. Сонымен қатар Мен өздеріне айтпасам да, олар Менің атымнан жалған хабар жеткізіп жүр. Мен бұл қылықтарын білемін және соларына Өзім куәмін!»[*]


Шемаяхқа арналған ескерту

24Нехеламдық Шемаяхқа былай де:

25— Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Сен өз атыңнан Иерусалимдегі бүкіл халыққа, діни қызметкер Мағасиях ұлы Софонияға және басқа барлық діни қызметкерлерге мынадай хаттар жазыпсың: 26«Жаратқан Ие сізді діни қызметкер Еходайдың орнына ғибадатханада[†] сақшылар бастығы болуға тағайындады. Сондықтан пайғамбарсып жүрген әрбір есуасты тұтқындап, мойнына және аяғына темір бұғау салуыңыз керек болатын! 27Ендеше сіздерге пайғамбар болып жүргенсіген анатоттық Еремияға неліктен осы уақытқа дейін тыйым салмай жүрсіз? 28Ол тіпті Бабылдағы біздерге сәлемхатын жолдап былай деді: «Сендер сол жақта әлі ұзақ уақыт боласыңдар. Сондықтан үй салып, қоныстаныңдар, бау-бақша отырғызып, өнімін жеңдер!» деп жазды».[*]

29Діни қызметкер Софония осы хатты алғанда оны Еремия пайғамбарға оқып берді. 30Сонда Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап:

31— Барлық жер аударылғандарға хат жолдап былай деп жаз: «Нехеламдық Шемаях туралы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен өзін жібермесем де, Шемаях сендерге пайғамбар болғансып сөз айтып, сендерді өтірікке сендіргені үшін, 32Жаратқан Ие ол туралы мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен нехеламдық Шемаяхты да, оның ұрпақтарын да жазалаймын. Оның бірде-бір ұрпағы мына халықтың арасында тұрмайтын болады. Оның өзі де Мен халқым үшін жасайтын жақсылықтардың ешқайсысын да көрмейтін болады! Өйткені ол халықты Маған мойынсұнбауға шақырды! Жаратқан Ие осыны нық айтады», — деді.

#### 30


Құдайдың Исраилді еліне қайтарып игілікке кенелтуі жайлы уәдесі

1Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнап былай деді:

2— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Өзіңе айтқан сөздерімнің бәрін шиыршық кітапқа[†] жазып қой! 3Өйткені былай деп уәде беремін: Мен өз халқым (Солтүстік) Исраил мен Яһуданы жер аударылудан қайтарып алып келемін. Сонда Өзім ата-бабаларына мұралық меншікке тапсырған елді олардың иемденетін уақыты жетеді. — 4Мынау Жаратқан Иенің Солтүстік Исраил мен Яһуда туралы тағы да айтқан сөздері: — 5Жаратқан Ие мынаны айтады: Қорқынышты айқай естіледі! Айналдыра үрей, еш тыныштық[*] жоқ! 6Сұрастырып көріңдерші, ойлаңдаршы: ер адам[†] бала туа алатын ба еді? Тумаса, неліктен әрбір еркек толғатып жатқан әйелдей ішін екі қолымен ұстап алған? Неге өңдері құп-қу болып кеткен? 7Ойпырмай, сол күн қандай ауыр болады десеңші! Ешбір күн дәл сол күнге ұқсамайды. Сол кез Жақыптың ұрпақтары үшін қиын-қыстау кезең болады! Бірақ ең соңында олар содан құтқарылады.

8Сол кезде Мен олардың киген мойынтұрықтарын сындырып алып тастап, бұғауларын талқандап лақтырамын. Бөтен халықтар бұдан былай оларды құлдыққа түсірмейтін болады, — деп уәде береді Әлемнің Иесі.[†] — 9Енді олар өз Құдайлары Жаратқан Иеге және Дәуіттің әулетінен шыққан өз патшаларына мойынсұнып қызмет ететін болады. Мен сол үшін оларға Дәуіттің ұрпағын[†][*] патша болуға қайтадан тағайындап беремін.

10Сондықтан қорықпа, уа, қызметшім Жақып, үрейленбе, уа, Исраил халқы! — дейді Жаратқан Ие. — Біліп ал: Мен сені жүрген алыс жерлеріңнен құтқарамын, ұрпақтарыңды да тұтқында жүрген елдерінен құтқарып алып келемін. Сол жерде Жақыптың үрім-бұтағы елге қайта оралып, аман-есен өмір сүреді. Ешкім де оларды қорқытпайды. 11Мен саған жар болып, сені құтқарамын, — деп уәде береді Жаратқан Ие. — Сені араларына шашыратып жіберген халықтарды құртып жоқ қыламын, бірақ өзіңді құртып жоқ қылмаймын. Алайда сені мүлдем жазасыз қалдырмай, әділдікпен жазалаймын.

12Өйткені Жаратқан Ие мынаны нық айтады: — Сенің жараңа ешқандай ем жоқ, жарақатың тым ауыр![*] 13Мүддеңді қорғайтын қамқоршың, жарақатыңа ем, өзіңе шипа болатын дәрі-дәрмек жоқ. 14Көңілдес одақтастарыңның бәрі сені ұмытып, естеріне еш алмайды. Кінәң тым ауыр, күнәларың тым көп болғандықтан, Мен сені жау соққы бергендей соғып, қатыгез адамның жазалағанындай жазаладым. 15Өзіңнің жарақатыңнан, шипасы жоқ ауруыңнан несіне айқайлайсың? Кінәң тым ауыр, күнәларың тым көп болғандықтан саған сондай жаза тартқыздым. 16Бірақ сені жалмағандардың бәрі өздері жалманады, дұшпандарың біреуі қалмай тұтқынға түседі. Сені тонағандардың өздері тоналып, талан-таражға салғандар соны өз бастарынан өткізеді. 17Сен «аластатылған, еш қамқоршысы жоқ Сион» деп аталғандықтан, Мен сені қайтадан сауықтырып, жарақаттарыңды жазамын.

18Жаратқан Ие тағы мынаны да айтады: Біліп қойыңдар, Мен Жақыптың ұрпақтарына рақым көрсетіп, жер аударылған жағынан қайтарамын. Қирап, үйінді болған қала қайта тұрғызылып, қорғаны да өзінің бұрынғы орнында тұратын болады. 19Олардан шүкірлік ән-жырлары мен қуанғандардың үндері шығатын болады. Мен олардың сандарын азайтпай, өсіріп-өндіріп көбейтемін. Абыройға бөлеймін, олар енді масқара болмайды. 20Бұрынғыдай үбірлі-шүбірлі болып, қауымы[†] Менің алдымда нығаяды. Мен оларға қысым көрсеткендердің бәрін жазалаймын. 21Олардың билеушісі халықтың ішінен, өз араларынан шығады. Оны Өзіме жақындатамын, ол Менің алдыма келе береді. Өйткені Мен шақырмасам, өздігінен Менің алдыма келуге кімнің дәті барады? — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 22Осылай сендер Менің халқым, ал Мен сендердің Құдайларың боламын.

23Қара да тұр, Жаратқан Иенің қаһары дауылдай буырқанып, құйын сияқты зұлымдардың басына шүйілейін деп жатыр! 24Жаратқан Ие жүрегіндегі ой-ниеттерін толығымен орындап болмайынша, Өзінің лаулаған қаһарынан қайтпайды. Алдағы уақытта сендер мұны түсінесіңдер.[*]

#### 31


Тірі қалғандардың бірсыпырасы шаттана елге оралмақ

1Жаратқан Ие[†] мынаны уәде етеді: «Сол кезде Мен Исраилдің барлық әулеттерінің Құдайы, ал олар Менің халқым болады. — 2Жаратқан Ие тағы мынаны да айтады: — Семсердің жүзінен аман қалған халық иен далада рақымға ие болады. Мен қайтадан келіп, Исраилге тыныштық сыйлаймын».

3Ежелде[*] Жаратқан Ие бізге аян беріп былай деген еді: «Саған деген сүйіспеншілігім мәңгілік, берік мейіріміммен сені Өзіме баурап келемін. 4Мен сені қайтадан қалпыңа келтіремін, уа, бойжеткен іспетті Исраил халқы! Сендер бұрынғыдай даңғыраларыңды қолдарыңа алып, шаттана қуанып би билейтін боласыңдар, 5әрі Самарияның қыраттарында қайтадан жүзімдіктер отырғызасыңдар. Соларды отырғызғандар жемісінің қызығын көретін болады. 6Сонда күзетшілер Ефремнің таулы жерінде: «Жүріңдер, Сионға шығайық, Құдайымыз Жаратқан Иенің алдына барайық!»[*] дейтін күн туады».

7Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Жақыптың халқы үшін қуана ән салыңдар, оның басқа халықтардан озат болғанына шаттанып, айқайлай ұрандаңдар! Жасаған Иеге мақтау айтып былай деп өтініңдер: «Уа, Жаратқан Ие, өз халқың Исраилдің тірі қалғандарын құтқара гөр!»

8Біліп қойыңдар, Мен оларды солтүстік елінен және жердің ең шалғай түкпірлерінен жинап алып келемін. Олардың арасында соқырлар мен ақсақтар, аяғы ауыр және жаңадан босанған әйелдер де болады. Сонда Исраилдің тірі қалғандары өте үлкен жамағат болып осында қайтады. 9Олар қуаныштан жылап, Маған мінажат етеді; Өзім оларды өзен бойымен бастап, тегіс жолдармен сүріндірмей алып жүремін. Өйткені Мен Исраилдің рухани[†] Әкесімін, әрі Ефрем — Менің тұңғышым іспетті».[*]

10Жаратқан Иенің мына сөзін тыңдаңдар, ей, халықтар! Теңіз жағалауларына да оны жариялаңдар: Исраилді шашыратқан Құдайы оны қайтадан жинап алады! Малшының отарын баққанындай, Ол да халқын солай бағып қорғайтын болады. 11Өйткені Жаратқан Ие Жақыптың үрім-бұтағын құлдықтан азат етеді, Ол Исраил халқына қамқорлық жасап, оларды қуатты жауларынан құтқарып алады. 12Сонда Исраил келіп, Сион тауында қуаныштан айқай салады. Олар Жаратқан Иенің берген игіліктеріне: астық, жүзім шырыны және зәйтүн майына, ірілі-ұсақты малдарының төлдеріне мәз-мейрам болады. Халқым мол суғарылатын бақ сияқты гүлденіп, енді қайтып қасіреттен түңілмейді. 13Сонда бойжеткендер көңілденіп жас-кәрілермен бірге би билейді. Мен қайғыларын[†] шаттыққа айналдырып, қасірет орнына жұбаныш пен қуаныш сыйлаймын. 14Діни қызметкерлерді[†] дәмді тамақпен молынан қамтамасыз етемін, халқым да игіліктеріме кенеледі, — деп уәде етеді Жаратқан Ие.

15Жаратқан Ие тағы мынаны айтады:


«Рамақ жерінде[*] зор қасіреттен
Дауыс естіледі зар еңіреген.
Рахила[*] өлген балаларын жоқтап,
Жұбанудан бас тартады[*] зар жылап:
Келмеске кетті олар көздері құрып!»[*]


16Алайда Жаратқан Ие өз халқына мынаны айтады:

— Жылауыңды доғарып, көз жасыңды сүрт. Өйткені сен әлі де еңбегіңнің қызығын көретін боласың. Балаларың жау елінен қайтып келеді! 17Сенің болашақтан үмітің бар, перзенттерің өз елдеріне қайтатын болады! — деп уәде береді Жаратқан Иенің Өзі. 18Мен Ефремнің қайғырып былай дегенін естідім:

— Сен мені жазалап тәрбиеледің. (Солай істегенің дұрыс та еді, себебі) мен мойынтұрыққа үйренбеген тайыншадай қыңыр болатынмын. Мені тағы Өзіңе қайтарып ала гөр! Өйткені Сен менің Құдайым Жаратқан Иемсің. 19Адасқаннан кейін мен өкініп Саған бет бұрдым. Түсінгеннен кейін санымды соқтым. Жас шағымдағы істеген істеріме ұялып жайсыздандым.

20«Ефрем Менің қымбатты ұлым, сүйікті балам іспетті емес пе?[*] Оған айыптау сөздерін көп айтсам да, оны әлі де есіме алып отырамын. Жүрегім оны аңсайды, әрине, Мен оған рақымымды түсіремін!» — дейді Жаратқан Ие.

21«Жол бойына белгілер[†] қойып, жол көрсететін бағаналар орнат! Елге қайтаратын даңғылға назар аудар! Кеткен жолыңмен өз қалаларыңа қайтып кел, уа, бойжеткен іспетті Исраил халқы! 22Қашанға дейін қаңғып жүре бересің, опасыз қыз? Енді Мен, Жаратқан Ие, жерде бір жаңалық жасаймын: әйелдің күйеуінің айналасынан шықпайтыны (іспетті, Исраил де Құдайының айналасынан шықпайтын болады). — 23Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны да айтады: — Мен халықты жер аударылып кеткен жағынан қайтарып алып келгенде, Яһуда елі мен оның қалаларында: «Жаратқан Ие сені жарылқасын, уа, әділдіктің мекені, киелі[†] тау!» деген баталы сөз айтылатын болады. 24Яһуда елі мен оның барлық қалаларында диқандар мен малшылар бейбіт бірге тұратын болады. 25Мен шаршаған жанды сергітемін, қайғырып түңілгенді рухани нәрге кенелтемін».


Әркім өз күнәсінің зардабын шегер

26Осы кезде мен ұйқымнан оянып кетіп, жан-жағыма қарадым. Ұйқым өте тәтті болған еді.

27Жаратқан Ие былай деп уәде береді: «Болашақ күндерде Мен Солтүстік Исраил мен Яһуданың үрім-бұтағын (өз жеріне қайтадан) егіп отырғызамын, сонда адамдары мен малдары өсіп-өніп көбейетін болады. 28Мен оларды түп-тамырымен жұлып ойсыратып, құлатып жоюды қырағы қадағалағаным сияқты, енді оларды солай егіп отырғызып, өркендетуді[*] де қырағы қадағалайтын боламын![*] — Мұны айтқан Жаратқан Иенің Өзі. — 29Сол заманда «Қышқыл жүзімді көп жеген — аталары, ал тістері қамалған — балалары»[*] деген нақыл сөз келтірілмейді. 30Қайта, әр қылмыскер өзі жасаған зұлымдығы үшін өлім[†] құшпақ. Бұл: «Қышқыл жүзім көп жегеннің өз тістері қамалар»[*] дегендей болады».


Жаратқан Иенің Жаңа Келісім жасау жайлы уәдесі

31Жаратқан Ие мынаны айтады: «Біліп алыңдар, Мен Солтүстік Исраилдің және Яһуданың үрім-бұтақтарымен Жаңа Келісім[†] жасайтын уақыт келді. 32Бұл Келісім Менің олардың ата-бабаларын қолдарынан жетелеп Мысырдан алып шыққанда солармен жасаған Келісіміммен бірдей болмайды. Өйткені Мен оларды әйелін қатты сүйген күйеуі іспетті жақсы көрсем де, олар сол Келісіміме адал болмады, — дейді Жаратқан Ие. — 33Қайта, Менің кейінгі заманда Исраил халқымен жасайтын Келісімім мынадай болады: Мен өз тәлімімді[*] олардың ақыл-саналарына дарытамын әрі жүректеріне «жазып» та қоямын.[*] Мен олардың Құдайы, ал олар Менің халқым болады. 34Сонда ешкімге замандасы мен ағайынына: «Жаратқан Иені жақыннан танып біл!» деп үйретудің қажеті болмайды. Өйткені үлкенді-кішілі барлығы да Мені жақыннан танып білетін болады. Себебі Мен олардың әділетсіз істерін рақымшылықпен кешіріп, жасаған күнәларын бұдан былай есіме алмаймын.

35Күндіз жарық беретін күнді, түнде жарық беретін ай мен жұлдыздарды белгілі тәртіппен орнатқан, теңізді сапырып, толқындарын буырқандыратын Жаратқан Иенің есімі — «Әлемнің Иесі».[*] — Ол мынаны айтады: — 36Табиғаттың осы тәртібі бұзылса ғана, Исраилдің үрім-бұтағы Менің көз алдымнан құрып, халық болудан қалады. 37Жоғарыдағы аспанды[†] өлшеу мен төмендегі жердің түп негіздерін табудың мүмкін еместігі сияқты, Менің Исраилді барлық істегендері үшін Өзімнен біржола аластатуым да мүмкін емес!» — деп уәде береді Жаратқан Ие.


Иерусалимнің жер аумағының кеңейтілуі

38Болашақта осы қала Менің даңқым үшін Хананел мұнарасынан Бұрыш қақпасына дейін қайтадан салынады. 39Құрылысшының өлшеуіш жібі сол жерден Гәреб қыратына дейін тартылып, одан әрі Ғояға қарай бұрылады. 40Бұрын өлгендер қойылатын, күл төгілетін бүкіл аңғар,[*] Қидрон сайына қарай жатқан егістіктер, әрі шығыстағы Жылқы қақпасына дейінгі жер де бұдан былай Жаратқан Иеге бағышталған киелі болады. Қала енді қайтып жау қолына түсіп, құлатылып қиратылмайды да, халқы ешқашан түп-тамырымен жұлынып тасталмайды да.

#### 32


Қоршауда бола тұра егістік сатып алудың мысалы

1Яһуда еліне Седекияхтың патшалық құрған оныншы жылы, яғни Бабылға Набуходоносордың патшалық құрған он сегізінші жылы, Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнады. 2Сол кезде Бабыл патшасының әскері Иерусалимді қоршап алып, шабуыл жасап жатты. Ал Еремия пайғамбардың[†] өзі Яһуда патшасының сарайындағы қарауылдар ауласында тұтқында болатын. 3Оны қамап қойған Яһуда патшасы Седекиях еді. Ол Еремияға:

— Сен неге былай деп пайғамбарлық сөздер айтып жүрсің: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен бұл қаланы Бабыл патшасының қолына тапсырамын, ол оны басып алады. 4Яһуда патшасы халдейлердің[*] қолынан қашып құтыла алмайды! Ол сөзсіз Бабыл патшасының қолына түсіп, оны өз көзімен көріп, бетпе-бет сөйлесетін болады. 5Бабыл патшасы Седекияхты Бабылға алып кетеді. Мен оған қатысты еркімді орындағанша Седекиях сонда қала береді. Егер халдейлерге қарсы соғыссаңдар, бұларыңнан түк шықпайды!» Бұлай айтқаның қалай, Еремия? — деп наразылық білдірген болатын.

6Еремия (Седекияхқа жауап беріп) былай деген еді:

— Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 7«Қазір саған ағаң Шаллумның ұлы Ханамил келіп, мынадай өтініш жасамақ: Сіз менің қамқоршы бола алатын ең жақын туысқанымсыз. Сондықтан менің Анатоттағы егістігімді сатып алып, әулетіміздің одан айырылып қалуын болдыра көрмеңіз».[*] 8Мұнан кейін дәл Жаратқан Ие маған білдіргендей менің немере інім Ханамил қарауылдар ауласына келіп, маған: «Бунямин жеріндегі Анатоттың маңындағы егістігімді сатып алыңыз. Оны қамқоршы ретінде сатып алып, иемденіп алуға құқығыңыз бар ғой!» — деді. Бұдан мен естіген хабарымның Жаратқан Иеден екенін шүбәсіз білдім.

9Осылай мен Анатоттағы егістік танабын немере інім Ханамилден сатып алып, ол үшін он жеті мысқал күміс төлеуге келістім. 10Содан сатып алу жайлы қолхат жазып, оған мөрімді басып, куәгерлерге куәландырып, ініме күмісті таразыға тартып өлшеп бердім. 11Мұнан кейін сатып алу туралы екі құжатты: мөрленген бірінші қолхатты және сатып алудың шарттары мен келісімдері[†] жазылған мөрленбеген екінші қолхатты алдым да, 12екеуін інім Ханамилдің, қол қойған куәгерлердің және сол кезде қарауылдар ауласында отырған басқа барлық яһудилердің көзінше Нирияхтың ұлы, Мағасияхтың немересі Барухқа тапсырдым.

13Олардың көзінше мен Барухқа мынадай нұсқаулар бердім: 14Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Осы екі құжатты, мөрленгені мен мөрленбегенін, ал да, ұзақ уақыт шірімей сақталулары үшін қыш құмыраға салып қой! 15Өйткені болашақ бір кезде адамдар осы елде тағы да үйлер, егістіктер мен жүзімдіктерді сатып алатын болады! — деп уәде береді Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы.


Еремияның Құдайдан халықты рақым етуін өтінуі

16Мен сатып алу құжатын Нириях ұлы Барухқа тапсырғаннан кейін Жаратқан Иеге сиынып, былай деп мінажат еттім:

17— Уа, Жаратушы Тәңір Ие! Өзіңнің ғаламат құдіретіңмен және алға созған қолыңмен[*] аспан[†] мен жерді жараттың. Сен істей алмайтын тым қиын нәрсе жоқ! 18Өзіңнің рақымыңды мыңдаған адамдарға көрсетесің, ал әкелерінің кінәларын балаларының мойнына да саласың. Уа, ұлы да құдіретті Құдай[†], Сенің есімің — «Әлемнің Иесі!»[*] 19Жоспарларың сондай ұлы, істерің сондай керемет![†] Сенің көздерің адам[†] баласының барлық істерін анық көреді. Әркімге жүрген жолдары мен істеген істерінің жемісі бойынша лайықтысын бересің.

20Ежелде Мысыр елінде Өзіңнің шынайы Құдай екендігіңді дәлелдейтін кереметтерің мен ғажап істеріңді жасадың. Күні бүгінге дейін Исраилде және күллі адамзаттың арасында кереметтер жасап келе жатырсың. Өзіңнің атыңды шығарып, қазір де зор даңққа иесің. 21Сен халқың Исраилді (Өзіңнің шынайы Құдай екендігіңді) дәлелдейтін кереметтерің мен ғажап істеріңмен, құдіретті де алға созған қолыңмен әрі жауға үлкен қорқыныш жіберуіңмен Мысыр елінен алып шықтың. 22Сен ата-бабаларына беремін деп ант еткен ағы мен балы ағыл-тегіл мол елді мына халыққа табыстадың. 23Олар елге кіріп, оны иемденіп алса да, Саған мойынсұнған да жоқ, Сенің Таурат заңыңа[†] сай өмір сүрген де жоқ. Олар ондағы өсиеттеріңнің ешқайсысын (шын жүректен) орындамады. Сондықтан да осы пәлелердің бәрін олардың басына түсірдің.

24Назар аудара көрші, қаланы басып алу үшін жау қамал қабырғасының қасына үймектер үйіп жатыр. Семсер, ашаршылық, індеттің кесірінен қала бізге қарсы тап берген халдейлердің[*] қолына түсейін деп жатыр. Сенің айтқаның дәл келді, соны Өзің де көріп тұрсың. 25Алайда Сен, уа, Жаратушы Тәңір Ие, маған: «Күміске егістік танабын сатып ал, соны растауға куәгерлер шақыр!» дедің. Ал қала болса, міне, халдейлердің қолына көшіп жатыр!


Құдай халықты еліне қайтармақ

26Сонда Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді:

27— Мен, Жаратқан Ие, күллі адамзат атаулының Құдайымын. Қолымнан келмейтін іс бар ма?[*] 28Сондықтан Мен, Жаратқан Ие, мынаны айтамын: бұл қаланы Мен халдейлерге, олардың патшасы Набуходоносордың қолына, тапсырмақпын. Ол қаланы басып алады. 29Сонда халдей жауынгерлері қалаға кіріп, оған от қояды. Олар қаланы бүкіл үйлерімен бірге өртеп тып-типыл етеді. Халық сол үйлердің төбелерінде Бағалға бағыштап хош иісті заттар түтетіп, басқа да тәңірсымақтарға арнап сұйық тартулар құйып ұсынуларымен Менің қаһарымды тұтатқан болатын.

30Солтүстік Исраил мен Яһуданың халқы жас кездерінен-ақ Маған жек көрінішті істер ғана істеп келеді. Солтүстік Исраилдің халқы сол зұлым іс-әрекеттерімен Менің ашуымды қоздырумен болды, — дейді Жаратқан Ие. — 31Мына қала салынған күнінен бастап қазірге дейін Менің ашу-ызамды туғызып келеді. Сол себепті ол Менің көз алдымнан аластатылуға тиіс. 32Солтүстік Исраил мен Яһуданың халқы: олардың патшалары мен әміршілері,[†] діни қызметкерлері[†] мен пайғамбарлары, Яһуда мен Иерусалимнің бүкіл тұрғындары да, өздерінің істеген барлық зұлымдықтарымен Менің қаһарымды қоздырды. 33Олар Маған жүздерімен емес, арқаларымен бұрылды. Мен соларға қайта-қайта тәлім берсем де, олар оныма құлақ түрген де жоқ, түзетуімді қабылдаған да жоқ. 34Яһудалықтар тіпті өздерінің жиренішті тәңір мүсіндерін Менің есіміммен аталған киелі[†] үйіме орнатып қойып, оны арамдады.[*] 35Сонымен қатар олар Бен-Хенном аңғарында Бағалға арнап табыну орындарын салып, сол жерде өз ұлдары мен қыздарын жалған тәңір Молохқа арнап өртеп құрбан етті. Мұндайды Мен халқыма ешқашан бұйырған емеспін, ол тіпті ойыма да келген жоқ.[*] Олардың сондай жиренішті нәрсені істеп, Яһуда елін күнәға батырғаны-ай!

36Сендер бұл қала туралы:

— Семсер, ашаршылық және індеттің кесірінен қала Бабыл патшасының қолына түседі, — дейсіңдер. Бірақ Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады:

37— Мен халқымды ашу-ыза мен зор қаһарға кенелген кезімде шашыратып жіберген барлық елдерден қайтадан жинап аламын! Оларды тағы да осы жерге әкеліп, қауіп-қатерсіз қоныстандырамын. 38Сонда олар Менің халқым, ал Мен олардың Құдайы боламын. 39Олар Мені әрдайым қастерлей алулары үшін оларға шын жүректен бірігіп, бір жолмен жүруді сыйлаймын. Бұл олардың өздері мен кейінгі балалары үшін игілікті болады. 40Халқыммен мәңгілік Келісім жасап, оларға жақсылық жасауымды тоқтатпаймын. Ешқашан Менен кері бұрылып кетпеулері үшін Өзімді терең қастерлеуді олардың жүрегіне құятын боламын. 41Мен оларға шаттана жақсылық жасап, оларды осы елде шын жүректен, бүкіл жан дүниеммен қайтадан берік орналастырамын.

42Өйткені Жаратқан Ие тағы мынаны да айтады:

— Бұл халықтың басына барлық осы зор апаттарды қалайша жіберген болсам, оларға уәде еткен барлық молшылығымды да солайша жіберемін. 43Қазір сендер: «Мынау — адамы мен малынан айырылып қаңырап қалған ел. Ол халдейлердің қолына беріліп отыр» деп айтып жүрген елде әлі де егістіктер сатылып алынатын болады. 44Сонда Бунямин жері мен Иерусалимнің айналасындағы ауылдарда, әрі Яһуда жері мен таулы аймақтағы, батыстағы төменгі қыраттар мен оңтүстіктегі Негев аймағындағы қалаларда егістік танаптары әлі де күміске сатылып алынбақ. Сонда құжаттар дайындалып, оларға мөр басылып, куәгерлер куәлік етпек. Өйткені Мен сол аймақтардан жер аударылып кеткендерді қайтарып әкеліп, жағдайларын бұрынғыдай игілікке кенелтемін! — Жаратқан Ие осыны уәде етеді.

#### 33


Жазаланудан кейінгі сауығу жайлы уәде

1Еремия әлі де қарауылдар ауласында отырған кезде Жаратқан Ие[†] оған екінші рет сөзін арнап былай деді:

2— Жерді жаратып, оған пішін беріп, орнықтырған Құдай[†] Менмін, есімім «Жаратқан Ие». Мынаны да нық айтамын: 3Маған дауыстап мінажат ет, сонда жауап беремін, сен білмейтін ұлы да құпия жайттарды білдіремін! 4Өйткені Исраилдің Құдай Иесі қамал қабырғасын қоршаған жаудың жасаған үймектеріне және қаруларына қарсы нығайту үшін осы қаладағы бұзылған үйлер мен Яһуда патшаларының сарайлары туралы мынаны айтады: 5Қала қорғаушылары халдейлерге қарсы қаншама күрессе де, сол үйлер Мен Өзімнің лаулаған қаһарыммен қырғынға ұшыратқандардың мәйіттеріне толатын болады! Себебі олардың барлық зұлым істеріне бола Мен осы қаладан бас тарттым.[*]

6Бірақ кейін осы қаланы қалпына келтіремін. Мен рухани[†] дертінен халқымды сауықтырып, амандық пен тыныштыққа, адалдық пен шыншылдыққа кенелтемін. 7Яһуда мен Исраил халқымды жер аударылған жақтарынан қайта алып келіп, оларды бұрынғыдай етіп қайтадан отырғызып орнықтырамын. 8Оларды Менің алдымда жасаған күнәларының бәрінен тазартып, солардың Маған қарсы бас көтергенде жасаған әділетсіз істерінің барлығын кешіремін. 9Сонда осы қала Менің оған істеген барлық жақсылықтарым туралы естіген жердің барлық халықтарының алдында Маған атақ пен қуаныш, мадақ пен даңқ әкеледі. Сол халықтар Менің осы қалам үшін жасаған барлық жақсылықтарыма және берген аманшылық пен тыныштығыма шошына дірілдейтін болады.

10Жаратқан Ие мынаны айтады: Сендер осы жер туралы: «Мынау — адамы мен малынан айырылып қаңырап бос қалған құла түз!» дейсіңдер. Алайда адам[†] да, мал да тұрмайтын Яһуданың қалаларында әрі Иерусалимнің қаңырап бос қалған көшелерінде әлі де 11қуаныш пен шаттықтың үні, күйеу жігіт пен қалыңдықтың көңілді дауыстары естілмек! «Әлемнің Иесін[†] мадақтаңдар, өйткені Жаратқан Ие ізгі, Оның берік мейірімі мәңгілік!» деп, киелі[†] үйге Өзіммен қарым-қатынастарына ризашылық білдіретін тартуларын алып келе жатқан адамдардың мақтау айтқан дауыстары тағы да естілетін болады. Себебі Мен жер аударылып кеткен халықты қайтадан әкеліп, оның жағдайын бұрынғыдай игілікке кенелтемін! — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

12Әлемнің Иесі тағы мынаны да айтады: Адамы да, малы да жоқ мына қаңырап бос қалған жерде: оның барлық қалаларының маңайында қайтадан жайылымдар болып, онда бақташылар малдарын бағып жүреді. 13Сол кезде таулы аймақтың қалаларында, батыстағы төменгі қыраттар мен оңтүстіктегі Негев аймағында, Буняминнің жері мен Иерусалимнің айналасындағы ауылдарда және Яһуданың қалаларында қайтадан отар-отар ұсақ малдар өсіп-өніп, оларды санайтын шопандардың қол астынан өтетін болады. Мен, Жаратқан Ие, осыны уәде етемін.


Әділ «Жас Өскін» әрі Дәуітпен жасалған Келісім

14«Мынау естеріңде болсын: Менің Исраилге және Яһудаға берген мейірімді уәдемді жүзеге асыратын уақытым келетін болады, — дейді Жаратқан Ие. — 15Сол заман туғанда Мен Дәуіттің әулетінен бір «Жас Өскінді»[*] өсіріп шығарамын. Сол әділ Патша елде әділетті жүзеге асырып, әділдік пен шыншылдықты орнатады. 16Сол кезде Яһуда елі құтқарылып, Иерусалим халқы аман-есен тұратын болады. Сонда қаланың аты «Әділдігіміздің қайнары — Жаратқан Ие» деп аталмақ.[*] 17Өйткені Жаратқан Ие мынаны айтады: Исраилдің патшалық тағында әрдайым Дәуіттің әулетінен шыққан біреу отыратын болады.[*] 18Леуілік діни қызметкерлердің[†] де шалынып, өртелетін құрбандықтар мен астық тартуларын өртеп, басқа да сый-тартуларды ұсынатын адамдары менің алдымда үзілмейтін болады».[*]

19Бұдан кейін Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді:

20«Жаратқан Ие мынаны айтады: Егер де Менің күн мен түн жайлы Келісімімді[†] бұзып, оларды енді қайтып өз белгілі[†] уақытында болмайтын қыла алсаңдар,[*] 21сонда ғана Менің қызметшім Дәуітпен жасаған Келісімім біржола күшінен айырыла алар еді, әрі Дәуіттің тағында отырып патшалық құратын өз ұрпақтары болмас еді. Солай болғанда ғана Менің алдымда қызмет атқарып жүрген леуілік діни қызметкерлермен жасаған Келісімім де біржола күшінен айырыла алар еді. 22Мен қызметшім Дәуіттің және Менің алдымда қызмет етіп жүретін леуіліктердің[†] ұрпағын аспандағы[†] жұлдыздардай, теңіз жағалауындағы құм қиыршығындай сансыз көбейтемін».

23Жаратқан Ие Еремияға тағы да сөзін арнап былай деді: 24«Мына адамдардың не айтқандарын естідің бе? Олар: «Жаратқан Ие Өзі таңдап алған екі үрім-бұтақтан бас тартыпты!» деп жүр. Осылайша олар Менің халқыма менсінбей қарап, оны тіпті халық деп санамайды да. 25Сондықтан Жаратқан Ие мынаны айтады: Егер де Менің күн мен түн жайлы Келісімім әрі аспан мен жерге бекіткен заңдарым[*] 26Жақып пен қызметшім Дәуіттің үрім-бұтақтарынан бас тартып, олардың бірде-біреуін Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың ұрпақтарына бұдан былай патшалық билік жүргізуге таңдамас едім. Өйткені Мен оларға рақым көрсетіп, жер аударылып кеткен жақтарынан елге қайтарып, олардың жағдайын бұрынғыдай игілікке кенелтемін».

#### 34


Жаратқан Иенің Седекиях патшаға арнаған хабары

1Бабыл патшасы Набуходоносор өзінің бүкіл әскерімен және қол астындағы барлық патшалықтармен, халықтармен бірге Иерусалимге және оның айналасындағы қалаларға қарсы соғысып жатқан кезде, Жаратқан Ие[†] Еремияға сөзін арнап былай деді: 2«Яһуда патшасы Седекияхқа бар да, оған хабарымды жеткіз: Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп қой, Мен осы қаланы Бабыл патшасының қолына тапсырамын, ал ол қаланы өртеп жібереді. 3Сен оның шеңгелінен қашып құтыла алмай, сөзсіз ұсталып, оның қолына тапсырыласың. Бабыл патшасын өз көзіңмен көріп, ол сенімен бетпе-бет сөйлесетін болады. Содан Бабылға әкетілесің.

4Бірақ Жаратқан Иенің уәделі сөзін де тыңда, уа, Яһуда патшасы Седекиях! Жаратқан Ие сен туралы мынаны айтады: сен семсердің жүзінен емес, 5өз ажалыңнан өлесің. Бұрын Яһудада патша болған ата-бабаларың қайтыс болғанда олардың құрметіне (хош иісті заттар түтетіліп) от жағылғанындай, сенің құрметіңе де сондай от жағылып, «Беу, тақсырымыз-ай!» деп жұрт сені жоқтап қайғыратын[†] болады. Мен саған осыны бұйырттым». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

6Еремия пайғамбар[†] осы хабарды Иерусалимде Яһуда патшасы Седекияхқа түгелдей жеткізді. 7Сол кезде Бабыл патшасының әскері Иерусалимге және Яһуданың әлі алынбаған қалалары Лахыш пен Әзекаға қарсы шабуыл жасап жатқан болатын. Бекіністі қалалардан әлі де жау қолына түспегендері осылар ғана еді.


Басыбайлы қызметшілер туралы заңның бұзылуы

8Седекиях патша Иерусалимдегі күллі халықпен келісім[†] жасап, басыбайлы қызметшілердің босатылуын жариялаған болатын. Мұнан кейін Жаратқан Ие Еремияға осы туралы хабарын жіберді. 9Өйткені сол келісім бойынша, бүкіл халық өздерінің басыбайлы исраилдік қызметшілеріне бас бостандығын беруге тиіс болып, бұдан былай ешкімнің басқа исраилдікті малайлықта ұстауға құқығы болмады. 10Осы келісімге сөз байласқан барлық басшылар мен бүкіл халық соның ережелеріне мойынсұнып, басыбайлы қызметшілеріне азаттық берді. 11Алайда олар кейін ойларын өзгертіп, босатып жіберген қызметшілерін кері қайтарып, оларды тағы да басыбайлы малайлары етті.

12Сонда Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді:

13— Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: Мен сендердің ата-бабаларыңды Мысыр еліндегі құлдықтан азат етіп алып шыққанымда, олармен мынадай Келісім жасаған болатынмын: 14«Әрбір жетінші жылы әрқайсың өзін саған басыбайлы қызметшілікке сатқан исраилдік ағайыныңды малайлықтан босатуға тиіссіңдер! Ол саған алты жыл бойы қызмет етіп болған соң, оны қоя бер!»[*] Бірақ сендердің ата-бабаларың Менің сөзіме құлақ та асқан жоқ, мойынсұнған да жоқ. 15Ал сендер жақында жасаған күнәларыңа өкініп, Маған ұнамды әділ іс істедіңдер: сендердің әрқайсыларың өз араларыңдағы басыбайлы ағайындарыңа бостандық жарияладыңдар. Сендер тіпті Менің атыммен аталатын киелі[†] үйде Өзімнің алдымда сол туралы келісім де жасадыңдар. 16Бірақ қазір сендер содан тайып, Менің атымды қорладыңдар. Сендер олардың өз қалаулары бойынша азат еткен осы ағайындарыңды қайтарып алып, өздеріңе басыбайлы қызмет істеуге қайтадан мәжбүрледіңдер.

17Сол себепті Жаратқан Ие мынаны айтады: Сендер Маған мойынсұнбадыңдар, ағайындарыңа іс жүзінде азаттық жариялаған жоқсыңдар. Сондықтан енді Мен сендерге мынадай «азаттық» жариялаймын: Сендер семсер, індет және ашаршылықтан өлуге «азат» боласыңдар! Мен жер бетіндегі патшалықтардың бәрін сендердің тағдырларыңды көргенде жандары түршігіп шошынатын қыламын. 18Сол адамдарың Менің алдымда келісім жасаған кезде бір бұзауды шалып, екі бөлікке қақ бөліп, осы бөліктердің арасынан өте шыққан еді. Енді Мен осы келісімді бұзып, оның шарттарын орындамаған оларды бөлікке бөлінген бұзау іспетті қыламын.[*] 19Бұзаудың екі бөлігінің арасынан өткендерді: Яһуда мен Иерусалимнің әміршілерін,[†] сарайдағы уәзірлерді, діни қызметкерлерді[†] және елдің бүкіл халқын 20жауларының қолына тапсырамын. Олардың мәйіттері жыртқыш құстар мен аңдарға жем болады.[*]

21Мен Яһуда патшасы Седекиях пен оның әміршілерін олардың жанын алғысы келіп жүрген жауларының қолдарына тапсырамын. Бабыл патшасы әскерімен бірге аз уақытқа қаладан кері шегініп, басқа жаққа кетсе де,[*] 22енді Мен бұйрық беріп, оларды осы қалаға кері қайтарамын. Олар қалаға тағы да шабуыл жасап, оны басып алады да, өртеп жібереді. Яһуданың басқа қалаларын да қаңыратып бос қалдырамын! — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 35


Рехап әулетінің үлгісі

1Яһудаға Жосия ұлы Жохақым патшалық құрған кезде Жаратқан Ие[†] Еремияға сөзін арнап былай деді: 2«Рехаптың әулетіне[*] бар да, оларды Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] бүйір жағындағы бөлмелердің біреуіне шақырып, ішуге шарап ұсын!»

3Сонда мен Еремияның[*] ұлы, Абасинияхтың немересі Язанияхқа, оның бауырлары мен барлық балаларына, жалпы, рехаптықтардың бүкіл әулетіне бардым. 4Оларды Жаратқан Иенің ғибадатханасына шақырдым. Сол жерде оларды Құдайдың адамы[*] Иғдалиях ұлы Хананның үрім-бұтағының бөлмесіне ертіп апардым. Бұл бөлме ғибадатхана басқарушыларының бөлмесіне көршілес әрі ғибадатхана қақпашысы Шаллум ұлы Мағасияхтың бөлмесінің үстінде орналасқан еді. 5Сонда мен рехаптықтар әулетінің ер адамдарының алдына шарапқа толы бірнеше құмыра мен тостағандар қойып:

— Шараптан ішіңіздер, — деп ұсындым. 6Бірақ олар былай деп жауап берді:

— Біз шарап ішпейміз. Өйткені арғы атамыз Рехап ұлы Жонадаб[*] бізге мына өсиетін айтып кеткен: «Сендер өздерің де, ұрпақтарың да ешқашан шарап ішпеңдер! 7Үй салып, егін егіп, жүзімдік отырғызбаңдар, сондайларды иемденбеңдер де! Керісінше, әрқашан шатырларда тұрыңдар. Сонда сендердің көшіп-қонып жүрген осы елдегі ғұмырларың ұзақ болады».

8Бабамыз Рехап ұлы Жонадаб қалдырған осы өсиетті түгелдей орындап келеміз. Біздің өздеріміз де, әйелдеріміз бен ұл-қыздарымыз да ешқашан шарап ішкен де, 9тұратын үй салған да емеспіз. Не жүзімдік, не егістік дала, не піскен егін иемденген кезіміз де болған емес. 10Біз шатырларда тұрып, Жонадаб бабамыздың өсиетіне мойынсұнып, оны толығымен орындап келеміз. 11Бірақ Бабыл патшасы Набуходоносор елге басып кіргенде біз халдейлер мен арамалықтардың[†] әскерінен бас сауғалау үшін Иерусалимге келуді шештік. Осы себептен де қазір Иерусалимде тұрып жатырмыз.

12Сонда Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді:

13— Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Яһуданың адамдарына әрі Иерусалимнің тұрғындарына былай де: Сендер бұлардың сенімділігінен тәлім алып, Менің айтқандарыма мойынсұнудан бас тарта бермексіңдер ме? 14Рехап ұлы Жонадаб өзінің ұрпақтарына шарап ішпеуді өсиеттеген еді. Олар оның өсиетін қазірге дейін орындап, бабаларының айтқанымен жүріп, осы күнге дейін шарапты ауызына алмай келеді. Ал Мен сендерге жиі-жиі айта берсем де, сендер Маған еш мойынсұнған емессіңдер. 15Мен сендерге өз қызметшілерім — пайғамбарларды[†] қайта-қайта жіберіп отырдым. Олар сендерге: Әрбіреуің теріс жолдарыңнан қайтыңдар, бөтен тәңірлердің жолын қумаңдар! Сонда сендер Жаратқан Иенің өздеріңе және ата-бабаларыңа табыстаған елінде тұра бересіңдер, деп ескертіп жүрді. Бірақ сендер Маған құлақ асып, тілімді алған жоқсыңдар. 16Ойлаңдаршы: Рехап ұлы Жонадабтың ұрпақтары оның берген өсиетін ұстанып келе жатыр. Алайда мына халық Мені тыңдамай келеді!

17Сондықтан Исраилдің Құдайы, Әлемнің Иесі Жаратқан Ие,[*] мынаны айтады: Мен Яһуда мен Иерусалимнің барлық тұрғындарына алдын ала айтқан пәлені толығымен жіберемін. Себебі Мен қанша айтсам да, олар тыңдамады. Мен дауыстап шақырсам да, олар жауап берген жоқ.

18Содан соң Еремия рехаптықтар әулетіне арнап былай деді:

— Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы мынаны айтады: Сендер арғы аталарың Жонадабтың өсиетіне мойынсұнып, оның барлық нұсқаулары мен бұйрықтарын орындап келесіңдер. 19Сондықтан Рехап ұлы Жонадабтың ұрпақтарының арасынан біреу әрқашан алдымда тұрып Маған қызмет ететін болады. — Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы осыны нық айтады.

#### 36


Пайғамбардың сөздерінің кітапқа жазылып, халыққа оқылуы

1Яһудаға Жосия ұлы Жохақымның патшалық құрған төртінші жылы Жаратқан Ие[†] Еремияға сөзін арнап былай деді: 2«Бір шиыршық кітап[†][*] ал да, соған Жосия патшаның кезінен бастап күні бүгінге дейін өзіңе Исраил, Яһуда және басқа да халықтар туралы айтқан сөздерімнің бәрін жазып қой. 3Мүмкін, Яһуданың халқы Мен оларға жіберейін деп отырған бүкіл пәле туралы естігенде, әрқайсысы зұлым жолынан қайтып, Маған бет бұрар. Сонда Мен олардың күнәлары мен зұлым істерін кешіретін боламын».

4Сонда Еремия Нириях ұлы Барухты шақырып алды. Оған Жаратқан Иенің өзіне айтқан күллі сөздерін қайталап айтып бергенде, ол соның бәрін шиыршық кітапқа жазып қойды. 5Мұнан кейін Еремия Барухқа былай деп тапсырды: «Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне бара алмаймын, бұл маған тыйым салынған.[*] 6Сондықтан сен халық ораза ұстаған күні сонда бар да, мен өзіңе жаздырған Жаратқан Иенің сөздерін кітаптан халыққа оқып бер! Өз қалаларынан жиналып келген бүкіл яһудалықтарға да сол хабарларды дауыстап оқып бер! 7Мүмкін, олар Жаратқан Иеге жалбарынып, әрқайсысы зұлым жолынан қайтатын шығар. Себебі Жаратқан Иенің осы халыққа қарсы лаулаған қаһары өте күшті!»

8Нириях ұлы Барух Еремия пайғамбардың[†] айтқандарын түгелдей орындап, Жаратқан Иенің ғибадатханасында[†] Оның шиыршық кітапқа жазылған сөздерін оқып берді. 9Бұл Яһудаға Жосия ұлы Жохақымның патшалық құрған бесінші жылының тоғызыншы айында болды. Иерусалимнің бүкіл тұрғындары мен Яһуданың басқа қалаларынан келген жұртқа Жаратқан Иенің алдында ораза ұстау керек деп жарияланған болатын.[*] 10Барух ғибадатханадағы хатшы Шафан ұлы Гемарияхтың бөлмесінен бүкіл халыққа шиыршық кітаптан Еремияның сөздерін оқып берді. Осы бөлме Жаратқан Иенің киелі үйінің Жаңа қақпасының қасындағы жоғарғы аулада орналасқан еді.


Пайғамбардың кітабының уәзірлерге оқылуы

11Гемарияхтың ұлы, Шафанның немересі Миқая кітаптан оқылған Жаратқан Иенің сөздерінің бәрін естіді. 12Содан ол патшалық сарайдың хатшылар отыратын бөлмесіне барды. Сол жерде басшылар бас қосатын: Әлишама хатшы, Шемаях ұлы Делаях, Ахбор ұлы Елнатан, Шафан ұлы Гемариях, Хананиях ұлы Седекиях және тағы басқа лауазымды қызметкерлер. 13Миқая оларға Барухтың халыққа кітапты оқып берген кезінде өзінің естіген күллі сөздерін жеткізді. 14Олар Нетанияхтың ұлы, Шелемияхтың немересі, Хусидің шөбересі Еһудиді Барухқа жіберіп, оған: «Сен халыққа оқып берген шиыршық кітапты осында алып кел!» — деген бұйрықты жеткізді. Сонда Нириях ұлы Барух шиыршық кітапты басшылар жиналған жерге алып барды. 15Олар Барухқа:

— Кел, отыр, кітапты бізге оқы! — деп бұйырды. Барух оларға кітапты оқып берді. 16Уәзірлер кітаптағы сөздердің бәрін естігенде, бір-біріне үрейлене қарап Барухқа:

— Осы сөздердің барлығын міндетті түрде патшаға жеткіземіз! — деді. 17Олар: — Айтшы бізге, бұның бәрін сен қайдан жазып алдың? Сол адамның өз аузынан ба? — деген сұрақ та қойды. 18Барух:

— Иә, ол маған осы сөздердің бәрін өз аузымен айтып, мен сиямен осы кітапқа жазып алып отырдым! — деп жауап берді. 19Сонда уәзірлер Барухқа:

— Еремия екеуің бір жерге барып, жасырыныңдар. Өздеріңнің қай жерде екендеріңді ешкімге білдірмеңдер, — деп тапсырды.


Жохақымның пайғамбардың кітабын өртеп жіберуі

20Олар шиыршық кітапты Әлишама хатшының бөлмесіне апарып қойған соң сарайдың ауласына патшаның алдына барып, болған істі баяндап берді. 21Патша Еһудиді жіберіп, ол кітапты Әлишаманың бөлмесінен алып келіп, патшаға және оның жанында тұрған уәзірлерінің бәріне оқып берді. 22Бұл тоғызыншы айда болды. Сол кезде патша сарайының қысқы бөлігінде отырған еді. Ашық пештегі шоқ қызып жанып жатты. 23Еһуди кітаптың үш немесе төрт бағанасын оқып бола салысымен, патша хатшының қағаз кесетін пышағымен оқылғанды кесіп алып, алдындағы ашық пешке салып отырды. Ақыры осылайша кітаптағы бүкіл жазба отқа өртелді. 24Жазбаны тыңдаған патша да, оның нөкерлері де естігендерінен қорыққан да жоқ, өкініп, көйлектерінің өңірлерін айыра жыртқан да жоқ. 25Тек Елнатан, Делаях және Гемариях қана патшадан кітапты өртемеуін өтінді. Бірақ патша бұларға құлақ асқан жоқ. 26Қайта, ол патшазада Ерахмелге, Азриил ұлы Сераях және Әбдиел ұлы Шелемияхқа Барух хатшы мен Еремия пайғамбарды тұтқынға алуға бұйырды. Бірақ Жаратқан Ие оларды жасырып тастаған болатын.


Пайғамбар кітабының қайтадан жазылуы

27Патша Еремияның сөздері жазылған шиыршық кітапты өртеп жібергеннен кейін Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап мына тапсырманы берді:

28— Тағы бір шиыршық кітапты ал да, Яһуда патшасы Жохақым өртеп жіберген кітапта болған сөздердің бәрін соған жазып қой. 29Ал патшаның өзіне былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Сен «Бабыл патшасы сөзсіз келіп, осы елді қиратып, ондағы адамды да, малды да тірі қалдырмайды деп жазуға қалайша дәтің барды?!» деп ызаланып кітапты өртеп жібердің. 30Сол себепті Жаратқан Ие Яһуда патшасы Жохақым туралы мынаны айтады: Оның ұрпағының ешқайсысы Дәуіттің тағында отырмайтын болады. Оның мәйіті сыртқа лақтырылып, күндіз аптапта, түнде аязда қалады.[*] 31Мен оның өзін де, ұрпақтарын да, нөкерлерін де зұлымдықтары үшін жазалаймын. Ескертулеріме құлақ аспағандарына бола Мен оларға және Иерусалим мен Яһуданың тұрғындарына жіберемін деп алдын ала айтқан апаттардың бәрін де бастарына түсіремін.

32Сонда Еремия хатшысы Барухқа басқа бір шиыршық кітапты алып берді. Барух Жохақым патша өртеп жіберген бұрынғы кітаптағы сөздерді Еремияның аузынан қайтадан жазып алды. Сондай-ақ соларға тағы да көптеген сөздерді қосып жазды.

#### 37


Седекиях патшаның босқа үміттенуі

1Кейінірек Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалимге келіп, Жохақым ұлы Ехонияхтың орнына Жосия ұлы Седекияхты Яһуда елінің патшасы етіп тағайындады.[*] 2Алайда Седекияхтың өзі де, нөкерлері де, елде қалған халық та Жаратқан Иенің[†] Еремия пайғамбар[†] арқылы айтқан сөздеріне құлақ аспады. 3Сонда да Седекиях патша (басына күн туғанда) Еремия пайғамбарға Шелемиях ұлы Ехухал мен діни қызметкер[†] Мағасиях ұлы Софония екеуін жіберіп: «Біз үшін Құдайымыз Жаратқан Иеге сиынып арашалық дұға[†] ете көріңіз!»[*] — деп өтінді. 4Сол уақытта Еремия әлі де қамауға алынбай, халықтың арасында еркін тұрып жатқан болатын. 5Осы кезде халдейлердің әскері[*] Иерусалимді қоршап алған еді. Алайда Мысыр перғауынының[*] әскерінің өз елінен шығып, Яһудаға қарай аттанғанын ести сала халдейлер Иерусалимді уақытша қалдырып кетті.

6Сонда Жаратқан Ие Еремия пайғамбарға сөзін арнап былай деді: 7«Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие мынаны айтады: өздеріңді Менен кеңес сұрауға жіберіп отырған Яһуда патшасына былай деңдер: Перғауынның сендерге көмекке шыққан жасағы көп ұзамай өз елі Мысырға қайта оралады. 8Сонда халдейлер қайтып келіп, қалаға тағы да шабуыл жасайды. Олар қаланы қолға түсіріп, қиратып, өртеп жібереді. — 9Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: — Сендер: «Халдейлер бізден біржола шегініп кетті» деп алданбаңдар! Олар біржола кеткен жоқ! 10Себебі сендер тіпті өздеріңе қарсы соғысқан бүкіл халдей әскерін қиратып, олардың шатырларында тек азғантай жарақаттанған адамдары қалған болса да, бәрібір олар сендерге шабуыл жасап, қаланы өртеп жіберетін болады!»


Еремияның тұтқындалуы

11Перғауын жасағының Мысырдан аттанып келгендігінен халдей әскері Иерусалимге жасап отырған шабуылын тоқтатқан осы кезде, 12Еремия Бунямин жеріне жолға шықпақ болды. Ондағы мақсаты сол жердегі өз әулетінің арасынан бір мұралық жердің[*] өзіне тиісті үлесін қабылдау еді. 13Бірақ ол Иерусалимнің Бунямин қақпасынан шыға бергенде күзетшілердің бастығы Еремия пайғамбарды ұстап алып, оны:

— Сен халдейлерге өтпекші болған сатқынсың! — деп айыптады. Бастықтың аты-жөні Шелемияхтың ұлы, Хананияхтың немересі Ириях еді. 14Еремия:

— Жоқ, бұл жала! Мен халдейлердің жағына өтпек болған жоқпын! — деп келіспеді. Сонда да Ириях оны тыңдамай, тұтқындап, уәзірлердің алдына алып барды. 15Уәзірлер Еремияға ашуланып, оны ұрып-соғып, Жонатан хатшының үйіне қамап қойды. Олар бұл үйді түрмеге айналдырған болатын. 16Еремия үйдің астындағы бір қапасқа тасталып, сол зынданда көп күн отырды.

17Кейін Седекиях патша адам[†] жіберіп, пайғамбарды өзінің алдына әкелдірді. Өз сарайында онымен құпия жүздесіп:

— Жаратқан Иенің бізге арнаған сөзі бар ма? — деп сұрады. Еремия оған:

— Иә, бар. Сіз Бабыл патшасының қолына түсесіз! — деп, 18Седекиях патшаға мынаны да қоса айтты: — Мені түрмеге қамайтындай не сіздің өзіңізге, не нөкерлеріңізге, не халқыңызға қарсы қандай жамандық істедім? 19«Бабыл патшасы өзіңізге және осы елге шабуыл жасамайды!» деп болжаған пайғамбарларыңыз енді қайда? 20Ал, патша ием[†], сөзіме құлақ асып, мені Жонатан хатшының үйіне қайтара көрмеңіз! Әйтпесе мен сол зынданда өліп қалармын!

21Седекиях патша Еремияны сақшылардың ауласында[*] қамауды және қаладағы нан біткенше наубайшылар көшесінен күніне бір наннан беріп тұруды бұйырды. Осылай Еремия сақшылардың ауласында қамауда ұсталды.

#### 38


Еремияның құдыққа тасталуы

1Бірде Маттан ұлы Шафатиях, Пашхур ұлы Ғодалиях, Шелемиях ұлы Ехухал және Малқиях ұлы Пашхур[*] Еремияның халыққа мынадай сөздерді айтып жүргенін естіді:[*] 2«Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Осы қалада қалатын әрбір адам[†] семсер, ашаршылық немесе індеттен құриды. Ал қаладан шығып, халдейлерге берілетін әркім тірі қалып, өз жаны өзіне олжа болады.[*] 3Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Бұл қала еш шүбәсіз Бабыл патшасының әскерінің қолына тапсырылып, олар оны басып алатын болады!»

4Сол уәзірлер патшаға:

— Ана адамды өлтіру керек! Ол қалада әлі де қалып отырған жасақшыларды әрі халықты сондай сөздерімен рухтарынан айырады. Сөйтіп ол халықтың игілігін емес, оның құруын көздеп жүр! — деді. 5Седекиях патша оларға:

— Ол сендердің қолдарыңда. Патша сендерге қарсы ештеңе істей алмайды ғой! — деп жауап берді. 6Содан олар Еремияны ұстап алып, патшазада Малқияхтың сақшылар ауласында орналасқан құдығына[*] арқанмен түсіріп тастады. Құдықтың суы жоқ, түбі батпақ екен. Еремия батпаққа белшесінен батты.


Әбдімәліктің Еремияны құтқаруы

7Еремияның құдыққа түсірілгенін құштық[*] Әбдімәлік те естіді. Ол патша сарайында қызмет көрсететін нөкер[*] болатын. Патша Бунямин қақпасының алдында билік айтып отырған кезде 8Әбдімәлік сарайдан шығып, патшаның алдына барды да, оған мына өтінішін білдірді:

9— Уа, патша ием[†], ана кісілердің Еремия пайғамбарды[†] құдыққа тастағандары — нағыз зұлымдық! Сол жерде ол аштан өледі, қалада нан қалған жоқ қой! — 10Патша құштық Әбдімәлікке:

— Осы жерден отыз адамды ертіп алып, өліп қалмас бұрын Еремия пайғамбарды құдықтан шығарып ал! — деп бұйырды.

11Әбдімәлік сол адамдарды ертіп алып, сарайдағы қазына қоймасының астындағы бір бөлмеге түсті. Сол жерден біраз ескі шүберек пен көнетоз киімдерді алып, құдықтағы Еремияға арқанмен төмен түсірді. 12Әбдімәлік Еремияға қатты дауыстап: «Мына шүберектер мен киімдерді қолтығыңыздың астына салып алыңыз! Арқан денеңізді қиып кетпесін», — деді. Еремия солай істеді. 13Сонда олар оны арқанмен тартып, құдықтан шығарып алды. Мұнан кейін Еремия сарайдағы сақшылар ауласына[*] қайтарылып, енді сонда қалатын болды.


Седекияхтың пайғамбардан тағы да ақыл сұрауы

14Бірде Седекиях патша Еремия пайғамбарға тағы да адам жіберді. Сол кісі оны Жаратқан Иенің ғибадатханасының[†] үшінші кіреберісіне алып келді. Патша Еремияға:

— Сенен бір нәрсе сұрағым келеді. Менен ештеңе жасырушы болма! — деді. 15Еремия оған былай деп жауап берді:

— Егер бәрін бүкпей айтатын болсам, мені өлтірмес пе едіңіз? Ал кеңес берсем де, сіз мені бәрібір тыңдамайсыз ғой! — 16Бірақ Седекиях патша құпия түрде Еремияға уәде беріп:

— Бізге тіршілік лебін сыйлаған мәңгі тірі Жаратқан Иенің атымен ант етемін: сені өлтірмеймін де, жаныңды алмақ болғандардың қолына тапсырмаймын да! — деді. 17Сонда Еремия Седекияхқа былай деді:

— Исраилдің Құдайы, Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие, мынаны айтады: Егер сен қаладан шығып, Бабыл патшасының әміршілеріне берілсең, онда өзің де, отбасың да тірі қалып, мына қала да өртенбейтін болады. 18Ал егер Бабыл патшасының әміршілеріне берілмесең, онда халдей жасақшылары мына қаланы бәрібір басып алып, өртеп жібереді. Сонда өз басың да олардың қолынан құтыла алмайсың. — 19Седекиях патша Еремияға:

— Мен халдейлердің жағына өтіп кеткен яһудилерден қауіптенемін. Халдейлер мені солардың қолдарына тапсырса, олар мені азаптап қорлайды ғой! — деді. 20Еремия оған былай деп жауап берді:

— Жоқ, сізді солардың қолдарына тапсырмайды! Өтінемін, мен арқылы сізге сөйлеп тұрған Жаратқан Иенің даусына мойынсұнсаңыз екен! Сонда өзіңізге игі болып, жаныңыз аман сақталады. 21Бірақ егер қаладан шығып, берілуден бас тартсаңыз, Жаратқан Ие соның арты мынау болады деп ашық көрсетті: 22Яһуда патшасының сарайында қалып қойған әйелдердің бәрін Бабыл патшасының әміршілерінің алдынан алып шығады. Сол әйелдердің бәрі сізге былай деп шағым айтатын болады:


Сенген достарың алдады сені,
Тақырға отырғызды өзіңді,
Аяғың былыққа батып енді,
Бұрылып кетті олар кері!


23Осылай барлық әйелдеріңіз бен балаларыңыз қаладан айдалып, халдейлердің қолына түседі. Өзіңіз де қашып кете алмай, Бабыл патшасының қолына түсесіз. Ол мына қаланы қиратып, өртеп жібереді!

24Бірақ Седекиях Еремияға тек қана былай деді:

— Өзіңді өлтірмеулері үшін бұл әңгіме туралы ешкімге тіс жарма! 25Егер әміршілер екеуіміздің сөйлескеніміз жайлы естіп, саған келіп, «Патша саған не деді, сен патшаға не дедің, соны айтып бер! Әйтпесе көзіңді құртамыз» дейтін болса, 26оларға: «Патшадан мені Жонатанның үйіне қайтара көрмеңіз, әйтпесе өліп қалармын деп өтіндім» деген жауап бер!

27Айтқандай-ақ, әміршілердің бәрі Еремияға келіп, оған болған әңгіме туралы сұрақтар қойды. Пайғамбар оларға тек патшаның айт дегендерін ғана айтып берді. Содан олар тағы еш нәрсе деместен өз жөндеріне кетті. Өйткені ешкім патша екеуінің арасында болған әңгімені естімеген еді. 28Осылай Еремия жаудың Иерусалимді басып алған күніне дейін сақшылар ауласындағы қамауда қала берді.


Иерусалимнің жау қолына түсіп, Седекияхтың жазалануы

Иерусалим қаласының жау қолына түсуі былай болды.


#### 39

1Седекияхтың Яһуда еліне патшалық құрған тоғызыншы жылының оныншы айында Бабыл патшасы Набуходоносор бүкіл әскерімен Иерусалимге қарсы аттанып, қаланы қоршауға алды. 2Ақыры Седекияхтың он бірінші жылының төртінші айының тоғызыншы күні[*] бабылдықтар қала қабырғасының бір жерін тесіп, қалаға басып кірді. 3Бабыл патшасының барлық әміршілері[†] қаланың Ортаңғы қақпасындағы билік орнында жайғасты. Олар Нергал-Шаресер, Самғар-Небо, сарай қызметкерлерінің бастығы Сарсехим, бас кеңесші Нергал-Шаресер[*] және Бабыл патшасының өзге де көптеген лауазымды қызметкерлері еді.

4Яһуда патшасы Седекиях және барлық жасақшылар соларды көргенде қашып кетуге тырысты. Олар қаладан түн ішінде патша бағы арқылы екі қабырғаның арасындағы қақпадан сытылып шықты. Содан олар Иордан аңғарындағы елсіз далаға қарай бет алды. 5Алайда халдейлердің әскері[*] олардың соңынан аттанып, Седекияхты Иерихонның маңындағы елсіз далада қуып жетті. Олар оны қолға түсіріп, Хамат еліндегі Рибла қаласына Бабыл патшасы Набуходоносордың алдына апарды. Ол Седекияхқа үкім шығарды.

6Бабыл патшасы сол Риблада Седекияхтың ұлдарын оның көз алдында шауып өлтірді. Ол, сондай-ақ, Яһуданың барлық лауазымды адамдарын да шауып өлтіртті. 7Мұнан кейін Седекияхтың екі көзін ойып алып, қол-аяғына қола шынжыр салып, Бабылға айдап әкетті.[*]


Қаланың қиратылып, халықтың Бабылға жер аударылуы

8Халдейлер патша сарайына да, халықтың үйлеріне де от қойып өртеп, Иерусалим қамалының қабырғаларын қиратып тастады.

9Кейінірек Бабылдың патша ұландарының әміршісі Набузар-Адан қалада тірі қалған адамдарды, Бабыл патшасының жағына өтіп кеткендердің[*] бәрін және елде қалған өзге халықты[*] тұтқындап Бабылға айдап әкетті. 10Әйтсе де Набузар-Адан әмірші түгі жоқ кедейлерді Яһуда елінде қалдырып, оларға жүзімдіктер мен құдықтарды қарап күтуді тапсырды.


Еремияның қамаудан босатылуы

11Бабыл патшасы Набуходоносор ұландардың әміршісі Набузар-Аданға Еремия жайында айрықша бұйрық беріп былай деген болатын: 12«Оны қамқорлап, көз қырыңды сала жүр, қауіп-қатерден аман сақта! Ол сенен не сұраса, соны істейтін бол!»

13Сол себепті ұландардың әміршісі Набузар-Адан, бас уәзір Набушазбан, бас кеңесші Нергал-Шаресер және Бабыл патшасының басқа да лауазымды қызметкерлері 14адамдарын жіберіп, Еремияны сақшылар ауласынан босатып алдырды. Олар оны Ахиқамның ұлы, Шафанның[*] немересі Ғодалияхқа өз үйіне алып барсын деп сеніп тапсырды. Осылайша Еремия (Бабылға жер аударылмай) халқымен бірге өз елінде қалды.


Жаратқан Иенің Әбдімәлікке берген уәдесі

15Бұған дейін, Еремия сақшылардың ауласында әлі де қамауда отырған кезде, Жаратқан Ие[†] оған сөзін арнап былай деген еді: 16«Құштық Әбдімәлікке бар да, оған былай де: Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Мен осы қалаға жақсылық емес, апат әкелетінім туралы айтқан өз сөздерімді жүзеге асырайын деп отырмын. Сол сөздерім сенің көз алдыңда жүзеге асады. 17Бірақ соның бәрі жүзеге асқан кезде Мен өзіңді аман алып қаламын! — деп Жаратқан Ие уәде береді. — Қауіптенетін адамдарыңның қолына түспейсің. 18Өйткені Мен сені міндетті түрде құтқарамын. Ешкімнің семсерінен қаза таппайсың, керісінше, тірі қалып, өз жаның өзіңе олжа болады. Себебі сен Маған толығымен сенім артып келесің!» — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 40


Еремияның Ғодолиях әкімге баруы

1Жаратқан Ие[†] Еремияға тағы да сөзін арнады. Бұл, ұландардың әміршісі[†] Набузар-Адан Еремияны Рамада босатқаннан кейін болды. Сол кезде әмірші Еремияны Иерусалим мен Яһуданың Бабылға жер аударылып бара жатқан тұрғындарының арасынан шынжырланған күйі тауып алған болатын. 2Әмірші Еремияны қасына шақырып алып, оған былай деді: «Сіздің Құдайыңыз Жаратқан Ие осы пәленің мына жерге түсуін алдын ала айтқан еді. 3Енді Жаратқан Ие уәдесін орындап, осыны істеп отыр. Халқыңыз Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасап, Оның даусына құлақ аспай жүрді. Сондықтан да осы бақытсыздық бастарыңызға түсті. 4Ал енді мен қолдарыңыздағы шынжырларыңызды шешіп, босатамын. Егер менімен Бабылға барғыңыз келсе, жүріңіз. Онда менің қолымда тұратын боласыз, мен сізге қамқорлық жасаймын. Ал егер барғыңыз келмесе, осында қала беріңіз. Бүкіл ел, міне, алдыңызда жатыр. Қалаған жеріңізге[*] барып тұрыңыз!»

5Еремия әлі де басқа жаққа кетпей тұрғанда Набузар-Адан оған: «Бабыл патшасы Ахиқамның ұлы, Шафанның немересі Ғодалияхты[*] Яһуданың қалаларын басқарушы әкім етіп тағайындаған. Соның қасына қайтып барыңыз. Онымен бірге халқыңыздың арасында тұра беріңіз. Немесе басқа жаққа баруды жөн көрсеңіз, онда сол жаққа барып тұрыңыз», — деп қосты. Ұландардың әміршісі оған азық-түлік пен сыйлық беріп, қоя берді. 6Сонда Еремия Миспа қаласындағы Ахиқам ұлы Ғодалияхқа барып, елде қалып қойған халықтың арасында тұрды.

7Бірнеше яһуди жасақ басшылары мен олардың адамдары ашық далада (бой тасалап) жүрген еді. Олардың бәрі Бабыл патшасының Ахиқам ұлы Ғодалияхты Яһуда елінің Бабылға жер аударылмаған ең кедей ерлі-зайыптылары мен балаларын басқарушы әкім етіп тағайындағанын естіді. 8Сол жасақ басшылары Нетаниях ұлы Ысмағұл, Қареяхтың ұлдары Жоханан[*] мен Жонатан, Танхумет ұлы Сераях, нетопаттық Офидың[*] ұлдары және бір махалық[*] кісінің ұлы Езаниях болатын. Олар өз адамдарымен бірге Миспадағы Ғодалияхқа келді. 9Ахиқамның ұлы, Шафанның немересі Ғодалиях әкім[*] оларға былай деп ант етіп: «Халдейлерге мойынсұнудан қорықпаңдар! Елде тұрып қалып, Бабыл патшасына қызмет етіңдер, сонда жағдайларың жақсы болады! — деп уәде берді. — 10Мен өзім Миспада тұрып, осында келетін халдейлердің алдында сендердің мүдделеріңді қорғайтын боламын. Ал сендер қазір иемденіп алған қалаларыңа қоныстанып, жүзім, құрма, інжір жемістерін және зәйтүн майын жинап, қоймаларыңа қойыңдар!» — деп тапсырды.

11Сол кезде Моаб, Аммон, Едомда және тағы басқа елдерде бірқатар яһудилер[*] бас сауғалап тұрып жатты. Олар Бабыл патшасының Яһуда еліндегі біраз халықты қалдырып кеткенін[*] және Ахиқамның ұлы, Шафанның немересі Ғодалияхты олардың үстінен басқарушы әкім етіп тағайындағанын естіді. 12Содан олар қашып кеткен сол елдерінен Яһуданың Миспа қаласындағы Ғодалияхқа келді. Енді олар да барып, жүзім, құрма, інжір жемістерінің мол өнімін жинап алды.


13Сол арада Қареях ұлы Жоханан және ашық далада жүрген өзге жасақ басшылары Миспадағы Ғодалияхтың алдына келіп: 14«Аммондықтардың[*] патшасы Бағалис сізге қастандық жасауға Нетаниях ұлы Ысмағұлды жіберді, соны білсеңіз екен», — деп сақтандырды. Бірақ Ғодалиях оларына сенген жоқ. 15Кейін Қареях ұлы Жоханан Ғодалияхпен Миспада құпия сөйлесіп, оған мынадай ұсыныс жасады:

— Мен барып, ешкімге білдіртпей Нетаниях ұлы Ысмағұлдың көзін құртайын. Оның өзіңізді өлтіруіне неліктен жол береміз? Сонда сіздің арқаңызда жиналып отырған яһудилердің бәрі қайтадан қуғын-сүргінге ұшырап, Яһуданың елде қалып отырған осы бір азғантай халқы да құрып кетпек. — 16Бірақ Ғодалиях Жохананға:

— Олай істеуші болма! Сенің Ысмағұл туралы айтып отырғаның шындық емес! — деп тыйым салды.

#### 41


Ысмағұлдың Ғодалиях әкімге қастандық жасауы

1Сол жылдың жетінші айында патшалық әулетке жататын әрі Яһуда патшасының бір қолбасшысы болған Нетанияхтың ұлы, Әлишаманың немересі Ысмағұл он адамымен бірге Миспаға келді. Олар сол жерде тұрған Ахиқам ұлы Ғодалияхтың үйіне кірді. Қонақтар Ғодалияхпен бірге дастарқан басында отырған кезде 2Нетаниях ұлы Ысмағұл мен қасындағы он адамы орындарынан тұра келіп, Ғодалиях әкімге семсерлерімен бас салды. Осылайша Ысмағұл Бабыл патшасы елдің басқарушысы етіп тағайындаған адамды өлтіріп тастады.[*] 3Мұнан кейін Ысмағұл мен оның сыбайластары Миспада Ғодалияхтың қасында жүрген барлық яһуди және халдей жауынгерлерінің де көздерін құртты.

4Ал келесі күні, Ғодалияхтың өлтірілгені жайлы хабар әлі де тарамай тұрғанда, 5Сихем, Шило және Самариядан жолға шыққан сексен адам[†] Миспаға таяп келді. Олар (елдің басына түскен ғаламат пәлеге қатты қайғырып)[†] сақалдарын қырқып, көйлектерінің өңірін айыра жыртып, денелерінің терісін тілгілеп жарақаттап алған еді. Бұл адамдар Жаратқан Иенің[†] Иерусалимдегі киелі[†] үйінің орнына бармақ болып, өздерінің астық тартулары мен хош иісті заттарын алып келе жатты.[*]

6Нетаниях ұлы Ысмағұл Миспадан олардың алдарынан қайғырғансып жылап шықты. Олармен ұшырасқанда ол: «Ахиқам ұлы Ғодалияхқа кіріп шығыңдар!» — деп шақырды. 7Алайда сол адамдар қалаға кірген бойда Ысмағұл мен оның сыбайластары оларға бас салып өлтіріп, өліктерін жер астындағы су қоймасына лақтырып тастады. 8Тек солардың ішіндегі он адам Ысмағұлдан: «Бізді өлтірмеңізші! Далада жасырып тастаған арпа, бидай, зәйтүн майы және бал қорларымыз бар!» — деп өтінгендіктен Ысмағұл бұларды басқалармен бірге өлтірген жоқ. 9Ысмағұл өліктерге толтырған осы үлкен су қоймасын баяғыда Яһуда патшасы Аса Солтүстік Исраил патшасы Бағасаға қарсы құрған бекіністердің бірі ретінде қаздырған еді.[*] Ал енді Нетаниях ұлы Ысмағұл сол су қоймасын өліктермен толтырып тастады.

10Ысмағұл Миспадағы патшаның қыздары мен халықтың қалған адамдарын тұтқынға алды. Солардың бәрін бабылдық ұландар әміршісі[†] Набузар-Адан Ахиқам ұлы Ғодалияхтың қарауына тапсырып кеткен болатын. Ысмағұл оларды ертіп алып, аммондықтарға (Иорданның арғы жағына) өтпек болып, жолға шықты.

11Бірақ Қареях ұлы Жоханан мен оның қасындағы барлық жасақ басшылары Нетаниях ұлы Ысмағұлдың жасаған ауыр қылмысы туралы түгелдей естіді. 12Олар өздерінің бар адамдарын жинап алып, Ысмағұлмен шайқасуға аттанып, оны Гибеондағы үлкен тоғанның маңында қуып жетті. 13Миспада Ысмағұл тұтқынға алған халықтың бәрі Қареях ұлы Жоханан мен оның қасындағы жасақ басшыларын көргенде, қатты қуанды. 14Олар Ысмағұлдан кері бұрылып, Қареях ұлы Жохананның жағына шықты. 15Ал Ысмағұлдың өзі сегіз сыбайласымен бірге Жохананнан қашып, аммондықтарға[*] жетті.


Елде қалған яһудилердің Мысырға қашпақ болуы

16Содан соң Қареях ұлы Жоханан және оның қасындағы жасақ басшылары Гибеонда құтқарып алған барлық халықты жинады. Олар Ысмағұл Ғодалияхты өлтіргеннен кейін Миспадан тұтқынға алған адамдар: жасақшылар, әйелдер мен балалар және сарай қызметкерлері еді. Жоханан барлығын ертіп алып жолға шықты. 17Көш біраз жүріп, Бетлехемнің маңындағы Қимхам қонысында аялдап, одан әрі Мысыр еліне қарай бет алды. 18Олар халдейлерден қорықты. Өйткені Ысмағұлдың Бабыл патшасы елдің әкімі етіп тағайындаған Ғодалияхты өлтіргенін халдейлер естігенде келіп, сол үшін бізді жазалайды деп қауіптенді.

#### 42


Мысырға қашпау жайлы ескерту

1Содан Қареях ұлы Жоханан, Хошаях ұлы Езаниях және басқа жасақ басшыларының бәрі үлкенді-кішілі бүкіл халықпен бірге 2Еремия пайғамбардың[†] алдына келіп, былай деді:

— Біздің өтінішімізді тыңдап, елде қалған бәріміз үшін Құдайыңыз Жаратқан Иеге[†] сиынып арашалық дұға[†] ете көріңіз! Бұрын біз көп едік, енді өзіңіз көріп отырғаныңыздай азғантай ғана қалдық. 3Қай жолмен жүруіміз керек, не істеуіміз керек, соны бізге Құдайыңыз Жаратқан Ие көрсете көрсін. — 4Еремия пайғамбар оларға былай деді:

— Айтқандарыңды естідім. Әрине, мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иеге сиынып өздерің үшін арашалық дұға ете беремін. Жаратқан Ие маған қандай жауап берсе де, оны сендерге ештеңесін бүкпей жеткіземін! — 5Олар Еремияға:

— Егер Құдайыңыз Жаратқан Иенің бізге сіз арқылы жіберген бүкіл бұйрығы бойынша істемесек, онда Жаратқан Ие бізге қарсы сенімді де шыншыл куә болсын! 6Біз сізді жіберіп отырған Құдай[†] Иеміздің тапсырғаны бізге ұнаса да, ұнамаса да, өзімізге игі болуы үшін Құдайымыз Жаратқан Иенің айтқандарына құлақ асатын боламыз! — деп уәде берді.

7Он күн өткен соң Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнады. 8Сонда Еремия Қареях ұлы Жохананды, оның қасындағы басқа жасақ басшыларының бәрін және үлкенді-кішілі бүкіл халықты шақырып алып, 9оларға былай деді:

— Мені Исраилдің Құдайы Жаратқан Иеге өз өтініштеріңді айтып жіберген едіңдер. Ол мынаны айтады: 10Егер осы елде қалатын болсаңдар, Мен сендерді құртпаймын, керісінше, тұрғызып өркендетемін, жұлып тастамаймын, керісінше, қайтадан егіп отырғызамын.[*] Өйткені Мен сендерге жіберген зор апат жайлы райымнан қайтамын.[*] 11Бабыл патшасынан қатты қорқасыңдар, ал Жаратқан Ие өздеріңе мынаны айтады: Одан қорықпаңдар! Мен сендермен бірге жүріп жар боламын! Сендерді оның қолынан құтқарып, аман алып қаламын! 12Мен сендерге рақымды болғандықтан ол да өздеріңе рақым көрсетіп, жерлеріңе қайтуларыңа рұқсат береді.

13Сендер «Біз осы елде қалмаймыз!» деп, Құдайларың Жаратқан Иеге мойынсұнудан бас тартпаңдар! 14«Керісінше, Мысырға барып, сонда қоныстанамыз. Сол жерде соғысты көрмейміз, шайқасқа шақырған керней үнін естімейміз, аштықтан да өлмейміз!» деп тұрып алмаңдар! 15Ал егер бәрібір осылай істесеңдер, онда сол туралы Жаратқан Иенің не айтқанын тыңдаңдар, уа, Яһуданың елде қалған жұрты! Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Егер Мысырға барып, сонда қоныстанатын болсаңдар, 16онда өздерің қорқатын семсер сендерді сол жақта да тауып алады және өздерің қорқатын ашаршылық та сендердің соңдарыңнан Мысырға жетіп, сол жақта аштан қырыласыңдар. 17Мысырды мекен ету үшін бет алғандар ол жерде семсер, ашаршылық не індеттен құритын болады. Мен бастарына түсіретін пәледен олардың ешқайсысы аман да қалмайды, қашып құтыла да алмайды.

18Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, тағы мынаны айтады: Менің қаһарым Иерусалим тұрғындарына төгілгендей, Мысырға көшкен кездеріңде сендерге де төгіледі. Сендер қарғалып, қорқынышты көрініске айналып, масқара мен мазаққа ұшырайсыңдар. Ал осы жерді сендер енді қайтып көрмейтін боласыңдар.

19Уа, Яһуданың елде қалған адамдары! Жаратқан Ие сендерге мынаны айтқан еді: «Мысырға бармаңдар!» Мен бүгін өздеріңе жасаған осы ескертуді көңілдеріңе жақсылап тоқып алыңдар! 20Маған: «Құдайымыз Жаратқан Иеге біз үшін арашалық дұға етсеңізші! Оның бізге арнап айтқандарын толықтай жеткізіңіз, біз соны орындаймыз!» дегендеріңде де екіжүзділік жасап ғаламат қате жібердіңдер. 21Себебі не істеуге тиіс болғандарың туралы Құдайларың Жаратқан Иенің айтқандарын сендерге бүгін жеткіздім. Бірақ өткен кездерде істегендерің іспетті, Оның мен арқылы жіберген хабарына бәрібір мойынсұнған жоқсыңдар. 22Сондықтан мынаны біліп қойыңдар: Сендер қоныстанғыларың келетін Мысыр елінде семсер, ашаршылық не індеттен құритын боласыңдар!

#### 43


Мысырға қашпақ болғандарға жарияланған Құдайдың жазасы

1Еремия бүкіл халыққа олардың Құдайы Жаратқан Иенің[†] айтқан осы сөздерді түгелдей жеткізді. Себебі Жаратқан Ие оған бұл хабардың бәрін соларға жариялауды тапсырған еді. 2Сонда Хошаях ұлы Азариях, Қареях ұлы Жоханан және барлық басқа өркөкірек адамдар Еремияға қарсы шығып былай деді:

— Жоқ, өтірік айтып тұрсыз! Құдайымыз Жаратқан Ие сізге: «Мысырға бармаңдар, сол жақта келімсек болып тұрмаңдар!» дегенді бізге арнап айтқызған жоқ! 3Расында Нириях ұлы Барух сізді бізге қарсы арандатып отыр. Ол бізді өлтірту үшін немесе Бабылға айдап әкеттіру үшін халдейлердің қолына тапсырмақшы.

4Осылайша Қареях ұлы Жоханан, барлық басқа жасақ басшылары және бүкіл халық Жаратқан Иенің Яһуда елінде қалыңдар деген сөзіне мойынсұнған жоқ. 5Керісінше, өлімнен аман қалып, қашып кеткен басқа халықтардың арасынан Яһуда еліне тұруға қайтып келген яһудилердің барлығын Қареях ұлы Жоханан және басқа жасақ басшылары ертіп алып кетті. 6Олар, сондай-ақ, бабылдық әмірші[†] Набузар-Адан Ахиқам ұлы Ғодалияхтың қасына қалдырған халықты: барлық ер адамдар мен әйелдерді, балалар мен патшаның қыздарын және Еремия пайғамбар[†] мен Нириях ұлы Барухты да өздеріне ілестіріп әкетті.

7Олар Жаратқан Иенің бұйрығына мойынсұнбай, Мысырға кетіп, Тахпанхес[*] қаласына жетті. 8Сол қалада Жаратқан Ие Еремияға сөзін арнап былай деді: 9«Бірнеше үлкен тас алып кел де, оларды жиналып тұрған яһудалық елдестеріңнің көз алдында перғауын түсетін сарайдың алдындағы кіреберісінің жанындағы кірпішпен бекітілген сатылы беткейдің астына көміп таста! 10Жиналғандарға былай де: Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Мен Өзіме қызмет етуші Бабыл патшасы Набуходоносорды осында алдыртып, оның патшалық тағын осы жерде көмулі жатқан тастардың үстіне орнатамын. Бабыл патшасы солардың үстіне өзінің шатырын тігетін болады. 11Ол аттанып келгенде Мысырға шабуыл жасайды. Сонда індеттен өлуге бұйырылғандар індетке, жер аударылуға бұйырылғандар жер аударылуға, семсерге бұйырылғандар семсерге тапсырылатын болады. 12Мен сол Бабыл патшасы арқылы Мысырдың тәңірсымақтарының ғибадатханаларына[†] от қоямын. Патша солардың мүсіндерін не өртеп жібереді, не тұтқындап әкетеді. Қойшының шапанын жамылып алатынындай, ол Мысыр елін қыспаққа алады. Ақырында сол жақтан аман-есен шығады. 13Ол жалған тәңірге бағышталып, Мысыр еліндегі Бет-Шемеште[*] орнатылған тас бағаналарды сындырып, Мысырдың басқа да тәңірсымақтарының ғибадатханаларын өртеп жібереді».

#### 44


Жалған тәңірлерге табынудан сақтандыру

1Кейінірек Жаратқан Ие[†] Еремияға Мысыр елінің Миғдол, Тахпанхес және Мемфис қалаларында және оңтүстік Мысырда[*] тұратын яһудилер[*] туралы сөзін арнап былай деді:

2— Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Менің Иерусалимге және Яһуданың күллі қалаларына жіберген апатымды өздерің көрдіңдер. Олар, міне, қазір қирап, қаңырап бос жатыр. 3Мұның себебі — халық зұлым істер істеп, өздері де, ата-бабалары да танып-білмеген бөгде тәңірлерге табынып, оларға құрбандық шалып, хош иісті заттарды түтетіп ұсыну арқылы қаһарымды туғызған еді. 4Сендерге қайта-қайта Өзіме қызмет ететін пайғамбарларымды[†] жіберіп, оларға: «Мен жек көретін сол жиренішті қылықтарды істемеңдерші!» — деп айтқызған едім. 5Бірақ халық тыңдаған да жоқ, назар да аударған жоқ. Олар зұлымдық жасауларын тоқтатпай, бөгде тәңірлерге құрбандық шалып, хош иісті заттарды түтетіп ұсынуларын жалғастыра берді. 6Сол себепті Менің лап еткен қаһарым Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің көшелеріне төгіліп, оларды қазіргі қирап, қаңырап бос жатқан күйлеріне айналдырды.

7Ал енді Исраилдің Құдайы, Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие,[*] мынаны айтады: Неге өздеріңе-өздерің соншама зор апатты төндіресіңдер? Сендер өз істеріңмен Яһудадан келген әйелдер мен ер адамдарды, балалар мен нәрестелерді бірде-біреуін тірі қалдырмай қырғынға ұшыратасыңдар! 8Неге сендер өз қолдарыңмен жасаған мүсіндерге табынасыңдар? Неліктен өздерің мекендеуге келген осы Мысыр елінің бөгде тәңірлеріне құрбандық шалып, хош иісті заттар түтетіп, Менің ашуымды шақырасыңдар? Сендер сол арқылы өздеріңді-өздерің құртасыңдар! Содан жер бетіндегі барлық халықтар сендерді қарғап, мазақтайтын болады. 9Өз ата-бабаларың, Яһуданың патшалары және олардың әйелдері жасаған зұлымдықтарын, әрі өздерің мен әйелдерің Яһуда елінде және Иерусалимнің көшелерінде жасаған зұлымдықтарыңды ұмытып кеттіңдер ме? 10Күні бүгінге дейін осы халық күнәларына өкініп, Мені терең қастерлеген жоқ! Мен өздеріне және ата-бабаларына тапсырған Таурат заңыма[†] әрі ережелеріме олар бағынған жоқ. 11Сондықтан Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Сендерге пәле жіберіп, Мысырдағы яһудалықтардың бәрін толығымен құртуды шештім! 12Иә, Мен Яһуда халқының елде қалып, енді Мысырға көшіп келіп, осында тұруға бет алған адамдарын құртамын! Олар не семсерден қырылып, не аштан өліп бәрі де Мысырда құриды. Үлкенді-кішілі барлығы да семсерден немесе ашаршылықтан қаза табады. Олар қарғалып, қорқынышты көрініске айналып, масқара мен мазаққа ұшырайды. 13Мен Иерусалимді жазалағандай, Мысырдағы яһудилерді де семсер, ашаршылық және індетпен жазалаймын. 14Яһудада тірі қалып, Мысырға көшіп кеткендер өз еліне қайта оралып, тұруға қаншама аңсап ұмтылғанмен, ешқайсысы да апаттан бас сауғалап аман қалмайды. Тек біразырақ босқындардан басқа, ешкім де Яһудаға оралмайды.

15Сонда әйелдерінің бөгде тәңірлерге хош иісті заттар түтетіп ұсынып жүргенін білетін барлық ер адамдар мен сонда тұрған барша әйелдер Еремияға жауап берді. Солтүстік пен оңтүстік Мысырдан жиналып келген яһудилердің осы үлкен жамағаты пайғамбарға былай деді:

16— Жаратқан Иенің атынан айтқан бұл сөзіңе құлақ асайын деп жатқан жоқпыз! 17Біз істеуге ант бергеніміздің бәрін міндетті түрде істей береміз: бұрын өзіміз, ата-бабаларымыз және патшаларымыз бен әміршілеріміз Яһуданың қалалары мен Иерусалимнің көшелерінде істегеніміздей, бұдан былай да «Аспан[†] патшайымына»[*] арнап хош иісті заттар түтетіп, сұйық тартуларын құйып ұсына бермекпіз.[*] Өйткені соны істеп жүрген кезімізде бізде тамақ мол, жағдайымыз жақсы болып, еш жамандық көрмеген едік.[*] 18Ал «Аспан патшайымына» хош иісті заттар түтетіп, сұйық тартулар ұсынуды қойғаннан бері біз жоқшылық көріп, семсер мен аштықтан қырылудамыз.[*]

19Әйелдер тағы былай деп қосты:

— Біздің «Аспан патшайымына» арнап хош иісті заттар түтетіп, сұйық тартуларды құйып ұсынып, оның бейнесімен күлшелер пісіргенімізді күйеулеріміз біліп, рұқсат берген жоқ дейсіз бе?[*]

20Сонда Еремия өзіне осындай жауап қайтарған бүкіл халыққа, барлық ер адамдар мен әйелдерге былай деді:

21— Яһуда елінің қалалары мен Иерусалимнің көшелерінде өздерің мен ата-бабаларың, патшаларың мен әміршілерің және елдің бүкіл халқы жалған тәңірлерге түтетіп ұсынған хош иісті заттарың туралы Жаратқан Ие есінде сақтап, назарында ұстамайтын ба еді? 22Жаратқан Иенің сендердің зұлым әрі жексұрын іс-әрекеттеріңе деген шыдамы шегіне жеткен еді. Сондықтан елдерің қарғалып, қорқынышты да масқара көрініске айналып, қазіргідей қаңырап бос қалды. 23Сендер бөгде тәңірлерге хош иісті заттар түтетіп ұсынып Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасадыңдар. Оның даусына құлақ аспадыңдар, Оның Таурат заңына, ережелері мен бұйрықтарына бағынған жоқсыңдар. Мына апаттардың бастарыңа келуі де дәл сол себептен.

24Бұдан кейін Еремия бүкіл халыққа, әсіресе, араларындағы барлық әйелдерге арнап былай деді:

— Уа, Мысырда тұрып жатқан күллі яһудилер, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 25Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: Сендер әйелдеріңмен бірге «Аспан патшайымына арнап хош иісті заттар түтетіп, сұйық тартулар ұсыну жайлы берген уәделерімізді міндетті түрде жүзеге асыра береміз!» деп сөзбен айтып, істеріңмен дәлелдедіңдер. Мейлі, сол уәделеріңді орындап, берген анттарыңды жүзеге асырыңдар! 26Алайда Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар, уа, Мысырда тұрып жатқан күллі яһудилер! Жаратқан Ие мынаны айтады: Өзімнің ұлы атыммен былай деп ант етемін: Бүкіл Мысыр еліндегі бірде-бір яһудалық[*] адам[†] енді қайтып Менің атымды атап не мінажат етпейтін, не «мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Иенің атымен» ант бермейтін болады! 27Мен енді оларға жақсылық емес, жамандық істеуді қырағы қадағалаймын.[*] Мысырдағы яһудилер құрып біткенше семсер мен ашаршылықтан қырылады. 28Осылайша семсерден аман қалып, Мысырдан Яһудаға қайта оралатындардың саны өте аз болады. Сонда Яһудадан Мысырға көшіп келген халықтың тірі қалғандарының бәрі кімнің сөзінің дұрыс болғанына: Менің бе, әлде өздерінің бе, соған көз жеткізетін болады.

29Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Менің сендерді осы елде міндетті түрде жазалайтындығымның, сендерге жамандық істеймін деген сөздерімді жүзеге асыратындығымның белгісі[†] мынау болады: 30Мен Яһуда патшасы Седекияхты оның жанын алмақ болған жауы — Бабыл патшасы Набуходоносордың қолына тапсырғанмын. Сол сияқты енді Мысыр патшасы Хофра перғауынды[*] да оның жанын алмақ болған жауларының қолына тапсырамын![*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 45


Барухқа арналған жұбаныш сөздері

1Яһуда еліне Жосия ұлы Жохақым патшалық құрған төртінші жылы Еремия пайғамбардың[†] аузынан шыққан сөздерді Нириях ұлы Барух шиыршық кітапқа[†] жазып қойған соң, Еремия оған былай деді: 2— Уа, Барух, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие[†] саған мынаны айтады: 3Сен «О, қасірет! Сорлы басым-ай! Жаратқан Ие менің көрген азабымның үстіне тағы қасірет қосты. Күрсіне бергеннен шаршадым, маған еш тыныштық жоқ!» дейсің. 4Барух, Жаратқан Ие саған мынаны айтады: Мен бүкіл ел бойынша Өзімнің тұрғызғанымды қиратып бұзып, егіп отырғызғанымды түп-тамырымен жұлып ойсыратамын.[*] 5Осылай бола тұра, сен өзің үшін ұлы нәрселерге қол жеткізуге ұмтыласың ба? Солай істеме! Мен бүкіл адамзатқа апат жіберемін. Алайда Мен сені қайда барсаң да, тірі қалдырып, өз жаныңды өзіңе олжа етемін. Мен, Жаратқан Ие осыған уәде беремін!

#### 46


Мысыр елі туралы ауыр хабар

1Мұнда Жаратқан Иенің[†] басқа халықтар жайлы Еремияға арнаған сөздері берілген.

2Мысыр елі туралы мына сөз Мысыр патшасы Нехо перғауынның[*] әскері жөнінде айтылды. Сол кезде бұл әскер Евфрат өзенінің жағасындағы Қаркеміш қаласының маңында тұрақтаған еді. Олар Жосия ұлы Жохақым Яһуда еліне патшалық құрған төртінші жылы сол төңіректе болған шайқаста Бабыл патшасы Набуходоносордың әскерінен жеңіліп қалды.[*]

3— Үлкен және кіші қалқандарыңды дайындап, шайқасқа шығыңдар! 4Аттарыңды ерттеп, тұлпарларыңа мініңдер! Дулыға киіп, сапқа тұрыңдар! Найзаларыңды үшкірлеп, сауыттарыңды киіңдер!

5Ал Мен не көріп тұрмын? Мысырдың жасақшылары қорқып, шегініп, батырлары да жеңіліп, алды-арттарына қарамай қашып бара жатыр. Айналдыра бәрі де қорқыныш! — дейді Жаратқан Ие. — 6Тіпті желаяқтары да қашып құтылып, күштілері де сытылып кете алмайды. Олардың барлығы да солтүстіктегі Евфрат өзенінің бойында сүрініп, құлап жатыр.

7Суы бүкіл елге жайылып, Ніл өзеніндей асып-тасып жатқан кім бұл? 8Мысырдың әскері Ніл өзеніндей асып-тасып, толқындары асау ағындай бұлқынады. Ол мақтанып:

— Мен тасып, бүкіл жер бетін жабамын, әрбір қаланы тұрғындарымен қоса қырып тастаймын! — дейді.

9— Мейлі, аттарыңмен алға басыңдар, күймелеріңмен жойқын шабуыл жасаңдар, уа, батырлар! Уа, қалқан ұстайтын құштық және пұттық жасақшылар, әрі жебені алып, садақты тартатын лудтық сарбаздар,[*] сендер де алға басыңдар! 10Алайда осы күн — Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Иеге тиесілі күн! Ол сол күні өз жауларын қатаңдықпен соттап, оларға лайықты жазаларын тартқызады. Семсер тойғанша, шөлін қанға қандырып болғанша жалмай беретін болады. Өйткені Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие сол жауларды солтүстіктегі жерде Евфрат өзенінің бойында құрбандық шалғандай қырып тастайды.

11Дәрі май іздеп, Ғилақад қыраттарына шық, уа, сорлы Мысыр халқы! Дәрілеріңнің санын көбейтіп қолдана бергеніңнен еш пайда болмайды, сен бәрібір айықпайсың. 12Басқа ұлттар сенің масқараң туралы біліп алып, жан айқайың барша жерде естілуде. Қашып жатқан жасақшыларың бір-бірімен соқтығысып, екеуі де бірдей құлап түседі.


Бабыл әскерінің жуырда Мысырды жаулап алуы

13Жаратқан Ие Бабыл патшасы Набуходоносордың болашақта Мысыр елін шабуылдайтыны туралы Еремия пайғамбарға[†] сөзін арнап былай деді:

14— Бүкіл Мысыр елі бойынша жар салып, Миғдолда айтыңдар, Мемфис пен Тахпанхесте[*] де мынаны жариялаңдар: Айналаларыңдағы бар халықтарды семсер жалмап жатыр. Сондықтан шепке тұрып, дайындалыңдар! 15Мықты жасақшыларың неліктен жеңіліп, құлайды? Өйткені Мен, Жаратқан Ие, итеріп жібергендіктен олар тұра алмайды.

16Мен оларды сүріндіремін. Олар (асыға қашып) бір-бірімен соқтығысып құлап, өзара: «Тұр, зорлықшыл жаудың семсерінен қашып құтылайық! Әрқайсымыз өз халқымызға, өз туған елімізге қайтайық!» — дейтін болады. 17Елдеріне қайтқан соң олар былай деп айқайлайды: «Мысыр патшасы перғауын у-шу шығарған мақтаншақ. Алайда ол өзіне қолайлы сәтті пайдалана білмеді».

18Есімі «Әлемнің Иесі»[†] деген мәңгі тірі Патша[*] өз атымен ант етеді:

— Бір жеңімпаз қолбасшы мұнда келе жатыр. Таулардың арасында Табор тауы[*] әрі теңіз жағасындағы Қармил тауы[*] алып та айбынды екеніндей, ол да бәрінен мықты да айбынды болады. 19Әй, Мысырдың бейшара тұрғындары, буынып-түйініп, жер аударылуға дайындалыңдар! Өйткені Мемфис қаласы[*] өртеніп қиратылып, қаңырап бос қалады!

20Мысыр әдемі тана сияқты. Ал солтүстіктен құжынаған бөгелектер іспетті жау қаптап келе жатыр. 21Тіпті Мысырдың жалдамалы жауынгерлері бордақыланған тайыншадай шайқасқа жарамайтын болады. Олар да бұрылып, бәрі бірдей қаша жөнеледі. Жазаларын тартып құритын күндері келгенде олар берік тұра алмайды.

22Жау таяп келе жатқандықтан Мысыр жылан сияқты ысылдап қаша жөнеледі. Жаулары оған қарсы ағаш[†] шабатын адамдардай балта ұстап келетін болады. 23Мысырдың халқы ну ормандай көп болса да, жау оларды шауып тастайды, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — Өйткені жаудың жасақшылары тіпті шегірткелерден де көп, олардың санын есептеп шығуға болмайды. 24Сонда Мысыр елі масқара болып, солтүстіктен келген халықтың қолына түседі.

25Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, тағы мынаны айтады:

Біліп қойыңдар, Мен Но[*] қаласының тәңірсымағы Амонды және Мысырдың барлық басқа тәңірсымақтарын, оның билеушілерін, перғауынды және оған сенімдерін артатындарды жазалайтын боламын! 26Оларды жандарын алмақ болған Бабыл патшасы Набуходоносор мен оның нөкерлерінің қолдарына тапсырамын. Алайда кейінірек Мысыр қайтадан ежелгі замандағыдай халқы көп ел болады. — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Исраил халқына арналған жұбаныш

27— Ал сен, қызметшім Жақып, қорықпа! Үрейленбе, уа, Исраил халқы! Біліп ал: Мен сені шалғай жерлерден, ұрпақтарыңды да тұтқында жүрген елдерінен құтқарып алып келемін. Сонда Жақыптың үрім-бұтағы елге қайта оралып, аман-есен өмір сүреді. Ешкім де оларға қоқан-лоқы жасамайтын болады.

28Қорықпа, уа, қызметшім Жақып, — дейді Жаратқан Ие. — Себебі Мен саған жар боламын. Сені араларына айдатып жіберген халықтарды құртып жоқ қыламын, бірақ өзіңді құртпаймын. Алайда сені мүлдем жазасыз қалдырмай, әділдікпен жазалап тәрбиелеймін.

#### 47


Філістір елі туралы ауыр хабар

1Мұнда Жаратқан Иенің[†] філістірлер туралы Еремия пайғамбарға[†] арнаған сөзі берілген. Сол кезде перғауын Газа қаласын[*] әлі жаулап алмаған болатын.

2— Жаратқан Ие мынаны айтады: Қараңдар, солтүстіктен жау топан судай ағылып келе жатыр. Олар асып-тасыған дариядай бүкіл елге жайылып, ондағы қалаларды тұрғындарымен қоса басып тастайды. Адамдар айқайлап, елде тұратындардың бәрі қиналып жыламақ. 3Себебі жаудың атты әскері мен соғыс күймелерінің қатты дүрсілі естілмек. Әкелер әбден үрейленіп, қолдары сал болып, тіпті балаларын құтқару үшін бұрылып та қарамайды. 4Тир мен Сидон елдерін ешкімнің қолдай алмауы үшін філістірлердің көздерін жоятын уақыт келді. Жаратқан Ие ежелде Крит аралының[*] жағалауынан келіп, қоныстанған осы халықтың тірі қалғандарын құртуға шешім қабылдады.

5Газа қаласы қирап, Ашқалон[*] да үйіндіге айналады. Уа, жағалаудағы жазық даланың тірі қалған тұрғындары, қашанға дейін қайғырып[†] терілеріңді тілгілеп жарақаттамақсыңдар? 6«Әй, Жаратқан Иенің семсері, қашанға дейін тыным таппайсың? Қынабыңа қайта оралып, дамылдап, тынышталсаң екен!» 7Бірақ егер Жаратқан Ие оған Ашқалонды және теңіздің жағалауын шабуылдауды бұйырған болса, ол қалайша тыным табады?

#### 48


Моаб елі туралы ауыр хабар

1Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, Моаб[*] туралы мынаны айтады:

— Небо қаласы[*] қасіретке қалады! Ол қирап бос қалады. Кириятаим[*] да қолға түсіп, қор болады. Жартастағы сол бекініс масқара болып, күйрейді. 2Осылай Моаб өз даңқынан жұрдай болады. Жаулары Хешебонда оған қарсы жамандық ойластырып: «Жүріңдер, оны мүлдем жойып, ел болудан қалдырайық!» — десті. Сен де, уа, Мадмен қаласы, үнсіз қатып қаласың, семсер сенің соңыңнан қалмайды. 3Хоронаимнан да талқандалу мен ғаламат қираудың шуы шықпақ. 4Осылайша Моаб елі құрып, оның балалары зар еңіреп айқай салады. 5Босқындары да жылап, Лухит асуына қарай өрлейді. Кейін Хоронаимға ылдилап баратын жолда да бейшара адамдардың өз елдерінің қирағанына үрейлене айқайлаған дауыстары естіліп жатпақ.

6Қашыңдар! Бас сауғалаңдар! Құла түздегі жыңғылдай болып жасырыныңдар! 7Өз жетістіктерің мен байлығыңа сенген едің. Енді сен де тұтқынға түсіп, жалған тәңірің Хамос та өзінің абыздарымен[*] және әміршілерімен[†] бірге жер аударылып кетеді. 8Жау әрбір қаланы талан-таражға салады. Аңғарда болсын, жон далада[*] болсын, ешбір қала аман қалмайды. Барлығы Жаратқан Иенің[†] айтқанындай болады. 9Моаб халқына ұшып құтылып кету үшін қанат берсеңдерші! Өйткені оның қалалары күйреп, бірде-бір жан тұрмай қаңырап бос қалады.

10Жаратқан Иенің өзіне жүктеген тапсырмасын салақ орындаған қарғысқа ұшырайды. Семсерімен жауларының қанын төгуден жалтарған да қарғысқа ұшырайды!

11Моаб жастық шағынан-ақ тыныш өмір сүріп келді, ол қуғын-сүргін атаулыны мүлдем көрген емес. Ол дайын болғаннан кейін бірде-бір рет басқа ыдысқа құйылмай, ашытқының үстінде сақталған шарапқа ұқсайды. Сондықтан ол өзінің иісі мен дәмін жақсы сақтап келеді. 12Бірақ Жаратқан Ие мынаны айтады: Болашақта Мен оған сусынын төгетін адамдарды жіберемін. Олар келіп, Моабтың ыдыстарын төңкеріп босатып, қыш құмыраларын соғып сындырмақ. 13Сонда Солтүстік Исраил халқының Бетелдегі жалған тәңірге сенімдерін артқандықтан масқара болғанындай, Моаб та дәл солай Хамосқа сүйенгендіктен масқара болады.

14Өздеріңді: «Соғысқа әбден жаттыққан нағыз жауынгер, батыл адамдармыз!» деп қалай ғана айтасыңдар? 15Әй, Моаб, сенің қалаларың жау қолына түсіп, адамдарың толықтай құриды. Бетке ұстар жас жігіттерің қой іспетті бауыздалады! — Есімі «Әлемнің Иесі» деген Патша осыны нық айтады.[*]

16Моабтың қирауы таяп қалды! Оның басына апат тез түседі! 17Уа, айналасындағы халықтар, ол үшін қайғырыңдар![†] Моабтың атақ-даңқы туралы білетіндер: «Оның салтанатты билігінің қирағанын-ай!» деп, оны жылап жоқтаңдар! 18Енді салтанаттарыңнан бас тартып, тақырға отырыңдар, ей, Дибон қаласының тұрғындары! Өйткені Моабты құртатын қолбасшы сендерге қарсы аттанып келіп, бекінген қорғандарыңды қиратып талқандамақ.

19Арогердің тұрғындары, сендер де жол бойына шығып, сытылып, қашып келе жатқан әйелдер мен ер адамдардан: «Не болып жатыр?» — деп сұраңдар. 20Олар: «Моаб ойрандалып, масқара болды. Айқайлап жылаңдар, Арнон өзенінің бойында Моабтың ойрандалғаны туралы жар салыңдар! — дейтін болады. — 21Жон даладағы барлық қалаларға да үкім шығарылып, олар жермен-жексен болды: Холон, Яхас және Мефағат, 22Дибон, Небо және Бет-Диблатаим, 23Кириятаим, Бет-Ғамул және Бет-Меон, 24Кериот пен Бесер — Моабтың алыс-жақын барлық қалалары».

25Моабтың құдіреті[*] күйреп, оның билік жүргізетін қолы сынды, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 26Моаб паңданып, Жаратқан Иеге қарсы бас көтергендіктен енді (Оның қаһарынан) мас адамдай теңселіп, жерге құласын, содан өз құсығында аунап жатсын. Ол да көрінгеннің мазағына айналсын.[*] 27Уа, Моаб халқы, сендер де Исраилді мазақ қылмап па едіңдер? Ол туралы айтқан сайын мысқылдап бас шайқайтындай, Исраил халқы қарақшылардың арасында (ұрлық жасап жатқан жерінде) қолға түсті деп ойлайсыңдар ма?

28Енді өз қалаларыңды тастап, құз-жартастарды мекендеңдер, Моабтың тұрғындары! Ұясын үңгірдің аузына салатын көгершін сияқты оңаша жерге бас сауғалаңдар!

29Біз Моабтың ерен тәкаппарлығы мен өркөкіректігі, оның менмендігі мен кердеңдігі әрі керенау паңдығы туралы естігенбіз.[*]

30«Мен оның паңдығын толықтай білемін, — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Алайда онысының бәрі құр бос әңгіме. Ол көп мақтанғанмен, қолынан келетіні шамалы ғана».

31Сондықтан мен Моаб үшін қайғырып, бүкіл Моаб елі үшін жоқтау айтамын. Кир-Хәрес қаласы үшін де мұңая күрсінемін. 32Сибманың жүзім бұталары үшін Жазер халқы іспетті мен де қатты қайғырамын. Бұрын олардың бау-бақшалары тіпті Өлі теңізге дейін жайылып, жайқалып тұратын еді. Бірақ құртушы жау келіп, құрма, інжір, жүзім жемістерін[*] жинап алып кетпек.

33Содан Моаб елінің құнарлы бау-бақшаларында қуаныш пен шаттық мүлдем қалмайды. Сыққыш шұңқырлардан жүзім шырынын да ақпайтын қыламын. Енді қайтып ешкім қуана айқай салып жүзімді таптамайтын болады. Елде айқай әлі де естіледі, бірақ ол қуаныштың айқайы емес. 34Олардың қиналған айқайы Хешебоннан Елғале мен Яхасқа, Сиғордан Хоронаим мен Үшінші-Әглатқа[*] дейін естіледі. Тіпті Нымрим сайының суы да тартылып қалады.

35«Мен Моаб еліндегі биіктеу жерлерде жалған тәңірлерге арнап құрбандық шалып, өртеп, хош иісті заттар түтету атаулыны жоямын!» — деп ескертеді Жаратқан Ие.

36Сол себепті жүрегім Моаб үшін, ондағы Кир-Хәрес[*] қаласының адамдары үшін қайғылы әуен тартқан сыбызғыдай жылайды. Олар жиып-терген мол байлығынан жұрдай болды.[*] 37Олардың барлығы аза тұтып бастарын тақыр қылып, сақалдарын қырып тастайды және қолдарын тілгілеп жарақаттап, азалы киім киеді.

38«Моабтың әрбір үйі мен көшесінде адамдар қайғырады. Өйткені Мен Моабты ешкімге қажеті жоқ қыш құмырадай сындырып тастадым». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

39Ол қалай оңбай сынады! Қалай олар күңіренеді! Масқара болған Моаб қалай бетін тасалайды! Айналасындағы барлық халықтар оны күлкі қылып, ойран болғаны үшін табалайды.

40Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Біліп алыңдар, жау қанатын кең жайып шүйілген бүркіт секілді Моаб еліне бас салмақ!»

41Моабтың қалалары жау қолына түсіп, қорғандары да алынады. Сол күні Моабтың батырларының жүректері толғатып жатқан әйелдікіндей үрейленетін болады. 42Өркөкіректеніп Жаратқан Иеге қарсы бас көтергендіктен, Моаб ел болудан қалады.

43«Сені күтіп тұрғаны — қорқыныш, ор әрі тұзақ, уа, Моабтың тұрғындары! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — 44Қорқыныштан қашатындар орға түседі, ал ордан өрмелеп шыққандар тұзаққа түседі.[*] Өйткені Менің Моабты күнәлары үшін жазалайтын уақытым келді!» — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

45Жаудан қашқан босқындар Хешебонның көлеңкесінде күшінен жұрдай болып әрі қарай жүруге қуаты қалмайды. Хешебоннан от шықпақ, ежелгі Сихон патшасының осы қаласынан өрт лап етпек, ол Моаб елін оның қыңыр халқымен қоса өртеп жібереді. 46О, Моаб, сен қасіретке қаласың! Уа, Хамосқа табынатын халық, сен ойрандалып, ұл-қыздарың тұтқынға түседі.

47«Бірақ болашақта Мен Моабтың жер аударылып кеткен халқын елдеріне қайтарамын!» — деп уәде береді Жаратқан Ие.

Моаб туралы айтылған айыптау сөздері осымен бітеді.

#### 49


Аммон елі туралы ауыр хабар

1Жаратқан Ие[†] аммондықтар туралы мынаны айтады:

— Исраилдің үрім-бұтағы жоқ па екен? Оның жерін мұра ететін ешкім қалған жоқ дейсіңдер ме? Жалған тәңір Молохқа табынатын сендер, ей, Аммон халқы, Исраилдің Ғад руына тиісті жерді неге иемденіп алдыңдар? Қалайша сендер Ғадтың қалаларында тұрып жатырсыңдар? — 2Сондықтан Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: — Біліп алыңдар, Мен болашақта аммондықтардың астанасы Раббаға[*] қарсы соғыстың айқай-шуын естіртемін. Рабба жермен-жексен болып, бір төбе үйіндіге айналады. Оған қарасты елді мекендер де өртеніп кетеді. Сонда Исраил халқы өз жерін тартып алған аммондықтардан оны қайтарып алады. — Жаратқан Ие осыны уәде етеді.

3Зар жыла, о, Хешебон[*] қаласы, өйткені Гай[*] қаласы қирады! Айқайлаңдар, о, Рабба қаласының тұрғындары да! Азалы киім киіп, күңіреніңдер! Дуалдардың ішінде олай-бұлай аласұрыңдар! Жау сендер табынған Молохты абыздары және әміршілерімен[†] бірге жер аударып әкетеді. 4Өздеріңнің шұрайлы аңғарларыңмен[*] неге мақтанасыңдар? Оларыңнан жақында жұрдай боласыңдар! Уа, опасыз Аммон халқы, сен өз байлығыңа сеніп: «Маған кім шабуыл жасай алады?!» — деп дандайсисың. 5«Мен саған жан-жағыңнан қорқыныш туғызамын, — деп ескертеді Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие. — Әрбір тұрғының айдалып кетеді! Сол босқындарыңды ешкім жинап қайтарып әкелмейді».

6«Алайда болашақта Мен Аммонның үрім-бұтағын өз еліне қайтарып, игілікке кенелтемін»! — Жаратқан Ие осы уәдені береді.


Едом елі туралы ауыр хабар

7Әлемнің Иесі[†] Едом туралы мынаны айтады: «Теманда даналықтың қалмағаны ма?[*] Ондағы данышпандар ақыл-парасаттан айырылып, даналықтан құр қалған ба?

8Кері бұрылып, қашыңдар, ей, Деданның[*] тұрғындары! Терең үңгірлерге жасырыныңдар! Әйтпесе Мен Есаудың[*] үрім-бұтағын жазалап, жермен-жексен қылғанда, сендер де соның кесірін тартып жүрерсіңдер. 9Жүзім жинаушылар жүзімді жинағанда біразын қалдырып отырады. Түнде ұрылар түссе, олар сондағы дүниені өздеріне керегінше ғана ұрлап әкетеді. 10Бірақ Мен Есаудың елін толығымен жалаңаштаймын. Бас сауғалайтын жерлердің бәрін ашып, сонда оған жасырынатын орын қалмайды. Күллі балалары мен бауырлары, көрші-қолаңдары қырылып, Едом халқы ғайып болады. 11Жетім балаларыңды Маған қалдыр, Мен олардың жанын аман сақтаймын. Жесірлерің де Маған сенім артатын болсын!»

12Жаратқан Ие мынаны айтады: «Тіпті Менің қаһарыма толы тостағаннан дәм татуға бұйырылмаған жазықсыздарға содан дәм татуға тура келсе, сен неліктен қасірет шекпеймін деп ойлайсың? Жоқ, сен де жазасыз қалмай, соның қасіретін шегетін боласың! 13(Едомның астанасы) Босора қирап, елсіз бос қалып, үйіндіге айналады. Ол басқаларға қорқынышты көрініс болып, олардың келекесі мен қарғысына қалады! Оған қарасты елді мекендер де біржола қирайды, — деп өз атыммен ант етемін». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

14Жаратқан Иеден жеткен бір хабарды естідім, халықтардың арасына бір шабарман жіберілді. Ол: «Жиналып, аттаныңдар! Оған қарсы шайқасуға шығыңдар!» деп жариялайды. (Жаратқан Ие Едомға былай деп ескертеді:) 15«Біліп қой, Мен сені ұлттардың арасында шағын әрі жұртқа елеусіз қыламын. 16Басқаларға сес көрсетіп кеуде көтеріп, соған алданып кеттің. Жартастардағы қорғандарда тұрып, биік қыраттарды иемденіп келесің. Алайда тіпті ұяңды бүркіттей қияға салсаң да, бәрібір Мен сені сол жерден де құлатып түсіремін! — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 17Осылай Едом елі қорқынышты көрініске айналады. Өткен-кеткен адамдардың бәрі оның қирап жатқанын көргенде аңтарыла жандары түршігіп, ысқырып табалайтын болады. 18Едом елі ежелгі Содом мен Ғомора және оларға көршілес қалалар сияқты құрып, жермен-жексен болады. Онда ешкім қоныстанбайды, адам[†] баласы оны мүлдем мекендемейді». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

19«Мен Иорданның бойындағы ну тоғайлардан шыға келіп, шұрайлы жайылымдағы ұсақ малға бас салатын арыстан сияқты, әп-сәтте Едомды өз жерінен қуып жіберемін. Бұл үшін Мен тағайындайтын таңдаулым кім екен? Менімен теңдес болып, Мені жауапқа тарта алатын ешкім жоқ. Маған қарсы тұра алатын ешбір бақташы[*] да жоқ. 20Сондықтан Мен, Жаратқан Ие, Едомға және ондағы Теман қаласының тұрғындарына қарсы не жоспарлағанымды тыңдаңдар: Едом халқы, тіпті олардың балалары да міндетті түрде басқа жаққа айдалып әкетіледі. Істеген қылықтарының кесірінен олардың мекендері сөзсіз қаңырап бос қалады. 21Олардың құлдырағанынан жер бетіндегі халықтар дірілдейді, қиналған айқайлары тіпті Ақаба шығанағына[*] дейін де жаңғырып естіледі. 22Біліп алыңдар, жау қанатын кең жайып, шарықтап, шүйілген бүркіт секілді Босора қаласына бас салмақ. Сол күні Едомның батырларының жүректері толғатып жатқан әйелдікіндей үрейленетін болады».


Арама елі туралы ауыр хабар

23Мына хабар Дамаск туралы берілген: «Хамат пен Арпад қалалары суық хабар естіп, үрейлене түңіліп отыр. Олар қорқып уайымдап, қобалжып жатқан теңіздей маза таппауда.

24Дамаск әлсіреп, халқы кері бұрылып қаша жөнеледі. Ол қорыққаннан дір-дір етіп, толғатып жатқан әйелдей қиналуда. 25Салтанатты, қуанышқа толы қала қалайша елсіз бос қалмақ! 26Оның жас жігіттері қала көшелерінде қаза тауып, жасақшыларының бәрі сол кезде қырылып үнсіз қалады, — деп ескертеді Әлемнің Иесі. — 27Мен Дамаскінің қабырғаларына от қойғызамын, сонда Бен-Хададтың[*] сарайларын өрт жалмайтын болады».


Қидар мен Хасор туралы ауыр хабар

28Бабыл патшасы Набуходоносор шабуыл жасамақ болған Қидар[*] және Хасор аймағындағы патшалықтар туралы Жаратқан Ие мынаны айтады: «Уа, Бабыл әскері, жиналып, Қидарға өрлеп аттаныңдар, шығыстағы тайпаларға[*] бас салып, тонаңдар! 29Бабыл жасақшылары бұл тайпалардың шатырлары мен малдарын тартып алып, барлық заттары мен түйелерін де әкетеді. Адамдар: «Айналдыра бәрі де қорқыныш!» деп айқайлайтын болады. 30Тезірек бас сауғалап қашыңдар, ей, Хасордың тұрғындары! Терең үңгірлерге жасырыныңдар! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Өйткені Бабыл патшасы Набуходоносор сендерге қарсы ақылдасып, жоспар құрып жатыр.

31Жиналып, аттаныңдар! Бейқам, еш алаңсыз тұрып жатқан ұлтқа шабуыл жасаңдар! — дейді Жаратқан Ие. — Олар қақпалармен, ысырмалармен бекінген қалаларда емес, ашық далада оңаша тұрады. 32Олардың түйелері олжа болып, отар-табын малдары да жау қолына түседі. Шалғайда тұратын сол халықты Мен желдің барлық бағыттарына шашыратып, оларға жан-жақтарынан пәлелерді қаптатамын! — дейді Жаратқан Ие. 33Хасор қаласы мәңгі қаңырап бос қалып, оны тек шибөрілер ғана мекендемек. Онда ешкім қоныстанбайтын, адам баласы оны мүлдем мекендемейтін болады».


Елам елі туралы ауыр хабар

34Яһудаға Седекияхтың патшалық құруының бастапқы кезінде Жаратқан Ие Еремия пайғамбарға[†] Елам елі[*] туралы сөзін арнап былай деді:

35— Әлемнің Иесі мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен Еламның күш-қуатының негізгі көзі — оның садақшыларын құртамын! 36Мен Еламға желдің барлық бағыттарынан жауларын келтіріп, оның халқын барлық жақтарға шашыратып жіберемін. Сонда Елам халқы қашып бармаған ешбір ел болмайды. 37Мен Елам халқын олардың жандарын алмақ болған жауларының алдында үрейленетін қыламын. Қаһарым оларға лап етіп, бастарына апат жаудырамын, — дейді Жаратқан Ие. — Дұшпандары семсермен арттарынан қуып, оларды құртып болмайынша тынбайды. 38Мен өз тағымды Еламда орнатып, оның патшалары мен әміршілерін жоямын. — Жаратқан Ие осыны нық айтады. — 39Алайда болашақта Мен Елам халқын өз еліне қайтарып, игілікке кенелтемін. — Жаратқан Ие осыны уәде етеді.

#### 50


Бабыл қаласы жау қолына түседі!

1Жаратқан Иенің[†] Еремия пайғамбар[†] арқылы Бабыл қаласы[†] мен халдейлердің[*] елі туралы айтқан сөзі мынау:

2Ұлттардың арасында мына хабарды жар салып, бәріне естіртіңдер; оны белгі[†] беретін жалаудай көтеріп, әркімге де білдіртіңдер! Ештеңесін бүкпей жариялаңдар: «Бабыл жау қолына түседі! Оның тәңірсымағы Бел Меродах[*] масқара болып, үрейге толады. Халық табынған тәңір мүсіндері аяқ асты болып, сындырылады. 3Өйткені солтүстіктен бір ұлт аттанып келіп, Бабылдың елін ойрандайды. Сонда адам[†] да, мал да одан қашып, Бабылды мекендейтін ешкім қалмайды.


Солтүстік Исраил мен Яһуданың халқы атамекеніне қайтпақ!

4Сол кездері Солтүстік Исраил мен Яһуданың халқы екеуі бірдей көз жастарын төгіп, Маған — өз Құдайлары Жаратқан Иеге қайтадан бет бұрып сиынады, — дейді Жаратқан Ие. — 5Олар Сионға апаратын жолды сұрастырып, Иерусалимге бет алмақ. Екі халықтың да адамдары айдалып кеткен жақтарынан қайтып келмек. Сонда олар ешқашан ұмытылмайтын мәңгілік Келісімнің[†] арқасында Жаратқан Иемен тығыз байланыста тұратын болады.

6Менің халқым қойлар сияқты жоғалып кетті. Бағушылары азғырып, тауда адастырып жіберген олар тау-төбелерді кезіп, өздерінің тынығатын жерін ұмытқан. 7Кездестірген жауларының бәрі де оларды жалмап қойып, былай дейтін: «Біз кінәлі емеспіз, өйткені олар өздерінің тынығатын шынайы «мекені» — Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасады. Ал Ол ата-бабалары үміт артқан Жаратқан Ие ғой».

8Уа, яһудалықтар, Бабылдан қашыңдар! Халдейлердің елін тастаңдар! Отарды бастап жүретін серкедей алғашқы болып сол елден кетіңдер! 9Өйткені Мен солтүстік жақтан үлкен халықтардың тобын[*] Бабылға қарсы көтеріп, алып келемін. Солар Бабылға қарсы соғысуға шеп құрып орнығып, оны басып алады. Ал атқан жебелері шайқастан олжасыз оралмайтын тәжірибелі жауынгер сияқты дәл тиетін болады. 10Осылайша Бабыл тоналып, оны талан-тараж еткендер олжаға қарық болып қалады!» — деп нық айтады Жаратқан Ие.


Бабыл қаласының масқаралануы

11Ей, бабылдықтар, сендер Менің меншікті халқымды талан-таражға салдыңдар. Соған мәз болып, астық бастырып, бидайға тойып алған қашардай секіректеп, айғырдай кісінеп жатырсыңдар. 12Сол үшін сендердің «аналарың», Бабыл қаласы, масқараланып, халықтардың ішіндегі ең елеусізіне айналады. Сонда ол елсіз дала, қу тақыр, құла түз болып кетеді. 13Менің, Жаратқан Иенің, қаһарым лап еткеннен қала қаңырап бос қалып, енді қайтып оны ешкім мекендемейді. Бабылдың маңынан өткен-кеткендердің бәрі қаланың басына түскен пәлелерді көргенде аңтарыла жандары түршігіп, ысқырып табалайтын болады.

14Ей, садақшылар, Бабылды жан-жақтан қоршап алып, шабуылға дайындалып шеп құрыңдар! Оған қарай жебелеріңді аямай атқылаңдар! Өйткені Бабыл халқы Жаратқан Иеге қарсы күнә жасады. 15Қалаға жан-жағынан атой салыңдар! Сонда ол беріліп, мұнаралары құлап, қамал қабырғалары опырылады. Бұл — Жаратқан Иенің жүзеге асырып жатқан әділ жазасы. Сондықтан Бабылға тиісті жазасын тартқызыңдар! Сол қала басқа халықтарды қалай қырған болса, сендер де оны солай қырыңдар. 16Бабыл еліндегі егін егіп, өнімін жинайтын диқандарының көздерін құртыңдар! Бабылға жер аударылып келген әркім зорлықшыл жаудың семсерінен құтылып, өз халқына, өз жеріне қайта оралсын!

17Исраил арыстандар қуып, шашырап кеткен қой отары сияқты. Оны бірінші жалмаған Ассур патшасы болған еді, ал оның сүйегін кемірген соңғысы — Бабыл патшасы Набуходоносор.

18Сондықтан Әлемнің Иесі,[†] Исраилдің Құдайы, мынаны айтады: «Біліп алыңдар, Мен Ассур патшасына жазасын тартқызғандай, Бабыл патшасын да, оның елін де дәл солай жазалаймын! 19Сонда Мен Исраилді өзінің жайлы мекеніне қайтарып, ол қайтадан Қармил мен Башан тауларында жайылып, Ефрем мен Ғилақадтың қыраттары аймақтарында да тойынатын болады. — 20Жаратқан Ие тағы мынаны уәде етеді: — Сол заманда Солтүстік Исраилдің айыбы мен Яһуданың күнәсі іздесе де, еш табылмай жоқ болып шығады. Өйткені Мен халқымнан тірі қалдырған адамдардың күнәларын кешіремін».

21«(Бабыл еліндегі) Мератайым аймағына және Пеходтың[*] тұрғындарына қарсы аттаныңдар! Олардың жерін қаңыратып бос қалдырып, толығымен құртыңдар! Өздеріңе айтқандарымның бәрін орындаңдар!» — Жаратқан Ие осыны бұйырады.

22Бабыл елінде соғыстың және зор күйреудің у-шуы естіледі. 23Бабыл бүкіл жер бетін тоқпақтаған балға іспетті талқандап келеді. Енді оның өзі шабылып, күл-талқан болады. Халықтардың арасында Бабыл қорқынышты көрініске айналмақ.

24Мен саған тұзақ қойып, сен де соған түсесің, о, Бабыл. Маған, Жаратқан Иеге, қарсыласқандығыңнан өзің тұзаққа түсіп, тұтқындаласың. 25Мен қару-жарақ қоймамды ашып, одан қаһарымның қаруын шығардым. Өйткені Мен, Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие, халдейлердің елінде ойыма алған бір ісімді жүзеге асырмақпын. 26Бабылға қарсы ең шалғай жақтардан аттанып келіңдер! Оның астық қоймаларын ашыңдар. Үйлерін қиратып, үйілген бидай сияқты төбе-төбе қылып тастаңдар! Ешкімді қалдырмай, бәрін де жойыңдар! 27Оның бұқадай мықты жасақшыларының бәрін өлтіріңдер, барлығы да бауыздалып қырылсын! Олар қасіретке қалды, өздеріне тиісті жазаны тартатын уақыттары таяп қалды.

28Тыңдаңдар, Бабыл елінен бас сауғалап қашып келген босқындардың дауыстары естіліп жатыр. Олар Жаратқан Иенің Бабылды қатаңдықпен соттап, Өзінің киелі[†] үйін қиратқаны үшін оған тиісті жазасын тартқызғаны туралы Сион шаһарында айтып жүр. 29Бабылға қарсы соғысу үшін садақшыларды көптеп шақырыңдар. Оны айнала қос тігіп, қоршауға алыңдар. Ешкім одан қашып шықпасын. Оған өзінің істегендерінің қарымтасын қайтарыңдар. Өйткені ол Исраилдің киелі Құдайы Жаратқан Иеге қарсы өркөкіректеніп бас көтерді. 30Сондықтан да оның жас жігіттері көшелерінде қаза тауып, барлық жасақшылары сол күні қырылып, үнсіз қалады! — деп ескертеді Жаратқан Ие.

31«Құлақ сал, уа, тәкаппар қала, Мен саған қарсымын, — дейді Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие. — Расында сенің үкімің шығарылып, жазаланатын уақытың жетті. 32Сол тәкаппар қала сүрініп, жығылады. Оны көтеріп алатын ешкім болмайды. Мен қалаларыңа от қойып, ол айналаңдағының бәрін де өртеп жібереді!»

33Әлемнің Иесі тағы мынаны айтады: «Солтүстік Исраил мен Яһуданың адамдары қаналып келеді. Тұтқындап әкеткендер оларды құлдықта ұстап, босатудан бас тартады. 34Бірақ сол екі халықтың құтқарушы Қамқоршылары[*] күшті. Оның есімі: «Әлемнің Иесі».[*] Ол солардың мүдделерін қайсарлықпен қорғайды. Осылай Ол елдеріне тыныштық сыйлайды, ал Бабылдың тұрғындарына зобалаң жібереді.

35Халдейлер семсердің жүзінен қырылатын болады! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — Бабылдың тұрғындарына, оның әміршілері мен данышпандарына семсер төніп тұр! 36Семсер Бабылдың сәуегейлеріне төнгенде солар ақылдарынан алжасып, батырларына төнгенде олар қатты қорқатын болады. 37Семсер Бабыл әскерінің аттары мен соғыс күймелеріне және елдегі жат жұрттық[*] жасақшыларға төнгенде олар әйел сияқты әлсізденеді. Семсер қазыналарына тигенде олар талан-таражға түседі. 38Елдегі сулар тартылып құрғап, қуаңшылық жайылады! Өйткені бұл ел жалған тәңірлерге табынып, халық сол жексұрын мүсіндерге құштарлана беріліп кеткен!

39Сондықтан Бабыл қаласын құла түздің аңдары мекендеп, оны шибөрілер мен арам құстар жайлайтын болады. Адамдар онда енді қайтып қоныстанбайды, ол ұрпақтан ұрпаққа елсіз қаңырап бос қала береді. 40Менің ежелде Содом мен Ғомораны көршілес қалаларымен бірге құртып жібергенімдей, Бабылда да ешкім тұрмайтын, ешбір адам баласы оны мекендемейтін болады». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Солтүстіктен Бабылға қарсы аттанатын әскер

41«Біліп қой, солтүстіктен бір әскер аттанып келеді. Бір үлкен халық пен көп патшалар жер бетінің алыс шеттерінен жылжып келетін болады. 42Садақ пен найза ұстанған олар қатыгез, аяуды білмейді. Атқа мініп шапқанда дауылды теңіздей гүрілдейді. О, сорлы Бабыл, олар шеп құрып, сені басып алуға келеді!

43Олар туралы хабар естігенде Бабыл патшасының қолдарының әлі кетіп, сылқ етеді. Жанын қорқыныш билеп, толғатқан әйелдей қиналады.

44Мен Иорданның бойындағы ну тоғайлардан шыға келіп, шұрайлы жайылымдағы ұсақ малға бас салатын арыстанға ұқсап әп-сәтте Бабылды өз жерінен қуып жіберемін. Бұл үшін Мен тағайындайтын таңдаулым кім екен? Менімен теңдес болып, Мені жауапқа тарта алатын ешкім жоқ. Маған қарсы тұра алатын ешбір бақташы да жоқ».[*]

45Сондықтан Жаратқан Ие Бабыл қаласының және халдейлер елінің тұрғындарына қарсы нені жоспарлағанын тыңдаңдар: Бабылдың халқы, тіпті олардың балалары да міндетті түрде басқа жаққа айдалып әкетіледі! Істеген қылықтарының кесірінен олардың мекендері сөзсіз қаңырап бос қалады. 46Бабылдың жау қолына түскен кезіндегі у-шуынан жер (бетіндегі халықтар) дірілдейді, оның қиналған айқайы тіпті бөтен ұлттардың арасына дейін жаңғырып естіледі.

#### 51


Бабыл қаласы талқандалады

1Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: «Біліп қойыңдар, Мен Бабыл қаласына[†] және онда тұратын қарсыластарыма[*] қатты дауыл іспетті бір құртушыны шығарамын. 2Сол шетелдік әскерді Бабылға жіберемін. Диқанның астықты желге ұшырып, қабығынан арылтқанындай, олар да Бабылды желге ұшырып, оның елін қаңыратып бос қалдырады. Бабылдың сотталып, қырылатын күні туғанда олар қалаға жан-жағынан тап береді. 3Бабылдағы садақшының садағын тартып, сауытын киюіне жол бермеңдер! Оның жастарын аямаңдар, әскерін толығымен күйретіңдер. 4Олар халдейлер елінде қаза тауып, оның қалаларының көшелерінде түйреліп, көз жұмған күйлері жатады».

5Себебі Солтүстік Исраил мен Яһуданың халқы Исраилдің Киелі[†] Құдайының алдында қатты айыпты болса да, Ол, Әлемнің Иесі,[†] өздерінің Құдайы, солардан біржола бас тартқан жоқ.

6Бабылдан қашыңдар, уа, басқа ұлттық адамдар! Әркім өз жанын құтқарсын. Бабыл өз күнәларының жазасын тартқанда, сендер де онымен бірге құрып кетпеңдер! Себебі жасаған қылмыстары үшін Жаратқан Иенің оны жазалайтын уақыты келді. Ол Бабылға тиісті жазасын толығымен тартқызады.[*]

7Бабыл Жаратқан Иенің қолындағы алтын тостаған сияқты болатын. Оның ішіндегі «шарап» (Жаратқан Иенің қаһары) бүкіл жер бетін мас қылды. Ұлттар сол «шараптан» ішті. Олардың қазір жынданып жүргендері де сондықтан.[*]

8— Бабыл кенеттен жеңіліп, жау қолына түсіп, ойран болады. Оны жоқтап жылаңдар! Қиналғанын басатын май дәрі алдыртыңдар, мүмкін, сауығып та кететін шығар. — 9(Қаладағы шетелдіктер:)

— Біз Бабылды емдеген едік, бірақ ол енді сауықпайды. Оны осылай қалдырып, әрқайсымыз өз елімізге қайтайық! Өйткені оған шығарылатын үкім ғаламат зор, аспанға[†] дейін жететін болады, — дейді.

10— Жаратқан Ие бізді ақтады. Жүріңдер, Сионда Құдайымыз Жаратқан Иенің істеген керемет[†] ісін паш етейік! (— дейді исраилдіктер.) — 11Жебелеріңді ұштап, қорамсақтарыңды толтырыңдар! Жаратқан Ие Мидия патшаларының жүректеріне Бабылға қарсы көтерілуге түрткі салмақ.[*] Ондағы мақсаты — Бабылды толығымен құрту. Осылай Жаратқан Ие Өзінің киелі үйін қиратқан бабылдықтарға лайықты жазаларын тартқызбақ.

12Бабылдың қабырғаларына шабуыл жасауға жалау көтеріп, белгі[†] беріңдер! Күзетті күшейтіп, қарауылдарды орнатып, тосқауыл топтарын қойыңдар! Себебі Жаратқан Ие Өзінің жоспарларын жүзеге асырып, Бабыл халқы туралы айтқандарының бәрін орындамақ!

13— Уа, үлкен өзен салаларының бойында орналасып, байлыққа мейлінше кенелген қала! Кенеттен ажалың жетіп, өмірің үзіледі. 14Әлемнің Иесі өз атымен ант етіп былай деді: Саған жауларыңның әскерін шегірткедей қаптатамын. Олар сені жеңгендіктен шаттана айқай салатын болады.


15Жасаған Ие жерді өз құдіретімен жаратып, әлемді даналығымен орнатып, аспан кеңістігін ақыл-парасатымен жайып жіберді. 16Ол дауыс көтергенде аспандағы бұлттар күркірейді. Ол шалғай көкжиектен бұлттарды көтеріп, нөсер мен найзағай жібереді, сақтап қойған орнынан желді айдап әкеледі.

17Адам[†] атаулы ақылсызданып, шынайы білімнен жұрдай болды. Тәңірсымақтың мүсінін құйып жасаған әр зергер сол ісімен өзін масқаралайды. Өйткені қоладан құйылған бейнелер алдамшы, оларда тіршілік лебі мүлдем жоқ. 18Сол тәңірсымақтар түкке тұрғысыз, әжуаға қалатын нәрселер. Сотталу уақыты келгенде олардың барлығы құрып кетеді.[*] 19Ал Жақыптың үрім-бұтағына жар болушы Құдай[†][*] олар сияқты емес: Ол — барлық нәрсенің, соның ішінде Өзінің меншікті халқы Исраилдің Жаратушысы. Оның есімі: «Әлемнің Иесі».[*]


Құдайдың қолындағы «қару»

20(Жаратқан Ие былай дейді:) «Сен[*] Менің сойылымсың, соғысқа арналған қаруымсың. Мен сені қолыма алып, халықтарды күйретіп, патшалықтарды құртамын. 21Иә, сені қолыма алып, ат пен салт аттыны, соғыс күймесі мен айдаушысын күйретемін. 22Сені қолыма алып, еркек пен әйелді, қарттар мен жастарды, бозбала мен бойжеткенді күйретемін. 23Сені қолыма алып, шопанды отарымен, диқанды жұп өгіздерімен, әкімдер мен әміршілерді[†] күйретемін.

24Сионда жасаған зұлым істері үшін Мен сендердің көз алдарыңда Бабыл мен оның күллі тұрғындарына тиісті жазаларын тартқызамын», — деп нық айтады Жаратқан Ие.

25«Мен саған қарсымын, Бабыл! Сен бүкіл жер бетін қиратқан алып тау іспеттісің, — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Мен саған қарсы қолымды созып, сені жартастан құлатып, өртелген тау сияқты қыламын. 26Ендігәрі сенен бірде-бір тас құрылыста негізін салып, не бұрышын қалау үшін пайдаланылмайтын болады. Сен мәңгілікке қаңырап бос қаласың». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Басқа халықтардың Бабылға болашақта шабуыл жасауы

27«Елде жалау көтеріп белгі беріңдер! Халықтардың арасында керней тартып, оларды Бабылға қарсы соғысуға шақырып дайындаңдар! Арарат, Минни, Ашкеназ патшалықтарының[*] жасақтарын да оған қарсы жинаңдар! Шабуылды бастайтын қолбасшы тағайындап, атты әскерді шегірткедей қаптатыңдар! 28Бабылға қарсы көптеген халықтарды: Мидияның патшаларын, оның әміршілері мен күллі әкімдерін және соларға тәуелді барлық халықтарды аттандырыңдар! 29Ел қатты күйзеліп, қалшылдауда. Себебі Жаратқан Иенің Бабылды ешкім тұрмайтындай етіп қиратамын деген ниеті іске асып жатыр. 30Бабылдың жасақшылары соғысуларын доғарып, қорғандарында отыр. Олар әлдері құрып, титықтаған, әйел іспетті күшсіз. Бабылдың үйлері өртеніп, қақпаларының ысырмалары сынып қалмақ. 31Бір шабарманнан кейін бір шабарман, бір хабаршыдан кейін бір хабаршы Бабыл патшасына асығып келіп, жаудың қаланы жан-жақтан басып алып жатқаны туралы мәлімдейтін болады: 32өзеннің өткелдері жау қолына түсті! Қаланың бекіністері[*] өртеніп кетті! Жауынгерлер абдыраған!»


Жаратқан Иенің тоналған халқының мүддесін қорғауы

33Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, мынаны айтады:

— Бабыл қаласы астық бастыратын қырмандай: тағы біраздан кейін ол егіннің орылып, астықтың бастырылатыны сияқты тапталатын болады!

34— Бабыл патшасы Набуходоносор мені жалмап, тұрғындарымды шашыратып, өзімді бос ыдыстай тастай салды. Ол мені айдаһардай жұтып, қарнын байлықтарыммен толтырды, содан кейін мені құсып тастады.[*] 35Өзім мен туысқандарыма жасалған зорлық-зомбылық Бабылдың өзіне жасалсын! — деп өтінеді Сионның тұрғындары. — Біздің төгілген қанымыз халдей елінің тұрғындарының мойнына жүктелсін! — деп сұрайды Иерусалимнің халқы.

36Сол себепті Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Мен сенің мүддеңді қорғап қас жауыңа тиісті жазасын тартқызамын. Сонда Бабылдың көлін құрғатамын, оның бұлақтары тартылып кеуіп қалады. 37Бабыл бір төбе үйіндіге, шибөрілердің мекеніне айналады. Содан басқалар аңтарыла жандары түршігіп, оны ысқырып табаламақ. Онда ешкім тұрмайтын болады. 38Бабылдың бүкіл халқы олжаны сағынған арыстандай ақырып, арыстанның күшігіндей ырылдайды. 39Олардың тәбеті қозған кезде, Мен оларға арнап басқа бір той өткіземін. Олар сонда көңіл көтеріп, мас болып, ұйқыға батады, ал соларынан ешқашан оянбайды! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — 40Мен оларды тоқты, қошқар, серкелер іспетті союға алып келемін.

41Бүкіл әлемнің мақтанышы — Шешахтың[*] жеңіліп, қолға түсетіні қандай болмақ! Бабыл халықтар арасында қандай қорқынышты көрініске айналады десеңші! 42Жау Бабылды теңіздей қаптап, қала оның шексіз асау толқындарының астында қалады. 43Оған қарасты елді мекендер де қаңырап бос қалып, қуаңшылық басқан, ешкім мекендемейтін және ол арқылы ешкім өтпейтін шөлге айналады. — 44Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: — Мен Бабыл халқы табынатын тәңірсымақ Белді[*] де жазалап, оны жалмап-жұтып қойғандарының бәрін құсып тастауға мәжбүрлеймін. Оған бұдан былай халықтар ағылып келмейтін болады. Бабылдың қабырғалары құлап, қала жермен-жексен болмақ.

45Уа, Менің халқым, Бабылды тастап, одан қашып кетіңдер! Менің, Жаратқан Иенің, лаулаған қаһарымнан бас сауғалаңдар! 46Елде қауесет тарағанда, жүрексініп қорықпаңдар. Осы жылы бір қауесет, келесі жылы тағы біреуі жайылады. Бір билеуші екіншісімен соғысқан зорлық-зомбылық заманы болады. 47Себебі Мен Бабылдың барлық тәңірсымақтарының мүсіндерін жазалайтын уақыт келе жатыр. Сонда Бабыл масқараланып, қаза тапқан адамдары ел ішінде шашылып жататын болады. 48Көк пен жер және олардағылардың бәрі Бабыл жайлы шаттанып қуанады. Өйткені солтүстіктен құртушы жаулары аттанып, оған бас салады! — Жаратқан Ие осыны нық айтады. — 49Бабыл Исраил мен басқа елдерде адамдарды қалай қырған болса, енді оның өзінде де адамдар солай қырылатын болады.

50— Уа, семсерден аман қалған халқым, жаның барда Бабылдан тез кет! Шалғай елде Жаратқан Ие туралы ұмытпа, Иерусалим қаласын да есіңе түсіре бер!

51— Біз масқара болып отырмыз! Шетелдік басқыншылар Жаратқан Иенің киелі үйіндегі қасиетті бөлмелерге кіріп қойды. Біз қара бет болдық! — (деп халық қайғыруда.)[†] 52Ал Жаратқан Ие мынаны айтады:

— Біліп алыңдар, Мен Бабылдың жалған тәңірлерінің мүсіндерін жоятын күндер туады. Сонда оның бүкіл елінде жараланған адамдардың ыңырсуы естілетін болады. 53Бабыл тіпті аспанға дейін асқақтап, зәулім қорғанын одан бетер нығайтса да, Мен оған қарсы құртушы жауларын жіберемін! — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Бабылдың зарлы айқайы

54Бабылдан зарлы айқай, халдейлер елінен зор күйреудің у-шуы естіледі. 55Себебі Жаратқан Ие Бабылды талқандап, оның даурықпа үнін өшіреді. Жаулары теңіздің алып толқынындай гүрілдеп, үндері дабырлап жаңғырығатын болады. 56Осылайша Бабылға жойқын жау бас салмақшы. Қаланың жауынгерлері қолға түсіп, садақтары сындырылады. Өйткені Жаратқан Ие — әділдікпен жазалайтын Құдай. Ол Бабылға тиісті жазасын толығымен тартқызбақ.[*]

57Мен Бабылдың әміршілері мен данышпандарын, билеушілерін, әкімдері мен жауынгерлерін мас қыламын. Сонда олар терең ұйқыға батып, содан ешқашан қайтып тұрмайды! — деп нық айтады есімі «Әлемнің Иесі» деген Патша.[*]

58Әлемнің Иесі тағы мынаны айтады: Бабылдың қалың қабырғалары жермен-жексен етіліп, биік қақпалары өртеніп кетеді. Осылай көптеген ұлттардың ауыр еңбегі зая кетіп, шаршап-шалдығып істеген жұмыстарының нәтижесін өрт жалмайды.


Пайғамбардың Сераяхқа аманаттаған хабары

59Мағасияхтың немересі, Нирияхтың ұлы Сераях[*] Седекиях патшаға еріп Бабылға елшілікке барды. Бұл Седекияхтың патшалық құрған төртінші жылы болды. Сераях сонда патшаның жол сапарларын ұйымдастырушы уәзірі болатын. Олар сапарға шықпас бұрын Еремия пайғамбар[†] Сераяхқа бір хабарды аманаттады. 60Осы хабарды Еремия бір шиыршық кітапқа[†] жазып қойған еді. Ол Жаратқан Иенің Бабылдың басына болашақта түсетін барлық пәлелер туралы айтқандарын қамтыды. 61Еремия Сераяхқа мына тапсырманы жүктеді:

— Бабылға жеткен соң осында жазылған сөздерді міндетті түрде дауыстап оқы! 62Содан соң мінажат етіп былай де: «Уа, Жаратқан Ие! Сен Өзіңнің осы орынды не адам, не мал тұрмайтын қылып талқандайтыныңды нық айттың. Ол, сөзсіз, мәңгі бақи қаңырап бос қалады!» 63Өзің дауыстап оқып шыққан осы шиыршық кітапты бір тасқа байлап, Евфрат өзеніне лақтыр. 64Мұнан кейін Жаратқан Иенің атынан мынаны айт: «Дәл осылай Бабыл тұңғиыққа батып кетеді.[*] Мен өзіне түсірген апаттардан ол енді қайтып ешқашан еңсесін көтермейді. Мен Бабылға ғаламат пәле жіберемін, оның барлық адамдары да әбден әлсірейді!»

Еремияның сөздері осы жерде бітеді.

#### 52


Иерусалимнің жау қолына түсуі әрі Седекиях патшаның үкімделуі

1Седекиях патша болғанда жиырма бір жаста еді, ол Иерусалимде он бір жыл билік жүргізді. Оның шешесінің аты-жөні либналық Еремия қызы Хамутал болатын. 2Кезінде ағасы Жохақым істегендей, Седекиях та Жаратқан Иеге[†] жек көрінішті істер істеді. 3Жаратқан Ие Иерусалим мен Яһуданың халқына қатты қаһарланғандықтан, оларды ақырында Өзінің қасынан аластатты.[*]

Сол кезде Седекиях Бабыл патшасына қарсы бас көтерді.

4Седекияхтың патшалық құрған тоғызыншы жылының оныншы айының оныншы күні[*] Бабыл патшасы Набуходоносор бүкіл әскерімен Иерусалимге қарсы аттанды. Олар қаланы қоршауға алып, оның қамалынан өрлеп өту үшін жан-жағын айналдыра тас-топырақ үймектер жасады. 5Иерусалим Седекияхтың патшалық құрған он бірінші жылына дейін қоршауда болды.

6Сол жылғы төртінші айдың тоғызыншы күні[*] азық-түлік атаулы бітіп, қаланы аштық қатты жайлап тұрған еді. 7Осы кезде жау қала қабырғасының бір жерін тесіп, ішке кірді. Сонда (Седекиях пен) барлық яһуди жасақшылары қашып кетуге тырысты. Халдейлер әскері[*] қаланы қоршап тұрғанмен, олар түн ішінде патша бағының маңында екі қабырғаның арасында орналасқан қақпадан сытылып шықты. Содан олар Иордан аңғарындағы елсіз далаға қарай бет алды. 8Алайда халдейлер әскері Седекиях патшаның соңынан аттанып, оны Иерихонның маңайындағы елсіз далада қуып жетті. Седекияхтың бүкіл жасағы оның қасынан бытырап кеткен болатын.

9Седекиях халдейлердің қолына түсіп, Хамат еліндегі Рибла қаласына Бабыл патшасының алдына апарылды. Ол Седекияхқа үкім шығарды. 10Бабыл патшасы сол Риблада Седекияхтың ұлдарын оның көз алдында түйреп өлтірді. Ол, сондай-ақ, Яһуданың барлық әміршілерін[†] де түйреп өлтірді. 11Мұнан кейін Бабыл патшасы Седекияхтың екі көзін ойып алып, қол-аяғына қола шынжыр салып, оны Бабылға айдап әкетті. Өлген күніне дейін Седекияхты сондағы зынданға тастады.[*]


Бабылдықтардың Жаратқан Иенің киелі үйін тонап, қиратуы

12Набуходоносор Бабылға патшалық құрған он тоғызыншы жылдың бесінші айының оныншы күні[*] оның бір нөкері — патша ұландарының әміршісі Набузар-Адан Иерусалимге келіп жетті. 13Әмірші Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне, патшаның сарайына және Иерусалимдегі барлық үйлерге от қойып, үлкен ғимараттардың бәрін де өртеп жіберді. 14Әміршіге еріп келген бүкіл бабылдық әскер[*] Иерусалимді қоршаған қабырғаларды түгелімен қиратып тастады. 15Ұландардың әміршісі Набузар-Адан халықтың кедейлерінің бірнешеуін, қалада қалып қойған басқаларды, қолөнершілер мен өзге шеберлердің қалғандарын және Бабыл патшасының жағына өтіп кеткендерді[*] тұтқындап, айдап әкетті. 16Әмірші тек ең кедей тұрғындардың біразын ғана жүзімдіктер мен егіндіктерді күту үшін елде қалдырды.

17Халдейлер Жаратқан Иенің ғибадатханасында[†] тұрған екі қола бағананы, жылжымалы қола тұғырларды және теңіз деп аталатын дәу қола қазанды[*] бөлшектеп сындырып, солардың барлық қоласын Бабылға тасып әкетті. 18Олар (киелі үйдегі құрбандық үстелін[†] тазалауға арналған) күлсалғыштар мен күрекшелерді, білте түзеткіштерді, (су не қан бүркуге арналған шағын) тостағандарды, табақтарды және ғибадатханада Жаратқан Иеге құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынғанда қолданылған басқа да қола ыдыс-аяқтар мен аспаптардың барлығын алып кетті. 19Ұландардың әміршісі табақтарды, шоқ салынатын табаларды, тостағандарды, қазандарды, шам қойғыштарды,[*] аяқтарды,[*] сұйық тартуларды ұсынуға арналған тостағандарды және саф алтын не күмістен жасалған барлық басқа бұйымдарды да алып кетті.

20Сүлеймен патша кезінде Жаратқан Иенің киелі үйіне арнап жасатқан екі бағананың, дәу қазанның және оның астындағы өгіз бейнелі он екі тұғырдың қоласы таразыға салып, салмағын өлшеуге тым ауыр болды. 21Екі бағананың әрқайсысының биіктігі он сегіз шынтақ, діңінің айналдыра ұзындығы он екі шынтақ еді.[*] Бағаналардың іштері қуыс, қабырғаларының қалыңдығы төрт елі болды. 22Әр бағананың үстіңгі иығындағы қоладан жасалған үлкен тостаған кейпінің биіктігі бес шынтақ болды. Сол кейіптерге айналдыра шынжыр және анар тәрізді қола әшекейлер ілінген еді. 23Бағананың жақтарында тоқсан алты әрі иықтарында жалпы саны бір жүз анар тәрізді әшекей болды.


Яһуда халқының Бабылға жер аударылуы

24Ұландардың әміршісі бас діни қызметкер[†] Сераяхты, одан кейінгі лауазымды діни қызметкер Софонияны[*] және ғибадатхананың үш қақпа күзетшісін де тұтқындады. 25Қалада әлі де қалып қойғандардан ол жасақшылардың басшысын, патшаның кеңесшілерінің жетеуін, елдегі ер адамдарды әскери қызметке тіркеген қолбасшының хатшысын және елдің тағы алпыс тұрғынын қолға түсірді. Бұлар да қаладан табылған болатын. 26Ұландар әміршісі Набузар-Адан олардың бәрін Хамат еліндегі Рибла қаласына, Бабыл патшасының алдына алып барды. 27Сол жерде Бабыл патшасы оларды өлімге бұйырды.

Осылайша Яһуда халқы өз елінен басқа жаққа жер аударылып кетті.

28Набуходоносор жер аударған халықтың жалпы саны: оның патшалық құрған жетінші жылы — үш мың жиырма үш яһудалық, 29оның он сегізінші жылы — Иерусалим қаласынан тағы сегіз жүз отыз екі адам[†], 30әрі жиырма үшінші жылы — тағы жеті жүз қырық бес яһудалық болды. Бұларды ұландар әміршісі Набузар-Адан Бабылға айдап әкетті. Осылайша барлығы төрт мың алты жүз адам болды.


Ехониях патшаның Бабылда ақталып, абыройлы болуы

31Ал Яһуда (елінің бұрынғы) патшасы Ехониях[*] болса, ол Бабылға жер аударылып кеткеннен[*] кейінгі отыз жетінші жылы Еуил-Меродах Бабылға патшалық құра бастады. Жаңа патша сол жылдың он екінші айының жиырма бесінші күні[*] Яһуда патшасы Ехонияхты мейірімділікпен босатып, түрмеден шығарды. 32Еуил-Меродах онымен жылы сөйлесіп, Бабылда өз қасында болған барлық басқа патшаларға қарағанда Ехонияхты ең жоғарғы орынға отырғызды. 33Осылай Ехониях түрмедегі киімдерін ауыстырып, бұдан былай ұдайы патшамен дастарқандас болып, бірге тамақтанып жүрді. 34Ехониях көз жұмған күнге дейін бүкіл өмір бойы оның күнделікті мұқтаждарын Бабыл патшасы қамтамасыз етіп отырды.

### Жоқтау


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Кіріспе


Еремияның жоқтауы


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазба б.з.д. 586 ж. Иерусалим қаласы талқандалған кездегі яһуди халқының орасан зор қайғысын жоқтау жыры түрінде бейнелейді. Бабыл әскері қаланы он сегіз ай бойы қоршауға алғанда қатты азап шеккен халық бір-біріне қайырымсыз болды. Ақырында жау қала қамалының қабырғасын бұзып құлатты. Олар халық Құдайға мінажат еткен сәулетті ғибадатхананы тонап, қорлап, талқандады, сондай-ақ қаладағы сарайларды да өртеп жойды. Патша мен әміршілер және халықтың басым көпшілігі алыстағы Бабыл еліне айдалып әкетілді.

Жырау бұл апаттың халықтың Құдайға мойын бұрмағанының кесірінен екенін түсінді. Халық Жаратқан Ие өздерінің ата-бабаларымен жасаған қасиетті Келісімді ғасырлар бойы бұзып, күнәға батқан еді. Сондықтан да Хақ Тағала Өзі бұрын ескерткендей, халықты жауларының қолдарына тапсырды. Енді терең қайғырған халық өздерінің жасаған теріс қылықтарына өкініп, шын жүректен Жаратқан Иеге қайтып келу қажеттігін ұғынуға тиіс болды. Өйткені жалғыз Оның Өзі ғана — берік рақым мен үміттің, құтқарылу мен ақталудың қайнар көзі (3:22-23).

#### 1


Қаңырап бос қалған қаланың қайғысы

1(Пайғамбар:)[†]

Беу, бір кезде халқы мол болған қала
Жападан-жалғыз отыр қазір қалайша!
Ол сыйлы болатын халықтар арасында,
Ал енді жесірдей болды тым бейшара.
Аймақтарды басқарған ақсүйек ханша
Жай күңдей қазір ауыр жұмыс жасауда.
2Түнде ол еңіреп жылап жатады,
Көз жасы бетінен төмен ағады.
Ашына болғандардың ешқайсысы[*]
Жұбату үшін қасында қалмапты,
Опасыз болып достарының барлығы да
Айналып кетті оның жауларына.


3Көп азап шегіп, езгіге салынып,
Яһуданың халқы кетті айдалып,
Халықтардың арасын мекендейді,
Ал сол жерде тыныштықты білмейді,[*]
Жау қуып жетті оны мүшкіл күйінде.
4Сионға апаратын жолдар қайғыруда,[†]
Өйткені келер ешкім жоқ мейрамдарына,
Қаңырап бос тұр оның қақпалары да,
Діни қызметкерлер[†] күңірене жоқтауда,
Қызметші қыздары қайғырып жылауда,
Оның өзі де қатты қиналуда!


5Жау айналды қаланың қожайынына,[*]
Бірақ жағдай жақсы қарсыластарында.
Қаланың күнәлары тым көп болғаннан
Қайғыға ұшыратты оны Жаратқан,
Халқын жау айдап әкетті қаладан.


6Сион шаһары[*] бар сәнінен айырылған,
Оның күллі әміршілері[†] ұқсас болған
Бұғыларға жайылым таппай ашыққан,
Әлсіреп қашуда олар жау алдынан.
7Иерусалим қиналып, ел кезіп жүргенде
Бұрынғы мол байлығын сақтайды есінде.
Халқы оның дұшпанның қолына түскенде,
Көмектесер ешкім болмады өзіне.
Жаулар қарап, күлді оның күйрегеніне.


8Иерусалим күнәға терең батып,
Осылай жексұрын болды арамданып.
Бұрын оны құрметтеп сыйлағандар да
Абыройының ашылғанын табалауда,
Ал өзі сырт бұрылып, аһылауда.
9Зор күнәсінен қала арамданып қалды,[*]
Соңында не боларын ол еш ойламады.[*]
Сондықтан да қала қатты құлдырады,
Оны жұбататын ешкім де болмады.
«Назар салшы азабыма, уа, Жаратқаным, —
Дейді ол, — Тым мақтанады қас дұшпаным!»


10Жау қол сұқты бар қымбат қазыналарына,
Бөтен жұрт кіріп алды ғибадатханасына,[†]
Ал Сен бұйырдың: «Олар кірмесін жамағатқа!»
11Бүкіл халқы нан іздеп аһ ұруда,
Азық үшін бар дүние-мүлкін сатуда.


(Иерусалим:)
«Қорланғаныма назар салшы, уа, Жаратқан!»
12«Бұл сендерге әсер етпей ме, ей, қасымнан
Өтушілер, жан-жаққа қарап, Жаратқан
Қаһары лап еткенде, мені қайғыртқан
Кезде тартқан жазамды басқа кім тартқан?
13Көктен Тәңірім бойыма от жіберді,
Өрт жалмады күйретіп сүйектерімді.
Аяғыма тұзақ құрып, мені кері бұрды,
Ием[†] мені қаңыратып бос қалдырды,
Күн сайын шаршатып-шалдықтырды.
14Күнәмді қолымен жіптей есіп шығарды,
Жармадай етіп мойныма салды оларды,
Жаратқан мені қуатымнан айырды,
Қарсы тұра алмайтын жауыма тапсырды.
15Жасақшыларымды Ием менсінбеді,
Жас ерлерімді құртуға қол жинап әкелді.
Жүзімнің сыққышта тапталатыны секілді
Сүйікті Яһуда халқын[*] таптай берді.


16Сондықтан жылап, көз жасымды төгудемін,
Жұбатып, маған күш беретін жоқ ешкім.
Жау жеңіп, күйреді халқым менің».


(Пайғамбар:)
17Сион қол созса да, жоқ жұбатушылары,
Ал Жаратқан Ие[†] былай деп бұйрық шығарды:
«Жақып елін[*] қоршауға алсын дұшпандары!»
Олар үшін Иерусалим арам затқа айналды.


(Иерусалим:)
18«Жаратқан Ие әділ, — дейді Иерусалим. —
Мен Оның айтқанына бағынбаған едім.
Бар халықтар, тыңдап, қараңдар азабыма,
Жас жігіт-қыздарым менің кетті айдауға!
19Шақырып ем көмекке көңілдестерімді,[*]
Алайда олар сатып кетті өзімді.
Діни қызметкерлерім мен ақсақалдарым
Қаза тапты аралап Иерусалим
Қаласын азық іздеп жүріп өлмес үшін.


20Менің қанша азап шегіп келгеніме
Аударшы назарыңды, уа, Жаратқан Ие!
Мен саған бағынбай, қарсы шыққандықтан,
Жан дүнием менің алай-дүлей болған,
Жүрегім де әбден тынышсызданған.
Жол бойы семсер халқымды жалмауда,
Үйлердің ішіне де ажал таяуда!


21Жұрт естісе де ауыр күңіренгенімді,
Жұбататын ешкім жоқ қасіретімді.
Жауларымның барлығы басыма түскен
Ғаламат азабым туралы естіген,
Сенің солай істегеніңе жұрт көңілденген!
Сен алдын ала айтқан сот күнің келсін,
Олар да мен сияқты бола берсін!


22Бар сұмдығы әшкереленсін алдыңда,
Мені жазаладың көп күнәма бола,
Дәл солай жазалай гөр оларды да!
Көп аһ ұрып, жүрегім қан жылауда».

#### 2


Жаратқан Иенің алдын ала ескерткендерінің орындалуы

1(Пайғамбар:)[†]

Жаратқан Ие[†] Сион халқын қалайша
Өз қаһарының бұлтымен тұмшалауда!
Исраилдің даңқты ұлылығын Өзі
Аспаннан[†] жерге лақтырғандай етті!
Қаһарын ашық білдірген сол күні
Иеміз ешқандай мүсіркемеді
Аяғының тұғыры — киелі[†] үйді.
2Жаратқан Ие Жақыптың жеріндегі[*]
Бар үйлерді аяусыз құртып жіберді.
Ол ашуланып, Яһуда еліндегі
Қамалдарын бұзып тастап бүлдірді,
Патшалықты әрі әміршілерді[†]
Арамдап аяқасты етіп жіберді.


3Ием[†] қатты қаһарланып, Исраилдің
Талқанын шығарды, барлық күштерінің.[*]
Жау шапқанда Тәңір құдіретті қолын
Еш созған жоқ бізді қорғау үшін.
Ол лапылдаған оттай түкпір-түкпірін
Жалмап тұр Жақыптың бүкіл елінің.


4Жаратқан мергендей тартты садағын,
Оң қолымен қыруға тұрды дайын.
Ол қас жауы сияқты халқымыздың
Құртып жіберді қымбат жастарын.[*]
Жаратқан Қыз Сионның шатырының[*]
Үстіне оттай төге берді қаһарын.


5Жаратқан Ие қарсыласқа айналды,
Түгел жұтып жібергендей Исраилді.
Бар сарайының күл-талқанын шығарды,
Бекіністерін жермен-жексен қылды.
Қыз Яһудаға[*] қайғылы[†] жоқтау айттырды.
6Өзінің киелі үйін Ол қиратты
Бақшадағы күркені күйреткен сияқты,[*]
Халқының мейрамға жиналған жерін құртты.
Ием Сионға өзінің мейрамдары
Мен діни демалыс күндерін ұмыттырды.
Қатты ашуланған Ол тіпті патшаны
Аяған жоқ әрі діни қызметкерді.[†][*]
7Тәңір Ие өз құрбандық үстелінен[†]
Безіп кетті әрі киелі үйінен.
Ол Сион шаһарындағы сарайларды
Дұшпандарының қолына тапсырды.
Солар Жаратқанның ғибадатханасында[†]
Мейрам болып жатқандай айқай салуда.


8Жаратқан Ие Сион шаһарының
Қамалын да бұзуды жоспарлаған.
Ол өлшеуіш жіп тартып, түгел құртамын
Деп, қайтқан жоқ ойына алғанынан.
Бар бекіністер мен қабырғалардан
Қаладағы түк қалмады сондықтан.
9Шаһардың қақпалары жерге шөкті,
Ысырмаларын Ол сындырып күйретті,
Қаланың патшасы мен әміршілері
Бөтен жұрт арасына айдалып кетті.
Оларда мүлдем жоқ Таурат заңы,[†]
Жаратқаннан аян көрмейді пайғамбарлары.
10Жерде үнсіз отыр Сионның ақсақалдары,
Азалы киініп, бастарына топырақ шашты.
Ұялып бас иіп жүр Иерусалим қыздары.


11Халқым құрып, бала мен бөбектің көшелерде
Аштан өліп жатқандарын көргенімде,
Төгілген жасымнан талды көздерім де,
Жаным қиналды, ақтарылғандай боп жерге.
12Сәбилер: «Тамақ, сусын қайда?» — деп аналарына,
Жаралы адамдай көшелерде талықсуда,
Жан тапсырады аналарының құшағында.


13Иерусалим, не дейін саған, неге теңейін сені?
Уа, Сион халқы, немен салыстырып жұбатам сені,
Жараң теңіздей терең, кім жаза алар өзіңді?
14Пайғамбарларыңның хабарлары пайдасыз, жалған,
Айдаудан сақтап олар күнәңді ашпады саған,
Өтірік аяндар паш етіп сені адастырған.
15Өткен-кеткеннің бәрі қол шапалақтауда,
«Мінсіз әсем, бар жердің қуанышы деген қала
Осы ма?» — деп ысқыра бастарын шайқауда.
16Күллі жауың саған арандарын ашуда,
Ысқыра тіс қайрап: «Оны жалмап тындық та!
Көп күткен күнді, міне, көрдік!» — деп мақтануда.
17Жаратқан жоспарын орындап, баяғы сөзін
Іске асырды: сені аяусыз қырып, жаудың
Табалауына жол беріп, молайтты оның күшін.


18Жан сала халқың Тәңір Иеге үн қатады,
Өзің де, көзің де тыншымай, уа, Сион қамалы,
Күні-түні өзендей қып ағыз көз жасыңды!


19Тұр да айқайла, уа, Сион, түнгі күзет басталғанда,
Тәңір алдында жүрегіңді ақтар әр көше басында!
Аштан өлер халқың үшін қолыңды жай жалбарына!


(Иерусалим:)
20«Қарашы, Ием, қай халыққа істедің мұндайды,
Туып-өсірген балаларын әйелдер жалмайды!
Қызметкер, пайғамбар өз киелі үйіңде құриды!
21Көше бойы жерде жатыр жас та, кәрі де,
Семсерден қырылды қыз-жігіттерім де,
Бәрін аямай құрттың қаһарланған күніңде.
22Жан-жақтан апат шақырдың тойға жиған сияқты,
Ием, қаһарлы күніңде ешкім қашып құтылмады,
Мәпелеп өсіргендерімді жау құртып тастады».

#### 3


Халықтың мұңын шағуы әрі жұбанышының себебі

1(Пайғамбар[†] не қайғырған[†] басқа адам[†]:)
Иемнің қаһарынан таяқ жеген адаммын мен,
2Ол айдап жүргізді мені жарық емес, түнекпен.
3Күн ұзағына Ол өзімді ұрғылай береді,
4Ет пен терімді шірітіп, сындырды сүйектерімді,
5Зор азап, ауыртпалықпен мені қоршап алды,
6Ежелде өлгендердей түнекте отырғызды.


7Шықпастай қоршап, Ол мені қоламен шынжырлады.[*]
8Қатты шақырсам да, дұғама құлақ салмады.
9Жолымды Ол ирелеңдетіп қисық қылды,
Қашалған қойтастар қойғандай бөгет салды.
10Ием[†] мен үшін аңдып жатқан аюдай,
Әрі жасырынып жатқан арыстандай,
11Ол мені жолдан сүйреп, талап тастады,
Мүлдем дәрменсіз қылып оңаша қалдырды.
12Жаратқан мергендей садағын тарта берді,
Жебелері үшін нысана етті мені,
13Осылайша Ол бүйректеріме менің
Атқылады қорамсағының жебелерін.


14Мен бүкіл халқымның күлкісіне айналдым,
Олар мазақтап мені ән салады күн сайын.[*]
15Ием мені ащы күйінішпен тойдырды,
Удай ащы жусаннан ішкізіп мас қылды.[*]
16Тәңір тістерімді таспен сындырып тастады,
Күл-топыраққа Ол мені басып таптады.
17Тыныштық атаулыдан айырылды жаным,
Амандықтың не екенін мүлдем ұмытқанмын.


18Былай дедім: ғайып болды Менің бар күшім,
Жаратқан Иеге[†] артқан бүкіл үмітім.
19Мүшкіл халім мен мүсәпір жағдайымды
Еске алсам, күйініш толтырады жанымды.
20Олар жадымда берік сақталып қалады.
Содан жаным түңіліп, қатты қайғырады.


21Алайда мына жайтты есіме аламын,
Соған мен енді үмітімді артамын:
22Түгелдей құрып кетпегеніміз біздің
Берік рақымынан Жаратқан Иенің,
Өйткені рақымы Оның сарқылмас дәйім,
23Жаңара береді ол таң атқан сайын.
Уа, Ием, сондай зор Сенің адалдығың!
24Өзіме: «Жаратқан Ие — үлесім менің,[*]
Сондықтан үмітімді артам Оған!» деймін.


25Иеміз ізгі Өзіне үміт артқанға,
Шындап Оған бет бұрып сиынатын жанға!
26Жаратқанның оны құтқарып азат етуін
Сабыр сақтап күткені игі адам үшін.
27Жас кезінен Тәңірге мойынсұнып жүргені[*]
Адам баласы үшін сондай игілікті!
28Оңашада отырсын ол тыныштықпен,
Өйткені Жаратқан Ие соны оған жүктеген.
29Тәңірге бағынып жерге дейін бас исін,
Әлі де үміт бар шығар сол адам үшін,
30Өзін соққан жауға бетін ұсынсын,
Соның көрсеткен көп қорлығына көнсін.[*]


31Өйткені өз халқын Жаратқан Ие
Өзінен аластатпайды мәңгілікке.
32Ол қайғыртса да, кейін рақым көрсетеді,
Соншалықты зор Оның берік мейірімі!
33Адам баласына қайғы-қасіретті
Ол өз жүрек қалауымен жібермейді.
34Қайта, елдегі бар тұтқынды басып жаншуды,
35Хақ[†] Тағала[†] алдында адам құқығын бұзуды,
36Адамға тиісті әділдікті бұрмалауды:
Жаратқан Ие көрмей ме сол сұмдықтарды?


37Жаратқан Ие солай болсын демесе,
Адам қолынан мұндай нәрсе келе ме?
38Ауыртпалық пен амандық екеуі де
Жаратқан Иенің айтуымен келмей ме?[*]
39Адам өз күнәсі үшін қасірет шексе,
Оның шағым айтуы керек несіне?


40Жүрген жолдарымызды байқап сынайық,
Жаратқан Иеге қайтадан оралайық!
41Көктегі Құдайға жүрегімізді ашайық,
Оған сиынып қолымызды жаяйық:
42«Біз опасыз болып бағынбай кеттік Саған,
Әрі Сен кешірім[†] берген жоқсың бұған.
43Қаһарыңа бөленіп, бізді қудаладың,
Еш мейірімділік көрсетпей қырып-жойдың.
44Өзіңе өтпеуі үшін дұғамыздың,
Сен бұлтпен тұмшаланып жасырындың.
45Бізді халықтар арасындағы «қоқысы»
Етіп жібердің әрі «сыпырындысы».
46Күллі қарсыластарымыз да бізді
Ауыздарын кең ашып келемеждейді.
47Бар көретініміз — үрей мен тұзақ,
Қырылу мен ойранға душар болдық».


48Ойран түсті қымбат халқымның басына,
Содан көз жасым көл болып ағылуда.
49Көз жасым еш тоқтамай аға береді де,
50Жаратқан Ие көктен қарап көрмейінше.
51Қаланың бейбақ әйел затына бола
Жаным қайғы-қасіретке батуда.
52Дұшпандарымның еш хақы болмағанмен,
Құс аулағандай соңымнан қуып жеткен.
53Құдық ішінде[*] олар жанымды алмақ болды,
Сонымен қатар мені таспен атқылады.
54Су ағыны асып кетті сонда басымнан,
Мен: «Құрыдым енді!» деп түңіліп ойлағам.


55Атыңды сенің терең құдық түбінен
Уа, Жаратқан Ием, атап шақырдым мен.
56«Құлағыңды көмек сұраған үнімнен
Жаппашы!» деген жалынышымды естідің Сен.
57Солай шақырғанымда жақындап келдің,
«Еш қорықпа!» деп мені жігерлендірдің.
58Уа, Жасаған Ие, Сен мүддемді қорғадың,
Құнын өтеп менің өмірімді құтқардың.
59Ием, шеккен зорлығымды көріп келесің.
Әділдікпен шеше гөр ісімді менің!


60Сен көресің дұшпандардың кекшіл қылықтарын,
Олардың маған қарсы ойлаған сұмдықтарын,
61Уа, Ием, мені мазақтап қорлағандарын
Маған қарсы құрып қойған жоспарларын,
62Қарсыластарымның күнде күбірлескендерін,
Маған қарсы сөз байласып жүретіндерін.
63Назар аударшы: олар отырса да, тұрса да,
Мені ылғи әнге қосып келеке қылуда.
64Уа, Жаратқан Ие, осы дұшпандарыма
Істеріне тиісті жаза тартқызасың,[*]
65Жаулардың жүректерін қасарыстырасың,[*]
Оларды қарғысыңа ұшыратасың,
66Уа, Ием, қаһарлана қудалайсың,
Аспаныңның[†] астынан аластатасың.

#### 4


Халықтың басына түскен ғаламат ауыртпалық

1(Пайғамбар:)[†]

Алтын қаншама көмескі тартқан,
Саф алтын сапасынан айырылған,
Киелі[†] орынның құнды тастары
Көше қиылыстарында шашылған!
2Сионның алтындай асыл ұлдары
Көзешінің жай ыдысындай[*] саналған!


3Шибөрі күшіктерін қамқорлап емізеді,
Ал халқым шөлдегі түйеқұстай қатыгезденді.
4Сәбилер шөлдеп, тілі таңдайына жабысқан,
Жалынып жатқан оларға беруге жоқ еш нан.
5Таңдап тамақ жегендер көшеде қалжырауда,
Сәнді киініп өскендер қи-көңде құруда.


6Халқымның кінәсі асып түсті Содомдікінен,[*]
Ол кенет күйреп, ешкім де қол ұшын бермеген.
7Қардан пәк, сүттен ақ еді елдің әміршілері,[†]
Әрі маржаннан қызғылт олардың тәндері,
Көк асыл тастай жарқылдайтын өңдері.
8Ал қазір күйеден де қара келбеттері,
Көшеде танымайды оларды таныс кісілері,
Отындай кеуіп, сүйегіне жабысты терілері.
9Аштықтан өліп жатқандардан гөрі
Семсерден қаза тапқандарға игі.
Болмағанда жейтін азық-түліктері
Адамдар зор азаппен қалжырап өледі.
10Халқымның осылай күйреген кезінде
Мейірімді әйелдердің өздері де
Балаларын өз қолымен асып, жеді де.[*]


11Жаратқан Ие[†] бүкіл кәрін жаудырды,
Ол Сионға қаһарының отын құйды,
Өрт қаланың негізін де жалмап жойды.
12Иерусалимнің қақпаларына жау кіреді
Деп жердің еш патшасы не халқы сенбеп еді.
13Бірақ халықтың зұлым пайғамбарлары
Мен діни қызметкерлерінің[†] күнәлары
Үшін солай болды: жазықсыз адамдарды
Қала ішінде солар өлтіріп тастады!
14Енді олар көшеде соқырдай сипалауда,
Үстері төккен қандарынан ластанды да,
Ешкім жанасқысы келмейді оларға.
15Жұрт: «Алшаққа кетіңдер, арамсыңдар сендер! —
Деп айқайлады. — Кетіңдер! Қол тигізбеңдер!»
Һәм былай деді бөтен елдердегі кісілер:
«Осында тұра алмайды сол кінәлілер!»


16Жаратқан оларды Өзі шашып тастайды,
Бұдан былай Ол соларға ден қоймайды.
Жұрт діни қызметкерлерге ізет білдірмейді,
Қарияларға да мейірім көрсетпейді.
17Бекерге көмек іздеп көзіміз талды.
Мұнарадан тостық құтқара алмайтын халықты.[*]
18Жау аңдып, жүре алмадық жолдарымызда,
Күндеріміз бітіп, ажал таяп қалды да.
19Қуғыншылар аспандағы[†] бүркіттен жылдам еді,
Тауда өкшелеп, түзде де аңдыды бізді.
20Сеніп едік Жаратқан тағайындаған патшамызға,
Бірақ ол да түсті жаудың тұзақтарына.
Былай деп едік: «Патшаның қол астында
Тірі қалармыз өзге ұлттар арасында».


21Ус еліндегі[*] Едом халқы, қуанасың ба?[*]
Ащы шараптай кәрлі жазаны тартасың да,
Мас адамдай абыройыңды ашасың да!
22Уа, Сион халқы, бітпек енді күнәңнің жазасы,
Иеміз қуғыныңды көп ұзартпайды тағы!
Ал, Едом халқы, Жаратқан сені жазалайды,
Ол зұлым істеріңді ашып жариялайды.

#### 5


Яһуда халқының Құдайдан рақым сұрауы

1Уа, Иеміз, бізге не болғанын ескере гөр,
Көрген масқарамызға қарап көңіл бөле гөр!
2Жат жерліктерге өтті мұралық жеріміз,
Сырттан келген жауға тиді біздің үйлеріміз.
3Әкесі жоқ жетім болдық өздеріміз,
Жесірге айналды біздің шешелеріміз.
4Ішетін суымызды ақшаға сатып аламыз,
Отынымызды да құнын төлеп алып тұрамыз.
5Дұшпандар бізді артымыздан қалмай қууда,
Қажысақ та, мұршамыз жоқ демалуға.
6Біздер жеп тойынуымыз үшін нанға
Бодан болдық Мысыр, Ассур халықтарына.


7Күнә[†] жасап, қайтыс болды ата-бабамыз,
Ал олардың жазасын енді біз тартудамыз.
8Біздің үстімізден құлдар билік құруда,
Қолдарынан құтқарар жоқ бір адам[†] да.
9Жейтін нанымызды табамыз бас қаупімен,
Өйткені далада қатер төнуде семсерден.
10Аштықтан қатты зардап шегіп келеміз,
Отқа күйгендей қарайып кетті теріміз.
11Сиондағы әйелдерді жаулар зорлады,
Яһуданың пәк қыздарын да олар қорлады.
12Дұшпандар асып қойды әміршілерді,[†]
Қарияларға олар еш құрмет білдірмеді.
13Жас жігіттерге диірмен тасын айналдыртады,
Балаларға сүріндіргенше отын тасытады.
14Ақсақалдар енді қақпада бас қоспайды,
Жастар көңілді ән-күй салуларын қойды.


15Жүректерімізден қуаныш ғайып болды,
Би билеуіміз қайғы-қасіретке[†] айналды.
16Тәжіміз лақтырылып түсті басымыздан,
Қасіретке қалдық күнә жасағандықтан.
17Содан жүректеріміз әлсірей қайғыланып,
Көздеріміз талып қалды жасы мол ағып.
18Себебі Сион тауы бос жатыр қаңырап,
Оны түлкі мен шибөрі кезіп жүр шарлап.


19«Ал Сен, Жаратқан Ие,[†] мәңгі билік жүргізесің,
Ұрпақтан ұрпаққа ұласады Сенің билігің![*]
20Неліктен біздерді мүлдем ұмытып кеттің?
Сонша ұзақ уақытқа неге тастап кеттің?
21Уа, Иеміз бізді Өзіңе қабылдай гөр қайта,
Сонда біз бет бұрамыз Саған тағы да,
Бұрынғыдай етші күндерімізді жаңарта!
22Әлде Сен бізге әбден қаһарландың ба,
Әлде бізден біржола бас тартқансың ба?»

### Езекиел


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Кіріспе


Езекиел пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Еремия, Даниял пайғамбарлармен замандас болған Езекиел б.з.д. 597 ж. Ехониях патшамен және тұтқынға түскен мыңдаған басқа да яһудилермен бірге Яһудадан Бабыл еліне жер аударылған еді (Пат4 24:15). Діни қызметкерлер әулетінен шыққан Езекиел енді өзге елдестерімен бірге Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйінен қашық жат жерде, Евфрат өзенінің Хобар тармағының жағалауында тұрып жатты.

Құдай Тағала Езекиелді сол жерде Өзінің таңдап алған халқына хабарларын жеткізетін пайғамбары болуға шақырып, оған түрлі аяндар (бейнелі көріністер) көрсетті. Дәуіттің әулетінен шыққан патшалар билік жүргізген Исраил халқы Жаратқан Иемен жасаған Келісімге опасыздық жасап, Оған қарсы бас көтеріп, тоңмойын қыңыр болып кеткен еді. Олар Оның ескертулеріне лайықты мән бермей келген болатын. Сондықтан Жаратқан Ие Өзінің жер бетіндегі тұрағы болуға белгілеген киелі үйін тастап кетіп, жау қолына табыстап, қаңыратып бос қалдыруға шешім қабылдаған еді (5:7-14).

Өз халқын әрі Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйін қатты сүйетін Езекиел пайғамбарға бұл өте қайғылы хабар болды. Әйтсе де, пайғамбар Бабыл еліне жер аударылған исраилдіктерге Жаратқан Иенің хабарларын адалдықпен жеткізіп отырды. Халық Жаратқан Иенің шынайы да әділ Құдай екенін ұға бастады. Өзі олардың ежелгі бабаларымен Келісім жасаған кезде алдын ала ескерткеніндей (Леу 26; Заң 28-29), Жаратқан Ие енді халықты жасаған опасыздығы үшін жазалауға ұйғарған еді. Келісім жасаған кезде Исраил Құдайға бағышталған халық болуға уәде берген болатын (Мыс 24:3-9; Еш 24:14-22). Алайда мұның орнына олар Жаратқан Иеден бас тартып, аспан денелеріне және ағаштан, тастан жасалған тәңір мүсіндеріне табынып кетті (8:5-18).

Сол себептен Езекиел жерлестеріне жуыр маңда өз елдеріне қайтуға үміттеніңдер деп айта алмады. Қайта, олар Бабыл патшалығының тұтқынында жүріп, Хақ Тағаланың әділ үкімін қабылдауға, әрі Оның өздерімен бірге екендігін қанағат етуге тиісті болды.

Бірде Жаратқан Ие Езекиелге дәл сол күні Бабыл патшасының Иерусалимді қоршауға алғанын және көп кешікпей-ақ қаланың жау қолына түсетінін білдірді. Бұдан кейін пайғамбар Құдайдан тағы басқа бір суық хабарды да алды: оның сүйген жары — өмірінің қуанышы қайтыс болады. Бірақ Езекиелге әйелін ашық аза тұтуға рұқсат етілмеді. Осы сияқты, Исраил халқының қуанышы — Иерусалимдегі киелі үй де олардан тартып алынбақшы. Бірақ жау елінде жүрген халық бұл үшін ашық түрде аза тұта алмайтын болады (24:15-24).

Пайғамбардың келесі хабарлары басқа халықтар туралы. Тек Яһуда патшалығы ғана емес, онымен көршілес өзге жеті ел де Құдай Тағаланың әділ жазасын тартуға тиісті болды.

Көп уақыт өтпей, Иерусалимнен келген бір қашқын қаланың жау қолына түскендігі туралы қайғылы хабарды жеткізді. Алайда бұл халықтың үмітінің ақыры емес еді: Құдай Тағала оларға Езекиел пайғамбар арқылы жұбаныштың да керемет сөздерін жіберді. Болашақта Жаратқан Ие өз халқын қайтадан тірілтіп, қалпына келтіретін болады. Ол Өзінің киелі үйін тағы да салтанатты ұлылығына кенелтпек. Сонда Исраил ұдайы Жаратқан Иенің қасиетті де жарылқанған патшалығы болмақ.

#### 1


Жаратқан Иенің Бабыл еліндегі Езекиелге көріністер көрсетуі

1Отызыншы жылдың[*] төртінші айының бесінші күні мен Хобар өзенінің жағасына жер аударылып қоныстанған елдестеріммен[*] бірге болдым. Сол кезде көк ашылып, Құдай[†] маған көрсеткен көріністерді[*] көрдім. 2Бұл, Ехониях патшаның жер аударылғаннан кейінгі бесінші жылының төртінші айының бесінші күні болатын.[*] 3Сонда Жаратқан Ие[†] халдейлердің еліндегі Хобар өзенінің жағасында маған, діни қызметкер[†] Бузи ұлы Езекиелге, сөзін арнады. Сол жерде маған Жаратқан Иенің рухани[†] құдіреті қонды.[*]


Жаратқан Иенің қасындағы төрт нөкері

4Қарасам, солтүстік жақтан бір алапат құйын келе жатыр екен. Ол найзағайы оттай жарқылдап тұрған,[*] жан-жағынан жарқыраған нұрмен көмкерілген үлкен қалың бұлт екен. Ал оттың ортасы жылтыр қола[*] іспетті жарқырап тұрды. 5От ішінен тіршілік иелеріне ұқсаған төрт нөкер[*] көрінді. Олардың түр-тұрпаты адамдікіне ұқсас еді. 6Ал әр нөкердің төрт бет-әлпеті мен төрт қанаты бар болатын. 7Төрт нөкердің аяқтары түзу, ал аяқтарының басы торпақтікіне[*] ұқсап, жылтыр қоладай жалтырап тұрды. 8Нөкерлердің төрт жағындағы әр қанатының астында бір-бірден адамның қолы болды. Әрқайсысының да төрт бет-әлпеті мен қанаты бар еді. 9Осылайша төрт нөкер еш бұрылмастан кез келген бағытқа тура жүре алды. Төртеуінің қанаттары бір-біріне тиіп тұрды.

10Нөкерлердің бет-әлпеттері мынадай болды: әрқайсысының алдыңғы бет-әлпеті адамның, оң жағындағысы арыстанның, сол жағындағысы бұқаның және артындағысы бүркіттің жүзі іспетті еді.[*] 11Олардың бет-әлпеттері осындай болатын. Төрт нөкердің қанаттары жоғары қарай жайылып тұрды. Әр тірі тұлғаның екі қанаты жанындағы екі нөкердің қанаттарына тиіп тұрса, басқа екі қанаты оның өз денесін жауып тұрды. 12Төрт нөкердің әрқайсысы алдыңғы жағына қарай, еш бұрылмай-ақ рух[†][*] қалаған бағытқа тура жүретін. 13Төрт нөкердің сырт кейпі лаулап жанып жатқан көмір шоғындай не жарқыраған алаудай еді. Осы от нөкерлердің арасында әрлі-берлі қозғалып, оттан найзағайлар жарқылдап тұрды. 14Нөкерлердің өздері де найзағайдың жарқылындай әрлі-берлі зымырап жүрді.

15Мен нөкерлерге қарағанда олардың жандарынан жерге тиіп тұрған төрт дөңгелекті[*] көрдім. Нөкерлердің әрбіреуінің жанында бір-бір дөңгелектен болды. 16Төрт дөңгелек зүбәржат[*] асыл тасы іспетті алтын түспен жарқылдап тұрды. Төртеуінің де сыртқы түрі мен жасалуы бірдей екен. Әр дөңгелектің ішінде өзімен қиылысқан екінші дөңгелегі болды.[*] 17Нөкерлер қай бағытқа қозғалмасын, дөңгелектер де бұрылмай-ақ кез келген бағытқа жылжи алатын. 18Дөңгелектердің шеңберлері үлкен әрі қорқынышты болды. Төртеуі де айналдыра көздерге толы еді.[*]

19Нөкерлер қозғалғанда, жандарындағы дөңгелектер де қозғалатын және нөкерлер жерден көтерілгенде, дөңгелектер де көтерілетін. 20Нөкерлердің рухы дөңгелектерде болатын. Сондықтан рух қайда бағыт алса, нөкерлер мен дөңгелектер де тұрып, солай қарай бірге жылжитын. 21Нөкерлер қозғалғанда дөңгелектер де қозғалатын, тоқтағанда, дөңгелектер де тоқтайтын, ал жоғары көтерілгенде, солармен бірге дөңгелектер де көтерілетін. Өйткені нөкерлердің рухы дөңгелектерде болатын.

22Нөкерлердің бастарының үстіңгі жағында шыныдай[*] жалтыраған күмбез тәрізді бір әуе кеңістігі[*] жайылып тұрды. 23Нөкерлер күмбез тәрізді кеңістіктің астында әр жағындағы бір қанатын бір-біріне созып, қалған екі қанатымен денелерін жауып тұрды.[*] 24Нөкерлер қозғалғанда, мен қатты ағып жатқан судың гүріліндей, құдіреті шексіз Құдайдың дауысындай, әрі зор әскердің тұрағындағы ұрандаған атойдай қанаттарының сусылын естідім. Нөкерлер тоқтағанда қанаттарын түсіріп отырды.

25Ал енді, олар осылай қанаттарын түсіріп тыныш тұрған кезде, күмбез тәрізді кеңістіктің жоғарғы жағынан бір дауыс естілді. 26Сол кеңістіктің жоғарғы жағында саф көк асыл тастан[*] жасалған таққа ұқсас бір нәрсе тұрды, ал оның үстінде сырт кейпі адамға ұқсас Біреу отырды.[*] 27Оның денесі белінен жоғары қарай жалындап жалтыраған қоладай екенін әрі белінен төмен қарай оттай жарқырап тұрғанын көрдім. Және Оның айналасын жарқыраған нұр[*] көмкеріп тұрды. 28Оның айналасындағы жарқыраған нұр жаңбырлы күні бұлттарда пайда болатын кемпірқосаққа ұқсас еді.

#### 2


Құдайдың Езекиелді қызметіне тағайындауы

1Жаратқан Иенің[†] нұрлы салтанаты маған осылай көрінді. Мұны көре салысымен мен жерге етпетімнен жата кеттім. Сонда өзіме сөйлеп тұрған бір дауысты естідім. Ол: «Ей, пендем,[*] орныңнан тұр! Мен саған тіл қатып, сөйлемекпін», — деді. 2Сол дауыс сөйлей бастағанда, Рух[†][*] бойыма еніп, мені аяғыма тік тұрғызды. Мен Оның айтқан сөздерін мұқият тыңдадым.

3Ол былай деді: «Ей, пендем, Мен сені Исраилдің үрім-бұтағына — Маған қарсы шыға беретін бас көтергіш халыққа жібермекшімін. Олардың өздері де, ата-бабалары да осы күнге дейін Маған қарсы бас көтеріп келеді. 4Мен сені жіберетін халық тоңмойын қыңыр. Оларға: «Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады» деп жарияла! 5Сонда олар тыңдаса да, тыңдаудан бас тартса да — олар бас көтергіш халық[*] емес пе? — әйтеуір, олар өздерінің араларында Құдайдың пайғамбарының[†] бар екенін білетін болады.[*]

6Ал сен, уа, пендем, не олардың өздерінен де, не айтқан сөздерінен де қорқушы болма! Тіпті тікенді бұта мен ошағандар айналаңды қаптап, улы шаяндардың арасында тұрып жатсаң да, қорқушы болма![*] Бас көтергіш халық болғанымен, олардың не айтқан сөздерінен де қорықпа, не сұсты бет-әлпеттерінен де шошыма! 7Тыңдаса да, тыңдамаса да, — олар әбден бас көтергіш қой, — бәрібір, оларға Менің сөздерімді жеткізетін бол! 8Ал өзің, пендем, Менің саған айтатыныма құлақ сал! Анау бас көтергіш халық сияқты, сен де Маған бағынбай кетуші болма! Аузыңды ашып, өзіңе беретінімді же!»


Жаратқан Ие ұсынған шиыршық кітап

9Содан соң қарасам, маған қарай созылған бір қолды көрдім. Сол қол маған бір шиыршық кітапты[†][*] ұсынып тұр екен. 10Жаңағы қол әлгі кітапты менің алдымда ашты. Оның екі жағына да жоқтау мен қайғы-қасіреттің[†] сөздері жазылыпты.


#### 3

1Көктегі дауыс маған тағы да тіл қатып былай деді: «Ей, пендем, Мен өзіңе ұсынып жатқан осы шиыршық кітапты[†] жеп қой! Содан соң исраилдіктерге бар да, оларға оның мазмұнын жеткіз!»

2Мен аузымды ашқанда, Ол маған шиыршық кітапты жеуге беріп, 3былай деді: «Ей, пендем, Мен өзіңе берген осы кітапты жеп, ішіңді толтыр!» Мен оны жегенде, дәмі аузымда балдай тәтті болды.[*] 4Ол маған тағы былай деді: «Ей, пендем, енді Исраил халқына бар да, оларға Менің сөздерімді айтып бер. 5Сені тілі түсініксіз, міңгірлеп сөйлейтін халыққа емес, Исраил халқына жіберіп отырмын. 6Олар тілдері түсініксіз, міңгірлеп сөйлейтін, айтқандары саған беймәлім болатын көп халықтың бірі емес. Ал егер Мен сені сондай халықтардың біріне жіберсем, олар саған сөзсіз құлақ асар еді.[*] 7Бірақ Исраил халқы сені тыңдағысы келмейді, себебі олар Мені тыңдағылары келмейді. Өйткені бүкіл Исраил халқы тоңмойын қыңыр. 8Бірақ сені солардың өздері сияқты бетіңнен қайтпайтын, маңдайы қатты қайсар етемін. 9Мен маңдайыңды тіпті шақпақ не алмас тастан да қатты қыламын! Олар бас көтергіш халық болса да, солардан қорқып, сұсты бет-әлпеттерінен шошушы болма!»

10Осыларға қоса Ол маған тағы былай деді: «Ей, пендем, Менің өзіңе айтатын сөздеріме құлақ түріп, барлығын есіңе сақтап ал! 11Сосын өзіңмен бірге жер аударылып келген елдестеріңе бар. Олардың тыңдағандарына да, тыңдамағандарына да қарамастан тіл қатып: «Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады!» деп жарияла!»

12Бұдан кейін Рух[†] мені көтеріп алды. Сонда мен арт жағымнан: «Жаратқан Иенің[†] нұрлы салтанаты Өзінің тұрағында мадақталсын!» деген күркіреген зор дауысты естідім.[*] 13Бұл төрт нөкердің бір-біріне тиген қанатының сыбдыры және олардың жанындағы дөңгелектердің күркіреген зырылы екен.

14Сонымен Рух мені көтерді де, алып кетті. Мен қайғырып,[†] іштей қатты наразыландым.[*] Бірақ Жаратқан Иенің үстімдегі рухани[†] құдіреті[*] өте күшті болды. 15Мұнан кейін мен жер аударылып келгендер тұрып жатқан Хобар өзенінің жағасындағы Тел-Абибке жеттім. Сол жерде қатты таңырқаған күйімде[*] жеті күн бойы олардың араларында болдым.


Исраилді сақтандыру жайлы тапсырма

16Сол жеті күн өткеннен кейін Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 17«Ей, пендем, Мен сені Исраил халқына күзетші[*] етіп тағайындадым. Сондықтан Менің аузымнан шыққан сөзімді естіген сайын халыққа Менің атымнан ескерту жаса! 18Егер Мен зұлым жанға: «Сен жазаңды тартып сөзсіз өлесің!» деген хабарымды (өзің арқылы) жіберсем, ал сен оған соны ескертпесең, әрі оның өмірін сақтап қалу үшін жаман іс-әрекеттерін тастауын айтпай, үндемей қалсаң, онда сол зұлым адам[†] өз күнәларының жазасын тартып өледі. Бірақ сен оның өліміне кінәлі боласың. 19Ал егер сен сол әділетсіз адамға ескертіп, ол бәрібір теріс жолынан қайтпай, зұлым істерінен бас тартпаса, онда ол өз әділетсіздігінің жазасын тартып өледі, бірақ сен өз өміріңді сақтап қаласың. 20Егер әділ адам өзінің ізгі іс-әрекетінен бас тартып, әділетсіздікке салынса, әрі Мен оған сүріндіретін бөгет қойғанмен соған мән бермесе, ол күнәларының зардабын тартып өлімге душар болады.[*] Егер сен оған ескертпесең, ол өз күнәсі үшін өледі. Оның бұрын істеген әділ істері ескерілмейді. Бірақ сен оның өліміне кінәлі боласың. 21Егер сен әділ адамға күнә[†] жасамауды ескертіп, содан ол күнә жасамайтын болса, ол ескертуге құлақ асқандықтан сөзсіз өмір сүре беретін болады. Сен де өз жаныңды аман сақтап қаласың».


Пайғамбардың сөйлей алмайтын кезеңі

22Жаратқан Иенің рухани құдіреті сол жерде тағы да маған қонды.[*] Ол маған: «Тұр да, жазық алқапқа бар! Мен сол жерде сенімен сөйлеспекпін», — деді. 23Мен тұрдым да, жазық алқапқа бардым. Сол жерде Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты менің Хобар өзенінің жағасында көргенімдей болып тұр екен. Сондықтан мен жерге етпетімнен жата кеттім. 24Сонда бойыма Рух еніп, мені аяғыма тік тұрғызды. Ол маған тіл қатып былай деді: «Үйіңе бар да, есікті ішінен бекітіп ал. 25Пендем, сол жерде сені арқанмен байлап-матап тастайды. Сондықтан сен жұрттың арасына шыға алмайтын боласың. 26Мен сенің тіліңді таңдайыңа жабыстырып тастаймын. Сөйлей алмайтындықтан сен оларға ескерту жасайтын адам бола алмайсың.[*] Себебі олар әбден бас көтергіш, қыңыр халық. 27Бірақ Мен саған тіл қатқан кезде аузыңды ашамын. Сонда оларға: «Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады!» деуге тиіссің. Тыңдағысы келгендер тыңдасын, ал тыңдағысы келмегендер тыңдамай-ақ қойсын. Өйткені олар бағынбайтын бас көтергіш халық қой!»

#### 4


Иерусалимнің қамалуын бейнелейтін көрініс

1— Ал енді, пендем, күйдірілмеген кірпішті[*] алып, оны алдыңа қой да, оған бір қаланың, яғни Иерусалимнің, жобасын сыз. 2Қаланы қоршауға алуды бейнелеп көрсет. Оған қарсы бекіністер тұрғызып, қабырғаларының маңына тас-топырақтан үймек үй. Сосын әскер қостарын тігіп, айналасына қамал бұзатын қондырғыларды орналастыр.[*] 3Содан соң нан жабатын темір таба ал. Оны темір қабырға іспетті өзің мен қаланың арасына орнат.[*] Бет-жүзіңді қалаға бұр.[*] Осылайша қаланың қалай қоршалып, қиналатынын көрсетесің. Бұл Исраил халқына арналған ескерту белгі[†] болады.

4Мұнан кейін сол жағыңа жат та, Солтүстік Исраилдің халқының кінәсін[*] өз мойныңа, жүктеп ал. Сол жағыңда қанша күн жатсаң, сонша күн олардың кінәсін өзіңе жүктейсің. 5Олар қанша жыл күнә[†] жасаған болса, Мен де саған сонша күнді белгіледім. Сонымен сен үш жүз тоқсан күн бойы Солтүстік Исраил халқының кінәсін өзіңе жүктеп аласың.[*] 6Сол үш жүз тоқсан күн біткен соң, қайтадан жат, бірақ бұл жолы оң жағыңа жат. Сен енді Яһуда халқының кінәсін[*] өзіңе жүктейсің. Бір жылға бір күнді тағайындап, Мен саған қырық күнді белгіледім.[*] 7Бет-жүзіңді Иерусалим қаласының қамал қабырғасына қарай бұр! Қолыңды жалаңаштап көтеріп, қаланың күнәлары үшін құритыны туралы оған қарсы Менің хабарымды жеткіз! 8Сенің қаланы қоршауға алған күндерің бітпейінше, Мен сені бір жағыңнан екінші жағыңа аунай алмайтын етіп, арқанмен байлап-матап тастаймын.


Ашаршылық және арам тамақ туралы алдын ала ескерту

9Өзіңе бидай мен арпа, үрме бұршақ пен жасымық, тары және бидайға ұқсас өзге дәнді дақылдар[*] дайындап, құмыраға салып ал. Содан нан пісір. Оны үш жүз тоқсан күн бойы бір жағыңда жатқаныңда жейтін боласың. 10Өзіңе күніне жиырма мысқалдан[*] тамақ өлшеп қой. Оны күн сайын белгілі уақыттарда жейтін бол. 11Күніне өзіңе бір-бір шағын құмырадан су[*] өлшеп құйып алып, оны да белгілі уақыттарда ішетін бол.

12Сол тамағыңды арпа күлшелеріндей қылып дайындап же. Отын ретінде адамның кепкен нәжісін жағып, күлшелерді жұрттың көз алдында соның үстінде пісіретін бол! — 13Жаратқан Ие[†] соған қоса тағы былай деді: — Мен Исраил халқын басқа халықтардың арасына қуып жібергеннен кейін, олар сонда осындай арам тамақтарды жейтін болады! — 14Ал мен:

— О, Жаратушы Тәңір Ие, мен ешқашан да арамданып көрген емеспін. Жас кезімнен бастап осы кезге дейін не арам өлген, не жыртқышқа таланып өлген малдың етін жеген жоқпын. Аузыма басқа да арам ет салған емеспін![*] — деп жауап қайтардым. 15Жаратқан Ие:

— Жарайды, онда наныңды адамның кепкен нәжісіне емес, сиырдың тезегіне пісіріп жеуіңе болады, — деп келісті. 16Бұдан соң Ол маған былай деп түсіндірді: — Пендем, Мен Иерусалимді күн көріп келген нанынан құр қалдырамын.[*] Оның жұрты өздеріне күнделікті таразыға салынып үлестірілетін нандарын қорқып жейтін, әрі өлшеніп берілетін суларын үрейленіп ішетін болады. 17Өйткені тамақ пен су жетіспей, адамдар бір-біріне аңтарылып, үреймен қарап, өз күнәларының кесірінен әлсіреп құритын болады.[*]

#### 5


Жаратқан Иенің Иерусалимнен бас тартып, оны қырғынға ұшыратуы жайлы аян

1«Ал сен, пендем, бір қысқа да өткір семсерді[*] ал да, соны ұстарадай қолданып шашың мен сақал-мұртыңды қырып алып таста.[*] Содан кейін қырып алып тастағаныңды таразыға салып, үш бөлікке бөл. 2Соның бір бөлігін өзің сызып жасаған қала жобасының дәл ортасына қой. Сенің қаланың қоршауға алынуын бейнелеп көрсеткен күндерің аяқталғанда шашыңның сол бөлігін өртеп жібер. Шашыңның екінші бөлігін сол өткір семсермен кескілеп, қала жобасын айналдыра шашып таста. Соңғы бөлігін желмен бірге ұшырып жібер. Себебі Мен семсерімді суырып алып, халқымның артынан қуып, оны шашыратып жіберемін.[*] 3Бірақ шашыңның бірнеше талын шапаныңның етегіне байлап қой. 4Солардың бірнешеуін ал да, отқа тастап, өртеп жібер. Сол жерден от бүкіл Исраил халқына тарайтын болады.

5Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Осы істегендерің Иерусалимнің болашақ тағдырын бейнелеп көрсетеді. Мен оны халықтардың ортасына, ал басқа елдерді оны айналдыра орналастырған едім. 6Бірақ Иерусалимнің халқы жасаған зұлымдықтарымен Менің шешімдерім мен заңдарыма айналасындағы елдер мен халықтардан да бетер қарсы шықты. Олар Менің шешімдерімнен бас тартып, заңдарымды да орындаған жоқ.

7Сондықтан Мен, Жаратушы Тәңір Ие, тағы мынаны да айтамын: Сендер айналаларыңдағы халықтардан бетер бас көтергіш болып кеттіңдер! Заңдарымды орындамадыңдар, шешімдерімді де іске асырмадыңдар, тіпті айналаларыңда тұрып жатқан басқа халықтардың заңдары бойынша істемедіңдер! 8Сол себепті Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Біліп қой, енді Мен Өзім саған қарсы боламын, (уа, Иерусалим)! Мен өзіңе шығарылған шешімдерімді басқа халықтардың көзінше іске асырамын. 9Сенің сол жексұрын іс-әрекеттеріңе бола,[*] Мен саған бұрын-соңды істемеген әрі бұдан былай ешқашан істемейтін бір нәрсені істеймін! 10Сонда сендегі әкелер өз балаларының, ал балалары әкелерінің етін жейтін болады. Осылай Мен саған жазаңды тартқызамын. Содан тірі қалған адамдарыңның бәрін дүниенің шартарабына шашыратып жіберемін.[*]

11Сондықтан Мен, мәңгі тірі Жаратқан Ие,[†] өз атыммен ант етіп былай деймін: Менің киелі[†] үйімді өздеріңнің жексұрын тәңір мүсіндеріңмен әрі жексұрын салт-дәстүрлеріңмен арамдап тастағандықтан, Мен енді сендерді қырып тастаймын. Сендерге аянышпен қарап, мейірім көрсетпеймін. 12Халқыңның үштен бір бөлігі қаланың ішінде аштан не індеттен өледі, тағы үштен бір бөлігі қаладан тыс жау қолынан қаза табады. Қалған үштен бір бөлігін Мен дүниенің шартарабына шашыратып жіберіп, жалаң семсеріммен арттарынан қуамын.[*] 13Ақыр аяғында қаһарым басылмақ. Мен оларға деген ашуымды тыншытып, осы жазалағаныммен қанағаттанамын. Ал қаһарымды оларға лақ еткізген кезімде олар Менің, Жаратқан Иенің, бұларды зор қайрат-жігермен айтқанымды білетін болады.[*]

14Мен сені қиратып, айналаңдағы халықтардың және сен арқылы өтетін әркімнің көз алдында масқара қылып, қаңыраған бос жерге айналдырамын. 15Өзіңді ашу-ызаммен және қаһарлы сөгіспен жазалағанымда сен айналаңдағы халықтардың масқарасы мен келекесіне қалып, ойрандалудың қорқынышты үлгісіне айналасың. Бұны нық айтқан Мен Жаратқан Иемін! 16Сол кезде сендерге ашаршылықтың өлтіруші жебелерін атып өздеріңді құртамын. Ашаршылықты күшейткен үстіне күшейтіп, күн көріп келген нандарыңнан құр қалдырамын.[*] 17Мен сендерге аштықпен қоса жыртқыш аңдарды да жіберемін. Олар сендерді шабуылдап, балаларыңнан айырады. Індет пен қантөгіс бүкіл елді жайлап, Мен жаудың семсерін де сендерді қыратын қыламын.[*] Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын».

#### 6


Тау-төбелерде жасалған опасыздықтың жазасы

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, бет-жүзіңді Исраилдің тауларына қарай бұр да, оларға қарсы Менің хабарымды жариялап[*] 3былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Ей, Исраилдің таулары! Жаратушы Тәңір Иенің тау-төбелерге, аңғарлар мен шатқалдарға арнаған сөзіне құлақ салыңдар! Біліп қойыңдар, Мен сендерге қарсы жаудың семсерін жіберіп, биіктеу жерлеріңдегі (жалған тәңірлерге бағышталған) табыну орындарын жойғызамын. 4Сендердегі құрбандық үстелдері қиратылып, хош иісті заттарды түтету үстелдері де жермен-жексен болады! Мен халқыңды қырып, жексұрын тәңір мүсіндеріңнің алдына сұлатып тастаймын. 5Осылай исраилдіктердің өліктерін олар табынған жалған тәңірлерінің мүсіндерінің алдына қойып, сүйектерін құрбандық үстелдеріңнің айналасына шашып тастаймын. 6Мекендеп келген жерлеріңнің бәріндегі қалалар бос қалып, биіктеу орындарың талқандалмақ. Құрбандық үстелдерің құлатылып, қаңырап қалады. Жалған тәңір мүсіндерің паршаланып құртылады, хош иісті заттарды түтету үстелдерің қиратылып жойылады. Өз қолдарыңмен жасап алған солардың бәрі де құрып жоқ болады. 7Өліктерің табыну орындарыңда үйіліп жатады. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар![*]

8Бірақ Мен кейбіреулеріңді жаудың семсерінен аман қалдырып, бөгде халықтар мен елдердің арасына таратып жіберемін. 9Тұтқындалып, басқа халықтардың арасына айдалып кеткен адамдарың сол кезде Мені естеріне алатын болады. Олар өздерінің Менен сырт бұрылған опасыз жүректеріне және тәңірсымақтарына құштарлана қараған көздеріне Менің қалайша қайғырғанымды[†] сонда түсінбек. Ақырында олар істеген зұлымдықтары мен жексұрын салт-дәстүрлері үшін өздерінен-өздері жиренетін болады. 10Олар Менің Жаратқан Ие екенімді, әрі осы ғаламат апатты бастарына түсіремін деп бекер айтпағанымды білетін болады.

11Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: Үрейлене екі алақаныңды соғып, аяғыңмен жерді теуіп қал! Исраил халқының жасаған зұлым да жексұрын істерінің бәріне бола «Уа, қасірет!» деп айқай сал! Себебі халық енді семсер, ашаршылық және індеттен қырылатын болады. 12Олардың алыстағылары індеттен қырылады, жақындағылары семсерден өледі. Ал қамалған қалада осы екеуінен тірі қалғандары аштан өледі. Осылайша Мен оларға бар қаһарымды түгелдей төгемін.

13Олар өздерінің жалған тәңірсымақтарына хош иісті заттарды түтеткен жерлерінде: құрбандық үстелдерінің араларында, әрбір биік төбе мен барлық тау бастарында, әрбір жапырағы жайқалған ағаш[†] пен саялы еменнің астында өз адамдарының қырылып жатқанын көргенде Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады! 14Ал Мен үстерінен қолымды созып, оларды қырып-жойып, қай жерде тұрса да: (оңтүстіктегі) иен даладан (солтүстіктегі) Диблаға[*] дейін елдерін қаңыратып, бос қалдырамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 7


Ғаламат апат таяп қалды!

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Мен, Жаратушы Тәңір Ие, Исраил еліне мынаны айтамын: Елдің ақыры жетті! Жердің төрт шеті де, барлық шартарабы да құриды![*] 3Ақыр аяғың жетті! Мен саған қаһарымды төгемін! Істеген қылықтарыңа сай үкім шығарып, жексұрын күнәларыңа сәйкес жазаламақпын. 4Енді Мен саған аянышпен қарап, мейірім көрсетпеймін. Қайта, істеген зұлым да жексұрын іс-әрекеттеріңнің сазайын тартқызамын. Сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар».[*]

5Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Апат! Бір ғаламат апат! Қараңдар, сол апат таяп қалды! 6Ақыр аяғың жетті! Ақыр соңында ол жетіп қалды! Қараңдар, ол сендерге қарсы келе жатыр! 7Уа, елдің тұрғындары, құритын күндерің келді! Уақыт таяп қалды, сот күні жетті![*] Тауларды орақтың көңілді әні емес, қатты қорқудың айқайы жайлайды.

8Саған жуырда қаһарымды төкпекпін, барша ашу-ызамды жаудырмақпын. Сені қылықтарыңа сай соттап, жексұрын күнәларыңа сәйкес жазаламақпын. 9Енді Мен саған аянышпен қарап, мейірім көрсетпеймін. Қайта, жексұрын іс-әрекеттеріңнің сазайын тартқызамын. Сонда өздеріңді ұрып-соққан Мен, Жаратқан Ие, екенімді білетін боласыңдар.

10Міне, сол күн! Біліп қой, ол туды! Қырсық таяп қалды! Халықтың зұлымдығы мен тәкаппарлығы гүлденіп кетті.[*]

11Зорлықшыл билеуші зұлымдықты жазалайтын таяқ болып өсіп шықты.[*] Сонда осы халықтың түгі қалмайды, оның мол байлық-дәулеті де, айқай-шуы да, атақ-даңқы да ғайып болады. 12Уақыт келіп, мезгіл жетті. Сатып алушы алғанына қуанбасын, қолдан кеткен иелігіне сатушы қайғырмасын,[†] өйткені Менің қаһарым осы шулы халықтың бәріне де лаулайтын болады.

13Жерін сатқан адам[†] өмірінің соңына дейін оны ешқашан да кері қайтарып ала алмайды, әрі тірі қалған саудагердің ешқайсысы саудаға қайта оралмайды.[*] Өйткені халықтың барлығына қатысты осы көрініс[*] еш өзгермейді. Әділетсіз өмір сүруші ешкім де жанын аман сақтап қала алмайды.

14Олар керней тартып, әскерді шақыра берсе де, шайқасқа шығатын ешкім болмайды. Өйткені Менің қаһарым осы шулы халықтың бәріне қарсы лаулайды. 15Қала сыртында семсер, ішінде індет пен ашаршылық: даладағылар семсерден қаза тауып, қаладағылар ашаршылық пен індеттен қырылады.

16Бас сауғалап тауға қашып кеткендер гуілдеген аңғар көгершіні іспетті еңіреп жылап, өз кінәларына өкінетін болады. 17Бәрінің қолдары қаусап, тізелері судай әлсірейді. 18Олар азалы киім киіп,[*] үрейленіп, қарабет әрі тақыр бас[*] болады.

19Сонда олар күмістерін көшеге лақтырып, алтындары да құнсыз көң іспетті саналмақ. Жаратқан Иенің қаһары төгілген сол күні алтын-күмістері оларды құтқаруға дәрменсіз болады.[*] Өйткені адамдар соларды жеп, аштығын басып, қарындарын толтыра алмайды. Олардың байлыққұмарлығы сүрініп, күнәға батуларына себепші болды. 20Өздері мақтан тұтқан әдемі зергерлік әшекейлерінен жексұрын да жиренішті тәңірлерінің мүсіндерін жасап алды. Сол себепті Мен олардың бүкіл байлықтарын өздеріне пайдасыз, арам қыламын. 21Сонда Мен осы байлықтарын шетелдіктерге олжалатып, әлемнің әділетсіз зұлымдарына оңай пайда етіп табыстаймын; олар соларды арамдайтын болады. 22Мен олардан бет-жүзімді теріс бұрып,[*] жаулары Менің киелі[†] үйімді[*] арамдамақ. Сол тонаушылар оның ішіне баса-көктеп кіріп, оны арамдап кетеді.

23(Шетелдік ұсталарға мынадай тапсырма берілмек:) «(Исраил халқына арнап) шынжырлар дайындаңдар! Өйткені елдің іші қан төгілген қылмыстарға әрі Иерусалим қаласы зорлық-зомбылыққа толып кетті!»

24Мен басқа халықтардың арасындағы ең зұлымдарына исраилдіктердің үйлерін тартып алғызамын. Осылайша Исраилдің ішіндегі күштілердің тәкаппарлығына шек қоямын. Олардың табыну орындары арамдалмақ.

25Халқым үрейлене қалтырап, тыныштық іздейтін болады, бірақ тыныштық болмайды. 26Бір пәледен кейін өзге пәле, бір суық хабардан кейін басқалары келеді. Халық пайғамбардан[†] көрген аянын[*] айтып беруін бекер сұрайтын болады. Діни қызметкер[†] де тағылымнан, ақсақал да ақыл-кеңестен ада болады. 27Патша қайғырып, билік жүргізген әмірші[†][*] сары уайымға салынады. Елдегі халықтың қолдары қорқыныштан дірілдейді. Мен оларды істегендері бойынша жазалап, өз заңдары бойынша соттаймын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады!»

#### 8


Иерусалимдегі жексұрын күнәлар жайлы көрініс

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) алтыншы жылдың алтыншы айының бесінші күні[*] мен Яһуданың ақсақалдарымен бірге үйімде отырғанда Жаратушы Тәңір Иенің рухани[†] құдіреті маған тағы да қонып, бойымды билеп алды[*] 2Мен бір көрініс көрдім, онда адамға ұқсаған бір тұлға тұр екен. Ол белінен төмен қарай оттай, жоғары қарай жылтыр қоладай[*] жарқырап тұрды. 3Құдайдың хабаршысы қолын созғандай болып, мені шашымнан ұстап алды. Рух[†] мені жер мен аспанның[†] аралығына көтеріп алып, Құдай[†] маған көрсеткен көріністерде[*] Иерусалимге апарды. Сонда Рух мені Құдайдың қаһарын туғызған жалған тәңірдің мүсіні[*] тұрған ішкі ауланың солтүстік қақпасының кіреберісіне алып барды. 4Мен (Бабыл еліндегі) жазық алқапта көрген көріністегідей,[*] Исраилдің Құдайының нұрлы салтанаты маған сол жерде де көрінді.

5Жаратқан Ие[†] маған тіл қатып: «Ей, пендем, солтүстік жаққа қарашы!» — деп бұйырды. Мен сол жаққа қарап, құрбандық үстелінің[†] жанындағы қақпаның солтүстік жағынан Жаратқан Иенің қаһарын туғызатын жалған тәңірдің мүсінін[*] көрдім. 6Содан кейін Ол маған тағы былай деп тапсырды: «Пендем, олардың не істеп жүргендерін көріп тұрсың ба? Исраил халқының осында істегендері әбден жексұрын! Олар Менің киелі[†] үйімді Маған енді ғибадат етуге болмайтын орын қылып арамдауда! Соларының кесірінен Мен киелі үйімнен бас тартып, оны тастап кетпекпін! Бірақ сен бұдан да бетер жексұрын істерді көресің!»

7Мұнан соң Жаратқан Ие мені ауланың кіреберісіне алып келді. Айналама қарағанда қабырғадағы бір тесікті көрдім. 8Жаратқан Ие маған: «Ей, пендем, қабырғаны тесіп өт!» — деді. Мен қабырғаны үңгіп тескенімде, бір есікке тап болдым. 9Жаратқан Ие маған: «Ішіне кір де, олардың сонда істеп жүрген зұлым да жексұрын істеріне көз сал!» — деп нұсқады. 10Мен кіріп, айналдыра қабырғаларға қарағанымда, олардың барлығына салынған алуан түрлі бауырымен жорғалаушылардың, жиренішті жануарлардың[*] және Исраил халқы табынып келген барлық тәңірсымақтарының бейнелерін көрдім. 11Олардың алдында Исраил халқының жетпіс ақсақалы тұрды. Солардың арасында Шафан ұлы Язаниях та бар еді. Әрқайсысының қолында хош иісті зат түтетуге арналған табасы бар екен. Табалардағы (жалған тәңірлерге арнап) түтетілген хош иісті заттардан жұпар бұлт жоғары көтеріліп жатты.[*] 12Сонда Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: «Ей, пендем, Исраил халқының ақсақалдарының әрқайсысы өз жалған тәңірлерінің бейнелері орналасқан қараңғы бөлмелерінде не істейтіндерін көрдің бе? Олар: «Жаратқан Ие бізді көрмейді! Жаратқан Ие біздің елді тастап кеткен!» деседі. — 13Ол тағы: — Сен олардың бұдан да бетер жексұрын күнәлар жасайтынын көретін боласың!»[*] — деп те қосты.

14Содан Ол мені Жаратқан Иенің киелі үйінің Солтүстік қақпасының кіреберісінің алдына алып барды. Сол жерде Тамыз атты жалған тәңірді жоқтап отырған әйелдерді көрдім.[*] 15«Пендем, сен мұны көріп тұрсың ба? Енді бұдан да бетер жексұрын күнәларды көретін боласың», — деді маған Жаратқан Ие.

16Мұнан кейін Ол мені Өзіне бағышталған киелі үйдің ішкі ауласына алып барды. Қарасам, үйге кіретін жерде, бағаналы кіреберіс пен құрбандық үстелінің арасында, жиырма бес ер адамды көрдім. Олар арқаларын Жаратқан Иенің киелі үйіне беріп, бет-жүздерін шығысқа қарай бұрып, сондағы күнге иіле табынып жатыр екен![*] 17Жаратқан Ие маған: «Ей, пендем, сен мұны көріп тұрсың ба? Олардың істеп жүрген жексұрын істері Яһуда халқына жай әншейін іс болып кеткендей ме? Соған қоса олар бүкіл елді зорлық-зомбылыққа толтырып, Менің қаһарымды бұрынғыдан бетер өршітіп келеді! Қарашы, олар Маған тіпті мұрындарын шүйіреді![*] 18Сол үшін де Мен оларға қаһарымды төгемін. Оларға аянышпен қарап, мейірім көрсетпеймін. Олар Маған қатты дауыстап жалбарынса да, Мен құлақ аспаймын,» — деді.

#### 9


Опасыз халықты құртушылар туралы аян

1Содан соң Жаратқан Иенің[†] қатты дауыспен: «Қаланы жазалау міндеті тапсырылғандар әрқайсысы қолына қаруын алып, мұнда келсін!» — деп бұйырғанын естідім. 2Сонда мен солтүстікке қарайтын Үстіңгі қақпа жақтан келе жатқан алты кісіні[*] көрдім. Әрқайсысының қолында қырып жоятын қаруы бар екен. Олармен бірге ақ бәтес[*] киім киіп, беліне жазу құралдарын байлап алған тағы біреу де келе жатты. Олар ғибадатхананың[†] ауласына кіріп, қола құрбандық үстелінің[†] жанына келіп тұрды.

3Сол кезде Исраилдің Құдайының нұрлы салтанаты өзі орналасқан керуб атты күзетші періштелердің[†] үстінен[*] көтерілді де, киелі[†] үйдің табалдырығына қарай жылжып барды. Бұдан кейін Жаратқан Ие беліне жазу құралдарын байлап алған, ақ бәтес киім киген қызметшісін алдына шақырып алды да, 4оған былай деп бұйрық берді: «Бүкіл Иерусалим қаласын аралап шық та, онда жасалып жатқан жексұрын күнәларға бола ыңқылдай күрсініп қайғырған[†] адамдардың маңдайына таңба сал!»[*] 5Мен осының бәрін тыңдап тұрғанда Жаратқан Ие жаңағы басқа қызметшілеріне былай деп әмір етті: «Мұның соңынан еріп, өздеріңе кездескен адамдардың бәрін қырып-жойып отырыңдар! Оларға аянышпен қарап, мейірім көрсетпеңдер! 6Қарт болсын, жігіт пен қыз болсын, әйел мен бала болсын қыра беріңдер! Тек маңдайында таңбасы бар ешкімге тиіспеңдер![*] Менің киелі үйімнен бастап солай істеңдер!» Сонда олар өздеріне тапсырылған істі киелі үйдің алдында тұрған ақсақалдардан бастады.

7Жаратқан Ие оларға тағы: «Киелі үйді арамдаңдар! Барлық аулаларын өліктермен толтырыңдар! Барыңдар!» — деген бұйрық берді. Олар барып, қаладағы адамдарды қыра бастады.

8Олар соларды қырып жатқанда, жалғыз қалған мен жерге етпетімнен жата кетіп:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие! Бүкіл Иерусалимге қаһарыңды төгіп, Исраилден қалғандарды ең соңғы адамына дейін құртпақсың ба? — деп дауыстап сиындым. 9Ол маған былай деп жауап берді:

— Исраил мен Яһуданың кінәсі алапат зор! Бүкіл елде қан төгілген, қала да әділетсіздікке толған. Олар «Жаратқан Ие біздің елді тастап кетті! Жаратқан Ие бізді көрмейді!» деседі.[*] 10Сондықтан Мен оларға аянышпен қарап, мейірім көрсетпеймін. Істеген істеріне лайықты жазаны олардың бастарына түсіремін!

11Сонда беліне жазу құралдарын байлап алған, ақ бәтес киім киген періште[*] қайтып келді де: «Бұйрығыңыз толығымен орындалды!» — деп (Жаратқан Иеге) баяндады.

#### 10


Құдайдың салтанатының киелі үйді тастап кетуі

1Содан кейін қарағанымда керуб атты төрт нөкердің[*] бастарының жоғарғы жағында жайылған күмбез тәрізді әуе кеңістігінен таққа ұқсаған саф көк асыл тас іспетті бір нәрсені[*] көрдім. 2Жаратқан Ие[†] ақ бәтес киім киген қызметшісіне:[*] «Керубтердің астында орналасқан дөңгелектердің арасына кір! Сондағы лаулап жанып жатқан шоқтардан[*] алақаныңа толтырып алып, оларды қаланың үстінен шашып жібер!» — деп тапсырды. Мен қарап тұрған кезде ол сонда кіріп барды.

3Ол кіргенде, керубтер киелі[†] үйдің оңтүстік жағында тұрған еді. Ішкі ауланы бір бұлт жайлап алды. 4Сонда Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты керубтердің үстіңгі жағынан көтеріліп, киелі үйдің табалдырығына қарай жылжып барды. Киелі үй де бұлтқа кенеліп, ішкі аула да Жаратқан Иенің нұрлы салтанатының жарығына толды.[*] 5Керубтердің қанаттарының сыбдыры құдіреті шексіз Құдайдың сөйлеген кезінде шығатын даусындай тіпті сыртқы аулада естіліп тұрды.

6Жаратқан Ие ақ бәтес киген қызметшісіне дөңгелектер мен керубтердің арасынан шоқты алуды бұйырғанда, ол дөңгелектердің біреуінің жанына барып тұрды. 7Керубтердің бірі араларындағы отқа қолын созып, одан лаулап жанып тұрған шоқты алды да, ақ бәтес кигеннің алақанына салып берді. Ол соны алып, шығып кетті. 8Керубтердің қанаттарының астынан адамдікіне ұқсас қолдары көрінді.[*]

9Мен қарап тұрғанда, күзетші керубтердің жанындағы төрт дөңгелекті көрдім. Әр керубтің жанында бір-бір дөңгелектен орналасыпты. Дөңгелектер зүбәржат асыл тасы іспетті алтын түспен жарқылдап тұрды.[*] 10Төрт дөңгелектің сыртқы түрі бірдей екен. Әр дөңгелектің ішінде өзімен қиылысқан екінші дөңгелегі болды. 11Олар қозғалғанда, керубтердің беттері қараған төрт бағыттың әрқайсысына қарай жылжи алатын. Керубтердің бет алған жақтарына дөңгелектер еш бұрылмай-ақ ілесе жылжитын. 12Төрт керубтің тұла бойы, арқалары, қолдары және қанаттары әрі олардың қасындағы төрт дөңгелегі көздерге толы еді. 13Құлағым дөңгелектердің «құйын» деп аталатынын шалды. 14Әр керубтің төрт бет-әлпеті бар болатын: біріншісі керубтің, екіншісі адамның, үшіншісі арыстанның, төртіншісі бүркіттің жүзі іспетті еді.[*]

15Содан соң керубтер жоғары көтерілді. Олар Бабыл еліндегі Хобар өзенінің бойында мен көрген нөкерлердің[*] нағыз өздері еді. 16Керубтер қозғалған кезде, жандарындағы дөңгелектер де бірге қозғалатын. Керубтер жерден көтерілу үшін қанаттарын жайғанда, дөңгелектер де қастарында болып, олармен бірге көтерілетін.[*] 17Керубтер қозғалмай тыныш тұрғанда, дөңгелектер де қозғалмайтын, ал керубтер жоғары көтерілгенде, олар да бірге көтерілетін. Өйткені осы нөкерлердің рухы дөңгелектерде болатын.

18Мұнан кейін Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты киелі үйдің табалдырығынан жылжып, керубтердің үстіңгі жағына көтеріліп барып тұрды. 19Мен осылай қарап тұрғанда, керубтер қанаттарын жайып, жерден көтерілді, сонда дөңгелектер де оларға ілесе көтерілді. Олар Жаратқан Иенің киелі үйінің Шығыс қақпасының маңына тоқтады. Олардың үстінде Исраилдің Құдайының нұрлы салтанаты болды. 20Мен Хобар өзенінің бойында аян берген Исраилдің Құдайының төменгі жағында көрген төрт нөкер осылар еді. Олардың керубтер[*] екенін енді түсіндім. 21Әрқайсысының төрт бет-әлпеті мен төрт қанаты болды және қанаттарының астында адамдікіне ұқсас қолдары бар еді.[*] 22Олардың бет-әлпеттері де мен Хобар өзенінің бойында көрген нөкерлердікі іспетті болды. Сол төрт нөкер сияқты, керубтердің әрқайсысы да алдына қарай тіке жүріп отырды.

#### 11


Пайғамбардың Иерусалимнің зұлым жетекшілерін ескертуі

1Мұнан кейін Рух[†] мені көтеріп алды да, Жаратқан Иенің[†] киелі[†] үйінің Шығыс қақпасына алып келді. Қақпаның кіреберісінде жиырма бес ер адам[†] бар екен. Солардың арасынан халықтың басшылары[*] Азур ұлы Язаниях[*] пен Бенаях ұлы Пелатияхты[*] көрдім.

2Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: «Ей, пендем, мына адамдар зұлымдық ойлап, осы қаладағыларға жаман кеңес беріп: 3«Үй салатын[*] уақыт таяп қалды емес пе? Осы қала қазан іспетті, ал біз соның ішінде аман сақталатын ет сияқтымыз», деп бөсіп жүр. 4Сондықтан да оларға қарсы ашықтан-ашық пайғамбарлық[†] сөз айтып бер, ей, пендем!»

5Сонда маған Жаратқан Иенің Рухы қонып, мына сөздерді айтқызды: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Сендер осылай айтасыңдар, уа, Исраил халқы. Сендердің ойларыңда не туындайтынын Мен түгелдей білемін! 6Сендер бұл қалада көп адамды өлтіріп, оның көшелерін өліктермен толтырдыңдар.

7Сол себепті Мен, Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтамын: Сендер қаланың көшелерінде қалдырған сол өліктер ет іспетті, қала қазан сияқты болады.[*] Әйтсе де, Мен өздеріңді бұл қаладан қуып шығамын! 8Семсерден қорқасыңдар, ал Мен сендерге қарсы жау семсерін жіберемін! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын. 9Сендерді қаладан қуып шығып, шетелдік басқыншылардың қолдарына тапсырамын. Осылай өздеріңе ауыр жаза тартқызамын. 10Сонда Исраилдің шекараларына дейін семсерден қырылып, мерт боласыңдар. Мен сендерге үкім шығарып, оны жүзеге асырамын. Содан Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 11Осы қала өздеріңе ешқандай қазан іспетті болмайды, сендер де оның ішіндегі ет іспетті аман қалмайсыңдар! Қайта, Мен сендерді Исраилдің шекараларына дейін қуып жазалаймын. 12Сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. Себебі Менің заңдарымды орындамай, шешімдеріме бағынбадыңдар. Керісінше, маңайларыңдағы халықтардың (Өзіме жиренішті) әдет-ғұрыптарына сай әрекет жасадыңдар».

13Мен Құдайдың осы хабарын жеткізіп тұрған кезімде-ақ[*] Бенаях ұлы Пелатиях лезде қайтыс болды.[*] Сонда мен жерге етпетімнен жата кеттім де:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, Исраилдің тірі қалғандарын түгелдей құртпақсың ба? — деп дауыстап жібердім.


Жаратқан Иенің кейін қайтып келуі туралы уәдесі

14Сол кезде Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді:

15— Ей, пендем, Иерусалимнің тұрғындары өзіңмен бірге жер аударылған елдестерің және бүкіл Исраил халқы туралы былай деп жүр: «Жаратқан Иеден аулақ кетіңдерші! Енді бұл ел бізге мұралық меншікке берілді!»[*]

16Сондықтан (жер аударылғандар жайлы) былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен оларды алыстағы халықтардың арасына таратып, түрлі елдерге шашыратып жіберсем де, олар Маған азғана уақыт бойы сол барған жақтарында табынатын болады.[*]

17Сонымен (шашырап кеткен халқыма) былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен сендерді Өзім араларына шашыратып жіберген елдер мен халықтардың арасынан қайта жинап аламын. Сендерге Исраил елін қайтадан табыстаймын. 18Осылай халқым еліне қайтып келгенде, жалған тәңірлердің ондағы жиренішті мүсіндері мен жексұрын бейнелерінің бәрін алып тастайтын болады. 19Мен оларға біртұтас жүрек сыйлап, жаңа рух дарытамын.[*] Көкіректерінен тас жүректі алып тастап, орнына сезімтал жүрек сыйлаймын. 20Сонда олар Менің ережелерімді ұстанып, заңдарыма бағынып соларды орындайтын болады.[*] Олар Менің халқым, ал Мен олардың Құдайы боламын.[*]

21Алайда жүректері өздерінің жалған тәңірлердің жиренішті мүсіндері мен жексұрын бейнелеріне құмартқандар болса, олардың бастарына өз істегендеріне сай жазаларын түсіремін! — Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.


Құдайдың салтанатының қаланы тастап кетуі

22Мұнан кейін керубтер қанаттарын жайып, жандарындағы дөңгелектерімен бірге жоғары көтерілді. Исраилдің Құдайының нұрлы салтанаты олардың үстіңгі жағында тұрды. 23Содан соң Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты қаланың ішінен көтеріліп, оның шығысындағы таудың үстіне барып тоқтады.

24Кейін Рух мені көтеріп алып, Бабылға жер аударылғандарға қайта алып келді.[*] Осылайша Құдайдың Киелі Рухы[†] маған (Иерусалимге барып келу жайлы) көрсеткен көрініс[*] жоғары көтеріліп, қасымнан жоқ болып кетті. 25Соңынан мен Жаратқан Иенің өзіме білдірген хабарларының бәрін де жер аударылған елдестеріме айтып бердім.

#### 12


Пайғамбардың жер аударылуды бейнелеп көрсетуі

1Жаратқан Ие[†] маған қайтадан сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, сен бас көтергіш халықтың арасында тұрып жатырсың. Олардың көруге арналған көздері болса да, көрмейді, естуге арналған құлақтары болса да естімейді. Өйткені олар бас көтергіш халық.[*] 3Сондықтан сен, ей, пендем, жер аударылып кетуге дайындалып, қажетті заттарыңды жинақтап ал! Елдестеріңнің көзінше күндіз басқа жаққа кетіп қал. Олар бас көтергіш халық болса да, мүмкін, түсінер. 4Сөйтіп күндіз олар қарап тұрғанда өзіңмен әкететін заттарыңды жинап алып, кешке олардың көзінше жер айдалып кетіп бара жатқан адамдай үйіңнен шық. 5Сол үшін қала қабырғасын олардың көз алдында үңгіп қаз да, буып-түйген заттарыңды сол тесік арқылы алып шығатын бол. 6Жұрттың көзінше заттарыңды иығыңа салып ал да, қараңғылыққа сүңгіп кет! Тастап бара жатқан еліңді көре алмайтындай етіп, бетіңді тұмшалап жауып ал. Өйткені Мен сені Исраил еліне (болашақтағы оқиғаларды алдын ала білдіретін) ескертуші еттім».[*]

7Сонда мен өзіме айтылғандардың бәрін орындадым. Күндіз жер аударылып кетуге жинақтаған заттарымды алып шығып, кешке өз қолыммен қала қабырғасын үңгіп тесік жасап алдым. Қас қарайғанда заттарымды иығыма артып, жұрттың көзінше айдалып кетіп бара жатқан адамдай кетіп қалдым.

8Ертеңгісін Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 9«Ей, пендем, бұл бас көтергіш Исраил халқы сенен «Не істеп жүрсің?» деп сұраған жоқ па? 10(Егер сұрап жатса) оларға былай деп жауап бер: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Осы ауыр хабар[*] Иерусалимдегі әмірші[†] Седекиях[*] және қаладағы Исраил халқының бәрі туралы. 11Оларға былай де: Мен сендерге болашақтағы оқиғаларды алдын ала білдіремін.[*] Менің істегендерім жуырда Иерусалим халқының басына түсетін болады. Олар тұтқындалып, бөтен елге айдалып кетеді. 12Араларындағы әмірші қас қарайғанда заттарын иығына артып алып, кетіп қалатын болады. Ол шығып кете алуы үшін қызметшілері қала қабырғасында арнаулы тесік үңгіп қазады. Әмірші бетін тұмшалап, жауып алады, әрі елін енді қайтып көрмейтін болады. 13Сосын Мен, Жаратқан Ие, оған арнап тор құрып, ол торыма түседі. Оны Бабылға, халдейлердің еліне, алып барамын. Алайда ол оны көрмей-ақ, сол жақта өледі.[*] 14Мен оның айналасындағы барлық нөкерлері мен жасақшыларын желдің төрт бағытына шашыратып жіберіп, олардың соңынан жалаң семсермен қуамын.

15Мен өздерін халықтардың арасына таратып, елдердің ішіне бытыратып жібергенімде олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады. 16Бірақ олар сол ұлттардың арасына шашырағанда Мен кейбіреулерін семсерден, ашаршылық пен індеттен тірі қалдырамын. Мұнан кейін бұлар өз салт-дәстүрлерінің қаншама жексұрын болғанын мойындайды. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


Қоршаудағы қорқып тамақтану жайлы алдын ала ескерту

17Бұдан кейін Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 18«Ей, пендем, наныңды жегенде қалтырап, суыңды дірілдеп қорқып отырып іш! 19Бабыл еліндегі халқыңа былай де: Исраил елі мен Иерусалимде тұрып жатқандар туралы Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Олар нанын үрейлене отырып жеп, суын қорқып отырып ішетін болады. Өйткені ел қазіргі тұрғындарының жасаған зорлық-зомбылықтарының кесірінен барынан айырылып, жұрдай болады. 20Қоныстанған қалалары тұрғынсыз қалып, ашық даласы да қаңырап бос тұрады. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


Құдайдың үкімі жуырда іске аспақ

21Жаратқан Ие маған қайтадан сөзін арнап былай деді: 22«Ей, пендем, Исраил елінде жұрт: «Уақыт өте күндер созылар, әрбір аян да ғайып болар» деген мәтелді келтіріп жүр, бұл қалай? 23Оларға былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен бұл мәтелді жоямын, енді қайтып Исраилде оны ешкім де айтпайтын болады! Керісінше, оларға былай де: Аянда көрсеткендерімнің бәрі орындалатын күндер таяп қалды! 24Өйткені Исраил халқының арасында бұдан былай өтірік аяндар мен жағымпаз болжаулар[*] айтылмайтын болады. 25Бірақ Мен, Жаратқан Ие, қалаған сөздерімді айтамын және солар орындалады да. Олар ұзаққа созылмай, жуырда жүзеге асады. Ей, бас көтергіш халық, сендердің осы замандарыңда-ақ Мен сөзімді айтамын да, әрі іске асырамын да! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мұны нық айтамын».

26Кейін Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 27«Пендем, Исраил халқы былай деп жүр: «Сол кісінің көрген аяны бұдан көп жылдан кейін ғана орындалады! Ол сонау болашақта болатындар жайлы пайғамбарлық[†] сөз айтып жүр». 28Сондықтан сен оларға былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Менің сөздерімнің ешқайсысы да енді кейінге қалдырылмайды! Айтқандарымның бәрі де іске асатын болады! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мұны нық айтамын».

#### 13


Жалған пайғамбарларға шығарылған үкім

1Кейінірек Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Менің хабарымды жеткізгенсіген Исраилдің пайғамбарсымақтарына[†] сен хабарымды жеткіз. Өз қиялдарынан пайғамбарлық сөз ойлап шығарып жүрген оларға былай де: «Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 3Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: (Мен көрсеткен) аянды көрмей, өз қиялдарына еріп жүрген ақымақ пайғамбарсымақтар қасіретке қалады! 4Уа, Исраил, сол пайғамбарларың қираған үйінділердің арасын кезіп жүрген шибөрілер сияқты.[*] 5Жаратқан Иенің соты күні туып,[*] шайқас болғанда қамал қабырғасы Исраил халқының айналасында шайқалмай берік тұруы үшін сол қабырғаға шығып, ондағы жарықтар мен бұзылған жерлерді жамап-жөндеу керек болар еді. Бірақ сол жалған пайғамбарлар бұған еш кіріспеді.[*] 6Олардың көрген аяндары өтірік, айтқан сәуегейліктері құр бос сөз. Себебі өздерін Мен, Жаратқан Ие, жібермесем де, олар: «Бұл — Жаратқан Иенің айтқаны!» деп жариялайды. Және сол сөздері қалайда орындалады деп дәмеленеді. 7Мен сендерге сөзімді арнап, ештеңе айтпасам да, «Бұл — Жаратқан Иенің айтқаны» деулерің өтірік аян мен жалған болжам емес пе?!»

8Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Сендердің өтірік сөз айтып, жалған аян көргендеріңе бола, Мен сендерге қарсы боламын! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мұны нық айтамын. 9Жалған көріністер[*] көріп, өтірік сәуегейлік айтатын пайғамбарларға қарсы қолымды созамын. Енді қайтып Менің халқымның қауымында[†] оларға орын болмайды.[*] Сөйтіп олар Исраил халқының шежірелеріне тіркелмейді де, Исраил еліне қайтып келмейді де. Сонда сендер Менің Жаратушы Тәңір Ие екенімді білетін боласыңдар.

10Себебі сол жалған пайғамбарлар тыныштық жоқ кезде халқымды «Тыныштық бола береді!»[*] деп адастырды. Бұл, әлсіз қабырға тұрғызып, оны әкпен сылап әсемдеумен бірдей.[*] 11Солай әктейтіндерге былай де: Қабырға құлайды! Жаңбыр қатты құйып, дәу бұршақ жауып, жойқын дауыл көтеріледі, сонда қабырға құлап түседі. 12Қабырға құлаған кезде халық сендерден: «Қабырғаны әктеген едіңдер ғой, неге құлап түсті?» деп сұрамай ма?»

13Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Мен қатты ашуланып, алапат дауыл жіберемін. Қаһарым лаулап, бұршақ пен жаңбырды жойқын күшпен жаудырамын. 14Сендер әкпен сылаған қабырғаны Мен құлатып, жермен-жексен қыламын. Осылайша оның түп негізі ашылып қалады. Ол құлағанда, онымен бірге өздерің де құрисыңдар. Сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 15Осылай Мен қаһарымды қабырғаға және оны әкпен сылағандарға төгемін. Сендерге: «Қабырға да құрыды, оны әктегендер де құрыды» дейтін боламын. 16Олар — тыныштық жоқ кезде «Иерусалимде тыныштық бола береді!» деп пайғамбарлық сөз айтқансып, аян[*] көргенсіген жалған пайғамбарлар![*] Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыларды нық айтамын».


Сиқырлық тұмарларын тағатын әйелдерге ескерту

17«Ал енді, пендем, өз қиялдарынан ойлап шығарып пайғамбарлық сөз айтатын халқыңның әйел жұртына қарсы шық! Оларға арнаған хабарымды жеткізіп, 18былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Уа, адамдарды алдап-арбап, қармақтарыңа түсіретін әйелдер, сендер қасіретке қаласыңдар! Тұмар тігіп, олардың білезіктеріне байлайсыңдар, бастарына әр түрлі өлшемдегі бет перде жасап кигізесіңдер. Сендер осылай Менің халқымның адамдарын қармақтарыңа түсіріп алғанмен, өз өмірлеріңді сақтап қаламыз деп ойлайсыңдар ма? 19Бірнеше уыс арпа мен біраз нан үшін Менің есімімді халқымның арасында қорладыңдар! Сендер өтірікке құлақ асқыш аңқау халқымды өтіріктеріңмен алдадыңдар. Осылай өлмеуге тиістілерді өлтіріп, өмір сүрмеуге тиістілерді өлімнен аман алып қалдыңдар! 20Сол себепті Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Адамдарды құстай аулап қолға түсіретін тұмарларыңа Мен қарсымын! Оларды қолдарыңнан жұлып алып тастаймын. Ал өздерің құстай аулап, қолдарыңа түсіріп алған адамдарды Мен азат етемін. 21Мен бас тұмарларды да жұлып алып, халқымды сендердің қолдарыңнан арашалап аламын. Олар енді қайтып қолдарыңа түскен олжа болмайды. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 22Мен әділдерге қайғы-қасірет[†] жібермесем де, сендер оларға өтіріктеріңді айтып, жүрексіндіріп түңілдірдіңдер. Ал зұлымдар арам істерін қоймаса да, сендер оларды жігерлендіріп, қолдадыңдар. Сол себепті теріс жолдарынан қайтпаған олар өмірлерін сақтап қалмады.

23Сондықтан сендер енді қайтып жалған көрініс[*] көріп, сәуегейлік айтпайсыңдар! Мен өз халқымды сендердің қолдарыңнан құтқарып аламын. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар».

#### 14


Рухани екіжүзділікке шығарылған үкім

1Исраилдің ақсақалдарынан бірнеше адам[†] маған келіп, алдыма жайғасып отырды. 2Сонда Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді:

3«Пендем, мына адамдар өз жүректерінің төріне жалған тәңірлерді орнатқандар. Сөйтіп, олар өздерін адастырып күнәға батыратын зұлым нәрселерді басты орынға қойып алған. Ендеше олардың Менен ақыл сұрауларына жол беруім қажет пе? 4Сондықтан оларға былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Исраил халқы жүрегінің төріне жалған тәңірлерді орнатып, өздерін адастырып, күнәға батыратын зұлым нәрселерді басты орынға қойып алған. Әйтсе де, олар енді Менен ақыл сұрау үшін пайғамбарыма[†] барды. Сондықтан Мен, Жаратқан Ие, оларды өздерін арамдайтын жалған тәңірлерінің молшылығына сәйкес жазалап, жауабымды беремін. 5Мұны өздерінің діңгек тәрізді тәңір мүсіндеріне табынуға Менен қашықтап кеткен исраилдіктердің жүректерін Өзіме кері қайтару үшін істеймін.

6Сондықтан Исраил халқына былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Теріс жолдарыңнан қайтыңдар! Табынып жүрген жалған тәңірлеріңді тастап, барлық жексұрын салт-дәстүрлеріңнен бас тартыңдар! 7Егер де исраилдіктер мен елде тұрып жатқан жат жұрттықтар[*] Менен бөлініп, жүректерінің төріне өздерін арамдайтын тәңірсымақтарды орнатса, әрі өздерін адастырып, күнәға батыратын зұлым нәрселерді басты орынға қойып алса, ал кейін Менен ақыл сұрау үшін пайғамбарыма баратын болса, онда Мен, Жаратқан Ие, оларға Өзім жауап беремін. 8Мен сондайларға қарсы шығып, оларды басқаларға ескертетін сабақ пен мысал етемін.[*] Оларды өз халқымнан аластатамын. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар.

9Егер бір пайғамбар оларға бәрібір пайғамбарлық сөз айтуға көндірілсе, онда бұл Менің оны еліктіргенімнен болады. Мен ондай пайғамбарға қарсы қолымды созып, оны халқым Исраилдің арасынан жоямын.[*] 10Сол ақыл сұрағандар зұлым істерінің кінәсін өз мойындарымен көтереді. Олардың жазасы сол пайғамбардың жазасымен бірдей болмақ. 11Сонда исраилдіктер бұдан былай Менен безіп, өздерін әр түрлі заңсыз істерімен арамдамайтын болады. Олар Менің халқым болады, ал Мен олардың Құдайы боламын». — Жаратушы Тәңір Ие осыларды нық айтады.


Иерусалимге әділ жазадан құтылу жоқ

12Кейінірек Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 13«Пендем, егер бір ел Маған опасыздық жасап күнәға батса, Мен ондай елге қарсы қолымды созып, ашаршылық жіберіп, елді нансыз қалдырамын. Сөйтіп, оның халқы мен малын жоямын. 14Тіпті Нұх, Даниял, Әйүп[*] үшеуі осы елде тұрып жатса да, әділ болғандарының арқасында[*] олардың тек өз бастары ғана аман қалар еді. Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын. 15Немесе Мен бүкіл елді кезіп жүретін жыртқыш аңдарды жіберіп, олар тұрғындарды жалмап, соның кесірінен қаңырап қалған ел арқылы тіпті жолаушылар да өтпей қояды дейік. 16Сонда елде жаңағы үш әділ адам: Нұх, Даниял, Әйүп тұрып жатса да, олар тіпті ұл-қыздарын да құтқара алмай, жалғыз өз бастары ғана аман қалып, ел қаңырап бос қалар еді. Мен, мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие, осыларды ант етемін.

17Я болмаса Мен елге қарсы жаудың семсерін жіберіп, ол бүкіл елдің тұрғындарын мал-мүлкімен қоса құртады дейік. 18Сонда елде әлгі үш әділ адам тұрып жатса да, олар тіпті ұл-қыздарын да құтқара алмай, жалғыз өз бастары ғана аман қалар еді. Мен, мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие, осыларды ант етемін.

19Немесе Мен елге індет жіберіп, оның адамдары мен малдарын қырып қаһарымды төгемін дейік. 20Сонда елде Нұх, Даниял, Әйүп[*] тұрып жатса да, олар әділ болғандарының арқасында тіпті ұл-қыздарын да құтқара алмай, тек өз бастарын ғана аман алып қалар еді. Мен, мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие, осыларды ант етемін.

21Сонымен Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен Иерусалимге қарсы оның халқы мен малын қыратын төрт ғаламат апатымды: семсер, ашаршылық, жыртқыш аңдар және індетті жібергенімде, бұл қандай қорқынышты болмақ?! 22Алайда халықтың біраз ұл-қыздары тірі қалады да, жау оларды қаладан бастап алып шығады. Осы тірі қалғандар Бабыл еліне айдалып келіп, сендерге қосылады. Солардың мінез-құлықтары мен іс-әрекеттерін көргенде сендер Менің Иерусалимге неліктен осындай апаттарды жібергенімді ұғып, жұбаныш табасыңдар. 23Демек, олардың зұлым мінез-құлықтары мен іс-әрекеттерін өз көздеріңмен көрген кездеріңде Менің сол қалаға тартқызған барлық жазаларымның нақты себептері болғанын түсініп, жұбанасыңдар, — дейді Жаратушы Тәңір Ие.

#### 15


Иерусалимнің пайдасыз жүзім бұтасымен салыстырылуы

1Кейін Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, ормандағы ағаштардың[†] бұтақтарына қарағанда жүзім бұтасының бұтақтары пайдалырақ па? 3Жүзім бұтасының ағашын бір нәрсе жасауға пайдалана ма? Одан ең болмағанда заттарды іліп қоюға болатын ілгіш жасауға бола ма? 4Жоқ, оны отын ретінде ғана пайдаланады. Алайда оны отқа тастағанда, лезде-ақ екі шеті жанып, ортасы күйіп кетеді. Бұдан кейін ол пайдаға аса ма? 5Ол тұтас күйінде пайдаға аспағанда, отқа өртеніп, күйіп кеткен соң оның пайдасы қандай болмақ?!»

6Осылай болғандықтан, Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Орман ағаштарымен салыстырғанда жүзім бұтасының ағашы өзге пайдаға аспай, отқа жануға тасталады. Сол сияқты, Мен пайдаға аспаған Иерусалим халқына да солай жасамақпын: 7оларға назар аударып қарсы шығамын. Иерусалимдіктер тіпті апаттың отынан қашып құтылып шықса да, от оларды бәрібір жалмап қояды. Мен оларға осылай қарсы шыққан кезде сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 8Халық Маған опасыздық жасай бергендіктен, Мен осы елді қаңыратып бос қалдырамын!» — Жаратушы Тәңір Ие осыларды нық айтады.

#### 16


Жаратқан Иенің Иерусалимге жасаған қамқорлығы

1Жаратқан Ие[†] маған қайтадан сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, Иерусалимнің жексұрын іс-әрекеттерін әшкерелеп 3былай де: Жаратушы Тәңір Ие Иерусалимге мынаны айтады: Сенің (рухани)[†] ата-тегің қанахандықтар: әкең — аморлық, шешең — хеттік.[*] 4Сен дүниеге келген күні кіндігің кесілмеді. Сені ешкім шомылдырып, қаныңнан тазартпады, үстіңе тұз жағып, жөргекке де орамады. 5Сені аяп-мүсіркеп, осылардың біреуін де істеген ешкім болмады. Керісінше, сен дүниеге келе салысымен-ақ жек көрініп, ашық далаға тасталдың.

6Мен сол жермен өтіп бара жатып, үстің қан-қан күйіңде аяқ-қолдарыңды ербеңдетіп жатқан бейшара халіңді көрдім. «Өмір сүр!»[*] деп сені бауырыма бастым. 7Саған даладағы өсімдіктей өсіп-өнуге жағдай жасадым. Сен өсіп, үлкейіп, керемет[†] сұлу болдың. Қос анарың толысып, шаштарың өсіп, бой жеттің, алайда әлі де киімсіз жалаңаш едің. 8Мен кейінірек қасыңнан өтіп бара жатқанымда, сені байқап, махаббатқа дайын екеніңді көрдім. Жамылғымның шетін үстіңе жауып, жалаңаш денеңді қымтап, мұныммен өзіңе үйленуге уәде бердім.[*] Яғни саған ант беріп сенімен Келісім[†] жасадым.[*] Осылай сен Мендік болдың, — дейді Жаратушы Тәңір Ие.

9Сені шомылдырып, қаныңды жуып тазартып, денеңе хош иісті май жақтым. 10Үстіңе кестелі көйлек, аяғыңа былғары аяқкиім кигіздім, тағы ақ бәтес[*] киім де кигізіп, жібек шапан жаптым. 11Саған қымбат әшекейлер сыйлап, қолыңа білезік тағып, мойныңа алқа салдым. 12Мұрныңа сақина, құлағыңа дөңгелек сырға тағып, басыңа әдемі тәж[†] кигіздім. 13Осылайша сен алтын-күміс әшекейлер тағып, ақ бәтес пен басқа да қымбат матадан кестеленіп әдемі тігілген киім кидің. Ішетін тағамдарың таңдаулы ұннан, бал мен зәйтүн майынан дайындалатын еді.[*] Сен патшайым болуға лайықты асқан сұлу болып өстің. 14Менің саған берген салтанатым көркіңді кемеліне келтіріп, сол туралы даңқың халықтардың арасына кең жайылды», — дейді Жаратушы Тәңір Ие.


Иерусалимнің опасыздығы

15«Бірақ сен сол көркіңе сеніп, даңқыңды азғындыққа пайдаландың. Көрінгенмен ашына болып, көркің соның меншігіне айналды. 16Сен киімдеріңнің бірқатарын алып, олардан биіктеу жерлерде жалған тәңірлерге табынатын орындар жасадың. Сол жерлерде жезөкшелікпен, яғни жалған тәңірлерге табынумен, айналыстың.[*] Мұндай сұмдық бұрын ешқашан болған емес, болашақта да болмауға тиіс! 17Сондай-ақ Менің өзіңе берген алтын-күмісімнен жасалған әдемі әшекейлерді алып, олардан еркек тәңірсымақтардың мүсіндерін жасап, солармен азғындық жасадың. 18Кестелі киімдеріңді үстеріне жауып, Мен саған берген зәйтүн майым мен хош иісті заттарымды оларға тарту еттің. 19Иә, солай болды. Мен өзің ішіп-жесін деп берген тағамдарым[*] — таңдаулы бидай ұнын, зәйтүн майы мен балды сен оларға хош иісті тарту ретінде ұсындың!» — деп әшкерелейді Жаратушы Тәңір Ие.

20«Осы азғындығың аз болғандай, Маған туып берген ұл-қыздарыңды жалған тәңірлерге «тамақ» болсын деп құрбан етіп отқа өртеп жібердің.[*] 21Осылайша сен Менің өзіңе сыйлаған балаларымды өлтіріп, оларды жалған тәңірлерге қидың! 22Осы жексұрын күнәларың мен азғын іс-әрекеттеріңді жасап жүрген кезіңде өзіңнің жалаңаш, үстің қан-қан күйіңде аяқ-қолыңды ербеңдетіп жатқан балалық шағыңды есіңе еш алмадың. 23Содан сен қайғы-қасіретке[†] қаласың!» — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.

Жасаған барлық зұлым істеріңе қоса, 24сен әрбір алаңда өзіңе сәкілер[*] жасадың. 25Барлық көше бастарында да өзіңе биіктеу орындар тұрғызып, көркіңді масқара еттің. Өз тәніңді кім көрінгенге ұсынып, ойнас жасап, азғындыққа батқан үстіне бата бердің. 26Сен әйелқұмар көршілерің — мысырлықтармен де көп рет азғындыққа батып, қаһарымды қоздырдың.

27Енді, міне, Мен саған қарсы қолымды созып, өзіңе белгіленген[†] жер көлемін азайттым. Сені өзіңді жек көрген філістір қыздарының қолдарына түсірдім. Сонда тіпті олар да сенің осы ұятсыз қылықтарыңа қайран қалды.

28Сен бұған тоймай, Ассурдың ұлдарымен де ойнас жасадың. Алайда одан кейін де тойымсыз болып қала бердің. 29Содан соң сен халдей саудагерлерінің Бабыл елімен қарым-қатынас жасап, азғындыққа түсіп, сонда да тойымды білмедің.

30Осының бәрін сен асқақ та асау жезөкшедей істейсің! Ендеше сенің жүрегің қандай бұзық![*] — деп әшкерелейді Жаратушы Тәңір Ие. — 31Өзіңе әрбір көшенің басында және барлық алаңдарда үймек мінбелер жасап, жалған тәңірлерге арналған табыну орындары мен құрбандық үстелдерін тұрғыздың. Сонда кәдімгі жезөкшеден бетер азғын болып, тіпті алар ақыңды да менсінбей күнәға батудасың! 32Сен нағыз опасыз әйелсің! Өз күйеуіңнен гөрі бөтен еркектерді артық көресің! 33Кез келген жезөкше ақы алады, ал сен ашыналарың барлық жақтан келіп, өзіңмен ойнас жасасын деп оларға өзің сыйлықтар алып бересің. 34Сөйтіп, сен басқа азғын әйелдерден өзгесің: еркектер артыңнан ілесіп келіп, ақы төлеген жоқ. Қайта, өзің ашыналарыңа ақы төледің. Міне, осыңмен сен басқалардан өзгешесің.


Иерусалимнің тиісті жазасы

35Сондықтан, ей, жезөкше (іспетті сенімсіз Иерусалим), Жаратқан Иенің сөзін тыңда! 36Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сенің нәпсіқұмарлығыңа беріліп, ашыналарыңмен ойнас жасап, жалаңаш тәніңді көрсеткенің үшін, яғни анау жиренішті тәңірлеріңе табынып, оларға өз балаларыңның қанын тарту ретінде ұсынғаның үшін, 37біліп қой: Мен өзіңмен бірге рақаттанған ашыналарыңның барлығын, өзіңе сүйкімдісін де, жек көрініштісін де жинап аламын. Оларды жан-жақтан саған қарсы жинап әкеліп, олардың көзінше сенің киімдеріңді сыпырып шешіп тастаймын. Сонда олар жалаңаш тәніңді түгелдей көретін болады. 38Саған неке адалдығын бұзған әрі кісі өлтірген әйелдерге тиісті үкімді шығарамын. Мен қаһарыммен, қызу қайрат-жігеріммен төккен қаныңның қарымтасын өз басыңа қайтарамын.

39Сені бұрынғы ашыналарыңның қолына[*] тапсырамын. Олар сенің табыну орындарыңды құлатып, биіктеу жерлеріңдегі құрбандық үстелдеріңді қиратады, әрі киімдерің мен қымбат әшекейлеріңді сыпырып алып, сені тыр жалаңаш қалдырады.[*] 40Олар саған қарсы бір тобырды жинап алып, сені таспен атқылап өлтіріп, денеңді семсерлерімен турап тастайды. 41Содан олар үйлеріңді өртеп, саған көптеген әйелдердің көзінше жазаңды тартқызады. Осылайша Мен сенің азғындығыңды тыйып, сен енді қайтып ашыналарыңа ақы төлемейтін боласың. 42Сонда Менің саған қарсы лаулаған қаһарым басылып, қызу қайрат-жігерім сенен кері бұрылады. Мен тынышталып, бұдан былай саған ашуланбайтын боламын.

43Бірақ содан бұрын Мен істеген істеріңнің жазасын міндетті түрде басыңа шүйілтемін! Себебі сен өз балалық шағыңды есіңнен шығарып,[*] осы нәрселерді істеуіңмен Менің қаһарымды қоздырдың, — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие. — Өзіңнің басқа да жексұрын істеріңнің үстіне ұятсыз азғындығыңды да қосып келесің ғой!


Иерусалимнің арсыз «әпке-сіңлісімен» салыстырылуы

44Мақалдап сөйлейтіндер енді: «Шешесіне қарап қызын таны»[*] деген мақалды сен туралы айтатын болады. 45Күйеуі мен балаларынан жиреніп бас тартқан шешеңнің сен нағыз қызысың. Сондай-ақ күйеулері мен балаларынан жиреніп бас тартқан әпке-сіңліңнің бірге туған нағыз бауырысың. Сендердің шешелерің хеттік, ал әкелерің аморлық болатын.[*]

46Сенің әпкең — солтүстік жағыңда қыздарымен бірге[*] тұрған Самария қаласы,[*] сіңлің — ежелде оңтүстік жағыңда қыздарымен бірге тұрған Содом қаласы[*] болатын. 47Олардың жексұрын мінез-құлықтары мен іс-әрекеттеріне еліктеп қана қойған жоқсың, көп кешікпей-ақ сенің бүкіл мінез-құлқың олардікінен де бетер азғын болды. 48Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие ант етіп мынаны айтады: Тіпті сіңлің Содом мен оның «қыздары» сенің өзің мен «қыздарыңның»[*] істеген зұлымдықтарды еш істеген емес.

49Сіңлің Содомның күнәсі мынау болды: өзі де, маңындағы елді мекендер де өркөкіректеніп, әбден тойынып, бейқам болып кеткен еді. Олар бейшара жарлыларға қол ұшын да бермейтін. 50Осылайша паңданған содомдықтар Менің көз алдымда жексұрын күнәларын жасай берді. Мен бұларын көріп, содомдықтарды қасымнан аластаттым.

51Тіпті Самария сен жасаған күнәлардың жартысын да жасаған жоқ. Сен жексұрын іс-әрекеттерді сол апа-сіңліңнен де көп істедің. Өзіңмен салыстырғанда олар тіптен әділ іспетті болып көрінеді.[*]

52Ал енді, масқараңды өз мойныңмен көтер! Сенің күнәларың олардікінен де бетер жексұрын болғандықтан, апа-сіңлің саған қарағанда әділірек, тіпті ақталғандай болып көрінеді. Сондықтан қызара ұялып, масқараңды өз мойныңмен көтер!


Құдайдың өкінген Иерусалиммен жаңа Келісім жасауы

53Алайда бір кезде Мен Содомның, Самарияның және екеуінің «қыздарының» жағдайларын, сондай-ақ сенің де жағдайыңды қалпына келтіремін. 54Сен оларды өз істегендеріңмен жақсы сезіндіргенің үшін ұялып, нағыз масқараға қалатын боласың.

55Сонда әпкең Содом мен сіңлің Самария өздерінің «қыздарымен» бірге бұрынғы жағдайларына қайтып оралады. Сен де «қыздарыңмен» бірге бұрынғы жағдайыңа қайтасың. 56Өзің өркөкіректеніп жүрген кезіңде әпкең Содомды мақал іспетті аузыңнан тастамайтын едің ғой.[*]

57Бірақ бір күні сенің асқан зұлымдығың жария болды. Енді арамалықтар[†][*] мен олардың көршілері және філістірлер әрі өз айналаңдағылардың бәрі де сені келекелеп мазақтайды.[*] 58Сен өзіңнің азғын да жексұрын күнәларыңның кесіріне ұшырайсың, — деп ескертеді Жаратқан Ие.

59Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: Сен Келісімімді бұзып, Менің антыма немқұрайды қарадың. Сондықтан Мен саған лайықты жазаны қолданамын. 60Ал кейін Мен жастық шағыңда өзіңмен жасаған Келісімімді есіме алып, сенімен мәңгілік Келісім жасаймын.[*]

61Сонда сен жүрген жолдарыңды есіңе түсіріп, ұялатын боласың. Мен әпке-сіңліңді алып, саған қыздарың ретінде беремін.[*] Бірақ мұны өзіңмен жасаған Келісімімнің негізінде жасамаймын. 62Осылай Мен Келісімімді өзіңмен қайтадан бекітіп, сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың. 63Сонда Мен сені істеген барлық істеріңнің арамдығынан тазартып, кешіремін. Мұны есіңнен шығармай, ұялып, масқара болғандықтан енді қайтып (мақтанып, басқаларды айыптауға) аузыңды ашпайтын боласың!» — Жаратушы Тәңір Ие осыларды нық айтады.

#### 17


Екі бүркіт пен бір жүзім бұтасы жайлы астарлы әңгіме

1Содан соң Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Исраил халқына жұмбақтап мына бір астарлы әңгімені[†] айтып бер:[*] 3Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Бірде қанаттары мықты, қауырсындары қалың да түрлі-түсті бір алып бүркіт Ливанға[*] ұшып келіпті. Ол бір самырсын ағашының[†] басын бүріп, 4ең биік өскен бұтағын сындырып алыпты.[*] Соны саудагерлердің бір еліне алып кетіп, солардың қаласына[*] апарып отырғызыпты.

5Бүркіт сенің еліңнен бір дән[*] де алып, оны құнарлы топыраққа сеуіп тастапты. Дәнді тал іспетті суы мол жерге егіп, одан өскін өсіп шығыпты. 6Өскін тамыр жайып, қаулап өскен аласа жүзім бұтасына айналыпты. Оның бұтақтары бүркітке қарай бұрылып, тамырлары жерге терең кетіпті. Осылай жүзім бұтасы айналасына бұтақтары мен өркендерін жіберіпті.

7Бірақ қанаттары мықты, қауырсындары қалың тағы да бір бүркіт бар еді. Әлгі жүзім бұтасы отырғызылған жерінен көбірек су іздеп, сол бүркітке қарай тамыр жіберіп, бұтақтарын бұратын болыпты.[*] 8Ол бұтақ жайып, жеміс беріп, керемет[†] жайқалған жүзім бұтасы болсын деп, суы мол жердегі құнарлы топыраққа отырғызылған болатын.

9Исраил халқына былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сол жүзім бұтасы жайқалып өсе бере ме? Жоқ, Мен оны түп-тамырымен жұлып, жемістерін сыпырып тастаймын. Сонда жемістері де, жаңадан өскен мұртшалары да қурап қалады. Бұтаны түп-тамырымен жұлып тастауға не зор күш-қуат, не үлкен әскер қолы қажет болмайды. 10Бұта басқа жерге көшіріліп отырғызылса да, өсіп-өнетін бола ма? Жоқ, шығыстағы шөлдің аңызақ желі соққанда,[*] ол өсіп шыққан жерінде-ақ біржола қурап қалады».


Астарлы әңгіменің мағынасы

11Содан соң Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 12Мына бас көтергіш халықтан: «Осы астарлы әңгіменің мағынасын түсінбейсіңдер ме?» деп сұра! Оларға мына хабарымды жеткіз: Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалимді басып алды да, қаланың патшасы[*] мен әміршілерін[†] Бабылға айдап әкетті. 13Содан соң ол патшалық әулеттен шыққан басқа біреуді[*] таңдап алып, онымен келісім[†] жасап, оған өзіне адал болуға ант бергізді. Бабыл патшасы, сондай-ақ, елдің лауазымды адамдарын да тұтқынға алды.[*] 14Ол мұны Яһуда патшалығы бұдан былай бас көтере алмай, бағынып, тек Бабылмен жасасқан келісімді ұстануларымен ғана жандарын бақсын деп істеді.

15Алайда Иерусалим патшасы Мысырға елшілерін жіберіп, сол елден көп жылқы мен қалың әскер сұрауы арқылы Бабыл патшасына қарсы бас көтерумен болды.[*] Ол енді табысқа жете ме? Мұндайды істеген адам[†] аман-есен қала ма? Антын бұзған адам аман-сау құтыла ма? 16Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп былай дейді: Иерусалимнің патшасы Бабыл елінің ішінде өледі! Сол елдің патшасы оны билеуші етіп тағайындаған еді ғой! Ал өзі оған берген антын бұзып, жасасқан келісіміне немқұрайды қарады. 17Содан Бабыл патшасы Иерусалим қаласына аттанып барып, көп адамның өмірін құрту үшін қаланы дуалмен қоршап, үймектер үйіп, шабуыл жасамақ. Ал (Мысыр патшасы) перғауын өзінің қалың қолымен, көптеген жасақшыларымен Иерусалим патшасына еш көмек көрсетпейтін болады. 18Иерусалим патшасы келісімді бұзып, берген антына немқұрайды қараған еді. Ол қол алысып уәде бере тұра, осылай сөзінен тайғаны үшін, жазасынан қашып құтыла алмайды. 19Сондықтан мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп мынаны айтады: Иерусалим патшасының Менің атымды атап берген антына немқұрайды қарап, Келісімімді бұзғанының жазасын Мен оның өз басына түсіремін. 20Оған торымды жайып, ол соған түсетін болады. Өзіме қарсы опасыздық жасағаны үшін Мен оны Бабылға апарып, сол жерде соттап жазалаймын. 21Оның тым-тырақай қашқан жасақтары семсерден қаза тауып, тірі қалғандары шартарапқа шашылып кетеді. Сонда сендер бұны айтқан Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар».


Жас өркеннің жерге отырғызылуы

22Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Мен Өзім самырсынның ұшар басынан оның бір өркенін алып, жерге отырғызамын. Сонда Мен ағаштың ең жоғарғы бұтақтарынан бір жас өркенді сындырып алып, оны заңғар да зәулім бір таудың басына[*] отырғызамын.[*] 23Мен өркенді Исраилдің биік тауының басына отырғызғаннан кейін ол бұтақ жайып, жеміс беріп, зәулім самырсынға айналады. Әр түрлі құстар оған ұяларын салып, оның бұтақтарының саясын паналайтын болады. 24Осылай даланың барлық ағаштары Менің, Жаратқан Иенің, биік ағашты құлатып, аласа ағашты биік қылып өсіретінімді, әрі жасыл ағашты қуратып, қураған ағашты көгертетінімді білетін болады.

Бұны Мен, Жаратқан Ие, айттым да, сонымды орындаймын да!»

#### 18


Жауапкершілік жайлы: әркім өз күнәсінің жазасын тартпақ

1Кейінірек Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Сендер «Қышқыл жүзімді көп жеген — аталары, ал тістері қамалған[*] — балалары»[*] деген нақыл сөзді Исраил еліне байланысты қандай мақсатпен айтасыңдар? 3Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп былай дейді: сендер Исраилде бұл нақылды енді қайтып айтпайтын боласыңдар. 4Біліп қойыңдар: Әкесі болсын, баласы болсын, әрбір тірі жан Менікі! Күнә[†] жасаған адамның өзі өлуге тиіс.

5Айталық, бір әділ адам[†] игі де әділ іс-әрекет істейді дейік. 6Ол биіктеу жерлердегі табыну орындарында құрбандық асынан ішіп-жемейді де, Исраил халқы табынатын жалған тәңірлерге сиынбайды да. Ол өзгенің әйеліне барып неке адалдығын бұзбайды, етеккірі келіп жүрген әйелімен де жақындаспайды. 7Сондай әділ адам ешкімге қысым көрсетпей, жарлыға берген қарызы үшін кепілдікке алғанын қайтарып бере салады. Ол ешкімді тонамайды, қайта, ашқа тамақ, жалаңашқа киім береді. 8Әділ адам бейшараға берген қарызы үшін не өсім, не үстеме алмайды, жамандық істеуден бойын аулақ ұстайды, екі адамның арасындағы дауды әділдікпен шешеді. 9Демек, ол Менің ережелеріме мойынсұнып, заңдарымды сенімділікпен ұстанады. Мұндай адам — әділ жан, ол сөзсіз өмір сүретін болады.[*] Мен, Жаратушы Тәңір Ие осыларды нық айтамын.

10Алайда оның бұзық баласы бар дейік. Осы жас жігіт кісі тонап, қан төгеді, сол сияқты басқа да зұлым істер істейді екен. 11Әкесі бұлардың ешқайсысын істеп көрмеген болса да, оның ұлы аталған күнәларына қоса биіктеу жерлердегі табыну орындарында құрбандық асынан ішіп-жейді, әрі өзгенің әйеліне барып неке адалдығын бұзады. 12Сондай-ақ ол кедейлер мен мұқтаждарға қысым көрсетіп, адамдарды тонайды, жарлыға берген қарызы үшін кепілдікке алғанын қайтармайды. Жалған тәңірлерге сиынып, өзге де жексұрын күнәлар жасайды, 13бейшараға берген қарызы үшін өсім мен үстеме алады дейік.

Осындай адамның өмір сүре беруіне бола ма? Жоқ, болмайды! Жасаған жеркенішті күнәларының кесірінен ол ақырында сөзсіз өлтіріліп, кінәсі өз мойнында болады.[*]

14Айталық, осы жігіттің өз ұлы бар дейік. Ұлы әкесінің жасап жүрген күнәларын көріп жүрсе де, өзі соларын қайталамайды. 15Ол не биіктеу жерлердегі табыну орындарында құрбандық асынан ішіп-жемейді, не Исраил халқы табынатын жалған тәңірлерге сиынбайды, не өзгенің әйеліне барып неке адалдығын бұзбайды. 16Осы әділ жас ешкімге қысым көрсетпей, жарлыға берген қарызы үшін алған кепілдігін қайтарып бере салады, ешкімді тонамайды, қайта, ашқа тамақ, жалаңашқа киім береді. 17Ол бейшараға жамандық істеуден бойын аулақ ұстайды, берген қарызы үшін не өсім, не үстеме алмайды. Сөйтіп ол Менің заңдарымды ұстанып, ережелеріме мойынсұнады.

Мұндай адам әкесінің күнәлары үшін өлімге кесілмейді, керісінше, ол сөзсіз өмір сүретін болады.[*] 18Ал оның әкесі өз күнәларының кесірінен өлуге тиіс, себебі ол басқаларға қысым көрсетіп, елдесін тонап, өз халқының арасында түрлі әділетсіз істер істеп жүрді.

19Алайда сендер: «Баласы әкесінің кінәсі үшін неге айыпталмайды?» деп сұрайсыңдар. Мұның себебі — баласының істері игі де әділ болып, Менің барлық ережелерімді мұқият сақтағандығы. Сондықтан ол сөзсіз өмір сүретін болады. 20Күнә жасаған жанның өзі соның жазасын тартып өлуге тиіс. Баласы әкесінің кінәсі үшін, әкесі де баласының кінәсі үшін жазаланбайды. Әділдің ізгі іс-әрекеті өзіне жақсылыққа саналады, әрі зұлымның арам іс-әрекеті өз мойнына артылады.

21Ал егер зұлым адам тәубеге келіп, жасап жүрген барлық күнәларынан бас тартса, әрі Менің ережелерімді ұстанып, игі де әділ іс-әрекет істейтін болса, ол өлімге кесілмей, сөзсіз өмір сүре беретін болады. 22Сонда оның бұрын жасаған әділетсіз қылықтарының ешқайсысы оған қарсы ескерілмейді. Істеген әділ істері үшін ол өмір сүре беретін болады.

23Әлде Мені зұлым адамның өліміне қуанады деп ойлайсыңдар ма? Керісінше, Мен оның теріс жолынан қайтып, тірі қалып өмір сүре бергеніне қуанамын!»[*] Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.

24Ал егер әділ адам өзінің ізгі іс-әрекетінен бас тартып, күнә жасайтын болса, әрі зұлым адам сияқты жексұрын істер істеуге кіріссе, оның өмір сүре беруіне бола ма? Жоқ, оның бұрын істеген әділ істерінің ешқайсысы да енді ескерілмейді. Сол адам опасыз болып, күнә жасағаны үшін өлімге кесілуге тиіс.[*]


Жаратқан Иенің мүлтіксіз әділдігі

25Ал сендер: «Жаратқан Иенің осылай шешкені дұрыс емес!» деп шағымданасыңдар. Тыңдаңдаршы, уа, Исраил халқы: Менің осылай шешкенім дұрыс емес пе? Әлде сендердің өз шешімдерің дұрыс емес пе? 26Егер әділ адам өзінің ізгі іс-әрекетінен бас тартып, күнә жасайтын болса, ол сонысы үшін өлімге кесіледі. Жасаған күнәларының зардабын тартып ол өлімге душар болады. 27Ал егер зұлым адам істеп жүрген арам істерінен бас тартып, игі де әділ істерді істейтін болса, ол өз өмірін сақтап қалады. 28Өзінің бұрын істеген барлық зұлым қылықтарына өкініп, солардан бас тартқандықтан, ол өлімге кесілмей, сөзсіз өмір сүретін болады. 29Сонда да Исраил халқы: «Жаратқан Иенің осылай шешкені дұрыс емес!» деп шағымданады. Менің осылай шешкенім дұрыс емес пе, уа, Исраил халқы? Әлде сендердің өз шешімдерің дұрыс емес пе?

30Сондықтан, уа, Исраил халқы, Мен сендердің әрқайсыңа өз іс-әрекеттеріңе сәйкес үкім шығарамын! — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие. — Бұрын істеген барлық зұлым қылықтарыңа өкініп, солардан бас тартыңдар![*] Сонда сендер өмір жолдарыңда әділетсіз іс істеп сүрініп құламайсыңдар. 31Істеп келген барлық зұлым қылықтарыңды тастап, жаңа жүрек пен жаңа рухты иемденіңдер![*] Әйтпесе сендерге өліп не бар, уа, Исраил халқы? 32Өйткені Мен ешкімнің де өлімін қаламаймын. Сондықтан өкініп, теріс жолдарыңнан қайтып, өмір сүре беріңдер![*] Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыларды нық айтамын.

#### 19


Исраилдің билеушілері жайлы екі жоқтау

1Енді Исраилдің билеушілері жайлы мына жоқтауды[*] айт:


2Анаң арыстандардың ішіндегі
Қандай керемет[†] арыстан еді!
Күшті арыстандар арасында жатып,
Ол абдандарын асырайтын еді.[*]
3Солардың бірін айрықша қып өсірді,
Сол қуатты арыстан болып өсті,
Аулаған олжасын жыртып паршалады,
Адамдарға да бас салып, жалмады.
4Басқа ұлттар ол туралы естіді,
Торуылдап апандарына түсірді,
Шынжырлап[*] Мысырға айдап әкетті.[*]
5Анасы үмітінің ақталмағанын
Көріп, күткенінің іске аспағанын,
Күшті арыстан қып өсірді басқасын.
6Арыстандармен бірге ол жортуылдады,
Нығайып, мықты арыстанға айналды,
Аулаған олжасын жыртып паршалады,
Адамдарға да бас салып, жалмады.
7Ол солардың қамалдарын қиратты,[*]
Қалаларын ойрандап қаңыратты,
Зор даусымен бүкіл елді қалтыратты.
8Халықтар сонда қарсы шықты оған,
Шабуылдады көрші аймақтардан,
Олар торларын жайды оған арнап,
Қолға түсті ол апандарына құлап.
9Оны шынжырлап тор ішіне кіргізді,
Бабыл патшасының алдына әкелді.[*]
Сосын зынданға салып күзетті,
Исраилдің тауларында содан бері
Ақырған дауысы еш естілмейді.


10Су бойына орналасқан жүзімдіктегі[*]
Жүзім бұтасына анаң ұқсас еді.
Сол бұта мол судан жемісті көп берді,
Бұтақтары жайқалып тұратын еді.
11Бұтақтарының күшті болғаны сонша,
Лайықты билеуші асатаяғына.[*]
Қалың жапырақтан сол бұта асқақтады.
12Әйтсе де ұшырап жаудың қаһарына,
Жерге тасталды тамырымен жұлына,
Шығыстан соққан аңызақтан[*] қурады,
Бар жемістерінен бұта айырылды,
Күшті бұтақтары оның қурап қалды,
От оларды аяусыз құртып жалмады.
13Сол бұта қазір жаңбырсыз шөл далада,
Қуарған сусыз мекен — иен далада.[*]
14Оның үлкен бұтақтарының бірінен
От шығып, жалмап қойды жемісін барша.[*]
Билеушінің асатаяғы болуға
Лайықты күшті бұтақ қалмады онда.


Бұл — жоқтау жыры, ол жоқтау мәнерімен айтылсын.

#### 20


Опасыз да бас көтергіш Исраилдің тарихы

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) жетінші жылдың[*] бесінші айының оныншы күні[*] Исраилдің ақсақалдарынан бірнеше адам[†] Жаратқан Иенің[†] еркін сұрап білу үшін менің алдыма келіп отырды.

2Сонда Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 3«Ей, пендем, Исраилдің ақсақалдарына былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сендер Менің еркімді сұрап білу үшін келдіңдер ме?! Өзімнің атыммен ант етемін: Сендердің Менің еркімді сұрап білулеріңе жол бермеймін!» — Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.

4«Пендем, сен оларды айыптамақсың ба? Оларды сотқа дайындамақсың ба? Онда ата-бабаларының жасаған күнәларының қандай жексұрын болғанына ақсақалдардың көздерін жеткіз![*] 5Оларға тағы былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен Исраилді ежелде таңдап алған күні салтанатты түрде[*] Жақыптың үрім-бұтағына серт бердім. Оларға Өзімді Мысырда аян еткенімде: «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін!» деп салтанатты түрде ант еттім.[*] 6Сол күні Мен оларға өздерін Мысырдан бастап алып шығып, елдердің ішіндегі ең көріктісі — ағы мен балы ағыл-тегіл елге әкелуге уәде бердім. Сол елді Мен Өзім олар үшін қарап таңдап алған едім.[*] 7Және Мен оларға былай дегенмін: «Әрқайсыларың көз қарашығындай сүйіп табынып келген жеркенішті мүсіндерді лақтырып тастаңдар! Бұдан былай өздеріңді Мысырдың жалған тәңірлерімен арамдамаңдар! Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін».[*]

8Алайда олар Маған қарсы бас көтеріп, тыңдамай қойды. Олар көз қарашығындай сүйіп табынатын жексұрын мүсіндерін лақтырып тастаған жоқ, әрі Мысырдың жалған тәңірлерінен де бас тартпай қойды. Сондықтан Мен бастарына қаһарымды төгіп, оларды Мысыр елінде бар ашу-ызаммен жазаламақ болдым. 9Бірақ исраилдіктердің айналасында тұрып жатқан халықтардың алдында өз есімімнің қорланбауы үшін арнайы шара қолдандым.[*] Өйткені Мен исраилдіктерді Мысырдан солардың көзінше алып шығып, оларға Өзімді аян етіп танытқан едім. 10Сондықтан Исраил халқын Мысырдан шығарып, иен далаға ертіп алып бардым. 11Оларға өз ережелерімді табыстап, шешімдерімді жарияладым. Өйткені оларды орындайтын адам солар арқылы өмір сүреді.[*] 12Оның үстіне Мен, Жаратқан Ие, Өзіме бағыштағанымның сыртқы белгісі[†] ретінде оларға демалыс күнімді сыйладым.[*]

13Бірақ Исраил халқы иен далада Маған қарсы бас көтерді. Олар ережелеріме мойынсұнған жоқ, керісінше, шешімдерімді менсінбеді. Ережелерім мен шешімдерімді орындаушы адам солар арқылы өмір сүретін болса да, Исраил халқы осылай етті. Бұған қоса олар тағы Менің өздеріне тапсырған демалыс күніме қатысты ережелерімді де бұзып, оның қасиеттілігін қастерлемеді. Сондықтан Мен қаһарымды төгіп, оларды иен далада жойып жібермек болдым. 14Ал исраилдіктердің айналасында тұрып жатқан халықтардың алдында өз есімімнің қорланбауы үшін Мен солай істемедім. Өйткені халқымды Мысырдан солардың көзінше алып шыққан едім. 15Мен сол иен далада оларды елдердің ішіндегі ең көріктісі — Мен өздеріне табыстамақ болған ағы мен балы ағыл-тегіл елге бастап алып бармаймын деп салтанатты түрде ант еттім.[*] 16Өйткені олар Менің шешімдерімді менсінбей, ережелеріме бағынбады, демалыс күндеріме қатысты ережелерімді бұзып, сол күндердің қасиеттілігін қастерлемеді. Себебі олар жүректерімен жалған тәңірлерге берілген еді. 17Сонда да Мен оларға аянышпен қарап, оларды иен далада қырып, құртып жібермедім.

18Мен сол иен далада олардың балаларына былай дегенмін: «Ата-бабаларыңның жаман әдет-ғұрыптарын орындамаңдар, олар табынған жалған тәңірлермен өздеріңді арамдамаңдар! 19Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. Ережелерімді ұстанып, заңдарымды орындаңдар! 20Сондай-ақ Мен өздеріңе өсиеттеген демалыс күндерін Маған бағыштайтын болыңдар! Олар Менің сендердің Құдайларың Жаратқан Ие екенімді естеріңе салатын белгі болмақ».[*]

21Алайда олардың балалары Маған қарсы бас көтеріп, тапсырған ережелерімді ұстанбады, әрі заңдарымды орындамады. Ал оларды орындайтын адам солар арқылы өмір сүреді.[*] Соған қоса олар демалыс күндеріме қатысты ережелерімді бұзып, сол күндердің қасиеттілігін қастерлемеді. Сондықтан Мен бастарына қаһарымды төгіп, оларды иен далада бар ашу-ызаммен жазалауға ұйғардым. 22Бірақ Мен есімімнің басқа халықтардың алдында қорланбауы үшін солай істеуден бас тарттым. Себебі халқымды Мысырдан алып шыққанда сол халықтар Менің құдіретімді көрген болатын. 23Алайда Мен сол иен далада оларды басқа халықтардың арасына шашыратып, бөтен елдерге таратып жіберемін деп салтанатты түрде ант еттім. 24Өйткені олар Менің заңдарымды орындамай, ережелерімді менсінбей, демалыс күндеріме қатысты ережелерімді бұзып, сол күндердің қасиеттілігін қастерлемеді. Олар сондай-ақ ата-бабалары табынған жалған тәңірлерге құштарлана қарады. 25Сондықтан да Мен халықтың игіліксіз ережелерге және оларды шынайы өмірге бастай алмайтын әдет-ғұрыптарға мойынсұнуларына жол бердім.[*] 26Олардың жалған тәңірлерге жасаған сый-тартулары арқылы өздерін арамдауларына да жол бердім. Олар тіпті тұңғыш ұлдарын сол бір тәңірсымаққа арнап отта құрбан қылды.[*] Ондағы мақсатым: сол арқылы олар үрейленіп, Өзімнің Жаратқан Ие екендігімді білсін дедім.

27Сондықтан, ей, пендем, Исраил халқына тіл қатып былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Маған қарсы осындай опасыздық жасаулары арқылы сендердің ата-бабаларың да Мені қорлайтын. 28Мен оларды өздеріне беруге салтанатты түрде ант еткен елге алып келдім. Бірақ олар көздері түскен әрбір биік төбе басында және жапырағы жайқалған ағаштың[†] түбінде (жалған тәңірлеріне арнап) құрбандықтарын шалып, сый-тартуларын ұсынып, қаһарымды қоздырып жүрді. Бұған қоса солардың құрметіне хош иісті заттар түтетіп, сұйық тартуларын да құйып ұсынды. 29Сонда Мен олардан «Сендер баратын биіктеу жер не қылған жер?» деп сұраған болатынмын. Сондықтан да сондай табыну орындары осы күнге дейін биіктеу жер[*] деп аталып келеді.


Исраилдің жазаланып, қайта өркендеуі

30Сондықтан Исраил халқына былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Ата-бабаларыңа еліктеп, сендер де солардың жексұрын тәңірсымақтарына құштарлана табынып өздеріңді арамдамақсыңдар ма?[*] 31Оларға сый-тартуларыңды арнап, ұлдарыңды отқа өртеп құрбан еткен кездеріңде сендер өздеріңді осы күнге дейін сол жалған тәңірлеріңмен арамдап келесіңдер. Сонда Мені өздеріңе бұрынғыдай Өзімнен ақыл сұрауларыңа жол береді деп ойлайсыңдар ма? Жоқ, өз атыммен ант етемін, сендердің ақыл сұрауларыңа бұдан былай жол бермеймін!» — Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие осыны өз атымен ант етеді.

32Сендер: «Біздер де басқа халықтардай, елдердің тайпалары сияқты ағаш не тастан жасалған мүсіндерге табынайық!» дейсіңдер. Алайда осы ойларың жүзеге аспайтын болады. 33Қайта, мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие Өзінің атымен ант етіп былай дейді: «Мен сендерге құдіретті де алға созылған қолыммен және зор қаһарыммен билігімді жүргіземін: 34сендерді шашырап кеткен халықтар мен елдерден алға созылған құдіретті қолыммен және зор қаһарыммен шығарып аламын.[*] 35Иә, Мен сендерді бөтен халықтардың арасына жер аударамын. Бұл, ежелде ата-бабаларыңның иен даланы кезіп жүрген қиын кезеңіндей болмақ.[*] Сол жерде сендермен бетпе-бет келіп, сот жүргіземін. 36Ата-бабаларыңа Мысыр елінен шығарғаннан кейін иен далада сот жүргізгенімдей, Мен сендерге де солай істеймін». — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.

37«Шопанның отарын қоршауға кіргізгенде қойларды таяғымен санап тексеріп, екшейтініндей, Мен де сендерді асатаяғыммен мұқият тексеріп, Келісімімнің[†] ережелерін ұстануға мәжбүр етемін.[*] 38Сендерді араларыңдағы Маған қарсы бас көтеретін қыңырлардан тазартамын. Оларды жер аударылған елдерінен алып шықсам да, сондайлар Исраил еліне кірмейтін болады. Содан сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар».

39Уа, Исраил халқы, Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Егер Мені тыңдамайтын болсаңдар, мейлі, әрқайсың барып, жалған тәңірлеріңе құлшылық ете беріңдер! Бірақ кейін Менің қасиетті[†] есімімді өздеріңнің опасыздықтан арамдалған сый-тартуларыңмен және тәңірсымақтарыңмен қорламайсыңдар. 40Өйткені бір күні бүкіл Исраил халқы Маған елдің ішіндегі қасиетті тауым — Исраилдің ұлы тауында[*] ғибадат ететін болады. Мен оларды сонда ризашылықпен қабыл аламын, — деп уәде етеді Жаратушы Тәңір Ие. — Сол жерде Мен сендерден Өзіме бағыштаған қасиетті сый-тартуларыңды және таңдаулы құрбандықтарыңды түгелдей ұсынуларыңды талап етпекпін. 41Мен сендерді шашырап кеткен халықтар мен елдерден алып шығып, жинаған сол кезде өздеріңді жұпар иіс сияқты қабылдаймын. Осылайша сендер арқылы Өзімнің киелілігімді[†][*] бүкіл халықтардың көзінше жария етемін. 42Өздеріңді ата-бабаларыңа беруге салтанатты түрде уәде еткен елге, яғни Исраил еліне, қайтарып алып келемін. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар. 43Сол жерде сендер өздеріңді арамдаған іс-әрекеттеріңді естеріңе алып, жасаған жамандықтарыңа бола өздеріңнен-өздерің жиренетін боласыңдар. 44Мен сендерге зұлымдықтарың мен жаман істеріңе сәйкес емес, өз есімімнің құрметіне сай әрекет етпекпін. Сонда сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар, уа, Исраил халқы». — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.


Яһуда мен Иерусалимді өрттей жалмайтын жау туралы

45Содан соң Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді:

46— Ей, пендем, бетіңді оңтүстікке қарай бұрып, оған қарсы сөйле! Оңтүстіктегі қалың орманға (ұқсас Яһуда елі мен Иерусалим қаласына) қарсы пайғамбарлық[†] сөз айт! 47Сол жабайы аймаққа былай де: Жаратқан Иенің сөзін тыңда! Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен саған от тұтатпақпын![*] От өзіңдегі барлық ағашты: жасылын да, қурағанын да[*] жалмап қояды. Лаулаған жалыны өшпейді. Оның қызуынан оңтүстік пен солтүстіктің аралығындағының бәрінің бет-жүздері күйіп қалады. 48Барша жұрт осы отты тұтатқанның Мен, Жаратқан Ие, екенімді білетін болады. Ол еш өшпейтін болады.

49Сонда мен былай дедім:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, олар мені: «Ол жай ғана астарлап айтып жүрген шығар?» деп сөзімді елемейді.

#### 21


Бабыл — Құдайдың Яһуданы жазалауға қолданатын «семсері»

1Кейін Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді:

2— Ей, пендем, бетіңді Иерусалимге қарай бұрып, киелі[†] үйдің қирайтыны туралы, әрі Исраил еліне және ондағы табыну орындарына қарсы пайғамбарлық[†] сөз айт! 3Исраил еліне былай де: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп ал, енді Мен Өзім саған қарсы шығамын! Семсерімді қынабынан суырып алып, сендегі әділдерді де, зұлымдарды да қырамын![*] 4Рас, Мен зұлымдарды да, әділдерді де құртпақпын: сондықтан семсерімді қынабынан суырып алып, оңтүстіктен солтүстікке дейінгі бүкіл жерде адамдардың барлығын қырамын. 5Сонда барлық адамдар Менің, Жаратқан Иенің, семсерімді қынабынан суырғанымды білетін болады. Семсерім (өз ісін бітірмейінше) қынабына енді қайтып салынбайды».

6Ал сен, ей, пендем, күрсініп ыңқылдай бер! Олардың көзінше жан дүниең езіліп, қатты қайғыра[†] күрсініп ыңқылдайтын бол! 7Егер олар сенен: «Неге күрсініп ыңқылдайсың?» деп сұраса, оларға жауап беріп былай де: «Келе жатқан хабардан. Ол жеткенде баршаның жүрегі қорқыныштан әлсіреп, қолдарынан күш кетіп, рухтары қалжырайды, тізелері аққан судай дірілдейтін болады! Міне, ол келе жатыр, сол хабар міндетті түрде орындалады! — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие!»

8Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 9«Ей, пендем, Менің хабарымды жеткізіп былай де: Жаратқан Ие мынаны айтады: Семсер қайралды, семсер жалтыратылды![*] 10Ол бауыздап кескілеу үшін қайралды, найзағайдай жарқылдау үшін жалтыратылды!»

— Біз патшаның[*] асатаяғына сеніп, сол үшін көңілді болмақпыз ба?

— Семсер[*] ешбір таяқты менсінбейді![*] 11Ол қолға ұстау үшін жалтыратылып жатыр! Семсер қырушының қолына тапсырылу үшін қайралып, жалтыратылуда!

12Ей, пендем, айқай салып жыла! Өйткені семсер Менің халқыма қарсы, әрі Исраилдің билеушілеріне қарсы қолданылмақ. Олар халқыммен бірге семсерден қырылмақ. Сонымен қайғыдан кеудеңді соққыла![*]

13Еш шүбә жоқ, сынақ болады! Семсер патшаның асатаяғын менсінбей,[*] қырып тастайды. Сонда не болмақ?! — Жаратушы Тәңір Ие осыны ескертеді. — 14Сондықтан, ей, пендем, Менің хабарымды жеткіз! Екі алақаныңды соқ![*] Семсер екі рет, тіпті үш рет шауып түссін! Бұл — өлімге кесілгендерге арналған семсер. Зор қырғынға арналған осы семсер оларға жан-жақтан таяп келмек. 15Бұдан жүректері әлсіреп, олардың көбі жан тапсырмақ. Мен жүзі жалтыраған семсерді барлық қала қақпаларына қойдым. Иә, ол найзағайға ұқсатылып арнайы жалтыратылып, қыруға дайындалған.

16Уа, семсер, оңға да сілте, солға да сілте, жүзіңнің қалаған жағына сілте! 17Мен де екі алақанымды соғып, қаһарымды басамын. Бұны Мен, Жаратқан Ие, нық айтамын!

18Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 19«Ал сен, пендем, Бабыл патшасының семсері таяп келетін екі жолды белгілеп[†] қой. Олардың екеуі де бір елден бастап шықсын. Жолдың Бабыл қаласынан[†] шығып, екіге айырылатын жеріне бір жол белгісін қой! 20Бабыл патшасының семсері жүретін бір жолды аммондықтардың астанасы Раббаға, ал екіншісін Яһуда еліне, оның бекіністі астанасы Иерусалимге қарай бағытта! 21Өйткені Бабыл патшасы жол айырықта,[*] бір жолдың екіге бөлінетін тұсында сәуегейлік жасау үшін тоқтамақ: ол өзінің әулетінің табынатын тәңірсымақтарына сиынып, қала аттары жазылған екі жебені шайқап, көзін жұмып, біреуін таңдап алады. Мұнан кейін сол жебеде аты жазылған қаланы бетке алып аттанбақ. Не болмаса сойылған малдардың бауырларына қарап жоритын болады. 22Сол кезде патшаның оң қолына «Иерусалимге бар» деген жеребе түседі. Ол соған аттанып келіп, қамал бұзатын құралдарын қалаға қарама-қарсы орналастырады. Сосын шабуылдап, қырып-жоюға бұйрық беріп, ұрандайды. Сондай-ақ, қала қақпаларын бұзатын құралдарын орнатып, тас-топырақтан үймектер жасап, мұнаралар тұрғызады. 23Иерусалимдегілерге бұл жалған сәуегейлік болып көрінеді. Бірақ яһудалықтар Бабыл патшасына адал болуға салтанатты түрде ант берген еді ғой![*] Енді Бабыл патшасы олардың бас көтеріп, айыпты болғандарын есіне алып, оларды қолға түсіреді».


Яһуда елінің патшасы Седекияхқа арналған ескерту

24Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Ашық бас көтерулеріңмен кінәларыңды еске түсіріп, күллі іс-әрекеттеріңдегі күнәларыңды ашып көрсеттіңдер. Солай істегендерің үшін енді қолға түсесіңдер. 25Ал сен үшін, уа, Исраилдің бұзылған, зұлым билеушісі, енді күнің туды, жазаланатын кезің жетті!» 26Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Сәлдеңді шешіп, тәжіңді басыңнан алып таста! Енді жағдай бұрынғыдай болмайды. Жәбір көрген қарапайым жандар жоғарылатылып, мәртебелілер төмендетіледі. 27Күйреу! Ойрандау! Мен патшалықты ойрандаймын! Одан ештеңе де қалмайды. Ал оған билік жүргізуге лайықты біреу келгенде,[*] Мен билікті соған табыстаймын».


Аммондықтарға шығарылған үкім

28«Ал сен, пендем, былай деп Менің хабарымды жеткіз: Аммондықтар және олардың (Исраилге) көрсеткен жәбірлері туралы Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Семсер қырғын үшін қынабынан суырылды! Семсер найзағайдай жарқылдап, құрту үшін жалтыратылды. 29Уа, аммондықтар, өз бақсы-балгерлерің сендер туралы жалған көріністер[*] көріп, өтірік сәуегейлік жасап келеді. Бірақ семсер зұлымдардың мойнына түспек. Олардың бастарына күн туып, жазаларын толығымен тартатын уақыттары таяп қалды. 30Семсерді қынабына қайта сал! Өзің жаратылған жерде, туған еліңде Мен саған үкім шығарамын, 31қаһарымды төгіп, ашуымның отын үрлеймін. Қырып-жоюды жетік меңгерген жауыз адамдардың қолына өзіңді тапсырамын. 32Сен отқа жағылатын отындай боласың. Қаның өз еліңнің ішінде төгілетін болады. Енді қайтып сені ешкім есіне алмайды. Өйткені Мен, Жаратқан Ие, осыны кесіп айтамын».

#### 22


Қан төгіп, опасыздық жасайтын Иерусалимнің айыпталуы

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, сен қаланы айыптауға дайынсың ба? Қан төккіш сол қаланы[*] сотқа дайындамақсың ба? Ендеше оған өзінің жасаған жексұрын күнәларының бәрін де әшкерелеп айт![*]

3Былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Уа, қала, сен өзіңнің ортаңда адамдардың қанын төктің, осылай өз жазаңды тартатын уақытыңды жақындаттың! Сен жалған тәңірлердің мүсіндерін жасап алып, соларға табыну арқылы өзіңді-өзің арамдап келесің![*] 4Кісі өлтіріп қан төккенің арқылы кінәлі[*] болып, өзің жасап алған жалған тәңірлердің мүсіндері арқылы да арамдалдың. Осылайша басыңа пәле түсетін күніңді өзің жақындаттың! Ғұмыр кешетін жылдарыңның тағайындалған ақыры таяп келді! Сондықтан Мен сені барлық халықтар масқаралайтын, барлық елдер табалайтын қыламын. 5Уа, масқараланған, іші бүлікке толы қала, жақындағылар да, алыстағылар да сені келекелейтін болады! 6Көріп тұрсың ба, сендегі Исраилдің билеушілерінің әрқайсысы өз шамасы жеткенше адам[†] қанын төгуге бейім болды. 7Тұрғындарың ата-ананы менсінбей, сыйлаған жоқ. Олар өзіңдегі жат жерліктерді қанап, жол жүріп келе жатқан жолаушыны тонайды, жетім-жесірлерге зорлық жасайды.[*] 8Сондай-ақ, олар Менің киелі[†] нәрселеріме немқұрайды қарап, демалыс күндеріме қатысты ережелерімді бұзып, оның қасиеттілігін құрметтемеді.[*] 9Сенде жазықсыз жала жауып, кісі өлтірткен зұлымдар да бар![*] Олар тау-төбе бастарында жалған тәңірлерге арналған құрбандық астарынан ішіп-жеп, азғын іс-әрекет жасайтындар. 10Араларыңда әкесінің әйелімен жақындасып оның абыройын төккендер де, айлық етеккірі келіп, таза емес деп есептелетін әйелдерді зорлап кеткендер де бар.[*] 11Сенде тұратын тағы біреу көршісінің әйелімен неке адалдығын бұзған,[*] екіншісі өзінің келінімен жақындасып оның абыройын төккен, үшіншісі туған қарындасын, өз әкесінің қызын зорлаған.[*] 12Сендегі адамдар ақшаға жалданып кісі өлтіреді. Өзің өсімқорлықпен айналысып, басқалардың мал-мүлкін зорлықпен тартып алып байисың. Ал Мені ұмытып кеткенсің! — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.[*]

13Міне, қара! Мен сенің әділетсіз жолмен ие болған пайдаңа және өз араңда төгілген қанға бола ызалана екі алақанымды соғамын.[*] 14Мен сені жазалаған күні батылдығың берік болып, қолдарыңда күш қала берер ме екен?[*] Осыны Мен, Жаратқан Ие, айттым да, оны орындаймын да.[*] 15Мен сендерді басқа халықтардың арасына таратып, бөтен елдерге шашыратып жіберемін. Осылай сендегі арамдықты алып тастап, түбегейлі жоқ қыламын.[*] 16Сен өзге ұлттардың көз алдында қорланасың, сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың».


Иерусалимнің қоқыстан тазартылуы қажет

17Содан соң Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 18«Ей, пендем, Исраил халқы Мен үшін күмісті балқытып тазартқанда одан бөлініп шығатын мүлдем жарамсыз қоқыс сияқты болып кетті! Олар көрікте қалып қоятын күмістің қоқысы — мыс, қалайы, темір және қорғасындай.[*] 19Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сендердің барлығың қоқыс іспетті болып кеткендіктен, Мен енді сендерді Иерусалимнің ортасына жинаймын. 20Күміс, қола, темір, қорғасын және қалайыны от үрлеп, балқыту үшін алдымен көрікке салып жинайды. Дәл осылай Мен де сендерді лаулаған қаһарыммен қалада жинаймын да, көрікке салып, балқытқандай азап отынан өткіземін. 21Мен барлығыңды жинап алып, сендерге өз қаһарымның отын үрлеймін, соның ішінде балқисыңдар.[*] 22Сонымен күмістің көріктің ішінде балқитынындай, сендер де азап отында балқисыңдар. Сонда Мен, Жаратқан Ие, өздеріңе қаһарымды төккенімді білетін боласыңдар».


23Содан соң Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 24«Пендем, Исраил еліне мынаны айт: Менің қаһарым төгілетін күні сен өңделмеген әрі жаңбыр жаумайтын құла түз сияқты боласың!

25Әміршілерің[†][*] олжасын паршалап жұлып, ақырған арыстандай, астыртын әрекет жасауда. Олар адам өмірін жалмап, мал-мүлкін тартып алып, осы елде көптеген әйелді жесір қалдырды.[*]

26Діни қызметкерлерің[†] Менің бұйырған Таурат заңымды[†] бұзып, Өзіме бағышталған қасиетті нәрселерімді арамдайды. Олар қасиетті мен жай нәрселердің арасын тіптен ажыратпай, адал мен арамның айырмашылығын да еш үйретпейді. Демалыс күндеріме қатысты ережелерімді бұзып, соларға да немқұрайды қарайды. Осылайша олар Маған құрмет көрсетпей, Мені қорлайды.[*]

27Сенің басшыларың олжасын жарып жейтін қасқырларға ұқсайды. Олар арам пайда табу үшін қан төгіп, кісі де өлтіреді.

28Ал пайғамбарларың[†] болса, Мен оларға сөйлемесем де, «Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады» дейді. Олар жалған көріністер[*] көріп, өтірік сәуегейлік айтып,[*] сол басшылардың жасаған қылмыстарын әкпен сылағандай ақтайды.[*]

29Елдің халқы да өзгелерге қысым көрсетіп, адамдарды тонайды. Олар бейшара жарлыларды қанап, араларындағы жат жұрттық кірмелерді де жәбірлеп әділетсіздік жасайды.


30Менің сол елді құртуға мәжбүр болмауым үшін, оны қабырғадай қоршап-қорғайтын әділдікті орнатып, қабырғаның құлаған жерін өз денесімен жауып тұратын біреуді іздедім. Бірақ ешкімді таппадым.[*] 31Сондықтан Мен оларға ашуымды төгіп, қаһарымның отымен оларды жалмап құрттым. Осылайша істеп жүрген істерінің жазасын өздеріне тартқыздым», — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.

#### 23


Опасыз апалы-сіңлілі екі әйел жайлы астарлы әңгіме

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, баяғыда бір анадан туған апалы-сіңлілі екі әйел болған екен. 3Олар жастық шағынан-ақ Мысырда жеңіл жүріске салыныпты. Сол жерде еркектер олардың төстерін қысып, балғын тәндерін аймалапты.[*] 4Үлкенінің аты Охола,[*] кішісінің аты Охолиба[*] деп қойылды. Кейін Мен солардың екеуіне де үйленіп, олар Маған ұл-қыздар туып берді. Ал екеуінің шынайы есімдеріне келер болсақ, Охола — Самарияны, Охолиба — Иерусалимді білдіреді.[*]

5Охола Менің әйелім бола тұра, ассурлық жауынгерлерге аңсары ауып, солармен неке адалдығын бұза бастады. 6Бұлар қою күлгін түсті киім киген әміршілер[†] мен әкімдер, шетінен көрікті, атқа мінген жігіттер[*] болатын. 7Охола Ассурдың сол бетке ұстар еркектерімен азғындық жасап, өзінің аңсары ауған әркіммен және олардың жалған тәңірлерінің бейнелерімен[*] өзін арамдады. 8Сөйтіп Охола Мысырда болған кезінен бері айналысып келе жатқан жеңіл жүрісін қойған жоқ. Себебі жас кезінде-ақ мысырлықтар онымен бірге жатып, балғын тәніне қолдарын салып, онымен құмарларын қандыратын.

9Сондықтан Мен оны өзінің аңсары сондай ауған ашыналары — ассурлықтарға тапсырдым. 10Олар оның тәнін жалаңаштап, ұл-қыздарын ұстап әкетіп, өзін семсермен шауып өлтірді. Осылайша ол өзіне тиісті жазаны алғанда, басқа әйелдердің өсек-аяңына айналды.[*]

11Сіңлісі Охолиба Охоламен не болғанын көрді. Сонда да ол әпкесінен бетер азғын құмарлыққа салынып, жезөкшелікпен одан әрмен айналысты. 12Оның аңсары ассурлықтарға: әміршілер мен әкімдерге, көз тартқан сәнді киім киген жасақшылар мен атты әскерлерге, шетінен көрікті жігіттерге ауды.[*] 13Мен оның да өзін арамдағанын көрдім: ол да әпкесінің жолымен жүрді.

14Бірақ Охолиба жезөкшелік жағынан әпкесінен де асып түсті. Ол қабырғада ойылған жігіттердің суреттерін — қызылмен боялған халдейлердің бейнелерін көріп, соларға аңсары ауды. 15Бұл суреттер — беліне белбеу байлап, басына үлкен сәлде орап, сырт түрі туған елі Халдея болатын бабылдық сардарлардың[*] бейнесі болатын. 16Осыларды көрісімен-ақ ынтызар болған ол Халдея еліндегі соларға елшілерін жіберді.[*] 17Бабылдықтар Охолибаның төсегінде жатып, оны өздерінің құмарлықтарымен арамдады. Ал арамдалғаннан кейін Охолиба бабылдықтардан жеркеніп, теріс бұрылып кетті. 18Алайда Охолиба азғындығын ашықтан-ашық жасап, жалаңаш тәнін көрсете бастағаннан-ақ, Мен бұрын оның әпкесінен жеркеніп алшақтағанымдай, енді оның өзінен де жеркеніп алшақтап кеттім.

19Әйтсе де Охолиба жас кезінде Мысырда жеңіл жүрісті қыз болғанын есіне түсіріп, бұрынғысынан бетер азғындыққа салынды. 20Ол аталық мүшелері есектердікіндей, шәуеті айғырдікіндей мол бұрынғы ашыналарына ынтызар болды. 21Ей, Охолиба, осылайша сен мысырлықтар төстеріңді қысып, балғын тәніңді аймалаған жастық шағыңдағы азғындығыңды аңсадың».[*]


Жаратқан Иенің Охолибаны жазалауы

22Сондықтан, ей, Охолиба, Жаратушы Тәңір Ие саған мынаны айтады: «Біліп қой, Мен өзің жиреніп, алшақтаған ашыналарыңды өзіңе қарсы арандатып, оларды жан-жақтан саған қарсы алып келемін: 23бабылдықтарды да, Пеход, Шоа әрі Қоаның барлық халдейлерін де, күллі ассурлықтарды да. Олар — әміршілер мен әкімдер, бәрі де шетінен көрікті, сайгүлікке мінген жігіттер болмақ. Бұларды саған қарсы жан-жақтан аттандырып алып келемін.[*] 24Олар қару-жарақтанып, соғыс күймелері мен шаң-тозаң бұрқыратқан арбаларға мініп, қалың қолмен бірге солтүстіктен өзіңе қарсы аттанып келеді. Жау жан-жақтан үлкенді-кішілі қалқанмен, дулығамен бас салып, сені қоршауға алады. Мен оларға билікті табыстап, сонда олар саған өз әдет-ғұрыптарына сай үкім шығарады.

25Мен саған лаулаған қаһарымды төккенімде, жау сенің адамдарыңды еш аямай, мұрындары мен құлақтарын кесіп алып, ұл-қыздарыңды әкетіп, құл қылады. Ал ең соңында сенен қалғандардың бәрін от жалмайды. 26Оның үстіне олар үстіңдегі киімдеріңді сыпырып тастап, қымбат бағалы әшекейлеріңді тартып алады. 27Мен осылай сенің Мысыр елінен әкелген азғындығың мен жезөкшелігіңді тыямын. Енді қайтып мысырлықтарға ынтыға қарамайтын әрі Мысырды есіңе алмайтын боласың».

28Өйткені Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Біліп қой, Мен сені өзің жек көріп, әрі алшақтап кеткен жауларыңның жиренішті қолына тапсырамын! 29Олар сені жек көре отырып саған қарсы іс-әрекет жасайды. Жауларың сенің істеген істеріңнің жемістерін түгелдей тартып алып, өзіңді тыр жалаңаш қалдырады. Осылайша сенің масқара жезөкшелігің, жалаңаштығың және опасыздығың барша жұртқа мәлім болады. 30Себебі сен басқа ұлттармен бірге азғындық жасап, өзіңді солардың жалған тәңірлерімен арамдадың.

31Охолиба, сен де өз әпкеңнің жолымен жүресің. Сондықтан ол ішкен тостағанды енді сенің қолыңа ұстатамын![*] 32Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны кесіп айтамын: Осылайша әпкең ішкен (азапқа толы) тостағаннан сен де ішесің! Сол тостаған терең де үлкен, оның ішіне көп сыяды. Сен күлкіге қалып, масқараланасың. 33Тостағаннан ішкеніңнен сен масайып, қайғы-қасірет[†] шегесің. Әпкең Самария қорқыныш пен қаңырауға толы сол тостағаннан ішкен еді. 34Сен де содан ішіп, тауысасың. Кейін оны лақтырып тастап, паршалап сындырасың. Қатты қиналғандықтан кеудеңді ұрғылайсың. Өйткені Мен осылай дедім!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны ескертеді.

35Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Сен Мені ұмытып, мүлдем елемей кеткенің үшін асқан азғындығың мен жезөкшелігіңнің зардабын тарт!»


Охола мен Охолибаның үкімделуі

36Жаратқан Ие маған тағы да тіл қатып былай деді: «Ей, пендем, сен Охола мен Охолибаны сотқа дайындамақсың ба? Онда оларға өздерінің жасаған жексұрын күнәларын әшкерелеп айт![*] 37Екеуі неке адалдығын бұзды, кісі өлтіріп қолдары да қан. Олар өз жалған тәңірлерімен опасыздық жасап, тіпті өздерінің Маған туып берген ұлдарын соларға «тамақ» болсын деп отқа өртеп құрбан етті! 38Оның үстіне, Маған мынаны да істеді: сол күні олар Менің киелі[†] орнымды арамдап, демалыс күніме қатысты ережелерімді бұзып, бұл күннің қасиеттілігін құрметтемей, оны арамдады. 39Олар өз ұлдарын жалған тәңірлеріне арнап құрбан қылған күні-ақ Менің киелі үйіме келіп, оны арамдады. Біліп қой, олар Менің киелі үйімде осылай істеген!

40(Ей, опасыз әйелдер!) Сендер тіпті алыстан еркектерді шақыртып, олар да келді. Солар үшін суға түсіп, жуынып, көздеріңді бояп, асыл әшекейлеріңді тағып алдыңдар. 41Керемет[†] әдемі төсектің үстіне отырып, алдыңа дастарқан жайып, үстіне Маған тиісті хош иісті заттарым мен зәйтүн майын қойдың.[*]

42Әйелдің жанынан дырду салған алаңсыз тобырдың даусы естілетін еді. Олар шөл даладан әкелінген маскүнемдер болатын.[*] Солар осы опасыз екі әйелдің қолдарына білезік салып, бастарына әдемі тәж[†] кигізді. 43Сонда Мен неке адалдығын бұзып, қартайып қалжыраған сондай әйел туралы былай дедім: Еркектер бұған жезөкшедей қарасын, өйткені ол соның нағыз өзі! 44Олар жезөкше әйелге барғандай оған да барды. Сол еркектер әдепсіз екі әйелге, Охола мен Охолибаға, барып, олармен азғындық жасады. 45Бірақ әділ адамдар солардың екеуіне де неке адалдығын бұзған және кісі өлтіріп қан төккен әйелдерге тиісті жазаны кеседі. Себебі олар неке адалдығын бұзған әрі қолдары қанға малынған.

46Сонымен Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Қалың қолды жинап алып кел, олар екеуінің зәре-құтын алып, тонасын! 47Қалың қол екеуін таспен атқылап, семсерлерімен шауып өлтіреді, әрі ұл-қыздарын қырып, үйлерін өртеп жібереді.

48Осылайша Мен елдегі азғындықты тыямын. Бұл, басқа әйелдерге олар сияқты жеңіл жүріске салынбауға ескерту болмақ. 49Осылай сендер азғындықтарың мен жалған тәңірлерге табынуларыңның жазасын тартасыңдар! Сонда Менің Жаратушы Тәңір Ие екенімді білетін боласыңдар».

#### 24


Ет асылған қазан — қоршаудағы қаланың бейнесі

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) тоғызыншы жылдың оныншы айының оныншы күні[*] Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, осы күннің қай күн екенін жазып қой. Бүгін-ақ Бабыл патшасы Иерусалимге шабуыл жасауын бастап жатыр.[*] 3Осы бас көтергіш халыққа мына астарлы сөзді айтып бер: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Қазанды көтер, суыңды құйып, етіңді ас! 4Еттің жылы-жұмсағын, саны мен жауырынын, еті мол таңдаулы сүйектерін сал. 5Отарыңдағы қойдың ең жақсысын таңдап алып, қазаныңның астына отынды[*] үйіп сал. Етті қайнатып, сүйегін де қоса пісір! 6Өйткені Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Қан төгуші Иерусалим қаласы қасіретке қалады! Ол тот басып, тазартылмаған қазанға ұқсайды. Содан жеребе салмай-ақ, еттің кесектерін біртіндеп түсіріп алып, қазанды бос қалдыр! 7Себебі қала тұрғындарының төккен қаны әлі де өз ортасында. Олар оны кейін бетін топырақпен жабуға болатындай етіп жерге емес, жалаң жартастың үстіне төкті.[*]

8Қаһарымды қоздырып, тиісті жазасын тартқызуым үшін Мен қаланың төккен қанын жалаң жартастың үстінде қалдырдым. Енді ол жабылмайды да. — 9Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: — Қан төгуші бұл қала қасіретке қалады! Мен Өзім оның астына отынды көп қылып үйемін. 10Иә, отынды мол салып, отты тұтат! Етке дәмдеуіш қосып жақсылап пісіріп қоюландыр, кейін сүйектерін өртеп көмірге айналдыр!

11Бұдан кейін бос қазанды қайтадан шоқтың үстіне қой да, қоласын қатты қыздыр. Сонда оның ішіндегі лас нәрсесі балқып, тотығы күйіп кетсін.[*] 12Бірақ осы ауыр жұмыс бекер болды, қазан тіпті оттың күшімен де қалың тотығынан арылмады. 13(Ей, Иерусалим,) сенің тотығың — өз азғындығың. Мен сені қаншама тазартқым келсе де, сен тазарудан бас тарттың. Сондықтан, Менің қаһарым саған толығымен қанағаттанбайынша, сен тазара алмайсың.

14Бұны Мен, Жаратқан Ие, кесіп айтамын. Менің әрекет ететін уақытым жетті. Алған бетімнен еш қайтпаймын да, өзіңді еш аяп-мүсіркемеймін де. Жүрген жолдарың мен істеген істеріңе сәйкес саған үкім шығарылады», — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.


Пайғамбардың сүйікті жарынан әрі халықтың сүйікті қаласынан айырылуы

15Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 16«Ей, пендем, біліп қой, Мен көзіңнің қуанышын өзіңнен бір соққымен-ақ алып қойғалы тұрмын. Алайда оны жоқтап жылап, көз жасыңды төгуіңе болмайды. 17Қайтыс болған қосағыңды жоқтамай, тек қана үн-түнсіз күңіреніп қайғыр![†] Азалы дәстүрді ұстанбай-ақ, әдеттегідей басыңа сәлдеңді орап, аяғыңа аяқкиіміңді киіп ал. Сондай-ақ, салт бойынша сақал-мұртыңды қымтап жауып алушы болма, жоқтайтындардың арнайы тамағынан ауыз тиме!»

18Содан мен таңертең жұртқа Жаратқан Иенің сөзін айтып бердім, ал сол күні кеште әйелім қайтыс болды. Ертеңгісін мен өзіме бұйырылғандардың бәрін де орындадым. 19Халық менен:

— Осы істеп жатқандарыңыздың біз үшін қандай мағынасы бар екенін айтып бермейсіз бе? — деп сұрады. 20Мен оларға мына жауапты бердім:

— Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деген: 21Исраил халқына хабарымды жеткіз: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Өздерің сондай мақтан тұтып, сүйенетін Менің киелі[†] орным — сендердің көздеріңнің қуанышы, жүректеріңнің аңсары. Алайда Мен сол киелі орнымның арамдануына жол бермекпін. Яһуда елінде қалдырған ұл-қыздарың семсерден қаза табатын болады. 22Менің пайғамбарымның[†] қазір істеп жатқандарын сол кезде өздерің де істейсіңдер: салт бойынша сақал-мұрттарыңды қымтап жаппай, жоқтайтындардың арнайы тамағынан ауыз тимейтін боласыңдар. 23Сәлделерің бастарыңда, аяқкиімдерің аяқтарыңда болмақ. Сендер жоқтап жыламай, өз күнәларыңның кесірінен әлсіреп құрып,[*] күңіреніп, бірге қайғырасыңдар. 24Осылайша Езекиел өздеріңе (болашақтағы оқиғаларды алдын ала білдіретін) ескертуші[*] болмақ. Сендер оның істегендеріндей істеуге тиіс боласыңдар! Осының бәрі орындалғанда, сендер Менің Жаратушы Тәңір Ие екенімді білесіңдер.

25(Содан соң Жаратқан Ие маған былай деді): «Ей, пендем, Мен олардың көздерінің қуанышы мен салтанаты, жүректерінің аңсары, ең қымбат қазынасы — өздерінің берік қамалын да, әрі өз ұл-қыздарын да олардан алып қойған күні мынадай болады: 26дәл сол күні Иерусалимнен Бабыл еліндегі сенің алдыңа біреу қашып келіп, болған жайттың бәрін айтып береді. 27Сол кезде саған қайтадан тіл бітіп, онымен сөйлесесің. Бұдан кейін үн-түнсіз қалмайсың, сөйлей алатын боласың. Сонымен сенің басыңнан өткен бұл жайттар халыққа (болашақ оқиғаларды алдын ала білдіретін) ескерту[*] болмақ. Осылай олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 25


Аммон халқына шығарылған үкім

1Бірде Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, бет-жүзіңді Аммон еліне қарай бұр да, оларға қарсы мына хабарымды жеткіз:[*] 3Жаратушы Тәңір Иенің сөзін тыңдаңдар! Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сендер Менің киелі[†] үйім арамданып, Исраил елі күйреп, халқым Яһуда тұтқындалып, жер аударылғанда «Әп, бәлем! Өзіне де сол керек!» деп табалап мазақтадыңдар. 4Сондықтан біліп қойыңдар, Мен сендерді шығыстағы иен даланы мекендейтін көшпелі тайпалардың меншігіне тапсырамын.[*] Олар араларыңда қостарын тігіп, шатырларын құрып, бекінеді. Сендердің өнімдеріңді жеп, малдарыңның сүтін ішетін болады. 5Мен Рабба қаласын солардың түйелері жайылатын құла түзге айналдырамын, бүкіл Аммон елі де қой-ешкінің тынығатын қашасы болады. Осылай сендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар!»

6Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Ей, Аммон халқы, сен Исраил елін жек көргеннен қолдарыңды шапалақтап, аяқтарыңмен жер тепкілеп, оны табалап күлдің. 7Сондықтан Мен саған қарсы қолымды созып, сені басқа халықтарға олжа етіп беремін. Осылай Мен сені ұлттардың арасынан аластатып, елдердің сапынан біржола құртып, жоқ қыламын. Содан сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың!»


Моаб халқына шығарылған үкім

8Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Моаб пен Сейірдегі халық былай деді:[*] «Міне, қараңдар! Яһуда халқы барлық басқа ұлттар сияқты болыпты!»[*] — 9Сол себепті Мен Моабтың ел шетіндегі[*] даңқты қалалары: Бет-Ешимот, Бағал-Меон және Кириятаимнан бастап елдің шекараларын осал етемін. 10Мен Моаб пен Аммонды шығыс тайпаларының[*] қолына табыстаймын. Сондықтан басқа халықтар аммондықтарды ұмытып, естерінен шығаратын болады. 11Мен Моабқа да үкімін шығарып, жазасын тартқызамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


Едомға шығарылған үкім

12Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Едом халқы[*] Яһуда елінен қаскүнемдікпен кегін алып, ауыр қылмыс жасады. 13Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Мен Едомға қарсы қолымды созып, оның тұрғындары мен малдарын құртамын. Теманнан Деданға дейін бүкіл халық семсерден қырылып, ел қаңырап бос қалады. 14Осылайша Мен халқым Исраил арқылы Едомға тиісті жазасын тартқызамын. Исраил мұны Менің ашуым мен қаһарыма сай істейді. Сонда Едом Менің жазалауымның не екенін білетін болады». — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.


Філістірлерге шығарылған үкім

15Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Філістірлер жүректерінде сақтап келген кектеріне бола Яһуда халқынан өштерін алып, ежелден келе жатқан қаскүнемдіктеріне сай оның елін құртуға тырысты. 16Сондықтан да Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Біліп қойыңдар, Мен філістірлерге қарсы қолымды созып, кереттіктерді[*] құртып, теңіз жағалауындағы қалған халықтарды да жоқ қыламын. 17Мен оларға аяусыз қарымталарын қайтарып, қаһарымды төгіп, жазаларын тартқызамын. Осылай істеген кезімде олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 26


Тирге шығарылған үкім

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан[*] кейінгі) он бірінші жылдың бірінші айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Тир қаласының[*] халқы Иерусалим жайында келекелеп былай деген еді: «Әп, бәлем! Жақсы болды! Өзіңе де сол керек![*] Халықтарға апаратын тоғыз жолдың торабында тұрған қала қиратылып, маған жолдар айқара ашылды.[*] Сол қала талқандалып жатқандықтан, енді мен байлыққа кенелемін!» 3Сондықтан Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Біліп ал, уа, Тир қаласы, Мен саған қарсы шығамын! Теңіздің жағалауға қарай толқындарын жөңкіте айдағанындай, Мен де саған қарсы көптеген халықтарды жөңкіте айдаймын. 4Олар қала қамалының қабырғаларын қиратып, мұнараларын құлатады. Мен оның қираған орнының топырағын сыпырып тастаймын. Осылай Тир қаласы салынған аралдар қу жартас болып, 5балықшылар ауларын жаятын теңіздегі орынға айналады. Өйткені Мен осылай деймін, — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие. — Содан Тир бөтен халықтардың олжасы болады. 6Құрлықтағы[*] қалашықтарының тұрғындары да семсердің жүзінен қырылып құриды. Сонда адамдар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

7Өйткені Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Біліп қойыңдар, Мен солтүстіктен патшалардың ішіндегі ең қуатты патша — Бабыл патшасы Набуходоносорды ат жегілген соғыс күймелері, атты әскері және қалың қолымен бірге алып келмекпін. 8Ол алдымен сенің құрлықтағы қалашықтарыңды құртады. Сосын мұнаралы қамалыңды айналдыра қоршап дуал жасап, қабырғаларыңның түбіне тас-топырақтан үймектер үйіп, саған қарсы үлкен қалқандарын көтереді. 9Сосын өзінің қамал бұзар қойдырғыларымен қабырғаларыңды бұзып, айбалталарымен мұнараларыңды құлатады. 10Оның жылқыларының көп болатыны сонша, солардың көтерген шаңының астында қаласың. Олар қақпаңды қиратып, қалаға басып кіріп келгенде, салт аттылар, соғыс күймелері және арбалардың дүрсілінен қабырғаларың селкілдейтін болады. 11Оның жылқыларының тұяқтары сенің барлық көшелеріңді таптамақ. Ол халқыңды семсерімен қырып, күш-қуатыңның белгілері[†] құлайды. 12Жау сенің байлығыңды тонап, тауарларыңды олжалап алады, қабырғаларыңды құлатып, сәулетті үйлеріңді қиратады. Сендегі барлық тас, ағаш[†] және топырақ атаулыны теңізге лақтырып тастайды. 13Мен сенің әндеріңнің шулы әуенін сап тыямын, ішекті аспаптарыңның үні де ендігәрі естілмейтін болады. 14Сені жалаң жартасқа айналдырамын, сен балық аулайтын торларды жайып кептіретін жер боласың. Сені енді ешкім қайта тұрғызбайды! Себебі бұны айтып отырған Мен Жаратқан Иемін!» — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.


15Жаратушы Тәңір Ие Тир қаласына[*] тағы мынаны айтады: «Сен құлап, жаралылар күңіреніп, ортаңда халық қырылып жатқанда мұның шуынан теңіз жағалаулары селкілдемей ме? 16Сонда теңіз жағалауындағы елдердің барлық әміршілері[†] өз тақтарынан түсіп, шапандарын сыпырып, кестелі киімдерін шешеді. Оларды қорқыныш билеп, ұдайы қалшылдап жерде отыратын болады. Сенің тартқан жазаңнан олар аңтарылып, зәрелері ұшады. 17Сол әміршілер сен жайлы жоқтау айтып былай дейтін болады:


Уа, теңізшілер мекені, әйгілі қала,
Күйреп жоқ болып кеттің сен қалай ғана!
Халқың теңізді кезіп мықты болатынсың,
Жағалау халықтарына үрей туғызатынсың.
18Ал енді, сен құлаған бұл күні жағалаулар
Дірілдеп шайқалып, теңіздегі аралдар
Сенің құрып кеткеніңе аңтарылар».


19Өйткені Жаратушы Тәңір Ие Тир қаласы туралы мынаны да айтады: «Мен сені қиратамын, ешкім тұрмайтын қалалар сияқты етіп тұңғиықты үстіңе шығарамын. Топан су сені басып тастамақ. 20Сонда Мен сені түпсіз тұңғиыққа түсіп бара жатқандармен бірге ежелде өмір сүріп кеткендердің арасына түсіремін. Сені жер астында, баяғы үйінділердің арасында қалдырамын. Содан сені ешкім мекендемейді, тірілердің жерінде құрметті орын ала алмайсың. 21Осылай Мен ақырыңды өте қорқынышты қыламын, сен мүлдем құрисың. Сені іздесе де, ешқашан табылмайсың!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны кесіп айтады.

#### 27


Тир қаласына арналған жоқтау

1Жаратқан Ие[†] маған тағы сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Тирге арнап жоқтау айт. 3Тир теңізге шығар қақпада билік етіп, көптеген аралдармен және жағалаулардағы халықтармен сауда-саттық жасайтын. Сонымен Тир жайлы былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады:

Уа, Тир, сен өзіңді: «Мен керемет[†] көріктімін!» деген едің. 4Сенің шекараларың теңіздің ортасына дейін жететін.[*] Сәулетшілерің көркіңді кемеліне келтірді. 5Сен бір кеме сияқты болдың, тақтайларыңды Хермон тауының қарағайынан[*] дайындады. Діңгегің ливандық самырсыннан болды. 6Ескектеріңді Башанның емендерінен ойып жасады. Үстіңгі қабатыңның еденін Кипр жағалауынан әкеліп, пілдің сүйегімен әшекейленген кипарис ағашынан[†] төседі. 7Желкендеріңді мысырлық кестелі бәтестен тікті. Олар жалауың іспетті үстіңде жайқалып тұрды. Үстіңгі шатырың (Кипр аралындағы) Елишаның жағалауларынан әкелінген қою күлгін және күрең қызыл бәтестен жасалды. 8Ескекшілерің Сидон мен Аруадтан шыққан финикиялықтар, ал епті кеме жүргізушілерің өз шеберлеріңнен еді, уа, Тир қаласы! 9Кеме түбінің тесік-саңылауын бітеп жөндеу үшін гебалдық тәжірибелі аға шеберлер де өзіңде бар болатын, теңізде жүзетін күллі кемелер саудаласу үшін саған тоқтайтын.

10Ей, Тир қаласы, парсылар, лүдиялық және либиялық адамдар[*] жасақшы болып сенің қалың қолыңда қызмет ететін. Олар қамалыңның қабырғаларына қалқан-дулығаларын іліп, өзіңе салтанат әперген болатын.

11Аруадтықтар кіликиялықтармен[*] бірге бар қамал қабырғаларыңның үстінде орналасып, ғамадтықтар мұнараларыңда қызмет атқаратын. Олар қамалыңның қабырғаларын айналдыра іліп қойған қалқан-қорамсақтарымен көркіңді кемеліне жеткізді.

12Сен әр түрлі тауарларға бай болғандықтан Тарсис[*] та сенімен сауда-саттық жасады. Олар тауарларыңды күміс, темір, қалайы және қорғасынға айырбастап сатып алатын. 13Грекиялық, тұбалдық және мешехтік[*] саудагерлер де өзіңмен саудаласып, тауарларыңа адам[†] басымен[*] және қола бұйымдармен төлейтін. 14Бет-Тоғарма[*] алып келген жұмыс жылқыларын, шайқаста мінетін аттарын және қашырларын сенің тауарларыңмен алмастыратын. 15Өзіңмен дедандықтар да сауда-саттық жасайтын, көптеген басқа аралдар мен жағалау елдері де сенімен тауарларын айырбастайтын. Олар саған төлем ретінде пілдің азу сүйегі мен қара ағаш әкелетін.[*] 16Бұйымдарың ағыл-тегіл мол болғандықтан, Арама[†][*] елі де сенімен алыс-беріс жасайтын. Олар тауарларыңды зүбәржат, інжу-маржан, лағыл іспетті асыл тастар және күрең қызыл, кестелі не ақ бәтес маталар беріп, сатып алатын. 17Яһуда мен Исраил елдері де өзіңмен саудаласатын. Тауарларыңа олардың беретіні — (Аммон елінен әкелінген) миниттік бидай, тәтті тағамдар,[*] бал, зәйтүн майы және май дәрі[*] болатын. 18Бұйымдарың ағыл-тегіл мол әрі байлығың зор болғандықтан Дамаск қаласы саған хелбондық[*] шарап және ақшыл жүн әкеліп, сауда-саттық жасайтын. 19Узалдан дандықтар мен гректер де келіп, сенің тауарларыңның орнына қақталған темір, дәмқабық ағашының кептірілген гүлдерін және хош иісті құрақ[*] беретін. 20Дедан шұратының саудагерлері мініс малына арналған ер-тоқымдық матамен сауда жасайтын. 21Сен Арабиямен және Қидардың[*] барлық әміршілерімен[†] де саудаласып, олардан тоқты, қошқар, ешкі сатып алатынсың. 22Сәба мен Рахаманың[*] саудагерлері де сенімен сауда-саттық жасасты. Олар тауарларыңа ең сапалы дәмдеуіштерін, асыл тастары мен алтынын алып келетін. 23(Арамадағы) Харан, Хане, Еден қалалары[*] және Сәбаның, Ассур мен Хилмадтың саудагерлері де өзіңмен алыс-беріс жасайтын. 24Сенің базарыңда олар қымбат, сәнді шапандар, көк, қою күлгін және кестелі маталармен, әрі баулары берік иіріліп, тығыз байланған түрлі түсті кілемдермен[*] сауда-саттық жасайтын.

25Алып сауда кемелері[*] тауарларыңды басқа жақтарға жеткізетін. Осылайша теңіздегі аралда орналасқан сен байлыққа кенелдің де, даңқың кеңінен жайылды. 26Ескекшілерің сені ашық теңізге алып шығатын. Ал енді шығыстан соққан «дауылды жел»[*] теңіздегі сені қиратпақ. 27Бар байлығың, тауарларың мен бұйымдарың, теңізшілерің мен кеме бастықтарың, тесік-саңылауларды бітеп жөндеуші шеберлерің, саудагерлерің және барлық жасақшыларың өзіңде болғандардың бәрімен бірге талқаның шыққан күні теңіз түбіне кетіп құриды. 28Кеме басқарушыларыңның айқайынан тіпті жағалаудағы дала да сілкінбек. 29Күллі ескекшілер де кемелерін тастап кетіп, теңізшілер мен кеме басқарушылары да жағада тұрып, 30сені ойлап бар дауыспен зар еңіреп, жоқтау айтып ащы көз жастарын төгеді. Олар бастарына топырақ шашып, қатты қайғырып[†] күлге аунайды,[*] 31әрі сені жоқтап шаштарын тақырлап алып тастап, азалы киім[*] киеді. Содан олар жүректері сыздап, зар еңіреп жылап, 32сен үшін былай деп жоқтау айтатын болады:

— Теңіз ортасындағы Тир сияқты үні өшкен қала болды ма екен, сірә? 33Тауарларың теңіздің ар жағынан келгенде, көптеген халықты қамтамасыз еттің. Өзіңнің мол байлығыңмен, саудаңмен әлемдегі патшаларды байытатын едің. 34Ал енді сен теңізде ойрандалып, тұңғиыққа шөгіп жоғалдың. Барлық тауарларың мен адамдарың өзіңмен бірге суға батып кетті. 35Аралдар мен жағалаудағы елдердің бәрі саған қарап аңтарылып, жандары түршігеді. Олардың патшаларының зәре-құты қалмай, өңдері қашқан. 36Басқа ұлттардың саудагерлері саған қарап мазақтап ысқырады. Себебі сен қорқынышты күйреуге ұшырап, бұдан былай еш болмайсың».

#### 28


Тирдің әміршісіне қарсы айтылған пайғамбарлық сөз

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, Тирдің әміршісіне[†] мына хабарымды жеткіз: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Жүрегің мейлінше асқақтап сен өзің туралы: «Мен тәңірмін, теңіз ортасындағы тәңір тағында отырмын!» дейсің. Өзіңді тәңірмін деп[*] сезінесің, бірақ сен Құдай[†] емес, жай ғана пендесің! 3Әрине, сен Даниялдан да дана екенсің.[*] Саған беймәлім бірде-бір құпия жоқ екен. 4Өзіңнің даналығың мен ақыл-парасатың арқылы байлыққа қол жеткізіп, қазына қоймаларыңа алтын-күмісті молынан жинап алыпсың. 5Расында да сауданы жетік білуіңмен сен байлық-дәулет пен күш-қуатыңды нығайттың. Содан да жүрегің мейлінше менменсіп кетті».

6Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Өзіңді тәңір іспетті данамын деп санайтындығыңнан, 7біліп қой: Мен саған қарсы жат жерліктерді, халықтардың арасындағы ең қатыгезін[*] жіберемін. Олар сенің көрікті даналығыңды семсерлерімен шауып, нұрлы салтанатыңды аяқ асты етіп арамдайды. 8Сөйтіп сені о дүниеге[†] тастайды. Теңіздің ортасында арам өліммен құрисың! 9Өзіңді өлтіруге келгендердің алдында «Мен тәңірмін!» деп айтасың ба сонда? Өлтірушілеріңнің қолына түскенде сен тәңір емес, жай ғана пенде боласың ғой. 10Сонда сүндеттелмеген[*] жат жерліктердің қолынан арам өлесің. Мен осыны нық айтамын», — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.


Тир патшасы жайлы жоқтау

11Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 12«Ей, пендем, Тир патшасын жоқтап, оған былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сен даналыққа кенелген, мінсіз келбетті әрі кемелділіктің үлгісі[*] болатынсың. 13Сен Едемде, Құдайдың пейіш[†] бағында[*] болыпсың. Үстіңдегі киімің рубин, топаз, алмас, зүбәржат,[*] оникс, яспис, сапфир, лағыл,[*] изумруд сияқты әр түрлі асыл тастармен безендіріліпті. Жиектемелерің мен қондырғыларыңның бәрі алтыннан жасалыпты.[*] Олар сен жаратылған күні дайындалған болатын. 14Мен сені қанаттарын жайған (керуб атты) күзетші періштемен[†] бірге орналастырдым.[*] Құдайдың қасиетті[†] тауында[*] оттай жарқылдаған асыл тастардың арасында жүретін едің.[*] 15Сен жаратылған күніңнен бастап жүріс-тұрысыңда кінәратсыз болып келдің.[*] Алайда бір күні өзіңнен әділетсіздік табылды.[*]

16Саудаңның молдығынан зорлық жасауға әбден салынып, күнәға баттың. Сондықтан Мен сені арамданған деп санап, Құдайдың тауынан лақтырып тастадым. Күзетші періште (керуб) сені оттай жарқылдаған асыл тастардың арасынан аластатып қуды.[*] 17Өйткені әсем келбетіңнен асқақтап кеткен едің. Нұрлы салтанатыңа салынғаныңа бола даналығыңды бүлдірдің. Содан Мен сені жерге, басқа патшалардың алдына лақтырдым, олар саған қызыға қарайтын болды. 18Саудаңды әділетсіз жасап, көптеген қылмыстарыңмен ғибадатханаларыңды[†] арамдадың. Сондықтан Мен ортаңнан от шығарып, ол сені жалмап қояды. Осылай Мен өзіңе қарап тұрғандардың көзінше сені күлге айналдырып, құртатын боламын. 19Халықтардың арасындағы өзіңді білетіндер саған қарап аңтарылып, жандары түршігетін болады. Сен өте қорқынышты апатқа тап болып, енді қайтып болмайсың!»


Сидонға шығарылған үкім

20Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 21«Пендем, бет-жүзіңді Сидон қаласына қарай бұр да, оған қарсы Менің хабарымды жариялап 22былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп ал, ей, Сидон, Мен саған қарсы шығамын![*] Сенің араңда құрмет-даңқым шығатын болады! Саған шығарған үкімімді жүзеге асырып, Өзімнің киелілігімді[†][*] аян еткенімде, соны көргендердің бәрі Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады. 23Себебі Мен Сидонға жұқпалы індет пен қантөгіс жіберемін, сонда көшелерінде қан судай ағатын болады. Семсерлі жау Сидонға жан-жақтан тап беріп, тұрғындары қаланың ортасында шабылып, құлап жатады. Мұны көргендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


Исраил халқының өз еліндегі тыныш өмірі

24«Бұдан былай айналасындағы көршілері Исраил халқына менсінбей қарамайды, әрі жаңқадай қадалып, өткір тікендей ауыртпайды. Өйткені олар Менің Жаратушы Тәңір Ие екенімді түсінетін болады».

25Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Мен Исраил халқын өздері арасына шашырап кеткен елдердің ішінен жинап аламын. Олар арқылы сол халықтардың көзінше Өзімнің киелілігімді жария етемін.[*] Сонда Исраил халқы Мен кезінде қызметшім Жақыпқа уәде еткен елге[*] қайтадан қоныстанатын болады. 26Олар сол елде еш қауіпсіз тұрып, үйлерін салып, жүзімдіктерін отырғызбақ. Мен оларды жәбірлеген көрші халықтарға шығарған үкімімді жүзеге асырған кезде исраилдіктер аман-есен тұратын болады. Сонда олар өздерінің Құдайы Жаратқан Иенің Мен екенімді түсінеді.[*]

#### 29


Айдаһарға ұқсас Мысырға шығарылған үкім

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) оныншы жылдың оныншы айының он екінші күні[*] Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, бет-жүзіңді Мысыр патшасы перғауынға[*] қарай бұр да, оған және бүкіл Мысырға қарсы Менің хабарымды жарияла! 3Оларға тіл қатып былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қой, Мен саған қарсы шығамын, ей, Мысыр патшасы перғауын! Сен дәу айдаһардай[*] «Ніл — менікі, мен оны өзім үшін жараттым!» деп бөсіп мақтанасың. 4Мен сенің жақ сүйегіңе қармақ қадап, өзіңді жағаға тартып, шығарып аламын. Сонда өзен тармақтарындағы барлық балық сенің қабыршақтарыңа жабысып шықпақ.[*] 5Сөйтіп сені де, өзен тармақтарының балықтарын да шөл далаға лақтырып тастаймын. Сонда сенің ашық далада жатқан денеңді ешкім жерден көтеріп алып, қабірге қоймайтын болады. Сені даладағы жыртқыш аңдар мен аспандағы[†] құстарға жем қыламын.[*] 6Сонда Мысырдың барлық тұрғындары Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

Сен Исраил елі үшін қамыс таяқ іспетті қауқарсыз болдың.[*] 7Исраил сені қолына ұстап сүйенгенде, сен быт-шыт болып, жаңқаланып, оның қолтығына қадалып жарақаттадың. Иә, Исраил өзіңе тіренгенде сен сынып қалдың. Сонда оның буыны шығып кетіп, мертікті».

8Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Біліп қой, Мен басыңа бір семсерді[*] шүйілтіп, адамдарың мен малдарыңды қырып тастаймын. 9Осылайша Мысыр елі қаңырап бос қалады. Сонда бұл туралы естігендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

Сен «Ніл — менікі, мен оны өзім үшін жараттым!» деп бөсіп мақтанғаның үшін[*] 10біліп қой: Мен саған және Ніл өзенінің тармақтарына қарсы шығамын! Мен солтүстіктегі Миғдол қаласынан бастап, оңтүстіктегі Асуан қаласына, одан әрі Құш[†] елінің шекарасына[*] дейін созылған бүкіл Мысыр елін қаңыратып бос қалдырамын. 11Не адамның аяғы, не малдың тұяғы оны баспайтын болады. Ол қырық жыл бойы қу дала болып еш тұрғынсыз жатады. 12Мен Мысырды қаңырап қалған елдердің ішіндегі ең елсіз жер етемін. Қырық жыл бойы оның қалалары қиратылған қалалардың ішіндегі ең бос қалатыны болмақ. Мен мысырлықтарды басқа халықтардың арасына таратып, бөтен елдердің ішіне шашыратып жіберемін».

13Ал Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Қырық жыл өткеннен кейін Мен мысырлықтарды шашырап жүрген халықтардың арасынан жинап аламын. 14Оларды қуғындалған жағынан кері әкеліп, атамекендері — оңтүстік Мысыр[*] жаққа қайтарамын. Сол жерде олар әлсіз әрі өзгеге тәуелді бір патшалық құрады, 15ол патшалықтардың ішіндегі ең әлсізі болады. Енді қайтып Мысыр мықты патшалық болып, өзге халықтардың үстінен үстемдік жүргізе алмайды. 16Бұдан былай Мысыр Исраилдің сүйенетін тірегі бола алмайды. Қайта, Мысырдың жағдайын көргенде Исраил халқы бұрын сол елден қолдау сұрап күнә[†] жасағанын есіне алып отырады.[*] Сонда олар Менің Жаратушы Тәңір Ие екенімді білетін болады».


Бабылдың Мысырды жаулап алуы жайлы алдын ала ескерту

17(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) жиырма жетінші жылдың бірінші айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 18«Ей, пендем, Бабыл патшасы Набуходоносор өз әскеріне Тирді басып алу үшін аямай еңбек еткізді. Оның әскеріндегі әрбір бас жүк тасудан қажалып, шашы түсіп тақырланды, әрі ауыр еңбектен әрбір иық сүйегіне дейін қажалып, жалаңаштанды. Бірақ оның өзі де, әскері де Тирге қарсы аттанып, сіңірген ауыр еңбектері үшін олжаға түк те алмады».[*]

19Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтты: «Біліп қойыңдар, Мен Мысыр елін Бабыл патшасы Набуходоносордың қолына тапсырамын. Ол оны тонап, олжалап, мол байлығын[*] иемденіп, алып кетеді. Бұл оның әскеріне арналған ақы болмақ. 20Мен Мысыр елін Бабыл патшасына істеген еңбегінің сыйы ретінде бердім, өйткені оның өзі және әскері Мен үшін еңбек етті ғой. Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.

21Сол кезде Мен Исраил халқына күш-қуат дарытамын.[*] Содан халықтың арасында сенің сөздерің абыройлы болады.[*] Сонда мұны көргендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 30


Мысырды жоқтау

1Жаратқан Ие[†] маған қайтадан сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, пайғамбарлық[†] сөз айтып былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Әттеген-ай, сол күні қасіретке қалатын болдық-ау!» деп қатты қайғырып[†] жылаңдар! 3Өйткені сол күн жақындап қалды. Иә, Жаратқан Иенің (жазалайтын) күні[*] таяп қалды! Бұл күн қою бұлттардың күні, ұлттардың түңілетін күні болмақ. 4Семсер Мысырға тап бермек, Құш[†] елін[*] де зор үрей билемек. Мысырда халық қырылып, оның мол байлығы тасып әкетіліп, түп негіздері қиратылмақ. 5Құш, Либия, Лүдия, күллі арабтар, Хуб,[*] әрі келісім[†] жасасқан одақтас жердің бүкіл халқы[*] олармен бірге семсерден қаза табады.

6Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Мысырды қолдайтындар құлап, оның асқақ қуаты құлдырайды. Солтүстіктегі Миғдолдан оңтүстіктегі Асуанға дейін созылатын бүкіл Мысыр елі семсерден қырылатын болады. Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.

7Мысыр қаңырап қалған елдердің арасындағы ең елсізі, әрі оның қалалары қираған қалалардың ішіндегі ең бос жататыны болады.[*] 8Мен Мысырға от қойып, оны қолдаушылардың барлығы күйрегенде, бұл туралы естігендер Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

9Сол кезде Мен бейқам отырған Құш елін қорқытып, зәресін ұшыруға қайықтарға мінген елшілерді[*] жіберемін. Мысыр күйреген күні олар аңтарылып, қатты үрейленеді. Өйткені осы күн, міне, таяп қалды!»

10Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Мен Мысырдың шулы халқын[*] Бабыл патшасы Набуходоносордың қолымен жойып құртамын. 11Оның өзі және әскері — барлық халықтардың арасындағы ең қатыгезі[*] Мысыр елін құртуға келтіріледі. Олар қынаптарынан семсерлерін Мысырға қарсы шығарып, бүкіл елді өлгендердің сүйектерімен толтырады. 12Мен Ніл өзенінің тармақтарын құрғатып, елді зұлым адамдарға сатып жіберемін. Жат жерліктердің қолымен бүкіл елді, онда бардың бәрін құртып қаңыратамын. Мен, Жаратқан Ие, осыны айтамын».


13Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны да айтады: «Мен Мемфис қаласында[*] орналасқан жалған тәңірлердің діңгек тәрізді мүсіндерін құртып, түкке тұрғысыз өзге тәңір бейнелерін де қиратамын. Мысыр елінде енді мысырлық әмірші[†] болмайды. Мен бүкіл Мысыр еліне үрей қаптатамын. 14Оңтүстік Мысырды елсіз жерге айналдырып, (солтүстік Мысырдағы) Соған қаласына от қоямын, әрі Но[*] қаласына жазаларымды жүзеге асырамын. 15Өз қаһарымды Мысырдың шекарасындағы күшті қамал — Сін[*] қорғанына төгіп, Но қаласының көп халқын да жоқ қыламын. 16Мен Мысыр еліне «от қоямын». Сонда Сін қаласы жаны қиналып жанталасады, Но шабуылдан күйреп қолға түседі. Мемфиске жау күн сайын бас салады. 17Он мен Бубаст[*] қалаларының жас жігіттері семсерден қаза табады, ал қыз-келіншектері тұтқынға алынып, айдалып кетеді. 18Мен Мысырдың билігін жойғанда, Тахпанхес[*] қаласына да қара күн туып, ол асқақ қуатынан жұрдай болады. Бұл қаланы түнерген бұлт жауып, оған қарасты елді мекендерінің тұрғындары тұтқындалып айдалып кетеді.

19Мен Мысырға шығарған үкімімді осылай жүзеге асырамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


Перғауынның барша күш-қуатынан айырылуы

20(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) он бірінші жылдың бірінші айының жетінші күні[*] Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 21«Пендем, Мен Мысыр патшасы перғауынның қолын сындырған едім. Ал оның қолын ешкім таңбапты, әрі қолын нығайтып, семсерді қайта ұстай алатындай қылып емдемепті.

22Сондықтан Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен Мысыр патшасы перғауынға қарсы шығамын. Оның екі қолын: сау қолын да, сынған қолын да сындырамын. Осылайша оның қолынан семсерін жерге түсіріп тастаймын. 23Мысырлықтарды басқа ұлттардың арасына таратып, бөтен елдердің ішіне шашыратып жіберемін! 24Мен Бабыл патшасының қолдарын күшейтіп, оның қолына өз семсерімді ұстатамын, ал перғауынның қолдарын сындырамын. Ол Бабыл патшасының алдында өлімші болып жараланған адамдай ыңырситын болады. 25Осылай Мен Бабыл патшасының қолын күшейтемін, бірақ перғауынның қолы әлсіреп, жасық болады. Мен семсерімді Бабыл патшасының қолына ұстатып, ол соны Мысыр еліне қарсы жұмсағанда, олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

26Мен мысырлықтарды басқа ұлттардың арасына таратып, бөтен елдердің ішіне шашыратып жіберемін. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 31


Зәулім самырсын жайлы астарлы әңгіме

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) он бірінші жылдың үшінші айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Ей, пендем, Мысыр патшасы перғауынға және оның шулы әскеріне мынаны жеткіз:

Сенің ұлылығыңмен кім теңесе алады? 3Ассур патшалығына назар сал![*] Ол да Ливандағы заңғар биік, төбесі тіпті бұлттарға дейін жететін самырсын іспетті болған еді. Оның көрікті бұтақтары орманды жауып тұратын. 4Өзендер[*] оған ылғалын беріп, терең су көздері оны биік қылып өсірді. Оның отырғызылған жерін өзендер айналдыра ағып, ормандағы барлық ағаштарға[†] да тармақтарын бағыттап жіберді. 5Осылайша сол самырсын өте зәулім болып өсіп, айналасындағы бүкіл ағаштардан да биік болып кетті. Оның суы мол болғандықтан, өркендері ұзарып, жайыла өсе берді. 6Әуеде ұшатын құстардың бәрі осы самырсынның бұтақтарына ұяларын салып, оның көлеңкесінде күллі аңдар төлдерін өрбітетін. Демек, оның саясын бүкіл үлкен ұлттар паналап тұрды.

7Осылайша сол ағаш өзінің жайыла өскен бұтақтарымен керемет[†] көрікті болатын, өйткені оның тамырлары тереңдегі мол суға жететін. 8Құдайдың бағындағы[*] өзге самырсындар онымен теңесе алмас еді, қарағайлардың бұтақтарын да онікімен салыстыруға болмайтын. Оның бұтақшаларымен салыстырғанда шынар ағаштары түк емес болатын. Құдайдың бағындағы ешбір ағаштың көркі онікіне тең келе алмас еді.[*] 9Мен сол самырсынға көптеген бұтақ беріп, оны соншама көрікті қылдым. Құдайдың Едем бағында[*] өскен барлық басқа ағаштар оны қызғанатын.

10Ал енді, Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Осы самырсын ағашы заңғар биік боп өсіп, төбесі тіпті бұлттарға дейін жетіп, өзінің биіктігіне тәкаппарланып кетті.[*] 11Сондықтан да Мен оны халықтардың әміршісіне[†][*] тапсырдым, ол самырсынға зұлымдығына сай шара қолданды. Мен сол ағашты лақтырып тастадым. 12Ұлттардың ішіндегі ең айбынды шетелдіктер оны шауып құлатып, тастап кетті. Ағаштың сынып қалған бұтақтары елдің барлық таулары мен сай-салаларында, өзен тармақтарында шашылып жатты, ал жердегі күллі ұлттар оның саясын тастап, кетіп қалды. 13Оның қалдығына аспандағы[†] барлық жыртқыш құстар қонып, бұтақтарына даладағы аңдар өрмеледі.

14Сонымен су бойында өсіп, төбесі бұлттарға дейін жетсе де, ешбір «ағаш» заңғар боп асқақтап кетпесін! Себебі пенделердің бәріне де ажал төніп, ақыр соңында олар ең қарапайымдармен бірге қабірге түседі».

15Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Ассур о дүниеге[†] аттанған күні Мен тұңғиықтың өзін ол туралы қайғыратын[†] қылып, оны жауып тастадым; жер асты суларын ақпайтын етіп, ағыл-тегіл сарқыраған бұлақтарды тоқтатып қойдым. Ассурға бола Ливанды қара түнекпен жаптым, әрі даладағы ағаштар қурап қалды. 16Мен Ассурды о дүниеге кететін өзгелермен бірге сонда аттандырғанда, Ассурдың құлаған даусымен басқа ұлттарды дірілдеттім. Сонда Едемнің барлық ағаштары, тіпті Ливанның ең таңдаулы, ең жақсылары әрі молынан суарылған сол ағаштардың барлығы да о дүниеде жұбаныш тапты.[*] 17Ассурдың саясында өмір сүрген одақтас ұлттар[*] да құрыды. Олар да семсерден қаза тапқандарға қосылып, Ассурмен бірге о дүниеге түсті.

18Уа, Мысыр, Едемнің ағаштарының[*] қайсысының ұлылығы мен салтанаты сенікіне тең келе алады? Алайда сен де Едемнің ағаштарымен бірге о дүниеге түсірілесің! Сен сүндеттелмегендердің әрі семсерден қаза тапқандардың арасында жататын боласың. Перғауын мен оның шулы әскерінің тағдыры осы болмақ!»[*] — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.

#### 32


Перғауынды жоқтау

1(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) он екінші жылдың, он екінші айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, Мысыр патшасы перғауынды жоқтап былай де:

Өзіңді ұлттардың арасындағы жас арыстандай көресің, ал шынында теңіздегі айдаһарға[*] ұқсайсың. Еліңдегі өзен тармақтарында әрлі-берлі шапқылап жүресің, аяқтарыңмен суды сабалап, лайлайсың».

3Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Енді Мен көп халықтарды[*] сенің үстіңе ауымды тастауға жіберемін. Олар сені сол аумен судан тартып шығарып алады.[*] 4Осылайша сені жерге лақтырып, ашық далаға тастаймын. Аспандағы[†] барлық жыртқыш құстарды саған қондырамын, түздің жыртқыш аңдарының бәріне де денеңді жем қыламын.[*] 5Сенің етіңді тауларға шашып, аңғарларды да қалдықтарыңмен толтырамын. 6Мен жерді тауларға дейін аққан қаныңмен қандырамын, әрі сай-салалар да қалдықтарыңмен толып кетеді. 7Сені жоқ қылғаннан кейін Мен аспанды жауып тастаймын. Ондағы жұлдыздарды түнертіп, күнді де бұлтпен жауып қоямын. Ай да сәуле шашуын доғарады.[*] 8Аспандағы барлық жарық көздерін сенің үстіңде қараңғы қылып, еліңе қара түнек орнатамын».[*] — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.

9«Өзіңе беймәлім елдердің арасына да сенің жойылғаныңды жария қылғанымда[*] көптеген халықтардың жүректерін қорқынышпен қобалжытамын. 10Осылайша көп ұлттарды саған аңтарылып, үрейлене қарайтын қыламын. Мен олардың патшаларының алдында семсерімді сілтегенде, олар саған қарап төбе шаштары тік тұратын болады. Сен күйреген кезде олардың әрқайсысы әр сәт сайын өз өмірі үшін дір-дір ететін болады.

11Өйткені Мен, Жаратушы Тәңір Ие, тағы мынаны айтамын: Бабыл патшасының семсері саған сілтенбек. 12Мен сенің қалың әскеріңді мықты жасақшылардың семсерлерінен қаза таптырамын. Халықтардың ішіндегі ең қатыгездері,[*] олар, Мысырдың тәкаппарлығынан түк қалдырмайды. Сонда осы елдің қалың әскері түгелдей қырылады. 13Мен Мысырдың көптеген өзен тармақтарының бойында жайылатын барлық малдарын құртамын. Енді қайтып не адам[†] аяғы, не мал тұяғы олардың суын лайламайтын болады. 14Сөйтіп Мен өзендердің суын тұндырып, оларды зәйтүн майындай бірқалыпты ағатын етемін, — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие. — 15Осылайша Мен Мысыр елін қаңыратып, онда тұратындардың барлығын құртып, бүкіл елді өзіндегі барынан айырамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

16Бұл жоқтау Мысыр туралы айтылмақ. Ұлттардың қыздары оны Мысыр мен оның шулы әскері[*] жайлы айтатын болады», — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.


Мысырдың о дүниеге түсуі

17(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) он екінші жылдың он екінші айының он бесі күні[*] Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 18«Пендем, Мысырдың қалың әскері туралы жоқтау айт! Оларды да, үлкен халықтардың қыздарын да о дүниеге[†] түсіріп, тұңғиықтың түбіне аттанып бара жатқандармен бірге лақтырып таста![*] 19Оларға былай де:

«Ей, Мысыр, сенің көркің басқалардікінен асқан ба? Жоқ, төмен түс те, әділетсіздермен[*] бірге жатып тыныштал!»[*] 20Мысырлықтар семсерден қаза тапқан көптеген адамдардың арасында о дүниеге түсетін болады, өйткені семсер оларға қарсы суырылған. Мысыр халқы оның қалың әскерімен бірге сол жаққа сүйретіліп әкетілмек. 21О дүниенің ортасынан қолбасшылар[*] Мысырға және оны қолдаған одақтастарына таңырқап былай демек: «Пай-пай, олар төмен түсіп, әділетсіздермен әрі семсерден қаза тапқандармен бірге тыныш жатыр екен!»

22Ассур да өзінің семсерден қаза тапқан бүкіл әскерімен бірге сонда. Олардың көрлері оны қоршап, 23о дүниенің ең шалғай бөліктерінде орналасқан. Осылайша Ассурдың жасақшылары оның қабірінің айналасында жатыр. Солардың бәрі тірі кездерінде өзгелерге қорқыныш сепкендер, әрі семсерден қырылып мерт болғандар.

24Елам[*] да сонда жатыр, қалың қолы да оның қабірінің айналасында. Барлығы да семсерден қырылып мерт болғандар, о дүниеге сүндеттелмеген күйі аттанғандар. Олар тірі кездерінде басқаларға үрей себетін еді, ал енді басқа әділетсіздермен бірге масқараланып, көрге түсті. 25Еламға өзінің қалың қолымен бірге қырылғандардың арасынан төсек дайындалды. Солардың көрлері оның айналасында. Бұлардың бәрі де сүндеттелмегендер, семсерден қырылғандар. Олар тірі кездерінде өзгелерге қорқыныш туғызатын еді. Ал енді көрге түскендермен бірге өз істерінің ұяттарын арқалап, мерт болғандардың ортасына қойылды.

26Мешех пен Тұбал[*] да сонда жатыр. Олардың қалың қолдарының көрлері Мешех пен Тұбалдың қабірлерінің айналасында. Сол жасақшылардың барлығы да сүндеттелмеген, семсерден мерт болған. Өйткені олар тірі кездерінде өзгелерге үрей туғызатын еді. 27Олар ежелде қаза тапқан жасақшылармен бірге жатпайды. Сол жасақшылар өздерінің қару-жарағымен бірге, семсерлері бастарының астында, қалқандары сүйектерінің үстінде қабірге қойылған.[*] Бірақ едомдықтардың әділетсіздігі олардың мойындарында, өйткені олар мықты жасақшылар болып тірі кездерінде басқаларға қоқан-лоқы жасайтын.

28Сен де, уа, перғауын, талқандалып, семсерден қаза тапқан әділетсіздердің арасында жататын боласың.

29Едом да өз патшалары мен әміршілерінің[†] барлығымен бірге сонда болады. Олар кезінде қаншама қуатты болғанмен, семсерден қырылғандармен әрі сүндеттелмеген күйінде көрге түскендермен бірге жатыр.

30Солтүстіктің күллі әміршілері де, сидондықтар да түгелімен сонда болады.[*] Олар кезінде күш-қуаттарымен қатты үрей туғызғандықтан ұятқа қалады. Олар сүндеттелмеген күйі семсерден қырылғандармен бірге жатыр және көрге түскен басқалармен бірге өздеріне лайықты масқарасын арқалайды.

31Перғауынның өзі және оның бүкіл әскері солардың бәрін көргенде, өзінің де, қалың қолының да семсерден қырылып мерт болғандарына жұбанады. Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.

32Мен перғауынға көзі тірісінде бұ дүниеде үрейін себуге жол бергенмен, енді перғауын мен оның қалың қолы семсерден қырылған сүндеттелмегендермен бірге қойылады», — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.

#### 33


Пайғамбардың Исраилдің күзетшісі ретіндегі ескерту сөзі

1Бірде Жаратқан Ие[†] маған сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, өз халқыңа тіл қатып былай де:

Мен бір елге қарсы жау әскерін келтіргенде, елдің адамдары өз араларынан біреуді таңдап алып, оны күзетші болуға тағайындайды дейік. 3Күзетші сол елге аттанып келе жатқан жауды көріп, халыққа ескерту үшін керней тартып дабыл қағады. 4Соған құлақ аспаған әр адам[†] жау келіп, өзін жойғанда өліміне өзі айыпты болады. 5Сондай адам кернейдің сақтандырған даусын естісе де, оған құлақ асқан жоқ. Сондықтан өз өліміне өзі кінәлі болады. Себебі егер соған құлақ асқан болса, ол жанын сақтап қалған болар еді. 6Ал егер күзетші жаудың аттанып келе жатқанын көрсе де, халықты сақтандыру үшін керней тартып дабыл қақпаса, әрі жау тап беріп, адамдардың біреуін өлтірсе, онда сол адам өз кінәсі үшін өледі. Бірақ оның төгілген қаны үшін Мен күзетшіні жауапқа тартамын.

7Сонымен, пендем, Мен сені Исраил халқына күзетші пайғамбар[†] етіп тағайындадым.[*] Сондықтан Менің аузымнан шыққан сөзімді естіген сайын, халыққа Менің атымнан ескерту жаса! 8Егер Мен зұлым жанға: «Ей, зұлым адам, сен жазаңды тартып сөзсіз өлесің!»[*] деген хабарымды өзің арқылы жіберсем, ал сен оны жаман істері жайлы ескертпесең, онда сол зұлым адам өз күнәсінің жазасын тартып өледі. Бірақ сен оның өліміне кінәлі боласың. Оның төгілген қаны үшін Мен сені жауапқа тартамын. 9Ал егер сен сол әділетсіз адамға жаман істері жайлы ескертіп, ол бәрібір теріс жолынан қайтпаса, онда ол өз күнәсінің жазасын тартып өледі. Бірақ сен өміріңді сақтап қаласың».


Құдайдың әділдігі әрі мейірімділігі

10«Ал енді, пендем, Исраил халқына былай де: Сендер «Біздің Құдайға бағынбай жасаған заңсыз іс-әрекетіміз және күнәларымыз[*] үстімізден ауыр жүктей басып тұр. Біз солардан езіліп құрып бара жатырмыз.[*] Ендеше қалай өмір сүре аламыз?» деп жүрсіңдер.

11Оларға былай деп жауап бер: Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп мынаны айтады: Мен зұлымның өлімін емес, оның теріс жолынан қайтып, өмір сүре бергенін қалаймын.[*] Кері бұрылыңдар! Теріс жолдарыңнан қайтыңдар, уа, Исраил халқы! Әйтпесе сендерге өліп не бар?![*]

12Ал сен, пендем, өз халқыңа мынаны жеткіз: Егер әділ жан Құдайға қарсы бас көтеріп күнә[†] жасайтын болса, бұрынғы әділдігі енді оны құтқара алмайды. Ал егер зұлым адам өкініп, Құдай[†] жолына түссе, онда ол зұлымдығы үшін тартуға тиісті жазасынан құтылады.[*] Сонымен әділ адам күнәға батқан кезде өзінің бұрынғы әділдігіне сүйеніп өмір сүре алмайды. 13Сол сияқты, Мен әділ адамға: «Сен шүбәсіз өмір сүре бересің!» десем, бірақ ол өзінің бұрынғы әділдігіне сүйеніп күнә жасауға кіріссе, онда Мен оның әділ істерінің ешқайсысын ескермеймін. Сол адам жасаған әділетсіз істеріне бола өлімге бұйырылады.

14Алайда Мен зұлым адамға: «Сен шүбәсіз өлесің!» деген соң, ол күнәсін тастап, теріс жолынан қайтып, әділ де ізгі істерді[*] істейтін болады дейік. 15Мысалы, сол зұлым адам бейшара жаннан кепілге алғанын да, біреуден тонап алғанын да қайтарып береді, әрі Менің шынайы өмірге бастайтын жолымды ұстанып, енді қайтып зұлымдық істемейді дейік. Егер ол солай істейтін болса, онда өлімге бұйырылмай, өмір сүре береді.[*] 16Бұрын жасаған күнәларының ешқайсысын Мен бұдан былай ескермеймін. Сол адам әділ де ізгі істерді істегендіктен еш шүбәсіз тірі қалады.

17Алайда сенің халқыңның адамдары: «Тәңір Иенің осылай істегендері әділ емес!» деп шағымданады. Жоқ, керісінше, олардың өздерінің істегендері әділ емес!

18Егер әділ адам өзінің әділ іс-әрекетінен бас тартып, күнә жасауға кіріссе, онда ол сол үшін өлімге бұйырылады. 19Ал егер зұлым адам зұлымдықтан бас тартып, әділ де ізгі істерді істейтін болса, онда ол соған сүйеніп өмір сүре береді.[*]

20Бірақ сендер сонда да: «Тәңір Иенің осылай істегендері әділ емес!» деп қарсылық білдіріп жатырсыңдар. Уа, Исраил халқы, Мен сендердің әрқайсыңа істеген істеріңе сәйкес үкім шығарамын!»


Иерусалимнің қиратылуының себептері

21(Біздің Бабыл еліне жер аударылғанымыздан кейінгі) он екінші жылдың оныншы айының бесінші күні[*] Иерусалимнен қашып келген бір кісі маған: «Қала жаудың қолына түсті!» — деген хабарды жеткізді.[*] 22Мұның алдындағы кеште Жаратқан Иенің рухани[†] құдіреті маған тағы да қонған еді.[*] Әлгі босқын келердің алдында Жаратқан Ие маған сөйлей алатын қабілетімді қайтадан дарытқан болатын.[*] Сондықтан мен енді мылқау болмай, сол кісімен сөйлесе алдым.

23Кейінірек Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 24«Пендем, Исраил елінде қалып, қираған қалаларды мекендегендер былай деп жүр: «Ыбырайым осында жалғыз өзі келген еді. Сонда да ол бүкіл елді иемденіп алды. Ал біз көппіз ғой! Сондықтан осы ел, әрине, біздің меншігімізге берілген!»

25Сол себепті оларға былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сендер етті қанын ағызбай жей бересіңдер, жалған тәңірлерге табынасыңдар, адам қанын төгесіңдер. Сонда елге тұрақты иелік етпексіңдер ме?![*] 26Семсерге арқа сүйеп, жексұрын зұлымдық жасайсыңдар! Әрбіреуің көршіңнің әйелімен неке адалдығын бұзасыңдар.[*] Сөйте тұра, сендер елдің тұрақты иелері бола бермексіңдер ме?!

27Оларға тағы былай де: Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп былай дейді: Елдегі қирап жатқан үйлерде тұрып жатқандар семсерден мерт болады. Айдаланы кезіп жүргендерді жыртқыш аңдарға жем қыламын. Бекіністі жерлер мен үңгірлерде тұрып жатқандар індеттен қырылады. 28Мен бұл елді қаңыратып, қорқынышты далаға айналдырамын. Оның тәкаппар қуаты мүлдем құриды. Исраилдің таулы жері де қаңырап, олар арқылы ешкім өтпейтін болады. 29Мен осы елді олардың барлық жексұрын күнәларына бола қаңыратып, қорқынышты далаға айналдырғанымда, олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

30Ал, пендем, өз халқыңның адамдары үйлерінің қабырғалары мен есіктерінің маңында сен туралы былай десіп тұр: «Жүр, Жаратқан Ие не айтты екен, соны біліп келейік!» 31Сөйтіп олар әдеттегідей саған келіп, Менің халқымның адамы болып алдыңда отырады. Алайда сенің айтқан сөздеріңді тыңдаса да, соларды орындамайды. Олар жағымпаздана сөйлегенде, жүректерінде өздерінің арам пайдаларын ғана ойлап тұрады.[*] 32Ал сен олар үшін керемет[†] дауыспен махаббат әнін шырқап, аспапта жақсы ойнайтын сияқтысың. Себебі олар айтқандарыңды естиді, бірақ оларды орындамайды.

33Бұның бәрі жүзеге асқанда — ал ол міндетті түрде жүзеге асады! — олар өздерінің араларында нағыз пайғамбардың бар болғанын білетін болады».[*]

#### 34


Исраил халқының опасыз бақташылары

1Жаратқан Ие[†] маған тағы сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, Исраилдің «отарын бағушы» жетекшілеріне[*] қарсы Менің хабарымды жеткізіп былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Ей, өздерін ғана бағатын Исраилдің бақташылары, сендер қасіретке қаласыңдар! Қойды баққан отарын қамқорлауға міндетті емес пе?[*] 3Сендер оның майлы сүтін ішіп, жүнінен киім киесіңдер, қоңдыларын сойып жейсіңдер, бірақ отарларыңды дұрыс бақпайсыңдар. 4Әлсіздерін бордақылап, ауруларын емдемедіңдер, мертіккендерін таңып, қуылып бытырағандарын[*] қайтармадыңдар, жоғалып кеткендерін іздеген де жоқсыңдар. Керісінше, оларға аяусыз, қаталдықпен үстемдік еттіңдер.[*] 5Қамқорлайтын бағушылары болмағандықтан, Менің қойларым жан-жаққа шашылып, көбі жыртқыш аңдарға жем болды. 6Осылай отарым күллі тау-төбелер мен биік қырларда бытырап босып кетті. Иә, Өзімнің отарым бүкіл жер бетіне шашырап кетті! Ал оларды іздеп табуға тырысқан ешкім болған жоқ.

7Сондықтан, ей, бақташылар, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 8Мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп былай дейді: Менің отарым өзіне қамқорлық жасайтын бағушысы болмағандықтан тоналып, олжаға айналып, барлық жыртқыш аңдарға жем болды. Иә, Өзім тағайындаған бақташылары адасқан отарымды еш іздеген жоқ! Қайта, олар Менің отарымды емес, өз қара бастарының қамын ғана ойлады.

9Сондықтан, ей, бақташылар, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар: 10Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қойыңдар, енді Мен сол бақташыларға қарсы шығамын! Олардан қойларым үшін жауап беруін талап етемін, отарымды енді қайтып оларға баққызбаймын. Сол бағушылардың тек өз бастарының ғана қамын ойлауларын доғартып, қойларымды олардың аранынан арашалап аламын. Осылайша қойларым енді қайтып соларға жем болмайды».[*]


Исраил халқының Ізгі Бағушысы

11Сонымен Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Біліп қойыңдар, енді Мен Өзім қойларымды іздеп, тауып алып, бағамын. 12Қойшы қамқорлығындағы жайылып, бытырап кеткен қойларына назарын аударып, оларды іздеп, тауып алатынындай, Мен де «қойларымды» іздеп, табамын. Иә, бұлтты да қараңғы күні[*] халқым бытырап кеткен жан-жақтағы барлық жерлерден Мен оны құтқарып аламын. 13Сонда халқымды өзге халықтардың арасынан қайтарып алып шығып, бөтен елдерден жинап аламын да, еліне алып келемін. Сонда халқымды Исраилдің қыратты жерінде, оның бұлақтарының маңында және елдің күллі қоныстанған аудандарында бағамын. 14Мен оларды Исраилдің биік тау-төбелеріндегі құнарлы жайылымдарда жайып жүремін. Сонда олар шұрайлы өрістерде оттап тынығып, Исраилдің қырат-қырқаларындағы шөбі шүйгін жайлауларда жайылып жүреді. 15Мен Өзім қойларымды бағамын[*] әрі дем алдырып тынықтырамын, — деп уәде береді Жаратушы Тәңір Ие. — 16Мен жоғалғандарын іздеп, адасқандарын[*] қайтарып алып келетін боламын. Мертіккендерін байлап-таңып, әлсіздерін күшейтемін. Бірақ қоңдылары мен қуаттыларын бақылап, (бағынбайтындарын) жоямын. Осылайша отарымды әділдікпен бағатын боламын.

17Ал, «отарым»,[*] Мен, Жаратушы Тәңір Ие, сендерге мынаны айтамын: Біліп қойыңдар, Мен «отарымдағы екі қойдың және қошқар мен текенің» арасындағы дауларға әділ шешім шығарамын.[*] 18Шұрайлы жайылымда жайылып жүргендеріңнің өзі сендерге шынымен азшылық ете ме? Ендеше неге жайылымның қалғанын тұяқтарыңмен таптайсыңдар?! Таза су ішіп жүргендерің сендерге аз ба? Ендеше неге судың қалғанын аяқтарыңмен лайлайсыңдар?! 19Неліктен Менің «отарым» сендер тұяқтарыңмен таптаған шөпті жеп, лайлаған суды ішулері керек?!

20Сондықтан Мен, Жаратушы Тәңір Ие, оларға мынаны айтамын: Біліп қойыңдар, Мен Өзім қоңды қой мен арық қойдың арасына әділ шешім шығарамын.[*] 21Сендер әлсіздердің барлығын бүйірлеріңмен, иықтарыңмен итергіштеп, мүйіздеріңмен сүзгіледіңдер. Содан оларды отардан сырт бытыратып, қуып жібердіңдер.[*] 22Сондықтан Мен «отарымды» құтқарамын. Олар енді қайтып ешкімнің олжасы болмайды. «Отарымдағы екі қойдың» арасындағы дауға Өзім әділ шешім шығарамын. 23Және олардың үстінен бір бақташыны, өз қызметшім Дәуітті,[*] тағайындаймын. Ол солардың жайып, қамқорлайтын бағушысы болады. 24Мен, Жаратқан Ие, олардың Құдайы, ал қызметшім Дәуіт олардың арасындағы әмірші[†] болады. Өзім, Жаратқан Ие, осыны уәде етемін.

25Мен олармен амандық пен тыныштық туралы Келісім[†][*] жасап, елден жыртқыш аң атаулыны жоямын. Сонда олар айдалада бейқам тұрып, тіпті орман ішінде алаңсыз ұйықтай алатын болады. 26Осылайша оларды да, Өзіме бағышталған Сион тауының айналасындағы жерлерді де жарылқаймын. Мен жаңбырларды мезгілінде жіберемін, олар жарылқау әкелетін жаңбыр болады.[*] 27Даладағы ағаштар[†] өз жемісін, жер өз өнімін бермек. Сөйтіп халық елде аман-есен тұратын болады. Мен халқымның мойнына салынған мойынтұрықты сындырып,[*] өздерін құл қылғандардың үстемдігінен құтқарамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады.

28Халқым енді қайтып өзге халықтарға олжа болмайды, елдің жыртқыш аңдары да оларды жалмамайды. Халық қауіпсіз өмір сүріп, ешкім оларды қорқытпайтын болады.[*] 29Мен оларға керемет[†] құнарлы егістіктерді сыйлап, енді қайтып олар елде аштықтан қырылмайды. Осылайша бұдан былай өзге халықтардың табасына ұшырамайды да. 30Сонда олар Менің өздерінің Құдайы Жаратқан Ие екенімді, әрі жар болып олармен бірге екенімді, ал өздерінің, яғни Исраил халқының, Менің халқым екенін білетін болады», — деп уәде етеді Жаратушы Тәңір Ие.[*]

31«Осылайша сендер Менің жайылымымда бағып жүрген «отарым» — адамдарымсыңдар, ал Мен сендердің Құдайларыңмын!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.

#### 35


Едом елі жайлы ауыр хабар

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, бет-жүзіңді Сейір тауына[*] қарай бұр да, оған қарсы Менің хабарымды жариялап былай де:[*]

3Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Ей, Сейір тауы, Мен өзіңе қарсы шығамын! Саған қарсы қолымды созып, сені қаңыратып, елсіз қалдырамын. 4Қалаларың қиратылып, өзің қаңырап бос қаласың. Сонда сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың.

5Сен қаскүнем пиғылыңнан арылмай, Исраил халқының басына күн туып, зұлымдығы жазаланатын ақырғы сағаты соққанда, оларды семсерден қырылуға тастап кеттің.[*] 6Сол себептен мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие өз атымен ант етіп былай дейді: Мен сені қантөгіске үкімдеймін де, бұдан былай ол сенің қыр соңыңнан қалмай қояды. Сен қантөгісті еш жек көрмегендіктен, ол сені өкшелейтін болады. 7Мен Сейір тауын қиратып, қаңыратамын. Енді одан қашып кетіп, не қайтып келетіндердің бәрін құртамын. 8Таулы жеріңді өліктермен жауып тастаймын. Адамдар сенің қырат-қырқаларыңда, аңғарларың мен барлық сай-салаларыңда семсерден қырылатын болады. 9Өзіңді ұдайы қаңыратып бос қалдырамын, қалаларыңды енді қайтып ешкім мекендемейтін болады. Осылайша сен Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласың.

10Сен: «Осы екі ел — Яһуда мен Исраилдің халықтары да, жерлері де менікі болады. Оларды иемденіп аламын!» деген болатынсың. Ал Мен, Жаратқан Ие, сол жерде болдым ғой! 11Сондықтан өз атыммен ант етемін, — дейді мәңгі тірі Жаратушы Тәңір Ие. — Мен сені оларды сондай жек көріп, ашу-ыза мен қызғанышқа салынғандығыңа сай жазалаймын. Саған істегендерім арқылы Мен Өзімді халқыма танытамын. 12Сонда сен Менің, Жаратқан Иенің, Исраилдің тауларына қарсы айтқан сенің барлық қорлау сөздеріңді естігенімді білетін боласың. Сен: «Олар қаңырап бос қалып, маған жалмап қоюға берілді» деп оларды табаладың ғой. 13Оның үстіне Менің көз алдымда мақтанып, еш шімірікпестен Маған қарсы сөздеріңді көбейттің. Мен соларыңды да естідім!»

14Сонымен Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Бүкіл жер шат-шадыман болып жатқанда, Мен сені қаңыратып бос қалдырамын! 15Исраил халқының мұралық жері қаңырап бос қалғанда сен қуанған едің. Енді Мен де саған дәл солай істеймін. Сен қаңырап бос қаласың, ей, Сейір тауы, әрі бүкіл Едом елі! Сонда бәрі де Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 36


Халықтың өз таулы елін қайтадан иемденуі

1«Ал енді, пендем, Исраилдің тауларына[*] хабарымды жеткізіп былай де: Уа, Исраилдегі таулар, Жаратқан Иенің[†] сөзін тыңдаңдар![*] 2Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Жау сендер туралы: «Әп, бәлем, өздеріңе сол керек![*] Сол ежелгі қырат-қырқалар да иелігімізге көшті!» деп табалаған еді. 3Сондықтан былай деп Менің хабарымды жеткіз:

Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Олар сендерді қаңыратып бос қалдырып, жан-жақтан бас салып жаншып тастаған еді. Сендер өзге халықтардың меншігіне айналып, олардың мазағы мен зұлым өсегіне қалдыңдар. 4Сол себептен тыңдаңдар, уа, Исраилдің таулары! Жаратушы Тәңір Иенің мына сөзіне құлақ түріңдер: Жаратушы Тәңір Ие айналадағы басқа халықтарға олжа болып, олардың мазағына айналған Исраилдің тау-төбелеріне, сай-салалары мен аңғарларына, қаңыраған далалары мен елсіз қалған қалаларына сөзін арнайды. 5Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Бүкіл Едом халқы мен қалған басқа ұлттар Менің меншікті жерімді қатты қуанып, қорлап тартып алып, талан-таражға салды. Сондықтан Мен лаулаған ашуыммен оларға қарсы сөйледім.

6Сол себептен Исраил елі туралы хабарымды жеткізіп, оның тау-төбелеріне, сай-салалары мен аңғарларына былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қойыңдар, сендер басқа ұлттардың масқаралауынан зардап шеккендіктен Мен лаулаған ашу-ызамен сөйлеймін!»

7Ендеше Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Сендердің айналаларыңдағы басқа ұлттардың өздері де масқара болады! Осыны салтанатты түрде ант етіп айтамын.[*]

8Ал сендер, Исраилдегі таулар, енді беткейлеріңдегі ағаш-бұталарыңның[†] бұтақтарын жан-жаққа жайып өсіріп, Менің халқым Исраил үшін жемістеріңді молынан бересіңдер. Өйткені халқым жақында еліне қайтады! 9Біліп қойыңдар, Мен сендерге назар аударып, қамдарыңды ойлаймын. Жерлерің қайтадан өңделіп, оған егін егілмек.[*] 10Мен өздеріңдегі адамдарды, бүкіл Исраил халқын, көбейтемін. Қалаларға тұрғындар қоныстанып, қаңыраған жерлерге қайтадан үйлер салынбақ.[*] 11Мен өздеріңдегі халыққа қоса мал санын да молайтамын, олар өсіп-өніп, көбейетін болады.[*] Сөйтіп Мен сендерге баяғы замандағыдай адамдарды қоныстандырып, өздеріңді бұрынғыдан да бетер өркендетемін. Сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар.

12(Уа, Исраилдегі таулар) осылайша Мен қайтадан өздеріңде адамдарды, яғни өз халқым Исраилді, аяқ басып жүретін қыламын. Олар сендерді иемденіп, өз мұралық жерлері етеді. Енді қайтып сендер халқымды ұрпақтарынан айырмайтын боласыңдар.[*] 13Иә, Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны да айтады: Біреулер сендерді: «Адамдарды жалмап,[*] өздеріңдегі халықты балаларынан айырасыңдар!» деп қорлаған еді. 14Сондықтан бұдан былай адамдарды жалмап, өздеріңдегі халықты балаларынан айыруды доғарасыңдар!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны мықтап ескертеді.

15«Басқа халықтардың өздеріңе тіл тигізіп, қорлаған сөздерін бұдан былай естіртпеймін. Сендер енді өзге ұлттардың масқаралауына қалмайсыңдар, әрі өздеріңдегі халықты сүріндіріп күнәға батырмайсыңдар»,[*] — деп уәде етеді Жаратушы Тәңір Ие.


Жаратқан Иенің өз есімін қорланудан сақтауы

16Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді: 17«Ей, пендем, Исраил халқы елін мекендеген кезде олар елді өздерінің салт-дәстүрлерімен және іс-әрекеттерімен арамдайтын. Олардың сол істері Мен үшін қанмен былғанған шүберектей жиренішті де лас болды. 18Себебі Исраил халқы жазықсыз адамдардың қанын төгіп,[*] жалған тәңірлеріне табынып осы елді арамдады. Сондықтан да Мен халықтың үстіне қаһарымды төктім. 19Мен халықты бөтен ұлттардың арасына шашыратып жіберіп, олар түрлі елдердің ішіне тарап кетті. Оларға жаман салт-дәстүрлері мен зұлым іс-әрекеттеріне сәйкес осы үкімді шығардым.[*]

20Бірақ халқым қай ұлттардың жерлеріне бармасын, олар жайлы: «Бұл — Жаратқан Иенің халқы,[*] әйтсе де, олар Оның жерінен кетуге мәжбүр болды!» делініп, Менің қасиетті[†] есімім қорланды.[*] 21Сонда Мен Исраил халқы жер аударылған өзге халықтардың арасында қорлыққа ұшыраған өз қасиетті есімімнің қамын ойладым.

22Сондықтан Исраил халқына хабарымды жеткіз: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Уа, Исраил халқы, Мен енді әрекет етемін. Бірақ сендерге бола емес, Өзімнің қасиетті есіміме бола солай істеймін. Сендер жер аударылып барған халықтардың арасында есімімді қорлыққа ұшыраттыңдар. 23Бірақ Мен өздерің халықтардың арасында қорлаған ұлы есімімнің қандай киелі екенін көрсетемін![*] Осылайша Мен халықтардың көз алдында Өзімнің киелілігімді[†] араларыңда көрсеткенімде олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады», — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.


Исраилдің тазарып, жаңа жүрек пен рухқа ие болуы

24Өйткені Мен сендерді халықтардың арасынан шығарып, барлық елдерден жинап, өз елдеріңе алып келмекпін.[*] 25Мен сендерге таза су бүркіп сепкендей, өздеріңді арамдаған бүкіл былғаныштарыңнан тазартамын. Сендерді барлық арамдықтарыңнан әрі табынып келген тәңірсымақтарыңның бәрінен арылтамын.[*]

26Өздеріңе жаңа жүрек сыйлап, бойларыңа жаңа рух[†] дарытамын. Көкіректеріңнен тас жүректі алып тастап, орнына сезімтал жүрек сыйлаймын, 27әрі бойларыңа өз Рухымды[*] дарытамын. Осылай сендерді бұйрықтарыма сәйкес өмір сүріп, ережелерімді мұқият орындайтын қыламын.[*]

28Сендер Мен ата-бабаларыңа табыстаған елді қайтадан мекендеп, Өзімнің халқым боласыңдар, ал Мен Құдайларың боламын.[*] 29Осылай сендерді барлық арамдықтарыңнан арылтамын.

Мен егінді мол етіп өсіріп шығарамын. Бұдан былай сендерге ашаршылық жібермеймін. 30Ендігәрі ашаршылыққа ұшырап, басқа халықтардың арасында масқара болмауларың үшін Мен ағаштардың жемістерін және егістіктердің өнімін мол қыламын.

31Сонда сендер бұрынғы әділетсіз жолдарың мен зұлым істеріңді естеріңе аласыңдар. Сол арам да жексұрын іс-әрекеттерің үшін өз-өздеріңнен жиренетін боласыңдар! 32Әрине, Менің жасаған осы жақсылықтарымның себебі өздеріңнің соған лайықты екендіктерің емес! — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие. — Сендер мұны біліп қойыңдар! Уа, Исраил халқы, істеген зұлым істеріңе шын жүректен ұялып өкініңдер!»[*]

33Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Мен сендерді әділетсіз істеріңнің арамдығынан тазартқан кезде[*] қалаларыңды халықпен қоныстандырып, қираған елді мекендеріңді қайтадан тұрғызамын.[*] 34Ел ішімен өтіп бара жатқандар бұдан былай оның қаңырап бос жатқанын емес, жыртылып өңделгенін көреді. 35Содан олар: «Мына жер бұрын қаңырап бос жататын еді, ал енді ол пейіш[†] бағындай болып кетіпті. Бұрын қирап, елсіз қу медиен болған қала орындары мекенделіп, бекіністі қалаға айналыпты!» дейтін болады.[*] 36Сонда айналаңда қалып отыратын халықтар қираған жерлерді қайта тұрғызған әрі қаңырап қалған далаға қайтадан бау-бақша отырғызған Өзім, Жаратқан Ие, екенімді білетін болады. Осыны Мен, Жаратқан Ие, кесіп айтамын әрі жүзеге асырамын да!»

37Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Мен Исраил халқының өтінішіне жауап беріп, олар үшін мынаны істеймін: халықты отардағы қойлардың көбейгеніндей мейлінше көбейтемін. 38Қасиетті мейрамдардың кезінде Иерусалим Өзіме құрбандыққа шалынуға бағышталған ұсақ малдарға толып кетеді. Дәл солай әзірше қирап жатқан қалалар да халыққа толады.[*] Сонда бәрі де Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».

#### 37


Алқаптағы қураған сүйектердің қайта тірілуінің көрінісі

1Жаратқан Иенің[†] рухани[†] құдіреті маған қонып, Оның Рухы[*] мені көтеріп алды да, жазық алқаптың ортасына апарып қойды. Алқап сүйекке толы екен. 2Жаратқан Ие мені соларды айналдырып жүргізді. Сонда алқаптағы сүйектердің өте көп әрі мейлінше қурап қалғанын көрдім. 3Ол менен:

— Ей, пендем, мына сүйектер өмір сүре ала ма? — деп сұрады.

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, оны тек Сен ғана білесің! — деп жауап бердім. 4Сонда Ол маған мынаны айтты:

— Осы сүйектерге Менің хабарымды жеткізіп былай де: Уа, қураған сүйектер, Жаратқан Иенің сөзін тыңдаңдар! 5Жаратушы Тәңір Ие бұл сүйектерге мынаны айтады: Біліп қойыңдар, сендерге тіршілік лебін[*] үрлеймін, сонда тіріліп шыға келесіңдер. 6Өздеріңе сіңір, үстеріңе ет бітіріп, терімен жабамын. Сосын тіршілік лебін үрлеп енгіземін, осылайша тірілесіңдер. Сонда Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар.

7Мен Жаратқан Иенің өзіме бұйырғанындай Оның хабарын жеткіздім. Осылайша істеп тұрған кезімде бір тасырлаған шу пайда болды да, сүйектер рет-ретімен бір-біріне қосыла бастады. 8Мен таңдана қарасам, оларға сіңір әрі ет бітіп, үсті терімен жабылғанын көрдім. Бірақ оларда әлі де тіршілік лебі[*] жоқ болатын.

9Сонда Жаратқан Ие маған тіл қатып былай деді: «Пендем, тіршілік лебіне Менің хабарымды жеткізіп былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Ей, тіршілік лебі, желдің соғатын төрт бағытынан кел де, мына өлтірілгендерге[*] лебіңді үрлеп, жан бітіре гөр!»

10Мен Жаратқан Иенің өзіме тапсырған сөздерін дауыстап айттым.[*] Сонда өлі денелерге тіршілік лебі кіріп, жан бітті де, барлығы аяқтарына тұрды. Олар өте үлкен әскер екен.

11Содан соң Жаратқан Ие маған былай деді: «Ей, пендем, мына сүйектер Исраилдің бүкіл халқын бейнелейді. Халық: «Сүйектеріміз қурап қалды, үмітіміз үзілді, біз мүлдем құрыдық!» деп жүр. 12Сондықтан оларға хабарымды жеткізіп былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Уа, өз халқым, біліп қойыңдар, Мен көрлеріңді ашып, өздеріңді солардан тұрғызып алмақшымын. Бұдан кейін сендерді Исраил еліне қайтарып алып барамын. 13Мен көрлеріңді ашып, өздеріңді солардан тұрғызып алғанымда, Менің Жаратқан Ие екенімді білетін боласыңдар, уа, халқым. 14Мен іштеріңе өз Рухымды салып,[*] сендер өмір сүретін боласыңдар. Сендерді өз елдеріңе қоныстандырамын. Сонда Менің, Жаратқан Иенің, мұны айтқанымды да, жүзеге асырғанымды да білетін боласыңдар. Мен, Жаратқан Ие, осыны нық айтамын».


Бір патшаның қол астындағы бір халық

15Бұдан кейін Жаратқан Ие маған сөзін арнап былай деді: 16«Пендем, бір ағаш[†] тақтайша ал да, оған: «Яһудаға және онымен одақтасқан исраилдіктерге» деп ойып жаз! Сосын тағы бір тақтайша алып, оған: «Жүсіпке, яғни Ефремге,[*] және онымен одақтасқан Исраил халқының бәріне» деп ойып жаз.[*] 17Содан соң екі тақтайшаны алып, оларды бір-біріне қосып, қолыңда біртұтас етіп ұста.

18Елдестерің сенен: «Бұнымен не айтпақсың?» деп сұрағанда, оларға былай деп жауап бер: 19Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен Ефрем руының және онымен одақтасқан Исраилдің өзге руларының қолдарындағы Жүсіптің тақтайшасын аламын да, оны Яһуданың тақтайшасымен қосып, біртұтас етпекпін. Сонда олар қолымдағы біртұтас тақтайша іспетті болады.[*] 20Өзің жазу жазған сол тақтайшаларды елдестеріңнің көзінше ұстап тұрып, былай де: 21Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қойыңдар, Мен бөтен халықтардың арасына тарап кеткен Исраил халқын солардың ішінен алып шығып, жан-жақтан жинаймын да, өз елдеріне қайтарып әкелемін. 22Мен оларды сол елде, Исраилдің тауларында,[*] бір халық қыламын. Барлығының үстінен бір патша болады. Бұдан былай олар не екі халық, не екі патшалық болып бөлінбейді.

23Халық енді қайтып өздерін жалған тәңірлерінің мүсіндерімен, басқа да жиренішті нәрселерімен және бас көтеріп жасаған өзге күнәларымен арамдамайды. Мен оларды Өзімнен бас тартып, опасыздықпен жасаған күнәларынан арылтып тазартамын. Осылай олар тағы да Менің халқым, ал Мен олардың Құдайы боламын.[*] 24Менің қызметшім Дәуіт[*] оларға патшалық құрады. Осылайша барлығының бағушысы біреу болады. Халқым Менің шешімдеріме сәйкес әрекет етіп, ережелерімді сақтап, іске асыратын болады.[*] 25Олар Мен ежелде қызметшім Жақыпқа уәде еткен, сосын ата-бабаларың тұрған елде қоныс тебетін болады.[*] Бұдан былай олардың өздері де, балалары мен немерелері де сол елде ұдайы тұрып, Менің қызметшім Дәуіт оларға әрдайым әмірші[†] болады.[*] 26Мен олармен амандық пен тыныштық туралы Келісім[†][*] жасаймын. Бұл Келісім мәңгілікке созылмақ. Мен оларды орнықтырып, жарылқап, өсіріп-өндіріп, араларында киелі[†] орнымды тұрақты орнатамын.[*] 27Осылай Менің (жер бетіндегі) тұрағым олармен бірге болады. Мен олардың Құдайы, ал олар Менің халқым болады. 28Менің киелі үйім олардың ортасында тұрақты орнағанда, барлық ұлттар Менің, Жаратқан Иенің, Исраилді Өзіме бағыштап қасиетті ететінімді[*] білетін болады!»

#### 38


Гогтың Исраил еліне қарсы аттануы

1Жаратқан Ие[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді: 2«Пендем, бет-жүзіңді Магог еліндегі Гогқа, Мешех пен Тұбалдың бас әміршісіне,[†][*] қарай бұр. Оған қарсы хабарымды жеткізіп 3былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады:

Міне, Мен саған қарсы шығамын, уа, Мешех пен Тұбалдың бас әміршісі Гог! 4Мен сені кері айналдыра бұрып, жақ сүйегіңе қармақ саламын. Сені бүкіл әскеріңмен, толық жарақтанған, үлкенді-кішілі қалқандарын ұстанып, семсерлерін сілтеген салт аттыларыңмен және күймешілеріңмен бірге еліңнен шығарып, алып келемін. 5Парсы, Құш[†], Либия[*] елдерінің жасақшылары да қалқандарын ұстап, дулығаларын киіп алып, бірге аттанады. 6Гомер[*] мен оның қалың қолы да, солтүстіктің шалғай түкпірінен үлкен әскерімен келген Бет-Тоғарма[*] да, көптеген басқа халықтар да сенің қасыңда болады.

7Өзің де, айналаңда жиналған әскердің барлығы да даярланып, қару-жарақтарыңды дайын ұстаңдар! Сен бәрінің басшысы болып оларды бақылап тұр! 8Едәуір уақыттан кейін аттануға шақырылып, кейінгі жылдары Исраил еліне басып кірмексің. Осы ел семсердің қырғынынан кейін қалпына келген. Оның көптеген басқа ұлттар арасына шашырап кеткен халқы жиналып, қайта оралған. Олар түрлі халықтардың арасынан әкелініп, қаңырап бос жатқан Исраилдің қырат-қырқаларына қайтып қоныстанды да, сол жерде аман-есен тұрып жатты. 9Алайда сен қалың әскеріңмен әрі өзіңе ерген көптеген халықтармен оларға дауылдай шүйіліп, жердің бетін бұлттай басатын боласыңдар.

10Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны да айтамын: Сол кезде сенің санаңа арам ойлар келіп, былай деп зұлым жоспар құрасың: 11«Исраилдің бекініссіз елді мекендеріне барып, шабуылдаймын! Бейқам өмір сүріп жатқан халқына тұтқиылдан бас саламын. Олардың тұратын жерлерін қорғайтын қамалдары, ысырмамен жабылатын қақпалары[*] атымен жоқ екен. 12Иә, бұрын қаңырап бос жатып, қазір ел мекендеген сол қалаларға аттанамын! Олардың халқы бөтен елдерге жер аударылып, солардан қайта оралды. Енді өз еліне жиналған сол халық мал мен дүние-мүлікті молынан иемденіп байып кетіпті. Олар жер ортасының жоғарғы жағында тұрып, қауіпсіз сезінеді екен. Бірақ мен сол елге бас салып, оны тонап, олжалаймын!»

13Ал Сәба мен Дедан және Тарсистің[*] саудагерлері олардың жас арыстандай мықты жасақшыларымен бірге саған сұрақ қойып: «Сен расында да сол елді тонауға аттанып келдің бе? Осы әскер қолыңды жинағанда молынан алтын-күмісті, мал мен дүние-мүлікті олжалап, соларды тасып әкетемін деп ойладың ба?» дейтін болады.

14Сондықтан, пендем, Гогқа хабарымды жеткізіп былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Өзім таңдап алған халқым Исраил аман-есен тұрып жатқан кезде сен соны байқайтын боласың. 15Солтүстіктің шалғай түкпіріндегі өз орныңнан артыңнан ерген көптеген халықпен: үлкен атты әскермен, қалың қолмен аттанасың. 16Сонда сен халқым Исраилге қарсы жер бетін жабатын бұлт сияқты болып келесің. Кейінгі күндері Мен сені, ей, Гог, таңдаулы еліме қарсы аттандырып, Өзімнің киелі[†] де қастерлі екенімді халықтардың көзінше дәлелдеймін. Содан халықтар Менің кім екенімді біліп, мойындайтын болады».


Гог бастап келген жау әскерінің жойылуы

17Жаратушы Тәңір Ие бұған қоса мынаны да айтты: «Мен бұрын Өзіме қызмет еткен Исраилдің пайғамбарлары[†] арқылы халқыма қарсы біреуді әкелетінім туралы жылдар бойы алдын ала білдіріп келген едім. Олар осы хабарымды жұртқа жеткізіп жүрді. Ал сол хабар өзің туралы емес пе еді?!

18Бірақ Гог Исраил халқына қарсы шығып, тап берген сол күні Менің жалындаған қаһарым лап етеді! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын. 19Себебі зор қайрат-жігерім мен лаулаған қаһарыма кенеліп мынаны жариялаймын: Еш күмәнсіз сол күні Исраил елінде үлкен жер сілкінісі болады. 20Теңіздегі балықтар, әуедегі құстар, даладағы аңдар, жер бетінде жорғалап жүретін жәндіктер және онда тұратын барлық адамдар көз алдымда діріл қағып, таулар төмен құлап, құздар күйреп сынып, әрбір қабырға жерге опырылып түседі. 21Мен бүкіл таулы елімде Гогқа қарсы семсерді жіберемін, әркімнің семсері өзінің серігіне қарсы жұмсалатын болады, — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие. — 22Мен Гогты індетпен және қантөгіспен жазалаймын. Оның өзі мен қалың әскерінің, әрі оған еріп келген көптеген халықтың бастарына нөсерлі құйындар мен бұршақты, жанған от пен қайнаған күкіртті төгемін.[*]

23Осылайша Мен көп халықтардың алдында ұлылығым мен киелілігімді[†] паш етіп, Өзімнің кім екенімді ашық көрсетемін. Сонда олар Менің Жаратқан Ие екенімді білетін болады».


#### 39

1«Ал сен, пендем, Гогқа қарсы Менің хабарымды жеткізіп былай де: Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Біліп қой, Мен саған қарсы шығамын, ей, Гог, Мешех пен Тұбалдың бас әміршісі![†][*] 2Сені кері айналдыра бұрып, Өзім белгілеген[†] бағытқа қарай жетелеймін. Сөйтіп өзіңді солтүстіктің шалғай түкпірінен алып шығып, Исраилдің таулы еліне[*] қарсы аттандырамын. 3Сонда сол қолыңнан садағыңды, оң қолыңнан жебелеріңді қағып түсіремін. 4Исраилдің таулы елінде сенің өзің мен қалың әскерің де, саған еріп келген халықтар да қырыласыңдар. Сендерді түрлі жыртқыш құстар мен даладағы аңдарға жем қылып беремін. 5Осылай ашық далада құрисың. Өйткені бұны айтқан Менмін!» — деп нық айтады Жаратушы Тәңір Ие.

6«Мен Магогта және теңіз жағалауларында алаңсыз өмір сүріп жатқан одақтастарыңа жанған от жаудырамын. Сонда олар Менің Жаратқан Ие[†] екенімді білетін болады. 7Осылайша Мен Өзімнің қасиетті[†] есімімді таңдаған халқым Исраилдің арасында паш етемін.[*] Бұдан былай қасиетті есімімнің қорлануына жол бермеймін. Сонда барлық халықтар Менің Жаратқан Ие, Исраилдің Киелі Құдайы, екенімді білетін болады.

8Міне, Менің алдын ала айтқан сот күнім келе жатыр! — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие. — Сонда бұлардың бәрі де жүзеге асады! 9Сол кезде Исраилдің қалаларында тұрып жатқандар ашық далаға шығып, лақтырылған қару-жарақты жинап, отынға қолданып өртеп жібереді. Үлкен-кіші қалқандар, садақ пен жебелер, қол шоқпарлар мен найза атаулы жеті жылдық отынға жететін болады. 10Сол кезде олар не даладан отын іздемей, не орманнан ағаш[†] шауып әкелмей, тек қару-жарақты отын ретінде жағады. Сөйтіп олар өздерін тонамақшы болғандарды тонап, өздерін олжаламақшы болғандарды олжалайды», — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.


Жойылған жау әскерінің жерленуі

11«Сол күні Мен Гогтың Исраил елінде қабірге қойылатын орнын белгілеймін. Ол Жолаушылар аңғарында,[*] Өлі теңізден шығысқа қарай орналасады. Оған Гог пен оның қалың әскері қойылатындықтан қабірлері жолаушылардың жолына кедергі жасап, оларды тоқтатып тастайтын болады. Кейін осы аңғар «Гог әскерінің аңғары»[*] деп те аталмақ.

12Исраил халқы жеті ай бойы соларды жерлеп, елді мәйіттерден тазартатын болады.[*] 13Елдің барлық адамдары оларды көмуге қатысып, Мен Өзімнің ұлылығымды танытатын күні марапатталады.[*] — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады. — 14Халық бүкіл елді тоқтамай шарлап, көмусіз қалып қойған сүйектерді жерлейді, әрі елді тазалап отыратын арнайы адамдарды да тағайындайды. Солар мұны қастарынан өтіп бара жатқандардың көмегімен істейді. Жеті ай өткеннен кейін арнайы іздеу жұмыстары басталады. 15Сол адамдар елді тағы бір рет шарлап жүріп, әлі де көмілмеген адам[†] сүйектерін көргенде, жерлеушілер тобының соны «Гог әскері аңғарына»[*] алып кетулері үшін оның қасына бір белгі қойып кетпек. 16Хамона[*] қаласы да сол аңғарда орналасқан. Осылай жерлеушілер елді тазартып шығады.

17Ал саған, пендем, Мен, Жаратушы Тәңір Ие, мынаны айтамын: Барлық жыртқыш құстар мен аңдарды шақырып, оларға былай деп хабарла: Менің өздеріңе дайындап жатқан ұлы құрбандық асыма жиналып келіңдер! Жан-жақтан Исраилдің тауларына жиылып, сонда ет жеп, қан ішіңдер![*] 18Сөйтіп қуаттылардың етін жеп, жердің әміршілерінің қанын ішесіңдер. Солар қошқар, тоқты, теке, жас бұқадай, тіпті Башанның[*] бордақы малындай қоңды болады. 19Семіз етті тойғанша жеп, қанды масайғанша ішіңдер! Бұл Менің сендерге даярлап отырған құрбандық асым болмақ. 20Менің әзірлеген дастарқанымнан жылқы мен салт аттылардың, батырлар мен түрлі жасақшылардың етіне тойыныңдар!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны бұйырады.


Жаратқан Иенің Исраил халқын еліне қайтаруы

21«Ал Мен салтанатты ұлылығымды халықтардың арасында орнатамын. Сонда барлық ұлттар Менің соларға үкімімді шығарып, оны құдіретті қолыммен іске асырғанымды көретін болады. 22Сол кезден бастап әрі қарай Исраил халқы Менің өздерінің Құдайы Жаратқан Ие екенімді білетін болады. 23Ал басқа халықтар Исраил халқының не себептен жер аударылғанын ұғады: Исраил халқы Маған опасыздық жасап кінәлі болды. Сондықтан Мен олардан жүзімді бұрып әкетіп, халықты жауларының қолына түсірдім де, семсерден қырылуларына жол бердім. 24Мен оларға өздерінің Маған қарсы шығып, опасыздық жасап арамданғандарына сәйкес әрекет етіп, олардан бет-жүзімді жасырдым».[*]

25Сонымен Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Мен енді Жақыптың үрім-бұтағын жер аударылып кеткен жағынан алып келіп, қолды болған мал-мүлкін қалпына келтіріп, бүкіл Исраил халқына мейірімімді түсіремін. Сөйтіп Өзімнің қасиетті есімімді қайрат-жігермен қорғаймын.[*] 26Олар өз елдерінде қайтадан аман-есен өмір сүріп, енді ешкім күш көрсетіп, қорқытпайды. Сонда өздерінің Маған опасыздық жасап масқара болғандарын мойындайды. 27Мен оларды дұшпандарының елдерінен, бөтен ұлттардың арасынан жинап әкелгенімде, көптеген халықтардың көз алдында олар арқылы Өзімнің киелілігімді[†] көрсетемін. 28Себебі Мен оларды жат ұлттардың арасына жер аудартқан болсам да, кейін олардың ешқайсысын да ұмыт қалдырмай, өз елдеріне жинаймын. Сонда олар Менің өздерінің Құдайы Жаратқан Ие екенімді білетін болады. 29Исраил халқына Өзімнің Рухымды төккен соң,[*] Мен енді қайтып олардан бет-жүзімді жасырмаймын», — Жаратушы Тәңір Ие осыны уәде етеді.

#### 40


Жаңа киелі үйдің көрінісі

1Біздің жер аударылғанымыздан кейінгі жиырма бесінші жылдың басында, бірінші айдың оныншы күні, яғни Иерусалим қаласының жау қолына түскенінен кейінгі он төртінші жылы, дәл сол күні[*] маған Жаратқан Иенің[†] рухани[†] құдіреті қонды. Сонда Құдай[†] мені 2Өзі көрсеткен көріністерде[*] Исраил еліне алып барды да, зәулім таудың басына[*] әкеліп тұрғызды. Таудың оңтүстік беткейінде қалаға ұқсас бірқатар ғимараттар орналасқан екен.

3Құдай мені сол жерге алып келгенде, қала қақпасының маңында тұрған біреуді көрдім. Оның түрі қолаға ұқсады,[*] қолында зығыр жіп пен өлшеуіш таяқ[*] бар еді. 4Осы хабаршы маған тіл қатып: «Ей, пенде, ұқыпты қара да тыңда. Өзіңе көрсететіндерімнің бәріне мұқият назар сал! Сен сол үшін де осында әкеліндің. Көргеніңнің бәрін Исраил халқына жеткіз!» — деді.


Сыртқы ауланың Шығыс қақпа ғимараты

5Содан кейін қарасам, ғибадатхана[†] тұрған жерді айнала қабырға салынған екен. Әлгі хабаршының қолындағы өлшеуіш таяғының[*] ұзындығы алты шынтақ болды. Ол қолданып жүрген ұзындау шынтақ — бірқалыпты шынтақ және қосымша бір тұтам болатын ұзындық өлшемі.[*] Хабаршы қабырғаның қалыңдығы мен биіктігін де өлшеді: екеуі де бір-бір өлшеуіш таяқтан болып шықты.

6Содан соң хабаршы шығыс жаққа қарап тұрған қақпа ғимаратына барып, баспалдағымен жоғары көтерілді. Ол ғимараттың табалдырығын өлшегенде, оның ұзындығы бір өлшеуіш таяққа тең болып шықты. 7Ғимараттың екі жағындағы күзетшілер бөлмелерінің[*] әрқайсысының ені мен ұзындығы да бір-бір өлшеуіш таяққа тең болды. Ал екі бөлменің арасындағы қашықтық бес шынтақ болды. Қақпа ғимаратының ішімен өтетін жолдың ішкі аула жағындағы табалдырығының ұзындығы да бір өлшеуіш таяқтан тұрды. Осы табалдырық бағаналы кіреберістің маңында орналасқан. 8Киелі[†] үйге қарап тұрған бағаналы кіреберістің қақпасының табалдырығы өлшенгенде, оның ұзындығы бір өлшеуіш таяқ болып шықты.

9Хабаршы қақпаның бағаналы кіреберісінің өзін де өлшеді: ол сегіз шынтақ, ал екі бағанасының қалыңдығы екі шынтақ құрады. Қақпаның бағаналы кіреберісі ішкі жаққа, яғни киелі үйге, қарап тұрды.

10Шығыс қақпа ғимаратының екі жағында күзетшілерге арналған үш-үштен бөлмелер бар екен. Әрқайсысының үлкендігі бірдей еді. Бөлмелердің арасындағы шығыңқы қабырғалардың[*] қалыңдығы да бірдей болды.

11Хабаршы қақпаға кіретін жердің енін өлшеді, сол он шынтақ, ұзындығы он үш шынтақ болып шықты. 12Қақпаның екі жағындағы күзетшілер бөлмелерінің әрқайсысының алдында (биіктігі) бір шынтақ болатын кедергі қабырға бар еді. Бөлмелердің ені мен ұзындығы алты шынтақтан болды.

13Содан соң хабаршы бір күзетші бөлмесінің артқы қабырғасының жоғарғы жағынан қарсы жатқан бөлменің артқы қабырғасының жоғарғы жағына дейінгі арақашықтықты өлшеді. Ол жиырма бес шынтақ болып шықты. 14Қақпа ғимаратының ішіндегі шығыңқы қабырғалардың ұзындығын қоса өлшегенде, ол алпыс шынтақты құрады. Өлшем аулаға шығып тұрған бағаналы кіреберіске дейін жасалды. 15Ғимараттың сыртқы және ішкі кіреберістерінің аралығы[*] өлшегенде елу шынтақ болды. 16Ғимараттың күзетші бөлмелері мен шығыңқы қабырғаларды айналдыра қақпақты терезелер жасалған еді. Терезелер ішке қарай кеңейе түседі екен.[*] Шығыңқы қабырғалар құрма ағашының[†] бейнелерімен бедерленіпті.


Сыртқы аула

17Мұнан кейін хабаршы мені қақпа ғимаратынан алып шығып, ғибадатхананың сыртқы ауласына апарды. Бүкіл ауланы айналдыра тас төселген жол жатты. Сол жолдың бойында отыз бөлме[*] салынған екен. 18Тас төселген жол қақпа ғимараттарының екі жағына келіп тірелді. Оның ені ғимараттың ұзындығымен бірдей болды. Бұл — тас төселген төменгі жол.[*]

19Содан соң хабаршы тас төселген төменгі жолдың арғы жағы мен ішкі ауланың сыртының арасын өлшеді, ол жүз шынтақ болып шықты. Шығыс және Солтүстік қақпа ғимараттарының қастарындағы сондай аралықтарының өлшемдері де бірдей, яғни жүз шынтақты құрады.


Солтүстік және Оңтүстік қақпа ғимараттары

20Бұдан кейін хабаршы солтүстік жақтан ішкі аулаға апаратын қақпа ғимаратының ұзындығы мен енін өлшеді. 21Ғимараттың екі жағындағы үш-үштен орналасқан күзетші бөлмелерінің, олардың арасындағы шығыңқы қабырғаларының және бағаналы кіреберісінің өлшемдері дәл Шығыс қақпа ғимаратының[*] өлшемдерімен бірдей екен. Яғни осы ғимараттың ішімен өтетін жолдың да ұзындығы елу, ені жиырма бес шынтақ болып шықты. 22Оның терезелері, бағаналы кіреберісі мен құрма ағашының бедерлі бейнелерінің өлшемдері де Шығыс қақпа ғимаратының ішімен өтетін жолдың өлшемдеріндей болды. Қақпа ғимаратына жеті баспалдақ көтерілді. Бағаналы кіреберісі ғимараттың ішкі жағында орналасқан еді.

23Солтүстік қақпа ғимаратына қарама-қарсы тұрған, ішкі аулаға[*] апаратын тағы бір қақпа ғимараты бар еді. Ол Шығыс қақпа ғимаратына қарама-қарсы тұрған әлгі қақпа ғимараты сияқты екен.[*] Хабаршы бір-біріне қарама-қарсы тұрған сол қақпа ғимараттарының арақашықтығын өлшеді, ол да жүз шынтаққа тең болды.

24Мұнан соң хабаршы мені оңтүстік жаққа жетелеп апарды. Сонда мен оңтүстікке қарап тұрған қақпа ғимаратын көрдім. Соның күзетші бөлмелеріндегі шығыңқы қабырғалардың және бағаналы кіреберісінің өлшемдері өзге қақпа ғимараттарынікіндей болып шықты. 25Қақпа ғимараты мен оның бағаналы кіреберісінің айналасында, өзге қақпа ғимараттарынікіндей тар терезелері бар екен. Ғимараттың ішімен өтетін жолдың ұзындығы елу шынтақ, ені жиырма бес шынтақ болып шықты.

26Осы қақпа ғимаратына да жеті баспалдақ көтерілді, әрі бағаналы кіреберісі оның ішкі жағында орналасқан еді. Соның екі жағындағы бағаналар да құрма ағашының бейнелерімен бедерленіпті. 27Ішкі ауланың да оңтүстікке қарап тұрған қақпа ғимараты бар болатын. Хабаршы осы ғимарат пен оңтүстік жақтағы сыртқы қақпа ғимаратының арасын өлшеді. Бұл арақашықтық жүз шынтақ болып шықты.


Ішкі аулаға апаратын үш қақпа ғимараты

28Содан соң хабаршы мені Оңтүстік қақпа ғимараты арқылы ішкі аулаға алып келді де, оңтүстік қақпа ғимаратын өлшеді. Оның да өлшемдері басқалардікімен бірдей болды. 29Оның күзетші бөлмелері, шығыңқы қабырғалары және бағаналы кіреберісінің өлшемдері басқа қақпа ғимараттарының осындай бөліктерінің өлшемдерімен бірдей болып шықты. Қақпа ғимараты мен оның бағаналы кіреберісінің айналасында терезелер бар екен. Қақпа ғимаратының ішімен өтетін жолдың ұзындығы елу шынтақ, ені жиырма бес шынтақ болды.

30Ішкі ауланың айналасындағы қақпа ғимараттарының бағаналы кіреберісінің ені жиырма бес, ұзындығы бес шынтақ екен. 31Бағаналы кіреберісі сыртқы аулаға қарап тұрды. Оның бағаналары да құрма ағашының бейнелерімен бедерленген еді. Ғимаратқа сегіз баспалдақ көтерілді.

32Мұнан кейін хабаршы мені ішкі аулаға апаратын шығыс жақтағы қақпа ғимаратына алып келді де, соны өлшеді. Оның өлшемдері басқа қақпа ғимараттарының өлшемдерімен бірдей болып шықты. 33Оның күзетші бөлмелері, шығыңқы қабырғалары және бағаналы кіреберісінің өлшемдері өзге де қақпа ғимараттарының өлшемдеріндей болды. Қақпа ғимараты мен оның бағаналы кіреберісінің айналасында терезелер бар екен. Ғимараттың ішімен өтетін жолдың ұзындығы елу, ені жиырма бес шынтақ болды. 34Қақпа ғимаратының бағаналы кіреберісі сыртқы аулаға шығып тұрды. Екі жағындағы бағаналары да құрма ағашының бейнелерімен бедерленген еді. Оған сегіз баспалдақ көтерілді.

35Содан соң хабаршы мені Солтүстік қақпа ғимаратына алып келді де, оны өлшеді. Соның өз өлшемдері, 36күзетші бөлмелерінің, шығыңқы қабырғаларының және бағаналы кіреберісінің өлшемдері басқа қақпа ғимараттарынікіндей болды. Оның да айналасында терезелер бар екен. Солтүстік қақпа ғимаратының ішімен өтетін жолдың ұзындығы елу, ені жиырма бес шынтақ болып шықты. 37Ғимараттың бағаналы кіреберісі сыртқы аулаға қарап тұрды. Оның екі жағындағы бағаналары құрма ағашының бейнелерімен бедерленген еді. Ғимаратқа сегіз баспалдақ көтерілді.


Қосалқы бөлмелер

38Бір ішкі қақпа ғимаратының бағаналы кіреберісінің жанында бір бөлменің есігі болды. Бұл бөлмеде түгелдей өртелетін құрбандыққа шалынған малдардың бөліктері[*] жуылатын. 39Сол ғимараттың бағаналы кіреберісінің екі жағында екі үстел орналасқан еді. Солардың үстінде түгелдей өртелетін, әрі күнәнің құнын және айыбын өтейтін үш түрлі құрбандыққа мал шалынатын. 40Бағаналы кіреберістің сыртында, Солтүстік қақпа ғимаратына көтерілетін баспалдақтардың екі жағында, тағы екі үстелден орналасқан екен. 41Осылайша қақпа ғимаратының ішкі және сыртқы жақтарында құрбандық мал сойылып, дайындалуға арналған төрт үстелден, барлығы сегіз үстел орналасыпты. 42Сол сияқты, түгелдей өртелетін құрбандықтар үшін қашалған тастан жасалған төрт үстел де болды. Солардың әрқайсысының ұзындығы мен ені бір жарым, ал биіктігі бір шынтақ екен. Үстелдердің үстінде түгелдей өртелетін және басқа да құрбандық малдарды сойып, бөлшектеуге арналған құралдар жатты. 43Қабырғаларға айналдыра аша тәрізді қармақтардай ілгіштер бекітіліпті. Олардың әрқайсысының ұзындығы бір тұтамнан болды. Құрбандықтардың еті үстелдердің үстіне салынатын.


Діни қызметкерлерге арналған бөлмелер

44Ішкі аулада екі бөлме бар еді.[*] Олардың біреуі Солтүстік қақпа ғимаратының жанында оңтүстікке қарай, екіншісі Оңтүстік қақпа ғимаратының жанында солтүстікке қарай орналасқан еді. 45Хабаршы маған былай деді: «Оңтүстікке қараған бөлме киелі үйді басқарып, бақылап қорғау міндетін атқаратын діни қызметкерлерге[†][*] арналған. 46Ал солтүстікке қараған бөлме құрбандық үстеліне[†] байланысты міндеттерді атқаратын діни қызметкерлерге арналған. Осы діни қызметкерлер — Садықтың ұрпақтары.[*] Себебі Жаратқан Иеге қызмет ету үшін Оның алдына жақындап келу тек Садықтан тараған леуіліктерге[†] ғана рұқсат етілген».

47Содан соң хабаршы ішкі ауланы өлшеді. Ол тік төртбұрышты екен: ұзындығы мен ені жүз шынтақтан. Құрбандық өртелетін үстел киелі үйдің дәл алдында орналасыпты.


Киелі үйдің бағаналы кіреберісі

48Хабаршы мені киелі үйдің бағаналы кіреберісіне алып келді де, бағаналы кіреберістің екі жағындағы қабырғаларын өлшеді. Олардың ені бес шынтақтан, кіреберістің өз ені он төрт шынтақ және оның екі жағындағы шығыңқы қабырғалардың қалыңдығы үш шынтақтан болып шықты. 49Бағаналы кіреберістің ені жиырма шынтақ, алдынан артына дейінгі ені он екі шынтақ болды. Кіреберіске он баспалдақ көтерілді, екі жағында бір-бірден екі бағана[*] тұрды.

#### 41


Киелі үйдің өлшемдері

1Содан соң хабаршы мені киелі үйдің қасиетті[†] бөлмесіне[*] алып барды. Соның кіреберісінің екі жағындағы шығыңқы қабырғаларды өлшеді. Олардың қалыңдығы алты шынтақ құрады. 2Кіреберістің ені он шынтақ, ал оның екі жағындағы шығыңқы қабырғалардың ені бес шынтақтан болды. Хабаршы киелі үйдің қасиетті бөлмесін өлшегенде, оның ұзындығы қырық шынтақ, ені жиырма шынтақ екен.

3Содан соң ол ең қасиетті бөлмеге кірді де, оның кіреберістегі шығыңқы қабырғаларын өлшеді. Солардың әрқайсысының ені екі шынтақтан болды. Кіреберістің өз ені алты шынтақ, оның екі жағындағы шығыңқы қабырғалардың ені жеті шынтақтан болды. 4Содан соң хабаршы қасиетті бөлменің арғы жағындағы бөлменің ені мен ұзындығын өлшеді. Екеуі де жиырма шынтақтан екен. Хабаршы маған: «Бұл — ең қасиетті бөлме», — деп түсіндірді.

5Кейін хабаршы киелі үйдің қабырғасын өлшеді. Соның қалыңдығы алты шынтақ екен. Киелі үйдің екі бүйірі мен арт жағын жапсарлай салынған қосалқы бөлмелердің[*] әрқайсысының ені төрт шынтақтан болды. 6Осы бөлмелер бірінің үстіне бірі, үш қабат етіліп салыныпты. Әр қабатта отыз бөлмеден болды.[*] Қосалқы бөлмелердің арқалық бөренелерінің тіреліп тұрулары үшін ғимараттың қабырғалары әр қабат сайын кертпештеніп салыныпты.[*] Ал қосалқы бөлмелердің арқалық бөренелері киелі үйдің қабырғаларына кіріп тұрмады. 7Осылайша жоғарғы бөлмелер өздерінің астында орналасқан бөлмелерден кеңірек болды. Жоғарғы бөлмелерді көтеріп тұратын төменгі бөлмелер қабаты жоғарылаған сайын кеңейе түседі, себебі киелі үйдің қабырғалары кертпештеніп құрылды. Бірінші қабаттан баспалдақпен ортаңғы, одан жоғарғы қабатқа да көтерілуге болатын еді. 8Мен киелі үйдің айналасындағы қосалқы бөлмелердің бір негіздің үстінде тұрғанын көрдім. Негіз бір саты көтеріңкі тегіс жатты. Оның биіктігі бір өлшеуіш таяқ, демек алты шынтақ,[*] болды. 9Қосалқы бөлмелердің сыртқы қабырғасының қалыңдығы бес шынтақ екен.

Киелі үйдің айналасындағы қосалқы бөлмелер мен 10діни қызметкерлердің[†] бөлмелерінің арасындағы ашық алаңқайдың ені жиырма шынтақ болды. Бұл алаңқай бүкіл киелі үйді айналдыра жатты. 11Қосалқы бөлмелерге осы ашық алаңқайдан солтүстік және оңтүстік жақтан кіруге болатын. Ашық алаңқаймен шектесіп тұрған негіздің ені барлық жағынан бес шынтақты құрады.

12Киелі үйдің ауласының батыс жағында орналасқан ғимараттың ені жетпіс шынтақ еді. Ғимараттың қабырғасының қалыңдығы барлық жерінде бес шынтақ, ал ғимараттың ұзындығы тоқсан шынтақ болды.

13Бұдан соң хабаршы киелі үйдің сыртын өлшеді. Соның ұзындығы жүз шынтақ, алдындағы ауланың және қабырғаларымен бірге өлшенген ғимараттың жалпы ұзындығы жүз шынтақ болып шықты. 14Киелі үйдің алдындағы алаңқайды қосқанда оның шығыс жағындағы ауланың[*] ені жүз шынтақты құрады. 15Содан соң әлгі хабаршы киелі үйдің артындағы аулаға қарайтын ғимараттың ұзындығын өлшеді, ол жүз шынтақ болды. Сол ғимараттың екі жағынан қосалқы бөлмелер шығып тұрды.


Киелі үйдің ішкі көркемделуі әрі жабдықталуы

Киелі үйдің қасиетті бөлмесі, ең қасиетті бөлмесі және аулаға қарап тұрған бағаналы кіреберісі 16ағаш[†] тақтайлармен қапталған еді. Осы үшеуінің айналасындағы табалдырықтар, терезелер және қосалқы бөлмелер де табалдырықтан бастап жоғарыға қарай терезелерге дейін ағаш тақтайлармен қапталған екен. Терезелердің алдында кереге көз іспетті торлар орналасыпты. 17Киелі үйдің ең қасиетті бөлмесіне кіреберістің үстіндегі орын және қабырғалардың сыртқы, ішкі жақтары да белгілі[†] қалыпқа сәйкес дайындалған ағаш тақтайлармен қапталыпты.

Тақтайлардың бетіне бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта 18керуб атты күзетші періштелер[†][*] мен құрма ағаштарының бедерлі бейнелері ойылып жасалған еді. Құрма ағаштары мен періштелердің бедерлері бір-бірімен алма-кезектесіп орналастырылыпты. Әрбір күзетші періштенің екі жүзі болды: 19біріншісі — адамның жүзі, ол бір жағындағы құрма ағашына, ал екіншісі — арыстанның жүзі,[*] ол өзге жағындағы құрма ағашына қарап тұрды. Бұндай бедерлер бүкіл киелі үйді айналдыра нақышталып ойылған екен. 20Қасиетті бөлменің қабырғасында еденнен кіреберістің үстіндегі орынға дейін күзетші періштелердің және құрма ағаштарының бедерлері ойылып салынған екен.

21Қасиетті бөлменің есігінің жақтаулары тік төртбұрышты еді. Ең қасиетті бөлмеге апаратын есіктің жақтаулары да дәл осындай пішінде болды. Осы есіктің алдында 22құрбандық үстелі[†] тұрды. Соның биіктігі үш шынтақ, ені мен ұзындығы екі шынтақтан еді. Үстелдің бұрыштарындағы мүйіз тәрізді шошақтары,[*] негізі және жақтары ағаштан екен. Сол хабаршы[*] маған: «Жаратқан Иенің[†] алдындағы үстел,[*] міне, осы!» — деді.

23Қасиетті бөлменің де, ең қасиетті бөлменің де қос-қостан жарма есіктері болды. 24Әр есіктің бірімен-бірі топсамен бекітілген екі бөлігі бар екен. 25Қабырғалардағы сияқты, қасиетті бөлменің есіктеріне де күзетші періштелер мен құрма ағаштарының бедерлері ойылып салынған болатын.

Бағаналы кіреберістің сыртына асылып шығып тұрған шағын төбе салыныпты. 26Бағаналы кіреберістің екі жағындағы қабырғаларда ойылып салынған құрма ағаштарының бедерлері және тор көздері бар терезелер болды. Киелі үйдің қосалқы бөлмелерінде де ағаш төбелер бар еді.

#### 42


Діни қызметкерлердің қасиетті асты жейтін бөлмелері

1Содан соң әлгі хабаршы мені ішкі ауладан Солтүстік қақпа арқылы сыртқы аулаға бастап алып шықты. Сонда мені бірнеше бөлмелерге[*] алып барды. Олар бөлектенген ішкі ауланың солтүстіктегі қабырғасына көлденең тұрды. 2Бұл бөлмелер орналасқан үйдің есігі солтүстікке қарай шығып тұрды. Ғимараттың ұзындығы жүз шынтақ, ені елу шынтақ болды.

3Жаңағы ғимараттың бір қатарындағы бөлмелер ішкі ауланың ені жиырма шынтақ болатын ашық алаңқайына, ал екінші қатардағы бөлмелер сыртқы ауладағы тас төселген жолға қарап тұрды. Бұл екі қатардың әрқайсысында үш қабаты бір-біріне бетпе-бет орналасқан бөлмелер кешені болды. 4Екі қатардағы бөлмелердің арасымен ені он шынтақ, ұзындығы жүз шынтақ ішкі жол өтті. Осы бөлмелердің есіктері солтүстікке қарап тұрды.

5Бұл ғимараттың жоғарғы қабаттардағы бөлмелерінің ені олардан төменгі бөлмелердікінен гөрі тарлау еді. Өйткені жоғарғы қабаттардағы бөлмелердің алдындағы жол үшін орын қалдыру қажет болды. 6Аулалардағы ғимараттарды тіреп тұрған бағаналар бар екен. Бірақ осы үш қабаттық ғимаратта бағаналар болмады. Сондықтан да жоғарғы қабаттардағы бөлмелердің ауданы одан төменгі қабаттағы бөлмелерге қарағанда шағындау болды.

7Бөлмелерді сыртқы ауладан бөліп тұратын сыртқы қоршау қабырға да болды. Ол бөлмелердің алдында елу шынтаққа созылып жатты. 8Сыртқы аула жақтағы бөлмелердің қатары елу шынтаққа созылып жатса, киелі[†] үйге жақынырақ жатқан бөлмелердің қатары жүз шынтаққа созылып жатты. 9Сыртқы ауладан осы төменгі бөлмелерге шығыс жағынан апаратын бір есік болды.

10Киелі үйдің оңтүстік[*] жағындағы сыртқы ауланың қоршау қабырғасын бойлай, яғни ішкі және сыртқы аулалардың арасында, тағы сондай бөлмелер кешені орналасыпты. 11Бөлмелердің алдында жүретін ішкі жолдар бар еді. Оңтүстік жақтағы осы бөлмелер кешені солтүстік жақтағы[*] сияқты болды. Екі кешеннің ені, ұзындығы және басқа өлшемдері де, қақпалары мен есіктері де өзара бірдей болыпты. 12Бөлмелер арасындағы ішкі жолдың басында, сыртқы қоршау қабырға бойында бір есік бар еді. Ол арқылы бөлмелерге шығыс жақтан кіруге болатын.

13Содан соң хабаршы маған тіл қатып былай деді: «Ішкі аулаға қарап тұрған оңтүстік және солтүстік жақтағы осы бөлмелер діни қызметкерлерге[†] арналған. Сол бөлмелерде Жаратқан Иенің[†] алдына қызмет етуге баратын діни қызметкерлер Оған ерекше бағышталған ең қасиетті құрбандықтар мен сый-тартулардан тамақтанады. Сол бөлмелерде ең қасиетті тартулар — астық тартулары, күнәнің құнын және айыпты өтейтін тартулар сақталады. Себебі бұл бөлмелер — Жаратқан Иеге ерекше бағышталған қасиетті орын.[*] 14Діни қызметкерлер сол киелі орынға кірген соң, сыртқы аулаға тікелей шықпасын. Қайта, олар алдымен Жаратқан Иеге қызмет еткен кезде киген арнайы киімдерін шешулері керек. Өйткені бұл киімдер де тек Жаратқан Иенің алдында қызмет етуге ғана арналған. Халық жүретін жерлерге шығар алдында олар киімдерін ауыстырып, кәдімгі киімдерін киюлері қажет».


Киелі ауданды кәдімгі жерден ажырататын қоршау қабырға

15Ғибадатхананың[†] ішкі жағындағы өлшемдерді жасап болған соң, хабаршы мені Шығыс қақпа ғимараты арқылы сыртқа шығарды да, ғибадатхананың төңірегіндегі ауданды өлшей бастады. 16Сол ауданды өлшеуіш таяғымен өлшегенде шығыс, 17солтүстік, 18оңтүстік 19және батыс жақтарының ұзындығы бес жүз шынтақтан болып шықты.

20Осылайша хабаршы бүкіл ауданды төрт жағынан өлшеп шықты. Оның айналасында төрт жағынан Жаратқан Иеге ерекше бағышталған киелі ауданды кәдімгі жерден ажыратып тұратын қоршау қабырға тұрды. Оның ені мен ұзындығы бес жүз шынтақтан болды.

#### 43


Жаратқан Иенің өз халқының арасына қайта оралуы

1Содан соң әлгі хабаршы мені шығысқа қарап тұрған қақпа ғимаратына алып келді. 2Кенеттен шығыс жақтан[*] Исраилдің Құдайының келе жатқан нұрлы салтанатын көрдім. Оның үні сарқырап қатты ағып жатқан судың гүріліндей болды.[*] Төңіректегі бүкіл жер Оның салтанатынан нұрланып жарқырап тұрды. 3Мен көріп жатқан осы көрініс[*] Құдайдың қаланы құртуға келген кезінде және өзім Хобар өзенінің бойында болғанда көрген көріністер[*] сияқты болды. Содан мен жерге етпетімнен жата кеттім.

4Жаратқан Иенің[†] нұрлы салтанаты киелі[†] үйге Шығыс қақпа ғимараты арқылы енді. 5Сонда Рух[†] мені көтеріп алды да, ішкі аулаға апарды. Міне, киелі үй Жаратқан Иенің нұрлы салтанатына кенелді.[*]

6Әлгі хабаршы әлі де қасымда тұрған кезде киелі үйдің ішінен маған сөйлеген дауысты естідім. 7Ол былай деді: Пендем, бұл орын — Менің «тағым» тұратын жер және «табан тіренішім».[*] Мен осы орында исраилдіктердің арасында әрқашан боламын. Не Исраил халқының өзі, не олардың патшалары Менің киелі есімімді енді қайтып арамдамайтын болады. Олар биіктеу жерлеріндегі жалған тәңір мүсіндеріне және дүние салған патшаларының ескерткіш бағаналарына[*] бұдан былай табынбайды. 8Олар тіпті сол табыну орындарының табалдырықтары мен жақтауларын Менің киелі үйімнің табалдырығы мен жақтауына жанамалатып жақын қойды. Менімен өздерінің арасын бөліп тұрған тек бір қабырға ғана қалды. Осылай Менің киелі есімімді өздерінің жексұрын күнәларымен қорлады. Сондықтан Мен қаһарланып, оларды құртып жібердім. 9Ал енді, олар өздерінің жалған тәңірлерінің мүсіндерін және дүние салған патшаларының бағаналарын Менің алдымнан біржола алып тастасын! Сонда Мен олардың арасында ұдайы тұрамын.

10Пендем, сонымен киелі үйді Исраил халқына суреттеп бер! Содан олар өздерінің күнәларынан ұялып, жобаға көңіл аударсын. 11Егер халық барлық істегендеріне ұялып өкінсе, оларға ғибадатхананың[†] бүкіл жобасын: оның құрылысын, шығатын есіктері мен кіреберістерін әрі оның ережелері мен заңдарын айтып бер. Олар ғибадатхананың жобасы мен оны салудың ережелерін түгел сақтай алулары үшін соның бәрін егжей-тегжейлі сипаттап жазып қой.

12Ал енді, ғибадатханаға қатысты тағылым мынау: Сион тауының басындағы ғибадатханаға жапсарлас жатқан жердің бәрі Өзіме ерекше бағышталған, ең қасиетті болып саналады.[*] Ғибадатхана жайлы заң, міне, осындай.


Құрбандық үстелі

13Құрбандық үстелінің[†][*] өлшемдері әдеттегі бір шынтақ пен қосымша бір тұтамнан тұратын ұзындау шынтақпен[*] өлшенеді. Құрбандық үстелінің айналасында тереңдігі бір шынтақ, ені бір шынтақ науа болады. Соның сыртқы шетінде ені бір қарыс[*] болатын ернеуі бар. Ал құрбандық үстелінің биіктігі мынадай: 14жердегі науадан бастап оның бірінші сатысына дейінгі биіктігі екі шынтақ, ені бір шынтақ. Кішірек сатыдан үстіндегі үлкенірек сатыға дейінгі аралық биіктігі төрт шынтақ, ені бір шынтақ. 15Құрбандық үстелінің үстіндегі құрбандық өртелетін ошақтың биіктігі төрт шынтақ. Ошақтан жоғары қарай төрт мүйіз шығып тұр. 16Осы ошақтың сырт пішіні тік төртбұрышты: ені мен ұзындығы он екі шынтақтан. 17Үстіңгі саты да тік төрт бұрышты, ені мен ұзындығы он төрт шынтақтан. Сатының ені жарты шынтақ болатын ернеуі бар. Соның жан-жағын айнала тереңдігі бір шынтақ науасы бар. Құрбандық үстеліне шығатын баспалдақ оның шығыс жағында орналасқан.


Құрбандық қанын бүркіп шашу жайлы ережелер

18Содан соң хабаршы маған былай деді: «Пендем, Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Сол құрбандық үстелі салынып болған соң, оның үстінде түгелдей өртелетін құрбандықты өртеп ұсыну және құрбандықтың қанын бүркіп шашу жайлы ережелер мыналар болсын:[*]

19Леуінің ұрпағы Садықтан[*] тараған, Менің алдыма келіп қызмет ететін діни қызметкерлерге[†] күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде бір жас бұқа берілсін, — деп тапсырады Жаратушы Тәңір Ие. — 20Жас бұқаны құрбандыққа шалған соң, оның біраз қанын алып, құрбандық үстелінің төрт мүйізіне, жоғарғы сатының төрт бұрышына және оның қасындағы бүкіл ернеуіне жағу керек. Осылайша құрбандық үстеліне күнәнің арамдығынан тазарту рәсімі жасалады.[*] 21Содан соң күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа арналған жас бұқаның денесін ғибадатхананың сыртындағы арнайы орынға шығарып, сонда өртеп жіберу керек.

22Екінші күні еш мінсіз бір теке күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалынсын. Құрбандық үстеліне жас бұқаның қанымен істелінгендей, енді текенің қанымен де сондай тазарту рәсімі жасалсын. 23Тазарту рәсімі орындалған соң, мінсіз бір жас бұқаны және отардан алынған мінсіз бір қошқарды құрбандыққа шалу керек. 24Олар Жаратқан Иенің киелі үйінің алдына әкелініп, құрбандыққа ұсынылсын. Діни қызметкерлер оларға тұз[*] сеуіп, Жаратқан Иенің алдында құрбандыққа шалып, түгелдей өртеп жібереді.

25Жеті күн бойы күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалу үшін күн сайын бір текеден әкелінсін. Сол сияқты, бір жас бұқадан және отардан алынған бір қошқардан да берілсін. Құрбандық малдардың қай-қайсысының да міні болмасын. 26Сөйтіп жеті күн бойы құрбандық үстелін тазартып, оған күнәнің арамдығынан тазарту рәсімін жасау керек. Құрбандық үстелі осылайша Жаратқан Иеге бағышталып, қасиетті болады.

27Осы жеті күн өткеннен кейінгі сегізінші күннен бастап әрі қарай, діни қызметкерлер сол құрбандық үстелінде сендердің шалынып, түгелдей өртелетін және Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін құрбандықтарыңды ұсынатын болсын. Сонда Мен сендерді рақыммен қабылдаймын», — деп уәде етеді Жаратушы Тәңір Ие.

#### 44


Жаратқан Иеге бағышталған Шығыс қақпа ғимараты

1Бұдан кейін әлгі хабаршы мені қайтадан киелі[†] үйдің шығысқа қарап тұрған сыртқы қақпа ғимаратына алып келді. Бірақ ол жабық екен. 2Сонда Жаратқан Ие[†] маған тіл қатып былай деді: «Мына қақпа жабық тұрсын! Оны ешкімге ашуға болмайды, ол арқылы ешкім кірмеуі де керек. Мен, Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие, онымен ішке кірдім.[*] Сондықтан ол жабық тұруға тиіс. 3Тек әміршіге[†] ғана оның ішімен өтетін жолда отырып, Жаратқан Иенің алдында құрбандық асынан жеуіне болады. Ол онда бағаналы кіреберіспен кіріп, сол жолмен ғана кері шығуға тиіс».


Ғибадатханаға кіруіне болмайтындар жайлы ережелер

4Содан соң әлгі хабаршы мені Солтүстік қақпа ғимараты арқылы киелі үйдің алдына алып келді. Мен қарап тұрғанда Жаратқан Иенің нұрлы салтанатының Жаратқан Иенің киелі үйін кенелтіп жатқанын көрдім де, етпетімнен жата кеттім.

5Жаратқан Ие маған тағы тіл қатып былай деді: «Пендем, Мен саған Өзімнің киелі үйіме қатысты айтатын ережелер мен заңдардың[*] бәріне құлақ түріп, назар аударып ден қой! Киелі үйге кіру және одан шығу жайлы ережелерге мұқият көңіл бөл!

6Бас көтергіш Исраил халқына былай де:[*] Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: Жексұрын күнә[†] жасауларың жетер енді, уа, Исраил халқы! 7Сендер жат жұрттықтарды Менің киелі үйіме кіргіздіңдер. Олардың тәні сүндеттелмеген және жүректері де Маған бағышталған емес.[*] Сөйтіп сендер Маған «тамағымды»: құрбандықтың іш майы мен қанын ұсынып жатқан кездеріңде-ақ[*] Менің киелі үйімді арамдадыңдар. Осындай жексұрын істеріңмен Менің Келісімімді[†] бұздыңдар. 8Менің киелі рәсімдерімді қорғауға байланысты міндеттеріңді мұқият орындаудың орнына, киелі үйдегі қорғау қызметтеріңді соған еш қатысы жоқ жат жұрттықтарға істетіп қойдыңдар.

9Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: Жүрегі Маған бағышталмаған және тәні сүндеттелмеген бірде-бір жат жұрттық Менің киелі ғибадатханама[†] кірмесін! Сондай адам[†] тіпті исраилдіктердің арасында тұратын болса да ғибадатханама кірмеуге тиіс».


Опасыздық жасаған леуіліктерге ескерту

10«Сондай-ақ, Исраил халқы тура жолдан адасып, өздерінің діңгек тәрізді жиренішті тәңірлеріне табынып кеткен кездері солармен бірге Менен безіп кеткен леуіліктер[†] де өз күнәларының зардабын тартуға тиіс. 11Олардың ғибадатханамда түрлі қызметтерді атқаруларына болады: олар киелі үйдің қақпа ғимараттарын күзетсін, әрі халықтың түгелдей өртелетін құрбандыққа не басқа да тартулар ретінде ұсынған малдарын соятын болсын. Сонымен қатар леуіліктер халықтың алдында тұрып, оларға қызмет көрсетсін.[*]

12Бірақ халық діңгек тәрізді жиренішті тәңірлерге табынып жүргенде леуіліктер де соларға ғибадат етіп, Исраил халқын күнәға батырды. Сондықтан Мен салтанатты түрде ант етіп былай деймін: Леуіліктер өз күнәларының зардаптарын тартатын болады! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын. 13Леуіліктер діни қызметкер[†] ретінде Маған жақындаушы болмасын, не Менің киелі заттарыма, не ең киелі құрбандықтарыма да жақындамасын! Себебі олар өздерінің жексұрын күнәларының зардабын тартуға тиіс. 14Сонда да Мен киелі үйді күзетіп, ондағы істелуге қажетті күнделікті міндеттер мен жұмыстардың барлығын атқаруды леуіліктерге жүктеймін.


Діни қызметкерлерге арналған ережелер

15Тек Садықтан[*] тараған леуіліктер ғана діни қызметкер бола алады. Өзге исраилдіктер Менен безіп кеткен кездері олар Менің киелі үйімді қорғап, міндеттерін адал атқарып жүрді. Сондықтан Садықтың ұрпақтары Менің алдыма келіп, діни қызмет атқара берсін. Олар алдымда тұрып, құрбандық малдардың іш майы мен қанын[*] ұсынсын! — деп бұйырады Жаратушы Тәңір Ие. — 16Тек солар ғана Менің киелі үйіме кіріп, үстеліме жақындап, алдымда қызмет атқарсын. Олар Мен тапсырған қорғауды және өзге де міндеттерін орындай берсін!

17Діни қызметкерлер қақпа ғимараттары арқылы ішкі аулаға кіргенде, үстеріндегі киімдері бәтестен[*] тігілген болсын. Не ішкі аулада, не киелі үйде қызмет еткенде олар үстеріне жүннен тоқылған киім кимеулері керек.[*] 18Олар сонда бастарына бәтес матадан сәлде кисін, шалбарлары да бәтестен болсын.[*] Үстеріне (жүн не басқа да) терлететін ештеңе кимесін.

19Діни қызметкерлер халық жүретін сыртқы аулаға шыққанда, олар қызмет еткенде киетін киімдерін шешіп, арнайы бөлмелерде қалдырсын да, кәдімгі киімдерін киіп шықсын! Әйтпесе олар арнайы киімдерімен халыққа жанасып, солары арқылы халыққа киелілік[†] таратып жүрер.[*]

20Діни қызметкерлер шаштарын не тақырлап алғызбасын, не тым ұзын қылып өсіріп те жібермесін.[*] Қайта, олар шаштарын қырқып қысқартып жүрсін. 21Ешбір діни қызметкер ішкі аулаға кірерде шараптан дәм татпасын![*] 22Оларға не жесір әйелге, не күйеуінен ажырасқан әйелге үйленуге болмайды. Олар тек Исраил халқынан шыққан пәк қызға немесе қайтыс болған басқа діни қызметкердің жесіріне ғана үйленсін![*] 23Діни қызметкерлер Менің халқыма киелі мен киелі емес жай нәрселерді бір-бірінен ажыратуды үйретіп, оларға арам мен адалды қалай айыруды көрсетсін.[*]

24Діни қызметкерлер кез келген дауларға Менің шешімдеріме сай билік айтуға міндетті.[*] Олар, сондай-ақ, Менің белгілеген[†] мейрамдарыма байланысты заңдар мен ережелерімді сақтап, демалыс күндерімді ұстанып қастерлеулері керек.[*]

25Діни қызметкер қайтыс болған адамның мәйітіне жақындап өзін арамдамасын. Бірақ егер оның әке-шешесі, ұл-қызы, туған аға-інісі немесе тұрмыс құрмаған әпке-қарындасының біреуі қайтыс болған болса, соның мәйітіне жақындап, таза емес күйге түсуіне болады.[*] 26Алайда содан соң тазару рәсімінен өтіп, тағы жеті күн күткеннен[*] кейін ғана оған ғибадатханадағы міндеттеріне қайтадан кірісуіне болады. 27Ол ғибадатхананың ішкі ауласына қызмет атқаруға баратын күні өзі үшін күнәнің құнын өтейтін құрбандық ұсынуға тиіс, — деп бұйырады Жаратушы Тәңір Ие.


Құдайдың діни қызметкерлерге қамқорлық жасауы

28Діни қызметкерлердің мұралық жері жөніндегі ереже мынау: олардың мұралық үлесі Менмін. Оларға Исраилден ешқандай меншікті жер аймағы үлестірілмесін, себебі олардың үлесі Өзіммін.[*] 29Діни қызметкерлер халықтың ғибадатханаға алып келген сый-тартуларынан өздеріне тиісті бөліктерін алып, күндерін көретін болады: астық тартуларының, күнәнің құнын және айыпты өтейтін құрбандықтардың белгілі бөліктері оларға тиесілі. Сонымен қатар Исраилде Жаратқан Иеге бағышталған нәрселердің бәрі олардікі болмақ.[*] 30Барлық алғашқы өнімдерің мен арнайы тартуларыңның ең жақсылары да діни қызметкерлердікі болады. Үйдегі диірменде бидай тартқанда, оның бірінші үлесін де соларға беріңдер! Сонда сендердің шаңырақтарыңа Менің ақ батам қонады.[*]

31Діни қызметкерлер арам өлген не жыртқыш аңдарға таланып өлген ешқандай құстың, малдың, не басқа хайуанның етін жемесін![*]

#### 45


Жаратқан Иеге ерекше бағышталған қасиетті аудан

1Елді руларға мұралық меншік етіп үлестіргендеріңде,[*] ұзындығы жиырма бес мың, ені жиырма мың шынтақ[*] болатын жер көлемін Жаратқан Иеге[†] ерекше бағышталған қасиетті[†] аудан ретінде бөліп, ұсыныңдар! Сол аудан түгелдей қасиетті болады. 2Осының ішінен ені мен ұзындығы бес жүз шынтақ жер ғибадатханаға[†][*] арналып белгіленсін.[†] Айналасында тағы да ені елу шынтақ болатын жер тілімі бос қалдырылсын.

3Киелі жер ауданынан ұзындығы жиырма бес мың, ені он мың шынтақ бөлікті бөліп қойыңдар. Осы айрықша жерде киелі үй мен оның ішіндегі ең қасиетті бөлме орналассын. 4Қасиетті аудан киелі үйде Жаратқан Иенің алдында қызмет ететін діни қызметкерлерге[†] арналсын. Олардың тұратын үйлері және киелі үйдің өзі осы жерде орналассын.[*]

5Сонымен қатар ұзындығы жиырма бес мың, ені он мың шынтақ болатын екінші аудан ғибадатханада қызмет ететін леуіліктерге[†] қоныстануға табысталсын.[*]

6Қасиетті ауданмен шекаралас жатқан ені бес мың, ұзындығы жиырма бес мың шынтақ болатын тағы бір арнайы аудан белгіленсін. Ол бүкіл Исраил халқына тиесілі қалаға арналсын».[*]


Әміршінің меншікті жер үлесі

7«Әміршіге[†] арнап тағы да екі аудан белгіленсін. Солардың біріншісі қасиетті ауданның және қаланың меншікті жерінің батыс жағымен шекаралас болсын. Екіншісі солардың шығыс жағымен шекаралас болсын. Әміршінің екі ауданының арғы шекаралары Исраил руларының жерінің батыс және шығыс шекараларының жалғасы болады. 8Бұл екі аудан әміршінің Исраилдегі меншікті жері болады.[*] Осылайша Менің тағайындаған әміршілерім енді қайтып халқымды қанамайтын болады. Олар елдің қалған жерін Исраил халқына рулары бойынша үлестіріп табыстасын».


Адалдық пен әділдікке шақыру

9Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Жетер енді, уа, Исраилдің әміршілері! Зорлық-зомбылық жасауды доғарып, әділ де дұрыс істер істеңдер! Менің халқымды тонап, (өздерінің мұралық жерлерінен) қууларыңды[*] қойыңдар!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны бұйырады.

10«Бұдан былай сендердің таразыларың әрі (қатты, сұйық заттардың көлемін өлшейтін) ефа және бат деген өлшемдерің[*] дұрыс болсын! 11Ефа мен баттың көлемі бірдей болсын. Бат та, ефа да хомердің[*] оннан бір бөлігіне тең болсын. Сөйтіп хомер осы екі өлшемнің де үлгісі болмақ. 12Салмақтың бекітілген өлшемі мысқал болсын. Бір мысқалда жиырма гераһ болсын, әрі алпыс мысқал бір минаны[*] құрасын».


Сый-тартулар мен діни мейрамдар

13«Сендер арпа мен бидай өнімінің әр алпыс үлкен қаптан біреуін әміршіге салық ретінде беріп тұруға тиіссіңдер. 14Зәйтүн жемістерінен сығып алынған майдың жүзден бір мөлшері де берілсін. Зәйтүн майы батпен өлшенсін. Он бат бір қорға және бір хомерге тең.[*] 15Сондай-ақ, Исраилдің шүйгін жайылымдарындағы ұсақ малдың әр екі жүз қойынан біреуі әміршіге берілуге тиіс. Осы аталғандар күнәларыңның кешірілуі үшін астық тартуларына, түгелдей өртеліп ұсынылатын құрбандықтарға және Жаратқан Иемен қарым-қатынастарыңа ризашылық білдіретін тартуларға қоса әкелінсін. Сол малдар халық үшін күнәнің арамдығынан тазарту рәсімі жасалғанда құрбандыққа шалынсын». — Жаратушы Тәңір Ие мұны бұйырады.

16«Осы ерекше тартуларды Исраилдің әміршісіне беруге елдің бүкіл халқы да қатыссын. 17Ал әміршінің міндетіне — мейрамдардың, әр айдың алғашқы күнінің және демалыс күндері кезінде, яғни Исраил халқының барлық белгіленген мейрамдары кезінде, шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарды және астық-сұйық тартуларын қамтамасыз ету жатады. Ол өзі Исраил халқының күнәларының кешірілуі үшін күнәнің құнын өтейтін, астық-сұйық тартуларын және Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін тартуларды ұсынады».

18Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Әр жылдың бірінші айының бірінші күні еш мінсіз бір жас бұқаны құрбандыққа шалып, киелі үйге тазарту рәсімін жасаңдар.[*] 19Діни қызметкер күнәнің құнын өтейтін құрбандықтың қанынан алып, оны киелі үйдің есіктерінің жақтауларына, құрбандық үстелінің[†] үстіңгі сатысының төрт бұрышына және ішкі аулаға апаратын қақпа ғимараттарының жақтауларына жақсын.[*] 20Сол айдың жетінші күні сендер білместіктен, яғни байқамай, күнә[†] жасаған әрбір адам[†] үшін дәл осыны істеңдер. Осылайша сендер киелі үйді күнәнің арамдығынан тазартасыңдар.

21Жеті күнге созылатын Құтқарылу мейрамын[†] бірінші айдың он төртінші күнінен бастап өткізе бастаңдар. Мейрам кезінде сендер ашымаған нан жейсіңдер. 22Сол күні әмірші өзі үшін және елдің бүкіл халқы үшін бір бұқаны күнәнің құнын өтейтін құрбандыққа шалсын. 23Әмірші мейрамның жеті күнінің әр күнінде Жаратқан Иеге арнап шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық ретінде еш мінсіз жеті бұқа мен жеті қошқарды, әрі күнәнің құнын өтейтін құрбандық ретінде бір текені ұсынып отыруға тиісті. 24Шалынатын әр бұқа мен әр қошқарға қоса әмірші астық тартуы ретінде бір пұттан[*] бидай ұнын және әрбір пұт ұнға қоса тоғыз қадақтан[*] зәйтүн майын ұсынатын болсын.

25Жетінші айдың он бесінші күні басталатын жеті күндік Күркелер мейрамы[†] кезінде де әмірші күнәнің құнын өтейтін және шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтарды, әрі астық-сұйық тартуларына қажетті ұн мен майды ұсынатын болсын».

#### 46


Киелі орынға кіріп-шығу жайлы ережелер

1Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Ішкі ауланың Шығыс қақпа ғимараты алты жұмыс күні бойы жабық тұрып, демалыс күндері мен әр айдың алғашқы күні ашық тұрсын.[*] 2Әмірші[†] сырттан осы қақпа ғимаратының бағаналы кіреберісі арқылы кіріп, оның ішімен өтетін жолда орналасқан бағананың қасында тұрсын. Діни қызметкерлер[†] әміршінің түгелдей өртелетін және Жаратқан Иемен[†] қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандықтарын шалып, өртеп Өзіме ұсынсын. Әміршінің өзі қақпа табалдырығының қасында иіліп ғибадат етсін.[*] Содан соң ол сыртқы аулаға шығып кетеді. Қақпа ғимараты кешке дейін жабылмайды. 3Елдің халқы демалыс күндері мен әр айдың алғашқы күні Шығыс қақпа ғимаратының кіреберісінің қасында Менің, Жаратқан Иенің, алдында иіліп ғибадат етсін.

4Әміршінің демалыс күні Маған, Жаратқан Иеге, арнап алып келетін, шалынып, түгелдей өртелетін құрбандықтары мінсіз алты еркек тоқты және мінсіз бір қошқар болсын. 5Қошқарға қоса ұсынылатын астық тартуы бір пұт бидай ұны, ал тоқтыларға қоса берілетін астық тартуы әміршінің өз еркіне қарай болсын. Әмірші әр пұт ұнға тоғыз қадақтан[*] зәйтүн майын қоса ұсынуы керек.

6Айдың алғашқы күні әмірші бір жас бұқаны, алты тоқты мен бір қошқарды құрбандыққа ұсынуы керек. Малдардың бәрі де мінсіз болуға тиіс. 7Әмірші жас бұқаға және қошқарға қоса бір пұттан бидай ұнын тарту етсін. Ал тоқтыларға қоса ол астық тартуын өз еркіне қарай барынша берсін. Оның әр пұт ұнға тоғыз қадақтан зәйтүн майын қоса беруі де қажет.

8Әмірші қақпа ғимаратына кіргенде, соның бағаналы кіреберісі арқылы өтіп, сол жолмен кері шығып кететін болсын.[*] 9Елдің халқы белгіленген[†] мейрамдарды тойлауға Жаратқан Иенің алдына келгенде, Солтүстік қақпа ғимаратынан кіргендері Оңтүстік қақпа ғимаратынан, ал Оңтүстік қақпа ғимаратынан кіргендері Солтүстік қақпа ғимаратынан шығатын болсын. Әркім кірген қақпа ғимаратынан шықпай, қарама-қарсы қақпа ғимаратынан шығатын болсын. 10Сол мейрамдарда әмірші халықтың арасында болып, аулаға олармен бірге кіріп, бірге шығатын болсын.

11Сонымен ғибадатханадағы[†] арнайы жиындарда[*] және белгіленген мейрамдарда құрбандыққа шалынатын әр бұқа мен қошқарға қоса ұсынылатын астық тартуының мөлшері бір пұттан болсын. Тоқтыларға қоса ұсынылатын бидай мөлшері құрбандық шалушының еркіне сай болмақ. Тарту етілген әр пұт ұнға тоғыз қадақтан зәйтүн майы қоса әкелінсін.

12Әмірші Жаратқан Иеге арнап не шалынып, түгелдей өртелетін, не Жаратқан Иемен қарым-қатынасына ризашылық білдіретін құрбандықты ерікті тарту ретінде ұсынбақ болғанда, оған ішкі ауланың шығысқа қарап тұрған қақпа ғимараты ашылуы керек. Ол өзінің құрбандықтарын демалыс күні жасалатындай етіп ұсынсын. Содан соң әмірші шығып кетіп, қақпа қайтадан жабылсын.[*]


Күн сайын ұсынылатын құрбандықтар мен сый-тартулар

13Әр күні таңертең мінсіз бір жасар тоқтыны Жаратқан Иеге арнап түгелдей өртелетін құрбандық қылып шалыңдар. 14Оған қоса әр таңертең сайын пұттың алтыдан бір бөлігі мөлшерінде[*] астық тартуын да жасаңдар. Ұнға қосып араластыру үшін үш қадақ[*] зәйтүн майын да әкеліңдер. Жаратқан Иеге осы астық тартуын ұсынып тұру тұрақты ереже болады. 15Осылайша күн сайын таңертең түгелдей өртелетін құрбандыққа арналған тоқты, астық тартуы және зәйтүн майы ұдайы қамтамасыз етіліп тұратын болады».


Әміршінің мұралық жері жайлы ережелер

16Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны да айтады: «Егер әмірші ұлдарының біріне өз мұралық жерінен сый жасаса, осы жер сол ұлының ұрпақтарының да меншігіне өте береді. Бұл атадан балаға өтетін сол үрім-бұтақтың мұрасына айналады. 17Ал егер әмірші өз меншікті жерінен қызметкерлерінің біріне сый жасаса, бұл Мерекелі жылға[*] дейін ғана сол қызметкердің иелігінде болады. Мерекелі жылда сол жер үлесі әміршіге қайтып оралады. Себебі әміршінің меншікті жері өз ұрпақтарына ғана мұра болып қала алады, ол тек соларға ғана тиісті.

18Әмірші ешкімді оның мұралық жерінен қуып шығып, соны иемденіп алмасын! Әмірші ұлдарына мұраны тек өзінің меншікті жер үлесінен ғана берсін. Менің халқымның ешбір адамы өзіне тиісті мұралық жерінен айырылып қалмасын!»[*]


Құрбандықтардың етін пісіретін арнайы асүйлер

19Енді әлгі хабаршы мені қақпа ғимаратының жанындағы кіреберіс[*] арқылы діни қызметкерлерге арналған, солтүстік жаққа қарайтын қасиетті[†] бөлмелерге де ертіп алып барды. Маған сол бөлмелердің батыс шетіндегі бір жерді көрсетті де, 20былай деді: «Осы жерде діни қызметкерлер айыпты өтеу және күнәнің құнын өтеу құрбандықтарының етін пісіріп, астық тартуларының нанын жабады. Бұл тартулар мен құрбандықтарды сыртқы аулаға алып шығуға болмайды. Себебі олай етілсе, онда ауладағы халық та Құдайға ерекше бағышталып киелі болар еді».[*]

21Содан соң хабаршы мені (халыққа арналған) сыртқы аулаға алып шықты да, ауланың төрт бұрышын түгел аралатты. Төрт бұрыштың әрқайсысынан мен бір-бір шағын ауладан көрдім. 22Қабырғамен қоршалған осы шағын аулалардың әрқайсысының ұзындығы қырық, ені отыз шынтақтан болды. 23Әлгі қабырғалардың ішкі жағын айналдыра тас үстелдер тұрды. Барлығының астында от жағылатын ошақтары бар екен. 24Хабаршы маған былай деп түсіндірді: «Бұлар ғибадатханада қызмет ететін леуіліктердің[†] халық ұсынған құрбандықтардың етін пісіретін асүйлері».

#### 47


Киелі үйден ағып шыққан қасиетті де шипалы бұлақ

1(Мен көрген көріністе) әлгі хабаршы[*] мені киелі[†] үйдің кіреберісіне[*] қайтадан алып барды. Міне, киелі үйдің табалдырығының астынан су шығып ағып жатыр екен![*] Су шығысқа қарай ағып жатты, өйткені киелі үй шығыс жаққа қарай орналасқан. Содан бұлақ үйдің және құрбандық үстелінің[†] оңтүстік жағынан өтіп шықты. 2Мұнан кейін хабаршы мені Солтүстік қақпа ғимараты арқылы алып шықты да, сырт жақпен айналып барып, шығысқа қарап тұрған сыртқы қақпаға апарды. Міне, су ағыны қақпаның оңтүстік жағынан өтіп ағып жатты.

3Әлгі хабаршы мені ертіп алып, қолындағы өлшеуіш жібімен су ағынының бойымен шығысқа қарай жүрді де, мың шынтақ қашықтықты өлшеді. Сол жерде мені су ағынынан өткізді. Су толарсағымнан келді. 4Хабаршы тағы бір мың шынтақты өлшеп алды да, мені тіземнен келіп тұрған ағынды судан өткізді. Ол қайтадан бір мың шынтақты өлшеп алып, енді мені белуардан келетін судан өткізді. 5Хабаршы тағы бір мың шынтақты өлшегенде, ендігі су ағыны мен кешіп өте алмайтындай терең болды. Өйткені су көтеріліп, адам[†] жүзіп өтпесе, кешіп өте алмайтын тасқынды өзенге айналыпты. 6Хабаршы менен: «Пенде, мынаны байқап тұрсың ба?» — деп сұрады.

Мұнан кейін мені қайтадан өзеннің жағасына ертіп шығарды. 7Мен сол жерге қайтып келгенде, міне, өзеннің екі жағында да көптеген ағаштардың[†] өсіп тұрғанын көрдім.

8Хабаршы маған былай деп түсіндірді: «Мына су шығыс жаққа қарай ағып, Иордан өзенінің алқабына құлдилайды да, сол жерде Өлі теңізге[*] құяды. Өзен суы сол теңізге құйған бойда, оның суы тұщы болып шыға келеді. 9Өзен қай жермен ақса, сонда аң-құстар мен өзге де тірі жануарлар қаптап кетеді. Өлі теңізде балық та өте мол болады, өйткені өзен ағысы ащы суды тұщытады. Өзен аққан жерлердің бәрінде өмір өркендейді. 10Бүкіл жағалауда балықшылар тұратын болады. (Теңіздің батыс жағасындағы) Ен-Гедиден (шығыс жағасындағы) Ен-Әглаимге дейінгі аралық балықшылардың балық аулап, торларын кептіретін жері болады. Осы теңіздегі балықтың түрлері Жерорта теңізіндегілер сияқты өте көп болады. 11Ал батпақтар мен шалшық сулар тұщымайды, олар тұз көзі болып қала береді.

12Өзеннің екі жағасында да әр түрлі жеміс ағаштары өсетін болады. Олардың жапырақтары еш қурамайды, жемістері де таусылмайды. Киелі орыннан шыққан су оларға ағып келетіндіктен, сол ағаштар әр ай сайын жеміс беріп тұратын болады. Олардың жемістері халыққа тамақ, жапырақтары дәрі-дәрмек болады».[*]


Елдің жаңа шекаралары

13Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Елдің жерін мына шекаралар бойынша Исраилдің он екі руына бөліп, иемденуге[*] беріңдер! Жүсіптің ұрпақтарына екі үлес тиюі керек.[*] 14Қалған жер өзге рулардың арасында тең бөлінсін. Мен сендердің ата-бабаларыңа салтанатты түрде ант еткендігімнен, бұл жер сендердің мұралық меншіктерің болады.[*]

15Елдің шекаралары мынадай болады:[*] Солтүстік жақтан ол Жерорта теңізінен Хетлон жолы арқылы, Лебо-Хаматтың қасымен Седад, 16Берот, Сибраим қалаларына дейін, одан әрі Ауранның шекарасындағы Хасар-Тихонға дейін созылады. Ал Сибраим Дамаск пен Хамат патшалықтарының арасындағы шекарада орналасқан. 17Сонымен Жерорта теңізінен шекара Дамаскінің солтүстік шекарасындағы Хасар-Енан қаласына дейін созылады. Хасар-Енанның солтүстік жағында Хаматтың шекарасы бар. Елдің солтүстік шекарасы осы болады.

18Шығыс жақтағы шекара Ауран мен Дамаскінің арасында басталып, Ғилақад пен Исраилдің елдерінің арасында жатқан Иордан өзенінің бойымен жүре отырып, Шығыс теңізге,[*] одан әрмен Тамарға дейін жетеді. Елдің шығыс шекарасы осы болады.

19Оңтүстіктегі шекара Тамардан[*] Қадештің маңайындағы Меріба суына[*] дейін ұласады да, одан Мысырдың шетіндегі өзен аңғарының бойымен Жерорта теңізіне дейін жетеді.[*] Елдің оңтүстік шекарасы осы болады.

20Батыс шекара Жерорта теңізін бойлай отырып, Лебо-Хаматқа қарама-қарсы жерге дейін созылады. Елдің батыс шекарасы осы болады.[*]

21Сендер осы аталған шекаралардың ішіндегі жерді Исраилдің рулары бойынша өзара бөлісіп алыңдар! 22Бұл жерді сендер араларыңда қоныстанып, ұрпақ сүйген жат жұрттықтармен бірге[*] мұралық меншік етіп бөлісіп алуларың керек. Мұндай жат жұрттықтарға жергілікті исраилдіктер ретінде қараңдар! Өздеріңмен бірге оларға да Исраил руларының арасынан бірдей үлес тиюге тиіс.[*] 23Жат жұрттық қай рудың жерінде қоныстанса, оған мұралық меншігін сол жерден беріңдер!» — Жаратушы Тәңір Ие осыны бұйырады.

#### 48


Исраилдің жеті руының жер үлестері

1«Аттары аталып тізімделген рулар мыналар:

Елдің солтүстік шекарасында Данның үлесі болады. Оның шегі Хетлон жолының бойымен Лево-Хаматқа дейін барып, Дамаскінің Хаматқа қарай жатқан солтүстік шекарасында орналасқан Хасар-Енан қаласына дейін жетеді. Осылайша Дан руының жер үлесі елдің шығыс шегінен батыс шегіне дейін созылмақ.

2Аширдің жер үлесі Данның жерімен оның оңтүстік жағында шекараласып жататын болады. Ол да елдің шығыс шегінен батыс шегіне дейін созылмақ.

3Нафталимге Аширдің жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

4Манасаға Нафталимнің жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан келесі жер үлесі тиеді.

5Ефремге Манасаның жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

6Рубенге Ефремнің жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

7Яһудаға Рубеннің жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді».


Жаратқан Иеге бағышталған қасиетті аудан

8«Яһуданың жерімен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан аймақты ерекше мақсатқа арнап бөлек қойыңдар. Оның ені жиырма бес мың шынтақ[*] болып, шығыстан батысқа дейінгі ұзындығы рулардың үлестеріне тиген жердің ұзындығымен тең болсын. Осы арнайы аймақтың ортасында киелі[†] орын[*] орналасады.

9Сендер Жаратқан Иеге[†] бағыштауға тиісті қасиетті ауданның ұзындығы жиырма бес мың, ені жиырма мың шынтақ[*] болады. 10Бұл ауданның бір бөлігі діни қызметкерлерге[†] арналған қасиетті жер үлесі болады. Соның солтүстік және оңтүстік жақтарындағы ұзындығы жиырма бес мың шынтақтан, батыс және шығыс жақтарындағы ені он мың шынтақтан болады. Қасиетті жер үлесінің ортасында Жаратқан Иенің киелі орны орналасады. 11Бұл қасиетті жер үлесі Жаратқан Иеге бағышталған діни қызметкерлер — Садықтың ұрпақтарына арналады. Олар Маған қызмет етуде адал болды. Исраил халқы Менен адасып кеткенде олар өзге леуіліктер[†] сияқты халықпен бірге Өзімнен безіп кеткен жоқ.[*] 12Бұл — елдің жері үлестірілген кезде оларға берілетін айрықша жер үлесі. Ол ең қасиетті болмақ. Өзге леуіліктердің тұратын жерлері онымен шекараласып жатады.

13Леуіліктерге арналған жер үлесі діни қызметкерлердің жер үлесіндей болады: ұзындығы жиырма бес мың, ені он мың шынтақ. Осы екі жер үлесінің ұзындығы жиырма бес мың, жалпы ені жиырма мың шынтақ[*] болмақ. 14Осы жерді не сатуға, не айырбастауға болмайды. Бұл — елдің таңдаулы, Жаратқан Иеге бағышталған киелі жері, ол басқалардың қолына өтпеуі керек».


Қаланың жер үлесі

15«Ені бес мың, ұзындығы жиырма бес мың шынтақ болатын қалған жер үлесі қаланың әдеттегі мұқтаждықтарына: үй салуға және мал жайылымына арналады. Қала сол жер үлесінің ортасында болмақ. 16Қаланың өлшемдері мынадай болады: солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс жақтары төрт мың бес жүз шынтақтан. 17Қалаға арналып солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс жақтардан екі жүз елу шынтақ мөлшерінде жайылым жер бөлініп беріледі.

18Осы жер үлесінің қасиетті ауданмен шекараласып, онымен ұзындығы бірдей болатын қалған бөлігі шығыс пен батыс жақтардан он мың шынтақ жер көлемін алып жатпақ. Осы егістік жердің өнімі қаланың жұмысшыларын тамақпен қамтамасыз ететін болады. 19Қалада жұмыс істеуге Исраилдің барлық руларынан шыққандар келіп, оған егін егетін болады.

20Сонымен осы бүкіл жер үлесі тік төрт бұрышты болады. Әр жағының ұзындығы жиырма бес мың шынтақты құрайды. Ол қаланың өзінің үлестік жерімен қоса, қасиетті ауданды да қамтымақ. Сол жер үлесін Жаратқан Иеге бағыштап бөлек қойыңдар».


Әміршіге арналған жер үлесі

21«Қасиетті аудан мен қалаға тиісті жерлердің сыртында қалған жер үлесі әміршіге[†] тиісті болады.[*] Ол қасиетті ауданнан шығыс және батыс шекараларға қарай созылып, ені жиырма бес мың шынтақ болмақ. Оның шығыс және батыс шекаралары рулардың жер үлестерінің шекараларымен ұласады. Осы жер үлесінің екі бөлігі де әміршіге тиісті болады. Киелі үй тұрған қасиетті аудан екеуінің ортасында орналасады. 22Сонымен леуіліктердің және қаланың жер үлестері әміршіге тиісті жердің ортасында жатады. Әміршінің жері Яһуда мен Бунямин руларының жер үлестерінің арасында, олармен шектесіп жататын болады».


Қалған рулардың жер үлестері

23«Қалған рулардың жерлері мыналар:

Буняминге де елдің шығыс шегінен батыс шегіне дейін созылған бір жер үлесі тиеді.

24Шимонға Буняминнің жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

25Исашарға Шимонның жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

26Забулонға Исашардың жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді.

27Ғадқа Забулонның жерінің оңтүстік жағындағы, онымен шығыстан батысқа дейін шекараласып жатқан жер үлесі тиеді. 28Ғадтың оңтүстік шекарасы Тамардан Қадеш маңайындағы Меріба суына дейін ұласып, оңтүстікке қарай созылады, сосын Мысырдың шетіндегі өзен аңғарымен бойлай отырып, Жерорта теңізіне келіп тіреледі.[*]

29Сендер елден Исраил руларына үлестіретін мұралық жерлер осылар». — Жаратушы Тәңір Ие осыны нық айтады.


Қала қақпалары

30«Қаладан шығатын жерлер мыналар: Қаланың қақпалары Исраил руларының аттарымен[*] аталсын. Ұзындығы төрт мың бес жүз шынтақ болатын солтүстік жағында 31қаланың үш қақпасы[*] болады. Олардың аттары: Рубен, Яһуда, Леуі қақпалары. 32Ұзындығы төрт мың бес жүз шынтақ болатын шығыс жақтағы үш қақпаның аттары: Жүсіп, Бунямин, Дан қақпалары. 33Ұзындығы төрт мың бес жүз шынтақ болатын оңтүстік жақтағы үш қақпаның аттары: Шимон, Исашар, Забулон қақпалары. 34Ұзындығы төрт мың бес жүз шынтақ болатын батыс жақтағы үш қақпаның аттары: Ғад, Ашир, Нафталим қақпалары.

35Қала шегінің айналдыра ұзындығы он сегіз мың шынтақ болмақ.


Сол кезден бастап, қаланың аты «Жаратқан Ие осында тұрады!» деп аталмақ».[*]

### Даниял


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Кіріспе


Даниял пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Даниял пайғамбар Яһуда патшалығындағы ақсүйек әулетінен шыққан болатын. Оның жас кезінде, б.з.д. 605 жылы, Бабыл әскері Яһуданың астанасы Иерусалимге шабуыл жасады. Жау көптеген тұрғындарын, солардың ішінде Даниял мен өзге де таңдаулы жасөспірім балаларды бір жарым мың шақырым қашықтықтағы Бабыл еліне айдап алып кетті.

Бабылдық уәзір құлдыққа түскен Даниял мен оның үш серігін халдей және басқа да халықтардың тілдері мен әдебиеттерін оқып, патшаға қызмет етуге міндеттеді. Төрт жасөспірім Құдайға адал болуға бел байлап, сол шешімдерінен еш таймады. Құдай осы сенімді қызметшілерін керемет құдіретімен өлімнен құтқарып алған соң, бұған куә болған патшалар осы туралы қол астындағы халықтарға жариялатып паш етті. Солардың арасында Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны мекендеген сақ тайпаларының бірқатары да болды; олар қазақ халқының түп аталарының бір бөлігі болып саналады. Алтын сауыты табылған «алтын адам» — сол дәуірде өмір сүрген сақ патшасы.

Құдай Тағала төрт жасөспірімге сарайдағы қызметтері үшін ерекше ақыл-парасат, ал Даниялға соған қоса түс жоритын дарынды да сыйлады. Даниял парсы патшасы Кирдің яки Дарийдің тұсында оның бас уәзірі болып тағайындалды.

Даниял пайғамбар көрген аяндарында Құдайдың еркімен үлкен патшалықтардың бірінен соң бірінің күшейіп, қайтадан құлдырайтыны туралы мәліметтер алды. Бұдан «Құдай Тағаланың пенделердің патшалықтарына үстемдік жүргізіп, билікті Өзі қалаған кісісіне табыстайтыны» анық көрінеді (5:21). Құдай Бабыл еліне жер аударылған Яһуда халқын Өзінің белгілеген уақыты келгенде құтқаратыны жайлы да сенушілерге Даниял пайғамбар арқылы хабар жеткізіп, жаңа үміт берді. Содан бері олар Хақ Тағала барлық халықтар үстінен билік құруға тағайындаған, «адам баласының кейпінде» келетін құдіретті Билеушіні (7:13-14) күтетін болды. Сол Билеуші, яғни Мәсіх Иса, алты ғасырдан кейін керемет арқылы бұ дүниеге келді (Лұқа 1:30-35; 2:10-14). Осылай Даниял пайғамбардың жазбасы барлық замандардағы сенушілерді қиын-қыстау кезде де мойымай, Құдай Тағалаға адал болып, Оның құтқаруын төзімділікпен күтуге жігерлендіріп келеді.

#### 1


Бабылға жер аударылған жасөспірімдердің Құдайға адалдығы

1Яһуда елінде Жохақымның патшалық құрған үшінші жылы[*] Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалим қаласына шабуыл жасап, оны қоршап алды. 2Сонда Яһуданың патшасы Жохақым да, Құдайдың киелі[†] үйінен алынған бірнеше ыдыстар да Жасаған Иенің еркімен[*] Бабыл патшасының қолына түсті. Сол қасиетті ыдыстарды патша Шинар аймағына[*] әкетіп, өзі табынатын жалған тәңірдің ғибадатханасының[†] қазына қоймасына сақтап қойды.

3Бабыл патшасы сондай-ақ өзінің сарай қызметкерлерін басқаратын уәзірі Ашпеназға исраилдік патша әулетінен және ақсүйек тұқымынан шыққан бірнеше жасөспірім баланы Иерусалимнен алып келуге бұйырды. 4Бұлар ешбір кемтарлығы жоқ, келбетті, ғылымның бар жағынан да хабардар, парасатты да зерделі әрі патша сарайында қызмет атқаруға қабілетті болуға және халдейлердің тілі мен әдебиетін[*] үйренуге тиісті еді. 5Патша оларға өз дастарқанындағы тамағы мен шарабынан күнделікті үлес тағайындады. Сол жасөспірімдер үш жыл бойы тәлім алғаннан кейін патша оларды сарайындағы қызметке кірістірмек болды.

6Яһуда руынан таңдап алынған жасөспірімдер арасында Даниял, Хананиях, Мишаел,[*] Азариях деген балалар бар еді. 7Уәзір сол төртеуінің аттарын өзгертіп, Даниялға Балташазар, Хананияхқа Шадырақ, Мишаелге Мисақ, Азарияхқа Әбдінего деп жаңадан ат қойды.[*]

8Алайда Даниял патшаның тамағы мен шарабын ішіп-жеп өзімді арамдамаймын деген берік шешім қабылдаған болатын.[*] Сондықтан ол сарай қызметкерлерін басқаратын жаңағы Ашпеназ уәзірге осы туралы өтініш жасады. 9Құдай[†] бұл уәзірдің жүрегін жібітіп, оны Даниялға оң көзімен қарайтын етті. 10Сонымен уәзірдің Даниялға берген жауабы былай болды: «Мен патша иемнен қауіптенемін. Ішіп-жейтін тағамдарыңды тағайындаған оның өзі еді ғой. Егер сендердің басқа балаларға қарағанда жүдеп бара жатқандарыңды байқап қалса, сендердің кесірлеріңнен менің басым кетеді!»

11Сонда Даниял төртеуінің үстінен қарауға уәзір бекіткен қызметкерден былай деп өтінді: 12«Тақсыр, бізге он күн бойы жеуге тек адал тағамдар,[*] ішуге су ғана беріп сынап көрсеңіз екен. 13Содан кейін біздің түріміз бен патша дастарқанынан ішіп-жеген басқа балалардың түрін салыстырып көріңіз. Әрі қарай бізбен өз көзіңізбен көргеніңізге сай әрекет етерсіз, тақсыр».

14Қызметкер осыған келісіп, оларды он күн сынайтын болды. 15Сол он күн өткен соң байқап қараса, бұл балалардың түрлері патша дастарқанынан тамақтанған жастардың бәрінен өңдірек әрі толығырақ болып көрінді. 16Оларды басқаратын қызметкер содан бастап патшаның берген тамағы мен шарабын былай қойып, оларға тек адал тағамдар беруін жалғастыра берді.

17Жаңағы төрт жасөспірімге Құдай білім және әдебиет пен даналықтың барлық жағын да үйренуге зеректік сыйлады. Ал Даниял оның үстіне әр түрлі аяндар[*] мен түстердің мағынасын түсінетін ерекше дарынға да ие болды.

18Осылайша Набуходоносор патшаның белгілеген[†] мерзімі аяқталып, уәзір исраилдік жас жігіттерді патшаның алдына алып барды. 19Патша олармен сөйлескенде Даниял, Хананиях, Мишаел, Азариях төртеуінің барлық жағынан да басқалардан басым екенін байқады. Сол себепті бұл төртеуі патшаға қызмет етуге кірісті. 20Патша олардан қандай мәселе туралы ақыл-кеңес сұрамасын, өзінің бүкіл патшалығындағы абыздары мен балгерлерінен[*] гөрі олардың он есе білімдірек екенін анықтады. 21Бұдан былай Даниял парсы патшасы Кирдің Бабылға билік құрған бірінші жылына[*] дейін сол қызметінде қала берді.

#### 2


Бабыл патшасының түс көріп, абыржуы

1Набуходоносор (Бабыл еліне) патшалық құрған екінші жылы[*] қорқынышты түстер көріп, соларды уайымдап, ұйқысынан айырылды. 2Содан ол түстерінің мазмұнын біліп алу үшін елдегі абыздар, балгерлер, сиқыршылар мен жұлдызшыларды[*] шақыртты. Олар келіп, патшаның алдына жиналды. 3Патша оларға:

— Мен түс көрдім, содан жаным тыншымай отыр. Түстің мазмұнын білгім келеді, — деді. 4Жұлдызшылар патшаға арамей тілінде:[†][*]

— Уа, патша ағзам, өміріңіз ұзақ болсын! Бізге түсіңізді айтып беріңіз, сонда оны сізге жорып береміз! — деп жауап қайтарды. 5Алайда патша:

— Жарлығым мынадай: егер маған көрген түсімнің мазмұны мен мағынасын айтып бермесеңдер, өздеріңді кескілеп өлтіртіп, үйлеріңді жермен-жексен қылғызамын! 6Ал егер түсімнің мазмұны мен мағынасын айтып берсеңдер, мен сендерге көп сый-тартулар беріп, зор құрметке ие боласыңдар. Сондықтан маған түсімді және оның мағынасын айтып беріңдер! — деп бұйырды. 7Олар тағы да патшадан:

— Түсіңізді бізге айтып берсеңіз, оны сізге жорып береміз! — деп өтінді. 8Бірақ патшаның жауабы мынау болды:

— Сендердің жай ғана уақытты созып тұрғандарыңды көріп тұрмын. Менің мынаны нық шешкенімді жақсы білесіңдер: 9егер түсімді айтып бермесеңдер, бәріңе де бірдей үкім кесіледі. Ал сендер жағдай өзгергенше мені алдайтын жаман нәрселерді айтуға сөз байластыңдар. Сондықтан қандай түс көргенімді айтып беріңдер! Сонда сендердің оны жори алатындарыңа да көз жеткіземін. — 10Жұлдызшылар:

— Уа, патша ағзам, тапсырған бұл мәселеңізді жер бетіндегі бірде-бір адам[†] шешіп бере алмайды. Ешбір патша, қандай ұлы да құдіретті болмасын, бірде-бір сәуегей, балгер, жұлдызшыдан бұрын-соңды мұндайды талап еткен емес! 11Уа, тақсыр, бұл тапсырмаңыз тым қиын. Түсіңізді сізге тәңірлерден[*] өзге ешкім де ашып бере алмайды, ал олар адамдардың арасында тұрмайды ғой! — деп жауап қайтарды.

12Мұны естігенде патшаны ашу-ыза кернеп, Бабылдағы барлық білімпаздардың көзін құртуға бұйырды.

13-14Патша осындай жарлық шығарғандықтан, сақшылар іздеп тауып алып, өлтіру үшін Бабылдың басқа білімпаздарымен қатар Даниял мен оның серіктеріне де барды. Өлім[†] жазасын орындауға шыққан патша сақшыларының бастығы Ариоқ келгенде, Даниял онымен көрегендікпен сөйлесіп:

15— Патша ағзам мұндай қатал жарлықты қандай себептен шығарды екен? — деп сұрады. Сонда Ариоқ оның себебін түсіндірді. 16Мұны естісімен Даниял сарайға барып, түсінің мағынасын айтып беру үшін патшаның біраз уақытқа мұрсат беруін сұрады.


Жаратқан Иенің Даниялға түстің мағынасын ашуы

17Содан Даниял үйіне қайтып, болған жайтты серіктері Хананиях, Мишаел, Азарияхқа айтып былай деді: 18«Бабылдың өзге білімпаздарымен бірге өзіміздің де құрымай аман қалуымыз үшін көктегі Құдайдан[*] бұл құпияны рақымдылықпен ашып беруін сұрайық!» — 19Мұнан кейін осы құпияның шешімі Даниялға түнгі көрініспен ашылды. Сонда Даниял Құдайды мадақтап 20былай деді:


«Мәңгі мадақталсын Құдайдың есімі,
Ол — бар даналық пен құдіреттің Иесі!
21Заман мен дәуір атаулыны өзгертеді,
Әрі патшаларды тағайындап қояды,
Ал кейін оларды орнынан алады,
Ол даналарға тағы даналық қосады,
Түсінігі барларға білім дарытады,
22Құдайда әрдайым жарық нұр болады,[*]
Ол құпия, көмескі жайттарды ашады,
Түнектегілерін де анық ұғады.
23Алғыс айтып, Сені мақтаймын ұдайы,
Уа, ата-бабаларым сиынған Құдайы!
Даналық пен күшке Сен қолымды жеткіздің,
Сұрағанымызды маған ашып бердің,
Патшаның талап еткенін бізге білдірдің!»


Даниялдың патшаға түстің мазмұны мен мағынасын білдіруі

24Сонымен Даниял Набуходоносор патшаның Бабылдың білімпаздарын өлтіруге жіберген қызметкері Ариоққа[*] барып: «Бабылдың білімпаздарын өлтірмей, мені патшаның алдына апарсаңыз екен. Оған көрген түсінің мағынасын айтып беремін!» — деп өтініш жасады.

25Ариоқ Даниялды бірден патшаның алдына алып барып: «Уа, патша ағзам, мен Яһудадан жер аударылып келгендердің арасынан түсіңізді жорып бере алатын адамды тауып алып келдім!» — деп баяндады. 26Сонда патша Балташазар деп те аталған Даниялға сұрақ қойып:

— Сен шынымен түсімде не көргенімді айтып, оның мағынасын түсіндіре аласың ба? — деді. 27Даниял патшаға былай деп жауап берді:

— Ешқандай білімпаз, балгер, сәуегей не сиқыршы сізге өзіңіз айтып отырған құпияны түсіндіріп бере алмайды. 28Бірақ көктегі Құдай[†] құпияларды ашып бере алады. Уа, Набуходоносор патша, көктегі Құдай сізге осы түс арқылы келешек замандарда болатын жайттарды көрсеткен екен. Төсекте жатқанда түсіңізде көрген көріністеріңіз мыналар:

29Демалып жатқан кезде болашақ туралы ойлай бастадыңыз, уа, патша ағзам. Сонда барлық құпияларды аша алатын Құдай сізге келешекте болатын оқиғаларды білдірді. 30Алайда менің басқа пенделерден ақылды болғандығымнан емес, сізге түстің мағынасын білдіріп, санаңызға ұялаған сол ойларды түсіндіріп беруім үшін бұл құпия маған ашылды. 31Уа, тақсыр, түсіңізде көргеніңіз — алдыңызда тұрған бір дәу мүсін[*] екен. Ол жарқ-жұрқ еткен, биік, сырт көрінісі қорқынышты еді. 32Мүсіннің басы саф алтын, көкірегі мен қолдары күміс, іші мен екі саны қола, 33екі балтыры темір, аяғының қалған бөлігі жартылай темір, жартылай қыш екен.

34Сіз мүсінге қарап тұрған кезде бір дәу тас жартастан қашалып жасалды. Мұны жасаған адам баласы емес еді. Сол дәу тас мүсіннің жартылай темір, жартылай қыш аяқтарына келіп соғылып, оларды қиратып тастады.[*] 35Сонда мүсіннің темірі мен қышы, қоласы, күмісі және алтыны бәрі бірдей быт-шыт болып сынып қалды. Олар жаздыгүні астық бастыратын қырмандағы бидай қауызындай соққан желмен ұшып кетіп, із-түзсіз ғайып болды. Ал мүсінге соғылған дәу тас орасан зор тауға айналып, бүкіл жер бетін толтырды.

36Түсіңіз осындай болды. Енді оның мағынасын да айтып берейік. 37Сіз, уа, патша ағзам, көптеген патшалардың патшасысыз. Көктегі Құдай сізге патшалық билік, күш-қуат пен атақ-даңқ сыйлап, 38үстемдігіңізге әр жердегі адам баласын, даладағы аңдар мен аспандағы[†] құстарды тапсырып, өзіңізді солардың барлығының үстінен билеуші етіп тағайындады. Сондықтан мүсіннің алтын басы өзіңізді білдіреді.

39Сізден кейін дәрежесі төмендеу екінші бір патшалық, одан кейін бүкіл жер бетін басқаратын қола (іспетті берік) патшалық пайда болады. 40Содан кейін төртінші, темірдей[*] мықты патшалық шығады. Темір қарудың барлық нәрсені сындырып, талқандай алатыны сияқты, осы патшалық та сол бұрынғы патшалықтарды талқандап күйретеді. 41-42Мүсіннің аяғы мен башпайларының жартылай қыштан, жартылай темірден болғанын көрдіңіз ғой. Бұл — сол төртінші патшалықтың екі бөліктен тұратынын бейнелейді. Кейбір бөлімдері темірдей қатты әрі күшті, ал басқалары қыш сияқты морт сынғыш болады. 43Өзіңіз көрген сол көріністегі темірдің қышпен араласқаны іспетті, сол бөлімдері де бір-бірімен араласады.[*] Бірақ темірдің қышпен біртұтас бола алмайтынындай, араларында шынайы бірлік болмайды.

44Алайда сол патшалардың заманында көктегі Құдай бір Патшалықты орнатады. Сол патшалық ешқашан күйремейді, Құдай бөтен халықтың оны жаулап алуына да жол бермейді. Қайта, осы Патшалық басқа барлық патшалықтарды біржола қиратып, өзі мәңгі берік тұрады. 45Адам баласы емес, басқа біреу жартастан қашап жасаған дәу тасты көрген едіңіз ғой. Оның темір, қола, қыш, күміс және алтынды қиратқаны осыны бейнелейді.

Сонымен Ұлы Құдай келешекте не болатыны туралы сізге білдіріп отыр, уа, патша ағзам. Көрген түсіңіз сенімді, түсіндірмесі де дәл.


Даниял мен үш досының мәртебелерінің жоғарылауы

46Сонда Набуходоносор патша Даниялдың алдында басын жерге тигізе тағзым етті. Оның құрметіне астық тартуы жасалып, хош иісті зат түтетілсін деп бұйырды да,[*] 47Даниялға былай деді: «Сен осы құпияны аша алғандықтан, сиынатын Құдайыңның шынымен барлық тәңір атаулының үстіндегі Құдай әрі патшалардың Иесі екеніне көзім жетіп отыр!»

48Патша Даниялдың дәрежесін мейлінше жоғарылатып, оған көп сыйлық беріп, бүкіл Бабыл аймағының билеушісі және Бабылдың барлық білімпаздарының үстінен қарайтын басшысы етіп бекітті. 49Даниялдың өтінішімен патша Шадырақ, Мисақ пен Әбдінегоны Бабыл аймағының істерін атқарушылар етіп тағайындады. Ал Даниялдың өзі патша сарайында тұратын[*] болды.

#### 3


Патшаның алтын мүсіні әрі лаулап жанып тұрған пеші

1Кейінірек Набуходоносор патша алтыннан бір мүсін[*] жасатып, оны Бабыл аймағындағы Дура[*] жазығына орнатуды бұйырды. Мүсіннің биіктігі алпыс, ені алты шынтақ болды. 2-3Оның салтанатты ашылу рәсіміне Набуходоносор патшалығының аймақ әміршілерін,[†] қолбасшыларын, әкімдерін, кеңесшілерін, қазынашыларын, төрешілерін және қала әкімдерін, яғни аймақтарының барлық билеушілерін, шақырды. Сол шақырылғандардың бәрі де патша орнатқызған мүсіннің алдында жиналып тұрған кезде 4жаршы қатты дауыспен былай деп жариялады:

«Уа, күллі ұлттар, халықтар және тілдердің адамдары, патшаның әміріне құлақ түріңдер! 5Сендер керней, сыбызғы, домбыра, жетіген, шертер, сырнай[*] және өзге де аспаптарда орындалған күйлерді де ести сала, Набуходоносор патша тұрғызған алтын мүсіннің алдында бастарыңды жерге жеткенше иіп тағзым етіңдер! 6Кімде-кім басын жерге жеткенше иіп тағзым етпесе, сол бірден лаулап жанып тұрған пешке тасталады!»[*]

7Сондықтан керней, сыбызғы, домбыра, жетіген, шертер, сырнай әрі өзге де аспаптарда орындалған күйлерді ести сала, бүкіл ұлттар, халықтар және тілдердің адамдары бастарын жерге жеткенше иіп, Набуходоносор патша орнатқан алтын мүсінге тағзым етті.


Шынайы Құдайға адал болып қалған үш жігіт

8Сол кезде кейбір халдей жұлдызшылары[*] алға шығып, яһудилерді жамандай бастады. 9Олар патшаға былай деп шағым айтты:

— Уа, патша ағзам, өміріңіз ұзақ болсын! 10О, патша, сіз «Әрбір адам[†] керней, сыбызғы, домбыра, жетіген, шертер, сырнай және өзге де аспаптарда орындалған күйлерді ести сала алтын мүсіннің алдында басын жерге жеткенше иіп тағзым етсін! 11Кімде-кім басын жерге жеткенше иіп тағзым етпесе, сол лаулап жанып тұрған пешке лақтырылсын!» — деп әмір еткен едіңіз ғой. 12Осы арада өзіңіз Бабыл аймағының басқарушылары етіп тағайындаған Шадырақ, Мисақ пен Әбдінего деген яһудилер бар. Олар не сіздің берген әміріңізді менсінбейді, не тәңірлеріңізге ғибадат етпейді, не өзіңіз орнатқан алтын мүсіннің алдында иіліп тағзым етпейді!

13Осыны естігенде Набуходоносор патша қатты ашуланып, Шадырақ, Мисақ пен Әбдінегоны алып келуге бұйырды. Алдына әкелінген үш жігітке 14патша сұрақ қойып былай деді:

— Сендер шынымен менің тәңірлеріме де ғибадат етпей, өзім орнатқан алтын мүсінге де иіліп тағзым етпейсіңдер ме?! 15Ендеше мойынсұнуға дайын болсаңдар, онда керней, сыбызғы, домбыра, жетіген, шертер, сырнай және өзге де аспаптарда орындалған күйлерді ести сала, бастарыңды жерге жеткенше иіп, өзім жасатқан алтын мүсінге тағзым етіңдер! Бірақ егер иіліп тағзым етпесеңдер, бірден лаулап жанып тұрған пешке лақтырыласыңдар! Сонда қандай құдай[†] сендерді менің қолымнан құтқарып алар екен?!

16Шадырақ, Мисақ пен Әбдінего Набуходоносорға былай деп жауап қайырды:

— Уа, патша, бұл мәселе бойынша сіздің алдыңызда қорғануымыздың қажеті жоқ. 17Егер лаулап жанып тұрған пешке лақтырылсақ та, ғибадат етіп жүрген Құдайымыздың бізді құтқаруға құдіреті жетеді. Ол бізді сіздің қолыңыздан құтқаратын болады да! 18Тіпті солай болмаса да, мынаны біліп қойыңыз, уа тақсыр: сіздің тәңірлеріңізге ғибадат етпейміз де, орнатқан алтын мүсініңіз алдында иіліп тағзым етпейміз де!

19Набуходоносор Шадырақ, Мисақ пен Әбдінегоға қаһарланып, оның кескіні бұзылып кетті. Ол пешті бұрынғыдан жеті есе ыстық етіп от жағылсын деп әмір етті. 20Содан соң әскерінен ең қуатты деген жауынгерлердің бірсыпырасына сол үш жігітті байлап-матап, лаулап жанып тұрған пешке тастауға бұйырды.

21Осылай үшеуі шапандары, шалбарлары, сәлделері және басқа да киімдерімен байланған күйлері лаулап жанып тұрған пештің ішіне лақтырылды. 22Патшаның бұйрығы қатаң және пештің ыстық болғаны соншалық, Шадырақ, Мисақ, Әбдінегоны пешке лақтырып жатқан адамдардың өздері отқа күйіп өлді. 23Ал сол үш жігіт Шадырақ, Мисақ, Әбдінего байланған күйлері лаулап жанып тұрған пештің ішіне құлап түсті.

24Бұған қарап тұрған Набуходоносор патша кенет таңғалып, орнынан ұшып тұрып, қасындағы кеңесшілерінен:

— Біз байлатып, отқа лақтыртқан адам үшеу емес пе еді? — деп сұрады.

— Дәл солай, уа, патша ағзам! — деп жауап қатты олар. 25Сонда патша:

— Қараңдар, мен от ішінде емін-еркін, аман-сау жүрген төрт адамды көріп тұрмын![*] Ал төртіншісі тәңірдің баласы іспетті екен![*] — деп айқайлап жіберді. 26Содан ол лаулап жанып тұрған пештің аузына қарай барып:

— Уа, Шадырақ, Мисақ, Әбдінего — Құдай Тағаланың[†] қызметшілері, шығып бері келсеңдер екен, — деп шақырды.

Сонда үшеуі оттың ортасынан шықты. 27Аймақ әміршілері, қолбасшылар, әкімдер және патшаның кеңесшілері үш жігітті айналдыра жиналып, оттың оларға ешқандай зиян тигізбегеніне көздері жетті. Үшеуінің шаштары да күймепті, шапандары да өртенбепті, тіпті оттың иісі де оларға сіңбепті!

28Сонда Набуходоносор дауыстап былай деді:

— Шадырақ, Мисақ, Әбдінего сиынған Құдай мадақталсын! Ол періштесін[†][*] жіберіп, Өзінің қызметшілерін құтқарып алып қалды. Олар өздері сиынған Құдайға толық сенім артып, өзге тәңірге ғибадат етіп табынудан бас тартты, әрі патшаның бұйрығына бағынбай, тіпті өмірлерін қиюға да дайын болды! 29Сол себепті менің жарлығым мынадай: Егер кез келген халықтың, ұлттың не тілдің адамдары Шадырақ, Мисақ, Әбдінего сиынған Құдайға тіл тигізетін болса, олар шабылып өлтіріліп, үйлері жермен-жексен етілсін! Себебі басқа ешбір тәңір осылай құтқара алмайды!

30Содан патша Шадырақ, Мисақ, Әбдінегоны Бабыл аймағындағы бұрынғыдан да жоғары лауазымды қызметтерге тағайындады.


Набуходоносор патша түсінде көрген ғажайып ағаш

31[*]Кейінірек Набуходоносор патша жер бетіндегі барлық халықтар, ұлттар және тілдердің адамдарына мына хатын жолдады:

«Барлығыңа амандық пен тыныштық тілеймін! 32Құдай Тағаланың маған жасаған керемет[†] те ғажап істері туралы айтып беруді жөн көрдім. 33Оның істері қандай ұлы, кереметтері қандай құдіретті! Құдайдың Патшалығы[†] мәңгілік, Оның билігі ұрпақтан ұрпаққа жалғаса береді.


#### 4

1Мен, Набуходоносор, өз сарайымда рақат күй кешіп, молшылықта өмір сүріп жатқан едім. 2Бірде төсекте жатқанымда өте қорқынышты түс көрдім. Ондағы қиялдар мен көріністерден үрейім ұшты. 3Сондықтан мен түсімнің мағынасын жорып берсін деп Бабылдағы барлық білімпаздарды алып келуге бұйырдым. 4Сәуегейлер, балгерлер, жұлдызшылар және сиқыршылар алдыма келгеннен кейін түсімді айтып бердім, бірақ олар оның мағынасын жорып бере алмады. 5Ең соңында Даниял алдыма келді. Оның өзім сиынатын тәңірімнің атынан туындалған Балташазар деген есімі де бар, әрі оған киелі[†] тәңірлердің рухы қонған.[*] Оған былай деп түсімді айтып бердім:

6— Ей, Балташазар, білімпаздардың үстінен қарайтын басшы![*] Саған киелі тәңірлердің рухы қонғандықтан, сен шеше алмайтын құпияның жоқ екеніне көз жеткіздім. Мына түсімді тыңдап, ондағы көріністерді жорып берші. 7Мен төсекте демалып жатып, мынадай көріністерді көрдім: Қарасам, жер бетінің қақ ортасында бір зәулім ағаш[†] тұр екен.[*] 8Ағаш одан да биік, мықты болып өсіп, ұшар басы аспанға[†] жетіп, жердің түкпір-түкпіріне дейін көрініп тұрды. 9Оның жапырақтары әдемі, жемісі мол, бәрінің азығына жететіндей болды. Даланың аңдары оның көлеңкесін паналап, құстар бұтақтарына ұялап, бүкіл тіршілік атаулы одан тамағын тауып жүрді.

10Төсегімде жатып түсімнің жалғасын көре бердім. Кенет аспаннан бір қасиетті хабаршы түсіп келе жатыр екен![*] 11Хабаршы зор дауыспен былай деп жар салды: «Ағашты кесіп, бұтақтарын шауып тастаңдар! Жапырақтарын жұлып, жемістерін шашып тастаңдар! Ағаштың көлеңкесіндегі аңдар мен бұтақтарындағы құстар қашып кетсін! 12Бірақ оның түбірі мен тамырларын темір, қола кісендермен бұғаулап, даладағы шөптердің арасында қалдырыңдар! Сонда ол шыққа малынып, аңдармен бірге көк шөпті даланы мекендеп қала берсін! 13Оның санасы ауысып, адамдікі емес, аңдардікі болсын. Сондай күйде ол басынан жеті кезеңді[*] өткізсін. 14Бұл шешімді мәлімдеп, үкімді жариялаған — бәрін күзететін қасиетті хабаршылар.[*] Осылайша пенделердің[*] патшалықтарына Хақ[†] Тағаланың[†] үстемдік жүргізетінін барлық тірі жан атаулы ұғатын болады. Ол билікті Өзі қалаған кісісіне табыстап, ең төменгі пендені де басшылыққа тағайындай алады».[*]

15Міне, менің, Набуходоносор патшаның, көрген түсім осы болды. Енді, Балташазар, соны жорып берші. Патшалығымдағы білімпаздардың ешқайсысы оны маған түсіндіріп бере алмады. Ал бұл сенің қолыңнан келеді, себебі саған киелі тәңірлердің рухы қонған!»[*]


Пайғамбардың ғажайып ағаш жайлы түсті жоруы

16Балташазар деп те аталатын Даниял мұны естігенде біраз уақытқа аң-таң болып, басына келген ойлардан қатты абыржыды. Ал патша:

— Балташазар, сол түс пен оның мағынасын уайымдама! — деді. Сонда ол былай деп жауап берді:

— Уа, тақсыр ие, бұл түс пен оның мағынасы сізді жек көретін қас жауларыңыздың басына түссе екен. 17Сіз түсіңізде көрген биік, мықты болып өсіп, ұшар басы аспанға жетіп, жердің түкпір-түкпіріне дейін көрінетін, 18Оның жапырақтары әдемі, жемісі мол, бәрінің азығына жететіндей болған, көлеңкесін дала аңдары паналап, бұтақтарына құстар ұялайтын сол ағаш өзіңізді білдіреді, уа, патша ағзам. 19Сіз қуаттанып, құдіретті болып келдіңіз. Ұлылығыңыз артып, аспанға дейін жетіп, билігіңіз жер бетінің шет-шетіне жайылды.[*]

20О, патшам, бір қасиетті хабаршының[*] аспаннан түсіп келгенін де көріпсіз. Ол: «Ағашты кесіп тастап, құртыңдар, бірақ оның түбірі мен тамырларын темір, қола кісендермен бұғаулап, даладағы шөптердің арасында қалдырыңдар! Сонда шыққа малынып, аңдармен бірге даланы мекендеп қала берсін! Осындай күйде басынан жеті кезеңді өткізсін!» депті.

21Уа, патшам, Хақ Тағаланың тақсыр иеме шығарған осы үкімінің мағынасы мынау: 22Сіз адамдардың арасынан аластатылып, аңдармен бірге даланы мекендеп, өгіз сияқты шөппен қоректеніп, шыққа малынып тұратын боласыз. Сонымен сіз Хақ Тағаланың пенделердің патшалықтарына үстемдік жүргізіп, билікті Өзі қалаған кісісіне табыстайтынын ұққанға дейін жеті кезең өтетін болады. 23Ал түсіңіздегі «Ағаш түбірі мен тамырларын қалдырыңдар!» деген бұйрық мынаны білдіреді: патшалық билігіңіз өзіңізден біржолата алынбайды. Сіз бәріне де үстемдік жүргізушінің көктегі Құдай[†] екенін ұққан кезде билік өзіңізге қайтарылып беріледі.

24Сондықтан, уа, патша тақсыр, менің мына кеңесіме оң көзбен қарай көріңіз: күнәларыңыздан бас тартып, әділдікке бет бұрыңыз, жаман істеріңізді қойып, қысым көргендерге қайырымдылық көрсете көріңіз! Сонда сіздің өміріңіз ұзақ та берекелі бола алады.


Түстің орындалып, патшаның ақыл-есінен айырылуы

25Осының барлығы да Набуходоносор патшаның өмірінде жүзеге асты.[*] 26Бұл былай болды. Құдайдың ескертуінен он екі ай өткеннен кейін патша бір күні өзінің Бабылдағы сәулетті сарайының жалпақ төбесінде[*] серуендеп жүргенде, 27былай деп паңдана мақтанды:

— Міне, мынау ұлы қала Бабыл ғой! Мен оны салтанатты ұлылығымның даңқын шығару үшін әрі патшалығыма лайықты астана болуға арнап, өзімнің құдіретті күш-қуатыммен салдым емес пе?

28Патша осы сөздерді айтып болмай жатып, көктен былай деген дауыс естілді:

— Ей, Набуходоносор патша, саған шығарылған үкім мынау: сен патшалығыңнан айырылдың! 29Бұдан былай адамдардың арасынан аластатылып, даланың аңдарымен бірге тұрып, өгіз сияқты шөппен қоректенетін боласың! Сен Хақ Тағаланың пенделердің патшалықтарына үстемдік жүргізіп, билікті Өзі қалаған кісісіне табыстайтынын ұққанға дейін осындай күйде жеті кезеңді өткізесің.

30Набуходоносор туралы айтылған осы бұйрық сол сәтте-ақ орындалды. Ол адамдардың арасынан аластатылып, өгіз сияқты шөппен қоректеніп, денесі шыққа малынып тұрды. Содан шаштары бүркіттің қауырсынындай, тырнақтары құстың шеңгеліндей болып сойдиып өсіп кетті.

31«Сол мерзім біткен соң мен, Набуходоносор, көктегі Құдайға[*] бет бұрдым. Сонда ақыл-санам өзіме қайта оралды. Мен мәңгі тірі Құдай Тағаланы мадақтап, дәріптеп, Оған шүкірлік айттым.

Оның билігі мәңгілік, Патшалығы ұрпақтан ұрпаққа мәңгі жалғаса береді. 32Бүкіл жер бетінің тұрғындары Оның алдында түк емес сияқты көрінеді. Ол көктегі періштелер[†] топтарына да,[*] жердегі адамдарға да Өзінің еркіне сай әрекет етеді. Оның құдіретті қолын тоқтатып, Оны: «Не істеп отырсың?» деп сынай алатын ешкім де жоқ.[*]

33Сол сәтте ақыл-санам бұрынғы қалпына келіп, патшалығымның құрметіне салтанатты ұлылығым өзіме қайта оралды. Уәзірлерім мен төрелерім[*] алдымнан өтіп, мен өз патшалығымның билігіне қайтадан ие болдым. Менің бұдан кейінгі атақ-даңқым бұрынғысынан да зор болды.


Набуходоносор патшаның Құдайды мадақтауы

34Сондықтан мен, Набуходоносор, Көктің Патшасын[*] мадақтап, құрметтеп, дәріптеймін, өйткені Оның барлық іс-әрекеті ақиқат та әділ. Ол паңданып жүретіндерді бағындырып бой ұсындыра алады».

#### 5


Белшазардың еркінсіп Құдайды қорлауы

1Көп жылдан кейін Белшазар патша[*] өзінің қол астындағы бір мың басшы-ұлығына арнап үлкен қонақасы беріп, сонда бәрінің көз алдында шарап іше бастады. 2Соның дәмін татқаннан кейін Белшазар: «Атам Набуходоносор[*] кезінде Иерусалимдегі ғибадатханадан[†] алып келген ыдыстар[*] келтірілсін!» — деп бұйырды. Себебі Белшазар өзінің басшы-ұлықтары, әйелдері әрі кәнизактарымен[*] бірге сол қасиетті[†] ыдыстардан шарап ішпек болды. 3Содан Құдайдың Иерусалимдегі киелі үйінен тонап алынған алтын ыдыстар әкелінді. Патшаның өзі, оның басшы-ұлықтары, әйелдері мен кәнизактары сол ыдыстарға шарап құйып, іше бастады. 4Олар ішіп отырғанда, алтын, күміс, қола, темір, ағаш[†] және тастан жасалған жалған тәңірлерін дәріптеп, мақтау айтты.


Сарай қабырғасындағы ғажап жазу

5Сол сәтте кенеттен адам[†] қолының саусақтары пайда болып, шам қойғыштың тұсында сарайдың әктелген қабырғасына бір нәрсені жаза бастады. Патша жазып жатқан қолға қарап, 6қатты абыржып кетті. Ол қорыққанынан қалш-қалш етіп, өңі қуарып, екі тізесі бір-біріне соғыла дірілдеп отырды.

7Патша қатты айқайлап, балгерлер, жұлдызшылар және сиқыршыларды шақыртып алды. Бабылдың білімпаздары жиналған соң, Белшазар оларға былай деді: «Кімде-кім осы жазуды оқып, оның мағынасын түсіндіріп берсе, сол патшалықтың үшінші билеушісі болады! Оған күрең қызыл шапан жабылып, мойнына алтын алқа тағылады»,[*] — деді.

8Патшаның шақырған білімпаз адамдарының бәрі алдына келді, бірақ ешқайсысы да жазуды не оқи, не түсіндіре алмады. 9Бұған Белшазар одан бетер үрейленіп, жүзі құп-қу болып қуарып кетті. Оның басшы-ұлықтары да дал болып састы.

10Осы кезде қонақасы беріліп жатқан жерге патша мен оның басшы-ұлықтарының айтқандары туралы хабар алған патшайым[*] кіріп келді. Ол былай деді:

— Уа, патша, өміріңіз ұзақ болсын! Ой-пікірлеріңіз сізді абыржытпасын, бет-жүзіңіз де қуаң тартпасын. 11Патшалығыңызда киелі тәңірлердің рухы қонған бір адам[*] бар. Атаңыздың[*] көзі тірісінде сол кісінің тәңірлердікі сияқты ақыл-парасаты мен көрегендігінің бар екендігі анықталған болатын. Сол адамды атаңыз Набуходоносор патша сәуегейлер, балгерлер, жұлдызшылар және сиқыршылардың үстінен қарайтын басшы етіп тағайындаған еді.[*] 12Менің айтып отырған адамым Набуходоносор патша Балташазар деп ат қойған Даниял деген кісі. Ол өте зерделі, білімді және көреген адам. Оның түс жоритын, жұмбақтарды[*] түсіндіретін және қиын мәселелерді шеше алатын қабілеті де бар. Даниялды шақыртыңыз, ол мына жазудың мағынасын түсіндіріп береді.


Даниялдың ғажап жазуды түсіндіруі

13Сонда Даниял патшаның алдына әкелінді. Патша оған:

— Атам Набуходоносор патша Яһуда елінен жер аударып алып келгендердің бірі — Даниял, осы сен емес пе едің? 14Сен туралы киелі тәңірлердің рухы саған қонған, әрі ақыл-парасатың мен көрегендігің ерекше деген мәлімет алдым. 15Мына жазуды оқып, түсіндіріп берсін деп алдыма келтірілген білімпаздар мен балгерлердің ешбірі соны істей алмады. 16Бірақ сені түрлі жайттардың мағыналарын түсіндіріп, қиын мәселелерді шешіп бере алады деп естідім. Егер мына жазуды оқып, оның мағынасын түсіндіріп берсең, үстіңе күрең қызыл шапан жауып, мойныңа алтын алқа тағып, сені патшалықтың үшінші билеушісі етіп тағайындаймын, — деді.

17Даниялдың жауабы мынау болды:

— Маған сый беруге әуре болмай-ақ қойыңыз, тартуларыңызды басқа біреуге сыйлай беріңіз. Ал сізге мына жазуды оқып, мағынасын айтып берейін.

18Уа, патша, Құдай[†] Тағала[†] атаңыз Набуходоносорға патшалық билік пен ұлылық, даңқ, қадір-құрмет пен салтанат сыйлаған еді. 19Осындай ұлылыққа ие болған атаңыздан күллі ұлттар, халықтар мен тілдердің адамдары дірілдеп қорқатын. Патша өзі қалаған кісілерін не өлімге кесіп, не тірі қалдырып отырды, әрі өз еркіне сай олардың дәрежелерін не көтеріп, не төмендететін.

20Бірақ жүрегі тым тәкаппар болып қасарысқан кезде Набуходоносор патша тағынан айырылып, бар салтанатынан жұрдай болды. 21Ол адамдардың арасынан аластатылып, ақыл-есі өзгеріп, хайуандікіндей болып қалды. Сонда құландармен[*] бірге даланы мекендеп, өгіз сияқты шөппен қоректеніп, шыққа малынып жүрді. Ол Құдай Тағаланың пенделердің патшалықтарына үстемдік жүргізіп, оларға Өзі қалаған кісісін басшылыққа тағайындайтынын ұққанға дейін[*] ол сондай күйінде қалды.

22Ал сіз, оның ұрпағы[*] Белшазар, осының бәрін білсеңіз де, кішіпейіл болған жоқсыз. 23Керісінше, Көктің Иесіне[*] қарсы бас көтердіңіз! Оның киелі үйінен тонап алынған ыдыстарды алдыртып, солармен басшы-ұлықтарыңыз, әйелдеріңіз әрі кәнизактарыңызбен бірге шарап іштіңіз, оның үстіне күміс, алтын, қола, темір, ағаш және тастан жасалған, ештеңені көріп-естімейтін әрі түсінбейтін тәңірсымақтарды мадақтап отырдыңыз. Алайда өміріңіз бен барлық жолдарыңызды қолында ұстап отырған Құдайға ешқандай мадақтау айтқан жоқсыз! 24Сол себептен де Ол осы қолды жіберіп, мына жазуды жаздыртты.

25Жазылған сөздер мынадай: «Мене, мене, текел, у-парсин».[*] 26Олардың түсіндірмесі мынау: «мене» — «Құдай патшалығыңның күндерін санап, оны тоқтатты» дегенді, 27«текел» — «Сен таразыға тартылып, жеткіліксіз деп табылдың» дегенді, 28ал «перес»[*] — «Патшалығың бөлініп, мидиялықтар мен парсыларға берілді» дегенді білдіреді.

29Сонда Белшазардың әмірі бойынша Даниялға күрең қызыл шапан жабылып, мойнына алтын алқа тағылды. Ол патшалықтың үшінші билеушісі деп жарияланды.

30Дәл сол түні халдей патшасы[*] Белшазар өлтірілді. 31Оның патшалығын мидиялық Дарий иемденді.[*] Сол кезде Дарий шамамен алпыс екі жаста болатын.

#### 6


Даниялға қарсы жасалған қастандық

1Дарий билік құрған бүкіл патшалығына жүз жиырма аймақ әміршісін[†] тағайындауды жөн көріп, онысын жүзеге асырды да. 2Бұған қоса патшаның мүддесін көздеп, аймақ әміршілерінің үстінен қарап, есеп алып отыратын үш уәзірді де бекітті. Сол үш уәзірдің біреуі Даниял болды.

3Даниял (Құдайдың Рухы[†] дарытқан) асқан қабілетінің арқасында өзге екі уәзір мен аймақ әміршілерінен озық шықты. Сондықтан патша оны бүкіл патшалықты басқарушы етіп қоюды ойлады. 4Сонда басқа уәзірлер әрі аймақ әміршілері Даниялды айыптауға сылтау іздей бастады. Бірақ Даниял сенімді болып, жұмысын ұқыпты атқарғандықтан, олар оны кінәлайтындай бірде-бір қате не заңсыздық таба алмады. 5Ақырында олар: «Оның сиынатын Құдайының бұйырған заңына[*] қатысты болмаса, басқа жағынан ешқандай айып таба алмаймыз», — деп қорытты.

6Содан уәзірлер мен аймақ әміршілері бір айла тауып, патшаның алдына жиналып, былай деді:

— Уа, Дарий патша, өміріңіз ұзақ болсын! 7Біз: патшалықтың уәзірлері, қолбасшылары, аймақ әміршілері, кеңесшілері және әкімдері бәріміз ақылдаса келіп, патша ағзам мынадай заңды қабылдап, жарлық шығарса, тиімді болар еді деген қорытындыға келдік: Кімде-кім отыз күндік мерзім ішінде өзіңізге емес, уа, патша иеміз, бір тәңірге не пендеге бас ұрып, өтініш жасаса, сол адам[†] арыстандардың апанына тасталсын![*] 8Осылайша, уа, патша ағзам, бұл жарлықты бекіте көріңіз. Мидиялықтар мен парсылардың ешқашан күшінен айырылмайтын заңына сәйкес оны ешкім өзгерте алмастай етіп жазбаша түрде шығарта көріңіз.

9Дарий патша бұл жарлықты жазбаша шығартып, бекітті.


Даниялдың арыстандардың апанына тасталуы

10Даниял мұны білсе де, бұрынғыдай күніне үш рет үйінің жоғарғы бөлмесіне көтеріліп, Иерусалимге қарай ашық тұрған терезенің алдына баратын. Сол жерде ол бұрын да істегеніндей тізерлеп отырып, сиынатын Құдайына мінажат етіп, Оны мадақтауын жалғастыра берді.[*]

11Сонда оны көре алмайтындар жиналып, Даниялдың Құдайға сиынып, рақым көрсетуін сұрап тұрғанының үстінен түсті. 12Олар патшаның алдына барып, оның шығарған жарлығы туралы айта келіп:

— Уа, патша! «Кімде-кім отыз күндік мерзім ішінде өзіңізге емес, бір тәңірге не пендеге бас ұрып, өтініш жасаса, сол адам арыстандардың апанына тасталсын!» деп жарлық шығармап па едіңіз? — деген сауал қойды. Патша:

— Дұрыс, бұл жарлық мидиялықтар мен парсылардың заңына сәйкес бекітілді, оны ешкім де өзгерте алмайды! — деп жауап берді. 13Сонда әлгілер:

— Яһудадан жер аударылып келгендердің бірі — Даниял не сіздің өзіңізге, не шығарған жарлығыңызға пысқырып та қарамайды! Ол әлі де күніне үш рет өзінің Құдайына бас ұрып мінажат етіп келеді! — деп шағым айтты.

14Мұны естігенде патша өзіне-өзі қатты наразы болды. Ол Даниялды құтқаруға ниеттеніп, күн батқанға дейін оны қалай да аман қалдыруға тырысты. 15Алайда сол қызметкерлер қайтадан патшаның алдына жиналып:

— Уа, патша, есіңізден шығара көрмеңіз, мидиялықтар мен парсылардың заңына сәйкес, патша шығарған жарлық пен ережені ешқандай өзгертуге болмайды! — деп ескертті.

16Содан патшаның әмірімен Даниял әкелініп, арыстандар қамалған апанға тасталды. Патша соның алдында Даниялға: «Сен өз Құдайыңа үздіксіз қызмет етіп келдің. Енді Ол сені құтқара көрсін!» — деген тілегін білдірген еді.

17Ешкім Даниялды құтқарып алмас үшін, апанның аузы дәу таспен жабылып, патша тасқа өзінің және әміршілерінің мөрлерін басып, бекітті. 18Бұдан соң патша сарайына кетіп, көңіл көтеруге зауқы соқпай, тамақтан да ауыз тимеді, түнімен көз шырымын да алған жоқ.


Даниялдың арыстандардан құтқарылуы

19Таң атар-атпастан патша орнынан тұрып, арыстандардың апанына қарай тартты. 20Апанға жақындап қалғанда мұңды дауыспен:

— Ей, Даниял, тірі Құдайдың құлы! Өзің үздіксіз қызмет етіп келген Құдайың сені арыстандардан құтқара алды ма? — деп сұрады. 21Сонда Даниял былай деп жауап берді:

— Уа, патша ағзам, өміріңіз ұзақ болсын! 22Құдайым Өзінің періштесін[†] жіберіп, арыстандардың аранын жауып тастап, олар мені ешқандай жарақаттаған жоқ. Өйткені Құдайдың алдында айыпсыз деп те табылдым. Уа, патшам, өзіңізге де ешбір зиян келтірген емеспін.

23Патша бұған қатты қуанып, Даниялды арыстандардың апанынан шығарып алуға бұйырды. Апаннан шыққан Даниялдың денесінен бірде-бір жарақат табылмады. Себебі ол өз Құдайына сенім артқан еді.

24Патша Даниялға тісін қайрап, жазықсыз кінә таққан адамдар туралы әмір шығарып, өздерін, әйелдері мен бала-шағаларын түгелдей арыстандардың апанына тастатты. Апанның түбіне жетпей жатып-ақ, арыстандар оларға бас салып, денелерінің мылжа-мылжасын шығарды.[*]

25Содан соң Дарий жер бетіндегі[*] әрбір халық, ұлт пен тілдің адамдарына мынадай хат жазып жолдады:

«Барлығыңа амандықты молынан тілеймін! 26Былай деп жарлық шығарамын: патшалығымның күллі жерлерінде халық Даниялдың сиынатын Құдайынан қалтырап қорқып, Оны терең қастерлейтін болсын!


Себебі Ол — тірі Құдай[†], мәңгілік жасайды,[*]
Оның Патшалығын ешкім жеңе алмайды,
Әрі Оның билігі шексіз созылады!
27Құдай құтқарып, аман-есен қалдырады,
Көк пен жерде керемет,[†] ғажап істер қылады!
Ол арыстандардың аранынан Даниялды
Құтқарып алып, аман-есен сақтап қалды!»


28Сонымен Даниялдың жағдайы Дарийдің, яғни парсы патшасы Кирдің,[*] билік құрған заманында өркендей берді.

#### 7


Даниял пайғамбар түсінде көрген төрт айуан

1Белшазардың Бабыл еліне билік құрған бірінші жылы Даниял төсегінде жатқанда түсінде түрлі көріністер көрді. Содан ол түсінің мазмұнын жазып қалдырды. 2Онда Даниял былай деп баяндады:

— Түнде көрген түсімде аспанның[†] төрт бағытынан қатар соққан желдің ұлан-ғайыр теңіздің астан-кестенін шығарып, сапырып жатқанын көрдім.[*] 3Сол кезде теңізден бір-біріне ұқсамайтын үлкен-үлкен төрт айуан шыға келді.

4Біріншісінің сырт көрінісі арыстанға ұқсады, бірақ оның бүркіттің қанатындай қанаттары болды. Мен қарап тұрғанда қанаттары жұлынып тасталды. Айуан жерден көтеріліп, адам[†] сияқты артқы екі аяғымен тұрғызылды. Бұған қоса оған адамдікіндей ақыл-сана да[*] берілді.

5Тағы қарағанымда екінші айуанның көрінісінің аюға ұқсайтынын байқадым. Ол бір жағымен көтеріле бастаған еді. Аузында тістеген үш қабырға бар екен.[*] Осы айуанға: «Орныңнан тұр да, бас салып, етті молынан жалмай бер!» — делінді.

6Содан кейін қарасам, қабыланға ұқсаған тағы бір айуан тұрды. Оның арқасында құстікі сияқты төрт қанаты бар екен, әрі төрт басы да болды. Осы айуанға билік жүргізу тапсырылды.[*]

7Содан соң түнгі түсімде төртінші айуанды да көрдім. Ол өте қорқынышты, үрей туғызатын және асқан қуатты екен. Оның үлкен-үлкен темір тістері болды. Айуан алдына келгеннің бәрін жалмап, парша-паршасын шығарып, қалғанын аяқтарымен таптап жүрді. Ол бұған дейінгі барлық айуандардан өзгеше болды. Оның он мүйізі де бар еді.[*]

8Сол мүйіздерге назар салғанымда, араларынан тағы бір кішкентай мүйіз шықты. Сонда оған орын босату үшін жаңағы мүйіздердің үшеуі түбімен жұлынып қалды. Осы мүйіздің адамдікіндей көздері және бөсіп мақтанған аузы болды.


Құдайдың және Ол тағайындаған Билеушінің сот жүргізуі

9Мен қарап тұра бердім. Соңында тақтар орнатылып, «Мәңгі жасап келе жатқан Құдай[†] Тағала»[†][*] өз тағына отырды. Оның киімі мен шашы қардай аппақ, таза еді; отырған тағы лапылдап жанған оттан, ал тақтың дөңгелектері лаулаған жалыннан тұратын.[*] 10Тақта Отырғанның алдынан отты өзен шығып, ағып жатты. Сан мыңдаған нөкер Оған қызмет етіп, он мыңдаған түмен Оның еркін орындауға дайын тұрды. Бүкіл сот тақтарына отырып, арнайы кітаптар[†] ашылды.[*]

11Содан кейін мен бөсіп мақтанған сөздерін айтқан жаңағы мүйізбен[*] не болатынына назар аудардым. Кенеттен көз алдымда сол төртінші айуан өлтіріліп, денесі лапылдап жанып тұрған отқа тасталып құртылды. 12Қалған айуандар билігінен айырылды, әйтсе де белгілі[†] бір уақытқа дейін тірі қалдырылды.

13Мен сол түні көріп жатқан көріністерде[*] кенеттен адам баласына ұқсайтын Біреудің аспандағы бұлттармен[*] келе жатқанын байқадым. Ол мәңгі жасап келе жатқан Құдай Тағалаға жақындап келіп, Оның алдына әкелінді. 14Оған құдірет, салтанатты ұлылық және патшалық билік тапсырылды. Барлық халықтар, ұлттар және тілдердің адамдары Оған бой ұсынып құрмет көрсетуге тиіс болды.[*] Ол ешқашан өшпейтін мәңгілік билік құрады, Оның патшалығы еш уақытта жойылмайды!


Аяндардың мағынасы

15Ал мен, Даниял, жаным түршіге қиналдым. Осы көрген көріністерім[*] мені қатты абыржытты. 16Сол жерде тұрған нөкерлердің[*] біріне жақындап келіп, осының бәрін жорып беруін өтіндім. Сонда ол солардың шынайы мағынасын түсіндіріп айтып берді: 17«Төрт үлкен айуан — жер бетінде пайда болатын[*] төрт патшалық. 18Бірақ Хақ[†] Тағалаға[*] бағышталған адамдар патшалық билікті қабылдап алып, соған мәңгілік, иә, мәңгі бақи ие болады!»

19Содан кейін мен басқалардан өзгеше, аса қорқынышты төртінші айуан туралы білгім келді. Ол темір тістерімен, қола шеңгелімен олжаларын езіп, жалмап, қалғандарын аяғымен таптайды екен. 20Мен тағы сол айуанның басындағы он мүйіз туралы, әрі кейін солардың үшеуін түсіріп тастап, орнына өсіп шыққан жаңа мүйіз[*] туралы да білгім келді. Соның көздері және бөсіп мақтанған аузы болды. 21Мен қарап тұрғанда осы мүйіз Құдайға бағышталған адамдарға қарсы соғыс бастап, оларды жеңіп отырды. 22Бірақ соңында мәңгі жасап келе жатқан Құдай Тағала[*] келді. Сонда Өзіне бағышталған адамдарды қолдаған үкім шығарылды. Осылай Құдай Тағалаға бағышталған адамдардың патшалық билікті иемденетін уақыты жетті.

23Әлгі нөкер маған тағы мына түсіндірмені де берді: «Төртінші айуан жер бетінде кейінірек пайда болатын патшалықты білдіреді. Ол басқа патшалықтардың бәрінен өзгеше болып, бүкіл жер бетін таптап, талқандап, жалмап қояды. 24Оның он мүйізі осы патшалықтан шығатын он патшаны бейнелейді. Кейін олардан өзгеше тағы бір патша пайда болып, патшалардың үшеуін өзіне бағындырып алады. 25Сол патша Хақ Тағалаға қарсы сөйлеп, Оған бағышталған адамдарды жәбірлеп қалжырататын болады. Ол Құдайдың Тауратта белгілеген мейрамдары мен заңдарын өзгертуге ұмтылады. Құдайға бағышталған жандар бір кезеңге, екі кезеңге және жарты кезеңге[*] оның қол астына беріледі.

26Алайда сот жүргізілгенде сол зұлым патша билігінен айырылып, үстемдігі біржолата жойылып, құртылады. 27Содан соң аспан астындағы бүкіл патшалықтардың билігі, құдіреті және салтанатты ұлылығы Құдай Тағалаға бағышталған халыққа тапсырылады. Оның Патшалығы мәңгілікке орнайды. Билеуші атаулының бәрі де Оған сиынып, мойынсұнатын болады».

28Түсіндірменің соңы осы. Мен, Даниял, көріп-ойлағандарымнан қатты абыржып, жүзім құп-қу болып кетті. Бірақ та бұлардың барлығын көңіліме түйіп алдым.

#### 8


Даниял пайғамбар көріністе көрген қошқар мен теке

1Бірінші көріністен кейін, Белшазар патшаның билік құрған үшінші жылы,[*] тағы бір көріністі көрдім. 2Сол көріністе мен Елам аймағындағы Сузы қорғанында, Улай өзенінің жағасында[*] тұр екенмін. 3Айналама көз салсам, өзен жағасында тұрған қос мүйізді қошқарды[*] байқадым. Оның екі мүйізі де ұзын, ал біреуі екіншісінен ұзындау екен. Сол ұзындауы кейінірек өсіп шыққан болатын. 4Қошқар батыс, солтүстік пен оңтүстікке қарай сүзгілеп айбат шегіп тұрды. Ешбір жануардың оған қарсы тұруға күш-қуаты жетпеді де, оның құдіретінен құтқаратын ештеңе болмады да. Содан қошқар қалағанын істеп, айбаттанып кетті.

5Мен бұған қарап, ойланып тұрдым. Сол сәтте екі көзінің арасында шодырайған дәу мүйізі бар бір теке[*] тұяғын жерге тигізбейтіндей жылдамдықпен батыстан бүкіл жер бетімен өтіп бара жатты. 6Теке мен бұрынырақ өзен жағасында көрген қос мүйізді қошқарға қарай бет алып, оған барлық қаһарлы күшімен тап берді. 7Осылай теке қошқарға бас салып, оның екі мүйізін де сындырып тастады. Текеге қарсы тұруға қошқардың қауқары жетпей, теке оны жерге құлатып, таптай бастады. Қошқарды текеден құтқара алатын ешкім де болмады. 8Содан теке тіпті айбаттанып, асқақтап кетті. Бірақ әбден күшейді деген кезде оның дәу мүйізі сындырылды. Оның орнына аспанның[†] төрт бағытын меңзеген төрт шодырайған дәу мүйіз өсіп шықты.

9Солардың бірінен тағы бір кішкентай мүйіз өсіп шығып, күш-қуаты артып, оңтүстікке, шығысқа және «көрікті елге»[*] қарай ұлғая берді. 10Оның құдіреті тіпті аспанға дейін жетіп, «көктің әскеріне»[*] бас салды. Солардың кейбіреулерін жерге лақтырып, аяғымен таптады. 11Ол тіпті «көктің әскерінің» Басшысы — Құдайға қарсы шығуға дейін күшейіп кетті. Құдайға арнап күнделікті құрбандық ұсынуға тыйым салып, Оның киелі[†] үйін[*] арамдады. 12Алайда «көктің әскеріне» оны сол күнәсі үшін жоюға рұқсат берілмеді. Соның нәтижесінде ғибадатхананың[†] рәсімдері арамданып, шындық аяқ асты етілді.[*] Бұл мүйіз осындай істерінің бәрінде табысты болды.

13Содан соң мен екі қасиетті періштенің[†] өзара сөйлесіп, біреуінің былай деп сұрағанын естідім:

— Осы көріністе көрсетілген оқиғалар орындалғанға дейін қанша уақыт өтпек? Күнделікті құрбандық ұсынуды тоқтатып, киелі үйді арамдап бос қалдырған[*] бас көтеру қашанға дейін созылмақ? Киелі үй мен «көктің әскері» қашанғы аяқ асты етілмек? — 14Екінші періштенің жауабы мынау болды:

— Бұл екі мың үш жүз кеш пен таңға[*] созылады. Содан кейін киелі үй қайтадан арамдықтан тазарып, Құдайға бағышталады!


Жәбірейілдің пайғамбарға көріністің мағынасын түсіндіруі

15Мен, Даниял, осы көріністі көріп, оны түсінуге тырысып отырғанымда, кенеттен алдымда ер адамға[*] ұқсас біреу пайда болды. 16Сонда Улай өзені жағынан: «Жәбірейіл, мына адамға көріністің мағынасын түсіндіріп айтып берші!» — деген біреудің дауысын естідім. 17Жәбірейіл мен тұрған жерге жақындап келгенде, қатты қорқып, иіліп, жерге етпетіммен жата кеттім. Ол маған: «Ей, пенде, бұл көріністің сол ауыр заманның ақыр соңы жайында екенін[*] біліп қой», — деді.

18Жәбірейіл маған сөйлеп тұрған кезде мен есімнен танып, етпеттей жатқан едім. Ол маған қолын тигізіп, мені оятып, орнымнан тұрғызды.

19Содан соң Жәбірейіл былай деді: «Мен саған кейінірек, Құдайдың қаһарлы үкімі шығарылатын кезде, не болатынын айтпақшымын. Өйткені бұл аян сол ауыр заманның алдын ала белгіленген[†] ақыр соңы жайында. 20Сен көрген қос мүйізді қошқар Мидия мен Персияның патшаларын білдіреді. 21Сабалақ жүнді теке — Грекия патшалығын, ал текенің екі көзінің арасындағы дәу мүйізі — сол патшалықтың алғашқы патшасын бейнелейді.[*] 22Ал сынып қалған мүйіздің орнына шыққан төрт мүйіз — оның халқынан пайда болатын төрт патшалықты білдіреді.[*] Бірақ солардың күштері онікімен тең келмейтін болады.

23Осы патшалықтардың билігінің соңғы кезеңінде, яғни (Құдайға қарсы) бас көтерушілер зұлымдыққа әбден бой алдырған кезде,[*] айлакерлігі асқан бір арсыз патша шығады. 24Ол қатты күшейеді, бірақ өзінің күш-қуатымен емес. Сол арсыз патша таңғалдыратындай ғаламат ойран туғызып, не істегісі келсе де, сонысын жүзеге асырып отырады. Патша күшті басшыларды әрі Құдайға бағышталған халықты[*] ойрандап кетеді. 25Әлгі патша асқан ақылдылықпен алдамшы жоспарларын жүзеге асырып, асқақтап мақтанатын болады. Патша алаңсыз отырған көптеген адамды қырып-жойып, тіпті әміршілердің[†] Әміршісі — Құдайдың Өзіне қарсы бас көтереді. Алайда ол құритын болады, бірақ құруы адам[†] баласының қолынан болмайды.

26Жаңағы көріністе (екі мың үш жүз) күн мен түн туралы берілген мәлімет[*] нағыз шындық. Алайда аян алыс болашақта ғана орындалатын оқиғалар туралы болғандықтан, сен оны мөрлеп сақтап қой!»

27Мен, Даниял, қатты қалжырап-шаршап бірнеше күн бойы ауырып жаттым. Содан кейін орнымнан тұрып, қайтадан патшаның ісіне кірістім. Мен көрген көрініске қатты абыржыдым. Ол түсініктен тым жоғары болды.

#### 9


Даниялдың өз халқы үшін мінажат етуі

1Ахасуердің ұлы мидиялық Дарийдің Бабыл еліне[*] патшалық құруының бірінші жылы болатын.[*] 2Сол кезде мен, Даниял, Киелі[†] жазбаларды[*] оқып жатқанда Жаратқан Иенің[†] Еремия пайғамбарға[†] жеткізген хабарынан Иерусалимнің қаңырап бос қалуының жетпіс жылға созылуға тиіс екенін ұқтым.[*] 3Содан мен Құдай[†] Иеге ерекше бет бұрып сиынып мінажат еттім. Қатты қайғырып[†] ораза ұстадым, азалы киім киіп, басыма күл сеуіп Оның рақым етуін[*] сұрап жалбарындым.

4Құдайым Жаратқан Иеге сиынып тұрып былай деп күнәларымызды мойындадым:

«Уа, Тәңір Ием[†], ұлы да айбынды Құдай! Сен Өзіңді сүйіп, тапсырған өсиеттеріңді ұстанатындарға Келісіміңдегі[†] уәделеріңді адалдықпен орындап, мызғымас мейіріміңді көрсетесің! 5Біз (исраилдіктер) күнә[†] жасап, іс-әрекетіміз әділетсіз болып келді. Біз зұлымдық жасап, Саған қарсы бас көтердік, бұйырған өсиеттерің мен заңдарыңнан бас тарттық. 6Патшаларымызға, әміршілеріміз[†] бен ақсақалдарымызға, жалпы, еліміздің бүкіл халқына Сенің хабарларыңды жеткізген қызметшілерің — пайғамбарларды да тыңдамай кеттік.

7Уа, Жасаған Ие, Сен әділсің, ал бүгінгі күні біз қара бет болдық. Бәріміз де — Яһуда мен Иерусалимнің адамдары әрі алыстағы да, жақындағы да бүкіл Исраил халқы Саған опасыз болғандықтан, әр түрлі елдерге тарап кетіп, ұятқа қалып отырмыз. 8О, Тәңір Ием, Өзіңе қарсы күнә жасағанымызға бола барлығымыз да, патшаларымыз, әміршілеріміз бен ақсақалдарымызды қоса, түгелдей қара бет болдық.

9О, Құдай Иеміз, Сен мейірімді де кешірімдісің,[†] ал біз Саған қарсы шығып, 10мойынсұнбадық. Құдайымыз Жаратқан Ие, Өзіңнің қызметшілерің — жіберген пайғамбарларың арқылы берген тәліміңнің тура жолымен жүрген де жоқпыз. 11Осылайша біз, бүкіл Исраил халқы, Сенің Таураттағы заңдарыңды бұзып, Саған мойынсұнудан бас тартып, сырт айналып кеттік.

Сондықтан да күнә жасап келген біздің басымызға Құдайдың қызметшісі[†] Мұса ежелде Тауратта жазып қалдырған қарғысқа және антпен бекітілген жазаға ұшырадық.[*] 12Өзіңнің бізге және билеушілерімізге айтқан сөздеріңді жүзеге асырып, бізді ғаламат апатқа душар еттің. Иерусалимнің басына түскендей ауыр апат бұрын-соңды аспан[†] астында болған емес. 13Мұса Тауратта алдын ала жазып қалдырғандай,[*] сол ауыр апат түгелдей басымызға түсті. Солай болса да, біз күнәларымыздан бас тартып, Құдайымыз Жаратқан Иенің шынайы ілімін[*] ұғынуға көңіл бөлген жоқпыз, әрі Оның рақым көрсетуін сұрап жалбарынбадық.[*] 14Осылайша Жаратқан Ие Өзі алдын ала білдірген осы қасіреттерді бізге жіберді, себебі Оның айтқандарына құлақ асқан жоқпыз. Ал Құдайымыз Жаратқан Ие Өзінің бүкіл іс-әрекетінде әділ.

15Уа, Құдай Иеміз, Сен ежелде халқыңды құдіретті қолыңмен Мысырдан құтқарып алып шықтың.[*] Соған бола Сенің даңқың күні бүгінге дейін жер бетіне жайылып келеді. Алайда біз күнә жасап, жамандыққа салынып келеміз. 16Уа, Жасаған Ие, Өзіңнің адалдығың мен мейіріміңе бола таңдаған қалаң Иерусалимге және Өзіңе бағыштаған Сион тауыңа[*] деген қаһарлы ашуыңнан қайта гөр! Біздің күнәларымыз әрі ата-бабаларымыздың әділетсіз істері Иерусалимді және Өзіңнің халқыңды айналамыздағы барлық халықтардың мазағына айналдырды.

17Ал енді, уа, Құдайымыз, мендей қызметшіңнің[*] мінажаттары мен өтініштеріне құлақ сала гөр! О, Тәңір Ие, қаңырап бос тұрған киелі үйіңе өз даңқың үшін қайтадан оң көзіңмен қарай гөр! 18Уа, Құдайым, құлағыңды түріп, назар аудара гөр! Өз атыңмен аталған қаланың қаңырап бос жатқанына көз сала гөр! Біз өз әділдігімізге емес, тек Сенің орасан рақымыңа ғана сүйеніп Саған өтініш жасаймыз. 19Уа, Жасаған Ие, құлақ сала гөр! О, Тәңір Ие, кешіре гөр! Уа, Ием, үнімізді естіп, өтінішімізге жауап бере гөр! Өз даңқың үшін, уа, Құдайым, оны ұзаққа соза көрме! Өйткені Өзіңнің қалаң да, халқың да Сенің атыңмен аталған».


Жәбірейілдің жетпіс рет «жеті кезең» туралы жеткізген хабары

20Мен осылай деп мінажат етіп, Құдайым Жаратқан Иенің алдында өз күнәм мен халқым Исраилдің күнәсін мойындап, Құдайыма бағышталған қасиетті Сион тауы үшін жалбарынып тұрдым. 21Мен сиынып жатқан сол кезде-ақ алғашқы көріністе адам[†] кейпінде көрген Жәбірейіл періште[†] лезде ұшып келді.[*] Бұл кешкі құрбандық ұсынылатын уақыттың шамасы[*] еді. 22Жәбірейіл маған былай деп тәлім берді:

— Ей, Даниял, бұл жолы мен саған түсінік пен білім беру үшін келдім. 23Сен жалбарына бастаған кезде-ақ жауап берілген еді. Қазір соны саған жеткізуге келіп отырмын, себебі сен Құдайға өте ұнамдысың.[*] Сондықтан мынаған көңіл бөліп, көріністің мағынасын ұғып ал:

24Сендердің әділетсіз істеріңді тоқтатып, күнә жасауларыңды қойдырып, өздеріңді зұлымдықтың арамдығынан тазарту үшін, әрі мәңгілік әділдікті әкеліп, аяндар мен пайғамбарлық сөздерді бекітіп, киелі үйдегі ең қасиетті бөлімді қайтадан Құдайға бағыштау үшін[*] сенің халқыңа және Құдайға бағышталған Иерусалим қаласына жетпіс рет «жеті кезең» белгіленген.[†][*]

25Сондықтан мынаны ұғып, біліп ал: Иерусалим қайтадан салынсын деген жарлық шыққан кезден бастап, Құдай тағайындаған Билеуші[†][*] келетін уақытқа дейін жеті рет «жеті кезең» және алпыс екі рет «жеті кезең» өтеді. Қала өзінің алаңы, айналасындағы қамалымен бірге қайтадан салынады, бірақ бұл қиын-қыстау кезеңде болады.

26Алпыс екі рет «жеті кезең» өткен соң Құдай тағайындаған Билеуші құрбан етіледі,[*] Оның қолында түк жоқ болып қалады.[*] Өзге бір билеуші әскерлерімен келіп, қаланы да, киелі үйді де қиратып, топан судай талқандайтын болады. Сол заманның соңына дейін соғыс болып, Құдайдың бұйрығына сай барлығы қаңырап бос қалады. 27Билеуші бір «жеті кезеңге» халықтың көпшілігімен келісім жасап бекітеді. Сол бір «жеті кезеңнің» ортасында ол Құдай Тағалаға[†] арнап құрбандық пен сый-тарту ұсынуды тоқтатады әрі ғибадатхананың[†] бір бөлігінде қаңырап бос қалдыратын жиренішті бір нәрсені[*] орнатқызады. Зұлым билеушіге белгіленген қаһарлы жаза оның басына төгілгенше осы жиренішті нәрсе сол жерде тұра беретін болады.

#### 10


Халықтардың және аспандағы күштердің өзара күресі

1Парсы патшасы Кирдің Бабылға билік құрған үшінші жылы[*] Белшазар деп те аталған Даниялға Құдайдың хабары жетті. Осы шынайы хабар үлкен соғыс, ауыр кезең туралы болды. Даниял бір көрініс көріп, сол хабар туралы түсінік алып, мәнін ұқты.

2Сол күндері мен, Даниял, үш апта бойы қайғырып,[†] 3дәмді тағамдардан, ет пен шараптан бас тарттым. Сонымен қатар толық үш апта бойы денеме иісмай жақпадым.[*]

4Бірінші айдың жиырма төрті күні[*] үлкен дарияның, яғни Тигр өзенінің, жағасында тұр екенмін. 5Басымды көтеріп қарсы алдыма көз салсам, ақ бәтестен киім киген,[*] белін саф алтын[*] белбеумен буған біреуді көрдім. 6Оның денесі зүбәржат атты жылтыраған асыл тас[*] сияқты, жүзі найзағайдың жарқылындай, көздері жалындаған алаулар іспетті, қол-аяғы жылтыратылған қоладай жалтырап тұрды. Ал даусы үлкен тобырдың даусындай гүрілдеді.

7Сол көріністі жалғыз мен, Даниял, ғана көрдім. Қасымда болған адамдар оны көрген жоқ, бірақ олар зәрелері ұшып, қашып, тығылып қалды. 8Осылай жалғыз қалған мен осы ұлы көріністен көз алмадым. Қатты әлсіреп, өңім құп-қу болып, дәрменсіз қалдым. 9Мұнан кейін әлгі хабаршының сөйлеген даусын естідім. Естіген кезде мен есімнен танып, жерге етпеттей жата кеттім.

10Бірақ бір қол денеме тиіп, мені дірілдеген күйімде төрттағандап тұрғызды. 11Сол хабаршы былай деді:

— Уа, Даниял, Құдайға өте ұнамды жан,[*] айтатын сөздерімді мұқият тыңдап, ұғып ал! Мен саған жіберілдім, енді түрегел! — Ол осыны айтып жатқанда мен дірілдеп орнымнан тұрдым.

12Содан соң ол сөзін жалғастырып былай деді:

— Қорықпа, Даниял. Себебі сен сол мәселені түсінуге ұмтылып, Құдайыңа мойынсұнып сиына бастаған алғашқы күні-ақ мінажатың Құдайдың құлағына жеткен еді. Мен осында сол мінажатыңа бола келіп отырмын.

13Ал парсы патшалығының рухани[†] әміршісі[†][*] маған жиырма бір күн бойы қарсы шығып, жолымды бөгеді. Сонда бас періштелердің[†] бірі, Михайл,[*] маған көмекке келді. Себебі парсы патшасы мені жібермей бөгеп жатты.[*] 14Енді мен саған келешекте халқыңмен не болатынын түсіндіруге келдім. Сен көретін көрініс алдағы заманға қатысты.

15Ол маған осыларды айтқан кезде мен басымды жерге дейін иіп, үнсіз қалдым. 16Кенеттен адам[†] баласына ұқсаған біреу ерніме саусағын тигізді.[*] Сонда мен алдымда тұрған хабаршыға[*] былай дей бастадым:

— Мырзам,[†] мен көрген көріністен қатты қиналып, әбден дәрменсіз болып қалдым. 17Қалайша мен, жай пендеңіз, сізбен сөйлесе аламын, мырзам? Күш-қуаттан айырылып, демімді әзер алып тұрмын. — 18Сонда адам баласына ұқсаған әлгі хабаршы маған тағы да саусағын тигізіп, күш-қуат дарытты да былай деді:

19— Еш нәрседен қорықпа, Құдайға ұнамды жан! Аман-есен, күшті де батыл бол! — Ол маған осылай айтып тұрған кезде күш-қуатым артып, оған былай дедім:

— Мырзам, сіз маған күш-қуат дарытқандықтан, айтпақ болғандарыңызды айта беріңіз! — 20Оның жауабы мынау болды:

— Менің өзіңе неге келгенімді білесің бе? Жуырда мен Персияның рухани әміршісімен күресуге қайтып барамын. Мен кеткеннен кейін Грекияның рухани әміршісі де келетін болады. 21Бірақ алдымен мен саған «Ақиқат кітабында»[*] не жазылғанын айтып беремін. Сенің халқыңды қорғаушы бас періште Михайлдан[*] өзге сол рухани әміршілерге қарсы тұрып, мені қолдап-қуаттайтын ешкім болмайды.


#### 11

1Мен де Михайлды мидиялық Дарийдің билік құрған бірінші жылынан бастап қолдап-қорғап келемін.


Персия мен Грекия патшалықтары

2Ал енді, мен саған болашақта шынымен орын алатын оқиғаларды көрсетемін. Персияда тағы үш патша билік құрады, ал төртіншісі[*] бұрынғылардан әлдеқайда бай болады. Ол сол байлығымен күш жинап, барлық адамдарын Грекия патшалығына қарсы аттандырады.[*] 3Бұдан кейін (Грекияда) бір ерекше мықты патша[*] пайда болады. Ол зор күшпен билік құрып, өз қалауымен іс-әрекет жасайды. 4Алайда әбден күшейген кезде оның патшалығы түп-тамырымен жұлынып, ыдырап, төртке бөлініп кетеді.[*] Оның билігі басқаларға беріліп,[*] өзінің ұрпақтарына бұйырмайды. Патшалықтың бұрынғы күш-қуаты да қалмайды.


Солтүстік пен Мысыр патшалықтарының өзара соғысуы

5Сол тұста оңтүстіктегі елдің (яғни Мысырдың) патшасы[*] күшейеді. Бірақ (өлген грек патшасының)[*] бір қолбасшысы Мысыр патшасынан да күшті болып, оның билігі әлдеқайда үлкейіп кетеді. 6Бірнеше жылдан соң екеуі одақтасып, келісімдерін[†] бекіту үшін Мысыр патшасы өз қызын солтүстіктің патшасына[*] ұзатады. Бірақ сол ханым ықпалынан айырылып, күйеуінің өзі де, оның күш-қуаты да ұзаққа жетпейді. Сол кездерде ханымның өзі мен еріп келген нөкерлері, оның әкесі[*] және ханымды жақтаған күйеуі де бақытсыздыққа ұшырайды.[*]

7Кейін ханымның әулетінен шыққан біреу Мысырға билік құрады. Ол солтүстіктің патшасының әскеріне қарсы аттанып, оның қамалына басып кіріп, жеңіске жетеді. 8Мысыр патшасы солтүстік патшалығының жалған тәңірлерін, қола мүсіндерін және бағалы алтын, күміс бұйымдарын олжалап, өз еліне алып кетеді. Содан ол бірнеше жыл бойы солтүстік патшасына тыныштық береді.

9Ал кейінірек солтүстіктің патшасы Мысыр патшалығына шабуыл жасайды, бірақ өз еліне қайта оралуға мәжбүр болады. 10Оның ұлдары да соғысқа дайындалып, үлкен қарулы күш жасақтайды. Сол әскер асып-тасыған судай елді басып алып, Мысыр патшасының қорғанына дейін жетеді.

11Қатты қаһарланған Мысыр патшасы қарсы аттанып, солтүстіктің патшасына бас салады. Оның жинаған үлкен әскері Мысыр патшасының қолына түседі. 12Мысыр патшасы сол әскерді қолға түсіріп, айдап әкеткеніне өркөкіректеніп, сан мыңдаған адамдарды құртады. Бірақ оның жеңісі ұзаққа созылмайды. 13Себебі солтүстіктің патшасы бұрынғыдан да үлкен әскер жинап, бірнеше жылдан кейін толықтай жарақтанған қуатты әскерімен оған қайтадан шабуыл жасамақ.

14Сол кездері көп адамдар Мысыр патшасына қарсы бас көтереді. Сонда сенің халқыңның арасынан да кейбір қатал бүлікшілер көріністі[*] жүзеге асыру үшін бас көтереді. Бірақ олар жеңіледі.

15Ал солтүстіктің патшасы әскерімен аттанып келіп, Мысырдағы жақсы бекінген қаланы қоршауға алып, топырақтан биік етіп үймек жасап, қаланы басып алады. Мысыр әскерінің, тіпті ең таңдаулы бөлімдерінің де жауға тойтарыс беретін еш қауқары қалмайды. 16Осылайша басқыншы қалағандарын істеп, оған қарсы тұратын ешбір адам[†] болмайды. Ол «көрікті елге» қосын тігіп, зорлық-зомбылық көрсетеді.[*]

17Солтүстіктің патшасы бүкіл мемлекетінің күш-қуатымен Мысырға аттануға бел буып, сол елмен одақтасу шарттарын алға қойып, жүзеге асырады. Мысыр патшалығын тәуелсіздігінен біржолата айыру үшін оның патшасына өз қызын береді.[*] Бірақ бұл жоспары[*] табыссыз болып, онысынан еш нәтиже шықпайды. 18Кейін солтүстіктің патшасы теңіз жағалауларындағы елдерге[*] аттанып, көп адамды қолға түсіреді. Алайда бір қолбасшы патшаның көрсеткен зорлық-зомбылығын тоқтатып, солардың есесін қайтарады. 19Содан солтүстіктің патшасы өз елінің бекіністеріне қарай беттейді, бірақ ол жеңіліп, із-түзсіз құрып кетеді.

20Оның мұрагері таққа отырғаннан кейін, патшалық салтанатқа қаржы жетерлік болу үшін алым-салық жинайтын қанаушыны қол астындағы елдерін аралатып жібереді. Ал азғана уақыттан кейін патша не соғыста емес, не халықтың қаһарынан емес, күтпеген жерден мерт болады.


Жексұрын билеуші

21Оның орнына патшалық қадір-құрмет бұйырылмаған бір жексұрын адам солтүстік патшалыққа билік құрады.[*] Ол бейбіт кезде барып, патшалықты айлакерлікпен қолына түсіріп алады. 22Оған ұлан-ғайыр қарулы күштер қарсы тұра алмай, олар да, онымен келісім жасасқан билеуші[*] де күйреп, ғайып болады. 23Сол жексұрын патша келісім жасағанмен, қулық-сұмдықпен әрекет етеді, әрі азғана адамдардың қолдауымен күшейіп алады. 24Патша ата-бабалары істеп көрмеген зұлымдықты істеп, бейбіт жатқан құнарлы, бай аймақтарға кенеттен басып кіреді. Олжалап қолға түсірген дүние-мүлікті нөкерлеріне үлестіріп береді. Ол қамалды қалаларға қарсы айлалы жоспар құрса да, онысы ұзаққа созылмайды.

25Кейінірек ол батылы барып, Мысырдың патшасына[*] қарсы үлкен әскер аттандырады. Мысыр патшасы әлдеқайда үлкен де қуатты әскерімен аттанып, соғысса да, оның тойтарыс беретін шамасы болмайды. Себебі өзіне қарсы астыртын әрекеттер жасалмақ. 26Дастарқанынан дәм татқан өз адамдары оған сатқындық жасайды. Содан Мысыр патшасының әскері күйреп, көптеген жасақшысы қаза табады.

27Бұдан кейін екі патша бір дастарқанның басында отырып, іштей бір-біріне жамандық ойлап, жалғандық айтады. Бірақ бұдан еш нәтиже шықпайды. Себебі Құдай[†] белгілеген[†] уақытта істің соңы болады. 28Солтүстіктің патшасы еліне көп байлықпен қайта оралады. Жолшыбай ол Құдай қасиетті[†] Келісімін жасаған Исраил халқына[*] қастық ойлап, сонысын іске асырады да, өз еліне қайтады.

29Кейін уақыты келгенде[*] солтүстіктің патшасы қайтадан Мысырға аттанып, басып кіреді. Бірақ бұл жорығы бұрынғысындай табысты болмайды. 30Себебі теңіздің батыс жағалауларындағы елден[*] кемелер оған қарсы шығады. Содан солтүстіктің патшасы батылдығынан айырылып, еліне қарай кері шегінеді. Қатты ашуланған ол Құдаймен қасиетті Келісім жасаған Исраил халқына қаһарын төкпек болады. Сондықтан ол өз еліне қайта оралып бара жатқанда, қасиетті Келісімнен бас тартқандарға ықылас танытып, дем береді.

31Бірақ оның жіберген жасақшылар бөлімі қамалмен бекінген киелі үйге басып кіріп, оны арамдайды. Олар Құдайға арналған күнделікті құрбандық шалуды тоқтатып, киелі үйде оны арамдап бос қалдыратын жексұрын нәрсені орнатады.[*] 32Солтүстіктің патшасы қасиетті Келісімді бұзғандарға жағымпазданып, оларды арамдыққа бұрынғыдан бетер еліктіреді. Алайда Құдайға сенімділер нығая түсіп, оған қарсы тұрады.[*]

33Халық арасындағы даналар көп адамға түсінік[*] береді. Бірақ едәуір уақыт бойы олар қатты қудаланып, семсердің жүзінен не өрттен[*] шейіт болады немесе құлдыққа түсіп не тоналып жүреді. 34Олар сондай азап шеккенде адамдардан біраз көмек көрсе де, өздеріне қосылғандардың көбінің ниеттері адал болмайды. 35Ал (Құдайға сенімді) даналардың арасындағы бірнешеуі шейіт болады.[*] Сол арқылы олар сынақтан өтіп, осы ауыр кезеңнің соңына дейін тазарып, ақталады. Себебі сол кезеңнің Құдай белгілеген соңы келгенше әлі де біраз уақыт бар.


Тым асқақтап паңданған патша

36Солтүстіктің әлгі патшасы өз бетімен жүріп, тым паңданады. Сонда ол өзін әрбір тәңірден де жоғарымын деп санап, тіпті «тәңір» атаулының үстіндегі Құдайдың[*] Өзіне қарсы небір балағат сөздер айтады. Құдай қаһарлы үкімін жүзеге асырғанша[*] бұл патша онысымен табысты болады. Себебі сол алдын ала белгіленген оқиғалар[*] орындалуға тиіс. 37Патша не өз ата-бабалары сиынған (жалған) тәңірлерге, не әйелдер ұнатқан біреуіне,[*] не басқа да тәңірге құрмет көрсетпей, өзін-өзі бәрінен де жоғары қоятын болады. 38Олардың орнына патша «қамалдардың тәңіріне» табынып, ата-бабалары танымаған сол тәңірсымақты алтын, күміс, асыл тас және өзге де әр түрлі қымбат сыйлықтармен дәріптейді. 39Патша ең қуатты қамалдарды сол бөтен тәңірсымақтың көмегімен басып алады. Өзіне[*] мойынсұнғандарға ерекше сый беріп, оларды көптеген халықтың үстінен басқарушы етіп қойып, жерді ақшаға сататын болады.


Заманның ақыры

40Сол заманның ақырында Мысыр патшасы оған қарсы соғысуға аттанады. Бірақ солтүстіктің патшасы өзінің жарақталған соғыс күймелерімен, атты әскерімен және көптеген әскери кемесімен оған қарсы құйындай шүйіледі де, көптеген елдерді жаулап алып, топан судай жайпап өтеді. 41Ол «көрікті елге»[*] де басып кіреді. Көп халық жеңіледі, ал Едом мен Моаб және Аммонның әміршілері[†] оның қолынан сытылып кетеді. 42Солтүстіктің патшасы тағы басқа елдерге де билік құрып, Мысыр патшалығы да одан құтыла алмайды. 43Патша Мысырдың алтын-күмісіне және өзге де бүкіл қазыналарына ие болып, либиялықтар мен құштықтар[*] да оған мойынсұнып, соңынан еретін болады. 44Бірақ патшалығының солтүстік және шығыс аймақтарынан келген суық хабарлар оны алаңдатады. Содан патша долданған күйі көптеген адамдарды құртып, ойрандау үшін сонда кетеді.

45Жолшыбай ол өзінің патшалық шатырын Жерорта теңізі мен көрікті де қасиетті Сион тауының арасына тігеді. Бірақ патшаның дәурені өтіп, оған қол ұшын беретін ешкім де болмайды.

#### 12


Қиын-қыстау кезең

1Сол кезде сенің халқыңды қорғаушы бас періште[†][*] Михайл шығады. Бұл, халықтар алғаш пайда болғалы ешқашан болып көрмеген қиын-қыстау кезең болады. Сонда сенің халқың, яғни есімдері арнайы кітапқа[†][*] енгізілгендердің барлығы, құтқарылады.


Өлгендердің қияметтегі қайта тірілуі

2Жер қойнында жатқан сансыз көп өлгендер қайта тіріледі. Олардың бірқатары мәңгілік өмірге[†] ие болады, ал қалғандары мәңгілік ұят-масқараға қалады.

3Даналар аспан[†] кеңістігі сияқты нұрланады, көптеген адамды әділдік жолына бастап алып келген[*] олар жұлдыздар сияқты мәңгі бақи жарқырап тұратын болады.

4Ал өзің, Даниял, осы сөздерді жақсылап сақтап, сол заманның соңына дейін кітапты мөрлеп бекітіп қой. Көптеген адам[†] оны мұқият қарап шығып, білімдері молая түсетін болады.[*] — (Маған келген хабаршы[*] айтқандарын осылай тамамдады.)


Даниялдың көрген соңғы аяны әрі жазбаның қорытындысы

5Бұдан кейін мен, Даниял, қарасам, басқа екі хабаршы пайда болыпты: біреуі өзеннің бір жағасында, екіншісі қарама-қарсы жағасында тұр екен. 6Солардың біреуі үстіне ақ бәтес киім киген. Ол өзен суының үстінде тұрған басқа хабаршыдан:[*]

— Осы таңғаларлық ғажап оқиғалар жүзеге асқанға дейін қанша уақыт өтуге тиіс? — деп сұрады.

7Ақ бәтес киінген, өзен суының үстінде тұрған әлгі хабаршы екі қолын да аспанға қарай көтеріп, мәңгі тірі Хақ[†] Тағаланың[†] атымен ант етіп былай деді:

— Бұның бәрі бір кезеңге, екі кезеңге және жарты кезеңге[*] созылады! Құдайға бағышталған халықтың[*] күші түбегейлі күйрегенде осы оқиғалар аяқталады!

8Мен оның айтқанын естісем де, түсінбедім. Сондықтан мен одан:

— Мырзам,[†] мұның бәрінің соңы не болар екен? — деп сұрадым. 9Хабаршының жауабы мынау болды:

— Даниял, өз жолыңмен жүре бер. Бұл хабар осы заманның соңына дейін жабылып, сақталып әрі мөрленіп бекітілген. 10Көптеген адам осы ауыр сынақтардан өтіп, тазарып, мінсіз болады. Алайда зұлымдар күнә[†] жасауларын жалғастыра береді. Солардың ешқайсысы хабарды түсінбейді, тек даналар ғана оның мағынасын ұғатын болады.

11Күнделікті құрбандық ұсыну доғартылып, киелі[†] үйді арамдап бос қалдыратын жексұрын нәрсе сол жерде орнатылғаннан кейін бір мың екі жүз тоқсан күн[*] өтеді. 12Ал бір мың үш жүз отыз бес күн күтіп, солар өткенше шыдамдылық танытқан әркім бақытты болады![*]

13Өзің соңына дейін өз жолыңмен жүре бер. Сен дүниеден өтіп, тынығасың.[*] Ақыр заманда қайта тіріліп, (Құдайдың Патшалығындағы)[†] өзіңе дайындалып қойылған үлесіңді[*] иемденесің!

### Ошия


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Кіріспе


Ошия пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Солтүстік Исраилде туып-өскен Ошия пайғамбар Жаратқан Иенің хабарын осы патшалықтың халқына шамамен б.з.д. 750-710 жж. жеткізді.

Құдай Тағала өз халқының ауыр күнәларын оларға қарсы Ассур әскерін жіберіп жазаламақ болды. Мұны алдын ала бейнелеп білдірту үшін Құдай Ошияға Гомер есімді жеңіл жүрісті әйелге үйленуге бұйырды. Бұл жайт Исраил халқының Жаратқан Иеге және Оның Келісіміне қандай опасыз болғанын суреттеді. Олар жалған тәңірлерге құлшылық етіп, көптеген басқа да жексұрын қылмыстар жасап келді. Ошияның балаларына беруге тиісті есімдері де Құдайдың таңдап алған халқына риза еместігін білдірді.

Алайда Жаратқан Ие өз халқының жер аударылуына жол бергенмен, оларға әлі де мейірімділігі мен жарылқауын көрсетуге дайын болатын. Егер халық күнәларынан бас тартса, Хақ Тағала оларды кешіруге және Өзінің рухани балалары ретінде қайтадан қабылдауға даяр еді.

Ошия пайғамбардың жазбасы Жаратқан Иенің адамзатқа арналған сүйіспеншілігі мен мейірімінің керемет көрінісі. Біздің Өзінен кері бұрылғанымызға қарамастан, Ол бізді жомарттықпен қайтуға шақырады. Кейінірек Петір және Пауыл елшілер Ошия пайғамбардың жазбасынан үзінділер келтіре отыра, Хақ Тағаланың барлық халықтарды Құтқарушымыз Иса Мәсіх арқылы теріс жолдарынан Өзіне қайтып келуге қалайша шақырғанын көрсетті.

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Яһуда еліне Ұзиях, Жотам, Ахаз және Езекия, әрі Солтүстік Исраилге Жоғас ұлы Еробоғам патшалық құрған кезеңдерде[*] Жаратқан Иенің[†] Бегери ұлы Ошияға арнаған сөздері берілген.


Опасыз әйелдің балалары — таяп қалған апаттың бейнелері

2Жаратқан Ие хабарларын халыққа Ошия арқылы жеткізе бастағанда оған былай деді: «Барып, жеңіл жүрісті бір әйелді алып, оның жезөкшеліктен туған балаларын бауырыңа бас! Өйткені осы ел Жаратқан Иеге опасыздық жасап, азғындыққа салынып кетті!» 3Содан Ошия Диблаим қызы Гомерді әйелдікке алды. Ол жүкті болып, Ошияға бір ұл туып берді.

4Сонда Жаратқан Ие Ошияға тіл қатып былай деді: «Ұлыңның есімін Ізрел[*] деп қой. Себебі тағы азғана уақыттан соң Мен Ехудің Ізрелде төккен қанына бола[*] оның әулетіне назарымды аударып, оны жазалаймын және Солтүстік Исраилдің патшалығын құртып жоқ қыламын. 5Сол кезде Ізрел аңғарында Солтүстік Исраилдің әскери күшін сындырылған садақ іспетті жоямын!»

6Гомер қайтадан жүкті болып, қыз туды. Сонда Жаратқан Ие Ошияға тіл қатып былай деді: «Оның есімін Рақым-көрмеген»[*] деп қой! Себебі бұдан былай Мен Солтүстік Исраилге рақым көрсетіп, оны кешіруімді доғарамын! 7Бірақ Яһуда еліне рақым көрсетіп, оны құтқарып қаламын. Алайда оларды құтқаратын шайқастағы садақ, семсер, атты әскер емес, Өзім — олардың Құдайлары Жаратқан Ие боламын.[*]

8Қызы Рақым-көрмеген емшектен шығарылғаннан кейін Гомер тағы бір ұл туды. 9Сонда Жаратқан Ие Ошияға былай деді: «Соның есімін Халқым-емес[*] деп қой! Себебі енді сендер халқым емессіңдер, Мен де сендердің Құдайларың емеспін!»[*]


Халықтың болашақта еліне қайтып, бірігуі

10[*] Бірақ болашақта Исраил халқының саны теңіз жағалауындағы санаса сан жетпейтін құм түйіршіктеріндей қисапсыз көп болады. Оларға «халқым емессіңдер» делінген жердің өзінде олар енді «Мәңгі тірі Құдайдың рухани[†] балалары» деп аталады.[*] 11Яһуданың және Исраилдің адамдары тағы да бірігіп, өздеріне бір басшыны тағайындап алады. Олар (жер аударылған) елден қайтып келеді. Себебі (халық өз елін қайтадан қоныстанатын) «Ізрел күні» ұлы күн болады![*]


#### 2

1Сол кезде аға-інілеріңді «Өз-халқым», апа-қарындастарыңды «Рақым-көрген»[*] деп атайсыңдар.


Опасыз әйел — опасыз халықтың бейнесі

2«Шешелеріңнің кінәсін әшкерелеп, оған ескертіңдер! Себебі ол енді Менің әйелім емес, Мен де оның күйеуі емеспін. Ол жеңіл жүрістінің бояуын бетінен сүртіп тастап, кеуделерін ашық көрсететін киімдерін шешіп, әдепті киінсін. 3Әйтпесе Мен оны анадан жаңа туғандай етіп шешіндіремін де,[*] иен даладай, қураған жердей қылып, шөлден қаталатып өлтіремін. 4Оның жеңіл жүрістен туған балаларына да рақым көрсетпеймін. 5Өйткені оларды туған шешелері неке адалдығын бұзып өте ұят қылық жасады. Ол: «Наным мен суымды, жүнім мен зығырымды, зәйтүн майым мен сусынымды беретін — өзімнің ашыналарым. Солардың соңынан жүрейінші!» дейтін еді.


Опасыздықтың жазасы

6Сондықтан Мен оның жүретін соқпақтарын тікенді бұталармен жауып бөгеймін. Жүретін жол таба алмасын деп оған қарсы дуал да тұрғызамын.[*] 7Ол ашыналарының соңына түсіп қуса да, жете алмайды, оларды іздесе де, таба алмайды. Сонда ол: «Мен бұрынғы Күйеуіме қайта оралайын. Сол кезде маған қазіргіден жақсы болған еді ғой!» деп ұйғарады. 8Ал оған бидай, жүзім шырыны мен зәйтүн майын беріп, мол саф алтын мен күмісті жаудырған Мен екенімді мойындамады. Қайта, өзі соларды жалған тәңір Бағалға сый-тарту етті.

9Сол себепті Мен мерзімінде пісетін өнімім мен мезгілінде дайын болатын жүзім шырынымды, әрі оның жалаңаш тәнін жабатын жүнім мен зығырымды сол опасыздан алып қоямын. 10Сонда оны ашыналарының дәл көз алдында жалаңаштап абыройын төгемін, Менің қолымнан оны ешкім құтқарып ала алмайды. 11Осылайша халықтың сауық-сайрандарын, жылдық мейрамдарын, айдың бірінші күнгі мейрамдарын және демалыс күндерін, яғни оның жиналып бас қосатын барлық мерекелерін доғарамын. 12Халықтың: «Мынау менің ашыналарым берген сыйлықтар»[*] дейтін жүзім бұталары мен інжір ағаштарын[†] құртып, қалың тоғайға айналдырамын. Сонда жабайы аңдар олардың жемістерін жеп қояды. 13Оның Бағалдың мүсіндеріне арнап хош иісті зат түтеткен, сырғалары мен алқаларын тағып жасанып, ашыналарына ерген,[*] ал Өзімді ұмытқан күндеріне бола енді осы халыққа назар аударып, оны жазалаймын». — Жаратқан Ие[†] осыны нық айтады.


Жаратқан Иенің халқын қайтадан Өзіне шақыруы

14«Ал енді Мен оны еліктіріп, айдалаға алып шығып, жүрегіне жылы сөз айтамын. 15Мен оған жүзімдіктерін қайтарып беремін. «Ахор (яғни Пәле) аңғары»[*] ол үшін «Үмітке апаратын қақпа» іспетті болады. Сол жерде ол жастық шағындағыдай, Мысырдан шыққан кезіндегідей, ән-жыр шырқайтын болады».[*]

16Жаратқан Ие тағы былай дейді: «Сол күні сен Мені «Бағалым менің»[*] деп емес, «Күйеуім менің» деп атайтын боласың.[*] 17Мен Бағал есімді жалған тәңірлердің аттарын халықтың аузынан алып тастап, олар соларды енді қайтып естеріне алмайтын болады. 18Сол күні Мен даладағы жабайы аңдармен, әуедегі құстармен және жерде жорғалайтын хайуандармен халқыма нұқсан келтірмеулері жайлы келісім[†] жасаймын. Мен соғыс, садақ, семсер атаулыны елден аластатып, жоқ қыламын. Сонда халқым ұйқыға алаңсыз жататын болады.[*] 19(Уа, халқым,) Мен сені Өзіме мәңгілікке атастырамын. Мен әділдік пен әділет, берік сүйіспеншілік пен рақымдылық танытып, сені Өзіме айттырамын. 20Иә, сені Өзіме сенімділікпен әйелім етемін. Сонда сен Мені, Жаратқан Иені, мойындайтын боласың.[*]

21Сол күні Мен мінажаттарыңа жауап беремін, — деп уәде береді Жаратқан Ие. — Мен аспанға[†] жауап беремін (де, бұлттар жіберемін), әрі аспан жерге жауап береді (де, жаңбыр жаудырады). 22Жер бидай, жүзім бұтасы және зәйтүн ағаштарына жауап береді де, шөлдерін қандырады, ал олар «Ізрел!» («Құдай[†] сеуіп отырғызады»)[*] деп жауап береді. 23Сол кезде Мен халықты Өзім үшін елге сеуіп отырғызып, «Рақым-көрмегенге» рақым көрсетіп, «Халқым-еместі» енді «Өз-халқым» деп атаймын. Ал халық Маған: «Менің Құдайымсың!» дейтін болады!»

#### 3


Адал күйеудің опасыз әйелін кешіріп, өзіне қайтуға шақыруы

1Бұдан кейін Жаратқан Ие[†] маған тіл қатып былай деді: «Бар, ашынасы бар, неке адалдығын бұзып келген әйеліңе қайтадан сүйіспеншілік көрсет. Дәл солай исраилдіктер бөтен тәңірлерге табынып, оларға мейіз бумаларын ұсынуды жақсы көрсе де, Мен, Жаратқан Ие, Исраил халқын әлі де сүйемін».

2Сонда Мен он бес мысқал күміс пен бір жарым қап арпа төлеп, әйелімді Өзіме қайтарып алдым.[*] 3Оған былай дедім: «Сен ұзақ уақыт тек менімен бірге тұрасың. Енді ешкіммен ашыналық жасап, ешбір еркекпен жақындаспайсың. Мен де сенімен жақындаспаймын».

4Бұл мына жайтты білдіреді: исраилдіктер ұзақ уақыт бойы өз патшасы мен әміршісінен[†] ада болып, құрбандықсыз, бөтен тәңірге бағышталған тас бағанасыз, діни қызметкер[†] киетін жеңсіз сырт киімсіз[*] және жалған тәңірлердің бейнелерінсіз тұратын болады. 5Содан соң исраилдіктер қайта оралып, өз Құдайлары Жаратқан Иеге және өз патшалары — Дәуіттің ұрпағына[†][*] бет бұрып мойынсұнатын болады. Олар сол кейінгі заманда[*] Жаратқан Иені дірілдеп терең қастерлеп алдына келіп, Оның өздеріне сыйлайтын игіліктерін қабылдайтын болады.

#### 4


Халықтың кінәсінің әшкереленуі

1Жаратқан Иенің[†] сөзін тыңдаңдар, уа, Исраил халқы! Ол осы елдің тұрғындарына қарсы дау көтермек:[*] «Елде адалдық пен мейірімділік әрі Құдайды жақыннан тануға деген ниет жоқ. 2Сендер қарғанып ант бергенмен алдайсыңдар, әрі кісі өлтіріп, ұрлап неке адалдығын бұзасыңдар. Халық адамгершіліктің шегінен асып кеткен, қан төгу қан төгумен ұдайы ұласқан. 3Сол себепті бүкіл елді қайғы[†] басып, барлық тұрғындары әлсіреп қалды. Тіпті даладағы аң, құс, балық атаулы да қырылып жатыр».


Дінбасыларға арналған ескерту

4«Бірақ ешкім басқа біреуді айыптап, оған ұрыспасын, ей, діни қызметкерлер![†] Мен сендерге наразымын![*] 5Сендер күндіз құлайсыңдар, қастарыңдағы жалған пайғамбарлармен[†] бірге[*] түнде де құлайсыңдар. Сондықтан Мен шешелеріңді[*] (Исраил халқын) құртпақпын.

6Осылай Менің халқым Өзімді шынайы білмегендіктен құриды.[*] Сендер осы білімді қажетсіз деп санағандықтан, Мен де енді сендерді діни қызметкерлерім[*] болуға қажетсіз деп санаймын. Өздерің Құдайларыңның Таурат заңын[†] естеріңнен шығарғандарың үшін Мен де енді сендердің балаларыңды жарылқауды есімнен шығарамын. 7Діни қызметкерлер көбейген сайын олар Маған қарсы күнә[†] жасауларын да көбейте түседі. Мен олардың салтанаттарын масқарамен алмастырамын.[*]

8Халқым күнәларының құнын өтеу үшін құрбандықтар шалып, Маған ұсынғанда діни қызметкерлер соларды жеп қояды. Олар тіпті халықтың зұлымдық жасағандарынан ләззат табады![*] 9Сонда халықпен қалай болса, діни қызметкерлермен де солай болады. Мен олардың екеуін де жүрген жолдарына бола жазалап, істеп келген істерінің есесін қайтарамын».


Жалған тәңірлерге табынудан сақтандыру

10«Халық тамақ жесе де, тоймайды, (жалған тәңірлердің табыну орындарында) азғындық жасаса да, балалы болмайды.[*] Себебі олар Жаратқан Иеден бас тартты. 11Енді азғындық, шарап пен басқа да ішімдіктер олардың ақыл-санасын құртады. 12Менің халқым ағаш[†] дөңбектен жасалған жалған тәңірге жүгінеді, сәуегейлікке қолданылатын сол ағаш оларға «жауабын береді» екен! Жүгенсіздіктің рухы оларды адастырып, олар өздерінің Құдайынан бас тартып, азғындыққа салынды. 13Халқым тау-төбелердің бастарында малдарын құрбандыққа шалып, саясы ыңғайлы деп емен, терек, пісте ағаштарының түбінде жалған тәңірлерге арнап хош иісті заттарды түтетеді. Сол себепті қыздарың жезөкшелікке салынып, келіншектерің неке адалдығын бұзады!

14Ал Мен қыздарың мен келіншектеріңді сол үшін жазаламаймын. Өйткені еркектердің өздері жай жезөкшелерге де, жалған тәңірлерге бағышталған табыну орындарындағы жезөкшелерге де барады. Осылай жақсы мен жаманды айыра білгісі келмейтін халық құриды.

15Уа, Солтүстік Исраил, сен өзің азғындыққа салынғанмен, Яһуда халқы да сондай күнә жасамасын! Не Ғылғалға, не Бет-Әбенге[*] барып, жалған тәңірлерге табынбаңдар, Мәңгі тірі Жаратқан Иенің атымен ант та етпеңдер!

16Исраил иесіне көнбейтін қыңыр сиыр сияқты болып келеді. Жуырда Жаратқан Ие халықты тоқтылар іспетті кең-байтақ далада жайылуға еркіне жібере ме?[*] 17Ефрем халқы[*] жалған тәңірлерге үйір болып кетті, енді оны жайына қалдырыңдар! 18Ішімдіктері бітсе де, олар азғындықтарын жалғастыра береді. Елдің билеушілері осындай масқара істерді қатты сүйеді. 19Оларды құйын көтеріп алып кетпек. Сонда олар жалған тәңірлерге құрбандық шалып, ұсынғандарына ұялатын болады».

#### 5


Солтүстік Исраил мен Яһуда қатаң жаза тартпақ

1«Мынаны тыңдаңдар, уа, діни қызметкерлер![†] Құлақ салыңдар, уа, Исраилдің билеушілері, мұқият тыңдаңдар, патшаның әулеті! Сендерге үкім шығарылады. Өйткені Миспа мен Табордағы табыну орындарында халықты тұзақ пен торға түсірдіңдер.[*] 2Бұл опасыздар азғындыққа әбден батты, енді Мен олардың бәріне тәлім беріп, жазаларын тартқызамын. 3Ефрем руын[*] білемін, бүкіл Исраил халқы да Менен жасырын емес. Себебі сен, Ефрем, азғындыққа[*] салынып кеттің, содан Исраилдің бәрі арамданды.

4Халықтың жасап жүрген зұлым істері өздерінің Құдайына қайтып келулеріне жол бермейді. Себебі оларды азғындықтың рухы билеп алды, әрі олар Жаратқан Иені[†] мойындаған жоқ. 5Исраилдің асқақтығы оның өзіне қарсы куәлік етеді.[*] Исраилдіктер, соның ішінде Ефрем руы, өз зұлым істерінен сүрініп құлайды. Яһуда халқы да олармен бірге сүрініп құлайды. 6Ұсақ және ірі қара малдарын айдап әкеліп, құрбандыққа шалып, Жаратқан Иеге қаншама дұға[†] етсе де, Оны таба алмайды. Себебі Ол солардан алшақтап кетті. 7Олар некесіз балалар туғызып, Жаратқан Иеге опасыздық жасады. Енді әр айдың алғашқы күні орындайтын діни рәсімдері[*] олардың өздерін жер үлестерімен қоса жалмап жеп қояды.

8Гибеяда керней тартып, Рамақта да дабыл қағыңдар! Бет-Әбенде: «Уа, Бунямин руы, саған ереміз!» деп атой салыңдар! 9Жазаланатын күні Ефремнің жері қаңырап бос қалады! Мен болашақта ешбір шүбәсіз болатын жайттарды Исраил руларының арасында жариялап отырмын. 10Яһуда билеушілерінің іс-әрекеттері жер үлестерінің межелерін құпия өзгерту сияқты сұмдық болып кетті.[*] Сондықтан оларға қаһарымды тасқын судай жаудырамын. 11Ефремнің халқы[*] түкке тұрмайтын «тәңірсымақтың» жолын қууды қалағандықтан сотталып, қатты қысым көріп күйзелуде. 12Сол себепті Мен Ефрем елін күйе сияқты, Яһуда елін көгертіп шіріткен зең сияқты құртамын.

13Ефрем өз ауруын, Яһуда да өз жарасын байқап қалғанда, Ефрем Ассур еліне бет бұрып, оның ұлы патшасына[*] елшілерін жіберді. Бірақ ол сендерді сауықтырып, жараларыңды жаза алмайды. 14Себебі Мен Ефрем халқы үшін арыстан іспетті, Яһуда халқы үшін жас арыстан сияқты мейірімсіз боламын. Мен Өзім оларды паршалап жарып тастаймын да, орындарынан алып кетемін. Сонда оларды құтқаратын ешкімі болмайды. 15Олар ауыр кінәларын мойындап, алдыма келіп еркімді сұрамайынша, Мен көктегі орныма қайтып кетемін».[*]

#### 6


Халықтың Құдайға үстіртін ғана қайтуы

1Азапталған күйлерінде олар Маған бет бұрып, өзара былай десетін болады: «Келіңдер, Жаратқан Иеге[†] қайтадан мойынсұнайық! Ол бізді жарып, жарақаттап еді, енді жарамызды жазады. Ол бізді соққан еді, енді сол жерімізді таңады. 2Екі күннен кейін Ол бізге жан бітіріп, үшінші күні қайта тұрғызады. Сонда біз Оның көз алдында өмір сүретін боламыз.[*] 3Ендеше Жаратқан Иені мойындап, Оны жақыннан танып білуге жан сала ұмтылайық! Ертеңгісін таң атпай қоймайтынындай, Жаратқан Иенің келуі де сондай шүбәсіз. Ол бізге игілікті нөсердей, жерді суға қандыратын көктемгі жаңбырдай сөзсіз келетін болады».


Халықтың жасап жүрген қылмыстары

4«Уа, Ефрем халқы, саған не істесем екен? Ал саған ше, Яһуда елі? Сендердің сенімді болуларың әрі кеткенде таңғы бұлт іспетті. Я болмаса, таң ата салысымен буға айналып кететін шық сияқты. 5Сондықтан өз пайғамбарларым[†] арқылы сендерді кескіленуге бұйырып, аузымнан шыққан сөздеріммен өлтірілуге соттадым.[*] Шығарған үкімім атқан таңдай айқын болады. 6Мен өздеріңнен құрбандық шалғандарыңнан гөрі берік мейірімділік көрсеткендеріңді қалаймын, құрбандықтардың етін өртеп ұсынғандарыңнан гөрі Мені, Құдайды, жақыннан танып сүйгендеріңді ұнатамын.[*]

7Бірақ сендер Адам[†] (ата)[*] сияқты Келісімімді[†] бұзып, сөйтіп Маған опасыздық жасадыңдар. 8Ғилақад та зұлымдық жасаушылардың қанға боялған қаласы! 9Жолаушы адамды аңдып жататын қарақшылар сияқты, діни қызметкерлер[†] бір тобыр болып Сихемге баратын жолда кісі өлтіріп, жексұрын қиянат жасады. 10Исраил елінде жан түршіктіретін сұмдықты көрдім: Ефремнің халқы азғындыққа салынып, Исраил елі арамданып кеткен екен![*] 11Уа, Яһуда елі, Мен саған да орақ маусымы іспетті жазаланатын мезгіліңді белгілеп[†] қойдым!

Мен халқым Исраилді тұтқында жүрген жерінен қайтарып әкелгім келеді.


#### 7

1Бірақ оны осылай ауруынан сауықтырмақ болған кезімде Ефремнің күнәлары әшкереленеді, әрі Самарияның[*] қылмыстары жария болады. Халықтың айналысатыны — алдамшылық, ұрылары үйлерге бұзып кіріп, қарақшылары көшеде адам[†] тонайды. 2Бірақ олардың істеген барлық зұлым іс-әрекеттерін есімде сақтайтынымды өздері ойламайды. Жаман қылықтары халықты қоршап алған, солары Менің көз алдымда.

3Халық зұлымдық істеп патшаларын, жалғандық жасап әміршілерін[†] мәз қылады. 4Олардың барлығы да неке адалдығын бұзушылар! Қамырды илеген кезден бастап нан жабуға дайын болғанға дейін өшпей жанып тұратын тандыр сияқты, солардың барлығы да құмарлықтың отына күйіп-жануда. 5«Патшамыздың құрметіне жасалған той!» деп әміршілер шараптың қызуына елігіп кеткенде, патша өркөкірек мазақтаушыларды қолдайды.[*]

6Олардың жан дүниелері пештей лаулайды, ойлағандары — қулық-сұмдық. Түні бойы ашу-ызалары сөнбей бықсып, таңертең жалындай лап ете қалады. 7Бәрі де пеш сияқты өз билеушілерін жалмай береді. Патшаларының барлығы зорлықпен өлтірілді. Ал олардың ешқайсысы Менен көмек сұрамады.

8Ефремнің халқы бөтен халықтармен араласып кетті. Ол төңкерілмеген, сондықтан бір жағы күйіп, екінші жағы шикі піскен нан сияқты болып қалды. 9Бөгде адамдар[*] оның қуатын жалмауда, бірақ ол соны білмейді.[*] Оның басын ақ қырау шалған, бірақ ол соны да байқамайды. 10Исраил өз асқақтығымен өзін әшкерелейді, бірақ олар бәрібір өздерінің Құдайы Жаратқан Иеге[†] қайтпайды да, Оның еркін сұрамайды да.


Басқа елдерге сүйенудің бекершілігі

11Сондықтан Ефрем халқы көгершін сияқты аңғал да санасыз болып қалды. Олар біресе Мысырды шақырып, біресе Ассурға барып, қолдау сұрайды. 12Ал Мен олар барған кезде үстеріне торымды тастаймын. Оларды аспанда[†] ұшып жүретін құстар сияқты жерге түсіріп, жиындарында сөз болған қылықтарына сәйкес жазалап түзетемін. 13Халық Менен адасып кеткендіктен қасіретке қалады! Олар Маған қарсы бас көтергендіктен енді апатқа душар болады! Оларды құтқарар да едім, бірақ олар Мен туралы өтірік айтып келеді. 14Халық Маған шын жүректен жалбарынбайды. Оның орнына олар төсектерінде жатып еңіреп жылайды. Расында олар Менен алшақтап кетіп, жиындарында бидай мен жүзім мол болсын деп жалған тәңірден сиынып сұрайды. 15Халыққа тәлім-тәрбие беріп, күшейткен Өзім едім, бірақ олар Маған қарсы зұлымдық ойластырады. 16Халық Маған, Хақ[†] Тағалаға,[†] емес, Бағалға бет бұрады. Содан да олар қисық садақ сияқты пайдаға аспайды. Елдің әміршілері тілдерінен шыққан ашулы сөздердің кесірінен семсерден өледі. Сол үшін олар Мысыр елінде жұрттың күлкісіне қалады».

#### 8


Халықтың Жаратқан Иеден бас тартуы

1«Керней тартып дабыл қағуға дайындал! Жау бүркіт сияқты Жаратқан Иенің[†] елінің[*] үстінде ұшып жүр. Себебі олар Менің өздерімен жасаған Келісімімнен[†] айнып, Таурат заңымды[†] бұзып келеді. 2Сонда да Солтүстік Исраил Мені шақырып: «Сен біздің Құдайымызсың, Сені мойындаймыз, (көмектесе гөр)!» — деп жалбарынады. 3Ал Солтүстік Исраил ізгі нәрседен бас тартты, енді жау оны қуатын болады. 4Халық өзіне патшаларын тағайындады, бірақ олары Менің еркіме сай емес. Олар билеушілерін де қойды, бірақ Мен бұларын құптаған жоқпын. Өздерінің алтын-күмісінен халық жалған тәңір мүсіндерін жасап алды, әйтсе де олар құрып кетеді. 5Жас бұқа кейпінде жасалған жалған тәңірің әбден жек көрінішті, уа, Самария елі![*] Мен осы халыққа қатты қаһарланып отырмын. Қашан ғана олар зұлымдықтан арылып тазарар екен? 6Сол тәңірсымақты Исраилдің өзі бір қолөнершіге жасатып алды. Сондықтан ол Құдай[†] емес! Иә, Самарияның жас бұқа кейпіндегі жалған тәңірі күл-парша болып сындырылады![*]

7Халықтың еккені жел еді, енді жинағандары құйын болады.[*] Шыққан егіндерінің бастары — құр қауыз. Дән бола қалған күнде де бөтен елдіктер оны жалмап кетеді. 8Солтүстік Исраилдің елін жау жалмап кетеді. Оның халқы басқа халықтардың арасында ұнамсыз ыдыс сияқты болып қалды.[*] 9Себебі олар жалғыз дара қаңғырып жүретін жабайы есек сияқты Ассурға барды. Ефрем елі өзіне «ашыналарды» (яғни арқа сүйейтін одақтастарды) жалдады. 10Олар алым-салықтарымен жат халықтарды жалдап алған болса да, Мен Ефремнің халқын бәрібір бір жерге жинап, соттаймын.[*] Олар қуатты патшаның езгісіне түсіп, азап шеге бастайды.[*]

11Ефрем халқы күнәнің құнын өтейтін құрбандықтар ұсынылатын үстелдерді көптеп орнатты, бірақ олары, керісінше, нағыз күнә[†] жасайтын орындар болып кетті! 12Мен халыққа Таурат заңымдағы ережелерді егжей-тегжейлі жазып бергенмен, олар соларды бір жат нәрсе деп санайды. 13Халық Маған арнап малдарын құрбандыққа шалып, етін жесе де, Мен, Жаратқан Ие, соларына риза емеспін. Қайта, Мен халқымның істеген зұлымдықтарын есіме алып, оларды күнәлары үшін жазалаймын: халқым өздері бұрын құл болған Мысырға қайта оралатын болады!

14Солтүстік Исраил өз Жаратушысын ұмытып, үлкен ғимараттар салды. Яһуда елі көптеген қалаларын қамалмен бекітті. Бірақ Мен олардың қалаларына от жіберемін. От солардағы қорғандарын өртеп жалмап қояды».

#### 9


Халыққа опасыздығының қарымтасы қайтарылмақ

1Уа, Исраил, қуанба, басқа халықтардай шаттанба! Сен өз Құдайыңнан бас тартып, жалған тәңірлерге табынып азғындыққа салынып келесің. Астық бастыратын қырмандардың әрбірінде жезөкшелік жасап, соның ақысын жақсы көресің.[*] 2Бұдан былай астық қырмандары мен жүзім сыққыштары халықты асырамайтын болады. Олардың аламыз деген жүзім шырыны да болмай қалады. 3Халық Жаратқан Иенің[†] осы елінде қалмайды. Жоқ, Ефрем Мысырға қайта оралып, Ассур елінде де арам тамақты[*] жейтін болады.

4Халық енді Жаратқан Иеге сұйық тартуларын құйып ұсынбайды,[*] Ол солардың құрбандықтарына да риза болмайды. Себебі бұл құрбандықтары адамы қайтыс болған үйдің тамағы сияқты арам болып саналады.[*] Сол тамақты олар тек қарындарын тойдыру үшін ғана жейді, оның ешбір бөлігі Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне апарылмайды.

5Сендерге белгіленген[†] мейрам күндері не істейтін боласыңдар? Жаратқан Иенің (алдына баруларың керек) діни мереке күндерін қалайша атап өтпексіңдер? 6Ассурдың талқандауынан бас сауғалап қашсаңдар да, сендерді Мысыр патшалығы жинап алып, құртады. Мәйіттерің сондағы Мемфис қаласында жерленбек. Күмістен жасалған бағалы заттарыңды арам шөп басып, шатырларыңда тікенек қаулап өсіп кететін болады. 7Құдайдың жазалап, қарымтасын қайыратын күндері келіп қалды! Әй, Исраил халқы, осыны біліп қойыңдар! Күнәларыңның көп болғаны сонша, әрі өштесуіңнің де күшті болғаны сонша, сендер пайғамбарды[†] ақымақ, Рухқа бөленген адамды жынды деп есептейсіңдер!

8Пайғамбар Құдайдың Ефремге қойған күзетшісі болған еді. Ал пайғамбар қай жерге барса да, оның алдында құс аулаушынікіндей тұзақ құрылған. Тіпті өз Құдайының киелі үйіндегілер де оған қастық танытуда. 9Исраил халқы Гибеяның кезіндегідей азғындыққа терең батып кетті.[*] Құдай[†] кінәларын есінен шығармай, оларды күнәлары үшін жазалайтын болады.


Күнә жасаудың үрейлі де ауыр салдарлары

10«Менің Исраилді тапқаным иен далада өсіп тұрған тәтті жүзімді табумен бірдей болды. Мен ата-бабаларыңа інжір ағашының[†] алғашқы маусымында ерте піскен жемісіндей қарап, қатты ұнаттым.[*] Бірақ олар Бағал-Пеғорға келгенде өздерін сондағы масқара тәңір мүсініне бағыштап, содан өздері жақсы көрген сол мүсін сияқты жиренішті болып кетті.[*]


11Ефрем елінің салтанаты құс сияқты пыр етіп ұшып кетеді! Себебі сендерде енді қайтып бала туылмайды, ешбір келіншек құрсақ көтеріп аяғы ауырламайды. 12Ал егер асырайтын бала-шағасы бола қалса, Мен сендерді соларыңнан да айырамын, бірде-біреуін тірі қалдырмаймын. Мен Ефремнен түбегейлі бас тартқан кезімде халық нағыз қасіретке қалады! 13Ефрем халқы Тир елі[*] іспетті құнарлы көгалда өсіп тұр екен, соны көрдім. Бірақ болашақта ол өз балаларын оларды өлтіретін жаудың алдына шығаруға мәжбүр болады».[*]

14Уа, Жаратқан Ие, өз халқыңа нені беруіңді тілейін? Олардың әйелдерін бала туа алмайтын, бала туа қалса, сүті болмай, емізе алмайтын қыла гөр![*] 15«Олардың зұлым істерінің барлығы Ғылғалда басталған,[*] сол жерде Мен оларды жек көре бастадым. Істеген іс-әрекеттерінің сұмдық болғаны сонша, оларды өз үйімнен[*] қуып шығамын. Мен халықты енді сүймеймін! Олардың әміршілерінің[†] бәрі де — тура жолдан адасқан қыңырлар. 16Ефрем халқы қатты соққы жеді. Тамырлары қурап қалған, олар енді жеміс бермейді. Бала туа қалған күнде де, Мен олардың құрсақтан шыққан қымбат нәрестелерін өлтіремін».

17Олар Құдайыма мойынсұнбағандықтан, Ол халықты Өзінен аластатып тастайды. Содан олар басқа халықтардың арасында кезбе болып кетеді.

#### 10


Халық бөтен елге жер аударылмақ

1Исраил жемісін беретін жайқалған жүзім бұтасына ұқсайды.[*] Ал жемісі көбейген сайын халық құрбандық үстелдерін көптеп салады. Ел өркендеген сайын, халық жалған тәңірлерге арналған киелі[†] бағаналарды өрнектеп әшекейлеп отыр. 2Бұлардың кінәсі — екіжүзділігі.[*] Жаратқан Ие[†] олардың құрбандық үстелдерін қиратып, киелі бағаналарын талқандамақ.

3Содан соң Исраил халқы: «Біз Жаратқан Иені құрметтемеген едік, содан біздің патшамыз жоқ. Бірақ патшамыз болған күнде де, ол біз үшін не істей алар еді?» — дейтін болады. 4Ал олардың айтатыны жай сөздер ғана, келісім[†] жасағанда беретін анттары құр өтірік. Сондықтан оларға тағылатын айып өңделіп жыртылған жерде қаулап өсетін арам шөп сияқты болмақ.

5Самарияның тұрғындары[*] Бет-Әбенде орналасқан жас бұқа мүсіні[*] туралы уайымдайтын болады. Бүкіл халық оны жоқтап қайғырып,[†] осы жалған тәңірдің діни қызметкерлері[†] оның бұрынғы салтанатын ойлап еңіреп жылайтын болады. Себебі сол мүсін де жау еліне әкетіледі. 6Мүсін Ассурдың ұлы патшасына[*] арналған алым-салық ретінде оның еліне жіберіледі. Ефрем халқы масқара болып, бүкіл Исраил елі өзінің ағаш[†] тәңірлері үшін[*] ұялатын болады. 7Самария жойылады, оның патшасы су бетінде жүзіп жүрген бұтақша іспетті ғайып болады.[*] 8Исраилдің күнәға батқан жері — Бет-Әбендегі[*] табыну орындары қиратылмақ. Осы биіктеу жерлердегі құрбандық үстелдерінде тікенді бұта мен ошаған қаулап өсетін болады. Сол кезде адамдар тауларға: «Бізді басып, жасырып тастаңдар!» әрі төбелерге: «Үстімізге құлап түсіңдер!» — деп жалынатын болады.[*]

9«Уа, Исраил! Сен Гибеяда азғындыққа батқан кезіңнен бастап[*] күнә[†] жасап келесің! Қазір де дәл сол қалыптасың. Гибеяда зұлымдық жасаған сол адамдарды соғыс баудай түсірді емес пе? 10Мен қалаған кезімде осы халықты жазалаймын. Халық көптеп жасаған ауыр күнәлары[*] үшін шынжырлармен байланып жер аударылады. Сонда барша халықтар оларға қарсы жиналатын болады.

11Ефрем — астық басуға үйретілген, сол жұмысты ұнататын жас сиыр сияқты. Ал енді Мен Ефремнің күшті мойнына мойынтұрық салып, оны жер айдауға жұмсаймын. Яһуда да жер жыртатын болады, Жақыптың күллі ұрпақтары бұдан кейін егістікті малалайды.

12Өз өмірлеріңдегі «тың жерлеріңді жыртыңдар, әділдіктің дәнін себіңдер»! Солай берік мейірімнің «жемісін» жинап аласыңдар. Себебі осы кез — Маған, Жаратқан Иелеріңе, бет бұрып, мойынсұнатын уақыт! Сонда Мен сендерге келіп, кешірім[†] беріп, ақталуды жаңбырдай жаудырамын. 13Ал сендер зұлымдықты «септіңдер», одан «шыққан өнім» — әділетсіздік, ал «жеген жемістерің» — өтіріктеріңнің нәтижесі болды. Өз күш-қуаттарыңа, әскери күштеріңнің молдығына сенім арттыңдар. 14Сол себепті халқыңа бір зор апат төніп, барлық қамалдарың қиратылады. Бұл, Салман[*] Бет-Арбелді қиратқан шайқас күніндей болады. Сонда аналар балаларымен бірге ұрылып өлтірілген еді.[*] 15Орасан зор зұлымдығың үшін саған да дәл осы нәрсе істелінеді, уа, Бетел қаласы![*]


#### 11

1Исраилдің патшасы сол күнгі таңда мүлдем құриды!»[*]


Құдайдың өз халқына деген әкелік сүйіспеншілігі

«Исраил әлі де жас болғанда оны сүйетін едім, Мен рухани ұлымды[†] Мысырдан шақырып алдым.[*] 2Бірақ Мен халықты Өзіме неғұрлым шақырған сайын олар соғұрлым қасымнан алшақтай берді. Олар Бағалдың бейнелеріне арнап құрбандық шалып ұсынып, сол мүсіндердің құрметіне хош иісті заттарды түтетіп жүрді.[*]

3Ал Ефремді қолынан жетелеп, аяғын тәй-тәй басып жүруді үйреткен Өзім болатынмын. Өздерін сауықтырған да Мен екенімді халық мойындағылары келмеді.[*] 4Мен оларды ыңғайлы ноқтамен, сүйіспеншіліктің арқанымен жетелеп жүрдім. Мойынтұрықтарын мойындарынан шешіп алып тастап, оларды тамақтандыру үшін еңкейетін де едім.

5Маған қайта оралудан бас тартқан соң, халық енді Мысыр еліне қайта оралмай ма? Ассур оларға патшалық құрмай ма? 6Сол кезде олардың қалаларында семсерлер жарқылдап, қақпаларының ысырмаларын сындырады. Зұлым ой-ниеттері үшін оларды жалмап құртады. 7Өз халқым Менен теріс бұрылуға бейім. Олар (Бағалға) биіктеу жерлерде қаншама сиынғанмен, ол соларды (мүшкіл жағдайларынан) еш шығармайды».[*]

8«Мен сені қалайша тастап кетемін, уа, Ефрем? Сені қалайша ұстап беремін, уа, Исраил? Мен сені қалайша Адмадай тастап, Себоимдей ойрандаймын?[*] Жүрегімде ниетім өзгеріп, аяушылығым арта түсті. 9Сонда Мен лаулаған қаһарымды жүзеге асырмаймын, Ефремді қайтадан құртпаймын. Себебі Мен пенде емес, Құдаймын. Араларыңда тұратын Киелі[†] Құдаймын. Сол кезде сендерге ашу-ызамен келмеймін.

10Халық Менің соңымнан еріп, Мен, Жаратқан Ие,[†] арыстандай ақыратын боламын. Мен ақырғанда, балаларым батыс жақтан дірілдеп қайтып келеді.[*] 11Олар Мысыр елінен құстай болып, Ассур елінен де көгершіндей болып дірілдеп қайтып келеді. Мен халқымды үйлеріне қайтадан орналастырамын!» — деп уәде береді Жаратқан Ие.


Халықтың ежелден-ақ опасыздық жасап келуі

12Ефрем халқы мені жалған сөздермен қоршап, Исраил халқы өтірікпен қамап жатыр. Яһуда халқы әлі де Құдайдан, Киелі Жасаған Иеден, тайып өз бетімен жүр.[*]


#### 12

1Ефрем халқы желмен тамақтанатын сияқты. Олар күні бойы шығыстан соғатын желді қуып, өтірік пен зорлықты көбейтеді. Олар Ассур патшалығымен одақтасып, Мысырдан да қолдау көру үшін сол елге зәйтүн майын тасып апарады. 2Жаратқан Ие[†] Яһуданы да айыптамақ. Ол Жақыптың үрім-бұтағын жүрген жолдары үшін жазалап, істеген істерінің есесін қайтармақ. 3Түп атасы Жақып ана құрсағында жатқанда-ақ егіз сыңарының өкшесінен ұстап алып, оны алдап соқты. Ер жеткенде ол Құдаймен күресті.[*]

4Сол кезде Жақып Құдайдың періштесімен[†] күресіп, үстем болды, әрі періштеден ақ бата беруін жылап өтінді. Осылайша ол Бетелде Құдаймен кездесіп, тілдесті, 5Жаратқан Иемен, Әлемнің Әміршісі[†] Құдаймен! Оның «Жаратқан Ие» деген аты әлемге кең танымал.[*] 6Өзің де Құдайға қайта оралып, берік сүйіспеншілік пен әділдікті сақта! Әрқашан өз Құдайыңа үмітіңді арт![*]

7Ал саудагерлердің таразылары[*] дұрыс емес, олар алдамшылықты ұнатады. 8Ефрем: «Мен байыдым, барлығын да өзім таптым! Істегенімнің бәрінен ешкім күнә[†] дейтіндей бірде-бір бұрыс іс таба алмайды!» — деп мақтанып жүр.


Жаратқан Ие Исраилді қайтадан айдалаға шығармақ

9«Бірақ Мен өзіңді Мысыр елінен шығарған Құдайың Жаратқан Иемін. Бұрын айдалада Менімен кездескен кезіңдегідей,[*] Мен сені қайтадан шатырларға қоныстандырамын. 10Мен пайғамбарларға[†] тіл қатып, көп рет аян бердім,[*] әрі олар арқылы астарлы сөздерімді айтып халқыма ескерттім».

11Ғилақадтың халқы зұлымдық жасаса, олар құрып кетеді.[*] Ғылғалда да халық құрбандыққа мүйізді ірі қара мал шалып келеді. Расында олардың құрбандық үстелдері өңделіп жыртылған егістіктің шетіндегі тас үйінділері сияқты тізіліп тұр.

12Ежелде Жақып Солтүстік Месопотамия еліне қашып барған болатын. Исраил деп те аталған Жақып сол жерде әйелі үшін қызмет етіп, мал бақты.[*] 13Кейін Жаратқан Ие Исраилдің үрім-бұтағын бір пайғамбары арқылы Мысырдан алып шығып, сол пайғамбары арқылы аман сақтап жүрді.[*] 14Бірақ Ефрем Жаратқан Иені қатты ашуландырды, сол себепті Ол Ефремді қылмыстары үшін жазалап, істеген барлық масқара қылықтарының қарымтасын қайтарады.[*]

#### 13


Исраилдің қатаң жазалануы

1Өткен замандарда Ефрем тіл қатқанда адамдар қалтырап оның айбатынан сескенетін. Исраилде осы рудың мерейі үстем болатын. Бірақ кейін ол жалған тәңір Бағалға табынып кінәлі болды, мұның соңы өлімге апарып соқты. 2Ал енді олар күнәға бұрынғыдан бетер батып, өздеріне жалған тәңір мүсінін жасатып алды. Бұл мүсіндерді қолөнершілер шеберлікпен күмістен құйды. Осы жас бұқа мүсіндеріне арнап құрбандық шалғандарға: «Оларды өбіп сүйіңдер!» — дейді. 3Сондықтан олар тез сейілетін таңғы тұман не тез кебетін шық сияқты, әрі қырманнан жел айдап ұшыратын кебек не үйдің мұржасынан шығатын түтін сияқты лезде ғайып болады.

4Бірақ Мен сендерді Мысыр елінен алып шыққан Құдайларың Жаратқан Иемін.[†] Өзімнен басқа ештеңені Құдай[†] деп танымаңдар![*] Менен өзге ешбір құтқарушы жоқ. 5Мен сендерге иен далада, қуаңшылық жайлаған елде қамқорлық жасадым. 6Халық жақсы жайылымға қоныстанғанда қарындары тоқ болды. Қарны тойынған кезде олар асқақтап, Мені естерінен шығарды. 7Сондықтан Мен оларға арыстан сияқты тап беріп, қабылан сияқты жүрер жолын аңдып, шабуыл жасаймын. 8Оларға қонжықтарынан айырылған ұрғашы аюдай бас саламын да, кеуделерін жарып тастаймын. Оларды арыстандай жалмап, жыртқыш аңдай жыртамын.

9«Өзіңді-өзің құрттың, уа, Исраил! Сен өзіңе көмек беретін Маған қарсысың![*] 10Сенің патшаң қайда екен? Ол сені күллі қалаларыңда құтқарып алсын! «Маған патша мен әміршілер[†] бер!» деген едің. Енді сол билеушілерің қайда жүр?[*] 11Сол себепті Мен ашуланып тұрып, сендерге бір патшаны тағайындадым. Ал кейін қаһарланып, оны сендерден алып тастадым.[*]

12Ефрем халқының зұлым істері жинаулы тұр, олардың күнәларының бәрі де жазулы. 13Халық анасы толғақ азабын тарта бастаса да, құрсақтан шыққысы келмейтін түйсіксіз сәбиге ұқсайды.[*]

14Мен оларды о дүниенің[†] билігінен босатып, өлімнен құтқарып аламын ба? (Жоқ, солай істемеймін.) Өлім[†], қайда улы тісің? О дүние, қайда сенің жеңісің? Мен еш аяушылық көрсетпеймін».[*]

15Ефрем бауырлас руларының арасында жайқалып өсіп-өнетін. Ал енді Жаратқан Ие шөл даладан шығыстың аптап желін жібереді. Сонда Ефремнің бұлағы құрғап, су көзі тартылып қалады. Ефрем қазына қоймасындағы құнды заттарының барлығынан айырылады.


#### 14

1[*] Құдайына мойынсұнбай қарсы шыққандары үшін Самарияның халқы[*] кінәларының кесірінен жазаланатын болады. Олар семсерден өледі. Жас балаларын жау жерге соғып өлтіріп, жүкті әйелдерінің іштерін жарады.


Құдайға қайтып келген халықтың молынан жарылқануы

2Уа, Исраил халқы, өз Құдайың Жаратқан Иеге[†] қайта орал! Осылай күйрегеніңе өз күнәларың себепші болды. 3Кінәларыңды мойындайтын сөздер айтып, Жаратқан Иеге қайтып келіңдер! Оған былай деңдер:

— Барлық күнәларымызды кешіріп, бізді рақыммен қабылдай гөр! Саған аузымызбен мадақтау айтып, соны сый-тарту ретінде ұсынбақпыз.[*] 4Ассур бізді құтқара алмайды, біз атқа мініп, өз күшімізге де сенім артпаймыз. Бұдан былай өз қолымызбен жасаған бұйымға: «Біздің тәңіріміз!» деп табынбаймыз. Сенен ғана, уа, Жаратқан Ие, жетімдер рақым табады.

5— Мен оларды опасыз мінездерінен сауықтырып, өз мейіріміме сәйкес жақсы көремін. Себебі оларға деген қаһарым қайтты. 6Мен Исраилді жерге түскен шықтай сергітетін боламын. Сонда Исраил лалагүлдей жайнайды, әрі Ливан тауындағы самырсын ағаштарындай[†] тамырларын тереңге жібереді. 7Исраилдің жас өркендері кең жайылып өседі. Ол зәйтүн ағашындай көрікті, ал хош иісі Ливан самырсынының жұпарындай болады. 8Халқым қайтып келіп, саямда[*] тыныстап, дәнді дақылдай бітік өсіп,[*] жүзім бұтасындай гүлдейді. Сонда атағы жайылып, Ливан шарабындай кең танымал болады.

9Ефрем[*] сонда:

— Қойшы сол жалған тәңірлерді! — деп айтпақ. (Ал Мен мынадай жауап беремін:)

— Мен сені естіп, назарымда ұстаймын.

— Мен жайқалған арша ағашы сияқтымын.

— Сенің жеміс беруің Менің жарылқауыммен.


Қорытынды

10Кім бұларды ұғынатындай дана болады? Кімнің түсінігі бар болса, соларға көз жеткізеді. Жаратқан Иенің көрсеткен жолдары түзу, әділдер олармен жүретін болады, ал Иемізге қарсы бас көтергендер соларда сүрініп құлайды.

### Жоел


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Жоел пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Жоел пайғамбар Құдайдың атынан Оның таңдаған халқына болашақтағы жаза туралы ескертті. Құжынаған шегірткелер мен аңызақ желдің Яһуда елінің егістік жерлерін, жүзімдіктері мен бау-бақшаларын құртып жібергені сияқты, Жаратқан Иенің күнәкарларды жазалайтын «ұлы да қорқынышты күні» келе жатыр.

Хақ Тағала опасыз Яһуда халқын құртуға дайын. Пайғамбар оларды теріс жолдарынан Құдай Иеге қайтып келуге шақырады. Сонда Құдай өз халқын қайтадан жарылқап, олардың араларында тұратын болады (3:21). Жаратқан Ие сондай-ақ «өз Рухымды бүкіл адамзатқа төгемін» деп, ғажап та қорқынышты кереметтер жасайтынын алдын ала білдіреді. Ал «Жаратқан Иенің атын атап сиынған әркім құтқарылатын болады» (2:28,[32]).

Бірнеше ғасырдан кейін Петір елші Алғашқы өнім, яғни Елуінші күн, мейрамы кезінде Иерусалим халқына Жаратқан Иенің керемет істері туралы айтып түсіндіргенде осы аяттарды келтірді (Елш 2:17-21).

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Жаратқан Иенің[†] Петуел ұлы Жоелге арнаған сөзі берілген.


Шегірткелер апаты — Жаратқан Иенің соты күні жайлы ескерту

2Тыңдаңдар мынаны, уа, ақсақалдар, құлақ салыңдар, уа, елдің күллі тұрғындары! Өз бастарыңнан өткен күндерде не ата-бабаларыңның заманында мұндай нәрсе болып па еді? 3Бұл туралы хабарды балаларыңа айтыңдар, балаларың немерелеріңе, ал немерелерің шөберелеріңе жеткізсін! 4Шегірткенің құрттарынан қалғанды шегірткелер жеді, шегірткелерден қалғанды басқа құрттар жеді, ал одан қалғанды қоңыздар жеп тауысты.

5Ояныңдар, уа, маскүнемдер, еңіреп жылаңдар! Ей, шарап ішетіндердің бәрі де, тәтті шарапты жоқтап зарлаңдар, өйткені енді содан құр қалдыңдар![*] 6Себебі Менің еліме бір «халық» басып кірді, олар күшті әрі қисапсыз көп, ал тістері — арыстанның тістеріндей, тырнақтары — ұрғашы арыстанның тырнақтарындай күшті де өткір. 7Сол «халық» Менің жүзім бұталарымды ойрандады, інжір ағаштарымның[†] бұтақтарын сындырып, жемістерін жұлып тастап, бұтақтары ағарып қалды.

8Атастырылған күйеуін жоқтап, азалы киім киіп тұрған[*] қыздай зарлап жылаңдар! 9Жаратқан Иенің киелі[†] үйінде жұрт астық әрі сұйық тартуларын ұсынбайтын болды. Соған Жаратқан Иеге ғибадат етуші діни қызметкерлер[†] қайғыруда.[†][*] 10Егіндіктер ойрандалған, қара жер қайғырып жатыр, өйткені қуаңшылықтан егін құрып, жүзімдер суалып, зәйтүн жемістері піспей солып қалды.

11Күдерлеріңді үзіңдер, уа, егіншілер, зарлаңдар, уа, жүзімшілер! Өйткені далада жинайтын өнім қалмады. 12Жүзім бұталары қурап, інжір ағаштары солып қалды, анар, құрма, алма, даладағы барлық ағаштар да қурап қалды. Содан адамдар да қуаныштан ада болды.


Халықты өкініп, теріс жолдан қайтуға шақыру

13Уа, діни қызметкерлер, азалы киім киіп жылаңдар! Құрбандық үстелінің[†] алдында қызмет етуші сендер, зарлаңдар! Азалы киімдеріңді түнде де шешпей ұйықтаңдар, уа, Құдайымның қызметкерлері! Өйткені сендердің Құдайыңның үйінде енді астық әрі сұйық тартулары ұсынылмайтын болды!

14Құдайға арнап ораза ұстайтын уақытты белгілеңдер![†][*] Салтанатты жиналыс жариялап, елдің ақсақалдары мен басқа да тұрғындарын Құдайларың Жаратқан Иенің киелі үйіне жинап алыңдар! Иемізді көмектесуге жалбарына шақырыңдар!

15Жаратқан Иенің күні[*] таяп қалды. Бұл қандай қасіретті күн болмақ! Сол күні құдіреті шексіз Құдай[†] елді талқандамақ.

16Біздің көз алдымыздан азық-түлік алшақтап кетіп, Құдайымыздың киелі үйінен қуаныш пен шат-шадыман әндер ғайып болады емес пе? 17Себілген тұқым топырақ кесектерінің астында құрғап қалды. Содан егін шықпай, қамбалар бос тұр, астық қоймалары бұзылған. 18Малдың ыңырсуын-ай! Ірі қара жайылым болмай айналаны кезіп адасып жүр, ұсақ мал да қиналуда.[*]

19Уа, Жаратқан Ие, Саған жалбарынамын! От иен даладағы жайылымдарды жалмап, жалындары жеміс ағаштарын құртып жіберді! 20Даладағы жабайы аңдар да Саған жалбарынуда, өйткені бұлақтардың арналары кеуіп, елсіз даладағы жайылымдарды өрт жалмады.

#### 2


Жаратқан Иенің ұлы да қорқынышты соты күні

1Сионда керней тартыңдар, киелі[†] тауымда дабыл қағыңдар! Бүкіл елдің халқы қорқып қалтырасын, өйткені Жаратқан Иенің[†] күні келеді, міне, ол таяп та қалды! 2Сол күн — қараңғылық пен қара түнектің, бұлттар мен қою тұманның күні! Таң ата жарықтың тау бастарына біртіндеп жайылатынындай, бір үлкен де қуатты әскер[*] елді қаптап келе жатыр. Ол сияқты ежелде ештеңе болмаған, келер замандарда да болмайды.

3Әскердің алдында — бәрін жалмайтын от, артында — лаулаған жалын! Алдындағы жер Едемдегі пейіш[†] бағы сияқты болып тұрады, ал әскер өткеннен кейін қаңыраған қу дала болып шыға келеді. Олардан ештеңе де құтыла алмайды. 4Бұл жаулардың түрі аттардың түріндей, ал алға ұмтылулары — атты әскердің шабысындай. 5Олардың даусы тау бастарында гүрілдеген соғыс күймелеріндей, сабанды сатырлатып жалмайтын оттай, әрі шайқасқа дайындалып сап құрған қуатты әскердей естіледі.

6Бұларды көргенде халықтар қорқып қалтырап, барлық адамның өңдері қуаңқы тартады.

7Сол әскер батырдай алға басады, жауынгердей қабырғаға өрмелейді! Барлығы бірдей алға басып, алған бағыттарынан таймайды. 8Бір-бірімен қақтығыспай, әрқайсысы өз жолымен жүреді. Жау қаруының арасын жарып өткенде де, оларды ештеңе тоқтата алмайды. 9Олар қалаға бас салып, оның қабырғасының үстінде жүгіреді, үйлеріне өрмелеп, ұры сияқты терезе арқылы кіреді.

10Олардың алдында жер сілкініп, аспан[†] шайқалады, күн мен ай қараңғыланып, жұлдыздар да сөніп қалады. 11Жаратқан Ие сол әскерінің алдында дауысын шығарады. Оның жинаған қолы қандай орасан зор! Оның әмірін орындайтындар өте көп. Шын мәнінде Жаратқан Иенің соты күні ұлы да қатты қорқынышты! Оған кім шыдай алады?[*]


Теріс жолдан қайтуды тағы да ескерту

12Тіпті қазірдің өзінде Жаратқан Ие мынаны нық айтады: «Шын жүректен Маған қайтыңдар, ораза ұстап, жылап қайғырыңдар!»[†]

13Қайғыларыңды білдіру үшін тек киімдеріңнің өңірін жыртып қана қоймаңдар, істегендеріңе шын жүректен өкініңдер! Құдайларың Жаратқан Иеге қайтып келіңдер! Өйткені Ол рақымды да қайырымды, тез қаһарланбайды, берік мейірімі мол, әрі жазалаймын деген райынан қайтуға дайын.[*] 14Кім біледі, мүмкін, Ол ашуы басылып, сендерді мүсіркейтін шығар? Сонда Құдайларың Жаратқан Ие сендердің Өзіне арнап астық әрі сұйық тартулар ұсынуларыңа жететіндей мол жарылқауын жаудырар.

15Сионда керней тартыңдар! Ораза ұстайтын уақытты белгілеп,[†] салтанатты жиналыс жариялаңдар! 16Халықты жинаңдар, әрқайсысы тазару рәсімінен өтіп келсін! Бұған ақсақалдар мен балаларды да, тіпті емшектегі нәрестелерді де жинап әкеліңдер! Күйеу мен келін де отауларынан шығып, жиналысқа келсін!

17Жаратқан Иеге ғибадат етуші діни қызметкерлер[†] киелі үйдің кіреберісі мен құрбандық үстелінің[†] арасындағы жерде қайғырып жылап, былай деп жалынсын:

— Уа, Жаратқан Ие, өз халқыңды аяй гөр, меншікті халқыңның масқаралануына жол бере көрме! Басқа халықтардың «Олардың сиынған Құдайы қайда екен?» деген мазағына қалдырмашы!


Жаратқанның тәубеге келген халқын аяп, қорғауы

18Сонда Жаратқан Ие өз елін жан сала қорғап, халқын аяйтын болады. 19Иә, Иеміз оларға жауап қатып былай дейді:

— Мен сендерге астық, жүзім шырынын және зәйтүн майын жіберемін, сендер соларға тойынасыңдар. Бұдан былай Мен сендерді басқа халықтарға мазақтатып қоймаймын! 20Солтүстіктен баса-көктеп келген әскерді сендерден аластатамын. Оны басы шығыстағы Өлі теңізден басталып, аяғы батыстағы Жерорта теңізімен аяқталатын қылып, қуаңшылық басқан, қаңыраған бос елге жіберемін. Сол жерде шіріп сасып, олардан жағымсыз сасық иіс тарайтын болады. Себебі олардың істегендері ғаламат жауыздық болатын![*]

21Уа, елім, қорықпа, қуан да шаттан, өйткені Жаратқан Ие ұлы істер істеді! 22Ей, жабайы аңдар, қорықпаңдар! Иен даланың жайылымдары жасыл, ағаштар[†] жемісін уақытында береді, інжір ағашы мен жүзім бұтасы да молынан өнім береді.

23Сендер де, уа, Сион халқы, Құдайларың Жаратқан Иеге қуанып, шат-шадыман болыңдар! Өйткені Ол сендерді ақтағанының белгісі ретінде күзгі жаңбырды жаудырды.[*] Бұдан былай Ол бұрынғысынша күзгі және көктемгі жаңбырларды уақытында жіберетін болады. 24Қырмандар астыққа толып, сыққыштарыңнан алынатын жүзім шырыны мен зәйтүн майы мол болады.

25Сол жылдары шегіртке, құрт, қоңыз және шегіртке құрттарының, яғни Өзім араларыңа жіберген ғаламат «әскерімнің», жегендерінің орнын сендер үшін толтырамын.[*] 26Осылай жейтін тамақтарың мол болып тойынасыңдар. Маған, Құдайларың Жаратқан Иеге, шүкірлік айтасыңдар, себебі өздерің үшін істейтіндерім сондай ғажап болмақ! Менің халқым бұдан былай масқараға қалмайды.

27Сонда сендер Менің Исраилдің арасында тұратынымды және өздеріңнің Құдайларың Жаратқан Ие екенімді, әрі Менен басқа ешқандай Құдайдың жоқ екенін[*] білетін боласыңдар. Менің халқым бұдан былай масқараға қалмайды.


Жаратқан Иенің адамдардың үстіне өз Рухын құюы

28Осылардан кейін Мен өз Рухымды бүкіл адамзаттың үстіне құямын. Ұл-қыздарың пайғамбарлық[†] сөз айтады,[*] қарттарың түс, жас жігіттерің аян көреді. 29Сол күндері Мен тіпті құл-күңдердің үстіне де Рухымды төгемін.[*]

30Мен аспан мен жерде керемет[†] істер істеймін: қан, от және бұрқыраған түтін пайда болады. 31Жаратқан Иенің ұлы да қорқынышты (соты) күні келердің алдында күн — қара түнек, ай — қан қызыл болады.[*]

32Ал Иеміздің атын атап Оған сиынған әркім құтқарылады. Жаратқан Иенің айтқанындай, құтқарылғандар Иерусалимдегі Сион тауында тұратын болады. Олар Жаратқан Иенің шақырып алып,[*] аман қалдырғандарының арасында болады.[*]

#### 3


Жаратқан Иенің бағынбайтын халықтарды соттауы

1«Біліп алыңдар, Мен сол оқиғалар болатын заманда Яһуда елі мен Иерусалимнің тұтқында жүрген халқын қайтарып, игілікке кенелтемін.[*] 2Сонда Мен халықтардың барлығын жинап, «Жаратқан Иенің[†] Соттау аңғарына»[*] алып барамын. Сол жерде Мен осы халықтарды Өзімнің меншікті халқым Исраилді басқа елдердің арасына шашыратып жібергендері үшін соттап жазалаймын. Олар Менің елімді өзара бөлісті, 3халқымды да жеребе тастап бөлісіп алды:[*] ұл балаларды жезөкшенің ақысына айырбастап, бойжеткендерді шарапқа сатып, ішіп қойып жүрді».

4«Ал сендер, уа, Тир мен Сидон және філістір елінің аймақтары, Маған не істейін деп жатырсыңдар? Сендер Менен кек алғыларың келе ме? Егер солай ететін болсаңдар, Мен істегендеріңді өз бастарыңа лезде-ақ қайтарамын. 5Өйткені сендер Менің алтын-күмісім мен қымбат бағалы бұйымдарымды тартып алып, өз ғибадатханаларыңа[†] апарып қойдыңдар. 6Сонымен қатар өз елдерінен аластатып, басқа жаққа жіберу үшін Яһуда мен Иерусалимнің адамдарын гректерге саттыңдар.[*]

7Біліп қойыңдар, Мен оларды өздерің сатып жіберген елдерден жетелеп алып келемін. Ал оларға істегендеріңді өз бастарыңа түсіремін. 8Өздеріңнің ұл-қыздарыңды Яһуданың адамдарына сатамын, олар соларды алыста тұратын Сәба халқына[*] сатып жібереді». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


9Халықтардың арасында мынаны жариялаңдар: «Соғысқа дайындалып, батырларыңды шақырыңдар! Барлық жасақшыларың аттанып, осында өрлеп келсін! 10Соқаларыңнан семсер, орақтарыңнан найза жасаңдар! Әлсіздерің «Мен мықтымын!» дейтін болсын.[*] 11Барлық халықтар, тездетіп жан-жақтан келіңдер, бәрің де сол жерге жиналыңдар!»[*]

— Уа, Жаратқан Ие, өз батырларыңды алып келе гөр!

12— Халықтар тұрып, Жаратқан Иенің Соттау аңғарына[*] өрлеп келсін! Мен сонда отырып, айналадағы барлық халықтарды соттайтын боламын. 13Орақтарыңмен орыңдар, өйткені өнім дайын. Келіп, жүзімді басып сығыңдар, өйткені сыққыш өнімге толып тұр, енді күбілер шырынға толмақ.[*] Себебі сол адамдардың зұлымдығы шектен асып кетті.[*]

14Соттау аңғарында сан мыңдаған адамдар күтіп тұр! Себебі жуырда Жаратқан Иенің күні Соттау аңғарында айқын көрінеді. 15Күн мен ай қараңғыланып, жұлдыздар да сөніп қалады. 16Сонда Жаратқан Ие Сионнан ақырып, Иерусалимнен дауысын шығарады. Сол кезде аспан[†] мен жер шайқалады. Бірақ Жаратқан Ие — өз халқының бас сауғалайтын панасы, Исраилдің үрім-бұтағының қамал іспетті берік қорғаушысы!


Жаратқан Иенің өз халқын қайтадан жарылқауы

17«Сол кезде сендер Менің, өз Құдайларың Жаратқан Иенің, киелі тауым Сионда тұратынымды білетін боласыңдар. Иерусалим қаласы Өзіме бағышталып қасиетті[†] болады. Енді оны ешбір жат жұрттық басып ала алмайды.[*]

18Сол күні таулардан тәтті шырын тамшылап, төбелерден сүт ағатын болады, Яһуданың барлық жылғаларында су ағады. Жаратқан Иенің киелі үйінен басталған бұлақ Аққараған аңғарын суға кенелтеді.[*]

19Яһуданың халқына жасаған қиянаттары үшін және өз жерінде отырған халықтың жазықсыз қанын төккендері үшін Мысыр елі қаңырап бос қалып, Едом елі де қу медиенге айналады.[*] 20Ал Яһуда бұдан былай бос қалмайды. Иерусалимді де ұрпақтан ұрпаққа мекендейтін болады. 21Мен олардың әлі кешірілмеген, қан төгіп жасаған күнәларын кешіремін».

Сонымен Жаратқан Ие Сионда тұратын болады.

### Амос


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Кіріспе


Амос пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Амос Яһуда еліндегі Текоя қаласының маңында мал бағып, тұт ағаштарын баптап-күтумен айналысатын. Сол жерде Құдай Тағала Амосты шамамен б.з.д. 760 ж. Өзінің пайғамбары болуға тағайындап, Солтүстік Исраилге жіберді. Пайғамбардың басты міндеті сол елге Құдайдың оны жуырда жазалайтыны туралы ескерту болды. Себебі олар Жаратқан Иенің өздерінің ата-бабаларымен мейірімділікпен жасаған Келісіміне опасыздық істеп келді. Халық Тәңір Иені қастерлеген жоқ, тіпті мінажат еткен кезде де мұнысын шын жүректен емес, әншейін рәсім ретінде орындайтын. Билік иелері Құдай Тағаланың өсиеттеріне бағынбай, алдап-арбаумен, кедейлерді қанаумен байып алды. Олар Жаратқан Ие өз халқы болуға бізді таңдап алды дегенді мақтан тұтып, Оның «ұлы соты күні» келгенде Ол өзге халықтарды қара түнекпен жазалайды, ал біз нұрда боламыз деп сенді (5:18-20; 6:1).

Алайда Жаратқан Ие — барлық халықтардың үстінен қарайтын «Ұлы Патша». Ол соларды да өз ой-мақсатын жүзеге асыру үшін қолданады. Бұдан былай Құдай Солтүстік Исраилдің қасарысқан халқына аяушылық танытпай, оларды «Дамаскінің арғы жағына», яғни Ассур еліне, жер аудармақшы. Бұл б.з.д. 722-721 жж. жүзеге асты.

Дегенмен халықтың болашағы үшін әлі де үміт болды: Жаратқан Ие Өзіне шынымен бет бұрған исраилдіктердің аман қалғандарына рақым көрсетіп, оларды кейін өз елдеріне қайтарып әкелмек. Сонда Ол өз халқына қайтадан Дәуіттің бір ұрпағына патшалық құрғызбақ, әрі халық ежелдегідей бейбіт өмір сүріп, елдің жемістерінің рақатын көрмек. Хақ Тағала уәдесіне берік, Ол нені уәде етсе, сонысын шүбәсіз жүзеге асырады.

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Яһуданың Текоя қалашығындағы шопандармен жүрген Амос пайғамбардың[†] айтқан сөздері берілген. Ол соларды Яһуда еліне Ұзиях,[*] ал Солтүстік Исраилге Жоғас ұлы Еробоғам[*] патшалық құрған заманда аян[*] көргенде Құдайдан қабылдаған еді. Бұл жер сілкіністен[*] екі жыл бұрын болды.

2Амос пайғамбар былай деді:


«Жаратқан Ие[†] Сион тауынан ақырады,[*]
Ол Иерусалимнен дауысын шығарады.
Сонда малшылардың жайылымдары солады,[*]
Қармил тауының төбесі[*] де кеуіп қалады!»


Исраилдің көршілес елдеріне шығарылған үкім

3Жаратқан Ие мынаны айтады: «Дамаскінің халқы көптеген[*] зұлым істер істеп келді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Олар (Исраилдің) Ғилақад аймағын темір астық бастырғышпен[*] таптағандай аяусыз талқандады. 4Сол үшін Мен (Дамаск патшасы) Хазаилдің сарайына от жіберемін. Сол от (оның ұлы) Бен-Хададтың қорғандарын да жалмап қояды.[*] 5Мен Дамаскінің қақпа ысырмаларын сындырып, Ауен аңғарының тағында отырғанды елінен аластатып қуып, Бет-Еденге билік жүргізушіні құртамын. Сонда Арама[†] халқы тұтқындалып, (Бабыл еліндегі) Кир аймағына айдалып кететін болады». — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

6Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Газа қаласының халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Газалықтар (Яһудадағы) елді мекендердің бүкіл халқын тұтқынға алып, Едомға сатып жіберді. 7Сол үшін Мен Газа қаласының қабырғаларына от жіберемін. Сол от оның сарайларын жалмап қояды. 8Мен Азоттың[*] тағында отыратынды және Ашқалонның билеушісін жайратамын, Әкронға да қарсы құдіретті қолымды созамын. Сонда філістірлердің тірі қалғандары да құриды», — деп ескертеді Жаратушы Тәңір Ие.

9Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Тир қаласының халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Тирліктер (Исраилдегі) елді мекендердің бүкіл халқын тұтқындап, Едом еліне сатып жіберді.[*] Сонда олар Исраилмен жасаған өзара бауырластық келісімдерін[†][*] тіпті естеріне де алмады. 10Сол үшін Мен Тирдің қамал қабырғаларына от жіберемін. Сол от оның бекіністі сарайларын жалмап қояды».

11Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Едом халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Едомдықтар өздерімен бауырлас халықты[*] қолдарына семсер алып қуып, өздеріндегі аяушылық сезімін басып таптап, ешқандай мейірімділік танытпады.[*] Олар бауырластарына деген ашуынан қайтпай, соларды ызалана паршалап өлтірді. 12Сол үшін Мен Теман аймағына от жіберемін. Сол от Босора қаласының сарайларын жалмап қояды».[*]

13Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Аммон халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Аммондықтар өз жерлерін кеңейту үшін Ғилақад аймағына бас салып, сондағы жүкті әйелдерді қарындарын жарып өлтірді. 14Сол үшін мен Рабба қаласының қабырғаларына от жіберемін. Сол от оның сарайларын жалмап қояды. Дауылды күннің құйынындай бір әскердің шабуылдап атой салғаны естілетін болады.[*] 15Сонда Аммонның патшасы өзінің әміршілерімен[†] бірге басқа жаққа айдалып кетеді», — деп нық айтады Жаратқан Ие.


#### 2

1Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: «Моаб халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Моабтықтар Едом патшасының сүйегін әк іспетті күйдіріп қор қылды. 2Сол үшін Мен Моабқа от жіберемін. Сол от Кериоттың сарайларын жалмап қояды. Сонда Моаб айқай-шудың әрі әскердің шабуылдап атой салып, керней тартқан дауыстарының астында күйрейді. 3Мен Моабты басқарып жүрген биді елден аластатып, онымен бірге барлық әміршілерін[†] де өлтіремін», — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Яһуда мен Солтүстік Исраил елдеріне шығарылған үкім

4Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Яһуданың халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Яһудалықтар Мен, Жаратқан Ие, тапсырған Таурат заңын[†] менсінбей, ережелерімді орындамай кетті. Бұрын ата-бабалары құлшылық еткен жалған тәңірлердің жолына[*] енді бұлар да түсіп, адасты. 5Сол үшін Мен Яһудаға от жіберемін. Сол от Иерусалимнің сарайларын жалмап қояды».


6Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Солтүстік Исраилдің халқы көптеген зұлым істер істеп келеді. Сондықтан Мен оларға шығарған үкімімді жоймаймын. Исраилдіктер әділ жанды күміске, кедейді бір жұп аяқкиімге айырбастай салады. 7Олар кедейдің басын жердің топырағына таптап, бейшараны жолынан итеріп баса көктейді.[*] Әкесі мен баласы екеуі бірдей бір жас әйелге[*] барып, Менің киелі[†] есімімді қор қылады. 8Олар өздеріне қарыздар адамнан кепілдікке алынған жамылғыны құрбандық үстелінің[†] қасына төсеп жатады. Жұртқа айып төлетіп алған шарапты өздері табынған тәңірсымағының ғибадатханасында[†] ішеді.

9Ал Мен ежелде халқымның көз алдында самырсындай биік, емендей мықты Амор халқын күйреткенмін. Сонда Мен оның төбесіндегі жемісі мен түбіндегі тамырын да біржола құртқан болатынмын. 10Сендердің аморлықтардың жерін иемденіп алуларың үшін Мен сендерді Мысыр елінен алып шығып, қырық жыл бойы айдалада ертіп жүрген едім. 11Ұлдарыңның кейбіреулерін пайғамбар,[†][*] жас жігіттеріңнің бірнешеуін Құдайға бағышталған назир[*] еттім. Солай емес пе, уа, Исраилдің үрім-бұтағы? — деп ескертеді Жаратқан Ие. — 12Алайда сендер Өзіме бағышталған назирлерге шарап ішкізіп күнә[†] жасатып, пайғамбарларға: «Пайғамбарлық сөз айтпа!» деп тыйым салып жүрдіңдер.

13Біліп қойыңдар, егін баулары мол артылған арбаның жерге қарай шөгетіні сияқты, енді Мен де сендерге ауыртпалықты молынан түсіремін! 14Сонда жылдамдарыңның жүгіруге шамасы болмай қалады, мықтыларың да өз қуаттарынан айырылады, тіпті батырларың да өз жандарын құтқара алмайды. 15Сонда мерген тойтарыс бере алмайды, желаяқ та, салт атты да өз жандарын құтқарып қала алмайды. 16Ержүрек батыл деген жасақшылар да қару-жарағын тастап бас сауғалап[*] қашатын болады», — деп ескертеді Жаратқан Ие.

#### 3


Таңдалған халықтың кінәсі және тартатын жазасы

1Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, Жаратқан Иенің[†] сендерге қарсы айтқан сөзін тыңдаңдар! Ол ежелде Мысыр елінен Өзі алып шыққан бүкіл халыққа қарсы мына сөзін айтады: 2«Жер бетіндегі барлық халықтардың ішінен Мен тек сендерді ғана таңдап алғанмын.[*] Сондықтан Мен сендердің істеген барлық опасыз істеріңе назар аударып, жазалаймын!»

3Бағыт жайлы келісіп алмаса, екі адам[†] бірге жүре ала ма? 4Алдында жатқан олжасы болмаса, ормандағы арыстан ақыра ма? Ұстап алған ештеңесі болмаса, жас арыстан інінен даусын шығара ма? 5Егер тұзақта жем болмаса, құс оған түсе ме? Еш нәрсе түспесе, тұзақ жоғары ырши ма? 6Қалада кернейдің даусы шықса, халық үрейленбей ме? Жаратқан Ие жібермесе, қала апатқа ұшырай ма?[*] 7Шынында Жаратушы Тәңір Ие Өзіне қызмет ететін пайғамбарларға[†] алдын ала білдірмей ештеңе істемейді.[*]

8Ал енді «Арыстан» ақырды![*] Содан кім үрейленбейді? Жаратушы Тәңір Ие тіл қатты, Оның хабарын басқаларға кім жеткізбейді?

9Азот қаласы мен Мысыр елінің сарайларына: «Самарияның тауларына жиналыңдар! Елдегі болып жатқан ғаламат ретсіздік пен қанаушылыққа көз салыңдар!» — деп жариялаңдар!

10Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Олар дұрыс істеуді білмейді де, өз сарайларында зұлымдықпен, зорлықпен иемденіп алған байлық жинайды.[*]

11Сол себепті Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады: «Елді жау қоршап, сені қуатыңнан жұрдай етіп, сарайларыңды талан-таражға түсіреді».

12Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Шопан қойына тап берген арыстанның аранынан оның қос сирағын немесе құлағының бір жапырағын ғана шығарып ала алады. Сол сияқты Самарияда тұратын исраилдіктер де тек төсектің бір шетімен және жұқа жабынымен ғана құтқарылады.[*]

13Мынаны тыңдап алып, Жақыптан тараған Исраил халқына қарсы куәлік етіңдер! — деп бұйырады Жаратушы Тәңір Ие, Әлемнің Әміршісі[†] Құдай[†]. — 14Мен Исраилдің жасаған зұлым істеріне назарымды аударып, оларды жазалайтын боламын. Сол күні Бетелдегі құрбандық үстелдерін[*] де қиратамын. Осы құрбандық үстелдеріндегі мүйіздер кесіліп, жерге түсіп қалады.[*] 15Мен байлардың қысқы және жазғы үйлерін де жермен-жексен етіп қиратамын. Сонда олардың піл сүйегімен әшекейленген үйлері және басқа да сарайлары күйреп жоқ болады».[*] — Жаратқан Ие осыны нық айтады.

#### 4


Халықтың теріс жолдан қайтпай қыңырлануы

1Әй, Башан сиырларындай семіз[*] әйелдер! Самарияның тауында[*] тұратын сендер, мына сөзді тыңдаңдар! Сендер кедейлерге зорлық жасап, мұқтаждарды езгіге ұшыратып келесіңдер, әрі күйеулеріңе: «Әкел бері, ішейік!» — дейсіңдер. 2Жаратушы Тәңір Ие Өзінің киелі[†] атымен былай деп ант етті: «Сендерді ілмекпен тартатын, ал қалғандарыңды қармақпен сүйрететін күн бастарыңа туады! 3Сендер қала қабырғасының үйіндісінің үстімен айдалып, тіп-тіке шығатын боласыңдар, ыңғайлы сарайларыңнан далаға[*] лақтырылып тасталасыңдар!» — деп ескертеді Жаратқан Ие.[†]

4«Мейлі, Бетелге барып, күнәға батыңдар, Ғылғалға да барып, қылмыстарыңды одан бетер көбейтіңдер. Таң атқан сайын сонда құрбандықтарыңды шалып ұсынып, өнімдеріңнің он бөлігінің бірін әр үш жыл сайын апарып отырыңдар. 5Мейлі, шүкіршілік тартуы ретінде ашытқымен пісірілген нанды өртеп ұсыныңдар, ерікті тартулар жасап, оларыңды жұртқа жариялап мақтаныңдар! Өйткені осыны істеуді сондай жақсы көресіңдер, уа, исраилдіктер! — дейді Жаратушы Тәңір Ие. — 6Сондықтан да Мен сендердің барлық қалаларыңдағы адамдардың тістерін (арасында тамақтың бірде-бір түйірін қалдырмай) таза қылдым. Барлық жерлеріңде де сендерді нанға зар етіп қойдым. Сонда да сендер Маған қайтып келмедіңдер!» — деп әшкерелейді Жаратқан Ие.

7«Егіннің суға ең мұқтаж, енді көктеп шығып келе жатқан кезінде Мен сендерге жаңбырды жаудырмай қойдым. Бір қалаға жаңбырды жіберсем, екіншісіне жіберген жоқпын. Бір егіс алқабына жаңбыр жауса, екіншісіне жаумады. Ал жаңбыр жаумағаны қурап қалды. 8Сондықтан екі-үш қаланың халқы су ішу үшін бір қалаға жиналсаңдар да, шөлдеріңді баса алмадыңдар. Бірақ сендер сонда да Маған қайтып келмедіңдер!» — деп әшкерелейді Жаратқан Ие.

9«Сендердің егістіктеріңе, бау-бақшаларың мен жүзімдіктеріңе шіру және көгеру індеттерін жіберіп, оларды құрттым.[*] Інжір мен зәйтүн ағаштарыңды[†] шегіртке жалмап жойды. Бірақ сендер сонда да Маған қайтып келмедіңдер!» — деп әшкерелейді Жаратқан Ие.

10«Араларыңа Мысырдағыдай індет жібердім,[*] жас жігіттеріңді семсермен қырып, жылқыларыңды тартып алып кеттім. Орналасқан жерлеріңдегі өліктердің сасық иісі мұрын жаратындай болды. Бірақ сендер сонда да Маған қайтып келмедіңдер!» — деп әшкерелейді Жаратқан Ие.

11«Ежелде Мен, Құдай[†], Содом мен Ғомораны қиратқанмын. Енді сендердің кейбір қалаларыңды да қираттым. Сендер шала жанып, от ішінен құтқарылып алынған отындық ағаш сияқты болдыңдар.[*] Бірақ сонда да Маған қайтып келмедіңдер!» — деп әшкерелейді Жаратқан Ие.

12«Сол себепті Мен сенің басыңа осы апаттарды түсіремін, ей, Исраил! Саған еш шүбәсіз осылай істейтін боламын. Сондықтан өз Құдайыңның алдынан шығуға дайындал, ей, Исраил халқы!» — 13Өйткені Жаратқан Ие тауларды қалыптастырып, желді соқтырады. Ол өз ой-ниеттерін адам[†] баласына ашып білдіреді. Құдай таңғы арайды қара түнекке айналдырып, әлемнің биік жерлерін де аяғымен басады. Оның Есімі — Жаратқан Ие, Әлемнің Әміршісі[†] Құдай.

#### 5


Халықтың күнәсі жайлы қайғы-қасірет

1Уа, Исраил халқы, өздерің туралы айтатын мына қайғылы[†] жырымды тыңдаңдар:


2«Құлады, енді қайтып тұрмайды
Бұрын пәк қыздай болған Исраил халқы.
Өз жерінде оған назар аудармайды,
Ешкім де оны қайтып тұрғызбайды.
3Жаратушы Тәңір Ие мынаны айтады:
Мың жасақшысын аттандырған қалаға
Қайта оралады тек жүзі ғана,
Ал жүз адамын жіберген қалаға
Қайта оралады тек оны ғана!»


4Енді Жаратқан Ие[†] Исраилдің халқына мынаны айтады: «Маған бет бұрып сиыныңдар, сонда тірі қаласыңдар![*] 5Бетелдегі жалған тәңірден көмек іздемеңдер, Ғылғалға да бармаңдар, Бер-Шебаға қарай да өтпеңдер! Өйткені жау Ғылғалдың халқын еш шүбәсіз тұтқынға айдап әкетеді, Бетелдің басына да апат түспек».

6Жаратқан Иеге бет бұрып Оған сиыныңдар, сонда тірі қаласыңдар![*] Әйтпесе Ол Жүсіптің үрім-бұтағына[*] қарсы от іспетті лап етіп, сол от Бетелді де жалмап қояды. Ал оны сөндіретін ешкім де болмайды.

7Әй, сендер әділетті бұрмалап, (бейшаралар үшін) ащы бір нәрсеге[*] айналдырасыңдар, әділдікті менсінбей, жерге таптайсыңдар! 8Үркер мен Көгалдай мерген[*] сияқты шоқжұлдыздарды кім жаратты? Қара түнекті таңғы арайға, күнді қараңғы түнге айналдыратын,[*] әрі теңіздің суын жоғары көтеріп, оны жер бетіне жаудыратын кім? Оның есімі — Жаратқан Ие! 9Ол мықтыларды найзағай түскендей лезде күйретіп, бекіністерін талқандап қиратады. 10Ал сендер қала алаңында сот жүргізушілерді жек көріп, шындықты жасырмай айтушыдан жиренесіңдер.[*]

11Сендер кедейлерді басып-жаншып, олардан алым ретінде мол астық жинайсыңдар. Сондықтан қашалып өңделген тастан үйлер салсаңдар да, оларда тұрмайсыңдар! Жүзімдіктер отырғызсаңдар да, солардың өнімдерінің рақатын көрмейсіңдер![*] 12Өйткені сендердің бас көтеріп, Маған қарсы шыққан жайттарыңның қаншалықты көп әрі күнәларыңның қандай ауыр екенін білемін: сендер пара алып, әділ жанға қысым жасайсыңдар және сотта бейшараны жолдан былай итермелеп, құқығынан айырасыңдар. 13Сондықтан зерделі жан осындай жағдайда үндемей қалады, өйткені бұл — зұлым уақыт![*]

14Зұлымдыққа емес, жақсылыққа ұмтылыңдар! Сонда тірі қаласыңдар және өздерің жиі айтатындай, Жаратқан Ие, Әлемнің Әміршісі[†] Құдай[†], сендерге жар болады.[*] 15Зұлымдықты жек көріп, жақсылық жасауды ұнатыңдар! Қала алаңында сот жүргізгенде әділдікті орнатыңдар! Сонда Жаратқан Ие, Әлемнің Әміршісі Құдай, Жүсіптің үрім-бұтағының тірі қалғандарына рақымды болатын шығар.[*]

16Сондықтан Жаратқан Ие, Әлемнің Әміршісі Құдай Ие, мынаны айтады: «Барлық алаңдарда жұрт жылап-сықтап, ал көшелерде ойбауырымдап қайғыратын болады. Сонда диқандарды да зар жылауға, жоқтау айтуды шебер білетіндерді де жоқтау айтуға шақыратын болады. 17Күллі жүзімдіктеріңде де қайғыланып жылап-сықтайтын боласыңдар. Себебі Мен сендерді жазалау үшін араларыңнан өтемін!» — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Жаратқан Иенің ұлы соты күні халық жер аударылмақ

18Уа, «Жаратқан Иенің соты күні келсе екен!» деп аңсайтындар, сендер қасіретке қаласыңдар! Жаратқан Иенің күні сендерге не үшін керек? Оның алып келетіні нұр емес, қара түнек қой! 19Сол күн арыстаннан қашып, аюмен кездескен немесе үйге кіріп, қабырғаға қолмен сүйеніп тұрғанда жыланның шағып алғаны сияқты қорқынышты болады. 20Жаратқан Иенің соты күні сендер үшін жарық емес, қараңғы болады емес пе?! Сол күн қара түнек, нұрдан құр болады емес пе?!

21«Мен мейрамдарыңды жек көремін, салтанатты жиналыстарыңның иісі Маған жиренішті. 22Сонда Маған арнап толығымен өртелетін құрбандық, астық және сұйық тартуларын ұсынсаңдар да, оларды қабылдамаймын! Бордақыланған малды ризашылық құрбандығына шалып ұсынсаңдар да, соларыңа да назар аудармаймын. 23Өлеңдеріңді шуламай, Менен аулақ айтыңдар! Ішекті аспаптарыңның дыбысын тыңдағым да келмейді! 24Одан да елдеріңе әділет тасқын судай, әрі әділдік еш таусылмайтын жылғадай ағып келе берсін!

25Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, сендер қырық жыл бойы айдаланы кезіп жүрген ежелгі уақыттарыңда құрбандыққа мал шалып, басқа да сый-тартулар ұсынғанда соларыңды Маған бағыштадыңдар ма? 26Жоқ, сендер өздерің жасап алған бейнелерді: жалған тәңір Молохтың мүсіні орналасқан шатырды және тәңірсымақтарың Ремфан жұлдызының бейнесін[*] бірге алып жүрдіңдер. Бұларды (құлшылық етіп табынуларың үшін) өздерің жасап алған едіңдер. 27Сондықтан Мен сендерді жер аударып жіберемін, тіпті Дамаскіден де әрі!» — деп нық айтады Жаратқан Ие. Ол Әлемнің Әміршісі Құдай деп те аталады.

#### 6


Паңданып, бейқам жүретін халыққа шығарылған үкім

1Әй, Сион тауында бейқам тұрып жатқан және өздерін Самария тауында қауіпсіз сезінетіндер, сендер қасіретке қаласыңдар! Ең озат халықтың маңдай алды адамдары деп аталатын сендерге Исраилдің үрім-бұтағы келіп, ақыл-кеңес пен көмек сұрайды. 2Қална қаласына барып, қараңдар! Сол жерден үлкен Хамат қаласына, содан філістір еліндегі Ғатқа да барыңдар! Өз патшалықтарың олардан артық па? Әлде олардың жерлері сендердікінен кең-байтақ болды ма? (Әрине, жоқ. Әйтсе де, жау оларды талқандады.) 3Дегенмен, сендер «апат болатын күн алыс» деп ойлап, аяусыз сотталатын күнді өздерің жақындатасыңдар.[*] 4Сендер піл сүйегімен әшекейленген төсек-орындарыңда жатасыңдар, төсектеріңде жатып шіренесіңдер. Жейтіндерің — отардың тоқтылары мен бордақы таналардың семіз еті. 5Жетігеннің сүйемелдеуімен ән айтасыңдар, Дәуіт патшаға еліктеп, күй аспаптарыңда[†] ойнауға әуен-күйлер ойлап табасыңдар. 6Шарапты тостағандап ішіп, үстеріңе жұпар иісті май жағасыңдар. Ал Жүсіптің үрім-бұтағының басына төніп тұрған жойылу жайлы қайғырмайсыңдар![†] 7Сондықтан қолға түсіп, басқа жерге аударылатын алғашқылардың арасында сендер боласыңдар! Сендердің үлде мен бүлдеге оранған, сауық-сайран құрған өмірлерің осылай бітпек!

8Жаратушы Тәңір Ие Өзінің киелі[†] атымен ант етті. Ол — Жаратқан Ие,[†] Әлемнің Әміршісі[†] Құдай[†], мынаны айтады: «Мен Жақыптың үрім-бұтағының асқақтығынан жиренемін, олардың бекіністі сарайларын да жек көремін. Сондықтан да Мен осы қаланы және онда тұратындардың бәрін жауларының қолына тапсырамын».

9Бір үйде он адам[†] қалған болса, солардың барлығы да өледі. 10Қайтыс болғандардың мәйіттерін өз туысқаны жерлеуге алып шығып, үйдің ішіндегі адамнан: «Қасыңда тағы біреу бар ма?» — деп сұрап, сол: «Жоқ,..» — деп жауап бере бастағанда, әлгі туысқан: «Тыныш! Жаратқан Иенің есімін бекерге атай көрме! — деп шошитын болады.[*] 11— Өйткені біліп қой: Жаратқан Ие бұйрық берсе, үлкенді-кішілі үйлердің барлығы қиратылып талқандалады!»

12Жылқы жартаста ойнақтай ала ма? Теңізді соқамен жыртуға бола ма? (Әрине, болмайды.) Ал сендер әділдік пен шыншылдықты ащы уға[*] айналдырдыңдар! 13Сендер Лодыбар (яғни «ештеңе») қаласын иемденгендеріңе шаттанып, «Қарнайым (яғни «қос мүйіз») қаласын өз күшімізбен басып алдық» деп те мақтанасыңдар.[*] 14Бірақ Жаратқан Ие, Әлемнің Әміршісі Құдай, мынаны айтады: «Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, сендерге қарсы Мен бір халықты көтеремін. Олар сендерге солтүстіктегі Лебо-Хаматтан бастап, оңтүстіктегі Араба аңғарына дейінгі бүкіл елдеріңде[*] зорлық-зомбылық көрсететін болады!»

#### 7


Шегірткелер, от және тіктеуіш жіптің көріністері

1Жаратушы Тәңір Ие маған мына көріністі[*] көрсетті: Ол шегіртке үйірлерін жасап шығарды. Бұл патшаның өнімі жиналып болып, одан кейінгі өнім көктеп шыға бастаған кезде болды. 2Шегірткелер бүкіл елдегі көкті жеп қойғанда мен:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, бізді кешіре гөр! Жақыптың үрім-бұтағы бұған қалайша шыдасын? Біз сондай кішкентай ғана елміз ғой! — деп жалбарындым.

3Сонда Жаратқан Ие[†] райынан қайтып:

— Жарайды, бұлай істемеймін! — деп шешті.

4Содан соң Жаратушы Тәңір Ие маған мына көріністі көрсетті: Тәңір Ие елді жазалау үшін от лаулатты. Сол от үлкен де терең теңізді және елдегі егістіктерді жалмап қойды. 5Сонда мен:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, тоқтата көрші! Жақыптың үрім-бұтағы бұған қалайша шыдасын? Біз сондай кішкентай ғана елміз ғой! — деп жалбарындым. 6Сонда Жаратқан Ие райынан қайтты.

— Жарайды, бұлай да істемеймін! — деп шешті Жаратушы Тәңір Ие.


7Ол маған тағы мына көріністі көрсетті: Жасаған Ие бір тік қабырғаның жанында тұр екен. Қолында тік бағытты көрсететін, ұшына бір кесек қорғасын байланған тіктеуіш жіп бар еді.[*] 8Жаратқан Ие менен:

— Не көріп тұрсың, Амос? — деп сұрады. Мен:

— Тіктеуіш жіпті, — дедім. Сонда Жасаған Ие маған тіл қатып былай деді:

— Мен тіктеуіш жіпті өз халқым Исраилдің ортасына орнатамын. Бұдан былай Мен олардың күнәларына шыдамдылық көрсетпеймін! 9Ысқақтың[*] үрім-бұтағының биіктеу жерлердегі табыну орындары қаңырап бос қалады, Исраил елінің киелі[†] табыну орындары[*] ойрандалады! Сонда Мен семсермен Еробоғам[*] патшаның әулетіне қарсы шығамын!


Дінбасы Амасияхтың пайғамбарға қарсы шығуы

10Ал Бетелдегі табыну орнының діни қызметкері[†] Амасиях Солтүстік Исраилдің патшасы Еробоғамға[*] мынадай хабар жіберді:

— Амос Солтүстік Исраил халқының дәл ортасында сізге қарсы үгіт жүргізіп жатыр! Біздің еліміз оның айтқан барлық сөздеріне төзе алмайды. 11Өйткені Амос: «Еробоғам семсерден қаза тауып, Исраил халқы еш шүбәсіз өз елінен жер аударылады!» деп жүр.

12Мұнан кейін Амасиях Амосқа былай деді:

— Ей, көріпкел,[*] бар! Яһуда еліне қашып кет! Наныңды сонда тауып же, пайғамбарлық[†] сөзіңді сол жерде айт! 13Ендігәрі Бетелде[*] пайғамбарлық сөз айтушы болма! Бетел — патшаның сиынатын киелі жері әрі бүкіл патшалықтың құлшылық ететін үйі! — 14Бірақ Амос Амасияхқа былай деп жауап берді:

— Мен жай пайғамбар емеспін, пайғамбардың шәкірті[*] де болған емеспін. Мен мал бағып, тұт ағаштарын[†][*] өсіріп, жемістерін жинаумен айналысатынмын. 15Ал Жаратқан Ие мені отардың соңынан шақырып алып, «Барып, халқым Исраилге Менің хабарымды жеткіз!» деп тапсырма берді. 16Ал енді, Жаратқан Иенің сөзін тыңда! Сен Маған: «Солтүстік Исраилге қарсы пайғамбарлық сөз айтпа! Ысқақтың үрім-бұтағына қарсы сөйлеме!» дейсің. 17Сол үшін Жаратқан Ие саған мынаны айтады: «Сенің әйелің қалада жезөкше болып, ұл-қыздарың семсерден қаза табады. Жеріңді басқалар өлшеуіш жіппен өлшеп бөлісіп алады. Ал сен өзің болсаң, жат жерде өлесің. Солтүстік Исраилдің бүкіл халқы өз елінен жер аударылып кетеді!»

#### 8


Піскен жемістер салынған себеттің көрінісі

1Жаратушы Тәңір Ие маған тағы бір көріністі көрсетті. Сонда мен піскен жемістер салынған себетті көрдім. 2Ол менен:

— Не көріп тұрсың, Амос? — деп сұрады.

— Піскен жеміс салынған себетті, — деп жауап бердім. Сонда Жаратқан Ие[†] маған тіл қатып былай деді:

— Өз халқым Исраилдің де пісіп, жиналып, сотталатын уақыты жетті. Бұдан былай Мен олардың күнәларына шыдамдылық көрсетпеймін! 3Сол күні ғибадатханадағы[†][*] қуанышты ән-жырлар зарлаумен алмасады. Адам[†] өлігі көп болып, оларды әр жерден жинап, қаладан шығарып тастайды. Бәрі де үн-түнсіз болмақ! Мен, Жаратушы Тәңір Ие, осыны нық айтамын.

4Әй, мұқтаждарды аяқасты қылатын, елдің жарлыларын құртатын сендер, мынаны тыңдаңдар: 5Сендер іштей былай дейсіңдер: «Айдың алғашқы күні[*] қашан өтер екен? Сонда бидай сатамыз. Демалыс күні[*] қашан бітер екен? Сонда астықты базарға шығарамыз! Бидай өлшеп салатын ыдысымызды кішірек, күміс өлшейтін кір тастарымызды ауырырақ қылып, таразыдан да жейміз.[*] 6Кедейлерді күміске, мұқтаждарды бір жұп аяқкиімге сатып аламыз. Салмағын ауырлату үшін астықты кебегімен қоса сатамыз!»

7Ал Жаратқан Ие «Жақып мақтан тұтқан (Құдай[†])» деген Өзінің атымен былай деп ант береді: «Мен сол істерінің бірін де еш қашан есімнен шығармаймын! 8Осыларың үшін бүкіл ел шайқалып, оның тұрғындары қайғыға[†] батпай ма? Расында жер Мысырдың Ніл өзеніндей көтеріліп әрі тасып, сосын қайтадан басылып, төмендейтін болады».

9Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: «Сол кезде Мен күнді тал түсте бататын қылып, жерді күндіз қараңғылыққа бөлеймін! 10Көңілді мейрамдарыңды қайғыру уақытымен, әрі қуанышты әндеріңді жоқтаумен алмастырамын. Сендерге азалы киім киіндіріп, қайғыдан шаштарыңды тақырлап алып тастатамын. Бұл жалғыз ұлдың өліміне жоқтау айтқанға ұқсайды. Иә, оның ақыры өте ащы болады!»

11Жаратушы Тәңір Ие мынаны да айтады: «Біліп қойыңдар! Мен не нанды аңсайтын аштықты, не суды аңсайтын шөлді де емес, Менің, Жаратқан Иенің, сөзін естуге деген аштық пен шөлді жіберетін уақытым келе жатыр![*] 12Сонда адамдар теңізден теңізге әрі солтүстіктен шығысқа қарай шарлап кезіп, Жаратқан Иенің сөзін сарсыла іздейтін болады. Бірақ оны таба алмайды.

13Сол кезде көрікті бойжеткендер мен мықты жігіттер шөлден әлсірейтін болады. 14Самарияның масқара тәңірсымағымен[*] ант ішіп, «Сенің тәңіріңмен ант етемін, уа, Дан!» немесе «Сенің тәңіріңмен ант етемін, уа, Бер-Шеба!» дейтіндер құлап, енді қайтып тұра алмайды».[*]

#### 9


Елдің жойылуы жайлы аян

1Мен құрбандық үстелінің[†] жанында тұрған Жасаған Иенің берген аянын көрдім. Ол маған тіл қатып былай деді: «Бағаналардың бастарын ұр, босағалары күйресін! Оларды халықтың үстіне құлат! Аман қалғандарын Өзім семсермен қырамын. Ешқайсысы қашып та кетпейді, ешқайсысы құтыла да алмайды. 2Олар тіпті жер астына түсіп, көміліп қалса да, Мен оларды қолыма түсірер едім. Аспанға[†] шығып кетсе де, оларды төменге түсіремін.[*] 3Олар Қармил тауының төбесіне тығылып қалса да, сол жерден де тауып, ұстап алар едім! Менен теңіздің түбіне барып жасырынса, Мен улы жыланға оларды шағуға бұйырар едім. 4Жаулары оларды тұтқындап, басқа елге айдап әкетсе, сол жерде де семсерге оларды жалмауға әмір етер едім. Мен оларға назарымды тігіп, игілік емес, қасірет жіберемін».

5Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Ие[†] қолын жерге тигізсе, ол балқи бастайды да, онда тұратындар қайғырады.[†] Бүкіл жер Мысырдағы Ніл өзені сияқты көтеріліп әрі тасып, сосын қайтадан төмендейтін болады.[*] 6Ол Өзінің зәулім сарайын көкте салып, соның негізін жердің бетінде қалайды. Ол теңіздің суын жоғары көтеріп, оны жердің бетіне төгеді.[*] Оның есімі — Жаратқан Ие.

7«Ей, исраилдіктер, сендерді қалай көрсем, құштықтарды[*] да солай көремін! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Әрине, ежелде Мен сендерді Мысырдан азат етіп алып шықтым. Бірақ Мен філістір халқын да Крит аралынан, әрі арамалықтарды[†] (Бабыл еліндегі) Кир аймағынан алып шыққанмын.[*] — 8Жаратушы Тәңір Ие тағы мынаны айтады: — Біліп қойыңдар, Менің назарым күнәға батқан Солтүстік Исраил патшалығына бағытталған. Оны жердің бетінен құртамын. Алайда Мен Жақыптың үрім-бұтағын толығымен жойып жібермеймін, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — 9Мен әмір бергенде, Солтүстік Исраилдің халқы бидай іспетті шайқатылып електен өткізіледі. Олар барлық халықтардың арасына шашырап тарап кетеді, әрі електің ішіндегі бірде-бір ұсақ тас (бидаймен бірге) өтіп, жерге түспейді.[*] 10Сонда Менің халқымның арасындағы «Біздің басымызға қасірет түспейді!» деп көкитін күнәкарлардың барлығы семсерден құриды».


Дәуіттің патшалығының қалпына келтіріліп, жарылқануы

11«Сол күні Мен Дәуіттің құлап қалған үйін қайтадан тұрғызамын;[*] оның жарылған жерлерін жөндеп, қираған қабырғаларын қаластырып, оны бұрынғы замандағыдай қалпына келтіремін. 12Сонда олар Едом халқының тірі қалғандарына және Өзім меншігім болуға тағайындаған барлық басқа ұлттарға ие болады. — Осыны айтқан Мен, Жаратқан Ие, оны іске асырамын.

13Сол кезде (өнімдеріңнің мол болатыны сонша,) астықты келесі жер жыртқан уақытқа дейін жинап, қамбаға құйып бітіре алмайтын боласыңдар. Әр жыл сайын жүзімдерің тез пісіп, артылып та қалатын болады. Жүзім шырыны таулардың беткейлерінен ағып, қыраттардан тамшылап түспек. 14Мен халқым Исраилді тұтқыннан қайтарып, игілікке кенелтемін. Олар қаңырап қалған қалаларды қайта тұрғызып, сонда қоныстанатын болады, жүзімдіктер мен бау-бақшалар отырғызып, солардың шырынын ішіп, жемісін жейтін болады. 15Осылай Мен халқымның тамырларын өз елінде терең жайдырамын. Олар Өзім табыстаған елден енді қайтып жұлынып тасталмайды. Мұны Мен, Құдайың Жаратқан Ие, уәде етемін».

### Абди


Кіріспе

[1]


#### Кіріспе


Абди пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Құдай Абди пайғамбарды Едом халқы жайлы хабарын жариялауға тағайындады. Осы халықтың түп атасы Едом Есау деп те аталатын. Есаудың туған бауыры Жақып, яғни Исраил, болатын (Жар 25:25,30; 36:9; 32:28). Жау шапқыншылық жасаған кезде едомдықтар өздерінің исраилдік туыстарына көмектесуге міндетті еді. Алайда мұның орнына едомдықтар Исраил халқын басындағы қиындықтарына бола табалап, тіпті оларды тонап, қашқындарын қудалап, жауларының қолына ұстап беріп отырды.

Едомдықтар еш алаңсыз таудағы қорғандарында тұратын. Ал енді Жаратқан Ие олардан есеп талап етпекші болды. Хақ Тағала Өзінің таңдаған халқын азат етуді әрі едомдықтарды арамза қылмыстары үшін жазалауды ұйғарды. Бұдан кейін Исраил уәделі елде қайтадан бейбіт, алаңсыз өмір сүретін болады, өйткені «Патшалық Жаратқан Иенікі болады» (1:21).

#### 1


Едом еліне шығарылған үкім

1Бұл — Абдидің көрген көрінісі.[*]

Мұнда Жаратушы Тәңір Иенің Едом елі туралы айтқаны берілген.

Жаратқан Иеден[†] жеткен бір хабарды естідік, халықтардың арасына бір шабарман жіберілді. Ол: «Жиналыңдар! Едомға қарсы шайқасуға шығыңдар!» — деп жариялайды.[*]

2(Жаратқан Ие Едом еліне былай деп ескертеді:) «Біліп қой, Мен сені ұлттардың арасында шағын әрі әбден елеусіз қыламын. 3Сен жартастағы[*] қуыста тұрып, биік қыраттарды мекендеп келесің. Сондықтан «Кім мені бұл жерден құлатып түсіре алады?!» деп кеуде көтеріп, соған алданып кеттің. 4Алайда тіпті бүркіттей самғап, ұяңды жұлдыздардың арасында салсаң да, бәрібір Мен сені сол жақтан да құлатып түсіремін!» — деп нық айтады Жаратқан Ие.

5«Саған ұры түсіп, түнде қарақшы бас салса, олар өздеріне керегінше ғана ұрлап әкетпес пе еді? Жүзімшілер жүзімді жинағанда біразын (кедейлерге) қалдырмас па еді? Бірақ сені күтіп тұрған қырғынды айтсаңшы! 6Есау халқының[*] тінтілетіні-ай, тығылған көмбелерінің де тоналатыны-ай! 7Одақтастарыңның барлығы сені шекараға тықсырады, достарың сені тақырға отырғызып, күштеп әлімжеттік жасайды. Дастарқандас болып наныңды жеген достарың саған тұзақ құрып: «Ол тіпті де түсінбейді» дейтін болады».

8Жаратқан Ие сол күні мынаны айтады: «Мен міндетті түрде Едомның данышпандарын, Есаудың тауларындағы түсінігі мол адамдарын құртамын![*] 9Уа, Теман[*] қаласы, сенің жауынгерлерің үрейленіп, Есаудың тауларында тұрғандардың барлығы қырғынға ұшырайды. 10Өзіңнің бауырлас елің Жақыпқа жасаған зорлығың үшін сен масқара болып, біржола құрисың. 11Жау Исраил еліне басып кірген күні сен қарап тұра бердің. Жат жерліктер оның әскерін айдап әкетіп, шетелдіктер Иерусалимнің қақпаларына кіріп, жеребе тастап оның байлығын бөлісіп жатқанда, сен солардың бірі сияқты болып тұрдың.

12Бауырыңның басына күн туғанда сен қарап тұра бермеуің керек еді! Яһуда елі қырғынға ұшырағанда оны табалап мәз болмауың керек еді! Олар қатты қиналған күндері сенің мақтанбауың керек еді! 13Халқым сондай апатқа ұшырағанда, соның қақпасына басып кірмеуің керек еді! Халқым азап шеккен күні бақытсыздығына қарап мәз болмауың керек еді! Сол қиын-қыстау күні халқымның дүние-мүлкін талан-таражға салмауың керек еді! 14Жол айырықтарында тұрып, босқындарын өлтірмеуің, тірі қалғандарын жау қолына ұстап бермеуің керек еді!


Құдайдың халықтарды соттап, өз халқын құтқаруы

15Жаратқан Иенің барлық халықтарды соттайтын күні таяп қалды! (Уа, Едом,) сен не істеген болсаң, саған да сол нәрсе істелінеді. Осылайша істегендерің өз басыңа түспек. 16Сендер Менің қасиетті[†] тауымда тойлап ішіп алғандарың сияқты, енді барлық халықтар да Менің қаһарыма толы тостағанымнан ішетін болады![*] Сонда сендер (сол тостағаннан) ішіп, ішкендеріңді жұтып, ешқашан болмағандай жоғалып кетесіңдер. 17Бірақ Сион тауы қашқындарға бас сауғалайтын пана болады. Ол киелі болмақ. Жақыптың халқы[*] өзінің мұралық жерін қайтадан иемденеді. 18Сол кезде Жақыптың халқы — от, Жүсіптің ұрпақтары — жалын іспетті болады. Ал Есаудан тарағандар сабанға ұқсайды. Әлгілер сабанға от қойып, от оны жалмап қояды. Содан Есаудан тарағандардан ешкім аман қалмайды». — Жаратқан Ие осыны кесіп айтады.

19Сонда оңтүстіктегі Негев даласында тұратындар Есаудың тауларын иемденіп, батыстағы төменгі қыраттардың тұрғындары філістірлер еліне ие болады. Бұлар Ефрем мен Самарияның жерлерін, ал Бунямин руы Ғилақад аймағын иемденбек.

20Қанахандағы исраилдік жер аударылғандардың осы тобы Сарептаға[*] дейінгі жерге ие болып, Иерусалимнен Сефарадқа жер аударылғандар қайтып келіп, Негевтің қалаларына иелік етеді.[*] 21Елді азат еткендер[*] Сион тауына шығып, Есаудың тауларына билік құрады.

Ал Патшалық Жаратқан Иенікі болады.[*]

### Жүніс


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Жүніс пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Жүніс пайғамбар Солтүстік Исраил патшалығындағы Ғат-Хефер қаласында дүниеге келген. Пайғамбар Құдайдың атынан Еробоғам ІІ патшаның (б.з.д. 793-755 жж.) сириялықтарды жеңіп, олардың басып алған жерлерін қайтарып алатыны туралы алдын ала хабарлады (Пат4 14:25). Осы уәде жүзеге асты, бірақ соны көрген Исраил халқы менменсіп кетті. Олардың бойында Құдай тек бізді ғана сүйіп, басқа халықтарды жазалайды деген наным берік қалыптасқан еді.

Кейін Жаратқан Ие Жүніс пайғамбарға Ассур патшалығының астанасы Ниневидің халқын бастарына төнген пәледен сақтандырып, теріс жолдан қайтуға шақыру жайлы жаңа тапсырма береді. Алайда Жүніс елдестері сияқты әрекет етеді: ол туған халқының қас жауын тәубеге келуге шақырудан бас тартады. Жүніс Құдай дұшпандарын кешіріп, жазаламайды, осылай өз халқы Исраил Жаратқан Иенің алдындағы ерекше орнынан айырылады деп уайымдайды (4:2).

Содан Жүніс бір алыс жерге қашып кетуге ұйғарады. Алайда Құдай Тағаланың назарынан тыс кету мүмкін еместігіне оның көзі тез жетеді. Жаратқан Ие сұрапыл дауыл жіберіп, сапарды болдырмайды, бірақ керемет іс арқылы пайғамбардың өмірін аман сақтап қалады. Кейін Ол пайғамбарды жаудың астанасы Ниневиге қайтадан жібереді. Бұл жолы Жүніс тапсырылған хабарды жеткізеді.

Ниневидің бүкіл халқы теріс жолдарынан қайтқандықтан Құдай Тағала оларды кешіреді. Бұған қатты ренжіген Жүніске Тәңір Ие Өзінің басқа ұлттардың да қамын ойлайтынын, бәрін де құтқарғысы келетінін білдіреді. Содан осы жазба Құдайдың халқына Оның барлық халықтарға деген мейірімділігі туралы маңызды тәлім береді.

#### 1


Жүністің Құдайдың тапсырмасынан қашқалақтауы

1Жаратқан Ие[†] Аматтай ұлы Жүніске сөзін арнап: 2«Жолға жиналып, ұлы қала Ниневиге[*] бар да, оны соттамақ екенімді жарияла! Олардың зұлым қылықтары Менің көз алдымда», — деп тапсырды.

3Сонда Жүніс жолға жиналды. Алайда ол Жаратқан Иенің назарынан алысқа, Тарсис қаласына қашып кетуге бел буды. Содан Жүніс Яффа қаласына ылдилап барып, сол жерден Тарсиске[*] аттанғалы тұрған кемені іздеп тапты. Ол жолақысын төлеп, кемеге отырып, Жаратқан Иеден жасырынып қалу үшін Тарсиске қарай жүзіп кетті.

4Бірақ Жаратқан Ие теңізге қатты жел жіберіп, сұрапыл дауыл тұрғызды. Кемеге қирау қаупі төнді. 5Теңізшілер үрейленіп, әрқайсысы өзі табынатын тәңіріне жалбарына сиынды. Олар кеменің салмағын жеңілдетіп, қауіпті азайту үшін жүктерді суға лақтыра бастады.

Бұл кезде Жүніс кеменің төменгі қабатына түсіп, қатты ұйқыға кеткен болатын. 6Кеме бастығы оған келіп: «Әй, сен неғып ұйықтап жатырсың?! Тұрып, Тәңіріңе жалбарына сиын! Мүмкін, Тәңірің бізді ойына алып, ажалдан сақтап қалар», — деп бұйырды.

7Теңізшілер өзара: «Жеребе тастап, біздің осы пәлеге душар болғанымызға кімнің кінәлі екенін біліп алайық», — десті. Олар солай істегенде жеребе Жүніске түсті. 8Теңізшілер оған:

— Бізге айтып берші: осы апаттың басымызға түскеніне кім кінәлі? Кәсібің не? Қайдан келдің? Туған елің қайда? Қай ұлтсың? — деген сұрақтарды жаудырды. Жүніс:

9— Мен исраилдікпін. Көктегі Құдайды, яғни теңіз бен құрлықты жаратқан Тәңір Иені, қастерлеймін, — деп жауап қайырып, 10оларға өзінің Жаратқан Иеден қашып жүргенін ашық айтып берді. Сонда теңізшілердің зәрелері ұшып сасқалақтап, Жүніске: «Неге бұлай істедің?!» — деп қатты налыды.

11Осы екі арада теңіз толқындары күшейген үстіне күшейе түсті. Сондықтан теңізшілер Жүніске:

— Теңіздің тыншуы үшін саған не істеуіміз керек? — деген сауал қойды.

12— Мені теңізге лақтырсаңдар, ол басылады. Өйткені осы сұрапыл дауылға ұшырап отырғандарың менің кесірімнен екенін білемін, — деп жауап берді Жүніс.

13Алайда сол жігіттер бар күштерімен есе беріп, кемені жағаға жеткізуге тырысты. Бірақ дауыл долданып, күшейе түсіп, еңбектері зая кетті. 14Сондықтан олар Жаратқан Иеге жалбарына сиынып:

— Уа, Жаратқан Ие, мына адамның жанын алуың үшін бізді де ажалға бұйыра көрме! Ал егер ол кінәсіз болса, қанын біздің мойнымызға жүктей көрме! Себебі Сен, Жаратқан Ие, осыны өз қалауыңа сай істедің, — деді. 15Содан теңізшілер Жүністі көтеріп алып, теңізге лақтырып жіберді. Сонда буырқанып тұрған теңіз тыныштала қалды. 16Бұдан сол адамдардың зәрелері ұшып, Жаратқан Иеден қатты қорықты. Олар Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалып, бұдан былай Оны қастерлеуге ант берді.

#### 2


Пайғамбардың апаттан құтқарылып, Жаратқан Иені мадақтауы

1[*]Жаратқан Иенің[†] бұйрығымен бір үлкен балық Жүністі жұтып қойды. Ол соның ішінде үш күн, үш түн бойы жатты.

2Жүніс балық ішінен Құдай[†] Иесіне былай деп мінажат етті:


3«Қиын-қыстау кезімде, уа, Жаратқан Ием,
Саған сиындым, жауап бердің де Сен.
Сонда тұңғиықтың терең түкпірінен
Көмек сұрап саған жалбарынған ем,[*]
Шақырған даусыма құлақ салдың да Сен.


4Мені тұңғиыққа, терең теңіздің
Түбіне Сен лақтырған едің,
Айналам түгел тек ағыстар болған,
Соққылап қарқынды толқындарыңның
Барлығы да өтті мына басымнан.
5Былай деп те айтқан болатынмын:
Аластатылсам да көз алдыңнан,
Киелі[†] үйіңе қарамақпын қайтадан.


6Су басып, теңіз тартып құшағына
Қорқытты,[*] балдырлар оралып басыма.
7Су асты, тау түбіне түсіп қалдым,
Сол жерге мәңгі қамалғандай болдым.
Бірақ Сен, Жаратқан Ие, Құдайым,
Жанымды тұңғиықтан алып қалдың.


8Көңілім құлазып, үміт өшкенде,
Уа, Тәңір Ием[†], Сені алдым есіме,
Мінажатым құлағыңа жетті де,
Естідің көктегі киелі үйіңде.


9Жарамсыз да жалған тәңірлерге
Табынушылар безеді өздеріне
Рақым көрсетпек болған Құдайынан.
10Ал мен Саған әнмен шүкірлік айтам,
Сый-тарту ұсынып, антымда тұрам.
Құтқарылу келеді тек Жаратқаннан!»


11Мұнан кейін Жаратқан Иенің бұйрығы бойынша балық Жүністі жағалауға құсып тастады.

#### 3


Қайтадан берілген тапсырманың орындалуы

1Содан соң Жаратқан Ие[†] Жүніске екінші рет сөзін арнап: 2«Сапарға жиналып, ұлы қала Ниневиге бар! Менің өзіңе айтқан хабарымды халыққа жарияла!» деп тапсырды.

3Осы жолы Жүніс Жаратқан Иенің айтқанын екі етпей, жолға шығып, Ниневиге барды. Бұл аралап шығуға үш күн уақыт кететін өте үлкен қала еді.[*] 4Жүніс қаланы аралай бастады. Күн ұзағына халыққа уағыз айтып: «Қырық күннен кейін Ниневи күйреп, тас-талқан болады!» — деп жариялап жүрді.


Ниневи халқының теріс жолдан қайтып, кешірілуі

5Қала халқы Құдайдың хабарына сенді. Олар (күнәларына өкініп) ораза жариялап, үлкен-кіші барлық адамдар азалы киім[*] киді.

6Ниневидің патшасы бұл туралы естігенде, ол да (күнәсіне опық жеп) тағынан түсіп, патшалық шапанын шешіп тастады да, азалы киім жамылып, күлге отырды.[*] 7Содан ол Ниневи халқына патша мен оның уәзірлерінің атынан мына әмірін жариялатты:

«Күллі халық ораза тұтсын! Барлық адамдар мен жануарлар, ірілі-ұсақты малдар азық пен сусыннан ауыз тимесін! 8Адам[†] және жануар атаулы азалы киім мен жабу жамылсын! Әркім Құдайға қатты жалбарынып сиынсын! Бәрі де зұлым жолдарынан қайтып,[*] қатыгез іс-әрекеттерінен бас тартсын! 9Мүмкін, сонда Құдай[†] райынан қайтып, аяушылық танытып, қаһарынан бас тартар. Осылай біз пәледен аман қалармыз!»

10Құдай олардың істегендерін көріп, зұлым жолдарынан қайтқандарына көз жеткізді. Содан Ол халыққа аяушылық танытып, бәрін құртамын деген райынан қайтты.

#### 4


Жүністің Құдайдың мейіріміне ренжіп қалуы

1Алайда Жүніс бұған қатты ренжіп, ашуланды. 2Ол Жаратқан Иеге[†] сиынып былай деді:

— Уа, Ием[†], мен осылай болатынын елімде жүргенде-ақ айтпап па едім? Сондықтан да тездетіп Тарсиске қарай қаштым. Сенің рақымды да мейірбанды Құдай[†][*] екеніңді білгенмін: Сен тез қаһарлана қоймайтын төзімдісің, берік сүйіспеншілігің[*] шексіз зор. Пәле жіберемін деген райыңнан қайтуға да дайынсың. 3О, Жаратқан Ие, енді жанымды ала гөр. Маған тірі жүргенше, өлген артық.[*] — 4Жаратқан Ие оған:

— Сенің ренжіп, ашулануға қандай қақың бар? — деген сұрақ қойды.

5Ал Жүніс қаладан шығып, оның күншығыс жағындағы бір жерге барып отырды. Өзіне қарапайым күрке жасап, соның көлеңкесінде қаламен не болатынын көрмек болып күтті.


Құдайдың мейірімділігі жайлы сабақ

6Сонда Құдай Ие Жүніске саясы түсіп, оған әлдеқайда қолайлы болу үшін бір бұтаны өсіріп шығарды. Бұта Жүніске керемет[†] ұнады.

7Бірақ Құдай келесі күні таң сәріде бұтаны кеміретін құрт жіберіп, содан бұта солып қалды. 8Күн көтерілгеннен кейін Құдай күншығыстан[*] аңызақ жел соққызды. Басын күйдірген күннің аптабынан Жүніс әлсіреп қалды. Ол өлім[†] тілеп: «Маған тірі жүргенше өлген артық!» — деп налыды. 9Құдай оған:

— Бұтаға бола ренжіп, ашулануға қандай қақың бар? — деген сұрақ қойды. Жүніс:

— Менің тіпті өлгенше ашулануға қақым бар, — дегенде, 10Жаратқан Ие оған былай деп жауап берді:

— Сен осы бұтаны ешқандай өңдеп, өсірмедің. Ол бір түнде өсіп шығып, келесі түні жоқ болды. Солай болса да, бұтаға сенің жаның ашиды. 11Ал Ниневиде жақсы мен жаманды айыра алмайтын жүз жиырма мыңнан астам халық,[*] сондай-ақ көптеген мал да бар. Ендеше осы үлкен қалаға қалайша Менің жаным ашымайды?!

### Миха


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Кіріспе


Миха пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Миха пайғамбар Яһуда еліне Жотам, Ахаз, Езекия патшалық құрған кезеңдерде (б.з.д. 705-686 жж.) Жаратқан Иеге қызмет етті. Миха Яһуданың Морешет атты қалашығында туып-өсті.

Пайғамбар Құдайдың атынан Исраил халқын ауыр күнәлары үшін әшкерелеп сынады. Олар жалған тәңірлерге табынып, сырт көзге ғана Құдайға қызмет еткенсіді, әрі басқа адамдарға озбырлық жасап, бейшараларды алдап отырды. Пайғамбар халық жетекшілерінің, тіпті діни қызметкерлердің де зұлым іс-әрекеттерін атап көрсетіп, Құдайдың оларды жаулары арқылы жоятынын ескертті.

Б.з.д. 734-732 жж. Ассур патшасы Тығылат-Пеләсер Арама, Солтүстік Исраил және філістір елдеріне шабуыл жасап, Солтүстік Исраилдің басым бөлігін қолына түсірген еді. Ал б.з.д. 721 ж. соның астанасы Самария талқандалып, ел түгелдей жау қолына түсті. Халқының көбі Ассур патшалығының шалғай жерлеріне айдап әкетілді (Пат4 17:6). Яһуда елі де Ассурға бағынып, оған алым-салық төлеуге мәжбүрленді. Бірақ б.з.д. 701 ж. Яһуда патшасы Езекия Ассур патшалығына қарсы бас көтерді. Осыдан кейін Сеннахирим патша үлкен әскерімен Яһудаға шабуыл жасап, оның қамалды қалаларын басып алды (Пат4 18:13; Иш 36:1). Алайда Жаратқан Ие Яһуда астанасы Иерусалимді ғаламат кереметпен құтқарды (Пат4 19:32-37; Иш 37:33-38).

Енді Миха пайғамбар Иерусалимнің де талқандалатынын алдын ала хабарлады. Бірақ Жаратқан Ие Өзінің халқының сол апаттан аман қалғандарын құтқаруға уәде берді. Болашақта олардың өз патшасы Жаратқан Иенің жетекшілігімен және қорғауымен елге қайтадан билік жүргізетін болады.

#### 1


Кіріспе

1Яһуда еліне Жотам, Ахаз және Езекияның патшалық құрған замандарында[*] Жаратқан Ие[†] морешеттік Михаға[*] сөзін арнады. Көрген аяндарында Михаға ашылған хабарлар[*] Самария мен Иерусалим[*] туралы болды.

2«Уа, күллі халықтар, тыңдаңдар! Уа, жер мен онда тұратындардың барлығы, құлақ түріңдер! Жаратушы Тәңір Ие сендерге қарсы куәлік келтіреді. Ол Өзінің (көктегі) киелі[†] үйінен сендерді әшкерелеп, айыптайды».


Солтүстік Исраил мен Яһуданың сотталуы

3«Қараңдар! Жаратқан Ие Өзінің көктегі тұрағынан шығып,[*] төмен түсіп келіп, жердің биіктеу орындарын[*] басып таптайды. 4Сонда таулар Оның табанының астында отқа еріген балауыздай балқып, аңғарлар қақ айырылады. Жартастар су іспетті тау баурайынан ылдилап ағып жатады. 5Бұның барлығы Жақыптың ұрпақтарының бас көтерулеріне әрі Исраил халқының жасаған күнәларына бола осылай болып отыр. Ал Жақыптың ұрпақтарының бас көтеруі қай жерден басталды? Ол Самария қаласынан басталды емес пе?! Сондай-ақ, Яһуданың жалған тәңірлерге табынатын биіктеу орны дегеніміз не? Сол Иерусалим емес пе?!»

6(Жаратқан Ие мынаны айтады:) «Сондықтан Мен Самария қаласын даладағы қираған үйіндіге, жүзімдік отырғызатын қаңыраған бос жерге айналдырамын! Оның қамалының тастарын сайға қарай домалатып құлатамын, іргетастарын жалаңаштап ашып тастаймын.

7Самарияның барлық тәңірлерінің мүсіндері қиратылып, соларға бағышталған сыйларының бәрі отқа өртеліп, ондағы алтын-күміс балқытылады. Осылай Мен оның бүкіл тәңірсымақтарын құртамын. Қала осы алтын-күмісін жезөкшеліктің[*] ақысы ретінде жинағандықтан, олары (басқа жаққа әкетіліп) қайтадан жезөкшелік үшін төлем ретінде пайдаланылатын болады».


Яһуда еліндегі жылау және қасірет

8(Миха былай деді:) «Сол себепті мен Самарияны жоқтап жылаймын, жалаң аяқ та жалаңаш[*] жүретін боламын. Шибөрідей ұлып, жапалақтай қайғылы[†] дыбыс шығарамын. 9Өйткені Самарияның жарасы жазылмайтындай ауыр, ол Яһудаға да жетті. Осы пәле халқымның қақпасына,[*] тіпті Иерусалим қаласына да жетіп қалды. 10(Філістір еліндегі) Ғат қаласында мұны хабарламаңдар, еш жылап-сықтамаңдар! Бет-Офраның халқы, қайғырып топыраққа аунаңдар![*] 11Шафирдің тұрғындары, жалаңаштанып масқара болып, жер аударылып кетіңдер! (Яһудадағы) Сананда тұратындар қорқып далаға шықпайды. Бет-Еселдегілер: «Оның қорғауы сендерден алынып қойылды-ау!» — деп жоқтау айтады.

12Мароттың тұрғындары құтқарылуды тағатсыздана тосуда. Ал Жаратқан Ие апат жіберіп, ол тіпті Иерусалимнің қақпаларына жетіп қалды. 13Уа, Лахыштың тұрғындары, күймелеріңе аттарыңды жегіп, қашыңдар! Сион қаласының күнәға батуы сендердің кесірлеріңнен болды. Өйткені Солтүстік Исраилдің күнәсі (яғни жалған тәңірлерге табынушылығы) сендер арқылы тарады. 14Ал енді Морешет-Ғат қалашығына соңғы сый-тартуларыңды беріңдер! Ахзиб қаласы да Исраилдің патшаларының үміттерін ақтамай, қиратылып жоқ болады. 15Марешада[*] тұратындар, мен тағы да сендерге қарсы жаулап алушыны жіберемін! Содан Исраилдің атақтылары Адулламға қашып барып, (ондағы үңгірлерде бас сауғалайды). 16Өздеріңе сондай сүйікті балаларыңды аза тұтып, шаштарыңды тақырлап алып тастаңдар! Бастарыңды тазқараның басындай қылып тақырлаңдар! Өйткені балаларың жер аударылып айдалып әкетіледі».

#### 2


Зорлықшыл байлардың жазалануы

1Зұлымдықты жоспарлап, төсек орындарында сұмдық істерді ойластырып жататындар қасіретке қалады! Таң ата олар соларын жүзеге асырады, өйткені бұған олардың құдіреті жетеді. 2Сондайлар басқаның егістіктеріне сұқтанып, тартып алады, үйлеріне сұқтанып, оларды да иемденіп алады.[*] Олар адамды үй-жайынан, тіпті мұралық жерінен айырады.

3Сондықтан Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: «Біліп қойыңдар, Мен бұл халыққа апат жібермекпін! Сендер содан еш құтыла алмайсыңдар! Енді қайтып маңғаздана кеуде керіп жүрмейсіңдер, өйткені бұл қиын-қыстау кезең болады. 4Сол күні адамдар сендерді келемеждеп, бастарыңнан өткен ауыртпалық туралы мына қайғылы[†] жырды айтатын болады:


Ой, қасірет, біз құрыдық біржолата,
Халқымның мұралық жері қолды болды!
Құдай[†] меншігімізді алып қойды да,
Опасыз жаудың қолына[*] бере салды!


5Сондықтан Жаратқан Иенің қауымында[†] жерді қайтадан жеребемен бөлісіп үлестіргенде сендердің ешқайсыларың соған қатыспайсыңдар».


Жалған пайғамбарлар

6Олардың пайғамбарлары:[†] «Бізге бұл жайттар туралы пайғамбарлық сөз айтпаңдар![*] Олай істеуге болмайды! Бұндай масқара басымызға түсе қоймас!» — дейді. 7Уа, Жақыптың үрім-бұтағы:[*] «Жаратқан Иенің төзімділігі таусылмайды. Ол сондай істер істемейді», — деп айтуға бола ма?!

(Ал Жаратқан Ие мынаны айтады:) «Егер сендер түзу жолмен жүріп, істеген істерің әділ болса, Менің сөздерімді ізгі дер едіңдер. 8Ал енді халқым дұшпандай бас көтеріп отыр. Сендер жандарыңнан алаңсыз өтіп бара жатқан адамның киім-кешегін үстінен сыпырып алып, оны шайқастан келе жатқан адамдай алба-жұлба қыласыңдар. 9Сендер халқымның әйелдерін өздерінің жайлы үйлерінен қуып шығып, Мен оларға тапсырған меншікті жерін олардың балаларынан түпкілікті алып қоясыңдар. 10Тұрыңдар! Кетіңдер! Бұл елде бұдан былай аман-есен тұра алмайсыңдар. Өйткені жер арамдалып, енді қайтып қалпына келмейтіндей құртылды».

11Егер алдамшы пайғамбарсымақ келіп: «Сендерге шарап пен сыраның мол болатыны жайлы жақсы хабар айтамын!» десе, мына халыққа керегі — дәл сондай пайғамбар!


Зор апаттан аман қалғандарға үміт

12«Мен сендерді сөзсіз жинап аламын, уа, Жақыптың үрім-бұтағы! Исраилдің тірі қалғандарын міндетті түрде бірге жинаймын. Оларды қойды қораға жинағандай әрі жайлаудың малға толатынындай жинап алып келемін. Сонда елің халықтың көптігінен у-шудан жаңғыратын болады. 13Олардың алдында көшбасшы жолды ашып жүріп отырады, осылай халық (өздерін тұтқында ұстап отырған жау қалаларының) қақпаларын бұзып шығады. Патшасы халқының алдарында жүріп, Жаратқан Ие оларды бастап алып шығады».

#### 3


Зұлым басшылар мен пайғамбарларға ескерту

1Сонда мен былай дедім: «Тыңдаңдар, Жақыптың үрім-бұтағының басшылары — Исраил елінің билеушілері! Ақты қарадан ажырата білу сендердің міндеттерің емес пе?! 2Бірақ сендер жақсыны жек көріп, жаманды ұнатасыңдар, Менің халқымның терісін сыпырып, етін сүйектерінен тірідей жұлып аласыңдар! 3Сендер халқымның етін жалмап, терісін сыпырып, сүйектерін майдалап сындырасыңдар, оларды қазанға салатын еттей қылып, пісіріп, жеп қоясыңдар!»

4Кейін осы арамзалар Жаратқан Иеге[†] жалбарына үн қататын болады, бірақ Ол жауап бермейді. Сол кезде Жаратқан Ие олардың істеген көптеген зұлымдықтарына бола солардан бет-жүзін жасырады.

5Жаратқан Ие халқымды теріс жолға адастырған пайғамбарлар[†] жайлы мынаны айтады: «Егер біреу оларға тамақ беріп қарындарын тойдырса, олар соған амандық пен тыныштықты болжайды. Ал егер солай етпесе, онда сол пайғамбарсымақтар оларға қарсы соғыс ашылатынын болжайды. 6Сол үшін сендерді еш көрініс[*] көрмейтін түн, еш сәуегейлік айтылмайтын қара түнек басады. Пайғамбарлардың күні батып, оларды күндіз қараңғылық жабады. 7Көріпкелдер ұятқа қалып, бал ашатын сәуегейлер масқара болады. Құдайдан еш жауап болмағандықтан, олардың барлығы ауыздарын жауып үндемейді».

8Ал мен құдіретке, Жаратқан Иенің Рухына кенелдім.[*] Жақыптың ұрпақтары — Исраил халқының Таурат заңын[†] бұзып күнә[†] жасағандарын әшкерелеу үшін әділдік пен күш-қуатқа бөлендім.

9«Тыңдаңдар мынаны, уа, Жақыптың үрім-бұтағының басшылары — Исраил халқының билеушілері! Сендер әділдікті менсінбей, оны мүлдем бұрмалайсыңдар! 10Сендер Сион тауындағы қаланы қантөгіспен тұрғызып, Иерусалимді зұлымдықпен салдыңдар!» — 11Елдің басшылары пара алып үкім шығарады, оның діни қызметкерлері[†] тәлім бергенде ақша талап етеді және пайғамбарлары айтқан хабарлары үшін ақы сұрайды. Бірақ сонда да олар: «Жаратқан Ие біздің арамызда ғой, басымызға ешбір пәле түспейді!» — деп Жаратқан Иеге арқа сүйейді екен![*] 12«Сондықтан сендердің кесірлеріңнен Сион тауы егістіктей соқамен жыртылады! Иерусалим тас үйіндіге айналады! Қазір ғибадатхана[†] тұрған қырат ну орманды төбеге айналады!»[*]

#### 4


Халықтардың Жаратқан Иенің тауында татуласып, жарылқануы

1Кейінгі заманда Жаратқан Иенің[†]

Киелі[†] үйі тұрған Сион тауы
Бастысы болады бар тау-төбелердің,
Бәрінен де оның атақ-даңқы
Әлдеқайда жоғары болып қалады.
Сонда халықтардың адамдары
Соған қарай ағылатын болады.
2«Енді жүріңдер, Жаратқан Иенің,
Жақыптың халқы сиынған Құдайдың,
Сион тауындағы киелі үйіне
Өрлеп барайық барлығымыз, кәне!
Сол жерде Жасаған Иеміз бізге
Ақ жолын нұсқайды, сонымен жүрейік,
Оның әділ еркін орындай берейік!» —
Деп, көп ұлттар жолға шығады бірігіп.
Сөзін таратады тәлімін[*] үйретіп
Жаратқан Ие Иерусалимнен,
Сиондағы өз киелі үйінен.


3Сонда Иеміз көп халықтар арасында
Төрелік етіп, алыс та алып ұлттарға
Шығаратын болады әділ үкімін.
Енді олар төс үстінде қаруларын
Қайта соғып, соқаға қылыштарын
Айналдырады, ораққа найзаларын.
Содан халықтар енді қайтып ешқашан
Бір-біріне қарсы қару көтермейді,
Олар соғысуды тіптен үйренбейді.


4Әркім отырады өз жүзім бұтасының
Түбінде әрі өз інжір ағашының,[†]
Ешкім оларды қорқытпайды енді![*]
Осыны нық айтқан Әлемнің Иесі.[†]
5Барлық басқа ұлттар өздерінің
Жалған тәңірлерінің жолын қуады,
Ал біз өз Құдайымыз Жаратқан Иенің
Жолымен жүретін боламыз ұдайы.[*]


Құдайдың ізгілікті жоспары

6Жаратқан Ие былай деп нық айтады: «Сол күні Мен ақсақтарды, жер аударылған және Өзімнен жапа шеккендерді жинап аламын. 7Сонда ақсақтар тірі қалып, алысқа жер аударылғандармен бірге Менің мықты халқым болады. Мен, Жаратқан Ие, сол күннен бастап мәңгілікке Сион тауынан оларға патшалық құратын боламын. 8Ал сен, Сион тауындағы қорған, отарымды қоритын мұнараға ұқсайсың. Бұрынғы билігің саған қайтарылып, Иерусалим қайтадан патшалықтың астанасы болады».

9«Енді неге айқайлайсың? Сенде патша жоқ па еді, кеңесшілерің опат болып па еді? Толғақ қысқан әйелдей азаптанып жатқаның сол себептен бе? 10Уа, Сионның халқы, толғатып жатқан әйелдей азаптан бұратылыңдар! Себебі сендер енді қаланы тастап, ашық далада түнеуге мәжбүр боласыңдар. Бабыл еліне кетесіңдер, бірақ сол жерде кейінірек құтқарыласыңдар. Сонда Жаратқан Ие сендерді жау қолынан азат етеді.[*]

11Ал қазір көптеген халықтар саған қарсы жиналып жатыр. Олар: «Ол арамдана берсін! Сионның қирағанын өз көзімізбен көріп, соған мәз болайық!» — деседі. 12Алайда олар Жаратқан Иенің ой-ниетін білмейді. Ол соларды қырманға апарылатын бидай бауларындай жинап жатыр. Оның осы жоспарын олар түсінбейді.

13Тұр да, бидайды бастыр, уа, Сион қаласы! Мен саған сол үшін темір мүйіз әрі қола тұяқ секілді құрал-сайман беріп отырмын. Сонда сен көптеген халықтарды быт-шыт қылып қиратасың. Олардың арамдықпен жинаған өнімдерін енді Жаратқан Иеге бағыштайсың. Иә, солардың байлықтарын бүкіл жер бетінің Иесіне ұсынасың».

#### 5


Бетлехемнен шығатын болашақ Билеуші

1«Жасағыңды түзе, уа, соғысқа дайындалған қала, өйткені бізді жау қоршап алды. Олар Исраилдің билеушісінің бетін асатаяқпен соққылайтын болады.[*]

2Ал сен, Ефрата аймағындағы Бетлехем, Яһуданың әулеттерінің[*] арасындағы маңызсызы болсаң да, сенен Менің халқым Исраилге басшылық ететін Көсем шығады. Оның шыққан тегі ежелден, мәңгіліктен.

3Сондықтан Оған жүкті әйел толғатып, босанғанға дейін Жаратқан Ие[†] Исраил халқын (жау қолына) тапсырады. Сол кезде Оның аман қалған ағайындары жер аударылған жақтарынан қайта оралып, Исраилдің өзге адамдарымен бірігетін болады.

4Сол Көсем тұрып, өз халқына Жаратқан Иенің берген қуатымен, әрі өз Құдайы Жаратқан Иенің есімінің салтанатымен билік жүргізетін болады. Оның даңқы жердің ең шалғай түкпірлеріне дейін жеткендіктен, олар қауіпсіздікте тұратын болады. 5Ол халқы үшін амандық пен тыныштықтың қайнар көзі болады».


Апаттан аман қалғандардың міндеті

«Ассур әскері[*] біздің елімізге басып кіріп, қамалдарымызды жайпап өтіп жатса, біз оларға қарсы жеті басқарушыны және сегіз әміршіні[†] шығарамыз. 6Олар Ассур елін семсермен басқарып, Нымрод ежелде негізін қалаған сол елге[*] оның қала қақпаларының алаңдарында билік жүргізетін болады. Ассур әскері шекарамыздан өтіп, елімізге басып кіріп жатса, әміршілеріміз бізді жаудан құтқарады.

7Сонда Жақыптың үрім-бұтағының тірі қалғандары көптеген халықтар арасында Жаратқан Иенің жерге түсірген шығына[*] және шөпке жаудырған нөсеріне ұқсайды. Олар ешкімге бағынбай, адам[†] баласынан тәуелсіз болады. 8Жақыптың үрім-бұтағының тірі қалғандары халықтар арасында тұрып, орман аңдарының ішіндегі арыстандай, қойлардың ішіндегі жас арыстандай қуатты болады. Олар тарпа бас салып, айыра жыртқанда, ешкім араша бола алмайды. 9Уа, Исраил халқы, жауларыңның үстінен жеңіске жет, дұшпандарыңның барлығы күйресін».

10«Сол күні Мен араларыңдағы жылқыларыңды құртып, соғыс күймелеріңді қиратамын, — деп жариялайды Жаратқан Ие. — 11Еліңдегі қалаларды талқандап, қорғандарыңның барлығын қиратамын. 12Өзіңнің сиқырлық істеріңді құртамын, бұдан былай бал ашатын сәуегейлерің болмайды. 13Мен араларыңдағы ағаштан[†] ойылған тәңір мүсіндері мен тас бағаналарды қиратып тастаймын. Бұдан былай сендер өз қолдарыңмен жасаған тәңірсымақтарға табынбайтын боласыңдар. 14Мен араларыңнан Ашераның бағаналарын[*] алып тастап, (арамданған) қалаларыңды қиратамын. 15Өзіме мойынсұнбаған ұлттарға қарсы ашу-ызаға кенеліп, оларға лайықты жазаларын тартқызамын».

#### 6


Жаратқан Иенің Исраилді айыптауы

1Уа, Исраил халқы, Жаратқан Иенің[†] не айтқанын тыңдаңдар: «Орындарыңнан тұрып, істеріңді алдыма жайып салыңдар! Тау-төбелер соны тыңдап куә болсын. 2Сондай-ақ, уа, таулар, Жаратқан Иенің Исраилге тағатын айыбына да құлақ түріңдер! Уа, жердің берік негіздері, Оған құлақ салыңдар! Өйткені Жаратқан Ие өз халқына кінә тағады. Ол Исраилді айыптамақшы».

3«Уа, халқым, Мен сендерге не істедім? Сендерді немен қалжыраттым? Маған жауап беріңдер! 4Мен сендерді Мысыр елінен алып шығып, құлдықтың құрсауынан құтқарып азат еттім.[*] Сендерді жетелеуге Мұсаны, Һарон мен Мәриямды жібердім. 5Уа, халқым, есіңе түсірші: Моаб патшасы Балақ қандай жоспар құрып, Беғор ұлы Балағам оған не деп жауап берген еді? Шиттимнен Ғылғалға көшкендеріңде жолшыбай не болды?[*] Сол оқиғаларды естеріңе алыңдар, сонда Мен — Жаратқан Ие істеген әділ істерімді ұғатын боласыңдар».


Жаратқан Иенің адамнан талап еткендері

6— Мен Жаратқан Иенің алдына қандай сый-тартумен келейін? Көктегі Құдайға нені ұсынып, бас иіп тағзым ете аламын? Оның алдына келгенде құрбандыққа шалынып, өртелетін тайыншалар ұсынсам бола ма? 7Жаратқан Иеге сан мыңдаған қошқар әрі он мыңдаған бұлақ болып аққан зәйтүн майын әкеліп Оны риза қылуға бола ма? Бас көтеріп теріс іс істегенім үшін тұңғышымды, жасаған күнәм үшін өз перзентімді құрбандыққа шалайын ба? (— Әрине, олай емес.)

8— Уа, адам[†], Жаратқан Ие саған ненің игілікті екенін білдірген еді. Ол сенен нені талап етеді? Әділ істер істеп, мейірімділікті ұнатуыңды, әрі сиынатын Құдайыңмен тығыз байланыста болып кішіпейіл жүруіңді талап етеді емес пе?![*]


Алдамшылар мен зорлықшылдардың жазалануы

9Жаратқан Иенің даусын тыңдаңдар! Егер шын дана болсаңдар, Жаратқан Иені терең қастерлейтін болыңдар! Ол Иерусалим қаласына мына үндеуді тастайды: «Таяқ іспетті жау әскеріне әрі оны тағайындап, осында жіберген Жаратқан Иеге назар аударыңдар! 10Уа, зұлым әулет, сендердің арамдықпен жиып-тергендерің әлі бар емес пе? Сендердің әдейі азайтылған өлшеуіштеріңді жек көремін! 11Таразысы алдамшы, әрі дорбасын жалған өлшеуіш тастарға толтырып алған кісіні Мен қалайша ақтаймын?[*] 12Қаланың байлары зорлықшыл, тұрғындары өтірікші, ауыздарынан шығатыны алдап-арбау.

13Сол себепті Мен сендерді жарақаттап құртамын, күнәларың үшін күйретемін. 14Сендер тамақ жейсіңдер, бірақ тоя алмайсыңдар, қарындарың бәрібір аш болады. Былай қойып сақтайсыңдар, бірақ ештеңе жинай алмайсыңдар. Тіпті сақтап қойғандарыңның өзін Мен семсермен еліңе басып кірген жауға табыстаймын. 15Сендер тұқым себесіңдер, бірақ өнім алмайсыңдар, зәйтүн жемісін сығасыңдар, бірақ соның майын қолданбайсыңдар. Жүзім шырынын сығып аласыңдар, бірақ одан дәм татып ішпейсіңдер.

16Сендер Омридың зұлым ережелерін, Ахабтың әулетінің барлық арам дәстүрлерін ұстанып, олардың көрсеткен жаман үлгілеріне[*] еліктедіңдер. Сол себепті Мен қаланы күйретуге тастап, оның тұрғындарын масқаралап, басқаларға күлкі қыламын. Сонда сендер халықтардың табасына қаласыңдар».

#### 7


Халықтың шексіз азғындығы

1«Сорлы басым-ау! Бау-бақшаның өнімі түгелдей жиналып болғаннан кейін одан жеміс тапқысы келген кісідеймін. Онда тәбетімді басатын не жүзім шоғы, не ерте піскен інжір жемісінің бірде-біреуі қалмаған! 2Дәл сол сияқты, елде Құдайға адал ешкім қалмаған! Адамдардың арасында бірде-бір әділ адам[†] қалған жоқ! Барлығы біреудің қанын төгуді аңдып жатады, әркім ағайынына тұзақ құрып қойған. 3Екі қолы да жамандықты істеуге шебер-ақ, әмірші[†] сый-тарту дәметеді, төреші де жемқор, ал ұлық өз қалағанын иемденеді. Бәрі осылайша сөз байласып істі бұрмалайды. 4Олардың ең жақсысы тікенді бұтадай, ең әділдеуі қаулап өскен тікенекті қоршаудай. Бірақ олардың күзетшілері — пайғамбарлары[†] алдын ала айтып кеткен сот күні таяп қалды.[*] Сонда олар абыржып, не істерін білмейді.

5Бұдан былай көршіңе де сенбе, досыңа да сенім артпа! Тіпті қойныңдағы өз әйеліңе де айтатын сөздеріңе сақ бол! 6Өйткені өз ұлы әкесін масқаралап, қызы шешесіне, келіні енесіне қарсы шығады. Адамның дұшпаны өз үй іші болады.

7Ал мен Жаратқан Иеге[†] үмітпен қараймын. Өзімді құтқаратын Құдайдың көмек көрсетуін күтемін. Айтқан дұғаларым Құдайымның құлағына жетеді».


Халықтың Құдайға қайта бет бұрып, ақталуы

8«Мені табалама, дұшпаным! Құласам да, қайта тұрамын! Қазір түнекте отырсам да, Жаратқан Ие жарық нұрым болады![*] — дейді Иерусалим. — 9Мен Жаратқан Иеге қарсы күнә[†] жасағандықтан Оның қаһарына ұшыраймын. Бірақ кейін Ол мүддемді қорғап, мені ақтайды. Сонда Ол мені нұрға алып шығады, Оның әділ істерін көремін! 10Сонда дұшпандарым да мұны көреді. Мені: «Құдайың Жаратқан Ие енді қайда?» деп табалаған олар масқараға батады. Жаулардың құлдырағанын өз көзіммен көремін, олар көшелерде батпақ сияқты тапталатын болады».

11«Сенің қабырғаларыңды қайтадан тұрғызатын, шекараларыңды кеңейтетін күн де туады! 12Сол кезде жұрт саған Ассурдан және Мысырдың қалаларынан, иә, Мысыр мен Евфрат өзенінің аралығынан, батыс пен шығыстағы теңіздердің және таулардың араларынан келетін болады. 13Алайда жер өз тұрғындарының теріс істерінің кесірінен қаңырап бос қалады».


Халықтың Жаратқанға дұға етіп, мақтау айтуы

14«Халқыңды, өз үлесіңе тиген отарыңды, асатаяғыңмен бақ, уа, Ием[†]. Олар ну орманда әрі құнарлы егістіктерде тұрады. Өткен замандағыдай, олар Башан мен Ғилақадтың жайлауларында оттасын». 15(Жаратқан Ие мынаны уәде етеді:) «Сенің Мысырдан көшіп шыққан кезіңдегідей, Мен саған Өзімнің кереметтерімді[†] көрсетемін».

16«Басқа халықтар соны көріп, өздерінің шектеулі күш-қуатына ұялатын болады. Олар қолдарымен ауыздарын жауып үнсіз қалады,[*] құлақтары керең болып мелшиіп тұрады. 17Сол дұшпандар жыландай, жерде бауырымен жорғалайтын мақұлықтай шаң-тозаң жалап, өз бекіністерінен діріл қағып шығатын болады. Уа, Құдайымыз Жаратқан Ие, олар Саған қорқынышпен бет бұрып, алдыңда үрейленіп, Сені терең қастерлейтін болады».


Сөзіне адал рақымды Құдайды мадақтау

18«Өз меншікті халқын кінәсінен арылтатын әрі оның тірі қалғандарының теріс істерін кешіретін Сен сияқты қай Құдай[†] бар?[*] Сен мәңгілікке қаһарланбайсың, қайта, берік мейірім көрсетуден рақат табасың.[*] 19Сен бізге қайтадан рақымыңды көрсетесің. Әділетсіз істерімізді аяғыңмен таптап, күнәларымыздың бәрін де теңіздің тұңғиығына тастайсың! 20Ежелгі заманда ата-бабаларымызға уәде еткеніңдей, Сен Жақыптың үрім-бұтағына адалдық танытып, Ыбырайымның ұрпақтарына берік мейіріміңді көрсетесің».

### Нақұм


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Нақұм пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Нақұм пайғамбар Жосия патшалық құрған кезеңде (шамамен б.з.д. 640-615 жж.) Яһуда еліне Құдай Тағаланың хабарын жеткізді. Нақұмның есімі «Жұбаныш» дегенді білдіргендей, оның айтқандары халықты жұбатып, жігерлендіретін сөздерден тұрды.

Исраилдің қас жауы — Ассур патшалығының астанасы Ниневи құртылмақ! Бұдан жүз жыл бұрын Жүніс пайғамбар да қаланың ауыр күнәларына бола жуырда қиратылатыны жайлы жариялаған болатын. Сонда Ниневидің патшасы мен халқы күнәларынан бас тартқандықтан, Құдай оларды кешірді (Жүн 3:1-10).

Бірақ б.з.д. 700 ж. Ниневи Ассур патшалығының астанасы болып тағайындалғанда қайтадан менменсіп, зұлымдыққа салынды. Ассурдың әскері басқа елдерге қатыгездікпен басып кіріп, патшалары мен өзге де жетекшілерін қинап өлтіріп, халықтарын Ассур патшалығының алыс өңірлеріне айдап әкетті. Б.з.д. 722-721 жж. ассурлықтар Солтүстік Исраилді де жаулап алып, астанасы Самарияны талқандады да, халықтың басым бөлігін Ассурға жер аударды (Пат4 17:6,[23]). Жаратқан Иеге адал болып қалған бірқатар исраилдіктер ғана уақытында оңтүстіктегі Яһуда еліне қашып құтылуға үлгерген еді.

Ассурлықтар Яһудаға да шабуыл жасады, ал Жаратқан Ие өз халқына Нақұм пайғамбар арқылы мына хабарын жеткізді: Ассурдың астанасы Ниневи қыңырлана істей берген зұлым істеріне бола жуырда талқандалмақ (3:1-7)! Бұл б.з.д. 612 жылы жүзеге асып, Ниневи Бабыл мен Мидия әскерлерінің алдында тізе бүгіп, қиратылды.

Күні бүгінге дейін Құдайдың халқы Нақұм пайғамбардың жазбасынан маңызды тәлім мен жұбаныш алып келеді. Себебі «Жаратқан Ие ізгі, басыңа қиындық түскен кезде Ол паналайтын қорғаның болады» (1:7), бірақ «Ол айыптыны жазасыз қалдырмайды» (1:3).

#### 1


Құдайдың зор мейірімі әрі қыңыр жауларына лаулаған қаһары

1Бұл — Жаратқан Иенің[†] Ниневи[*] жайындағы ауыр хабары,[*] елқостық Нақұм көрген көріністер[*] туралы жазба.[*] 2Жаратқан Ие — Өзінен басқа тәңірлеріңнің болуына еш төзбейтін[*] әрі арам істің қарымтасын қайтаратын[*] Құдай[†]. Ол зұлымдықтарды жазалап, оларға ашуланады. Жаратқан Ие жауларына лайықты жазаларын тартқызып, дұшпандарының қылмыстарын есінен шығармайды.[*]

3Жаратқан Ие қаһарлануға асықпайды, Оның құдіреті ерен зор. Ол айыптыны[*] жазасыз қалдырмайды. Тәңір Иенің жүрген жолы құйын мен дауылдан өтеді, бұлттар Оның аяғының басқан шаңына ұқсайды. 4Жаратқан Ие теңізге тыйым салып, оны құрғатады,[*] өзендерге бұйырғанда солардың барлығы кеуіп қалады,[*] Башан мен Қармил тауларындағы жайылымдар күйіп кетеді, Ливанның қаулаған ормандары солып қурап қалады. 5Таулар Оның алдында сілкініп, төбелер балқып кетеді. Жер беті, бүкіл әлем және онда тұратындардың барлығы Оның алдында дірілдейді. 6Жаратқан Иенің ашуына кім шыдай алар екен? Оның лаулаған қаһарына кім төтеп бере алады? Оның ашу-ызасы от сияқты төгіліп, жартастар да Оның алдында талқандалып үгітіледі.

7Жаратқан Ие ізгі, басыңа қиындық түскен кезде Ол паналайтын қорғаның болады. Өзіне сенім артқандарды Ол жақыннан танып біледі. 8Бірақ жау қаласын Иеміз ғаламат топан сумен іргетасына дейін құртады,[*] қара түнек Оның жауларын басады.


Ниневиге шығарылған үкім

9Сендер Жаратқан Иеге қарсы не ұйымдастырмақсыңдар? Ол соларыңды біржола құртады. Осы пәле екінші рет бастарыңа түспейді. 10Оның жаулары тікенді бұтаға шырмалып, мас адамдай тәлтіректеп жүретін болады. Олар өртке жанған құрғақ сабандай мүлдем құрып кетеді. 11Жаратқан Иеге қарсы жамандық ойлап, зұлым іс жоспарлайтын біреу сенен шығып аттанды (уа, Ниневи).

12Жаратқан Ие мынаны айтады: «Олардың күші зор, саны өте көп болғанмен, ассурлықтар жойылып, құрып кетеді. Уа, халқым, Мен сені ауыр апатқа ұшыратқан едім,[*] алайда қайтадан солай істемеймін. 13Мен енді Ассурдың салған мойынтұрығын иығыңнан алып тастап, кісендеріңді үзіп босатамын».

14Жаратқан Ие сен туралы мынадай бұйрық берді, уа, Ассур патшасы: «Сенің соңыңнан ұрпақ қалмай, атың өшеді. Тәңірсымақтарыңның ғибадатханаларындағы[†] қашалған бейнелер мен құйылған мүсіндерді қиратамын. Мен қабіріңді ойрандатқызамын,[*] себебі сен жек көрініштісің».

15Қараңдар, ізгі хабар жеткізуші біреу таудан асып келе жатыр![*] Ол тыныштықты жариялап: «Уа, Яһуда елі, мейрамдарыңды тойлап, Құдайға берген уәделеріңді орында! Сол сұмырайлар енді саған баса-көктеп кірмейтін болады! Қайта, олардың өздері толығымен құрып кетеді!» — деп паш етеді.

#### 2


Ниневидің қоршауға алынуы

1Уа, Ниневи халқы, сені шашырататын басқыншы саған қарсы аттанып келе жатыр! Қамалыңды күзетіп, жолдарыңды қадағала! Беліңді бекем буып, бар күш-қайратыңды жинақта!

2Жаратқан Ие[†] Яһуданың[*] да, Солтүстік Исраилдің де салтанатын қайтадан қалпына келтіреді. Өйткені құртушы жаулары оларды талқандап, бау-бақшаларын да жермен-жексен қылған болатын.

3(Ниневиді шабуылдаған) жасақшылардың қалқандары қан қызыл түсті, сол мықты жауынгерлер қырмызы шапан жамылған. Соғыс күймелері шайқасқа келе жатқанда темірлері оттай жалт-жұлт етеді. Сарбаздар қарағай найзаларын сілтелеп шайқасқа дайын тұр. 4Соғыс күймелері қаланың көшелерімен құйындай жүйткіп, алаңдармен зымырап, әрлі-берлі шапқылайды. Олар алаудай жалындап, найзағайдай жарқылдап зуылдайды.

5Қолбасшы өзінің таңдаулы жасақшыларына бұйрық береді. Олар жол бойында сүрінгенмен қаланың қабырғасына қарай асығып, сонда дәу қорғаныш қалқандарын орнатып қояды. 6Қыраттағы өзен қақпалары ашылып, топан су патша сарайын талқандайды. 7Ниневи халқы айдауға кетуі керек деп шешіліп қойылған. Оның күң қыздары көгершіндей күңіреніп, қайғыдан[†] көкіректерін соққылайды.

8Ежелден Ниневи суға толы тоғанға ұқсайтын, бірақ қазір суы таусылып бара жатқандай, қала халқы қашып кетуде. «Тоқта, тоқта!» деген бұйрық берілсе де, ешкім артына бұрылмайды. 9Жау: «Күмісті олжалаңдар! Алтынды да әкетіңдер!» — деп шақырады. Қала қазыналарындағы қымбат бұйымдар сансыз көп! 10Ниневи тоналып, қиратылып, қаңырап бос қалады. Адамдар жүрексініп, тізелері дірілдеп, денелері қалтылдап, барлығының бет-жүздері аппақ қудай болады.


Жауыз Ниневи қаласының қаңырап бос қалуы

11Арыстанның апанындай болған қала енді қайда екен? Еркек, ұрғашы арыстандар іспетті балаларын азықтандырып, ештеңеден қаймықпай шарлап, жер бетін кезіп жүрген қатыгез халық қайда енді? 12Арыстан өзінің күшіктеріне жемтіктерін паршалап жеткілікті етіп әкеліп, ұрғашысын да қамтамасыз ететін. Ол апанын олжасы мен паршаланған жемтікке толтыратын.

13«Мен саған қарсымын, — деп ескертеді Әлемнің Иесі.[†] — Мен сенің соғыс күймелеріңді өртеймін, семсер жас арыстандарыңды мерт қылады. Саған енді жер бетін олжалауға жол бермеймін. Сенің хабаршыларыңның паң дауыстары бұдан былай естілмейтін болады».

#### 3


Ниневидің жасаған ауыр қылмыстары

1Қан төгуге, өтірікке толы, ұрлық пен тонау толастамайтын қала — Ниневи қасіретке қалады! 2Қамшының сартылы, дөңгелектің тарсылы, жылқының дүбірі, соғыс күймелерінің дүрсілі естіліп тұрады. 3Атты әскер алға жүйткіп, семсерлер жарқылдап, найзалар жалт-жұлт етеді. Көп адам[†] қырылып, сансыз өліктер үйіліп, жұрт өліктерге сүрінетін болады. 4Осының бәрі Ниневидің шексіз азғындығы мен опасыздығы үшін басына түседі. Сұлу да тартымды болып, сиқыршылықты әбден меңгерген бұл қала арам іс-әрекетімен халықтарды баурап алды да, көп әулеттерді сиқыршылығымен құлдыққа сатты.


Ниневидің біржола қиратылуы

5«Мен саған қарсымын, — деп ескертеді Әлемнің Иесі.[†] — Сенің етегіңді бетіңе дейін түргіземін! Халықтар мен патшалықтарға сенің жалаңаш тәніңді ашып, абыройыңды төгемін. 6Сені кір-қоқыспен атқылап қорлаймын, кім екеніңді барша жұртқа паш етемін. 7Көргендердің барлығы сенен қашып: «Ниневи қирап қалды, енді кім оған көңіл айтпақ?» дейді. Оны жұбататын ешкім де табылмайды».

8Әлде сен Ніл өзенінің бойында орналасқан, айналасын су қоршаған Но-Аммон[*] қаласынан артықсың ба? Өзен сол қаланың қорғанышы, қоршаған суы оның қамалы іспетті болған еді. 9Құш[†] пен Мысыр оның шексіз қуаты, Пұт пен Либия оның қолдаушыларының қатарында болатын.[*] 10Бірақ та оның халқы тұтқындалып, айдалып кетті; сәбилері әр көшенің қиылысында ұрылып өлтірілді. Жаулап алушылар абыройлы адамдарын жеребе тастап бөлісіп алып, барлық ұлықтарын кісендеп айдап әкетті.

11Ал енді, Ниневи, сен де (Жаратқан Иенің[†] қаһарынан) мас болғандай тәлтіректеп жүресің![*] Сен де тығылып, жаудан бас сауғалайтын орын іздейтін боласың. 12Інжір ағашын[†] ерте сілкігенде, піскен жемістері адамның аузына келіп түседі. Сенің барлық қамалдарың да дәл солай жау қолына түсетін болады. 13Өз жасақшыларыңа көз тасташы: олардың барлығы да әйел сияқты әлсіз болады. Еліңнің қақпалары жауларыңа айқара ашылады, себебі олардың ысырмаларын от жалмап қояды.

14Ниневи, қоршауға түсетін кезіңе дайындалып, су қорын жинап ал! Бекіністеріңді күшейт! Балшық илеп, әктас ерітіндісін дайындап, кірпіш қабырғаны жөнде! 15Алайда от сені жалмайды, семсер шауып түсіріп, шегіртке құртындай жоқ қылады. Шегірткедей көбейіп, соның құртындай молайып көр, бәрібір жау сені жоятын болады.

16Сенің саудагерлерің аспандағы[†] жұлдыздардан да көбейіп кеткен, бірақ олар шегіртке құртындай елді тып-типыл қылып, ұшып кетеді. 17Нөкерлерің көк шегірткелер іспетті, лауазымды адамдарың шегіртке үйірлері сияқты. Салқын күндері олар шарбақтарға қонып отырады да, күн ысығанда ұшып кетеді. Қайда кеткендерін ешкім білмейді.

18Уа, Ассур патшасы, сенің бақташыларың мүлгіп отыр: сол даңқты әміршілерің[†] демалып жатыр! Ал халқың таулардың арасына шашырап кеткен, оларды жинап әкелетін ешкім жоқ. 19Сенің күйреуің ешкім жаза алмайтын жара іспетті, өзің құлдыраған өлімші халдесің. Басыңа түскен апат туралы естіген әркім соны қол шапалақтап қабылдайды. Себебі сенің шегі жоқ қаталдығыңды өз басынан өткізбеген ешкім қалмады.

### Аббақұқ


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Аббақұқ пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Бұл жазбада Аббақұқ пайғамбардың мінажаттары және Құдайдың жауаптары берілген. Еремия пайғамбар сияқты, Аббақұқ та б.з.д. 7-ғасырдың екінші жартысында Яһуда патшалығында өмір сүрді.

Елдегі жақсы адамдардың зорлық көріп, ал зұлымдардың табыспен өркендеп тұруы Аббақұқты қатты қинайды. Пайғамбар өзін толғантқан жайттарды Құдайға жеткізіп, соларға жауап алады. Жуырда зұлымдар Бабыл патшалығының әскері арқылы жазаланбақ. Сонда Аббақұқ оның бұлай болмауға тиіс екенін айтып, құдайсыз әрі қатыгез бабылдықтардың ең зұлым яһудилерден де бетер жаман екенін алға тартады. Жаратқан Ие пайғамбарына Бабыл халқының да ауыр қылмыстары үшін кейін жазаланатынын түсіндіреді.

Жазба соңында пайғамбар Құдайдың өзіне білдірген хабарына керемет жыр түріндегі мінажатпен жауап береді. Қиын-қыстау кезеңнен өтуге тура келсе де, Құдайға деген оның берік сенімін паш еткен осы дұға Забурдағы мадақтау жырларына ұқсайды. Ол барлық замандағы сенушілерді Жаратқан Иеге берік сенім артуға жігерлендіріп келеді.

#### 1


Кіріспе

1Мұнда Аббақұқ пайғамбардың[†] Құдайдан алған аянындағы ауыр хабар берілген.


Пайғамбардың Яһуда еліндегі әділетсіздік туралы шағымы

2— Уа, Жаратқан Ие,[†] қашанғы мен көмек сұрап, Сен құлақ салмай қала бересің? «Барлық жерде зорлық!» деп қанша шағымдансам да, Сен құтқармайсың. 3Неге мені әділетсіздікке қарауға, зұлымдықты көруге мәжбүрлейсің? Күн сайын көретінім құрып-күйреу мен зорлық-зомбылық, айналам ұрыс-керіс пен дау-жанжал. 4Сондықтан да Таурат заңы[†] күшінен айырылған, әділ үкімдер еш орындалмайды. Зұлымдар адал жанды қоршап алып, қыспақтайды, осылай әділ сот бұрмаланады.


Жаратқан Иенің жауабы

5— Халықтарға көз тастап, назар аударыңдар! Таңғалып, таңдай қағыңдар! Себебі көздеріңнің тірісінде Мен бір істі жүзеге асырмақпын. Оны біреу алдын ала айтып берсе де, сендер сенбес едіңдер: 6Мен бабылдықтарды[*] — сол бір қатыгез де қарқынды халықты қолдап, көтеремін. Олар жердің шалғайларына дейін аттанып, өзгелердің қоныстарын тартып алады. 7Бабылдықтар — қорқынышты да айбынды халық, заңдары мен билігі өздерінен ғана туындайды. 8Аттары қабыланнан жүйрік, кешқұрым жортып жүретін қасқырдан айбарлы. Атты әскері құйғыта шабады, салт аттылары алыстан зулап келіп, олжасына тап берген бүркітке ұқсайды. 9Барлығы тонауға аттанып, шөл даладан соққан дауылдай алға басып, тұтқындарын құмдай жинайды. 10Олар патшаларды мазақтап, әміршілерді[†] күлкі етеді; қамалды қалаларды келекелеп, қабырғасына қарай үймек үйіп, қаланы басып алады. 11Содан олар жел сияқты соғып өтеді.[*] Бұлар кінәлі адамдар, олар өз күш-қуаттарына құдайдай табынады.[*]


Пайғамбардың жазаны тартқызбақ бабылдықтар туралы шағымы

12— Уа, Жаратқан Ие, Сен мәңгі тірі, киелі[†] Құдайым емессің бе? Бізді өлімге қимағаның ғой?[*] О, Ием[†], Сен бізді соттауға Бабыл халқын тағайындағансың, уа, жартастай Қорғанымыз, бізді жазалауға дәл соларды белгілеп[†] қойғансың![*] 13Ал Сенің көздерің зұлымдыққа қарауға тым пәк, озбырлыққа қарап тұра алмайсың. Ендеше неге сол опасыздарға жол бересің? Осы зұлым жау өзінен әділірек басқаларды жалмап жеп жатқанда, Сен неге үндемейсің? 14Осылайша адамдарды теңіздегі балық сияқты қыласың, әрі әміршісі жоқ, бауырымен жорғалаушы жәндіктер іспетті етесің! 15Содан Бабыл біздің бәрімізді қармағымен ұстап, ауына түсіреді, торымен жағаға тартып шығарып, соған қуанып мәз болады. 16Сондықтан Бабыл ауына құрбандық шалып, торына табынып хош иісті зат түтетеді.[*] Өйткені солар арқылы олжаға кенеліп, майлы тамаққа тойынады. 17Сонда қалай, Бабыл өз торына тыным бермей халықтарды аяусыз құрта берсін бе?!


#### 2

1Мен күзетке тұрып, мұнараға шығамын, Жаратқан Иенің[†] маған не айтатынын, шағымыма қандай жауап беретінін күтемін.


Жаратқан Иенің пайғамбарға берген жауабы: бабылдықтар да жазаланбақ!

2Сонда Жаратқан Ие маған былай деп жауап берді:

— Сен аянда[*] көрген хабарымды тақташаларға анық қылып жазып қой!

Содан шабарман оны әр жерде оқып жарияласын![*] 3Өйткені бұл хабар белгілі[†] бір уақытта іске асып, орындалатын кезіне меңзейді. Ол өтірік болып шықпайды. Орындалуы кейінірек болса да, оны күт! Ол шүбәсіз келіп, еш кешікпейді.

4Паңданып кеткен жауға қарашы, оның ой-ниеті адал емес. Ал әділ адам[†] сенімі арқылы шынайы өмір сүреді.[*]

5Сол өркөкірек патшалық көпірген шараптай[*] тыным таппайды, аранын көрдей ашқан, ажал сияқты тойымсыз. Өзіне барлық халықтарды жинап, күллі ұлттарды қолына түсіреді. 6Алайда бір күні бәрі Бабылды мысалға айналдырып, сықақ әндерімен мазақтап былай дейтін болады:


«Ұрлағандарын жинап, зорлықпен
Басқалардан тартып алғандарымен
Шексіз байыған ол қасіретке қалады!
Ұзаққа созылар ма сол қылықтары?!»


7(Біліп қой, Бабыл:) сенен борышыңды қайтаруды талап ететіндер аяқ астынан саған қарсы көтеріледі. Олар ұйқыдан оянып, сені талан-таражға салып тонап, өзің олардан дірілдеп қорқатын боласың. 8Сен көп халықты тонағандықтан, қалған халықтар енді сенің өзіңді тонайды. Себебі сен адам қанын төгіп, елдер мен қалаларды тұрғындарымен бірге қираттың.

9Арам жолмен үйіңді байлыққа кенелткен, қонысыңды биікке салып, пәледен аулақ боламын деп сенген[*] сен қасіретке қаласың! 10Сен көп халықтарды қыруды ойластырып, үй ішіңді масқараға қалдырып, жаныңды тозаққа[†] қидың! 11Үйлердің қабырға тастары саған қарсы айғақ болып айқай салады, арқалық бөренелері оларға қосылып, соны жаңғыртады.

12Қан төгіп қала орнатқандар, қылмыспен қорған салғандар қасіретке қалады![*] 13Сол халықтардың еңбегі отқа отын болып, ұлттардың қинала істегендері зая кететінін Әлемнің Иесі[†] бекіткен жоқ па? 14Себебі теңіздің суға толы болатынындай, жер де Жаратқан Иенің ұлылығын білетіндерге солай толы болады.[*]

15«Шарапты» толтыра құйып, басқаларды «мас қылған» да қасіретке қалады! Олардың «ашылған ұятына қарап отыру» үшін солай істейді. (Бабыл, сен басқа елдерді тонап, масқаралағанда осылай істедің.) 16Сен даңққа емес, масқараға бөленетін боласың! Ендігі кезек саған келіп, өзің де ішіп, ұятың ашылсын! Жаратқан Иенің құдіретті қолынан шыққан, Оның қаһарына толы тостағанынан іш![*] Сонда зор даңқың масқараға айналады. 17Сенің Ливан ормандарына жасаған зорлығың[*] өз басыңа келіп, аңдарды құртқаның өзіңді үрейлендіреді. Сен адам қанын да төгіп, елдер мен қалаларды тұрғындарымен бірге құрттың.

18Сонда тәңір мүсінінің келтірер пайдасы не? Оны ойып жасаған жай пенде емес пе? Немесе құйылып жасалған, өтірікті үйрететін мүсіннің пайдасы қандай? Оны жасайтын адам баласы өзінің қолынан шыққан тәңірсымаққа сенеді, бірақ сол мүсін сөйлей алмайды, ол үнсіз мылқау. 19Ағаш[†] мүсінге: «Тіріл!», мылқау тасқа: «Оян!» дейтін қасіретке қалады! Өлі мүсіндер сендерге дұрыс жолды үйрете ала ма? Алтын, күміспен қапталған болса да, оларда тіршілік жоқ.

20Ал Жаратқан Ие Өзінің (көктегі) киелі[†] үйінде.[*] Бүкіл жер беті Оның алдында үндемей, Оны терең қастерлейтін болсын!

#### 3


Пайғамбардың құдіретті Құдайға сенімін артқан мінажаты

1Аббақұқ пайғамбардың[†] Құдайға еткен мінажаты; екпінді әуенмен айтылады.


2Уа, Жаратқан, Сенің даңқың жайлы естігенмін,
Ием[†], істеріңе қатты таңырқап келемін.
Осы заманда да сондайларды жасай гөр,
Тірі кезімізде оларды паш ете гөр,
Қаһарыңда мейіріміңді ескере гөр.


3Киелі[†] Құдай[†] Теманнан, Паран тауынан келді.[*]
Ұлы салтанаты Оның жапты күллі аспанды,[†]
Оны дәріптеген мадаққа жер беті кенелді.
4Құдай нұры таң шапағындай жарқырады,
Құдіретті қолынан сәулелер жалтырады.
5Жаратқан Иенің[†] алдында апат жүрді,
Ал соңынан күйдіргіш індет[*] те ерді.
6Құдай тұра қалып, жерді сілкіндірді,
Ол қарағанда халықтар дірілдеді.
Ежелгі таулар опырылып құлады,
Атам заманғы төбелер шөгіп қалды.
Мәңгілік — Киелі Құдайдың жолдары!
7Көрдім Құшанның абыржыған шатырларын,
Дірілдеп қорыққан Мадиянның қостарын.[*]


8Уа, Жаратқан, өзендерге ашуландың ба,
Қаһарың ағымдарға бағытталған ба?
Сен аттарыңа мініп, атойлағанда
Теңізге қарсы қатты қаһарландың ба?
Жоқ, күймелеріңді жібердің құтқаруға!
9Сен садағыңды қынабынан шығардың,
Отты жебелерді уәдеңе сай дайындадың,
Жер бетін сай-аңғармен бөліп тастадың.
10Таулар Сені көргенде дүр сілкінді,
Су тасқыны ағып өтіп лап берді,
Түпсіз тұңғиық гүрілдеп күркіреді,
Толқындары биікке көтерілді.


11Ұшқан жебелеріңнің жарығында,
Жалтыраған найзаңның жарқылында
Тып-тыныш тұра қалды күн де, ай да.[*]
12Қаһарлана жер бетімен қадам бастың,
Ашулана халықтарды таптадың.
13Құтқаруға аттандың Сен халқыңды
Және Өзің тағайындаған патшаңды.[*]
Зұлым елдің әміршісін[†] күйреттің,
Оны толықтай ұятқа қалдырдың.[*]


14Жау құйындай құйғытып бізді шашпақ болғанда,
Тығылған байғұсты қуана жалмамақ болғанда,
Қолбасшының басына өз найзасын сұғып алдың,
15Аттарыңның тұяғымен теңізді таптадың,
Зәулім су иірімі арқылы жол салдың.[*]


16Естігенде жүрегім дүрсілдей соқты,
Зор гүрілден еріндерім қалтырады,
Сүйектерім әлсіреп, күштен айырылды,
Аяқ астым қалш-қалш етіп шайқалды.
Ал бізді тонап, талан-таражға салған
Елдің өзі апатқа ұшырап жатқан
Күнді шыдамдылықпен тосатын болам.


Қиын-қыстау кездегі сенім мен қуаныш

17Інжір ағаштары[†] гүлдемесе де,
Бақтарда жүзім шоқтары піспесе де,
Зәйтүн ағаштары өнім бермесе де,
Егістіктерден астық жиналмаса да,
Қорада қой, табында мал қалмаса да,
18Мен бәрібір Жаратқанға шаттанамын,
Құтқарушы Құдайыма қуанамын.


19Жаратушы Тәңір күш-қуатым болады,
Ием мені бұғыдай жүйрік қылады,
Қырат жолмен жүруіме күш дарытады.


(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ішекті аспаптардың сүйемелдеуімен орындалады.)

### Софония


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Софония пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Софония пайғамбар Езекия патшаның шөпшегі болатын. Пайғамбар Құдайдың хабарын Яһуда еліне Жосия патшалық құрған кезде (б.з.д. 640-609 жж.) жеткізді. Демек, пайғамбар осы қызметін Жосия өз халқын Жаратқан Иеге қайтарып алып келген уақыттан (б.з.д. 623 ж., Пат4 22:11-23:30) бұрын атқарды. Жосияның әкесі Амон және атасы Манаса Яһуданың халқын Құдай Тағаланың түзу жолынан тайдырып, көршілес ұлттар істегендей жалған тәңірлерге табындырып, күнәға әбден батырған болатын. Енді Софония пайғамбар халыққа Жаратқан Иенің ұлы соты күні келгенде Ол сол ұлттарды да, Яһуда халқын да қатаң жазалайтыны жайлы сақтандырды. Олар жауларының еліне жер аударылмақ. Ал Жаратқан Иеге мойынсұнғандарда үміт бар еді: Ол халқын мейіріммен кешіріп, қайтадан қабылдамақ. Сонда олар айдалып әкетілген жерлерінен зор қуанышпен Яһуда еліне қайтып келетін болады.

#### 1


Пайғамбардың шыққан ата-тегі

1Яһудаға Амон ұлы Жосияның[*] патшалық құрған кезінде Жаратқан Ие[†] Софонияға сөзін арнады. Ол Хусидің ұлы, Ғодалияхтың немересі, Амарияхтың шөбересі, Езекияның[*] шөпшегі еді.


Адамзаттың болашақта тартатын жазасы

2«Мен бәрін де жер бетінен құртып жібермекпін! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — 3Сонда адам[†] мен хайуанды да, аспандағы[†] құс пен теңіздегі балықты да, азғырушы мүсін мен зұлымдық жасаушыны да жаппай жоқ қыламын. Жер бетінен адам баласының көзін құртамын!» — Жаратқан Ие осыны нық айтады.


Яһуда халқына шығарылған үкім

4«Яһуда мен Иерусалимнің күллі тұрғындарына қарсы қолымды созып, оларды жазалаймын. Бұл жерден Бағалға табынушылықты[*] із-түзсіз құртып, абыздардың және Өзімнен бас тартқан діни қызметкерлердің[†] есімдерін жоямын. 5Жалпақ үй төбелеріне шығып, аспан денелеріне иіліп табынатындарды, әрі Жаратқан Иеге де, жалған тәңір Молохқа[*] да бірдей құлшылық етіп, адал болуға ант ететіндерді жоқ қыламын. 6Олар Маған, Жаратқан Иеге құлақ салудан бас тартып, енді Өзіме бет бұрып сиынбайды да, Менен не ақыл, не жарылқау сұрамайды да. Мен солардың барлығын да қырып-жоямын!»

7(Уа, Яһуда халқы,) Жаратушы Тәңір Иенің алдында үнсіз болыңдар! Себебі Жаратқан Иенің соты күні таяп қалды![*] Жаратқан Ие Яһуда халқын құрбандық болуға дайындады. Өзі асқа шақырған Яһуданың жауларын сол рәсімге арнап тазартқандай даярлады. 8«Мен, Жаратқан Ие, құрбандық шалған сол күні әміршілер[†] мен патшазадаларды, шетелдік киім киіп бөгде әдет-ғұрыптарға бой ұрған солардың барлығын да жазалаймын! 9Сол күні Мен соқыр сенімге салынып табалдырыққа аяқ басудан шошынатындардың барлығын[*] және қожайындарының үйлерін зорлықпен әрі алдамшылықпен иемденген байлыққа толтырғандардың бәрін жазалаймын».

10Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Сол күні қаланың Балық қақпасынан айқай, Екінші ауданынан жылап-сықтау, қыраттардан зор күйреудің даусы шығатын болады. 11Жылаңдар, Төменгі ауданның тұрғындары! Араларыңдағы күллі саудагерлер[*] құрып, күміспен сауда-саттық жасайтындардың барлығы аластатылады.[*]

12Сол кезде Мен Иерусалим қаласын шырақтармен шарлап, тінту жүргіземін. Сонда бейқам күнәкарларды жазалаймын. Олар іштей былай дейді: «Жаратқан Ие не жаман, не жақсы ештеңе де істемейді».[*] 13Ал шынында олардың бар дәулеті тоналып, үйлері қирап, қаңырап бос қалмақ. Олар үй салып, онда тұра алмайтын, жүзімдік отырғызып, оның шырынын іше алмайтын болады».[*]


Жаратқан Иенің ұлы соты күні

14Жаратқан Иенің ұлы күні таяп, жақындап қалды, ол тез келе жатыр! Жаратқан Иенің сол күні қатты дауыс шықпақ, сонда мықты жасақшылар да ащы зармен айқайлайтын болады. 15Сол күн — Тәңір Иенің қаһары төгілетін күн, адамның қайғырып,[†] азап шегетін күні, елдің қирап қаңырап қалатын күні, қараңғылық пен қара түнектің күні, қалың бұлттар мен қара мұнардың күні, 16кернейдің даусы мен шайқастың айқай-шуының күні болады! Сонда бекіністі қалалар мен зәулім мұнараларға қарсы шабуыл жасалады.

17«Мен халықтың басына қиын-қыстау кез тудырамын. Олар Маған, Жаратқан Иеге, қарсы күнә[†] жасағандықтан, енді соқыр адам іспетті сипалап жүретін болады. Олардың қаны жердегі шаң-тозаңдай төгіліп, ішек-қарындары қи-қоқыс сияқты лақтырылып тасталады». — 18Жаратқан Иенің қаһары төгілетін сол күні алтын-күмістері оларды құтқаруға дәрменсіз болады. Оның ашу-ызасының отында[*] бүкіл жер беті жанып кетеді, себебі Ол жер бетінде тұратындардың барлығын да аяқ астынан толықтай құртатын болады.

#### 2


Жаратқан Иеге қайтып келуді ескерту

1Масақ іспетті жиналып, байланыңдар, уа, арсыз[*] халық! 2Әйтпесе алдын ала белгіленген[†] шешім орындалып, теріс жолдарыңнан қайту мүмкіндіктерің жел ұшырған қабықтай ғайып болады! Сонда Жаратқан Иенің[†] лаулаған қаһары сендерге лап етіп, Оның қаһары ашылатын күн бастарыңа туады. 3Жиналып, Жаратқан Иеге бет бұрып сиыныңдар, уа, елдегі кішіпейіл әрі Оның еркін орындаушы жандар! Оған мойынсұнып әділдік үшін ұмтылыңдар! Мүмкін, сол күні Жаратқан Иенің қаһарынан аман сақталып қаларсыңдар.


Басқа халықтарға шығарылған үкімдер

4(Філістір еліндегі) Газа қаласы қаңырап бос қалып, Ашқалон да қирап үйіндіге айналады; Азоттың тұрғындары тал түсте айдалып әкетіліп, Әкронның[*] халқы да түп-тамырымен жұлынып тасталады.


5Уа, теңіз жағасында тұратын кереттік халық,[*] сендер де қасіретке қаласыңдар, Жаратқан Ие сендерге үкімін шығарады, уа, філістірлер мекендеген Қанахан елі: «Мен сені құртамын, бірде-бір тұрғының да аман қалмайды!» — 6Содан теңіз жағасындағы жерлерің шопандардың баспаналары мен мал қоралары орналасқан жайылымға айналады. 7Сол кезде теңіз жағалауы Яһуда халқының аман қалғандарына өтеді. Олар сонда малдарын бағып, Ашқалонның үйлерінде түнейтін болады. Себебі өздерінің Құдайы Жаратқан Ие аман қалған яһудалықтарды назарында ұстап, қайтадан игілікке кенелтеді.


8«Менің халқымды ренжітіп, олардың еліне қоқан-лоқы жасаған моабтықтардың[*] келемеждеген сөздері де, аммондықтардың[*] мазағы да құлағыма жетті. — 9Сондықтан Әлемнің мәңгі тірі Иесі, Исраилдің Құдайы, өз атымен ант етіп былай дейді: — Моаб елі Содом іспетті, аммондықтар елі Ғоморра[*] сияқты болады. Сонда олар қалақай шөбі қаптаған, тұзды шұңқырларға толған, мәңгілікке қаңыраған елсіз далаға айналады. Халқым Яһудадан аман қалғандары оларды тонап, елдерін иемденіп алады». — 10Олардың менменсіп, Әлемнің Иесінің[†] халқына тіл тигізіп, мазақ еткендерінің қарымтасы осы болады. 11Жаратқан Ие оларға айбат көрсетіп, сол елдегі бүкіл тәңірсымақтарды әлсіретіп құртады. Сонда теңіз жағалауындағы барлық халықтар Оған өз жерлерінде ғибадат ететін болады.


12«Сендер де, ей, құштықтар,[*] Менің семсерімнен[*] қырыласыңдар»!


13Жаратқан Ие Өзінің қолын тағы солтүстікке қарай созып, Ассур елін[*] қиратып, Ниневи қаласын[*] да шөл даладай қуратып, қаңыратып бос қалдырады. 14Қаланың ортасында отар-табындар мен әр түрлі аңдар жайылып, дамылдайтын болады. Бірқазан мен батпақ жапалағы қираған сарайлардың бағаналарының бастарын паналап, дауыстары терезелерден жаңғырады. Есіктерді үйінділер бөгеп, самырсын тақталары сыртқа шығып жатады. 15Біліп қойыңдар, бұрын масайрап, бейқам жатқан қаланың сиқы осындай болады. Сол кезде ол мақтанып: «Мен өзім бар болушымын, маған тең келер еш нәрсе жоқ!»[*] — дейтін. Ал енді ол қирап үйінді болып, жабайы аңдардың мекеніне айналды! Оның жанынан өткен-кеткеннің барлығы ысқырып, қолдарын сілтеп, оны мазақтайды.

#### 3


Күнәкар Иерусалимге шығарылған үкім

1Қанаушылардың мойынсұнбас, қыңыр әрі арамданған қаласы қасіретке қалады! 2Ол ешкімді тыңдамай, ешкімнен ескерту қабылдамайды. Қала Жаратқан Иеге[†] сенім артпайды, өз Құдайына жақындамайды! 3Оның әміршілері[†] ақырған арыстандай, төрешілері аш қасқырдай. Олар кешке жортуылға шығып, таң атқанша жемтігінің ештеңесін де қалдырмайды. 4Қаланың пайғамбарлары[†] менмен де сатқын жандар. Діни қызметкерлері[†] киелі[†] орынды арамдап, Таурат заңын[†] бұзып аяққа басады. 5Иерусалимді мекендейтін Жаратқан Ие әділ, Ол әділетсіз еш нәрсе істемейді. Таң атқан сайын Ол әділдікті жүзеге асырып, әрбір жаңа күн сайын сонысын тоқтатпайды. Бірақ әділетсіздер ұят дегенді білмейді.

6(Жаратқан Ие тағы мынаны айтады:) «Мен халықтарды қырдым, олардың бекіністі қалаларын бұздым. Көшелерін қаңыраттым, олармен жүретін ешкім де қалмады. Қалалары қираған, адамдары жоқ, тіпті бірде-бір тұрғыны қалмаған. 7Мен қалаға былай дегенмін: Сен Мені сөзсіз қастерлеп, ескертуімді қабылдайтын боласың. Солай істеген болса, ол қирамай, Менің бірде-бір жазама ұшырамаған болар еді. Бірақ олар бәрібір баяғы зұлым істерін бұрынғысынан бетер жалғастыра беруге әуестенді.[*]

8Сондықтан Менің орнымнан тұрып, осы халықты айыптайтын күнімді күтіңдер! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Мен халықтар мен патшалықтарды жинап, оларға ашу-ызамды төгіп, лаулаған қаһарымды лап еткізуді шештім. Сол кезде бүкіл дүние Менің қаһарымның отына шалынып, жанып кетеді».


Аман қалғандардың Иерусалимге қайта оралуы

9«Сонда Мен адамдардың еріндерін тазартып,[*] олардың бәрі Жаратқан Иенің атын атап сиынып, Оған бірге ғибадат ететін болады. 10Құш[†][*] еліндегі өзендердің арғы жағынан Маған сиынып ғибадат ететіндер — Менің шашырап кеткен халқым сый-тартулар әкелетін болады. 11Сол күні сен (Иерусалим) Маған қарсы бас көтеріп жасаған бүкіл опасыз істерің үшін тағы да масқараға ұшырамайсың. Себебі Мен қаланың ішінен өркөкірек паңдардың барлығын аластатамын. Енді қайтып Менің киелі тауымда[*] кеуде көтермейсің. 12Қайта, сендердің араларыңда Жаратқан Иенің есіміне сенім артқан қарапайым да кішіпейіл халықты қалдырамын. 13Исраил халқынан аман қалғандар бұдан былай жамандық істемейді, өтірік те айтпайды. Олардың ауыздарынан жалғандық шықпайтын болады. Олар ішіп-жеп, алаңсыз тынығады, өйткені қорқытатын жаулары болмайды».[*]

14Уа, Сион халқы, ән-жырыңды айта берші! Қуана айқайлашы, уа, Исраил! Шын жүректен қуанып-шаттан, Иерусалим халқы![*] 15Жаратқан Ие сенің үкіміңнің күшін жойып, жауыңды кері қайтарды. Исраилдің Патшасы[*] Жаратқан Ие араңда тұр, Ол саған жар! Енді қайтып пәледен қорықпайсың. 16Сол күні Иерусалимге былай деп жарияланатын болады: «Қорықпа, Сион, қолыңнан күш таймасын! 17Құдайың Жаратқан Ие араңда тұр! Ол — батыр іспетті құдіретті Құтқарушы саған қатты шаттанады, сүйіспеншілігімен сені тыншытып, саған қуанып мерекелейді».

18«Тағайындалған мейрамдарға өздері қатыса алмағандары үшін қайғыланған[†] адамдарды енді жинаймын. Сенікі болған олар бір кезде жаудың олжасына айналып, сен масқараға ұшыраған едің.[*] 19Болашақ кезде Мен саған қысым көрсеткендерді де қолға алып, барлығын жазалаймын. Ақсақ адамдарыңды құтқарып, шашырап кеткендеріңді жинап аламын. Масқара болған елдерінде енді оларға даңқ пен мадақ сыйлаймын. 20Мен сендерді жинағанда ата мекендеріңе бастап алып келемін. Өз көз алдарыңда сендерді тағы да игілікке кенелтіп, жер бетіндегі барлық халықтардың алдында атақ-даңққа бөлеймін».[*] — Жаратқан Ие осыны уәде етеді.

### Хаққай


Кіріспе

[1]

[2]


#### Кіріспе


Хаққай пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Жаратқан Ие Яһуда халқына мықты жаулары Бабыл әскерінен жеңіліп, басқа елге жер аударылуға үкім шығарған болатын. Ал Оның өз пайғамбарлары арқылы жариялағанындай, жетпіс жылдан кейін парсы патшасы Кир халыққа еліне қайтуға және Жаратқан Иенің киелі үйін қайтадан салуға рұқсат берген жарлық шығарды. Исраилдіктердің алғашқы үлкен тобы б.з.д. 538 ж. Жохақым патшаның немересі Зоробабел әкімнің басшылығымен қайтып келді. Көп кешікпей олар қираған киелі үйді қайтадан сала бастады. Екі жылдан кейін халық үлкен қуанышпен оның іргетасын қалап қойды (Езр 3:8-10). Дегенмен кейбір көршілес ұлттар мұны қызғаныштан көре алмай, оларды парсы патшасына өсектеп шағымданып, ол құрылысты тоқтатуға бұйырды.

Б.з.д. 522 ж. Дарий І патша яһудилерге Құдайдың киелі үйін қайтадан салуға рұқсат етті, алайда халық соған ынта таныта қойған жоқ. Олар осы ұлы құрылысқа қаражат жеткіліксіз деп ойлады. Сондықтан б.з.д. 520 ж. Жаратқан Иенің пайғамбарлары Хаққай мен Зәкәрия халықты жұмысқа жұмыла кірісуге жігерлендіріп, Хақ Тағалаға мойынсұнбау жоқшылыққа бастайды деп ескертті. Егер халық Жаратқан Иеге қызмет етуді өз өмірлерінде ең басты артықшылық деп есептеп, солай істесе, онда Ол берген уәдесіне сай соларды жарылқайды. Құдай Тағала, сондай-ақ, оларға Киелі Рухының өздерімен бірге қалмақшы екенін әрі Өзінің киелі үйді ұлы салтанатқа кенелтпекші екенін де жариялады.

#### 1


Киелі үйді қайтадан салу жайлы тапсырма

1Дарийдің[*] (парсы патшалығына) билік жүргізген екінші жылының алтыншы айының бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] Яһуда аймағының әкімі Салатиел ұлы[*] Зоробабелге және бас діни қызметкер[†] Ехосадық ұлы Ешуаға[*] Өзінің Хаққай[*] есімді пайғамбары[†] арқылы сөзін арнап былай деді: 2«Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Бұл халық: «Жаратқан Иенің киелі[†] үйін қайтадан салатын уақыт әлі келген жоқ!» деп жүр».

3Сондықтан Жаратқан Ие Хаққай пайғамбар арқылы тағы мына хабарын да жіберді: 4«Осы киелі үй әлі де қирап жатқанда сендерге іштері ағаш[†] тақтайлармен қапталған сәулетті үйлерде[*] тұратын уақыт па?!»

5Әлемнің Иесі енді мынаны айтады: «Істеген іс-әрекеттеріңе ден қойып, ойланып алыңдар! 6Сендер көп еккенмен аз жинайсыңдар, тамақ жегенмен қарындарың тоймайды, сусын ішкенмен шөлдерің қанбайды, киім кигенмен жылынбайсыңдар, жалақы алғанмен оларың тесік қалтаға кетіп жатқандай болады».

7Сол себепті Әлемнің Иесі тағы мынаны айтады: «Істейтін іс-әрекеттеріңе ден қойып, ойланып алыңдар! 8Тауға шығып, бөренелер тасып әкеліп, киелі үйді қайтадан салыңдар! Осылайша Мен риза болып, атақ-даңқым жайылады,[*] — деп бұйырады Жаратқан Ие. — 9Сендер мол өнім күткенмен, онысы аз болды. Ал үйлеріңе алып келгендеріңді Мен ұшырып жібердім. Неліктен? — деп сұрайды Әлемнің Иесі. — Менің киелі үйім қирап жатқанда сендер әрқайсың өз үйлеріңді сәндеп салуға асыққандарың себепті! 10Сондықтан да аспанның[†] шығы[*] әрі жердің өнімі сендерге берілмей келеді. 11Мен жерлеріңдегі дала мен қыратқа қуаңшылық жібердім. Соның кесірі астық, жүзім шырыны мен зәйтүн майына, жалпы, жер беретін өнімнің барлығына әрі адамдар мен малға да тиді. Содан сендердің істеген барша еңбектерің құр бекер болуда».


Халықтың киелі үйді қайта салу ісіне кірісуі

12Сонда Яһуданың әкімі Салатиел ұлы Зоробабел, бас діни қызметкер Ехосадық ұлы Ешуа және халықтың тірі қалғандарының барлығы олардың Құдайы Жаратқан Иенің Хаққай пайғамбар арқылы айтқандарына құлақ асты. Өйткені оны жіберген — олардың Құдайы Жаратқан Иенің Өзі болатын. Содан халық Жаратқан Иені терең қастерлей бастады.

13Мұнан кейін Жаратқан Иенің хабаршысы Хаққай халыққа Оның мына уәдесін жеткізді: «Мен сендермен бірге жүріп жар боламын! — дейді Жаратқан Ие». — 14Осылай Жаратқан Ие Яһуданың әкімі Зоробабелдің, бас діни қызметкер Ешуаның және қалған барлық халықтың рухын оятып, оларға қайрат-жігер дарытты. Сонда олар өздерінің Құдайы — Әлемнің Иесінің киелі үйіне барып, оны қайта салу жұмысына кірісті. 15Бұл, Дарийдің патшалық құрған екінші жылының алтыншы айының жиырма төртінші күні болатын.[*]

#### 2


Киелі үйдің болашақ салтанаты

1Жетінші айдың жиырма бірінші күні[*] Жаратқан Ие[†] халыққа Хаққай пайғамбар[†] арқылы сөзін арнап былай деді: 2«Яһуданың әкімі Салатиел ұлы Зоробабелге, бас діни қызметкер[†] Ехосадық ұлы Ешуаға және халықтың тірі қалған басқаларына енді мынаны айт:

3Осы киелі[†] үйді оның бұрынғы салтанатында көргендерден араларыңда кім қалды? Ал қазір көріп тұрғандарың қандай? Бұрынғыға қарағанда ол сендерге түк еместей болып көрінбей ме?[*] 4Дегенмен енді нығайып батыл бол, уа, Зоробабел! — дейді Жаратқан Ие. — Сен де нығайып батыл бол, уа, бас діни қызметкер Ехосадық ұлы Ешуа! Нығайып батыл болыңдар, уа, елдің бүкіл халқы! — деп шақырады Жаратқан Ие. — Еңбек етіңдер! Мен сендермен бірге жүріп жар боламын! — Әлемнің Иесі[†] осы уәдені береді. — 5Мысырдан шыққандарында Мен осылай болады деп сендердің ата-бабаларыңмен Келісім[†] жасағанмын. Бұдан былай да Менің Рухым[*] араларыңда тұратын болады. Қорықпаңдар!»[*]

6Әлемнің Иесі мынаны да айтады: «Біраздан кейін Мен тағы да аспан[†] мен жерді, теңіз бен құрлықты шайқалтамын![*] 7Мен барлық халықтарды да шайқалтамын. Сонда халықтардың бәрі өздерінің ерекше бағалаған қазыналарын әкеліп, Мен бұл үйді салтанатты ұлылыққа кенелтемін,[*] — деп уәде береді Әлемнің Иесі. — 8Күміс те менікі, алтын да Менікі,[*] — дейді Әлемнің Иесі. — 9Бұл киелі үйдің болашақ салтанаты бұрынғы киелі үйдікінен де асып түседі, — деп нық айтады Әлемнің Иесі. — Осы жерде Мен амандық пен тыныштық сыйлаймын!»[*] — Әлемнің Иесінің Өзі осы уәдені береді.


Арамдықтан тазару жайлы ескерту және уәде

10Дарийдің патшалық құрған екінші жылының тоғызыншы айының жиырма төртінші күні[*] Жаратқан Ие Хаққай пайғамбарға сөзін арнап былай деді: 11«Әлемнің Иесі мынаны айтады: Діни қызметкерлерге Таурат заңы[†] туралы мына сұрақты қой: 12Егер біреу құрбандықтың Құдайға бағышталған киелі етін бір нәрсеге[*] орап алып бара жатқанда, онысы нанға, піскен етке, сусынға, зәйтүн майына немесе басқа бір тағамға тиіп кетсе, сол тағам Құдайға бағышталған киелі болып қала бере ме?» — Діни қызметкерлер:

— Жоқ, киелі болмайды, — деп жауап берді.[*] 13Хаққай сөзін сабақтап:

— Ал егер өлікпен жанасып арамданған біреу осындай заттарға жанасып кетсе ше, олар да арамданып қала ма? — деп сұрады. Діни қызметкерлер:

— Иә, арамданады,[*] — деп жауап берді.

14Сонда Хаққай былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Осы халықтың адамдары да (Маған толығымен бағынбағандықтарына бола) Менің көз алдымда арамданған. Сол себепті олардың істеп жүрген істері мен шалып жүрген құрбандықтарының бәрі де арамданған.

15Бірақ осы күннен бастап басқаша болады! Маған бағышталған осы киелі үйдің алғашқы тасы қаланбай тұрып, қалай өмір сүргендеріңе ден қойып, ойланып алыңдар! 16Өнім жинайтын кезінде біреу бастыруға үйілген масақ бауларынан жиырма қап астық шығады деп дәметсе, расында одан тек он қап қана шығады. Шырын сыққыштан елу шелек жүзім шырынын аламын деп дәметсе, онда небәрі жиырма шелек қана шырын бар болып шығады. 17Себебі Мен сендерді және істеген істеріңнің бәрін өсімдік татымен, қуаңшылықпен және бұршақпен зақымдадым. Әйтсе де сендер өкініп, Маған қайтып келмедіңдер, — деп ескертеді Жаратқан Ие.

18Бүгін, тоғызыншы айдың жиырма төртінші күні, сендер Менің киелі үйімнің іргетасын қайтадан қалап болдыңдар. Бүгінгі күннен бастап не болатынына ден қойып ойланып алыңдар! 19Тұқым әлі де қамбаларыңда сақталып келеді, солай емес пе? (Демек, сендер әлі де егін егіп, жинаған жоқсыңдар.) Жүзім, анар, інжір және зәйтүн ағаштары[†] да жемістерін әлі берген жоқ. Алайда бүгіннен бастап Мен сендерді жарылқайтын боламын!»[*]


Жаратқан Иенің Зоробабелге берген уәдесі

20Сол айдың жиырма төртінші күні Жаратқан Ие Хаққай пайғамбарға тағы бір рет сөзін арнап былай деді: 21«Яһуданың әкімі Зоробабелге мынаны жеткіз: Мен аспанды да, жерді де шайқалтамын, 22патшалықтардың тақтарын төңкеріп, басқа халықтардың мемлекеттерінің күш-қуатын жоямын. Мен соғыс күймелерін оларды айдайтындарымен қоса аударамын. Атты әскерлер де жерге құлап, бір-бірінің семсерінен қаза табады».[*]

23Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: «Сол күні, уа, қызметшім Салатиел ұлы Зоробабел, Мен сені өз қолымдағы мөрлі жүзігімдей беделді етіп тағайындаймын. Себебі Мен сені таңдап алдым». — Осы уәдені Әлемнің Иесінің Өзі берді.[*]

### Зәкәрия


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Кіріспе


Зәкәрия пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Леуілік діни қызметкерлер әулетінен шыққан Зәкәрия пайғамбар өз халқы жер аударылған Бабыл елінде дүниеге келді. Ол кейін басқа исраилдіктермен бірге әкім Зоробабел мен бас діни қызметкер Ешуаның жетекшілігімен халқының ата мекені — Исраилге қайта оралды.

Зәкәрия Хаққай пайғамбармен замандас болған. Ал Хаққайға қарағанда Зәкәрия Жаратқан Иеге әлдеқайда ұзақ уақыт пайғамбар болып қызмет етті. Хаққай Иерусалимдегі киелі үйді талқандалмаған күйінде көрген болса керек (Хақ 2:3). Б.з.д. 520 ж. Құдай оған сөзін арнағанда Хаққай 70 жаста еді. Зәкәрия сол кезде жас жігіт болатын (2:4). Хаққай пайғамбар сияқты, Зәкәрия да халықты Құдайға бет бұруға, өмірлерін Оған бағыштап, Оның киелі үйін салу жұмысын одан әрі жалғастыруға шақырды.

Жаратқан Ие Зәкәрияға сегіз көрініс көрсетіп (1:7-6:8), әлденеше хабар жіберіп, олар арқылы халыққа керемет те бақытты болашақ жайлы және «Ізгі Бағушының» келетіні туралы ашып білдірді. «Ізгі Бағушы» халықтың зұлым бағушыларына, яғни азғын да өзімшіл жетекшілеріне, мүлдем ұқсамайтын болады. Өйткені Ол өз өмірін құрбан етпек (12:10). Сол арқылы халық пен оның жетекшілері үшін өз күнәларынан тазара алатын «қайнар көз» ашылады (13:1). Ұлы Патша — Құдай Тағала өз халқына келіп, оның барлық жауларын жеңіп шығады. Сонда күллі әлем Оған бағынып, мойынсұнатын болады.

#### 1


Жаратқан Иенің Исраилді Өзіне қайтуға шақыруы

1Дарийдің (парсы патшалығына билік жүргізген) екінші жылының сегізінші айында[*] Жаратқан Ие[†] Барақияхтың ұлы, Иддоның[*] немересі Зәкәрия пайғамбарға[†] сөзін арнап былай деді:

2— Мен, Жаратқан Ие, сендердің ата-бабаларыңа қатты ашуланған едім. 3Сондықтан халыққа былай де: Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Кері бұрылып, Маған қайтып келіңдер! Сонда Мен де сендерге қайтып келемін, — деп уәде етеді Әлемнің Иесі. — 4Ата-бабаларың сияқты болмаңдар! Ежелгі пайғамбарлар оларға былай деп дауыстап ескертетін: «Әлемнің Иесі мынаны айтады: Зұлым жолдарыңнан қайтып, сұмдық істеріңді тастаңдар!» Алайда ата-бабаларың Маған құлақ салып, тыңдаудан бас тартты, — деп сақтандырады Жаратқан Ие. — 5Сол ата-бабаларың қазір қайда екен? Ежелгі пайғамбарлар да мәңгі өмір сүрген жоқ. 6Алайда Менің Өзіме қызмет етіп жүрген пайғамбарларым арқылы жеткізген сөздерім мен шешімдерім ата-бабаларыңның бастарына түсті ғой! Сонда олар теріс жолдарынан қайтып: «Әлемнің Иесі бізге жүрген жолдарымыз бен істеген істерімізге сай істеді. Ол қалай ниеттеніп, алдын ала айтқан болса, солай істеді», — деп мойындады.


Бірінші көрініс: жасыл бұталардың арасындағы салт атты

7Персияға Дарий патшалық құрған екінші жылының он бірінші, яғни шебат, айының[*] жиырма төртінші күні Жаратқан Ие Барақияхтың ұлы, Иддоның немересі Зәкәрия пайғамбарға тағы да сөзін арнады. (Бұл туралы Зәкәрия былай деп баяндады:) 8Түнде мен жирен атқа мінген бір адамды көрдім. Ол аңғардағы жасыл бұталардың[*] арасында тұр екен. Оның артында жирен, торы және ақбоз аттарға мінгендер болды. 9Сонда мен:

— Мырзам,[†] бұл не екен? — деп сұрадым. Менімен сөйлесіп тұрған періште[†] маған:

— Оның не екенін саған көрсетемін, — деді. 10Сонда жасыл бұталардың арасында тұрған салт атты:

— Бұлар Жаратқан Иенің жер бетін шолып келуге жіберген шолғыншылары, — деп жауап берді.

11Салт аттылар Жаратқан Иенің жасыл бұталардың арасында тұрған періштесіне:[*] «Біз күллі жер бетін шолып шықтық. Бүкіл жер беті тыныш та бейқам тұрып жатыр», — деп баяндады.

12Осыдан кейін Жаратқан Иенің періштесі: «Уа, Әлемнің Иесі, осы өткен жетпіс жыл бойы Сен Иерусалимге және Яһуда елінің басқа қалаларына қаһарланып келдің.[*] Қашанға дейін оларға рақымыңды көрсетуден бас тартпақсың?» — деп өтінді.

13Сонда Жаратқан Ие менімен сөйлесіп тұрған періштеге мейірімді де жұбанышты сөздермен жауап қатты. 14Әлгі періште маған бұрылып, былай деді:

— Сен мына хабарды жарияла: Әлемнің Иесі мынаны айтады: «Мен Иерусалим қаласын және Сион тауын зор ынтызарлықпен сүйемін. 15Ал бейқам тұрып жатқан сол елдерге қатты ашулымын. Себебі Мен халқыма едәуір ашуланған кезде олар оған тым көп зорлық-зомбылық жасады.[*] — 16Сондықтан Жаратқан Ие мынаны айтады: — Мен Иерусалимге мейірімімді төгу үшін қайтып келе жатырмын. Осы қалада Менің киелі[†] үйім қайтадан салынып, құрылысшылар өлшеуіш жіптерін тартатын болады». — Әлемнің Иесі осыны уәде етеді.

17Тағы былай деп те жарияла: Әлемнің Иесі мынаны айтады: «Менің қалаларым қайтадан ағыл-тегіл дәулетке кенеледі. Мен, Жаратқан Ие, тағы да Сионды жұбатып, Иерусалимді Өзімнің қалам деп таңдап аламын».


Екінші көрініс: төрт мүйіз бен төрт ұста

18Мұнан кейін мен жоғары қарағанда, көз алдымда тұрған төрт мүйізді көрдім. 19Өзіммен сөйлескен періштеден:

— Мыналар не? — деп сұрадым. Ол маған:

— Бұл мүйіздер Яһуданы, Солтүстік Исраилді және Иерусалимді бытыратып жіберген күшті елдерді білдіреді, — деп түсіндірді.

20Содан соң Жаратқан Ие маған төрт ұстаны көрсетті. 21Мен:

— Мына ұсталар не істейін деп жатыр? — деп сұрадым. Періште былай деп жауап берді:

— Әлгі мүйіз іспетті күшті елдер Яһуда халқын ешкім бас көтере алмайтындай етіп бытыратып жіберген еді. Бірақ мына ұсталар сол елдерді қорқытып, жерге құлатып құрту үшін келді.

#### 2


Үшінші көрініс: Иерусалимнің көлемін өлшеуші

1Мен қайтадан жоғары қарағанда қолында өлшеуіш жібі бар біреуді көрдім.

2Мен одан:

— Қайда бара жатырсыз? — деп сұрадым. Ол:

— Иерусалимнің ені мен ұзындығын білу үшін оны өлшеуге бара жатырмын, — деп жауап берді. 3Менімен сөйлескен періште[†] сол кезде алға қарай беттеді. Сонда басқа бір періште оған қарсы кездесті. 4Бұл оған былай деді:

— Ана жас жігітке тездетіп барып мынаны айт: Иерусалим малы мен адамы көп болғандықтан қамал қабырғасы жоқ, ашық қала сияқты болады! 5«Мен Өзім әрі қаланың айналасындағы жалындаған отты қабырғасы,[*] әрі оның ішіндегі нұрлы салтанаты[*] іспетті боламын», — деп уәде береді Жаратқан Ие.[†]


Жер аударылған халыққа арналған үндеу

6«Уа, халайық, дайындалып, жолға шығыңдар! Солтүстіктегі елден[*] қашып кетіңдер! — деп ескертеді Жаратқан Ие. — Себебі Мен сендерді дүниенің шартарабына шашыратып жіберген едім. 7Уа, Сионның халқы, Бабыл халқымен бірге тұрып жатқан сендер сол елден қашып кетіңдер!» 8Себебі бір даңқты кезеңнен кейін Әлемнің Иесі[†] мені өздеріңді тонаған халықтарға жіберіп,[*] мынаны айтты: «Кім сендерге тиіссе, соның Менің көзімнің қарашығына тиіскені! 9Мен таяуда оларға қарсы қолымды созбақпын. Сонда оларды өз құлдары тонайтын болады».[*] — Сол кезде сендер Әлемнің Иесінің мені жібергенін анық білетін боласыңдар.

10«Қуана ән салып шаттаныңдар, уа, Иерусалимнің халқы! Мен сендердің араларыңда тұруға келе жатырмын! — деп уәде етеді Жаратқан Ие. — 11Сол күні көптеген ұлттар Менімен тығыз байланысқа түсіп, Менің халқым болады. Мен сендердің араларыңда тұрамын». — Сол кезде сендер мені өздеріңе жіберген Әлемнің Иесі екенін анық білетін боласыңдар. 12Жаратқан Ие Яһуданы Өзіне бағышталған қасиетті[†] еліндегі айрықша үлесі[*] ретінде қабылдап, Иерусалимді (өз қаласы болуға) қайтадан таңдап алады. 13Бүкіл адамзат Жаратқан Иенің алдында тынышталсын! Ол Өзінің киелі тұрағынан шығып, әрекет етіп жатыр.[*]

#### 3


Төртінші көрініс: бас діни қызметкер Ешуаның ақталуы

1Бұдан кейін періште[†] маған Жаратқан Иенің[†] періштесінің алдында тұрған бас діни қызметкер[†] Ешуаны[*] көрсетті. Ал шайтан[*] Ешуаны айыптау үшін оның оң жағында тұрды. 2Жаратқан Ие шайтанға: «Саған Жаратқан Ие тыйым салады, шайтан! Иә, Иерусалимді таңдап алған Жаратқан Ие саған тыйым салады! Осы адам[†] жанып кетпей тұрып от ішінен құтқарылып алынған[*] отындық ағаш[†] сияқты емес пе?» — деп зекіді.

3Ешуа періштенің алдында ластанған киіммен тұрды. 4Ал періште өзінің алдында тұрғандарға:[*] «Оның лас киімдерін шешіп тастаңдар!» — деп тапсырды. Ешуаға қарап ол: «Мен сенің кінәңді алып тастадым. Енді саған салтанатты киім кигіземін», — деді. 5Сонда мен: «Оның басына таза сәлде кигізіңдер», — деп өтіндім. Олар оның басына таза сәлде, үстіне арнайы киімдер кигізді. Осы кезде Жаратқан Иенің періштесі жанымызда тұрды. 6Одан кейін Жаратқан Иенің періштесі Ешуаға ескертіп былай деді:

7— Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: «Егер де сен Менің жолыммен жүріп, тапсырмаларымды орындайтын болсаң, онда сен Менің киелі[†] үйіме жетекшілік етіп, оның аулаларын да басқаратын боласың, әрі Менің осында тұратын сенімді қызметшілерімнің арасында жүруіңе болады.

8Уа, бас діни қызметкер Ешуа және алдыңда отырған серіктестерің, тыңдаңдар! Сендердің барлығың болашақтағы кереметтің[†] бейнесісіңдер. Біліп алыңдар: Мен Өзімнің «Өскін» деп аталатын Қызметшімді[*] алып келемін.

9Мен Ешуаның алдына қойған асыл тас,[*] міне, мынау: оның жеті[*] қыры бар. Мен тасқа сөздерімді қашап жазып, осы елдің күнәсін бір-ақ күнде алып тастаймын,[*] — деп уәде етеді Әлемнің Иесі. — 10Сол күні сендердің әрбіреуің (көріп жатқан игіліктерімен бөлісу үшін) көршісін өзінің жүзім бұтасы мен інжір ағашының түбінде отыруға шақыратын болады», — деп нық айтады Әлемнің Иесі.

#### 4


Бесінші көрініс: алтын шам қойғыш пен екі зәйтүн ағашы

1Менімен сөйлескен періште[†] қайтып келіп, мені оятқандай сілкіп қалды. 2Ол менен:

— Не көріп тұрсың? — деп сұрады. Мен жауап беріп былай дедім:

— Бір алтын шам қойғышты көріп тұрмын. Оның төбесінде майға арналған тостағаны және жеті май шамы әрі соларға байланған жеті түтікшесі бар.[*] 3Сондай-ақ, майға арналған тостағанның оң және сол жақтарында тұрған екі зәйтүн ағашын[†] көріп тұрмын.

4Мен өзіммен сөйлескен періштеден:

— Мырзам,[†] бұлар не екен? — деп сұрадым. 5Ол маған:

— Бұлардың не екенін сен білмейтін бе едің? — деген сауал қойды. Мен оған:

— Жоқ, білмеймін, мырзам, — дедім. 6Ол маған былай деп түсіндірді:

— Жаратқан Иенің[†] Зоробабелге арнаған сөзі мынау: Күш-қуатпен де емес, билік күшімен де емес, тек Менің Рухыммен ғана табысқа жетесің! — дейді Әлемнің Иесі.[†] — 7Мына заңғар тау не өзі? Зоробабелдің алдында заңғар тау іспетті зор қиыншылықтар жазықтай тегіс болады. Зоробабел ғимараттың соңғы тасын[*] орнатқанда халық: «Нендей мейірім! Не деген рақым!» деп дауыстап мадақтайтын болады.

8Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап: 9«Осы киелі[†] үйдің іргетасын Зоробабелдің өзі қалаған еді, оны бітіретін де өзі болады, — деді. — Осылайша Әлемнің Иесінің мені өздеріңе жібергенін анық білетін боласыңдар.

10Ұсақ-түйек істер істеліп үлгерілген күнді кім менсінбейді?[*] Болашақта адамдар Зоробабелдің қолына тіктегішін алып, құрылысқа кіріскенін көрген кезде қуанатын болады. Ал әлгі жеті май шамы бүкіл жер бетіне көз салып бәрін де көріп тұратын Жаратқан Иенің «көздерін» білдіреді».[*]

11Мұнан кейін мен періштеден:

— Шам қойғыштың оң және сол жақтарындағы екі зәйтүн ағашы нені білдіреді? — деп сұрап, 12тағы да мына сауалды қойдым: — Алтын түсті зәйтүн майын шам қойғышқа қарай ағызатын екі алтын түтікшенің жанында екі зәйтүн бұтағы бар. Олар нені білдіреді? — 13Періште менен:

— Бұлардың не екендігін сен шынымен білмейсің бе? — деп сұрады. Мен:

— Жоқ, білмеймін, мырзам! — деп жауап бердім. 14Сонда ол маған:

— Құдай[†] осы екеуін[*] Өзіне, бүкіл жер бетінің Иесіне, қызмет етуге май жағу рәсімінен[†][*] өткізіп тағайындап қойған, — деді.

#### 5


Алтыншы көрініс: ұшып келе жатқан шиыршық кітап

1Мұнан кейін жоғары қарасам, бір шиыршық кітап[†] ұшып бара жатыр екен. 2Періште[†] менен:

— Не көріп тұрсың? — деп сұрады.

— Ұшып бара жатқан бір шиыршық кітапты көріп тұрмын. Оның ұзындығы жиырма шынтақ, ені он шынтақ, — деп жауап бердім. 3Сонда ол маған түсіндіріп былай деді:

— Осы кітапта жазылғаны — бүкіл жер бетіне таралып жатқан қарғыс. Қағаздың бір бетінде әрбір ұры, екінші бетінде әрбір өтірік ант етуші елден міндетті түрде аластатылады деген сөз жазылған.[*]

4Әлемнің Иесі[†] былай дейді:

— Мен осы қарғысты ұрылардың және Менің атымды атап өтірік ант етушілердің үйлеріне жіберемін. Ол солардың үйлерінің ішіне қонып, үйдің тастары мен бөренелерін тып-типыл қылып құртады.


Жетінші көрініс: үлкен ыдыс ішіндегі әйел

5Содан кейін менімен сөйлескен періште ілгері қарай шығып, былай деді:

— Басыңды көтеріп жоғары қара! Не жақындап келе жатыр? — 6Мен:

— Бұл не? — деп сұрадым. Періште маған түсіндіріп:

— Бұл — үлкен өлшеуіш ыдыс[*] — деді. Ол сөзін жалғастырып: — Ыдыс бүкіл елдің тұрғындарының жасаған қылмыстарының бейнесі, — деп қосты.

7Сонда ыдыстың қорғасын қақпағын ашып, қарасақ, ішінде бір әйел отыр екен! 8Періште:

— Бұл — заңсыздықтың бейнесі,[*] — деді де, әйелді ыдыстың ішіне итеріп жіберіп, қорғасын қақпағын тығыздап жауып қойды.

9Осыдан кейін тағы да қарасам, екі әйел қалықтап ұшып келе жатыр екен. Олардың аққұтанның қанаттарындай қанаттарынан жел есіп тұрды. Олар ыдысты аспан[†] мен жердің арасына, әуеге көтеріп алып кетті.

10Мен өзіммен сөйлескен періштеден:

— Олар ыдысты қайда алып кетті? — деп сұрадым. 11Ол маған:

— Олар оны Бабыл еліндегі Шинар жазығына әкетті.[*] Сол жерде оған ғибадатхана[†] салып береді. Ол салынып, дайын болған кезде ыдысты сондағы арнаулы тұғырына қояды, — деп жауап берді.

#### 6


Сегізінші көрініс: төрт күйме

1Мен қайтадан жоғары қарап, екі таудың арасындағы шатқалдан шығып келе жатқан төрт күймені көрдім. Сол екі тау қола тау екен. 2Бірінші күймеге жирен, екіншісіне қара, 3үшіншісіне ақбоз, төртіншісіне ала аттар жегіліпті. Аттардың бәрі де мықты екен. 4Сонда мен өзіммен сөйлескен періштеден:[†]

— Мыналар не, мырзам?[†] — деп сұрадым. 5Періште маған:

— Бұлар көктің төрт рухын бейнелейді. Осы төрт рух[†] бүкіл жер бетінің Иесінің алдында тұратын нөкерлері. Олар Оның еркін орындауға шығып бара жатыр,[*] — деп түсіндірді. — 6Қара аттар жегілген күйме солтүстік жаққа қарай, ақбоз аттар жегілген күйме олардың артынан,[*] ал ала аттар жегілген күйме оңтүстікке қарай бағыт алды.

7Сол мықты аттар алға шығып, жер бетін шолып қайтуға асыға жұлқынды. Сондықтан ол: «Барыңдар, жерді шолып қайтыңдар!» — деп бұйырды. Осыны естісімен олар жерді шарлауға аттанды.

8Сонда Жаратқан Ие[†] маған дауыстап:

— Біліп ал, солтүстікке кеткендер сол өлкеге[*] Менің қаһарлы жазамды тартқызып, Рухымды тыныштандырды, — деді.


Бас діни қызметкер Ешуаға арналған тәж

9Жаратқан Ие маған тағы да сөзін арнап былай деді:

10— Бабылға жер аударылудан қайта оралған Хелдай, Тобиях және Едаях есімді адамдардан алып келген сый-тартуларын қабылдап, сол күні Софония ұлы Жосияның үйіне бар! 11Осы күміс пен алтыннан алып, тәж[†] жасатып, оны бас діни қызметкер[†] Ехосадық ұлы Ешуаның басына кигіз.[*] 12Оған былай де: Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады: Мынау — «Өскін»[*] есімді адам[†]. Ол өз орнынан өсіп-өрбіп, Жаратқан Иенің ғибадатханасын[†] тұрғызатын болады. 13Иә, Жаратқан Иенің ғибадатханасын тұрғызатын Сол болады! Ол салтанатқа бөленіп, өз тағында отырып билік құрмақ. Ешуа діни қызметкер ретінде патшалық таққа отырған соң, екі лауазымның арасында ынтымақ орнайды. 14Ал тәж Хелдай,[*] Тобиях, Едаях және Софония ұлы Хеннің[*] қамқорлығына тапсырылып, ғибадатханада естелік белгі[†] ретінде сақталады.

15Алыста тұратын халықтар келіп, Жаратқан Иенің ғибадатханасын салуға көмектесетін болады.[*] Сонда мені өздеріңе жіберген Әлемнің Иесі екенін анық білетін боласыңдар. Егер Құдай[†] Иелеріңнің айтқандарына бұлжытпай құлақ ассаңдар, осының бәрі жүзеге асады.

#### 7


Оразадан гөрі әділдік пен мейірім маңызды

1Дарий патшалық құрған[*] төртінші жылының тоғызыншы, яғни кислеп, айының төртінші күні[*] Жаратқан Ие[†] Зәкәрия пайғамбарға[†] қайтадан сөзін арнады. 2Бетелдің тұрғындары Шаресер мен Регем-Мәлікті өз адамдарымен бірге Жаратқан Иенің алдына барып сиынып, Одан рақым етуін өтінуге жіберген еді. 3Бұлар Әлемнің Иесінің[†] киелі[†] үйіндегі діни қызметкерлер[†] мен пайғамбарлардан: «Ұзақ жылдар бойы бесінші айды ғибадатхананың[†] қирағанын еске түсіріп, қайғырып[†] ораза ұстаумен өткізіп келген едік.[*] Енді соны жалғастыра берудің бұдан былай да керегі бар ма, жоқ па?» — деп сұрады.

4Сонда Әлемнің Иесі маған сөзін арнап былай деді:

5— Елдің бүкіл халқы мен діни қызметкерлерден мынаны сұра: Соңғы жетпіс жыл бойы бесінші және жетінші айларда қайғырып ораза ұстағандарың шынымен Маған арналып па еді? 6Әрі ішіп-жеген кездеріңде өз пайдаларың үшін ғана ішіп-жеп пе едіңдер? 7Иерусалим мен оның айналасындағы қалалар тұрғындарға толы болып, тыныштыққа кенеліп, оңтүстіктегі иен дала мен батыстағы төменгі қыраттарда да адамдар тұрып жатқан кездері Жаратқан Иенің ежелгі пайғамбарлар арқылы жариялаған сөздері осылар емес пе?


Құдайдың бұйрықтарын менсінбеудің жазасы

8Жаратқан Ие Зәкәрияға тағы да сөзін арнап былай деді:

9— Мен, Әлемнің Иесі, (ата-бабаларыңа) мынадай бұйрықтар берген едім: «Әділ үкім шығарыңдар, бір-біріңе мейірім мен аяушылық танытыңдар! 10Жетім-жесірлерге әрі жат жұрттық пен жарлы-жақыбайға зорлық-зомбылық жасамаңдар! Бір-біріңе қарсы зұлымдық ұйымдастырмаңдар!»[*] 11Бірақ олар тыңдаудан бас тартты, тіпті тыңдамаймыз деп бет-жүздерін бұрып, естімеу үшін құлақтарын жауып алды. 12Олар Таурат заңын[†] да, Мен, Әлемнің Иесі, Өзімнің Рухыммен ежелгі пайғамбарлар арқылы жіберген өзге сөздерімді де тыңдамау үшін жүректерін тастай етіп қасарыстырып қойды. Сондықтан да оларға қатты қаһарландым. 13Мен оларды шақырған кезде олар құлақ салмаған еді. Сондықтан олар Мені шақырған кезде Мен де құлақ салмадым, — дейді Әлемнің Иесі.

14Осылай Мен оларды өздері бұрын-соңды көріп-білмеген халықтардың арасына дауыл айдағандай бытыратып жібердім. Олар тастап кеткен елдің иесіз бос қалғаны сонша, онда ешкім де аяқ басып жүрмейтін болды. Осылайша олар сол шұрайлы елді қаңыраған құла түзге айналдырды.

#### 8


Жаратқан Иенің Иерусалимге берген уәдесі

1Осыдан кейін Әлемнің Иесі[†] маған тағы да сөзін арнап былай деді:

2— Әлемнің Иесі мынаны айтады: Мен Сионды зор құштарлықпен сүйемін. Оған деген құштарлығым ішімде оттай лаулап тұр.[*] — 3Жаратқан Ие[†] тағы мынаны айтады: — Мен Сионға қайта оралып, Иерусалимде тұратын боламын. Сонда Иерусалим «Ақиқат қаласы», әрі Әлемнің Иесінің киелі үйі орналасқан Сион тауы «Оған бағышталған қасиетті[†] тау» деп аталмақ.[*]

4Әлемнің Иесі мынаны да айтады: «Шал мен кемпірлер қайтадан Иерусалимнің көшелерінде отырып, жастары соншама ұлғайғандықтан қолдарына таяқ ұстап алатын болады. 5Сонда қала көшелері ойнап жүрген ұл-қыздарға толады. — 6Әлемнің Иесі былай деп сұрақ қояды: — Қазіргі кезде осы халықтың тірі қалғандарына бұл айтқандарымның жүзеге асуы тым керемет[†] болып көрінсе, оның Мен үшін де тым керемет болып көрінгені ме?[*] — 7Әлемнің Иесі Өзі жауабын беріп мынаны уәде етеді: — Біліп алыңдар, Мен өз халқымды күншығыстан батысқа дейінгі бүкіл елдерден құтқарып аламын! 8Оларды Иерусалимде тұруға бастап әкелемін. Олар Менің халқым, Мен олардың Құдайы болып адалдық пен әділдік танытамын».

9Әлемнің Иесі Жаратқан Ие мынаны да айтады: «Басталған істі бітіру үшін қолдарыңның күшін нығайтыңдар! Осы сөздерді бүгін пайғамбарлардың аузынан естіп отырсыңдар. Әлемнің Иесінің киелі үйінің негізі қаланған кезде де пайғамбарлар[†] сендерді оны бітіруге жігерлендірген еді. 10Сол уақытқа дейін еңбегі үшін адамға да, көлік малына да ақы төленбейтін еді.[*] Мен барлық адамдарды бір-біріне қарсы жау қылып қойғандықтан, жолға шыққандар зорлықшылдардан қауіпсіз бола алмады».

11«Бірақ бұдан былай Мен осы халықтың тірі қалғандарына бұрынғыдай істемеймін, — деп нық айтады Әлемнің Иесі. — 12Енді аман-есен тұқым себіліп, жүзімдік өз жемісін, жер өз өнімін беріп, аспан[†] өз шығын[*] түсіріп тұратын болады. Мұның бәрін Мен осы халықтың тірі қалғандарына мұралық меншік етіп беремін.[*] 13Уа, Яһуда халқы әрі (Солтүстік) Исраил халқы! Сендер бұрын басқа ұлттардың арасында қарғысқа ұшырағанның мысалы болып келген едіңдер. Ал енді Мен сендерді құтқарамын, сонда сендер жарылқанып, игілікке кенелесіңдер. Қорықпаңдар, қолдарыңның күшін нығайтыңдар!»

14Себебі Әлемнің Иесі мынаны айтады: «Ата-бабаларың бұрын қаһарымды тудырғанда Мен сендерді апатқа ұшыратуды ұйғарып, аяушылық білдірмеген едім. 15Алайда осы күндері Мен Иерусалим мен Яһуда еліне қайтадан жақсылық жасауды ұйғардым, — деп уәде етеді Әлемнің Иесі. — Сондықтан қорықпаңдар!»

16«Міне, мынаны істегендерің жөн: бір-біріңе шындықты айтыңдар, сот орындарыңда әділ әрі ынтымаққа жетелейтін үкім шығарыңдар! 17Біреуге қарсы зұлымдық ойластырмаңдар, жалған ант беруге салынбаңдар! Мен осылардың бәрін жек көремін!» — деп ескертеді Жаратқан Ие.


Қуанышты мейрамдарға басқа ұлт адамдары да қатыспақ

18Кейін Әлемнің Иесі маған тағы да сөзін арнап былай деді: 19«Әлемнің Иесі мынаны айтады: Әр жылдың төртінші, бесінші, жетінші және оныншы айларында ұстап келген ораза мезгілдеріңнің орнына[*] бұдан былай Яһуда елінде шат-шадыман болып, жайдары мерекелер өткізесіңдер! Сондықтан шындық пен татулықты сүйіп қолдап-қорғаңдар!»

20Әлемнің Иесі мынаны да айтады: «Болашақта басқа халықтар мен көптеген қалалардан адамдар Иерусалимге келетін болады. 21Сол кезде бір қаланың тұрғындары басқа бір қаланың халқына барып: Жүріңдер, тезірек барып, Жаратқан Иенің мейірімін сұрайық! Әлемнің Иесіне бет бұрып сиынайық! Біз өзіміз сонда бара жатырмыз, — дейді.[*] 22Көптеген халықтар мен күшті ұлттар Әлемнің Әміршісі[†] Жаратқан Иеге сиынып рақым етуін өтіну үшін Иерусалимге келетін болады».

23Әлемнің Иесі тағы мынаны айтады: «Сол күндері әрбір яһудидің киімінен әр түрлі тілдер мен ұлттардың он адамы ұстап алып: Құдайдың сендерге жар болып, сендермен бірге екенін естігенбіз. Сенімен бірге баруға рұқсат ете көрші, — деп жалынатын болады».[*]

#### 9


Исраилдің жауларының сотталуы

1Жаратқан Иенің[†] мына ауыр хабары Арама[†] еліндегі Хадрах аймағына, әсіресе Дамаск қаласына, қарсы айтылды. Себебі бүкіл адамзаттың және Исраилдің барлық руларының көздері Жаратқан Иеге қарайды. 2Дамаскімен шекаралас Хамат[*] та, Тир мен Сидон да қанша дана болғандарымен Жаратқан Иенің ауыр айыптау сөзі соларға да қарсы айтылды. 3Тир өзіне қорған салып, күмісті шаң-тозаңдай, алтынды даладағы саз балшықтай үйіп жинап алды.[*] 4Бірақ енді Тәңір Ие оның дәулетін тартып алып, байлығын теңізге лақтырады, қалғанының бәрін от жалмайды.

5Ашқалон қаласы Тирдің қирағанын көріп, зәресі ұшады. Газа да қорыққанынан бүрісіп қалады, үміті үзілген Әкрон[*] да осылай қысылып қиналмақ. Газа патшасынан айырылып, Ашқалон қаңырап бос қалады. 6Азот қаласын жат жұрттық келімсектер мекендейтін болады. Філістір елінің өркөкіректігін Мен осылайша жоямын.

7Мен оларды ет жегенде қанымен қосып жемейтіндей қыламын, арам деп белгіленген[†] басқа тағамдарды да жегізбеймін.[*] Тірі қалғандары біздің Құдайымызға бағышталып, халқымның бөлігіне айналып, Яһуда руының бір атасы болып саналады. Бұрынырақта ебустіктер сияқты, әкрондықтар да Исраил халқына қосылып сіңіп кетеді.

8Мен киелі[†] үйімді айналдыра күзетіп, келіп-кетіп жүрген тонаушы топтардан қорғаймын. Өзім оны бақылап тұрғандықтан, енді зорлықшыл жау халқымның елінен өте алмайтын болады.


Құдай халқының болашақ Патшасы

9Уа, Сион халқы, қатты қуан! Уа, Иерусалим халқы, шаттана ән шырқа! Қара, сенің Патшаң саған келе жатыр! Ол — әділ Құтқарушы, кішіпейілділікпен есекке мініп алып, тайқардың, бір жас есектің, үстінде отыр.

10Мен Солтүстік Исраилден соғыс күймелерін, Иерусалимнен де атты әскерді аластатамын. Соғыс садақтары сындырылады. Сол Патша барлық халықтарға тыныштық жариялайды. Ол билігін теңізден теңізге дейін, үлкен Евфрат өзенінен жердің шетіне дейін жүргізеді.

11Мен сендермен Келісім[†] жасап, ол шалынған құрбандықтың қанымен бекітілген болатын.[*] Сол үшін Мен тұтқындарыңды сусыз құдық іспетті (Бабыл еліндегі) зындандардан құтқарып аламын. 12Уа, күдері үзілмеген тұтқындар, қауіпсіз қорғандарыңа қайта оралыңдар! Жоғалтқандарыңды сендерге екі есе қылып қайтарамын деп бүгін уәде беріп отырмын.[*] 13Мен Яһуданы соғыс садағы, Солтүстік Исраилді[*] жебе ретінде қолданамын. Уа, Сион, Мен сенің ұлдарыңды[*] грек елінің ұлдарына қарсы көтеріп, семсер ретінде пайдаланамын!


Жаратқан Иенің өз халқын қорғап-қолдауы

14Сонда өз халқының үстінен Жаратқан Ие пайда болып, Оның жебелері найзағайдай атылатын болады.[*] Жаратушы Тәңір Ие кернейдей қатты дауыс шығарып, оңтүстіктегі иен даладан соққан дауылдай жауға бас салады. 15Әлемнің Иесі[†] өз халқын жан-жақтан қорғайтын болады. Олар дәу сақпан тастарымен жауларын ойрандап талқандайды. Шайқаста олар қызып алғандай айқайлайды. Олар (қан бүркуге арналған) тостағандай,[*] әрі құрбандық үстелінің[†] мүйіз тәрізді бұрыштарындай, қанға малынатын болады.[*] 16Сол күні олардың Құдайы Жаратқан Ие Өзінің бағып жүрген отары іспетті меншікті халқын құтқарып алады. Олар Оның жерінде тәждің асыл тастары сияқтанып жалт-жұлт етіп тұрады. 17Бұл қандай игі де әдемі көрініс болмақ! Дәннен — жас жігіттері, жаңа жүзім шырынынан — қыздары әлденіп, құлпырып жайнап кетпек.

#### 10


Яһуда мен Солтүстік Исраилдің қайта өрлеуі

1Жаратқан Иеден[†] көктемгі жауын мерзімінде жаңбыр жаудыруын өтініңдер! Себебі қалың бұлттарды жаратып, адам[†] баласына мол жаңбырын жаудыратын, далада өсіп тұрған өсімдіктен тіршілік атаулыға азығын ризық ететін — Жаратқан Иенің Өзі.

2(Ол былай дейді:) «Басқа ұлттар үйлерінде табынатын тәңірсымақтардың айтатыны өтірік, бал ашқан сәуегейлердің болжағандары да жалған, көріпкелдер өтірік түс көріп, босқа жұбаныш береді.[*] Осының бәрінен халқым қой сияқты тентіреп кетті, бағушысы болмағандықтан олар азап шегуде. 3Сенің бағушыларыңа деген ашуым лаулап қозады. Мен халықты отардағы серкедей бастап жүретін билеушілеріңді жазалаймын!»

Себебі Әлемнің Иесі[†] өз отары — Яһуда халқының қамын ойлайды. Оларды шайқас кезіндегі айбат шеккен тұлпардай етеді. 4Яһудадан үйге бағыт беретін бұрыш тасы да, шатырдың қазығы да, шайқас садағы және әрбір билеуші де шығады. 5Олар шайқаста мықты жасақшылар болып жауларын балшыққа таптап тастайды. Жаратқан Ие өздерімен бірге жүріп жар болғандықтан олар соғысып, тіпті атты әскерді масқараға ұшыратады.

6«Мен Яһуда халқын күшейтіп, Жүсіптің үрім-бұтағын да құтқарамын. Мен оларға мейірбандық танытып оларды елге қайтарып алып келемін. Сонда олар Мен өздерінен ешқашан бас тартпағандай болады. Мен олардың Құдайы Жаратқан Иемін ғой, Мен оларға құлақ саламын. 7Міне, сонда Ефремнің[*] адамдары батырлар іспетті болып, тойдағыдай көңілдері көтеріледі. Мұны көріп, олардың бала-шағалары да қуанып, Жаратқан Иеге шаттанатын болады. 8Содан соң Мен белгі[†] беріп шақырып, оларды жинаймын, себебі Өзім құнын төлеп құтқарып алдым.[*] Олар енді бұрынғыша өсіп-өніп көбейетін болады.

9Мен халқымды басқа ұлттардың арасына тарыдай шашыратып жіберген болсам да, олар Мені алыстағы елдерде де естеріне алады. Өздері және балалары тірі қалып, елге қайтып келеді. 10Мен халқымды Мысырдан қайтарып алып, Ассур елінен де жинап әкелемін. Оларды Ғилақад пен Ливан өлкелеріне де алып барамын. Оларға тіпті сол жерде де орын жетпей қалады. 11Халқым зор қиындықпен теңіз арқылы өтеді. Сонда буырқанған теңіз толқындары сабасына түсіп тыншиды. Ніл өзенінің бар арналары құрғап кеуіп қалады. Ассурдың өркөкіректігі қорланып, Мысыр да өз билігінен айырылады. 12Мен халқымды өз құдіретіммен күшейтемін! Олар Менің атыммен жүретін болады», — деп нық айтады Жаратқан Ие.

#### 11


Елдің қиратылуы

1Уа, Ливан елі, қақпаларыңды айқара аш, самырсындарыңды от жалмап қойсын! 2Уа, қарағай ағаштары,[†] зар жылаңдар, себебі самырсындар құлап, айбынды ағаштар қирап қалды. Уа, Башан елінің емендері, зар жылаңдар, себебі Ливанның қалың орманы күйреді. 3Шопандардың беу-беулеп жоқтаған дауыстарына құлақ түрші: Олардың мақтан тұтқан жайылымдары жойылды. Ақырып жүрген жас арыстандарға құлақ тікші! Себебі олардың Иордан өзенінің жағасындағы мекені — ну қамыс құртылды.


Халықтың өзінің Ізгі Бағушысынан бас тартуы

4Құдайым Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: «Сойылуға белгіленген[†] отарымды бақ! 5Оларды сатып алып кеткендер қырып салып, жазасыз қала береді. Ал оларды сатып жібергендер: Жаратқан Иеге шүкірлік, байып алдық! — дейді. Тіпті бақташылардың өздері баққан малын аямайды. 6Мен енді елдің тұрғындарына аяушылық көрсетпеймін! — деп жариялайды Жаратқан Ие. — Оларды бір-бірінің әрі патшаларының қолдарына түсіремін. Солар елді ойрандаса да, Мен ешкімді олардың шеңгелінен құтқарып алмаймын!»

7Осылай мен сойылуға белгіленген бір отар қойды бақтым. Олар езіліп, тапталғандар еді.[*] Екі таяқ алып, бірін «Рақым», екіншісін «Бірлік» деп атап, отарды жайдым. 8Бір айдың ішінде-ақ үш зұлым бақташыны жоқ қылдым. Ал отар мені жек көріп, мен де олардан әбден мезі болдым. 9Сонда: «Бұдан былай мен сендердің бақташыларың болмаймын. Өлетіндерің өліп, құритындарың құрыңдар! Ал қалғандарың бір-біріңді жалмай беріңдер», — дедім.

10Өзімнің «Рақым» атты таяғымды алып, оны сындырдым. Осылай мен барлық басқа халықтармен жасаған келісімімді[†] жойғанымды[*] көрсеттім. 11Сөйтіп келісім сол күні жойылды. Ал отардың езіліп, тапталған қойлары[*] мені бақылап тұрып, бұл сөздің Жаратқан Иеден келгенін ұқты.


12Содан соң мен: «Егер құп көрсеңдер, менің ақымды беріңдер, құп көрмесеңдер, мейлі, төлемей-ақ қойыңдар!» — дедім. Олар маған отыз мысқал күмісті[*] таразыға тартып өлшеп берді. 13Жаратқан Ие маған мынаны айтты: «Мен үшін белгіленген «керемет[†] жоғары» бағаны алып, құмырашыға қарай лақтырып таста!» — Сонда мен отыз мысқал күмісті Жаратқан Иенің киелі[†] үйінде құмырашыға қарай лақтырып тастадым. 14Осыдан кейін «Бірлік» дейтін екінші таяғымды сындырып, Яһуда мен Солтүстік Исраил елдерінің арасындағы ағайындық байланысты жойдым.


Жаман бақташы

15Жаратқан Ие маған тағы да тіл қатып былай деді: «Бақташының құрал-саймандарын өзіңе ал да, жаман бақташыдай әрекет жаса. 16Себебі Мен елде сондай бақташыны шығарамын. Ол отардың ішіндегі құрып бара жатқандарының қамын да ойламайды, адасып кеткен төлдерін де іздемейді, ауырған қойларын да емдемейді, сауларын да күтпейді. Керісінше, ол семіздерінің етін жалмап, тіпті тұяқтарына дейін шағып жеп тауысады.

17Отарын тастап кеткен жаман бақташы қасіретке қалады-ау! Семсер оның қолы мен оң көзіне қадалсын! Сонда оның қолы әбден солып, оң көзі мүлдем көрмей қалады!»

#### 12


Иерусалимнің жауларының күйреуі

1Мынау Жаратқан Иенің[†] Исраил елі жайлы айтқан ауыр хабары: Аспанды[†] жайып жіберіп, жердің негізін қалаған,[*] адамның денесінде рухын қалыптастырған Жаратқан Ие мынаны айтады: 2«Біліп қойыңдар, Мен Иерусалимді айналасындағы елдерді теңселдіретін ішімдікке толы тостаған іспетті қыламын.[*] Жаулар Иерусалиммен бірге Яһуда елін де қоршауға алмақ. 3Сол күні Мен Иерусалимді барлық халықтар үшін зіл қара тас іспетті қыламын: оны көтеремін дегендердің бәрі де өздерін зорықтырып алатын болады. Сол кезде жер бетінің күллі халықтары оған қарсы жиналып келетін болады.

4Сол күні Мен әрбір атты қатты үрейлендіріп, оған мінгенді есінен адастырамын, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — Мен Яһуда елін қырағы күзетіп, оған қарсы келген халықтардың соғыс аттарын соқыр қылып тастаймын. 5Сонда Яһуданың рубасылары іштей былай дейтін болады: «Иерусалимнің тұрғындары — біздің қуатымыз, өйткені Әлемнің Иесі[†] — олардың Құдайы!»

6Сол күні Мен Яһуданың рубасыларын отынның арасындағы шоқ салғыштай, яки астық бауларының арасында жанып жатқан алаудай етемін. Олар айналадағы барлық халықтарды өртейтіндей жалмайды. Бірақ Иерусалимнің халқы қайтадан аман-есен өз мекенінде тұратын болады.

7Сонда Дәуіттің әулеті мен Иерусалимнің тұрғындарының атақ-даңқы Яһуда елінің атақ-даңқынан асып кетпесін деп Жаратқан Ие алдымен Яһуданың елді мекендерін құтқарады. 8Сол күні Жаратқан Иенің Өзі Иерусалимде тұратындарды қорғайды. Сол себепті олардың арасындағы ең әлсіз дегені Дәуіттей мықты болады. Ал Дәуіттің әулеті оларды Құдайдың Өзіндей, Жаратқан Иенің періштесіндей[†] бастап алып жүреді.[*] 9Сол күні Мен Иерусалимге тап беретін барлық халықтарды құртуға кірісемін».


Халықтың өздері түйреп өлтірген Иесін жоқтауы

10«Мен Дәуіттің әулеті мен Иерусалимнің халқына мейірім мен мінажат ету[†] рухын дарытамын.[*] Сонда олар өздері түйреген Кісіге[*] қарайтын, әрі жалғыз ұлын жоқтағандай, жоқтау айтатын болады. Олар тұңғышы қайтыс болғандай, Ол туралы қатты күйініп, қайғыратын[†] болады. 11Сол күні Иерусалимдегі жоқтау Мегидо жазығындағы Хадад-Римонда болған жоқтау сияқты өте қатты болмақ.[*] 12Сонда бүкіл ел, әрбір әулет өз алдына, ер адамдар мен әйелдер бөлек-бөлек қайғырады: Дәуіттің әулеті өз алдына, (оның ұлы) Натанның әулеті өз алдына,[*] 13Леуінің әулеті өз алдына, (Леуіден тараған) Шимейдің әулеті өз алдына.[*] 14Аман қалған әулеттердің барлығы да, ер адамдары мен әйелдері бөлек-бөлек, қайғыратын болады».

#### 13


Күнә мен арамдықтан тазару

1«Сол күні Дәуіттің әулеті мен Иерусалимнің тұрғындарына оларды күнә[†] мен арамдықтан тазартатын қайнар көз ашылады».

2Әлемнің Иесі[†] тағы мынаны жариялайды: «Сол күні Мен елдегі жалған тәңір аттарын өшіремін. Оларды енді қайтып ешкім есіне алмайтын болады. Мен, сондай-ақ, елден жалған пайғамбарларды[†] да, арамдықтың рухын[*] да аластатамын.

3Егер қайтадан бір пайғамбар пайда болса, туған әке-шешесі оған: «Жаратқан Иеден[†] келген хабар деп өтірік айтып жүргендіктен сен өлуге тиіссің!» деп сақтандырады.[*] Ал егер жалған пайғамбарлық сөз айтып тұрса, әке-шешесі оны түйреп өлтіреді. 4Сол күні адамдар аян[*] көріп, жалған пайғамбарлық сөз айтудан ұялатын болады. Ешкім де енді қайтып жұртты алдау үшін пайғамбардың түйе жүн шапанын[*] кимейтін болады. 5Керісінше, әрқайсысы: «Жоқ, мен пайғамбар емеспін, жер өңдеуші диқанмын. Жастайымнан басқа адам[†] үшін жер өңдеп келемін!» дейтін болады. 6Егер біреу одан: «Мына көкірегіңдегі[*] не қылған жарақаттар?» деп сұраса, ол: «Бұл жарақаттар маған өз достарымның үйінде салынды», деп жауап береді».


Бақташысының өлтіріліп, отарының шашырап кетуі

7— Ей, семсер, Менің бақташыма, өз серігіме, қарсы шық! — дейді Әлемнің Иесі. — Бақташыны ұрып өлтір, сонда отарындағы қойлары бытырап кетеді. Мен төлдеріне де қол жұмсаймын.

8Жаратқан Ие тағы мынаны айтады: Бүкіл елде халықтың үштен екісі соққы жеп қырылады, ал үштен бірі тірі қалады. 9Мен осы үштен бір бөлікті отқа салып, күмісті балқытып тазалағандай тазартамын, әрі алтынды отта сынағандай сынаймын. Олар Менің атымды атап Маған дұға[†] етеді. Сонда оларға жауап беремін. Мен: «Бұл — Менің халқым», — деп, олар: «Жаратқан Ие — біздің Құдайымыз», — дейтін болады.

#### 14


Жаратқан Иенің келіп, жауларын жеңіп шығуы

1Біліп алыңдар, Жаратқан Иенің[†] күні келе жатыр!

Сол заманда сендерден алынған олжа өз көз алдарыңда бөлінетін болады. 2Себебі Мен барлық халықтарды Иерусалимге қарсы соғысуға жинаймын. Қала олардың қолына түсіп, жау әскері ондағы үйлерді талан-таражға салып, әйелдерді зорлап масқаралайтын болады. Қала тұрғындарының жартысы жер аударылып әкетіліп, қалғандары қалада қалдырылады.

3Сонда Жаратқан Ие ежелгі замандарда шайқасқандай, осы халықтарға қарсы шайқасады. 4Сол күні Оның аяғы Иерусалимнің шығысындағы Зәйтүн тауында тұрады. Зәйтүн тауы шығыстан батысқа қарай қақ айырылып, екі ортада өте кең аңғар пайда болады. Таудың бір жартысы солтүстікке, екінші жартысы оңтүстікке қарай жылжиды.

5Сендер Менің тауларымның аңғарымен қашып құтыласыңдар, себебі сол аңғар Аселге дейін созылатын болады. Сендер жұрт Яһуда патшасы Ұзияхтың заманында болған жер сілкінісінен қашқандай қашасыңдар. Сонда менің Құдайым — Жаратқан Ие Өзіне бағышталған барлық қасиетті[†] нөкерлерін ертіп келеді.[*]

6Сол күннен бастап суық пен аяз атымен болмайды.[*] 7Сол күн ешқашан бітпейді, онда күндіз бен түннің айырмашылығы болмайды. Ол туралы тек Жаратқан Ие ғана біледі. Кешке әлі де жарық бола береді.[*]

8Сол күннен бастап Иерусалимнен тірі су ағып шығып, бір жартысы шығыстағы Өлі теңізге, екінші жартысы батыстағы Жерорта теңізіне ағып кететін болады. Ағысы қысы-жазы толастамайды.[*]

9Жаратқан Ие бүкіл жер бетінің Патшасы болады. Сол күні Жаратқан Ие бірден-бір Құдай[†] болып, жалғыз Оның есімі ғана мадақталатын болады.

10Яһуданың солтүстігіндегі Геба мен Иерусалимнің оңтүстігіндегі Риммонның арасындағы бүкіл жер тегіс жазыққа айналады. Ал Иерусалим көтеріліп, өз орнында қала береді: ол Бунямин қақпасынан Бірінші қақпаның жеріне және Бұрыш қақпасына дейін, әрі Хананел мұнарасынан патшаның жүзім сыққыштарына дейін созылады. 11Халық Иерусалимге қоныстанып, қала енді қайтып қарғысқа ұшырап қиратылмайды.[*] Осылай Иерусалимнің халқы аман-есен тұратын болады.

12Ал Иерусалимге қарсы соғысуға аттанған халықтардың бәріне Жаратқан Ие індет жібереді: олар аяқтарымен жер басып жүрген кездерінде-ақ тәндері іріп-шіріп, көздері ұяларында, тілдері ауыздың ішінде шіріп кетеді. 13Сол күні Жаратқан Ие оларды қатты абыржытып, араларында үрей туғызады. Олар қасында тұрғанды қолынан шап беріп ұстап алып, бір-біріне бас салатын болады.

14Сонда Яһуда елінің барлық адамдары да Иерусалимде соғысады. Содан айналадағы күллі халықтардың байлықтары: алтын-күміс пен киім-кешектері молынан жиналып, оларға олжа болады. 15Оның үстіне жаңағы індет сияқты пәле жаулардың жылқылары мен қашырларын, түйелері мен есектерін, әрі әскер қостарындағы барлық басқа малдарын да қырып тастайды.


Тірі қалғандардың Жаратқан Иеге ғибадат етуі

16Сонда Иерусалимге қарсы келген халықтардан тірі қалғандары енді жыл сайын Патшаға, Әлемнің Иесіне,[†] ғибадат етіп, Күркелер мейрамын[†] тойлауға келетін болады.[*] 17Ал алда-жалда жер бетіндегі әулеттердің біреуі Патшаға, Әлемнің Иесіне, ғибадат етуге Иерусалимге өрлеп бармай қалатын болса, онда сондайлардың жеріне жаңбыр да жаумайтын болады. 18Егер Мысыр халқы жолға шығып Иерусалимге келмейтін болса, онда Жаратқан Ие Күркелер мейрамын тойлауға келмейтін халықтарға арнаған апаттарын соларға жібереді. 19Егер Мысыр мен басқа да елдердің халықтары Күркелер мейрамын тойлауға Иерусалимге өрлеп барудан бас тартса, олар осылай жазаланбақ.

20Сол күні жылқылардың қоңырауларында «Жаратқан Иеге бағышталған» деген жазу болады. Жаратқан Иенің киелі үйіндегі құрбандық етін пісіруге арналған қазандар құрбандық үстелінің[†] алдындағы тостағандар[*] сияқты Оған бағышталған киелі болады.

21Құрбандық ұсынушы әркім келіп, шалған құрбандығының етін пісіре алуы үшін Иерусалим мен Яһудадағы кез келген тамақ пісіретін қазан Әлемнің Иесіне бағышталған киелі болады. Сол күннен бастап Әлемнің Иесінің киелі үйінде (Оған мойынсұнбайтын) бірде-бір қанахандық[*] қалмайды.

### Малахи


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Малахи пайғамбар


Жазба туралы мәлімет

Малахи пайғамбардың есімі «Менің хабаршым» дегенді білдіреді. Ол парсы патшасы Артақсерікс І-нің уәзірі Нехемияның замандасы болды (Нех 2:1). Б.з.д. 445 ж. Нехемия Яһуда аймағының әкімі болып тағайындалып, Иерусалимнің қирап қалған қамал қабырғаларын қайта тұрғызу үшін сол қалаға барды. Ол, сондай-ақ, халықты жаман әдеттерінен арылып, Жаратқан Иенің өсиеттеріне бағынуға шақырды. Нехемия он екі жылдан кейін парсы патшасының сарайына қайтып кеткенде, Яһуда халқы қайтадан күнәға батты. Олар Жаратқан Иеге мойынсұнбай, Оның ережелері мен өсиеттерін бұзды. Тіпті діни қызметкерлердің өздері азғындыққа түскен еді (Нех 13:7-21).

Осындай қиын заманда Малахи пайғамбар халықтың күнәларын әшкерелеп, оларды тәубеге келуге шақырды. Халық паң да қыңыр сұрақтар қойғанда, пайғамбар оларға Жаратқан Иенің берген жауаптарын жеткізді. Жаратқан Ие олардың жөнсіз іс-әрекеттері туралы Өзінің ойландыратын сауалдарын қойды. Тек Құдай Тағалаға қайта оралса ғана, ел қайтадан жарылқанатын болды.

«Жаратқан Иенің ұлы да қорқынышты соты күні» таяп келе жатыр. Халқын сол күнге дайындау үшін Құдай Ие Ілияс пайғамбар іспетті біреуді жіберетін болады. Ілияс пайғамбар кезінде Исраил халқын қайтадан Жаратқан Иенің Келісіміне адал болуға шақырғандай (Пат3 18:20-40), болашақта келетін сол пайғамбар да халықты теріс жолдан қайтуға шақыратын болады (Лұқ 1:17; Мат 11:14).

#### 1


Жаратқан Иенің Едомнан гөрі Исраилді таңдап алғаны

1Жаратқан Ие[†] Малахи арқылы Исраилге сөзін арнап мына хабарды жеткізді:

2— Мен сендерді сүйіп келемін, — деп нық айтады Жаратқан Ие. — Бірақ сендер: «Сен бізді қалайша сүйіп келесің?!» деп сұрайсыңдар. — Жаратқан Ие: — Есау Жақыптың туған ағасы емес пе еді? Бірақ Мен Жақыпты сүйіп таңдап алдым, 3ал Есауды таңдамадым.[*] Оның қыратты аймағын қаңыраған бос далаға айналдырып, меншікті жерін құла түздің шибөрілеріне қалдырдым, — деп жауап береді. 4Едом:

— Біз қирасақ та, үйінділерімізді қайта тұрғызып ала аламыз! — десе де, Әлемнің Иесі[†] мынаны айтады:

— Олар тұрғызса да, Мен қайтадан қиратып тастаймын. Олардың жері — «Зұлымдық елі», халқы — «Жаратқан Иенің наразылығына ұдайы іліккен халық» деп аталып кетеді. 5Сендер бұны өз көздеріңмен көріп, «Жаратқан Ие Исраилдің шекараларынан тыс жерлерде де даңқтаулы!» дейтін боласыңдар.


Лайықсыз құрбандықтар мен сый-тартулар жайлы ескерту

6— Ұл әкесін сыйлайды, қызметші қожайынын құрметтейді. Егер Мен көктегі Әкелерің болсам, Мені сыйлайтындарың қайда? Егер Қожайындарың болсам, Маған көрсеткен құрметтерің қайда? — деп сұрайды Әлемнің Иесі. — Алайда сендер, уа, діни қызметкерлер,[†] Менің есімімді менсінбей жүресіңдер! Бірақ та сендер: «Біз қалайша Сенің есіміңді менсінбей жүр екенбіз?» деп сұрайсыңдар.

7Сендер Маған бағышталған құрбандық үстелінде[†] арам құрбандықтар ұсындыңдар! Сөйте тұра: «Біз Сені қалайша қорлаппыз?» деп сұрайсыңдар.

Сендер «Жаратқан Иенің құрбандық үстеліне[*] ерекше мән бермесек те болады» деп есептейсіңдер. 8Құрбандыққа шалуға соқыр малды әкелесіңдер, бұл сұмдық емес пе?! Ақсақ не ауру мал әкелсеңдер, бұл да сұмдық емес пе?![*] Сондайды әкіміңе (салық ретінде) ұсынып көр! Ол соған риза болып саған оң көзімен қарар ма екен? — деп ескертеді Әлемнің Иесі.

9Енді Құдайға: «Бізге рақымды бола гөр!» деп жалбарынып көріңдер! Бірақ сендердің алып келген осындай құрбандықтарың үшін Ол сендерге оң көзімен қарар ма екен?! — деп сұрайды Әлемнің Иесі.

10— Одан да сендердің біреуің ғибадатхананың[†] қақпаларын бекітіп қойсаңдар игі болар еді! Сонда сендер құрбандық үстелінде бекерге от жақпас едіңдер! Мен сендерге риза емеспін, — деп ескертеді Әлемнің Иесі. — Мен сендердің қолдарыңнан ешқандай сый-тартуды қабылдамаймын.

11Күннің шығысынан батысына дейін халықтар арасында Менің есімім зор даңққа бөленеді. Барлық жерлерде де Маған арналып хош иісті заттар түтетіліп, адал сый-тартулар ұсынылады.[*] Себебі халықтар арасында Менің есімім даңқталады, — деп нық айтады Әлемнің Иесі.

12Алайда сендер Менің есімімді қорлайсыңдар! Өйткені Жаратқан Иенің құрбандық үстеліне[*] лайықсыз сый-тартулар әкелулерің арқылы сендер: «Оның үстелін арамдауға болады» дейсіңдер. 13Сондай-ақ: «Қандай ауыр жүк!» деп, оны менсінбей мұрындарыңды шүйіре иіскейсіңдер, — дейді Әлемнің Иесі. — Сендер ұрлап алынған, жараланған, ақсақ не ауру малды әкеліп, оны Маған арнап құрбандыққа шалғандарыңда, неліктен Менің сондай сый-тартуды қолдарыңнан қабылдауым қажет? — деп сұрайды Жаратқан Ие. 14Өзінің отарында құрбандыққа ұсынуға лайықты мінсіз еркек тоқтысы болып, соны Тәңір Иеге бағыштап шалуға уәде бере тұра, кейін Оған кемістігі бар басқа малды ұсынған өтірікшіні қарғыс атады![*] Өйткені Мен ұлы Патшамын![*] — деп ескертеді Әлемнің Иесі. — Менің есімім өзге халықтардың арасында айбатты болып, терең қастерленеді.[*]

#### 2


Діни қызметкерлерге қатаң ескерту

1— Ал мынау Менің сендерге арнаған ескертуім, уа, діни қызметкерлер![†] 2Мені тыңдап, есімімді шын жүректен құрметтеуге берік шешім қабылдаңдар! — деп нық айтады Әлемнің Иесі.[†] — Әйтпесе Мен сендердің өздеріңе қарғыс жіберемін, әрі сендердің халыққа берген баталарыңды[*] қарғысқа айналдырамын. Иә, тіпті қазірдің өзінде Мен оларды қарғысқа айналдырдым! Себебі сендер Менің есімімді шын жүректен құрметтемейсіңдер.

3Сендердің кесірлеріңнен Мен ұрпақтарыңды жазалаймын.[*] Өз мейрамдарыңда ұсынылған құрбандықтарыңның жынын беттеріңе жағамын. Сонда сендер соларыңмен бірге қоқыс төгілетін жерге[*] әкетілесіңдер. 4Осылай сендер Леуі руымен жасаған Келісімімнің[†][*] өз күшінде қалуын көздеп өздеріңе осы ескертуді жібергеннің Мен екенімді білетін боласыңдар, — дейді Әлемнің Иесі. — 5Менің Леуі руымен жасаған Келісімім өмір мен амандықты мақсат еткен. Мен осы екеуін де оларға сыйлап келдім. Леуіліктер[†] Менің есімімді қастерлеуге тиіс еді. Бастапқы кезде олар Менің есімімнің алдында дірілдеп қорқып, оны терең қастерледі де.[*] 6Ауыздарынан тек шынайы тәлім ғана шығып, олар еш өтірік айтпайтын. Леуіліктер Менімен байланысып тыныш та әділ жүрді, әрі көптеген адамды теріс жолдарынан қайтарды.

7Себебі діни қызметкердің аузынан шыққан сөздері білімді сақтайды. Адамдар оның айтқандарынан тәлім алуға ізденулері керек. Себебі ол — Әлемнің Иесінің хабаршысы. 8Бірақ сендер осы жолдан тайып кеттіңдер. Берген тәлімдеріңмен көптеген адамды адастырдыңдар. Сендер Леуімен жасасқан Келісімімді бұздыңдар! — Әлемнің Иесі осыны әшкерелейді. — 9Сондықтан да Мен сендерді бүкіл халыққа абыройсыз етіп, олардың көз алдында масқаралап, төмендеттім. Себебі сендер Менің тура жолыммен жүрмедіңдер. Таурат заңымды[†] жүзеге асырғанда адамның бет-жүзіне қарадыңдар.


Яһуда халқының опасыздығы

10Біздің бәріміздің көктегі Әкеміз бірдей ғой! Бәрімізді де бір Құдай[†] жаратқан жоқ па?![*] Ендеше неліктен біз бір-бірімізге опасыздық жасап, Жаратқан Иенің[†] ата-бабаларымызбен жасаған Келісімін бұзамыз?

11Яһуда халқы опасыздық жасады. Исраил мен Иерусалимнің ер адамдары жексұрын іс істеді! Олар бөгде тәңірге табынатын әйелдерге үйленіп, Жаратқан Ие сүйген киелі[†] орынды арамдады. 12Мұны істеген не соны жақтаған әрбір адам[†] тіпті Әлемнің Иесіне арнап сый-тарту әкелетін болса да, Жаратқан Ие оны Исраилдің елді мекендерінен[*] аластатсын!

13Сендер тағы мынаны да істейсіңдер: Жаратқан Иенің құрбандық үстеліне[†] көз жастарыңды төгіп, қынжылып жылайсыңдар. Себебі Ол сендердің құрбандықтарыңа көңіл бөліп, оларды сендерден ризалықпен қабылдаудан бас тартады. 14Ал сендер: «Неге?» деп сұрайсыңдар. Өйткені сендер жастай үйленген әйелдеріңе адал болмай, өмірлік жар боламын деп берген серттеріңнен тайдыңдар.[*] Бірақ сендердің әйелдеріңмен жасаған келісімдеріңе Жаратқан Иенің Өзі куә болған еді.

15Құдай ерлі-зайыптыны біртұтас болуға жаратпады ма?[*] Олар жан-тәндерімен Оның меншігі. Құдай сендерден нені қалайды? Ол құдайшыл ұрпақтардың өсіп-өрбуін қалайды. Сонымен әрқайсың жан дүниелеріңді таза сақтап жүріңдер! Ешқайсың жастай некелескен әйелдеріңе опасыздық жасамаңдар!

16«Себебі Мен ерлі-зайыптының ажырасқанын жек көремін! — деп жариялайды Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие. — Сол ісі оның әйелін зорлықпен бүркеп тастағанымен бірдей болады. Сондықтан (әйелдеріңе) опасыздық жасамау үшін жан дүниелеріңе қырағы болыңдар!» — деп ескертеді Әлемнің Иесі.


Жаратқан Иенің жақында халқына келуі

17Сендер айтқан сөздеріңмен Жаратқан Иеге ауыртпалық түсірдіңдер. Бірақ та «Біз Оған қалайша ауыртпалық түсірдік?» деп сұрайсыңдар. Сендер: «Зұлымдық жасайтындарды Жаратқан Ие жақсы көріп, оларға риза болады екен!» дейсіңдер де, «Әділдікті қорғайтын Құдай қайда?»[*] деп сұрайсыңдар.


#### 3

1«Біліп алыңдар, Мен алдымнан хабаршымды жіберемін, ол жүретін жолымды дайындап қояды. Сендер іздеп жүрген Жасаған Ие кенеттен Өзінің ғибадатханасына[†] келеді. Сендер аңсап жүрген Келісімнің[†] Хабаршысы[*] еш шүбәсіз келетін болады», — деп ескертеді Әлемнің Иесі.[†]

2Бірақ Оның келетін сол күніне кім төзе алады? Ол келіп, ашық көрінген күні кім берік тұра алатын болады? Себебі Ол күмісті балқытып тазалайтын зергердің оты әрі мата ағартушының сілтісі сияқты әрекет етпек. 3Сонда Ол күмісті балқытып, қоқысынан айырып тазартатын зергер іспетті леуіліктерді[†] алтын-күмістей тазартып, зұлымдық атаулыдан арылтады. Содан кейін олар қайтадан Жаратқан Иеге[†] арнап таза сый-тартулар ұсына алады. 4Осылайша Яһуда мен Иерусалимнің халқы әкелген сый-тартулар баяғы күндер мен ежелгі жылдардағыдай Жаратқан Иеге ұнамды болады.

5«Сондықтан Мен сендерді тергеп соттау үшін жақындап келемін. Мен сиқыршыларға, неке адалдығын бұзушы мен ант бұзушыларға, жұмыскерлердің ақысын жеп, жетім-жесірлерге зорлық-зомбылық жасап, жат жұрттықтарды құқықтарынан айырғандарға қарсы куәлік келтіріп, әшкерелеуге ынтызармын», — деп нық айтады Әлемнің Иесі.


Жаратқан Иеге лайықты қызмет көрсету

6— Мен, Жаратқан Ие, еш өзгермеймін, (Келісіміме адал болып қаламын). Сондықтан да сендер, уа, Жақыптың ұрпақтары, құрып кеткен жоқсыңдар. 7Сонау ата-бабаларыңның заманынан-ақ сендер Менің ережелерімнен жалтарып, оларды ұстанбай келесіңдер. Енді кері бұрылып, Маған қайтып келіңдер. Сонда Мен де сендерге қайтып келемін, — деп уәде етеді Әлемнің Иесі.

Бірақ сендер: «Біз қалайша қайта аламыз?» деп сұрайсыңдар. 8Әлде адамның Құдайдан ұрлауына бола ма? Алайда сендер Менен ұрлайсыңдар! «Сенен қалайша ұрлайды екенбіз?» деп сұрасаңдар, жауабым мынау: Өнімнің он бөлігінің бірін[*] және өзге де тиесілі сый-тартуларды бермеулерің арқылы! 9Сендердің барлығың, бүкіл халқың да қарғысқа ұшырадыңдар![*] Себебі сендер Менен ұрлап жатырсыңдар!

10Киелі[†] үйімде әрдайым тамақ болуы үшін қоймама өнімнің он бөлігінің бірін толықтай алып келіңдер! Менің не істейтінімді осы арқылы сынап көріңдер! — деп ұсынады Әлемнің Иесі. — Сонда Менің аспаннан[†] мол жауын-шашын жаудырып, сендерді жарылқауымның ағыл-тегіл болатыны соншама, оның бәрін жайғастыратын орындарыңның да болмай қалғанын көресіңдер! 11Егістіктеріңдегі егінді ешбір пәлекет құртпайды, жүзімдіктеріңнің жемістері де жерге түсіп қалмайды, — деп уәде етеді Әлемнің Иесі. — 12Сонда барлық ұлттар сендерді «Жарылқанған халық!» деп атайтын болады,[*] себебі сендер тамаша ел боласыңдар. — Әлемнің Иесі осыны нық айтады.

13— Сендер Мен туралы ауыр сөз айттыңдар! — дейді Жаратқан Ие. — «Біз Саған қарсы қандай ауыр сөз айттық?» деп сұрасаңдар, міне, жауап: 14Сендер былай дедіңдер: «Құдайға қызмет ету құр бекершілік! Әлемнің Иесінің талаптарын орындап, Оның алдында қасірет шеккен адамдар сияқты болып жүргенімізден бізге не пайда болды? 15Қайта, бұдан былай өркөкіректерді жарылқанған деп есептейміз. Расында зұлымдықпен шұғылданушылар табысқа кенеліп, Құдайды еркінсіп сынап келгендер аман-есен жүр ғой!» дейсіңдер.


Жаратқан Иенің әділдерді ескеріп марапаттауы

16Содан соң Жаратқан Иені терең қастерлеушілер өзара сөйлесіп, Жаратқан Ие оларды ден қойып тыңдады. Сонда бұлар туралы Оның алдындағы естелік кітапқа[†] жазылды. Сол кітапқа Жаратқан Иені терең қастерлеп, Оның есімін құрметтейтіндер тіркелген.[*]

17«Мен сот жүргізетін күні олар Менің өз халқым әрі ерекше құнды меншігім[*] болады, — деп уәде етеді Әлемнің Иесі. — Әке өзінің адал қызмет етіп келген ұлына мейірім көрсететініндей, Мен де оларға мейірім көрсетемін! 18Сол кезде сендер әділдер мен зұлымдардың, Құдайға қызмет ететіндер мен қызмет етпейтіндердің арасындағы айырмашылықты қайтадан көретін боласыңдар».

#### 4


Жаратқан Иенің ұлы да қорқынышты соты күні

1— Сот күні еш шүбәсіз келе жатыр! Ол лаулап жанған пешке ұқсамақ. Сол кезде барлық өркөкіректер мен зұлымдық жасаушылар сабан іспетті болады. Осы келе жатқан күн оларды өртеп жібереді! — деп нық айтады Әлемнің Иесі.[†] — Олардың бірде-бір тамырын да, бұтағын да қалдырмайды! 2Бірақ Менің есімімді терең қастерлейтін сендерге ақталу сыйлайтын күн шығады,[*] оның сәулесінің аясында жандарың сауығады. Сонда сендер қорадан шығып, секіріп ойнайтын торпақтардай азат жүресіңдер.

3Сол кезде зұлымдарды таптап тастайсыңдар. Мен осының бәрін іске асырған күні олар табандарыңның астындағы күл сияқты болады, — дейді Әлемнің Иесі.

4Хориб тауында өз қызметшім Мұса арқылы бүкіл Исраилге тапсырған Таурат заңындағы[†] ережелер мен шешімдерімді естеріңде сақтаңдар!

5Біліп қойыңдар, «Жаратқан Иенің[†] ұлы да қорқынышты соты күні»[*] келмес бұрын Мен сендерге Ілияс пайғамбарды[†] жіберемін. 6Ол әкелерді балаларымен, балаларды әкелерімен шын жүректен татуластыратын болады. Ал егер олар мойынсұнбаса, Мен келіп, бүкіл елді қарғап, қиратамын.

## Жаңа өсиет


Матай

Марқа

Лұқа

Жохан

Елшіл. істері

Жақыптың хаты

Петірдің 1-хаты

Петірдің 2-хаты

Жоханның 1-хаты

Жоханның 2-хаты

Жоханның 3-хаты

Яһуданың хаты

Римдіктерге хат

Қорынттықт. 1-хат

Қорынттықт. 2-хат

Ғалаттықт. хат

Ефестікт. хат

Філіпілікт. хат

Қолостықт. хат

Салониқал. 1-хат

Салониқал. 2-хат

Тімотеге 1-хат

Тімотеге 2-хат

Титке хат

Філимонға хат

Еврейлерге хат

Аян


### Матай


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Кіріспе


Матай жазған Ізгі хабар


Жазба туралы мәлімет

Осы «Ізгі хабар» — Мәсіх Исаның бір өмірбаяны. Оны жазып қалдырған Матай Леуі Исаның он екі шәкіртінің және елшісінің бірі еді. Матайдың бұрынғы кәсібі салық жинаушы болатын (9:9; 10:3; Мар 2:14).

Матай бұл жазбасында назареттік Исаның Құдай өз халқын құтқару үшін жіберуге уәде еткен Мәсіх екеніне өзімен ұлттас яһудилердің көздерін жеткізуді мақсат етті. Ол соны дәлелдеу үшін Көне Келісімнен, яғни Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларынан, көптеген үзінділер келтірген. Осылай Матай Исаның Өзінің ғажайып өмірі, айтқан тамаша сөздері, жасаған керемет істері және теңдесі жоқ құрбандық өлімі мен қайта тірілуі арқылы Таурат заңын орындап, пайғамбарлардың Өзі туралы алдын ала білдіргендерін де түгелдей жүзеге асырғанын көрсетеді. Иса — «Дәуіттің Ұрпағы» әрі уәде етілген Құдай Патшалығының Билеушісі. Осы Патшалық бұ дүниелік күшпен құрылған мемлекетті білдірмейді. Керісінше, онда Құдай Өзіне мойынсұнған адамдардың өмірінде игілікті билігін жүргізеді.

Бұл жазба Мәсіх Исаның Құдайдың Патшалығы туралы берген тәлімдерінің бес жиынтығын да қамтиды. Оларда сол Патшалықтың негізі, оның хабаршыларының ерекшеліктері, Патшалықтың қасиеттері, оған кірген адамдардың мінез-құлықтары және Мәсіхтің ақырзаманда Патша ретінде ұлы салтанатпен қайта оралуы жөнінде сөз болады. Осы бес тәлім жиынтығын жазбаның 5-7,10,13,18 және 24-26-тарауларынан табамыз.

Көптеген ойшылдар әлемге кеңінен белгілі «Таудағы уағызында» Мәсіхтің жариялаған мінез-құлық ережелерін адамзат тарихындағы ең ұлы, ең асқақ қағидалар деп атайды. Олар Құдайдың адамдарға тапсырған мінез-құлқының берік үлгісі.

Жаратқан Ие адамнан игі істер істеп, мейлінше жақсы болуын талап етіп қана қоймайды. Қайта, оларға Өзі сияқты мүлтіксіз болуды бұйырады. Алайда жалғыз Мәсіх Иса ғана осы үлгіге түгелдей сай келеді. Мәсіх адамдарды теріс жолдарынан қайтып, Өзінен үйреніп, тығыз қарым-қатынаста жүруге шақырды (11:28-29). Олардың Құдай алдында ақталып, шын мәнінде игілікті істер істей алулары үшін Мәсіх өз өмірін құрбан етті.

Алдымен яһудилерге жеткізілген «Матай жазған Ізгі хабар» барлық басқа ұлттарға да арналған. Бұл ондағы баяндалған оқиғалардан да көрінеді: шығыс өлкесінен келген ғұламалар жаңа туған Патшаға тағзым етіп ізет білдірді (2:1-11). Мәсіх қазіргі Ливан еліндегі Тир мен Сидон аймағында тұратын бір әйелдің қызын науқасынан кереметпен айықтырды (15:21-28). Бір шетелдік жүзбасы қатты ауырып жатқан қызметшісін Мәсіх Исаның сауықтыра алатынына ғаламат зор сенім артып, тілегі қабыл болды (8:5-13). Мәсіхтің азабы мен өлімін көріп тұрған басқа бір шетелдік жүзбасы да Оның Құдай жіберген Құтқарушы екеніне көзі жетіп, сенді (27:54).

Осы керемет жазбаның соңында Мәсіх Иса Өзінің әділ жолына түскендерге Ұлы аманатын тапсырады: енді олардың міндеті — Құдайдың күнәларды кешіретіні туралы Ізгі хабарды және Мәсіхтің игілікті тәлімінің бәрін де барлық халықтарға жариялап, үйрету. Осыны орындап жатқандарға Өзі әрдайым жар боламын деп сөз берді (28:18-20).

#### 1


Құдай уәде еткен Құтқарушы Патшаның ата-тегі

1Ыбырайым атаның[*] ұрпағы Дәуіт патшаның әулетінен шыққан Иса[†] Мәсіхтің[†] ата-тегінің шежіресі[*] былай құралған:

2Ыбырайымнан Ысқақ, Ысқақтан Жақып, Жақыптан Яһуда мен оның аға-інілері, 3ал Яһудадан Парес пен Зарах туды, олардың анасы Тамар болатын. Парестен Хесрон, Хесроннан Рам, 4Рамнан Әминадап, Әминадаптан Нағасон, Нағасоннан Салмон, 5Салмоннан Боғоз тарады, оның анасы Рахаб болатын. Боғоздан Ғабит туды, оның анасы Рут еді. Ғабиттен Есей, 6Есейден Дәуіт патша туды.[*]

Дәуіттен Сүлеймен туды, оның анасы Ұрияның бұрынғы әйелі болатын.[*] 7Сүлейменнен Рохабоғам, Рохабоғамнан Абиях, Абияхтан Аса, 8Асадан Жосапат, Жосапаттан Жорам, Жорамнан Ұзиях, 9Ұзияхтан Жотам,[*] Жотамнан Ахаз, Ахаздан Езекия, 10Езекиядан Манаса, Манасадан Амон, Амоннан Жосия, 11Жосиядан Ехониях[*] пен оның аға-інілері тарады. Бұл, яһуди халқының көпшілігі Бабыл еліне жер аударылмас бұрын болған еді.[*]

12Бабылға жер аударылғаннан кейін Ехонияхтан Салатиел, Салатиелден Зоробабел, 13Зоробабелден Әбиуд, Әбиудтен Елиәкім,[*] Елиәкімнен Азор, 14Азордан Садық, Садықтан Әкім, Әкімнен Елиуд, 15Елиудтен Елазар, Елазардан Маттан, Маттаннан Жақып, 16Жақыптан Мәриямның күйеуі Жүсіп тарады. Ал Мәриямнан Иса дүниеге келді, Ол Мәсіх («Құдай[†] тағайындаған Құтқарушы Патша») деп те аталады.[*]

17Осылай Ыбырайымнан Дәуітке дейін он төрт ата, Дәуіттен халықтың Бабыл еліне жер аударылғанына дейін де он төрт ата, жер аударылғаннан Мәсіхке дейін де он төрт ата болды.


Құтқарушы Патшаның дүниеге келуі

18Иса Мәсіхтің дүниеге келуі былай болды: Оның анасы Мәриям Жүсіпке айттырылған еді. Ал екеуі әлі де қосылмай тұрғанда-ақ, Киелі Рухтың[†] құдіретімен Мәриямның аяғы ауыр екендігі[*] белгілі[†] болды. 19Болашақ күйеуі Жүсіп әділ кісі болғандықтан, қалыңдығын ел алдында ұятқа қалдырмау үшін ешкімге білдірмей келісімдерінен[†] бас тартпақ болды. 20Бірақ ол осыны ойлап жүргенде Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] түсінде аян беріп:

«Дәуіттің ұрпағы[†] Жүсіп, қалыңдығың Мәриямға үйленуден шошынба! Себебі құрсағындағы Баласы Киелі Рухтан. 21Мәриям Ұл таппақ, Оның атын Иса[*] деп қой! Себебі Ол халқын күнәларынан құтқаратын болады», — деді.

22Мұның бәрі Жаратқан Иенің (Ишая) пайғамбар[†] арқылы алдын ала айтқанының жүзеге асуы үшін солай болды. 23Ол былай деген: «Біліп алыңдар, пәк қыз құрсақ көтеріп, Ұл туады. Оған Имануил, яғни «Құдай бізбен бірге»,[*] деген ат қояды».

24Жүсіп оянып, орнынан тұрғаннан кейін Жаратқан Иенің періштесінің бұйрығын орындап Мәриямға үйленді. 25Ал Мәриям босанып, Ұлын тапқанша, Жүсіп онымен жақындасқан жоқ. Нәресте дүниеге келгеннен кейін Оның атын Иса деп қойды.[*]

#### 2


Шетелдік ғұламалардың Құдай жіберген Патшаға ізет білдіруі

1Иса[†] Иродтың[*] патшалық құрған заманында Яһудея аймағындағы Бетлехем қалашығында дүниеге келді. Біраздан кейін Иерусалимге[*] шығыс өлкесінен жұлдыз санаушы ғұламалар сапарлап келіп: 2«Яһудилердің жаңа туған Патшасы қайда екен? Біз Оның жұлдызының шығыс жақтан туып, жарқырағанын көрдік. Жаңа туған Патшаға ізет білдіру үшін келіп тұрмыз», — деп сұрастыра бастады.

3Ирод патша мұны естігенде қатты абыржып, онымен бірге Иерусалимнің бүкіл халқы да мазасызданды. 4Патша елдің барлық басты діни қызметкерлері[†] мен дін мұғалімдерін жинап алып, оларға:

— Мәсіх[†] қай жерде дүниеге келуге тиіс? — деген сұрақ қойды. 5Олар былай деп жауап берді:

— Яһудея аймағындағы Бетлехемде дүниеге келуге тиіс. Себебі (Миха) пайғамбар[†] Құдайдың мына сөздерін жазып қалдырды: 6«Ал сен, Яһуда жеріндегі Бетлехем, Яһуданың басты қалаларының арасындағы ең маңызсызы емессің: сенен Менің халқым Исраилге басшылық ететін Көсем шығады».[*]

7Сонда Ирод жат жерлік ғұламаларды астыртын шақыртып алып, жұлдыздың аспанда[†] қашан көрінгені туралы сұрап, біліп алды. 8«Барып, осы Бала туралы мұқият сұрастырып біліңдер, Оны тапқан соң маған хабарлаңдар! Мен де барып, Оған ізет білдірейін», — деп, оларды Бетлехемге жіберді.

9Ғұламалар патшаны тыңдап алып, жолға шығып кетті. Міне, қызық! Өздері бұрын шығыс жақтан көрген жұлдыз алдарында жылжып отырып, ең соңында Нәресте жатқан жердің үстінен тоқтады. 10Жұлдызды байқаған олардың қуаныштары қойындарына сыймады. 11Үйге кіргенде анасы Мәриямның қасындағы Нәрестені көрген ғұламалар жерге жүгіне кетіп, Оған иіліп ізет білдірді. Содан олар алып келген сандықшаларын ашып, Сәбиге сый-тартуларын: алтын әрі жұпар шайыр мен мүр атты хош иісті заттарды[*] ұсынды.

12Мұнан кейін ғұламалар көрген түстерінде Құдайдан «Иродқа қайта оралмаңдар!» деген бұйрық алғандықтан, өз елдеріне басқа жолмен қайтып кетті.


Мәсіхтің отбасының Мысырға қашып құтылуы

13Ғұламалар кетіп қалғаннан кейін, Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] Жүсіпке түсінде аян беріп: «Тұр, Нәресте мен анасын алып, Мысырға қашып құтылыңдар! Өзім айтқанға дейін сол жерде қала беріңдер. Себебі Ирод Нәрестені өлтіру үшін іздемекші», — деді.

14Сонда Жүсіп орнынан тұрып, түн ішінде Сәбиді анасымен бірге алып, Мысыр еліне жөнелді. 15Олар Ирод өлгенге дейін Мысырда тұрақтап қалды. Осылайша Жаратқан Иенің (Ошия) пайғамбар арқылы: «Мен (рухани) Ұлымды[†] Мысырдан шақырып алдым»[*] дегені жүзеге асты.

16Жат жерлік ғұламалардың өзінен амалын асырып кеткенін түсінгенде Ирод долдана ашуланып, жасақшыларын жіберіп, Бетлехемдегі және соның маңайындағы екі жасқа дейінгі ер балалардың бәрін де өлтіртті. Бұл жасты ол ғұламалардан біліп алған мезгілге сәйкес белгілеген[†] еді. 17Сонда Құдайдың Еремия пайғамбар арқылы жіберген мына хабары іске асты:


18«Рамақ жерінде зор қасіреттен
Дауыс естіледі зар еңіреген.
Рахила өлген балаларын жоқтап,
Жұбанудан бас тартады зар жылап:
Келмеске кетті олар көздері құрып!»[*]


Мысырдан қайтып, Назаретке орналасу

19Ирод патша өлгеннен кейін, Жаратқан Иенің періштесі Мысырда Жүсіпке түсінде аян беріп:[*] 20«Тұр, Нәресте мен анасын алып, Исраилге қайтыңдар! Себебі Нәрестенің өмірін құртқысы келгендер өлді», — деді. 21Жүсіп орнынан тұрып, Нәресте мен анасын алып, Исраил еліне қайта оралды.

22Алайда ол Яһудеяға әкесі Иродтың орнын басып Архелайдың билік құрғанын естіді. Сондықтан Жүсіп сол аймаққа барудан қорықты. Көрген түсінде Құдайдан алған бұйрыққа сай Жүсіп Ғалилея аймағына[*] жөнелді. 23Сол жердегі Назарет қаласына барып, сонда орын тепті. Пайғамбарлар жазбаларында (Мәсіх туралы) мынадай сөздер алдын ала айтылған еді: Ол назареттік деп аталатын болады.[*] Бұл осылайша жүзеге асты.

#### 3


Жақия пайғамбардың Мәсіхке жол дайындауы

1Сол заманда шомылдыру рәсімін[†][*] орындаушы Жақия пайғамбар[†] келіп, Яһудея аймағындағы айдалада былай деп уағыз айта бастады:

2«Теріс жолдан қайтып, Құдай[†] жолына түсіңдер! Құдай Патшалығының[*] жер бетіне орнайтын кезі таяп қалды!»

3Ишая пайғамбардың ежелде былай деп алдын ала айтқаны Жақия туралы болатын:


«Жар салған дауыс шығады айдалада:
Жаратқан Иеге[†] жол дайындаңдар,
Түзу қылып даңғыл жол салыңдар!»[*]


4Жақия түйе жүнінен шапан киіп, қайыс белбеумен белін буып жүретін.[*] Жейтін азығы шегіртке және жабайы араның балы болды. 5Сол уақытта Иерусалим қаласынан, бүкіл Яһудея аймағынан және Иордан жағасындағы барлық өңірден халық Жақияның қасына ағылып келіп жатты. 6Олар күнәларын мойындаған соң, Жақия оларды Иордан өзенінде шомылдыру рәсімінен өткізді.

7Сол рәсімнен өту үшін көптеген парызшылдар[†] мен саддукейлер[†][*] де келді. Бірақ Жақия оларды көргенде, қатаң ескертіп былай деді:

— Ей, улы жыланның тұқымдары![*] Келешектегі қаһарлы жазадан құтылуды сендерге кім үйретті? 8Егер шынымен теріс жолдарыңнан қайтып, Құдай жолына түссеңдер, соған лайықты іс істеңдер! 9«Біздің түп атамыз — Ыбырайым» деп мақтанбаңдар! Сендерге шын айтамын: Құдай Ыбырайымға мына тастардан да ұрпақ жасап бере алады. 10Қазірдің өзінде-ақ ағаш[†] түбінде балта дайын тұр! Жақсы жеміс бермейтін әрбір ағаш шабылып, отқа тасталады!

11Мен сендерді теріс жолдан қайтқандарыңның белгісі[†] ретінде суға шомылдыру рәсімінен ғана өткіземін. Ал менен құдіретті Біреу менен кейін келе жатыр.[*] Ол сендерді Киелі Рухқа[†] әрі отқа[*] шомылдырады. Оның құлы болып кебісін әперуге де тұрмаймын. 12Ол бидайды желпушіге ұқсайды: күрегі қолында, қырманын тазартып, «бидайын» жинап, қамбасына құяды, бірақ «қауызын» тозақтың[†] сөнбес отына жағады![*]


Шомылдыру рәсімінен өткен Исаға Құдайдың ризашылығын білдіруі

13Сол шамада Иса[†] Жақияның шомылдыру рәсімінен өту үшін Ғалилеядан Иордан өзеніне келіп жетті. 14Бірақ Жақия Оны тоқтатып:

— Осы рәсімнен Сіздің мені өткізгеніңіз жөн бола тұра, қалайша маған келіп тұрсыз? — деді. 15Иса оған:

— Қазір осылай болсын. Солай Құдайдың әділ еркін толық орындауға тиіспіз,[*] — деп жауап берді. Жақия Оның айтқанына көнді.

16Иса шомылдыру рәсімінен өткеннен кейін дереу судан шықты. Сол сәтте көк ашылып, Иса Өзіне көгершін сияқты төмендеп келіп, қонған Құдай Рухын көрді. 17Сонда көктен: «Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым,[†][*] Оған толықтай ризамын!» — деген дауыс естілді.

#### 4


Мәсіх Исаның сынақтан өтіп, әзәзілді жеңіп шығуы

1Бұдан кейін Киелі Рух[†] Исаны шайтанның сынағынан өтуі үшін айдалаға бастап алып барды. 2Иса[†] қырық күн, қырық түн ораза тұтып, соңында әбден ашықты.

3Сонда азғырушы әзәзіл Оның қасына келіп:

— Егер Құдайдың (рухани) Ұлы[†] болсаң, мына тастар нанға айналсын деп бұйыра гөр! — деді.

4Иса оған былай деп жауап қатты:

— «Адам[†] тек нанмен ғана емес, Құдайдың аузынан шыққан әрбір сөзімен өмір сүреді»[*] деп (Тауратта) жазылған ғой!

5Бұдан кейін әзәзіл шайтан Оны қасиетті[†] қалаға (Иерусалимге) апарып, ғибадатхананың[†] төбесіне шығарып, былай деді:

6— Егер Құдайдың (рухани) Ұлы болсаң, төмен қарай секіре гөр! Өйткені «Періштелеріне[†] Ол Сен жайлы бұйрық береді: Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың үшін қолдарына көтеріп Сені алып жүреді»[*] деп (Забурда) жазылған ғой.

7Иса оған жауап қайтарып:

— Алайда «Құдай[†] Иеңді[*] еркінсіп сынама!» деп те (Тауратта) жазылған ғой! — деді.

8Содан кейін әзәзіл шайтан Оны тағы да ертіп алып бір биік таудың басына шығарды. Оған әлемнің барлық мемлекеттері мен олардың сән-салтанатын көрсетіп:

9— Егер аяғыма жығылып маған ғибадат етсең, бұлардың бәрін де Саған беремін, — деді.

10Сонда Иса оған былай деп жауап қайтарды:

— Кет қасымнан, шайтан! «Құдай Иеңді терең қастерлеп,[*] жалғыз Оған ғана қызмет ет!» деп (Тауратта) жазылған ғой!

11Мұнан соң әзәзіл шайтан Оның қасынан кетіп қалды. Сол сәтте періштелер келіп, Исаға қызмет көрсетті.


Мәсіхтің өз қызметіне кірісіп, алғашқы шәкірттерін таңдауы

12Жақия пайғамбардың[†] тұтқындалғаны туралы[*] естігенде Иса Ғалилея аймағына жүріп кетті. 13Ол Назарет қаласын тастап, Забулон мен Нафталим руларының жерінде көл жағасында орналасқан Қапарнаум қаласына көшіп барып, сонда тұрды. 14Ишая пайғамбардың алдын ала айтып кеткен мынадай сөздері осылай жүзеге асты:


15Забулон мен Нафталимнің отаны,
Теңізге баратын жол бойындағы
Әрі Иорданның батыс жағындағы
Бөтен ұлттар[*] тұрған Ғалилея аймағы:
16Халық қараңғыда ғұмыр кешіп келеді,
Ал енді бір ғаламат Нұрды көреді,
Түнек басқан жерде[*] тұратын елге
Таңның шапағы сәулесін төгуде![*]


17Сол уақыттан бастап Иса: «Теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсіңдер! Себебі Құдай Патшалығының[*] жер бетіне орнайтын кезі таяп қалды!» деп уағыздап жүрді.

18Бірде Ғалилея көлінің жағасымен келе жатып, Иса ағайынды екі жігітті: Шимон Петір мен інісі Әндірді көрді. Балық аулап күнелтіп жүрген олар көлге ау салып жатты. 19Иса оларға тіл қатып: «Соңымнан еріңдер! Мен сендерді балық аулағандарың сияқты бұдан былай адамдарды жинап әкелетін етемін»,[*] — деді. 20Екеуі дереу ауларын тастап, Исаға шәкірт болып ерді.

21Сол жерден әрі қарай кетіп бара жатып, Иса ағайынды тағы екі жігітті: Зебедейдің ұлдары Жақып пен Жоханды көрді. Олар әкелерімен бірге қайықта ауларын жамап отыр екен. Иса оларды да Өзіне шақырды. 22Екеуі дереу қайықты да, әкелерін де тастап, Исаға шәкірт болып ерді.


23Бұдан кейін Иса бүкіл Ғалилея аймағын аралап жүріп, мәжілісханаларында[†][*] тәлім берді. Құдай Патшалығы туралы Ізгі хабарды уағыздап, адамдарды барлық ауру-сырқауларынан сауықтырды. 24Иса туралы хабар бүкіл Сирия өлкесіне[†] де тарап, жұрт Оған түрлі дерттері бар қиналып науқастанғандардың бәрін де, жын соққандарды, ұстамалы-қояншықтар мен сал болғандарды алып келіп жатты, ал Иса оларды сауықтырды. 25Ғалилея, Онқала және Яһудея аймақтарынан, Иерусалим қаласынан әрі Иорданның шығыс бетінен көптеген халық келіп, Оның соңынан ілесті.

#### 5


Таудағы уағыздың басы: шынайы бақыт жайлы

1Жиналған халықты көргенде Иса[†] тауға көтеріліп, бір жерге жайғасып отырды. Сол кезде шәкірттері қасына келді. 2Иса оларға былай деп тәлім берді:


3— Құдай[†] алдында құр алақан тұрғандар бақытты:[*]

Құдайдың Патшалығы[†] сондайларға арналған![*]

4Күнәларына өкініп қайғырғандар[†] бақытты:

Құдай оларды жұбататын болады![*]

5Кішіпейіл жандар бақытты:

олар жерді иемденетін болады![*]

6Әділдікті аңсап зарыққандар бақытты:

олар қанағат табатын болады![*]

7Мейірімділер бақытты:

Құдайдың мейірімі соларға түседі![*]

8Жүректері пәк тазалар бақытты:

олар Құдайды көретін болады![*]

9Татуластырушылар бақытты:

олар Құдайдың рухани[†] балалары деп аталмақ![*]

10Әділдік үшін қудаланғандар бақытты:

Құдай Патшалығы сондайларға арналған!


11Адамдар сендерді Маған бола қорлап, қудалап,

әр түрлі жала жауып жамандаса, бақыттысыңдар!

12Қуана шаттаныңдар,

себебі көкте сендерді зор сыйларың күтіп тұр!

Жұрт сендерден бұрынғы пайғамбарларды[†] да солай қудалаған.


«Тұз» және «нұр»: сенушінің күнәкар дүниедегі іс-әрекеті

13Сендер жер бетінде тұз сияқтысыңдар. Ал егер тұз өз күшінен айырылған болса,[*] онысын қалай қалпына келтіруге болады? Еш нәрсеге жарамсыз болып шыққандықтан, оны лақтырып тастап, аяқ асты ету ғана қалады.

14Сендер дүниеге (Құдай жолын көрсететін) «нұрсыңдар».[*] Төбе басына салынған қала жасырынып қала алмайды. 15Ешкім шам жағып, оны ыдыспен бүркеп қоймайды. Қайта, оны шам қойғышқа[*] қояды, сонда оның жарығы үйдегілердің бәріне түседі. 16Сол сияқты, сендердегі «нұр» адамдарға сәулесін төксін. Осылайша олар игі істеріңді көріп, көктегі Әкелеріңді[*] мадақтап дәріптесін.


Киелі жазбалардың толық мағынасы

17Мені Таурат заңы[†] мен Пайғамбарлар жазбаларының күшін жою үшін келді деп ойламаңдар: Мен оларды жою үшін емес, қайта, толық мағынасында жүзеге асыру үшін келдім. 18Сендерге шындығын айтайын: аспан[†] мен жер жойылып кетпейінше, Таурат заңының бірде-бір әрпі, тіпті бір кішкентай сызығы да күшінен айырылмайды, әуелі бәрі де жүзеге асады. 19Сондықтан кімде-кім ондағы өсиеттердің тіпті ең кішкентайын болса да бұзып, басқаларды соған үйретсе, Құдай Патшалығындағы адамдардың арасында оның жолы ең кішкентай болады. Ал өсиеттерді орындап, жұртты соған үйреткендердің Құдай Патшалығындағы жолы үлкен болады.

20Сендерге айтамын: егер Құдайдың әділ еркін дін мұғалімдері мен парызшылдардан[†][*] артық орындамасаңдар, Оның Патшалығына еш кіре алмайсыңдар!


Кісі өлтіру, жек көру және татуласу туралы

21Ежелгі адамдарға: «Кісі өлтірме![*] Кісі өлтірген әркім сотталуға тиіс» деп бұйырылғанын естідіңдер.

22Ал Мен сендерге былай деймін: кімде-кім басқа адамға кәрін төксе,[*] сол сотталмақ. Басқаны «Сенен еш пайда жоқ!» деп балағаттайтын әркім Жоғарғы кеңес[†][*] алдында жауап бермек, ал «Құдайдан безген ақымақ!» деп жамандайтындар тозақ[†] отына түседі.

23Сонымен сен Құдайға арнаған сый-тартуыңды ғибадатханадағы[†] құрбандық үстеліне[†] алып барғанда,[*] бауырласыңның[*] өзіңе өкпелеп жүргені сонда есіңе түссе, 24алып келгеніңді сол жерде қалдыр да, бауырласыңа барып, онымен татулас! Бұдан кейін қайтып келіп, сый-тартуыңды Құдайға бағыштап ұсын.

25Біреу саған қарсы дау көтерсе, оған еріп сотқа бара жатқанда онымен тезірек татуласуға тырыс! Олай етпесең, қарсыласың сені сот алдына апарады, ал сот сақшыға ұстап беріп, сақшы сені түрмеге қамайды. 26Саған шындығын айтамын: сен берешегіңді соңғы тиынына дейін төлемейінше, сол жерден шыға алмайсың!


Неке адалдығы әрі сөзінде тұру жайында

27«Неке адалдығын бұзба!»[*] деген өсиетті де естідіңдер.

28Ал Мен сендерге былай деймін: кім бір әйелге құмарта қараса, оның өз жүрегінде сол әйелмен неке адалдығын бұзғаны. 29(Иса сөзін жалғастырып, астарлап былай деді:) Егер оң көзің (секілді өте құнды нәрсең) сені күнәға азғырса, ол сен үшін «ойып алып, лақтырып тасталған» сияқты жоқ болсын.[*] Бүкіл денеңнің тозаққа лақтырылғанынан гөрі бір мүшесінен айырылғаның артық болар еді. 30Яки оң қолың (сияқты өте қажетті нәрсең) сені күнәға азғырса, ол сен үшін «шауып алып, лақтырып тасталған» сияқты жоқ болсын![*] Бүкіл денеңнің тозаққа лақтырылғанынан гөрі бір мүшесінен айырылғаның артық болар еді.

31«Кім әйелімен ажыраспақ болса, оған арнайы куәлік қағазын беруге тиіс»[*] деген бұйрық та берілген.

32Ал Мен сендерге былай деймін: жеңіл жүріске түспеген әйелімен ажырасқан әркім соның неке адалдығын бұзуына себепші болады. Кім күйеуімен ажырасқан әйелге үйленсе, сол да неке адалдығын бұзады.[*]

33Ежелде жұртқа: «Анттарыңды бұзбаңдар,[*] Жаратқан Иеге[†] берген уәделеріңді орындаңдар!» деп бұйырылғанын естідіңдер.

34Ал Мен сендерге былай деймін: үстірт ант етуші болмаңдар! Не көкті атап ант бермеңдер, ол Құдайдың «тағы», 35не жермен де ант бермеңдер, ол Оның «табан тіреніші», не Иерусалиммен де ант етпеңдер, ол «Ұлы Патшаның қаласы»! 36Өз басыңмен де ант берме! Себебі шашыңның бір талын шын мәнінде не ағартып, не қарайту қолыңнан келмейді. 37Қайта, сендердің «иә» дегендерің шынымен «иә», «жоқ» дегендерің шынымен «жоқ» болсын! Бұған қоса айтқандарыңның бәрі жамандықтарыңнан келеді.[*]


Таспен атқанды аспен ат

38Сендер «көзге көз, тіске тіс»[*] дегенді естідіңдер.

39Ал Мен сендерге айтамын: зұлымдық жасағаннан кек алма! Егер біреу бетіңнің оң жағын ұрса, оған сол жағын да тос. 40Біреу сенімен соттасып, көйлегіңді тартып алғысы келсе, оның шапаныңды да алуына қарсы болма! 41Немесе біреу сені бір шақырым жерге еріп (жүгін көтеріп) жүруге мәжбүр етсе,[*] онымен екі шақырым жүр. 42Сұрағанға мұқтажын бер, қарыз алғысы келгеннен де теріс айналма.[*]

43Сендер «Маңайыңдағы адамды[*] жақсы көріп, жауыңды жек көр!»[*] дегенді де естідіңдер.

44Ал Мен сендерге айтамын: жауларыңды жақсы көріңдер![*] Өздеріңді қудалағандар үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңдер![*] 45Осылайша көктегі Әкелеріңнің рухани балалары боласыңдар: Ол жамандарға да, жақсыларға да күн сәулесін бірдей түсіріп, әділдерге де, әділетсіздерге де жаңбырды бірдей жауғызады. 46Ал егер өздеріңді жақсы көретіндерді ғана жақсы көрсеңдер, онда сендерге қандай сый берілмек? Тіпті күнәлі салықшылар[†][*] да солай етпей ме? 47Сондай-ақ, өз бауырларыңмен ғана жарқын жүзбен амандассаңдар, онда басқаларға қарағанда қандай ерекше іс істейсіңдер? Тіпті Құдайға мойынсұнбайтындар[*] да солай етпей ме? 48Сонымен көктегі Әкелерің қандай мүлтіксіз болса, сендер де сондай мінсіз болыңдар![*]

#### 6


Сенушінің Құдай алдындағы өмірі: шынайы мейірім, мінажат және ораза

1Байқаңдар, мейірімді істеріңді жұрт алдында көзге түсу үшін істемеңдер! Әйтпесе сендердің көктегі Әкеден ешқандай сыйларың болмайды.

2Сондықтан қайыр бергенде оны екі жүзділер секілді жұрт мақтасын деп мәжілісханалар[†] мен көшелерде жариялатпаңдар![*] Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. 3Ал сендер қайыр бергенде, не істегендеріңді сырлас достарың да білмесін![*] 4Осылайша жасаған қайырымдылықтарың құпия болмақ. Сонда құпия істердің бәрін көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.[*]

5Құдайға сиынғанда да екі жүзділердей болмаңдар: олар жұрт көзіне түсу үшін мәжілісханаларда, көше бұрыштарында тұра қалып мінажат етуді[†][*] жақсы көреді. Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. 6Ал сендер мінажат еткенде өз бөлмелеріңе кіріп, есігін жауып алып, көзге көрінбейтін Әкелеріңе сиыныңдар! Сонда құпия істердің бәрін көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.

7Құдайға сиынғанда жалған тәңірлерге құлшылық етушілер[*] іспетті құр сөз сөйлей бермеңдер! Олар көп сөз айтсақ еститін болады деп есептейді. 8Сендер сондайларға ұқсамаңдар! Себебі көктегі Әкелерің өздерің сұрамай тұрып-ақ, сендерге не керек екенін біледі.

9Сонымен Құдайға мына іспетті мінажат етіп сиыныңдар:[*]


Көктегі Әкеміз!
Сенің киелі[†] есімің қастерлене берсін,
10Патшалығың осында орнасын![*]
Сенің еркің көкте орындалғандай,
Жер бетінде де орындала берсін!
11Күнделікті нанымызды бүгін де бере гөр.
12Бізге күнә[†] жасағандарды кешіргеніміздей,
Сен де күнәларымызды кешіре гөр.
13Азғырылуымызға жол бермей,
Бізді жамандықтан сақтай гөр.[*]
(Патшалық, құдірет және ұлылық
Мәңгі бақи Сенікі! Аумин.)[†]


14Егер өздеріңе күнә жасағандарды кешірсеңдер, онда көктегі Әкелерің сендерді де кешіреді. 15Ал егер басқалардың күнәларын кешірмесеңдер, онда көктегі Әкелерің сендердің де күнәларыңды кешірмейді.

16Ораза ұстағанда екі жүзділердей беттеріңді тұнжыратып жүрмеңдер! Олар ораза тұтқандарын мұңайған түрлерімен жұртқа әдейі білдіреді. Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. 17Ал сендер ораза ұстағанда да бастарыңды жуып, шаштарыңды ретке келтіріңдер.[*] 18Осылайша ораза ұстағандарыңды жұрт емес, көзге көрінбейтін Әкелерің ғана білетін болсын. Сонда құпия істердің бәрін де көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.


Мәңгі жоғалмайтын байлық жинап, уайымдамай өмір сүру

19Жер бетінде өздеріңе дүние-байлық жинамаңдар! Оларды күйе жеп, тот басады немесе ұры бұзып кіріп, ұрлап кетеді. 20Қайта, өздеріңе байлықты көкте жинаңдар! Сол жерде оны не күйе жемейді, не тот та баспайды, ұры да бұзып кіріп, ұрлап кетпейді. 21Байлықтарың қайда болса, жүректерің[*] де сонда.

22Дененің «шамы» — көз.[*] Көзің кіршіксіз таза болғанда өмірің түгелдей нұрға кенеледі. 23Ал егер ашкөз болсаң, бүкіл өміріңді қараңғылық басады. Сонымен, егер өміріңде нұр орнына қараңғылық болса, ол қандай қара түнек болмақ![*]

24Ешкім екі қожайынға бірдей қызмет ете алмайды. Өйткені ол біреуін екіншісінен артық көріп, соған бағышталады, ал екіншісіне немкетті қарайтын болады. Сол сияқты, сендер де Құдайға және байлыққа бірдей бағышталып қызмет ете алмайсыңдар![*]

25Сондықтан сендерге мынаны айтамын: не ішіп-жейміз деп өмірлеріңді, не киеміз деп тәндеріңді уайымдамаңдар! Өмір тамақтан, тән киімнен артық қой! 26Әуеде ұшқан құстарға назар салыңдаршы: олар егін екпейді де, ормайды да, өнімін қамбаға жинамайды да, бірақ көктегі Әкелерің оларды асырайды. Ал сендер құстардан әлдеқайда артық емессіңдер ме?!

27Сондай-ақ осындай мәселелерді уайымдап, араларыңдағы қайсың өз бойын тіпті бір қарыс ұзарта алады?[*] 28Неге киімдеріңді ойлап уайымдап жүрсіңдер? Даладағы қызғалдақтардың қалай өсіп тұрғанына көңіл бөліңдерші: олар еңбек те етпейді, жіп те иірмейді. 29Сендерге былай деймін: тіпті Сүлеймен патша өзінің бар сән-салтанатында сол гүлдердің біріндей әдемі киінбеген. 30Ал енді, бүгін далада өсіп тұрған, ертең отқа тасталатын шөпті Құдай[†] солай киіндірсе, сендерді, әлбетте, одан бетер киіндірмей ме, сенімі аздарым-ай!

31Сондықтан не ішіп-жейміз, не киеміз деп уайымдамаңдар! 32Тәңірге мойынсұнбайтындар барлық сондай нәрселерге ие болуға тынымсыз ұмтылуда. Ал бұлардың бәрінің сендерге қажет екенін көктегі Әкелерің біледі ғой. 33Ең бастысы, Құдайдың Патшалығының[†] қамын ойлап, Құдайдың әділ еркін орындауға ұмтылыңдар![*] Сонда көктегі Әкелерің сендерге бұлардың бәрін қосып береді. 34Сонымен, ертеңгі күн туралы уайымға салынбаңдар! Ертеңгі күннің өз уайымдары болады.[*] Әр күннің қиыншылығы өзіне жетерлік.[*]

#### 7


Басқаны айыптауға асықпай, әркім өз кемшілігіне назар аударсын

1Құдай[†] өздеріңе үкім шығармас үшін сендер басқаларға үкім айтпаңдар! 2Себебі басқаларға қандай үкім айтсаңдар, өздеріңе де сондай үкім шығарылады. Сендер өзгелерге қолданған өлшем өздерің үшін де қолданылмақ.[*]

3Неге бауырыңның көзіндегі жаңқаны[*] көре тұра, өз көзіңдегі бөренені байқамайсың? 4Өз көзіңде бөрене тұрғанда бауырыңа: «Кәне, сенің көзіңнен жаңқаны алып тастайын» деп қалайша айта аласың? 5Әй, екі жүзді! Әуелі өз көзіңнен бөренені алып таста! Бауырыңның көзіндегі жаңқаны содан кейін анық көріп, алып тастарсың.

6Қасиеттіні иттерге тастамаңдар, інжу-маржандарыңды шошқалар алдына лақтырмаңдар! Әйтпесе олар соларды аяқтарымен таптап, бұрылып келіп, өздеріңді жарып тастамақ.[*]


Сеніммен сұрай беріп, тар қақпадан кіру

7Құдайдан сұраңдар, сонда Ол сендерге (мұқтаждарыңды) береді; іздеңдер, сонда табасыңдар; есікті қағыңдар,[*] сонда ол сендерге ашылады. 8Себебі сұрай берген әркім алады, іздей берген табады, қағып тұрғанға есік ашылады.

9Араларыңдағы қандай кісі нан сұраған баласына тас берер еді? 10Не балық сұраса, жылан берер еді? 11Сонымен, өздерің күнәкар бола тұра балаларыңа жақсылық жасауды білсеңдер, көктегі Әкелеріңнің Өзінен сұрағандарға жақсылық жасайтыны ешбір шүбәсіз!

12Барлық істе де басқалар өздеріңе қалай істесін десеңдер, сендер де оларға солай істеңдер! Бұл Таурат пен Пайғамбарлар[†] жазбаларының тәліміне сай.

13Тар қақпадан кіріңдер! Тозаққа[†] апаратын қақпа кең, жол да даңғыл. Онымен көп адамдар жүреді. 14Ал шынайы өмірге апаратын қақпа да, жол да тар. Соны біразы ғана табады.[*]


Ағаш жемісімен, адам ісімен танылар

15Жалған пайғамбарлардан сақтанып жүріңдер! Олар сендерге қой терісін жамылып келеді, бірақ шынында олар — жыртқыш қасқырлар.[*] 16Оларды «жемістерінен» (яғни іс-әрекеттерінен) танисыңдар. «Шомырттан жүзім, ошағаннан өрік жинамас».[*] 17Сол секілді, әрбір жақсы ағаш[†] жақсы жеміс, ал жаман ағаш жаман жеміс береді. 18Жақсы ағаш нашар жеміс, нашар ағаш жақсы жеміс бере алмайды ғой. 19Ал жақсы жеміс бермейтін әр ағашты кесіп тастап, отқа жағады. 20Сол сияқты, адамдарды да «жемістерінен» танып білесіңдер.

21Маған: «Мырза,[†] Ие!» дейтін әркім емес, көктегі Әкемнің еркін орындайтындар ғана Оның Патшалығына кіре алады. 22Көптеген адамдар қиямет[†] соты күні[*] Маған: «Уа, Тақсыр Ие, Сенің атыңмен біз жұртқа Құдайдың хабарын жеткізбедік пе? Сенің атыңмен жындарды қуып шығарып, көптеген кереметтер[†] жасамап па едік?» — деп жалынатын болады.

23Сонда Мен оларға: «Сендерді ешқашан (өз адамдарым ретінде) таныған емеспін.[*] Әділетсіздік істегендер,[*] Менен аулақ кетіңдер!» — деп ашық айтамын.


Таудағы уағыздың соңы: Берік негіз бен осал негіз

24Осы айтқандарымды тыңдап, оларды орындаған әркім үйін берік тастың үстіне[*] қалап салған көреген адамға ұқсас болады. 25Жаңбыр жауып, өзендер тасып, дауыл тұрып үйді соққылағанда, ол құламайды. Себебі оның іргетасы берік тасқа қаланған.

26Алайда осы айтқандарымды естісе де, орындамаған әркім үйін құм үстіне салған ақымаққа[*] ұқсайды. 27Жаңбыр жауып, өзендер тасып, дауыл тұрып үйді соққылағанда, ол опырылып құлап қалады.

28Иса[†] сөзін аяқтағанда, халық Оның тәліміне қатты қайран қалды. 29Себебі Иса оларға өздерінің дін мұғалімдері сияқты емес, Құдайдан ерекше билігі бар Біреу ретінде тағылым берді.[*]

#### 8


Көптеген аурулар мен жын қинағандардың сауығуы әрі римдік жүзбасының зор сенімі

1Иса[†] таудан түскеннен кейін Оның соңынан көптеген халық ерді. 2Сонда алапеспен ауырған[*] біреу Исаның алдына келді де, тізе бүгіп тағзым етіп:

— Мырза,[†] егер қаласаңыз, мені құлантаза сауықтыра аласыз, — деп өтінді. 3Иса қолын созып, денесіне тигізді де:

— Қалаймын, құлантаза сауығып кет! — деді. Сол сәтте-ақ ауру адам[†] алапесінен арылып, тазарды.

4Иса оған:

— Байқа, бұл туралы ешкімге тіс жарушы болма! Бірақ діни қызметкерге[†] барып, қарал. Содан кейін Мұса Тауратта бұйырған құрбандықты ұсын.[*] Бұл жұртқа сенің сауыққаныңның дәлелі болады, — деді.


5Иса Қапарнаум қаласына кіргенде, бір римдік жүзбасы алдына келіп:

6— Мырза, қызметшім үйде сал болып қатты қиналып жатыр, — деген өтініш жасады.

7— Онда барып, сауықтырайын, — деп жауап берді Иса.

8Ал римдік жүзбасы:

— Мырза, мен Сіздің шаңырағымның астына келуіңізге лайық емеспін.[*] Тек бір сөз айтсаңыз болды, қызметшім сауығып кетеді. 9Мұны білемін, себебі мен де біреудің қол астындамын, өзіме бағынышты жасақшыларым да бар. Біреуіне: «Бар!» десем, барады, басқасына: «Кел!» десем, келеді, қызметшіме: «Мынаны істе!» дегенімде, ол соны орындайды, — деді.

10Мұны естіген Иса қайран қалып, соңынан еріп келе жатқан халыққа қарап: — Шын айтамын, Маған осындай сенім артқан кісі Исраил халқынан ешқашан кездескен емес!

11Сендерге шындығын айтайын: шығыс пен батыстан келген көптеген жат жұрттық адамдар Ыбырайым, Ысқақ және Жақыппен бірге Құдай[†] Патшалығында дастарқан басына жайғасатын болады. 12Ал Патшалыққа алдымен тағайындалғандар сыртқа, қара түнекке қуылмақ! Сонда олар зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады,[*] — деді. 13Содан кейін Иса жүзбасына:

— Үйіңе қайт, сеніміңе сай тілегің болсын! — деді.

Сол мезгілде-ақ оның қызметшісі ауруынан сауығып кетті.


14Иса Петірдің үйіне келгенде, оның қайын енесінің безгекпен ауырып,[*] төсек тартып жатқанын көрді. 15Иса оның қолына алақанын тигізгенде, қызуы басылып сауығып кетті. Әйел орнынан тұрып, оларды күтіп қызмет ете бастады.

16Күн батқанда жұрт жын соққан көп адамды Исаға алып келді. Ол айтқан бұйрығымен[*] жындарды қуып шығып, барлық науқастарды сауықтырып жіберді. 17Осылай Ишая пайғамбардың:[†] Ол «біздің қасіретімізді Өзіне алды, біздің ауруларымызды өз мойнымен көтерді»[*] деп алдын ала айтқаны жүзеге асты.


Мәсіхтің жолымен жүруге белді бекем буу

18Иса айналасына халықтың көптеп жиналғанын көріп, шәкірттеріне: «Көлдің арғы бетіне[*] өтейік», — деді.

19Бір дін мұғалімі[†] қасына келіп:

— Ұстаз, қайда барсаңыз да, мен Сізге еремін,[*] — деді. 20Иса оған:

— Түлкінің іні бар, құстың ұясы бар, ал көктен келген Билеушінің[†][*] бас тірейтін тұрағы да жоқ,[*] — деп жауап берді.

21Шәкірттерінің өзге біреуі:

— Мырза, алдымен үйге барып, әкем қайтыс болғанша қасында болып, сүйегін жерлеп келейін. Рұқсат етіңізші, — деп сұрады. 22Иса оған:

— Маған шәкірт болып ер! Өлгендерін жерлеуді (рухани)[†] өлілерге қалдыр![*] — деп тапсырды.


Исаның сұрапыл дауылды және жындарды бағындыруы

23Содан кейін Иса қайыққа мініп алды. Шәкірттері Оған ілесіп, бәрі жағадан аттанды. 24Кенеттен сұрапыл дауыл көтеріліп, қайық толқынның астында қалды. Иса бұл кезде ұйықтап жатты. 25Шәкірттері Исаға жақындап, Оны оятып:

— Мырза, құтқара көріңіз! Құритын болдық! — деп айқайлады. 26Иса оларға:

— Сенімі аздарым-ай, неліктен соншама қорқасыңдар? — деді де, орнынан тұрып, жел мен көлге тыйым салды. Сонда жым-жырт тыныштық орнады. 27Аң-таң болған қайықтағылар өзара: «Тіпті жел мен көл де бағынатын Бұл кім Өзі?» — десті.

28Иса шәкірттерімен бірге көлдің арғы бетіндегі Ғадара[*] өңіріне жеткенде, жын соққан екі кісі Оған кездесе кетті. Қабірге арналған үңгірлер арасынан шыға келген олар құтырынған, аса қауіпті болатын. Сондықтан ешкім сол жолмен жүре алмайтын. 29Кенеттен олар: «Құдайдың (рухани) Ұлы,[†] бізде нең бар? Уақытынан бұрын бізді азаптауға келдің бе?» — деп айқай салды.

30Алысырақта үлкен бір топ шошқа жайылып жүрген болатын. 31Жындар: «Егер бізді қумақ болсаң, ана шошқаларға жібере гөр», — деп өтінді. 32«Кетіңдер!» — деді Ол. Жындар сол екі кісіден шығып, әлгі хайуандарға енді. Кенеттен олардың бәрі тік жардан көлге қарғып, суға батып, қырылып қалды.

33Бақташылары қашып кетіп, қалаға барып, бастарынан өткен оқиғаны әрі жын соққан екі кісімен не болғанын жұртқа түгелдей айтып берді. 34Сонда бүкіл қала халқы Исамен кездесу үшін шықты. Оны көргенде: «Біздің жерімізден кетіңіз», — деп өтінді.[*]

#### 9


Мәсіхтің күнәні кешіруге деген билігі

1Иса[†] қайыққа мініп, көлдің батыс жағасына өтіп, Өзі тұрған Қапарнаум қаласына[*] қайта оралды. 2Міне, біреулер Оған сал болып ауырған бір адамды төсегімен көтеріп алып келді. Иса олардың сенімдерін көріп, сал адамға: «Жігерлен, балам, сенің күнәларың кешірілді!» — деді.

3Сонда дін мұғалімдері: «Бұл Кісі Құдайды қорлап тұр ғой!» — деп іштей наразы болды. 4Олардың осы ойларын біле қойған Иса:

— Неге сондай жамандық ойлайсыздар? 5Қайсысын айту оңайырақ: «Сенің күнәларың кешірілді!» деу ме, әлде: «Орныңнан тұрып, жүре бер!» деу ме? 6Ал Билеуші ретінде көктен келген Менің жер бетінде күнәларды кешіруге билігімнің бар екендігін[*] білулеріңіз үшін,.. — деп, сал адамға қарап: — Орныңнан тұр да, төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар! — деп тапсырды. 7Ауру адам[†] орнынан тұрды да, үйіне кетті!

8Мұны көрген халықтың зәрелері ұшып, олар адамдарға осындай билік берген Құдайға мақтау айтты.


Мәсіхтің күнәкарларды тәубеге шақыруы әрі салықшы Матайдың шәкірттерге қосылуы

9Иса сол жерден кетіп бара жатып, салық кеңсесінің қасында отырған Матай есімді салықшыны[†][*] көрді. Оны: «Соңымнан ер!» — деп шақырды. Сонда Матай орнынан тұрып, Исаға шәкірті болып ерді.

10Кейін Иса Матайдың үйінде дастарқан басында отырды. Көптеген салық жинаушылар және өзге де күнәкарлар сонда келіп, Исамен және шәкірттерімен дастарқандас болды. 11Ал мұны көргенде парызшылдар[†][*] Оның шәкірттеріне:

— Ұстаздарың неге салықшылармен және басқа күнәкарлармен бірге тамақ ішіп отыр? — деп наразылық білдірді. 12Иса мұны естіп, оларға былай деп жауап берді:

— Дәрігер дені сауға емес, ауру адамға қажет. 13Сендер Жаратқан Иенің:[†] «Мен құрбандық шалғандарыңнан гөрі берік мейірімділік көрсеткендеріңді қалаймын»[*] деген сөзінің мағынасын ұғынып алыңдар! Мен «әділдерді»[*] емес, күнәкарларды (теріс жолдан қайтуға) шақыру үшін келдім.


Ораза туралы сұрақ

14Сол кездері Жақия пайғамбардың[†] шәкірттері Исаға келіп:

— Біздер де, парызшылдар да жиі ораза ұстаймыз, ал Сіздің шәкірттеріңіз неге ораза ұстамайды? — деп сұрады. 15Иса оларға астарлап былай деп жауап берді:

— Күйеу жігіт қастарында болғанда тойға келгендер қайғыра[†] ала ма?[*] Бірақ та «Күйеуді» қастарынан алып кететін күн туады;[*] сол кезде олар ораза ұстайтын болады.


16Ескі киімді жаңа матамен жамамас.[*] Олай етсе, жамау отырып,[*] ескі матадан жұлынып қалады, сонда жыртық бұрынғысынан бетер үлкен болады. 17Сондай-ақ, жас шарапты ескі торсыққа құймас. Олай етсе, быршып ашыған шарап торсықты жарып, ағып кетеді, торсық та пайдадан қалады. Керісінше, жас шарапты жаңа торсыққа құйған дұрыс. Сонда екеуі де сақталады.


Мәсіхтің ауру мен өлімнен құтқаратын құдіреті

18Иса оларға осыны айтып отырғанда, Оның қасына бір мәжілісхана[†] жетекшісі келді. Жетекші Исаға тізе бүгіп тағзым етіп: «Қызым жаңа ғана қайтыс болды! Бірақ Сіз барып, қолыңызды тигізе көріңізші. Сонда ол тіріледі», — деп өтінді. 19Иса орнынан тұрып, шәкірттерімен бірге оған ерді.

20Сол заматта бір әйел Исаның арт жағынан жақындап келіп, Оның шапанының шетіне қолын тигізді. Әйел он екі жыл бойы қан кетіп қиналып жүрген еді. 21Ол өзіне-өзі: «Тек Оның шапанына қолымды тигізсем болғаны, сонда сауығып кетер едім», — деген болатын. 22Иса бұрылып, оны көріп: «Қарындас,[*] жігерлен, сенімің арқылы құтқарылдың!» — деді. Әйел сол сәтте-ақ сауығып кетті.


23Иса жетекшінің үйіне жеткенде, азалы әуен тартып жатқан сыбызғышыларды және абыржыған жоқтаушы жұртты көрді. Оларға: 24«Бұл жерден шығыңдар! — деп бұйырды. — Қыз өлген жоқ, ұйықтап жатыр». — Бірақ олар Оның айтқанына күлді.

25Алайда жұрт сыртқа шығарылғаннан кейін Иса ішке кіріп, қыздың қолынан ұстады. Сонда ол тіріліп, орнынан тұрды! 26Бұл керемет[†] туралы хабар бүкіл аймаққа тарады.

27Иса сол жерден кетіп бара жатқанда, Оның соңынан екі соқыр кісі ілесіп:

— Дәуіттің Ұрпағы,[†] бізге рақым ете көріңіз! — деп айқайлап жалбарынды. 28Иса үйге кіргеннен кейін сол екі зағип Оның қасына келді. Иса:

— Менің солай істей алатыныма сенесіңдер ме? — деген сұрақ қойды. Олар:

— Иә, Тақсыр, сенеміз, — деп жауап берді. 29Сонда Иса:

— Сенімдеріңе сай болсын! — деп, көздеріне саусағын тигізді. 30Сонда зағиптардың көздері ашылып, көретін болды! Иса оларға: «Байқаңдар, бұл туралы ешкім білмесін!» — деп қатты ескертті. 31Алайда олар далаға шығып, Иса туралы хабарды сол төңіректегі барлық жұртқа жайды.

32Бұлар кетіп бара жатқанда, жұрт Исаның алдына жын соққан бір мылқауды алып келді. 33Жыны қуып шығарылғаннан кейін мылқау сөйлей бастады. Көптеп жиналған халық қайран қалып:

— Мұндай керемет оқиға Исраилде ешқашан болған емес! — десті. 34Бірақ парызшылдар:

— Ол жындарды солардың әміршісінің[†] күшімен қуып шығарады![*] — деп жала жапты.


Мәсіхтің он екі елшісін Ізгі хабарды жариялауға жіберуі

35Бұдан кейін Иса барлық қалалар мен ауылдарды аралап, мәжілісханаларында[*] халыққа тәлім берді; Патшалық туралы Ізгі хабарды уағыздап, адамдарды ауру-сырқау атаулыдан сауықтырды.

36Иса көптеп жиналған халықты көргенде, оларға жаны ашыды. Себебі адамдар бағушысы жоқ қойлардай қалжыраған бейшара күйде болатын.[*] 37Сонда Ол шәкірттеріне: «Оратын егін көп, бірақ жұмысшылар аз. 38Сондықтан егіннің Иесінен оны жинап алатын жұмысшылар жіберуін өтініңдер!» — деп тапсырды.[*]


#### 10

1Иса[†] он екі шәкіртін тағы да қасына шақырып алып, оларға жындарды қуып шығаратын әрі барлық ауру-сырқауды сауықтыратын билік берді. 2Осы он екі елшінің есімдері мыналар: алдымен Шимон, ол Петір деп те аталатын, әрі соның інісі Әндір; сондай-ақ Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан;[*] 3Філіп пен Барталмай;[*] Тома мен салықшы[†] Матай;[*] Әлпей ұлы Жақып және Тадей (деген Лебей); 4Діншіл[*] Шимон және кейін Исаға опасыздық жасаған Яһуда Исқариот.[*]

5Осы он екі елшісін Иса төмендегі тапсырмаларымен жіберді:

— Басқа ұлт адамдарының жерлеріне бармаңдар, самариялық[†][*] қалаларға да кірмеңдер; 6қайта, адасып кеткен қойларға ұқсас Исраил халқының адамдарына[*] барыңдар! 7Аралай жүріп: «Құдай[†] Патшалығының жер бетінде орнайтын кезі таяп қалды!» деп уағыздаңдар.[*] 8Ауруларды сауықтырып, өлгендерді қайта тірілтіңдер, алапестерді құлантаза айықтырып, жындарды қуып шығарыңдар.[*] Тегін алдыңдар, тегін беріңдер де![*] 9Қалталарыңа[*] алтын, күміс, бақыр ақша салмаңдар.[*] 10Жолға дорба, артық киім, аяқкиім және таяқ та алмаңдар. Еңбек еткен жейтін тамағына қақылы ғой.

11Қай қалаға не ауылға кірсеңдер де, сол жерде өздеріңе түсуге лайықты адамды[*] іздестіріп тауып алып, қайтадан жолға шыққанша соның үйінде қалыңдар. 12Үйге кіргенде амандасып: «Осы үйге амандық пен тыныштық болсын!»[*] деп бата беріңдер. 13Сол үйдегілер лайықты болса, берген баталарың қонады, ал лайықсыз болса, баталарың өздеріңе қайтып келеді.

14Егер біреу сендерді қабылдамаса не сөздеріңе құлақ салмаса, сол үйден немесе қаладан шығып кетіп бара жатқанда аяқтарыңдағы шаң-тозаңды қағып тастаңдар.[*] 15Сендерге шын айтамын: қиямет[†] соты күні сондай қала тұрғындарының тартатын жазасынан тіпті Содом мен Ғомора халқының[*] жазасы жеңілірек болады!

16Естеріңде болсын: Мен сендерді қасқырлар арасына жіберілген қойлар сияқты жіберіп отырмын. Сондықтан жыландай көреген, көгершіндей ақкөңіл болыңдар! 17Жұрттан сақтанып жүріңдер, олар сендерді соттарға ұстап беріп, өздерінің мәжілісханаларында[†] дүре соғатын болады. 18Менің жолыма түскендеріңе бола сендерді әміршілер[†] мен патшалар алдына да апарады. Осылайша соларға және басқа ұлт адамдарына Мен туралы ашық айтасыңдар.[*] 19Адамдар сендерді ұстап бергенде, қалай және не айтатындарыңды ойлап уайымдамаңдар! Айтатын сөздерің сол сәтте ауыздарыңа салынады. 20Осылай өздерің емес, сендер арқылы көктегі Әкелеріңнің Киелі Рухы[†] сөйлейтін болады.

21Сонда тіпті бауыры өз бауырын, әкесі өз баласын ажалға ұстап беріп, балалары да әке-шешелеріне қарсы көтеріліп, оларды өлімге душар етеді. 22Менің атымды мойындағандарыңа бола барлық жұрт сендерді жек көретін болады. Ал ақырына дейін табандылық танытқан әркім құтқарылады. 23Сендерді бір қалада қудаласа, басқасына қашыңдар. Шын айтамын: сендер Исраилдің барлық қалаларын аралап шықпай жатып-ақ, Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келемін.[*]

24Шәкірті ұстазынан, қызметшісі қожайынынан жоғары емес. 25Шәкірті ұстазына, қызметшісі қожайынына ұқсаса, соған қанағат тұтсын. Жұрт «үйдің Иесін» белзебүл[†] (шайтан) деп атаса,[*] оның үй ішіне одан бетер жаман ат тақпай ма?

26Сонымен олардан қорықпаңдар! Ашылмайтын сыр, білінбейтін құпия болмайды. 27Сендерге қараңғыда айтқанымды жарықта айтыңдар, әрі құлақтарыңа сыбырлаған сөздерімді жұртқа жариялаңдар![*] 28Тәнді өлтірсе де, жанды өлтіре алмайтындардан қорықпаңдар! Одан гөрі жанды да, тәнді де тозақта[†] құрта алатын Құдайдан қорқып, Оны терең қастерлеңдер![*]

29Екі торғайды бір теңгеге[*] сатпай ма? Дегенмен көктегі Әкелеріңнің еркінсіз бірде-бір торғай жерге құлап түспейді. 30Тіпті бастарыңдағы шаштарыңның саны да Оған белгілі![†] 31Сондықтан адамдардан қорықпаңдар: Құдай үшін сендер көптеген торғайлардан да әлдеқайда қымбатсыңдар!

32Сонымен Мені адамдар алдында мойындаған әркімді Мен де көктегі Әкемнің алдында мойындаймын.[*] 33Бірақ Менен жұрт алдында танған әркімнен Мен де көктегі Әкемнің алдында танбақпын.

34Мені дүние жүзіне (жалған) татулық әкелу үшін келді деп ойламаңдар. Мен сондай татулықты емес, жақсы мен жаманды бір-бірінен ажырататын айыруды[*] әкелу үшін келдім. 35Сөйтіп (пайғамбардың[†] алдын ала айтқан мына тәрізді сөздерін) жүзеге асыруға келдім: «Өз ұлы әкесіне, қызы шешесіне, келіні енесіне қарсы шығады. 36Адамның дұшпаны өз үй іші болады».[*] 37Кім әке-шешесін не ұл-қызын Менен артық көрсе, сол Менікі болуға лайықты емес. 38Сондай-ақ, кім айқышын[†] арқалаған кісідей өз мүддесінен бас тартып, тіпті азапты өлімге дайын болып Менің соңымнан еріп жүрмесе,[*] сол Менікі болуға лайықты емес. 39Өміріне өзі иелік еткен әркім одан айырылады, ал өмірін Мен үшін қиған оған мәңгі иелік етеді.[*]

40Кім сендерді қабылдаса, соның Мені қабылдағаны. Ал кім Мені қабылдаса, оның Мені Жібергенді де қабылдағаны. 41Бір пайғамбарды Құдайдың хабаршысы болғандықтан қабылдағандар сол пайғамбар алатын сыйға ие болады, әрі әділ кісіні әділ болғаны үшін қабылдағандар соның алатынындай сыйды иемденеді. 42Сендерге шындығын айтайын: атақ-шені жоқ осылардың біреуіне[*] Менің шәкіртім болғаны үшін ең болмағанда бір тостаған салқын су берген әркім сол үшін алатын сыйынан құр қалмайды!

#### 11


Жақия пайғамбардың сұрағы әрі Ғалилея халқының теріс жолдарынан қайтпауы

1Он екі шәкіртіне нұсқау беріп болғаннан кейін, Иса[†] сол жерден кетіп, халыққа тәлім беріп, уағыз айту үшін Ғалилея қалаларын аралады.

2Жақия пайғамбар[†] Мәсіхтің[†] жасаған істері туралы естігенде қамауда болатын.[*] Содан ол Мәсіхке бірнеше шәкірттерін жіберіп, Одан:

3— Келетіні ежелден-ақ уәде етілген Құтқарушымыз шынымен Сіз бе? Әлде басқа біреуді күтуіміз керек пе? — деп сұратты.[*] 4Иса оларға жауап беріп:

— Сендер көріп-естігендеріңді Жақияға барып, айтып беріңдер: 5соқырлар көріп, сал болғандар жүріп, алапестер құлантаза сауығып, саңыраулар естіп, өлгендер қайта тіріліп, жарлыларға Ізгі хабар жарияланып жатыр.[*] 6Ал Маған деген сенімінен бас тартпаған әркім бақытты![*] — деді.

7Жақияның жіберген адамдары қайтып кеткеннен кейін, Иса жұртқа Жақия туралы былай деп айта бастады:

— Сендер айдалаға нені көруге бардыңдар? Жел тербеткен бір қамысты ма? (Жақия ондай емес!) 8Тегі, нені көруге бардыңдар? Қымбат киім[*] киген біреуді ме? Жоқ, қымбат киім кигендер патша сарайларында тұрады ғой. 9Сонда нені көруге бардыңдар? Бір пайғамбарды ма? Иә, сендерге айтамын: Жақия тіпті пайғамбардан да артық! 10Киелі[†] жазбада Құдайдың мына тәрізді сөздері бар: «Біліп ал, Мен хабаршымды алдыңнан жіберемін, ол жүретін жолыңды дайындап қояды»[*] Бұл хабаршы — Жақияның өзі. 11Сендерге шындығын айтайын: адам[†] баласы атаулының ішінде Жақия пайғамбардан жолы үлкен ешкім болған емес. Бірақ Құдай[†] Патшалығындағы ең қарапайым деген адамдардың жолы онікінен үлкен.[*] 12Жақияның уағыздап, шомылдыру рәсімін[†] орындаған уақытынан бері қазірге дейін Құдайдың Патшалығы[†] күшпен алға басып, күш салғандар оны иемденеді.[*] 13Барлық Пайғамбарлар жазбалары мен Таурат Құдайдың хабарын Жақияға дейін жеткізіп келді. 14Ал қабылдағыларың келсе, Жақия — келетіні алдын ала уәде етілген Ілияс пайғамбар.[*] 15Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!

16Ендеше қазіргі ұрпақтың кісілерін кімге ұқсатайын? Олар тентек балаларға ұқсайды. Солар далада отырып, жолдастарына айқайлап:


17«Сендер үшін сыбызғы тартсақ та, би билемедіңдер,
Сосын жоқтау айтсақ та, жылап еңіремедіңдер»,


— деп шағымданады. 18Өйткені Жақия пайғамбар келгенде, кәдімгі тамақтарды ішіп-жемеді.[*] Олар оны «жынды» дейді. 19Ал Мен, көктен келген Билеуші,[†] кәдімгі тамақтарды ішіп-жеймін. Сонда олар: «Мынау тамақ жеп, шарап ішуді жақсы көреді, әрі салықшылармен,[†] күнәкарлармен дос!» деп жамандайды.[*] Алайда даналықтың игілігі одан туындаған ізгі істермен дәлелденеді.[*]

20Сол уақытта Иса Өзінің істеген кереметтерін[†] көбірек көрген қалаларды күнәларына өкініп, теріс жолдан қайтпағандары үшін айыптай бастады:[*]

21— Ей, Хоразин қаласы, қасіретке қаласың! Ей, Бетсайда қаласы, сен де қасіретке қаласың! Егер сендерде жасалған кереметтер (шетелдік) Тир мен Сидон қалаларында орын алған болса, олардың халқы әлдеқашан азалы киім киіп, күлге отырып,[*] теріс жолдарынан қайтқан болар еді.[*] 22Ендеше сендерге айтамын: қиямет[†] соты күні Тир мен Сидонның тұрғындарының тартатын жазасы сендердікінен жеңілірек болмақ!

23Ал, Қапарнаум қаласы, сенің атың мақталып, көкке шығарыла ма? Жоқ, сен түпсіз тұңғиыққа құлайсың![*] Егер сенде жасалған кереметтер ежелгі Содомда[*] орын алған болса, сол қала күні бүгінге дейін сақталған болар еді. 24Ендеше сендерге айтамын: қиямет соты күні тіпті Содом халқының тартатын жазасы сендердікінен жеңілірек болмақ!


Қиналып шаршағандарға арналған қуанышты хабар!

25Сол кезде Иса көктегі Әкесіне сиынып: «Көк пен жердің Иесі — Әке! Осы жайттарды данышпандар мен білгіштерден жасырып қалып, оларды[*] нәресте іспетті қарапайымдарға ашып көрсеткенің үшін Сені дәріптеймін. 26Иә, Әке, Саған осылай болғаны ұнап тұр»,[*] — деп мақтау айтты. Содан кейін Иса тағы былай деді:

27«Маған бәрін де Әкем сеніп тапсырған. (Рухани) Ұлының[†] шынымен кім екенін Әкесінен өзге ешкім де білмейді. Әкенің кім екенін де Оның жалғыз (рухани) Ұлы — Мен ғана білемін. Әкемді кімдерге білдіргім келсе, солар да Оны жақыннан таниды.[*]


28Қиналып шаршап-шалдыққандар,
Еңселерін ауыр жүк басқандар,
Менің қасыма келіңдер, бәрің,
Жандарыңды Мен рақатқа бөлеймін!
29Қамытымды бірге киісіп,[*] үйреніңдер Өзімнен,
Өйткені жуас, кішіпейілмін шын жүректен,
Тыныштық табады сонда көңілдерің.
30Себебі ыңғайлы — қамытым Менің,
Әрі жеңіл — жүктейтін міндеттерім».[*]

#### 12


Құдай тағайындаған Билеушінің ұлылығы және мейірбандылығы

1Сол кезде Иса[†] демалыс күні[*] егіндік арасымен өтіп бара жатты. Қарындары ашқан шәкірттері біраз масақ үзіп алып, жей бастады. 2Мұны көрген кейбір парызшылдар[†] Исаға:

— Қараңыз, шәкірттеріңіз демалыс күні істеуге тыйым салынған жұмысты істеп жүр! — деп наразылық білдірді. 3Иса оларға былай деп жауап қайырды:

— Дәуіт пайғамбар[†] мен оның қасындағы сарбаздар ашыққан кезде не істегендерін оқымап па едіңдер? 4Дәуіт Құдайдың киелі[†] үйіне[*] кіріп, тарту ретінде Құдайға ұсынылған нанды олар жеді емес пе? Ал заң бойынша сол күлшелерді Дәуіт те, қасындағылар да емес, тек діни қызметкерлер[†] ғана жеуге құқықты болатын.[*] 5Сондай-ақ, діни қызметкерлер ғибадатханада[†] жұмыс істеп, демалыс күні туралы ережелерді бұзады. Бірақ олар сол үшін айыпталмайды. Бұл туралы Таураттан оқымап па едіңдер?[*] 6Сендерге айтамын: осы жерде ғибадатханадан да дәрежесі үлкен Біреу бар. 7Жаратқан Ие:[†] «Мен құрбандық шалғандарыңнан гөрі берік мейірімділік көрсеткендеріңді қалаймын»[*] деген. Егер мұның мағынасын білсеңдер, мына кінәсіздерді айыптамас едіңдер. 8Себебі көктен келген Мен демалыс күнінің де Иесімін![*] — деп қорытты.

9Ол жерден кетіп бара жатып, Иса яһудилердің жиналатын мәжілісханасына[†][*] кірді. 10Сол жерде қолы семіп қалған[*] бір адам[†] да болды. Діншілдер Исаны айыптайтын сылтау іздеп, Оған:

— Демалыс күні болса да, ауруды сауықтыруға бола ма? — деген сұрақ қойды. 11Иса оларға жауап беріп былай деді:

— Егер біреуіңнің жалғыз-ақ қойың болып, ол шұңқырға түсіп кетсе, демалыс күні болса да, шығарып алмас па едіңдер? 12Ал адам қойдан әлдеқайда артық емес пе?![*] Ендеше демалыс күні де жақсылық жасауға болады! — 13Содан Иса әлгі кісіге: «Қолыңды созшы!» — деп бұйырды. Адам семіп қалған оң қолын созғанда, ол екіншісі сияқты бұрынғы сап-сау қалпына келді!

14Ал парызшылдар болса сыртқа шығып, Исаның көзін жою туралы кеңес құрды.[*]

Иса бұл туралы біліп қойып, сол жерден кетіп қалды. 15Оның артынан көп халық еріп жүрді. Иса солардың бәрін ауруларынан сауықтырды. 16Алайда оларға Өзінің кім екенін жариялауға тыйым салды. 17Осылай Құдайдың Ишая пайғамбар арқылы айтқан мына тәрізді сөздері жүзеге асты:


18Міне, Менің таңдап алған Қызметшім,
Ол — жаным рақат табатын Сүйіктім![*]
Оған қондырамын Мен өз Рухымды,[*]
Ол халықтарға жариялайды әділ үкімді.[*]
19Қызметшім айтыспайды да айқайламайды,
Оның дауысы көшелерде шықпайды.
20Ол майысқан таяқты сындырмайды,[*]
Бықсыған білтені де сөндірмейді,
Соңында әділдікті жеңіске жеткізеді.[*]
21Оған басқа елдер де үміттенеді.[*]


Құдайдың Рухына қарсы тұрудан сақтандыру

22Сол кезде жұрт Исаның алдына жын соққан, соқыр да мылқау біреуді алып келді. Иса оны сауықтырып, соқыр да мылқау адам әрі көретін, әрі сөйлейтін болды! 23Барша халық қайран қалып, бір-біріне:

— Дәуіттің Ұрпағы[†] (Мәсіх)[†][*] Осы шығар? — десті. 24Бірақ мұны естіген парызшылдар:

— Сол адам жындарды тек олардың әміршісі[†] белзебүлдің[†] (яғни әзәзіл шайтанның) күшімен[*] қуып шығарады! — деп жала жапты.

25Олардың осы ойларын білген Иса:

— Жікке бөлініп, өзара соғысып жатқан әрбір патшалық жойылып, бос қалады. Өзара ұрысып-керісіп жататын әр қала не үй де құрып кетеді, — деді. 26— Сол сияқты, егер шайтан өзін қуып шығарса, оның өзіне-өзі қарсы соғысқаны! Олай болса, оның патшалығы қалайша жойылмай, берік тұра алады? 27Ендеше Мені жындарды белзебүлдің күшімен қуып шығарады десеңдер, онда сендердің шәкірттерің оларды кімнің күшімен қуып шығады?! Сондықтан айтқандарыңның бұрыстығын өз шәкірттерің-ақ әшкерелейді![*] 28Бірақ шынында Мен жындарды Құдайдың Киелі Рухының[†] құдіретімен қуып шығарамын. Демек, араларыңда Құдайдың Патшалығы[†] орнаған![*]

29Немесе күштінің үйіне кірген біреу алдымен соның өзін байлап тастамай, дүние-мүлкін қалайша тонар еді? Тек күштіні жеңіп, байлап-матап тастағаннан кейін ғана оның үйін тонай алады.[*]

30Кім Менімен бірге болмаса, сол Маған қарсы; кім Менімен бірге жинамаса, сол шашады.[*] 31Сондықтан сендерге айтамын: адамдардың жасаған бүкіл күнәлары мен Құдайды қорлағандарына кешірім[†] беруге болады; бірақ Құдайдың Киелі Рухын қорлайтынға кешірім болмайды.[*] 32Көктен келген[*] Маған қарсы сөйлеген әркімге кешірім беруге болады, бірақ Құдайдың Киелі Рухына қарсы сөйлейтіндерге не осы заманда, не келешекте кешірім болмайды!

33Мынаны мойындауларың қажет: ағаш[†] жақсы болса, жемісі де жақсы, ал жаман болса, жемісі де жаман. Ағаш жемісімен танылар. 34Улы жыланның тұқымдары! Сендер жаман бола тұра, қалайша жақсы сөздер айта алар едіңдер? Жан дүниең[*] неге толса, ауызың соны айтар. 35Ізгі адам жан дүниесіндегі игілікті қазынадан игілік алып шығады, ал зұлым адам арам жан дүниесінен арамдық алып шығады.[*]

36Сендерге шын айтамын: адамдар өздері айтқан әрбір жағымсыз[*] сөздері үшін қиямет[†] сотында жауап береді. 37Сол кезде сендер айтқан сөздеріңе сай не ақталатын, не айыпталатын боласыңдар.

38Кейбір дін мұғалімдері мен парызшылдар[*] сонда Исаға:

— Ұстаз, билігіңізді дәлелдейтін бір кереметті[†][*] көрсек деп едік, — деген өтініш жасады. 39Бірақ Оның жауабы мынау болды:

— Жаман, опасыз ұрпақ[*] билігімді дәлелдейтін керемет көрсетуімді талап етеді. Бірақ оған Жүніс пайғамбардың кереметінен басқасы көрсетілмейді: 40Жүністің үш күн, үш түн дәу балықтың ішінде жатқаны[*] сияқты, көктен келген Билеуші[†] де жер қойнында үш күн, үш түн жататын болады. 41Ниневи тұрғындары қиямет кезінде осы ұрпақтың адамдарымен бірге сот алдында тұрып, олардың қиқарлығын әшкерелейді:[*] ниневиліктер Жүніс уағыздағанда теріс жолдарынан қайтты.[*] Ал мұнда Жүніс пайғамбардан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер теріс жолдарыңнан қайтудан бас тартасыңдар!)

42Ежелгі Оңтүстік Арабияның патшайымы[*] да қиямет күні осы ұрпақпен бірге сот алдында тұрып, оның қиқарлығын әшкерелейді. Себебі патшайым Сүлеймен патшаның даналық сөздерін тыңдау үшін жердің қиыр шетінен келді. Ал мұнда Сүлеймен патшадан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер Маған құлақ аспайсыңдар!)


Құдайға өмірден басты орын беріп, Оның еркін орындау туралы ескерту

43Жын[*] адамнан шыққаннан кейін шөл даланы кезіп, баспана іздеп, таппайды. 44Сонда ол: «Шыққан үйіме қайта оралайын» дейді. Қайтып келгенде қараса, үй сыпырылып, жиналыпты, алайда бос тұр екен.[*] 45Содан жын барып, өзінен бетер жауыз тағы жеті жынды ертіп келіп, үйге кіріп, сонда тұрып қалады. Осылайша әлгі адамның кейінгі жағдайы бұрынғысынан да мүшкіл болады. Біліп қойыңдар, осы күнәлі ұрпақтың жағдайы да сол секілді болады!

46Иса әлі де халыққа сөйлеп тұрғанда, Оның шешесі мен туған бауырлары келіп, сыртта тұрып, Исамен тілдеспекші болды. 47Сонда әлдекім Исаға былай деп хабарлады:

— Сыртта шешеңіз бен бауырларыңыз келіп, Сізбен сөйлесеміз деп тұр.

48Алайда Иса осыны айтқанға жауап қайырып:

— Менің шешем, бауырларым кім екенін айтайын ба? — деді де, 49қолын созып шәкірттерін нұсқап: — Міне, Менің «шешем» мен «бауырларым»! 50Себебі көктегі Әкемнің еркін орындайтындар Маған бауыр, қарындас, шеше іспетті жақын,[*] — деді.

#### 13


Төрт түрлі топыраққа себілген тұқым туралы астарлы әңгіме

1Сол күні кейінірек Иса[†] үйден шығып, көл жағасына барып отырды. 2Қасына жиналған халықтың көп болғаны сонша, Иса қайыққа мініп, соған жайғасты. Ал барша халық жағалауда тұрды. 3Иса оларға мынау сияқты астарлы әңгімелермен[†] көп тәлім беріп былай деді: «Бір диқан тұқым себуге шығыпты. 4Ол сеуіп жүргенде дәндердің кейбіреулері жол бойына түсіп қалады. Құстар ұшып келіп, шоқып жеп қояды. 5Біраз тұқым топырағы аз тастақ жерге түседі. Топырақ жұқа болғандықтан, тұқым тез көктеп шығады. 6Алайда күн шыққан соң күйіп, тамыр жая алмағандықтан қурап қалады. 7Тағы басқа дәндер тікен арасына түседі. Тікендер қаулап, оларды тұншықтырып, өсірмей тастайды.

8Ал өзге тұқымдар құнарлы топыраққа түседі. Бұлардың біразы жүз, басқалары алпыс, бірқатары отыз еседен өнім береді. 9Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!»


Ізгі хабарды тыңдап, түсініп, өнімді болу қажет

10Шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Халыққа сөзіңізді арнағанда неге астарлы әңгімелер айтасыз? — деп сұрағанда, 11Оның жауабы мынадай болды:

— Құдай[†] өз Патшалығы туралы сырларды білуді оларға емес, сендерге ғана бұйырған. 12Өйткені кімде (біраз түсінік) бар болса,[*] соған тағы да беріліп, онікі асып-тасып кетеді. Ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де одан алынып қойылады.

13Мен бұларға астарлап айтамын, өйткені олар көріп тұрса да, шынымен көрмейді, естіп тұрса да, шынымен естімейді де, түсінбейді де. 14Осылайша Ишая пайғамбардың[†] алдын ала айтқан мына тәрізді сөздері олардың өмірінде жүзеге асады: Естисіңдер, бәрібір түсінбейсіңдер, көресіңдер, бәрібір аңғармайсыңдар! 15Өйткені бұл халықтың жүректері қасарысқан сезімсіз,[*] құлақтары керең, көздері жұмылған. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, теріс жолдарынан қайтар еді. Сонда Мен оларды рухани[†] дертінен сауықтырар едім!

16Ал сендер бақыттысыңдар:[*] көздерің көреді, құлақтарың естиді. 17Сендерге шындығын айтайын: көптеген пайғамбарлар да, өзге әділ адамдар да сендер көріп жүрген нәрселерді көргілері келді, бірақ көре алмады, сендер естіп жүрген сөздерді естігілері келді, бірақ ести алмады.[*]

18Енді тұқым сепкен диқан туралы әңгіменің мағынасын тыңдаңдар: 19біреу Патшалық туралы Ізгі хабарды естіп, түсінбесе, лезде әзәзіл шайтан келіп, сол адамның жүрегіне себілген бұл сөздерді ұрлап алып кетеді. Жол бойына түскен тұқым — осы.

20Ал тастақ жерге себілгені мынаны көрсетеді: адам[†] Ізгі хабарды естіген бойда оны қуанышпен қабылдайды, 21бірақ тамыр жаймағандықтан берік болмайды. Ізгі хабарға бола басына азап не қуғын түскенде, дереу сенімінен безіп кетеді.

22Тікен арасына себілген дәндер болса, мынаны білдіреді: біреу Ізгі хабарды естиді. Алайда бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап абыржып, байлыққа алданады. Осылайша Ізгі хабар ескерусіз қалып, өнім бермейді.[*]

23Ал құнарлы топыраққа себілген тұқым болса, мынаны бейнелейді: адам Ізгі хабарды тыңдап, түсініп, өнімді болады. Ол жүз, алпыс немесе отыз еседен өнім береді.[*]


Құдай Патшалығының өсіп, өркендеуі туралы астарлы әңгімелер

24Иса халыққа тағы басқа бір астарлы әңгімені айтып берді: «Құдай Патшалығының орнауы мынаған ұқсайды. Бір адам егіндігіне жақсы тұқым себеді. 25Жұрт ұйықтап жатқанда дұшпаны келіп, бидай арасына бидайықтың[*] тұқымын шашып кетеді. 26Бидай көктеп шығып, дән жинай бастағанда, әлгі арам шөп те өсіп шығады. 27Сонда қызметшілері егіндіктің иесіне келіп:

— Мырза,[†] жеріңізге сепкеніңіз жақсы тұқым емес пе еді? Онда бидайық қайдан шыққан? — деп сұрайды. 28Ол:

— Мұны істеген дұшпан кісі, — деп түсіндіреді.

— Ендеше біздің сонда барып, отап тастауымызды қалайсыз ба?

29— Жоқ, — деп жауап береді қожайын, — сендер бидайықты отаймыз деп, бидайды бірге жұлып тастарсыңдар. 30Орылғанша бірге өсе берсін. Ал орақ кезінде егін жинаушыларға: Өртеп жіберу үшін алдымен арам шөптерді баулап, жиып алыңдар, ал бидайды жинап, қамбама құйыңдар! — деп бұйырамын».

31Иса халыққа тағы мына астарлы әңгімені де айтып берді: «Құдай Патшалығы бір адамның егістігіне еккен қыша дәніне[*] ұқсас: 32қыша дәні басқа тұқымдардан гөрі майда болса да, өскенде барлық дәнді дақылдардан биік болып шығып, бұтаға айналады. Сонда бұтақтарына құстар ұшып келіп, паналайды».[*]

33Иса оларға астарлап келесі бір әңгімені де айтып берді: «Құдай Патшалығын ашытқымен де салыстыруға болады: әйелдер үш астау[*] ұнға аздаған ашытқы қосып, араластырған соң, ол барлық қамырды ашытып, көтереді».

34Мұның бәрін Иса халыққа астарлы әңгімелермен айтты. Оларға еш нәрсені де астарсыз уағыздамады. 35Осылай Құдайдың пайғамбар арқылы айтқан мына тәрізді сөздері жүзеге асты: «Астарлы әңгімелерді айтамын, әлем жаратылғаннан бері бар құпияларды ашамын».[*]


36Бұдан кейін Иса халықты таратып, үйге кірді. Қасына келген шәкірттері: «Егіндіктегі арам шөп туралы астарлы әңгімені түсіндіріңізші», — деп өтінген соң, 37Иса оларға былай деді: «Жақсы тұқым сепкен — көктен келген Билеуші.[†][*] 38Егіндік — осы дүние,[†] жақсы тұқым — Құдай Патшалығының адамдары, ал бидайық — әзәзілдің адамдары.[*] 39Сол арам шөптің тұқымын шашқан дұшпан — әзәзіл шайтан, орақ кезі — ақырзаман, ал орушылар — періштелер.[†] 40Жұрттың арам шөптерді жинап, өртеп жіберетіні сияқты, ақырзаманда да солай болады: 41көктен келген Билеуші Өзінің періштелерін жібереді. Олар азғындық пен заңсыздық жасайтын адамдардың бәрін Оның Патшалығынан жинап алып, 42жанып тұрған ошақ іспетті тозақ[†] отына лақтырмақ. Сонда олар зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады-ау![*] 43Ал әділдер көктегі Әкелерінің Патшалығында күн сәулесіндей жарқырайтын болады.[*] Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!»


Құдай Патшалығынан үлес алудың маңыздылығы туралы астарлы әңгімелер

44«Құдай Патшалығын егіндік жерге көмілген қазынаға да ұқсатуға болады. Соны тауып алған адам қазынаны қайтадан көміп тастап, қуанғанынан өзіндегі барды түгел сатып жіберіп, егіндікті сатып алады.

45Құдай Патшалығы мынаған да ұқсайды: бір саудагер асыл інжу-маржан іздеп жүріп, 46аса құнды біреуін тауып алады. Сонда ол өзінде бардың бәрін түгел сатып, сол асыл інжуге ие болады.

47Құдай Патшалығын көлге тасталғанда әр түрлі балықтар түсетін аумен де салыстыруға болады. 48Ау толғанда оны жағаға шығарып, отыра қалып, балықтың жақсыларын ыдысқа жинап алып, нашарларын лақтырып тастайды.

49Ақырзаманда да осылай болмақ: періштелер келіп, жамандарды әділдерден ажыратып, 50жанып тұрған ошақ іспетті тозақ отына лақтырады. Сонда олар зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады», — деп сөзін аяқтаған 51Иса:

— Мұның бәрін түсіндіңдер ме? — деп сұрады. Шәкірттері:

— Иә, түсіндік, — деп жауап берді. 52Иса:

— Сонымен Құдай Патшалығы туралы тәлім алып, Киелі[†] жазбаларды оқытушы әрбір ғұлама[*] өз қазынасынан жаңасын да, көнесін де шығарып отырған үй иесіне ұқсайды, — деп тұжырымдады.


Назареттіктердің қиқарлығы және Жақия пайғамбардың шейіт болуы

53Иса осы астарлы әңгімелерді айтып болғаннан кейін сол жерден кетіп қалды. 54Өзінің өскен жеріне[*] келіп, ондағы мәжілісханада[†] жамағатқа тәлім берді. Олар Оған қатты таңданып, өзара былай десті:

— Бұған мұндай даналық пен құдірет қайдан біткен? 55Өзі ағаш[†] ұстасының Баласы емес пе? Шешесінің аты — Мәриям, ал інілері — Жақып, Жүсіп,[*] Шимон, Яһуда. 56Қарындастарының бәрі де арамызда тұрады ғой. Сонда мұның бәрі Бұған қайдан біткен, ә?

57Олар қызғаныштан Исаны көре алмай, ашуланды. Ал Иса оларға қарап:

— Өз ел-жұрты мен үй ішінен өзге жерде пайғамбар қадірсіз болмас, — деді.[*] 58Олардың сенбеушілігіне бола Иса сол маңайда көп кереметтер[†] жасаған жоқ.


#### 14

1Сол уақытта аймақ әкімі Ирод (Антипас)[*] Иса[†] туралы хабарды естіп, 2нөкерлеріне: «Бұл, шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия екен. Өлімнен қайта тіріліпті, сол себептен де сондай құдіретті істер жасайды», — деді.

3Бұрынырақ аймақ әкімі Ирод Жақия пайғамбарды[†] тұтқындатып, бұғаулатып, түрмеге жаптырған еді. Ирод мұны туған бауыры Філіптің әйелі Иродияға бола істеді. 4Себебі Жақия Иродқа: «Бауырыңыздан жұбайын тартып алғаныңыз Таурат заңына[†] қайшы!»[*] — деп ескерткен болатын. 5Содан Ирод Жақияны өлтіргісі келді, бірақ оны пайғамбар деп санайтын халықтан қорықты.

6Бірақ Ирод өзінің туған күнін тойлап отырғанда, Иродияның қызы[*] қонақтардың алдында би билеп, Иродқа қатты ұнап қалды. 7Сондықтан Ирод бойжеткенге не сұраса да сыйлауға уәде берді. 8Қыз шешесінің айтып үйретуі бойынша Иродтан: «Шомылдыру рәсімін жасаған Жақияның басын табаққа салып, маған осында тарту етіңіз», — деп өтінді.

9Патша[*] еңсесі түсіп қапаланды. Алайда бірге отырған қонақтарының алдында ант бергендіктен, қыздың өтінішін орындауға бұйырды. 10Бір жасақшысын түрмеге жіберіп, Жақияның басын шаптырды. 11Бас табаққа салынып, қызға әкелінді. Қыз оны шешесіне апарып берді.

12Кейін Жақияның шәкірттері келіп, оның мәйітін алып кетіп, қабірге қойды. Содан Исаға барып, болған жайтты жеткізді.


Мәсіхтің бес мыңнан астам адамды тамақтандыруы

13Мұны естігеннен кейін Иса оңаша болу үшін қайықпен елсіз бір жерге жөнелді. Ал бұл туралы біліп қалған халық сол маңайдағы қалалардан шығып, жаяу Оның соңынан ілесті. 14Иса қайықтан түскенде, қарақұрым халықты көрді.[*] Оларға жаны ашып, араларындағы ауру адамдарды сауықтырды.

15Кеш түсе шәкірттері Ұстазының қасына келіп:

— Бұл — құлазыған дала, ал күн кеш болып кетті. Халықты таратып жіберіңіз. Олар жақын маңдағы ауылдарға барып, тамақ сатып алсын, — деген ұсыныс жасады. 16Бірақ Иса:

— Кетулері қажет емес, оларға тамақты сендер беріңдер! — деп жауап қатты. Шәкірттер:

17— Бізде тек бес күлше нан мен екі кепкен балық[*] қана бар, — деді. Иса:

18— Соларды Маған алып келіңдер! — деп, 19халыққа көгалдың үстіне жайғасып отыруды бұйырды. Мұнан кейін Иса бес күлше мен екі балықты қолына алып, көкке қарап тұрып шүкірлік етті.[*] Нанды үзіп-үзіп, шәкірттеріне бере берді, ал олар халыққа үлестірді. 20Барлығы да жеп тойды.

Соңында олар нан үзімдері мен балықтан артылып қалғандарын жинап алғанда, он екі себет[*] толды. 21Ал балалар мен әйелдерді есептемегеннің өзінде тамақтанған ер адамдардың жалпы саны бес мыңдай еді.


Мәсіхтің су бетімен жүріп, Петірдің де солай істеуге тырысуы

22Бұдан кейін Иса дереу шәкірттеріне қайыққа мініп, Өзінен бұрын көлдің солтүстік жағасына өтуге бұйырды. Ал Өзі халықты таратып жібермек болып, сол жерде қалды. 23Ол жұртты қайтарған соң (көктегі Әкесіне) оңашада сиынып мінажат ету[†][*] үшін бір төбенің басына шықты.

Кеш түскенде Иса әлі де сол жерде жалғыз тұрды. 24Ал қайық жағадан бірталай алыстап кеткен болатын. Сол кезде жел қарсы тұрып, толқындар қайықты соққылай бастады.

25Таңғы сағат үш шамасында[*] Иса шәкірттеріне көл бетімен жақындап келді. 26Оның көл үстінде жаяу жүргенін байқап қалып, шәкірттерінің зәрелері ұшып: «Мынау елес!» — деп қатты қорқып, айқайлап жіберді. 27Иса оларға дереу тіл қатып:

— Қорықпаңдар, бұл Менмін ғой! Үрейлерің ұшпасын! — деп көңілдерін орнықтырды. 28Петір:

— Мырза,[†] егер бұл Өзіңіз болсаңыз, онда маған су бетімен қасыңызға баруға бұйырыңызшы, — деп жауап берді. Иса:

29— Кел! — дегенде, Петір қайықтан шығып, су үстімен Исаға қарай беттеді. 30Бірақ қатты соққан желді байқап, қорқып кеткен ол суға бата бастады да:

— Мырза, мені құтқара көріңіз! — деп айқайлап жіберді. 31Иса дереу қолын созып, демеп жіберіп:

— Әй, сенімі азым-ай! Неліктен (Менің құдіретіме) күдіктендің? — деді. 32Екеуі қайыққа мінгенде жел де басылды. 33Сонда қайықтағылар:

— Сіз шынымен де Құдайдың (рухани) Ұлысыз![†] — деп, Оған иіліп тағзым етті.


Құдайдың еркі және ата-бабалардан жеткен әдет-ғұрып

34Сонымен олар көлден өтіп, Генесәрет қаласының маңындағы жағаға жетті. 35Сол жердің тұрғындары Исаны танып қалып, бүкіл төңірекке кісі жіберіп, барлық ауру-сырқауларын Оның қасына алып келді. 36Олар Исадан ең болмағанда Оның шапанының шетіне қол тигізуге рұқсат етуін сұрады. Сонда қол тигізгендердің бәрі де сауығып кетіп жатты!


#### 15

1Сол кездері Иерусалимнен бірнеше дін мұғалімдері мен парызшылдар[†] келді. Олар Исаға мына сұрақты қойды:

2— Шәкірттеріңіз неге ата-бабаларымыздан қалған дәстүрлерді бұзады? Олар қол жуу рәсімін[*] орындамай-ақ тамақтана береді екен! — 3Исаның жауабы мынау болды:

— Ал сендер неге өз дәстүрлеріңе бола Құдайдың өсиеттерін бұзасыңдар?! 4Құдай[†]: «Ата-анаңды сыйла!» және «Егер біреу әкесін не шешесін жамандайтын болса,[*] ол өлтірілсін!» деп бұйырған еді ғой.[*] 5Бірақ сендер адамның өз әкесіне не шешесіне: «Менен көрмек игіліктеріңізді мен Құдай жолына бағыштадым» деуіне рұқсат бересіңдер. 6Осылай ол әке-шешесін сыйлап, парызын орындауға міндетті емес деп үйретесіңдер. Сөйтіп сендер өз дәстүрлеріңе бола Құдайдың бұйрығын жоққа шығардыңдар![*]

7Екі жүзділер! Сендер жайында Ишая пайғамбар[†] алдын ала дәл айтып кеткен: 8«Бұл халық Мені тек ауызбен ғана сыйлайды, ал жүректері Менен тым алшақ. 9Адам[†] баласы шығарған ережелерді үйретіп, Мені құрметтегенсиді, бірақ солары бекершілік!»[*]

10Содан Иса[†] жиналған жұртты қасына шақырып алып, оларға былай деп ескертті: «Құлақ салып, жақсылап ұғып алыңдар: 11адамның аузынан енген нәрселер оны арамдай алмайды. Керісінше, аузынан шыққандары адамды арамдайды».[*]

12Кейінірек шәкірттері Исаға келіп:

— Парызшылдардың осы айтқандарыңызға өкпелеп қалғанын байқадыңыз ба? — деп сұрады. 13Иса оларға:

— Көктегі Әкем екпеген әр өсімдік түбірімен жұлынып тасталмақ![*] 14Оларды қойыңдар, өздері — соқырлардың соқыр жетекшілері! Ал соқырды соқыр жетелесе, екеуі де орға құлап түсер, — деді.[*] 15Сонда Петір:

— Алдыңғы астарлап айтқандарыңызды түсіндіріп беріңізші, — деп өтінді.

16— Сендер де айтқандарымды әлі түсінбей тұрсыңдар ма? — деп жауап берді Иса. 17— Адамның аузы арқылы енген барлық тағамдар асқазанға жетіп, кейін денеден шығып кетеді, мұны ұқпайсыңдар ма? 18Бірақ адамның аузынан шыққандары оның жүрегінен, яғни ішкі дүниесінен, шығады. Адамды арамдайтын, міне, осылар![*] 19Себебі жүректен шығатындар мыналар: жаман ойлар, кісі өлтіру, неке адалдығын бұзу, азғындық, ұрлық, өтірік, жамандау.[*] 20Осылар адамды арамдайды. Ал қол жуу рәсімін орындамастан тамақ ішу ешкімді арам қылмайды.


Шетелдік әйелдің Мәсіхке деген ғаламат сенімі

21Иса сол жерден кетіп, Тир мен Сидон аймағына[*] барды.

22Бұл өңірден шыққан бір қанахандық[*] әйел Оған: «Тақсыр, Дәуіттің Ұрпағы,[†][*] рақым етіңіз! Қызымды жын соғып, қатты қинап жатыр!» — деп айқайлады. 23Бірақ Иса оған бір сөз де айтпады.[*] Сонда шәкірттері Ұстазына келіп:

— Мынаның тілегін орындап, жібере салыңыз. Ол соңымыздан қалмастан айқайлап келеді, — деп өтінді. 24Ал Иса:

— Мен тек адасып кеткен қойларға ұқсас Исраил халқына ғана жіберілгенмін, — деді.[*] 25Әйел Оның алдына келіп, иіліп тағзым етіп:

— Тақсыр, маған көмектесе көріңіз! — деп жалынғанда, 26Иса оған астарлап:

— «Балалардың нанын алып қойып, үй күшіктеріне тастау дұрыс емес»,[*] — деді. Әйел:

27— Айтқаныңыз дұрыс, Тақсыр! Дегенмен «үй күшіктері» де иелерінің дастарқанынан түскен ұсақ-түйек қалдықтармен қоректенеді ғой, — деп жауап берді. 28Иса:

— Қарындас, сенімің ғаламат зор екен! Тілегенің болсын! — деді. Сол сәтте-ақ оның қызы сауығып кетті.


Мәсіхтің көптеген шетелдіктерді сауықтырып, тамақтандыруы

29Иса сол жерден кетіп, Ғалилея көлінің бойымен жүрді. Бір төбенің басына шығып, отырды.[*] 30Исаның қасына қарақұрым халық жиналды. Олар сал болғандар, соқырлар, мылқаулар, мүгедектер және басқа да көптеген ауру-сырқауларды алып келіп, Оның алдына жайғастырды. Иса оларды сауықтырып жіберді. 31Жұрт мылқаулардың сөйлегенін, мүгедектердің сауыққанын, сал болғандардың жүргенін және соқырлардың көздерінің ашылғанын көргенде, Исраилдің Құдайын мадақтап дәріптеді.[*]

32Кейінірек Иса шәкірттерін қасына шақырып:

— Халыққа жаным ашиды. Олар үш күннен бері қасымда болып, жейтін азықтары қалмады. Оларды аш күйлерінде қайтарып жібергім келмейді: жолшыбай әлсіреп, құлап қалар, — деді. 33Шәкірттері:

— Осы құлазыған далада соншама көп халықты тамақтандыруға жететін нанды қайдан табамыз? — деп жауап берді. Иса:

34— Қанша нандарың бар? — деп сұрағанда олар:

— Жеті күлше мен бірнеше кепкен ұсақ балық[*] қана, — деді.

35Сонда Иса жұртқа жерге жайғасуға бұйырды. 36Жеті күлше мен балықтарды қолына алып, шүкіршілік етті де, үзіп-үзіп шәкірттеріне бере берді. Олар халыққа үлестірді. 37Бәрі де тамақтанып, тойып алды.

Соңынан қалдықтарды жинап алғанда жеті үлкен себет толды. 38Әйелдер мен балаларды есептемегеннің өзінде төрт мың ер адам тамақтанған болатын.

39Иса халықты таратып жіберген соң қайыққа мініп, Мағдала[*] қаласының маңына кетті.

#### 16


Діндарлардың екіжүзділігінен сақтандыру

1Сол жердегі парызшылдар[†] мен саддукейлер[†][*] Исаның қасына келді. Оның билігін сынау үшін Исадан көктің құдіретімен бір керемет[†][*] көрсетуін сұрады. 2Иса[†] оларға былай деп жауап берді:

— Сендер кешке «Күн ашық болады, қызарып батты ғой» деп жорисыңдар, 3ал таңертең «Бүгін дауыл тұрады, аспан[†] қып-қызыл әрі бұлыңғыр екен» дейсіңдер. Осылай аспанның құбылыстарын түсіне білесіңдер, бірақ қазіргі заманда болып жатқан оқиғаларды ұға алмайсыңдар![*] 4Жаман, опасыз ұрпақ[*] (билігімді дәлелдейтін) керемет көрсетуімді талап етеді. Бірақ осы ұрпаққа Жүніс пайғамбардың[†] кереметінен[*] басқасы көрсетілмейді! — Мұнан кейін Иса оларды тастап, сол жерден кетіп қалды.

5Иса шәкірттерімен көлдің ар жағына өтті. Шәкірттер нан ала келуді ұмытып кеткен еді. 6Иса оларға:

— Абайлаңдар, парызшылдар мен саддукейлердің[*] «ашытқыларынан»[*] сақтаныңдар! — деп ескертті. 7Шәкірттері өзара пікірлесіп:

— Бұны нанымыздың жоқтығынан айтқан шығар, — десті. 8Иса оларын біле қойып, былай деп сұрады:

— Сенімі аздарым-ай, неге сендер нанымыз жоқ деп пікірлесіп отырсыңдар? 9Жасағандарымды әлі де не түсінбей, не ескермей келесіңдер ме? Бес күлше нан бес мың адамға жетіп, қалдықтардан неше себет жинап едіңдер? 10Әрі жеті күлше төрт мың адамға жетіп, артылып қалғаны қанша үлкен себет болды? 11Менің сендерге: «Парызшылдар мен саддукейлердің ашытқысынан сақтаныңдар!» дегенімде нан туралы айтпағанымды қалайша ұға алмайсыңдар? — 12Сонда шәкірттері Исаның нандағы ашытқыдан емес, парызшылдар мен саддукейлердің жалған тәлімдерінен сақтандырғанын түсінді.


Иса шын мәнісінде кім?

13Бірде Иса Філіп-Кесариясы[*] қаласының маңына барып, жеткеннен кейін, шәкірттеріне:

— Жұрт көктен келген Билеушіні[†] кім деп жүр? — деген сұрақ қойды. 14Олар:

— Біреулері Сізді шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия, ал басқалары Ілияс пайғамбар,[*] тағы басқалары Еремия немесе ежелгі пайғамбарлардың өзге біреуі деп жүр, — деді. 15Сонда Иса:

— Ал сендер Мені кім дейсіңдер? — деп сұрады. 16Шимон Петір:

— Сіз Мәсіхсіз,[†] мәңгі тірі Құдайдың (рухани) Ұлысыз![†][*] — деп жауап берді. 17Иса оған:

— Сен бақыттысың,[*] Жүніс ұлы Шимон: саған мұны адам[†] баласы емес, көктегі Әкем білдірді! 18Бұдан былай сенің атың Петір («Тас») болады. Осы іргетастың үстіне Мен Өзіме сенушілердің қауымын[†] саламын.[*] Оны өлімнің күштері[*] де жеңе алмайтын болады. 19Саған Құдай[†] Патшалығына жол ашатын кілттерді тапсырамын; жер бетінде тыйым салғаныңды да, рұқсат еткеніңді де көктегі Әкем бекітпек,[*] — деді. 20Содан кейін Иса Өзінің Мәсіх екені туралы ешкімге тіс жармауды шәкірттеріне қатты ескертті.[*]


Исаның Өзінің өліп, қайта тірілетінін алдын ала білдіруі

21Сол кезден бастап Иса Өзінің Иерусалимге баруға тиісті екенін ашық білдіре бастады:

— Ол жерде Мен рубасылар, басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдерінен көп азап шегуге тиіспін: Менің өлтірілуім, бірақ содан кейінгі үшінші күні қайтадан тірілуім[†] де қажет! — деді.

22Сонда Петір Исаны былайырақ алып шығып:

— Құдай сақтасын, Мырза,[†] ондай нәрсе басыңызға түсе көрмесін! — деп қарсылық білдіре бастады. 23Бірақ Иса Петірге бұрылып:

— Менен аулақ кет, әзәзіл![*] Маған тұзақ құрып жатырсың: сен Құдайдың емес, адамның қалауын ойлап тұрсың, — деп тыйым салды.


Мәсіхтің шәкірті болудың шарты мен сыйы

24Бұдан кейін Иса шәкірттеріне мынаны айтты:

— Маған еріп шәкіртім болғысы келген әркім өз еркі бойынша өмір сүруін қойсын, әрі айқышын[†] арқалаған кісідей азапты өлімге дайын болып Менің жолыммен жүрсін![*] 25Себебі кім өмірімді сақтаймын десе, одан айырылады,[*] ал өмірін Мен үшін қиған әркім оған (мәңгі) иелік етеді. 26Адам бүкіл дүниеге ие болып, сол себепті (мәңгілік) өмірінен[†] айырылса, бұдан оған не пайда? Яки адам өз өмірі үшін қандай құн төлей алады?[*]

27Себебі Мен періштелерімді[†] ертіп Әкемнің салтанатты ұлылығымен Билеуші ретінде көктен қайтып келген кезімде әркімге істеген істеріне қарай сыйын беремін.[*]

28Сендерге шын айтамын: осында тұрған кейбіреулерің Менің Құдай тағайындаған Билеуші[†] ретінде Патшалығымның нұрлы салтанатымен келуімді[*] өз көздеріңмен көрмей, өлмейсіңдер.

#### 17


Мәсіхтің өз Патшалығының салтанатымен үш елшісіне көрінуі

1Иса[†] осыдан алты күннен кейін тек Петірді және Жақып пен оның інісі Жоханды ғана ертіп алып, бір биік таудың басына шықты. 2Сонда Оның сыртқы түрі үш елшісінің көз алдарында өзгеріске түсті: бет-әлпеті күндей жарқырап, киімдері нұрланып аппақ сәуле шашты. 3Кенеттен (ежелде өмір сүрген) Мұса пайғамбар[†] мен Ілияс пайғамбар пайда болып,[*] Исамен сөйлесті.

4Сол кезде Петір Исаға: «Мырза,[†] бұл жерде болғанымыз қандай жақсы! Біреуін Сізге, біреуін Мұсаға, біреуін Ілиясқа арнап үш күрке құрайын»,[*] — деп тіл қатты. 5Ол әлі де сөйлеп тұрған кезде-ақ кенеттен бір нұрлы бұлт[*] оларға көлеңкесін түсіріп, бұлт ішінен: «Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым,[†][*] Оған ризамын. Оны тыңдаңдар!» — деген дауыс шықты.

6Мұны естіген шәкірттер қатты үрейленіп, етпеттерінен жерге құлай кетті. 7Бірақ Иса қастарына келіп, қолын тигізіп: «Тұрыңдар, қорықпаңдар», — деп көңілдерін орнықтырды. 8Олар бастарын көтеріп, көздерін ашқанда жалғыз Исадан басқа ешкімді көрмеді.

9Таудан түсіп бара жатқанда Иса оларға: «Көктен келген Билеуші[†] өлімнен қайта тірілгенше, бұл көргендерің туралы ешкімге тіс жармаңдар!» — деп тыйым салды.

10Кейінірек шәкірттері Оған:

— Сонда дін мұғалімдерінің «алдымен Ілияс пайғамбар бұ дүниеге қайтып келуге тиіс»[*] деулері қалай? — деген сұрақ қойды. 11Иса:

— Ілиястың қайтып келіп, бәрін қалпына келтіретіні рас. 12Бірақ сендерге айтамын: Ілияс келген де еді. Алайда адамдар оны танымай, оған ойына келгендерін істеді. Көктен келген Билеуші де солай олардың қолдарынан азап шегетін болады, — деп жауап берді.

13Сонда шәкірттері Оның шомылдыру рәсімін[†] орындаған Жақия пайғамбар туралы айтып тұрғанын түсінді.[*]


Мәсіхтің жын азаптаған баланы сауықтыруы

14Иса үш елшісімен таудың етегінде жиналған халыққа қайтып келді. Бір адам[†] Оның қасына жақындап, тізесін бүгіп тағзым етіп, былай деп өтінді:

15— Мырза, менің ұлымды аяй көріңіз! Оның ұстамасы бар, содан қатты азап шегеді. Жиі-жиі отқа да, суға да құлайды.[*] 16Ұлымды шәкірттеріңізге әкелген едім, бірақ оны сауықтыру қолдарынан келмеді. — 17Сонда Иса:

— Ей, сенбейтін, шындық жолынан тайған ұрпақ-ай![*] Қанша уақыт қастарыңда болмақпын, қанша уақыт сендерге төзбекпін?! Кәне, баланы Маған әкеліңдер! — деді. 18Содан соң Ол жынға қатаң бұйрық берді. Жын баланың денесінен шығып, ол сол сәтте-ақ сауығып кетті.

19Кейінірек шәкірттері оңашада Исаның қасына келіп:

— Неліктен біз жынды қуып шығара алмадық? — деп сұрады. 20Иса оларға былай деді:

— Сенімдеріңнің жеткіліксіздігінен. Сендерге шындығын айтайын: тіпті тарының түйіріндей[*] ғана сенімдерің болса, мына тауға: «Бұл жерден ана жаққа көш!» десеңдер, ол көшер еді. Қолдарыңнан келмейтін ештеңе де болмас еді.[*] 21(Мұндай жындарды тек Құдайға сиынып мінажат етіп, ораза ұстаумен ғана қуып шығаруға болады.)


Мәсіхтің Өзінің өліп, қайта тірілетінін екінші рет білдіруі

22Олар Ғалилеяда бірге жүрген кезде Иса шәкірттеріне (өз басынан өткізетіндері туралы) былай деді: «Көктен келген Билеушіні адамдардың қолына ұстап береді! 23Оны өлтіреді, бірақ үшінші күні Ол қайта тіріледі!» — Сонда шәкірттерінің еңселері түсіп қатты қапаланды.


Ғибадатхана садақасы және Құдайдың қамқорлығы

24Олар Қапарнаумға келгенде, ғибадатхана[†] үшін салық[*] жинайтындар Петірге келіп:

— Ұстаздарың ғибадатхана садақасын төлемей ме? — деп сұрады. Ол:

25— Иә, төлейді, — деді. Петір үйге кірген соң, Иса оның алдын орап:

— Шимон, қалай ойлайсың: осы дүниелік[†] патшалар алым-салықты кімнен жинайды: өз халқынан ба, әлде бөтендерден бе?[*] — деген сұрақ қойды.

26— Бөтендерден.

— Сонымен өз халқы салықтан босатылған, — деп тұжырымдады Иса. 27— Алайда әлгі салық жинаушыларды[†] өкпелетпеу үшін көлге барып, қармақ таста. Ілінген алғашқы балықтың аузын ашсаң, бір үлкен күміс теңгені[*] табасың. Соны алып, оларға сен екеуіміз үшін бере сал, — деп тапсырды.

#### 18


Өзін кіші тұту және басқаларды азғырмау туралы ескерту

1Сол уақытта шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Құдай[†] Патшалығында кімнің жолы ең үлкен? — деген сұрақ қойды. 2Иса[†] бір кішкентай баланы шақырып алып, орталарына тұрғызып қойды да, былай деді:

3— Сендерге шындығын айтайын: теріс пікірлеріңнен қайтып, бала сияқты (кішіпейіл) болмасаңдар, Құдайдың Патшалығына[†] кіре алмайсыңдар![*] 4Кім өзін осы жас бала сияқты кіші тұтса, Құдай Патшалығында соның жолы ең үлкен.

5Кім Менің атымнан осындай бір сәбиді қабылдаса, соның Мені де қабылдағаны.

6Ал кім Маған сенетін осы кішкенелердің біреуін азғырып теріс жолға түсірсе, сол адам[†] үшін мойнына диірменнің тасы байланып, теңіздің тұңғиығына батырылғаны жақсырақ болар еді-ау![*] 7Осы күнәкар дүние адамдарды теріс жолға азғырғаны үшін қасіретке ұшырайды! Азғыратын жағдайлардың болатыны сөзсіз, бірақ азғыру кімнен шықса, сол қасіретке қалады!

8(Иса сөзін жалғастырып, астарлап былай деді:) — Егер сені өз қолың не аяғың (секілді өте қажетті нәрсең) күнәға азғырса, ол сен үшін «шабылып, лақтырылып тасталған» сияқты жоқ болсын! Екі қол, екі аяқпен мәңгілік тозақ[†] отына лақтырылғаннан гөрі сыңар қол-аяқпен мәңгілік өмірді[†] иемденгенің саған артық болар еді.[*] 9Егер де сені көзің (секілді өте құнды нәрсең) күнәға азғырса, ол сен үшін ойылып, лақтырылып тасталған сияқты жоқ болсын! «Екі көзіңмен» тозақ отына лақтырылғаннан гөрі «сыңар көзбен» мәңгілік өмірді иемденгенің саған артық болар еді.[*]

10Сақ болыңдар, осы кішкенелердің бірде-біреуін менсінбей жүрмеңдер! Сендерге айтамын: олардың періштелері[†] көктегі Әкемнің келбетін әрдайым көріп тұрады.[*]

11(Мен, Құдай тағайындаған Билеуші,[†] тура жолдан адасып кеткендерді құтқаруға көктен келдім.)[*] 12Мынаған қалай қарайсыңдар: Бір бағушының жүз қойы болып, солардың біреуі адасып кетсе, ол не істемек? Тоқсан тоғыз қойын қырат басында қалдырып, жоғалып кеткенін іздеп шықпай ма? 13Сендерге шын айтамын: оны тапса, адаспаған тоқсан тоғызынан гөрі, табылған оған көбірек қуанады!

14Дәл сол сияқты, көктегі Әкелерің[*] де осы кішкенелердің[*] ешқайсысының адасып, тозаққа түсуін қаламайды!


Күнәлі бауырласын тура жолға қайтаруға ұмтылу

15Егер бауырласың[*] саған қарсы күнә[†] жасаса, оған барып, істегені туралы оңаша сөйлесіп, әшкереле. Егер де айтқаныңа құлақ асса, бауырласыңды қайтадан тапқаның. 16Ал егер тыңдамаса, қасыңа бір-екі кісі ертіп алып, оған тағы бар. Осылай әрбір сөз екі не үш куәгердің айтқандарымен дәлелденсін.[*] 17Егер де оларға да құлақ аспаса, бұл туралы сенушілер қауымына[†] айтып бер. Ал егер қауымды да тыңдамаса, онда оған Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамына не күнәкар салықшыларға[†] қарағандай қара.[*]

18Сендерге шындығын айтамын: жер бетінде тыйым салғандарыңды да, рұқсат еткендеріңді де көктегі Әкем бекітпек.[*] 19Сендерге мынаны да айтамын: жер бетінде екеуің келісіп, қай нәрсені болса да көктегі Әкемнен сұрасаңдар, Ол соны бермек. 20Өйткені екі-үш адам Менің атымнан жиналса, Мен де сол жерде араларында боламын.[*]


Кешірімнің шегі бар ма?

21Сонда Петір Исаның қасына жақындап:

— Мырза,[†] егер бауырласым маған қарсы күнә жасай берсе, оны неше рет кешіруім керек? Жеті ретке дейін бе? — деп сұрады. 22Иса:

— Саған айтамын: жеті емес, жеті қайтара жетпіс ретке дейін,[*] — деп жауап берді.

23— Құдай Патшалығындағы жағдай мынаған ұқсас: Бір патша қызметкерлерінен есеп алмақшы болады. 24Есеп ала бастағанда оның алдына он мың ат басындай күміске[*] борышты қызметкерін алып келеді. 25Қарызын төлейтін ештеңесі болмағандықтан, патша оның өзін, әйелін, бала-шағасы мен мал-мүлкін түгел сатып, содан түскен ақшамен қарызын өтеуге бұйырады. 26Сонда қызметкер патшаның аяғына жығылып: «Тақсыр, маған сәл мұрсат бере көріңіз, мен бәрін де төлеймін!» деп жалынады. 27Қызметкеріне жаны ашыған патша оны босатып, бүкіл қарызын да кешіреді.

28Қызметкер далаға шыққан соң, бір қызметтес жолдасын кездестіреді.[*] Бұл адам оған тек бір жүз күміс теңгеге ғана борышты еді. Алайда қызметкер оны алқымынан алып, қылғындыра бастап: «Дәл қазір маған берешегіңді қайтар!» деп талап етеді. 29Қарыздар жолдасы аяғына жығылып: «Маған сәл мұрсат бере көр, мен бәрін де төлеймін!» деп жалынады. 30Бірақ ол күткісі келмей, әлгіні қарызын төлегенше түрмеге жапқызады.

31Мұны көрген өзге жолдастары қатты наразыланып, патшаға барып, болған оқиғаны айтып береді. 32Сонда патша сол қызметкерін шақырып алып: «Әй, зұлым қызметші![*] Сен өтінгендіктен, мен қарызыңды түгелдей кешірдім ғой! 33Ендеше сен де дәл солай жолдасыңды кешіруге тиіс емес пе едің?!» дейді. 34Патша қаһарланып, оны қарызын толық өтегенше жазалаушыларға тапсырады.

35Міне, егер сендер бауырластарыңның күнәларын шын жүректен кешірмесеңдер, көктегі Әкем әрқайсыларыңа да солай істемек!

#### 19


Отбасы туралы тәлім

1Иса[†] осы айтқандарын тамамдаған соң, Ғалилеядан шығып, Яһудея аймағына әрі Иордан өзенінің шығыс бетіне барды.[*] 2Оның соңынан халық көптеп еріп, Иса оларды сол жерде ауруларынан сауықтырды.

3Бірнеше парызшылдар[†] қасына келіп, Исаны сынақтан өткізбек болып:

— Күйеуінің кез келген себептен әйелімен ажырасуына[*] бола ма? — деген сұрақ қойды. 4Исаның жауабы мынау болды:

— Сендер Жаратқан Иенің[†] әуел бастан-ақ «адамды бірін еркек, бірін әйел қылып» жаратқанын (Тауратта) оқымап па едіңдер?![*] 5Сол кезде Ол былай деген: «Сондықтан еркек әке-шешесін қалдырып, әйеліне қосылады, сөйтіп екеуі біртұтас болады».[*] 6Осылайша олар енді екеу емес, біртұтас. Сонымен Құдай[†] қосқанды адам[†] баласы ажыратпасын! — 7Парызшылдар қарсылық білдіріп:

— Олай болса, күйеуі арнайы куәлік қағазын жазып берсе, әйелімен ажырасуына болады деген ережені Мұса пайғамбар[†] неге жазып қалдырған?[*] — деді. 8Иса оларға былай деп жауап қатты:

— Мұса жүректеріңнің (Құдайдың еркіне мойынсұнбай) қасарысқандығына бола әйелдеріңмен ажырасуға жол берген. Алайда әуел баста бұл олай болмаған еді. 9Сендерге айтамын: кім жеңіл жүріске түспеген әйелімен ажырасып, басқаны алса, сол неке адалдығын бұзады.[*] (Күйеуімен ажырасқан әйелге үйленген де неке адалдығын бұзады.)

10Сонда шәкірттері:

— Егер еркектің әйелінің алдындағы міндеті осындай болса, онда үйленбеген артық, — деді. Иса:

11— Бұл айтқандарымды жұрттың бәрі емес, Құдай бұйырғандар ғана ұға алады. 12Себебі үйлене алмайтын түрлі адамдар бар: кейбіреулері некеге жарамайтын болып туған, басқаларын кісілер сондай еткен, ал тағы біреулері — Құдай Патшалығына көбірек қызмет ету үшін некеден бас тартқандар. Мұны ұғына алатындар ұғынсын! — деп сөзін қорытты.


13Жұрт Исаға балаларын алып келіп, Одан қолын балалардың үстіне қойып мінажат етіп бата берсін деп өтінді. Бірақ шәкірттері оларға тыйым салды. 14Ал Иса былай деді: «Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар! Құдайдың Патшалығы[†] сондайларға арналған».[*] 15Содан Иса бұл жас балалардың үстіне қолын қойып бата берді; мұнан кейін сол жерден кетіп қалды.


Байлықтың қаупі, ал Мәсіхтің жолындағы игіліктер

16Сол кезде біреу Исаға келіп:

— Ізгі Ұстаз! Мәңгілік өмірге[†] ие болу үшін қандай игі істер істеуім керек? — деген сұрақ қойды. Иса оған:

17— Менен неге игілік туралы сұрайсың? Нағыз игілікті — Біреу-ақ. Мәңгілік өмірге ие болу үшін Оның өсиеттерін орындайтын бол! — деп жауап берді. Әлгі кісі:

18— Қайсыларын? — деп сұрады.

— «Кісі өлтірме; неке адалдығын бұзба; ұрлық жасама; жалған куәлік берме; 19ата-анаңды сыйла!» және «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды[*] да солай сүй!» — деді Иса. 20Жігіт:

— Бұлардың бәрін де (жастайымнан) орындап келемін. Маған тағы не нәрсе жетіспейді? — дегенде, 21Иса оған былай жауап берді:

— Егер мүлтіксіз болғың келсе, барып, мал-мүлкіңді сатып, түскен ақшаны мұқтаждарға үлестіріп бер. Сонда сенің қазынаң көкте болады. Өзің қайтып келіп, шәкіртім болып соңымнан ер![*]

22Бұл сөзді естігенде жігіт еңсесі түсіп, қапаланып, сол жерден кетіп қалды. Себебі ол аса дәулетті болатын.

23Сонда Иса шәкірттеріне қарап былай деді:

— Сендерге шындығын айтамын: байлардың Құдай Патшалығына кіруі тым қиын! 24Тағы да айтамын: байдың Құдай Патшалығына кіруінен гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай. — 25Мұны естіген шәкірттері қатты таңғалып:

— Ендеше кім (Құдайдың қаһарынан) құтқарыла алады?! — деген сауал қойды. 26Иса оларға қарап:

— Бұл, адамның қолынан келмейді, бірақ Құдайдың қолынан бәрі де келеді, — деп жауап берді. 27Петір:

— Міне, біз барлығын қалдырып, Сіздің соңыңыздан еріп жүрміз. Сол үшін бізді не күтіп тұр? — деп сұрады. 28Сонда Иса былай деп жауап қатты:

— Сендерге шындығын айтамын: әлем жаңарған кезде, Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келіп, салтанатты тағымда отырғанда, сендер де он екі тақта отырып, Исраилдің он екі руына билік жүргізетін боласыңдар. 29Үй-жайын, бауырларын,[*] әке-шешесін, бала-шағасын не жер-суын Маған бола қалдырған әркімге қарымтасы жүз есе артығымен қайтарылады, әрі ол мәңгілік өмірге ие болады.[*] 30Сол заманда көптеген алдыңғы қатарлылар соңғылар болады, ал соңғылар алдыңғы қатарға шығады.[*]

#### 20


Жұмысшылардың жалақысы туралы астарлы әңгіме

1Иса[†] сөзін жалғастырып былай деді: «Құдай[†] Патшалығындағы жайт мынау сияқты: бір қожайын таң сәріде жүзім бағына жұмысшы жалдау үшін үйінен шығыпты. 2Жұмысшылармен күніне бір күміс теңгеден[*] төлейтін болып келісіп, оларды жүзімдігіне жібереді. 3Сағат тоғызда қожайын қайтадан үйінен шығып, базардан әлі де жұмыссыз тұрған басқаларды көргенде, 4-5оларға:

— Сендер де жүзімдігіме барыңдар! Тиісті ақыларыңды төлеймін, — дейді.

Олар да сонда кетеді. Қожайын түскі сағат он екі және үш шамасында да солай істейді. 6Соңғы рет сағат бесте барса, жұмыссыз тұрған тағы бірнеше адамды көріп, оларға былай деп тіл қатады:

— Неліктен сендер күні бойы бос тұрсыңдар?

7— Бізді ешкім жалдаған жоқ.

— Онда сендер де жүзімдігіме барыңдар! — дейді қожайын.

8Кешке ол шаруашылығын басқарушысына:

— Жұмысшыларды шақырып, жалақыларын төле. Ең соңғыларынан бастап, алғашқы барғандарымен аяқта, — деп тапсырады.

9Сонда сағат бесте жалданғандар келіп, бір күміс теңгеден алады. 10Алғашқы болып келгендер көбірек алармыз деп үміттенгенмен, оларға да бір-ақ күміс теңгеден тиеді. 11Соны алған олар қожайынға өкпелеп:

12— Соңғылар бір сағат қана жұмыс істесе, біз осындай ыстықта күні бойы жұмыс істедік. Дегенмен сіз бәрімізге бірдей ақы төледіңіз! — деп күңкілдейді. 13Қожайын біреуіне жауап қайтарып:

— Достым, саған әділетсіздік жасаған жоқпын ғой. Әуел баста бір күміс теңгеге келіспеп пе едік?! 14Ендеше ақыңды ал да кете бер. Соңынан жалданған мыналарға саған бергендей ақы төлеуді өзім қалап тұрмын. 15Әлде менің меншігімді өз қалауымша жұмсауға еркім жоқ па?! Яки оларға жомарттық жасағанымды көре алмайсың ба? — дейді.

16Осылайша соңғылар алдыңғы қатарға шығады, ал алдыңғы қатарлылар соңғылар болады!»[*]


Мәсіхтің Өзінің өліп, қайта тірілетінін шәкірттеріне үшінші рет білдіруі

17Иерусалимге өрлеп бара жатқанда Иса жолшыбай он екі шәкіртін бөлек шақырып алып, оларға өз басынан өткізетіндері туралы былай деді: 18«Енді Иерусалимге өрлеп бара жатырмыз. Сол жерде көктен келген Билеушіні[†][*] басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдеріне сатып кетеді. Олар Оны өлімге кесіп, 19Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамдарына ұстап береді. Солар Оны мазақтап, қамшымен сабайды, ақырында айқышқа[†] шегелеп өлтіреді. Алайда Ол үшінші күні қайта тіріледі!»


Бір ананың тілегі және Мәсіхтің ізбасары болудың шарты

20Сол уақытта Зебедейдің әйелі ұлдарын ертіп Исаның қасына келді. Әйел бір өтініш білдірмек болып Оған тізе бүгіп тағзым етті. Иса:

21— Сіз не қалайсыз? — деп сұрады. Әйел:

— Патшалығыңызда осы екі ұлымның біреуіне оң, екіншісіне сол жағыңызда отыруды бұйырсаңыз екен, — деген тілек білдірді. 22Алайда Иса жауап беріп:

— Не сұрап тұрғандарыңды ұқпайсыңдар! Мен (Құдайдың қаһарына толы) «тостағаннан ішпекпін». Ал сендер солай істей аласыңдар ма?[*] — деді. Екі шәкірт:

— Иә, істей аламыз, — дегенде, Иса:

23— Мен ішетін «тостағаннан» сендер де ішетін боласыңдар. Бірақ оң мен сол жағыма отыруға тағайындау Менің қолымда емес. Көктегі Әкем кімге дайындаған болса, солар отырады, — деп сөзін аяқтады.

24Қалған он елші[†] мұны естігенде екі ағайынды жігітке қатты наразы болды. 25Иса оларды қасына шақырып алып, былай деді:

— Билеушілері қол астындағы халықтарды билеп-төстейді, төрелері де соларға қатаң әмір жүргізеді, соны білесіңдер. 26Бірақ сендердің араларыңда ондай болмасын! Керісінше, қайсың ұлы болғысы келсе, сол өзгелеріңе қызмет ете берсін! 27Қайсың ең бастыларың болғысы келсе, сол сендерге құл іспетті қызмет ете берсін! 28Осы сияқты Мен де Құдай тағайындаған Билеуші[†] бола тұра, Өзіме қызмет еткізуге емес, Өзім қызмет етіп, көптеген адамдардың азаттық төлемін өтеу үшін жанымды қиюға осы дүниеге[†] келдім.[*]


Екі зағиптың көздерінің ашылып, Мәсіхке еруі

29Иса шәкірттерімен Иерихон қаласынан[*] шыққанда, Оның соңынан халықтың үлкен тобы ілесті. 30Сонда жол жиегінде отырған екі соқыр кісі қастарынан Исаның өтіп бара жатқанын естіп: «Тақсыр, Дәуіттің Ұрпағы,[†] бізге рақым ете көріңіз!» — деп айқайлады. 31Халық оларға ұрсып, үндемеуге бұйырды. Бірақ екеуі одан бетер айқайлап: «Уа, Тақсыр, Дәуіттің Ұрпағы, бізге рақым ете көріңіз!» — деп жалбарынды. 32Иса тоқтай қалып, оларды қасына шақырып:

— Өздеріңе не істегенімді қалайсыңдар? — деп сұрады. Олар:

33— Тақсыр, көзімізді аша көріңіз! — деп өтінді. 34Иса оларға жаны ашып, көздеріне қолын тигізді. Сол сәтте-ақ көздері ашылып, көретін болды! Содан олар Исаға еріп жолға шықты.

#### 21


Мәсіхтің елдің астанасына салтанатпен кіріп, ғибадатхананы арамдықтан тазартуы

1Осылай Иса[†] мен шәкірттері Иерусалимге таяп, Зәйтүн тауының беткейіндегі Бетфаге ауылына жақындап келді. Сонда Иса екі шәкіртін жұмсап, 2оларға мынадай тапсырма берді:

— Қарсы алдарыңдағы ауылға барыңдар. Оған кірген бойда байлаулы тұрған бір ұрғашы есекті және қасында тұрған тайқарды[*] көресіңдер. Соларды шешіп, алып келіңдер. 3Егер біреу сендерге бірдеңе дей қалса, оған: «Бұлар Мырзамызға[†] керек» деп жауап беріңдер. Сонда ол дереу жібере салады.

4Осының бәрі орындалғанда (ежелде Зәкәрия) пайғамбар[†] айтқан мына тәрізді сөздер жүзеге асты: 5Сион халқына мынаны айтыңдар: «Қара, сенің Патшаң саған келе жатыр! Ол кішіпейілділікпен есекке мініп, тайқардың, жүк таситын бір жас көліктің, үстінде отыр».[*]

6Екі шәкірт барып, Исаның тапсырғанындай істеп, 7ұрғашы есек пен тайқарды алып келді. Олар үстіне шапандарын жапқаннан кейін, Иса тайқарға мінді.

8Халықтың көбі жамылғыларын жолға жайса, өзгелері ағаштардан[†] бұтақшалар кесіп алып, соларды төсеп отырды.[*] 9Алды-артынан еріп жүрген қалың топтар қатты дауыспен былай деп айқай салды:


«Дәуіттің Ұрпағы[†] үшін Тәңір Ие мадақталсын!»[*]
«Жаратқанның атынан келе жатқан (Патша) жарылқанған!»
«Заңғар аспанда[†] Жаратқан Ие[†] мадақталсын!»[*]


10Иса Иерусалимге кірген кезде бүкіл қала толқып, халық:

— Бұл кім Өзі? — деп сұрасты. 11Оған еріп жүрген қалың топтар:

— Бұл — Иса, Ғалилеядағы Назареттен шыққан Пайғамбар! — деп жауап қайырды.


12Иса ғибадатхананың[†] алаңына кірген соң, ондағы сатушылар мен алушылардың бәрін де қуып шығарды. Ақша айырбастаушылардың үстелдері мен көгершін сатушылардың орындықтарын аударып тастады.[*] 13Оларға: «Киелі[†] жазбаларда: «Менің (киелі) үйім мінажат ететін үй деп аталатын болады!» делінген. Бірақ сендер оны «қарақшылар ордасына» айналдырғансыңдар!»[*] — деп қатаң ескертті.


14Соқырлар мен ақсақтар ғибадатханада Оның қасына жиналып, Иса оларды сауықтырды. 15Алайда басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдері Исаның жасаған тамаша істерін және балалардың ғибадатхана алаңында: «Дәуіттің Ұрпағы үшін Тәңір Ие мадақталсын!» — деп айқайлағанын[*] көріп-естігенде, ашуланды. 16Олар Исаға:

— Бұлардың не деп жатқандарын естіп тұрсыз ба?! — деп наразылықтарын білдірді.[*] Ал Иса:

— Әрине, естіп тұрмын. Сіздер (Забурда) «Балалардың, кішкене бөбектердің аузымен Өзіңді дәріптетесің» деп жазылғанды[*] ешқашан оқымап па едіңіздер? — деп жауап қайтарды.

17Содан кейін Иса ғибадатханадағы халықты қалдырып, қаладан шығып, Бетанияда түнеді.


18Ертеңгісін қалаға қайтып келе жатқанда Исаның қарны ашты. 19Жол бойында Ол бір інжір ағашын көріп, қасына барды. Бірақ одан жапырақтан өзге ештеңе таппады. Сонда Иса: «Бұдан былай мәңгі ешқандай жемісің болмасын!» — деді. Інжір ағашы бірден қурап қалды.[*]

20Мұны көрген шәкірттері қайран қалып, өзара:

— Ағаш қалайша бірден қурап қалды? — деп сұрасты. 21Иса:

— Сендерге шындығын айтамын: егер еш күмәнсіз Құдайға сенсеңдер, Менің осы ағашқа істегенімнен де зор нәрсені істейтін боласыңдар. Мына тауға: «Орныңнан көтеріліп, теңізге лақтырыл!» — десеңдер, сол орындалады. 22Құдайға сеніммен сиынып (Оның еркіне сай) нені сұрасаңдар да, Одан аласыңдар, — деп жауап берді.


Екі жүзді ел басшыларының Мәсіхтің билігін мойындамауы

23Содан соң Иса ғибадатханаға кірді. Жұртқа тағылым беріп жатқан Оның қасына елдің басты діни қызметкерлері мен рубасылары жақындап:

— Бұл істерді қандай билікпен істеп жүрсіз? Сізге мұндай билікті кім берді? — деген сауал қойды. 24Исаның жауабы мынау болды:

— Мен де сіздерге бір сұрақ қояйын. Соған жауап берсеңіздер, онда бұл істерді қандай билікпен істеп жүргенімді айтып беремін. 25Жақияның орындаған шомылдыру рәсімі[†] қайдан болып еді: көктің[*] еркімен бе әлде адамның еркімен бе?

Олар өзара пікірлесіп: «Егер «көктің еркімен» десек, Ол бізден: «Ендеше Жақияның уағызына неге сенбедіңіздер?» деп сұрайды. 26Ал «адам[†] еркімен» десек, халықтың наразылығына ұшыраймыз деп қаймығамыз. Барлығы Жақияның пайғамбар болғанына сенеді ғой», — десті.[*] 27Сондықтан олар Исаға:

— Оны білмейміз, — деп жауап берді. Иса:

— Олай болса, Мен де бұл істерді қандай билікпен істеп жүргенімді айтпаймын, — деп кесіп айтты.


28— Ал мына оқиғаға қалай қарайсыздар: Бір адамның екі ұлы болыпты. Ол біреуіне келіп: «Ұлым, бүгін жүзімдікке барып, жұмыс істеші», — деп тапсырғанда, 29баласы: «Барғым келмейді», — деп жауап қайырады. Дегенмен кейінірек онысына өкініп, жұмысқа барады. 30Әкесі екіншісіне келіп те дәл солай дейді. Бұл: «Жарайды, әке, барамын», — деп жауап берсе де, бармай қояды. 31Осы екеуінің қайсысы әкесінің еркін орындады? — деп сұрады Иса. Ел басшылары:

— Біріншісі, — деп жауап бергенде, Ол былай деді:

— Ендеше сіздерге шындығын айтайын: Құдай[†] Патшалығына сіздерден бұрын (теріс жолдан қайтқан) салықшылар[†] мен азғын әйелдер кірмек![*] 32Себебі Жақия әділдік жолын көрсетуге келгенде оған сенбедіңіздер. Бірақ салықшылар мен азғын әйелдер оған сенім артты. Ал сіздер тіпті мұны көргеннен кейін де теріс жолдан қайтпадыңыздар, әрі оған сенбедіңіздер!

33Тағы бір астарлы әңгімені[†] тыңдаңыздар: бір қожайын жүзім бағын отырғызады. Оны дуалмен қоршап қояды, әрі жүзім шырынын сығып алуға арналған шұңқыр қазып жасап, күзет мұнарасын да салады.[*] Кейін бағын жүзімшілерге жалға тапсырып, өзі басқа жаққа сапарға аттанады.

34Жеміс піскен мезгілде бақтың иесі өнімінен өзіне тиісті үлесін алу үшін қызметшілерін жұмсайды. 35Алайда жүзімшілер қызметшілерді ұстап алады: біреуін ұрып-соғып, өзгесін өлтіріп, тағы біреуін таспен атқылайды. 36Содан қожайын бұрынғыдан да көбірек қызметшілерін жібереді. Бірақ әлгілер соларға да алдындағыдай істейді.

37Ақыр соңында қожайын: «Менің ұлымнан қаймығар»[*] — деп ойлап, оларға өз ұлын жұмсайды. 38Алайда жүзімшілер ұлын көргенде өзара: «Бұл — мұрагер ғой! Кәне, жүріңдер, оны өлтіріп, мұрасына ие болайық!» — деседі.[*] 39Оны ұстап алып, бақ сыртына алып шығып, өлтіріп тастайды.

40Енді жүзімдіктің иесі келгенде, осы жүзімшілерге не істемек? — 41Тыңдап тұрғандар Исаға:

— Ол зұлымдарды азаптап өлтіріп, бағын басқаларға тапсырмақ. Солар мерзімі жеткенде оған тиісті өнімін беретін болады, — деп жауап берді. 42Сонда Иса былай деді:

— Киелі жазбадан мынаны ешқашан оқымап па едіңіздер: «Құрылысшылар менсінбеген Тас[*] енді үйдің басты іргетасына[*] айналды! Жаратқанның Өзі соны істеді, көз алдымызда бұл керемет[†] болды!»

43Сондықтан да сіздерге айтамын: Құдай өз Патшалығын сіздерден тартып алып, басқа бір халыққа тапсырмақ![*] Олар оның өнімін беріп тұратын болады.

44Ал әлгі Тасқа сүрініп құлаған әркім талқандалады, әрі осы Тас үстіне құлағандар жаншылып қалады![*]

45Астарлы әңгімелерін тыңдаған басты діни қызметкерлер мен парызшылдар[†] Исаның өздері туралы айтқанын ұғып,[*] 46Оны тұтқындамақ болды. Алайда Исаны пайғамбар деп қадір тұтқан халықтан қорқып, соған батылдары бармады.

#### 22


Тойға шақырылғандар туралы астарлы әңгіме

1Иса[†] халыққа астарлы әңгімелер[†] арқылы тәлім беруін жалғастырды. Оларға былай деді: 2«Құдай[†] Патшалығындағы жағдайды мынаумен салыстыруға болады: бір патша баласының үйлену тойын өткізуге дайындалыпты. 3Содан ол шақырған кісілерін алып келуге қызметшілерін жібереді. Алайда сол адамдардың келгілері келмейді.

4Патша басқа қызметшілерін жұмсап:

— Шақырылғандарға айтыңдар, мен қонақасымды әзірлеп қойдым, өгіздер мен бордақыланған торпақтар[*] сойылып, бәрі дайын тұр. Тойға келе беріңдер! — дегізеді.

5Бірақ олар шақыруды елемей, біреуі егіндік жеріне, біреуі саудасына кетіп қалады. 6Тағы басқалары қызметшілерін ұстап алып, қорлап, өлтіріп тастайды. 7Мұны естіген патша қаһарланып, әскерін жұмсап, әлгі кісі өлтірушілердің көздерін құртып, олардың қаласын өртеп жібереді. 8Содан кейін қызметшілеріне:

— Той дайын, ал шақырылғандар оған лайықсыз болып шықты. 9Енді жол тораптарына барып, кімді кездестірсеңдер, соларды тойға шақырып, алып келіңдер! — деген жарлық береді.

10Жан-жаққа аттанған қызметкерлер кімді кездестірмесін — жаманын да, жақсысын да бәрін жинап алып келеді. Той болған үй адамдарға лық толады.

11Патша келгендерді көруге кіргенде, тойға сай киім[*] кимеген біреуді көріп, 12одан:

— Достым, мұнда той киімінсіз қалайша кірдің? — деп сұрайды. Ол үндемейді. 13Патша нөкерлеріне:

— Мынаның аяқ-қолын байлап, сыртқа, қара түнекке[*] лақтырыңдар! — деп бұйырады. — Сонда ол зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады.

14Себебі шақырылғандар көп, ал таңдап алынғандар аз».[*]


Шетелдік патшаға салық төлеу және қиямет туралы сұрақтар

15Парызшылдар[†] сол жерден кетіп, Исаны өз сөзінен ұстаудың жолын іздеп ақылдасты. 16Оған Иродтың жақтастарымен[*] бірге өз шәкірттерін жіберіп, мынадай қитұрқы сұрақты қойғызды:

— Ұстаз, Сіздің әділ екеніңізді білеміз. Жұртты шынымен Құдай жолына үйретіп, біреуге жағыну ниетінен аулақсыз, ешкімнің де бет-жүзіне қарамайсыз. 17Енді бізге айтыңызшы, қалай ойлайсыз, Рим патшасына алым-салық төлеуіміз дұрыс па, әлде бұрыс па?[*] — 18Олардың арам ойларын білген Иса:

— Екі жүзділер, Мені азғырып сынамақсыңдар, ә? 19Маған салыққа төлейтін бір күміс теңгені көрсетіңдерші! — деді. Олар Оған бір күміс теңге әкеліп берді. 20Иса:

— Мына сурет пен жазу кімдікі? — деп сұрады. 21Олар:

— Рим патшасынікі, — деп жауап берді. Сонда Иса:

— Олай болса, патшаға тиістісін патшаға, ал Құдайға тиістісін Құдайға беріңдер! — деп тұжырымдады.

22Мұны естіген олар таңданып, Исаның қасынан кетіп қалды.


23Саддукейлер[†][*] өлімнен қайта тірілу[†] жоқ дейтін. Сондықтан саддукейлер ұйымының кейбір мүшелері сол күні Исаға келіп, мына сұрақты қойды:

24— Ұстаз, Мұса пайғамбар[†] бізге (Тауратта) мынадай бұйрық берген: Егер үйленген біреу артынан бала қалдырмай өлсе, онда жесіріне ағасы не інісі үйленіп,[*] марқұм бауыры үшін ұрпақ қалдырсын! 25Арамызда жеті ағайынды жігіт бар еді. Солардың тұңғышы үйленіп, соңынан бала қалдырмай өлді. Жесіріне екіншісі әмеңгер болып үйленді. 26Ал мұнымен де, үшіншісімен де, тіпті жетеуінің бәрімен де дәл осы сияқты болды. 27Ақыры бәрінің соңынан әйел де көз жұмды. 28Ендеше, қиямет[†] күні қайта тірілгенде әйел осы жетеудің қайсысынікі болады? Ол солардың бәрінің де әйелі болған еді ғой! — 29Бірақ Иса былай жауап қайырды:

— Киелі[†] жазбаларды және Құдайдың құдіретін ұқпағандықтан жаңылып жүрсіңдер! 30Себебі өлімнен қайта тірілгеннен кейін адамдар әйел алмайды, күйеуге де шықпайды. (Сол жағынан) олар көктегі Құдайдың періштелері[†] іспетті болады.[*] 31Ал өлгендердің қайта тірілуі жайында Құдайдың (Тауратта): 32«Мен Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын»[*] дегенін оқымап па едіңдер? Демек, Ол — өлгендердің емес, тірілердің Құдайы![*]

33Мұны естіген халық Исаның тәліміне таңғалды.


Ең маңызды өсиет және Мәсіхтің шынайы болмысы туралы

34Исаның саддукейлерді үндетпей қойғанын естігенде, парызшылдар[*] бас қосып жиналды. 35Кейін олардың біреуі, Таурат заңын[†] үйретуші ғұлама,[*] Исаның ұстанған ілімін сынамақшы болып Оған мына сұрақты қойды:

36— Ұстаз, Таураттағы ең ұлы өсиет қайсысы? — Иса:

37— «Құдай Иеңді[*] шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, барлық ақыл-ойыңмен сүй!» 38Бұл — ең ұлы да басты өсиет. 39Ал екіншісі де сол сияқты маңызды: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!»[*] 40Бүкіл Таурат заңы мен Пайғамбарлар жазбалары осы екі өсиетке негізделген, — деді.

41Қасына жиналған парызшылдарға Иса:

42— Мәсіх[†] туралы не ойлайсыздар, Ол кімнің Ұрпағы болады?[*] — деген сұрақ қойды. Олар:

— Дәуіттің Ұрпағы![†] — деді. 43Сонда Иса:

— Ендеше неліктен Дәуіт Киелі Рухтың[†] жетелеуімен Мәсіхті «Ием[†]» деп атады? Ол: 44«Жаратқан Ие[†] менің Иеме былай деп айтқан: Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда», — деген ғой.[*] 45Сонымен, Дәуіт (пайғамбар) Мәсіхті «Ием» деп атаса, қалайша Ол «Дәуіттің Ұрпағы» ғана болады? — деп сұрады.[*]

46Ешқайсысы Исаға жауап беріп, бір сөз де айта алмады. Бұдан кейін тағы басқа сұрақтар қоюға ешкімнің де батылы бармады.

#### 23


Екі жүзді діндарларға қатаң ескерту

1Содан кейін Иса[†] жиналған көпшілікке және Өзінің шәкірттеріне былай деді:

2— Дін мұғалімдері мен парызшылдар[†] Мұса пайғамбардың[†] орнын басты.[*] 3Сондықтан олардың айтқандарын түгелдей орындаңдар, бірақ істегендеріндей істемеңдер! Себебі сол айтқандарын олардың өздері іс жүзінде орындамайды. 4Олар ыңғайсыз, тым ауыр борыштарды халықтың мойнына байлап артып қояды.[*] Бірақ өздері соларды көтеру үшін саусақтарының ұшын да қимылдатпайды.

5Олар барлық діни жоралғыларды жұрттың көзіне түсу үшін ғана орындайды. Маңдайлары мен қолдарына байлайтын, Таурат аяттары жазылған қайыс қалталардың көлемін үлкейтіп, шапандарының шашақтарын[*] ұзартады. 6Қонақасыларда төрге жайғасуды әрі мәжілісханаларда[†] сыйлы орында отыруды жақсы көреді. 7Базарларда жұрттың өздеріне сәлем беріп құрмет көрсетіп, «ұстаз» деп атағандарын қатты ұнатады.

8Алайда сендер «ұстаз» деп аталмаңдар! Ұстаздарың Біреу-ақ, ал сендердің бәрің өзара бауырлассыңдар.[*] 9Жер бетіндегі ешкімге «әке» деген рухани[†] атақ бермеңдер! Бірден-бір рухани Әкелерің көкте ғой. 10Өздеріңді «тәлімгер»[*] деп те ешкімге ататпаңдар! Тәлімгерлерің Біреу-ақ, Ол — Мәсіх.[†]

11Араларыңдағы ең ұлыларың бәріңе де қызмет ете берсін! 12Себебі өзін-өзі жоғарылатқан әркім төмендетіледі, ал өзін төмен ұстаған жоғарылатылады.

13Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар![*] Адамдар үшін Құдайдың Патшалығына[†] апаратын жолды жауып қоясыңдар: өздерің де кірмейсіңдер, кіргісі келгендерге де жол бермейсіңдер![*]

14(Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Жесір әйелдердің үй-жайын ішіп-жеп тауысып, әдейі көзге түсу үшін ұзақ мінажат етіп жүрсіңдер. Сол үшін де бәрінен бетер қатаң жазаланатын боласыңдар-ау!)[*]

15Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Бір-ақ адамды болса да дінге кіргізу үшін жиһан кезіп, су кешесіңдер. Ал кіргізген соң оны өздеріңнен екі есе бетер теріс жолға салып, тозаққа[†] түсетін қыласыңдар![*]

16Көр соқыр жетекшілер, сендер қасіретке қаласыңдар! Себебі былай деп үйретесіңдер: «Біреу киелі[†] үйдің атымен ант етсе,[*] сол мұнысын орындауға міндетті емес. Ал егер киелі үйдегі алтынмен ант етсе, онда ол сол антын орындауға міндетті». 17Ей, соқыр да надандар-ай! Не артық, алтын ба немесе алтынды қасиетті ететін киелі үй ме?[*] 18Сендер тағы: «Кім құрбандық үстелімен[†] ант етсе, сол мұнысын орындауға міндетті емес. Ал егер ол соның үстіндегі құрбандықпен ант етсе, онда ол сол антын орындауға міндетті» дейсіңдер. 19Ей, соқырлар-ай! Қайсысы артық: құрбандық па, әлде соны қасиетті қылатын құрбандық үстелі ме? 20Ендеше, құрбандық үстелімен ант еткен сол үстелмен және оның үстіндегілердің бәрімен де ант береді ғой. 21Сол сияқты, киелі үйдің атымен ант еткен, киелі үймен және онда тұратын Жаратқан Иенің[†] атымен[*] де ант береді. 22Сондай-ақ, көктің атымен ант еткен, Құдайдың тағымен және тақ үстінде отырған Оның Өзінің атымен де ант береді.

23Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Тіпті (бақшадан жиналған) жалбыз, аскөк, зире[*] сияқты майда-шүйде дәмдеуіш шөптердің құнының да оннан бір бөлігін садақаға бересіңдер. Бірақ та Таурат заңының[†] әділдік, мейірімділік және адалдық туралы маңызды қағидаларына көңіл бөлмей келесіңдер. Біріншісін істеп, екіншісін де қалдырмағандарың дұрыс болар еді. 24«Масаны сүзіп алып тастап, түйені жұтып қоятын» соқыр жетекшілер-ай!

25Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Ыдыс-аяққа сыртқы тазарту рәсімін орындай бересіңдер. Бірақ олардың іші алдамшылықпен әрі ашкөздікпен тартып алған тағамдарыңа толы.[*] 26Соқыр парызшылдар! Сыртының да таза болуы үшін, алдымен ыдыс-аяқтың ішін тазартыңдар!

27Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Әктелген молаларға ұқсайсыңдар: олар сыртынан әдемі болып көрінеді, бірақ іштері өліктердің сүйектері мен түрлі шірікке толы. 28Солар сияқты сендер де сырттарыңнан әділ болып көрінгенмен іштерің екіжүзділік пен күнәға лық толы!

29Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер, сендер қасіретке қаласыңдар! Пайғамбарларға әдемілеп мазар салып, әділдердің ескерткіштерін әшекейлеп безендіресіңдер. 30Және: «Біздер ата-бабаларымыздың заманында өмір сүрген болсақ, олар сияқты пайғамбарлардың қанын төкпеген болар едік» дейсіңдер. 31Сол арқылы сендер пайғамбарларды өлтіргендердің үрім-бұтағы екендеріңді мойындап, өздеріңе қарсы куәлік келтіресіңдер. 32Осылайша ата-бабаларыңның жауыздық істерінің мөлшерін толықтыра түсесіңдер![*]

33Ей, жыландар, улы жыланның ұрпағы! Сендер сотталып, тозаққа түсуден қалай құтылмақсыңдар? 34Сол үшін де тыңдап алыңдар: Мен сендерге Құдайдың хабарын жеткізушілерді,[†] дана адамдарды және киелі жазбаларды үйретуші ғұламаларды жіберемін.[*] Бірақ сендер солардың біреулерінің көздерін құртып, кейбіреулерін айқышқа[†] шегелетіп өлтіріп, тағы басқаларын мәжілісханаларыңда дүрелеп сабап, қаладан қалаға қудалайтын боласыңдар. 35Сол үшін де әділ Әбілден бастап, өздерің киелі үй мен құрбандық үстелінің арасында өлтірген Барақияхтың ұрпағы Зәкәрияға дейін жер бетінде төгілген күллі әділдердің қандарының[*] құны сендердің мойындарыңа жүктелетін болады!

36Сендерге шындығын айтамын: мұның барлығы да осы ұрпақтың мойнына жүктеледі!


Мойынсұнбаған Иерусалимнің күйрейтіні туралы қайғыру

37Ей, Иерусалим қаласы, пайғамбарлардың көзін құртып, Құдай[†] саған жіберген хабаршыларды тас лақтырып өлтіретін Иерусалим-ай! Балапандарын қанатының астына алған құс сияқты, Мен де сенің халқыңды қанша рет жинамақшы болдым. Бірақ сендер одан бас тарттыңдар! 38Сондықтан үйлерің қаңырап, бос қалдырылады.[*] 39Сендерге шындығын айтайын: бұдан былай, «Жаратқанның атынан келе жатқан (Патша) жарылқанған!» деп шақырған уақыттарыңа дейін, Мені қайтып көрмейсіңдер.[*]

#### 24


Ғибадатхананың қиратылуы әрі осы заманның ақыры

1Иса[†] ғибадатханадан[†] шығып кетіп бара жатқанда, шәкірттері қасына келіп, ғибадатхананың сәулетті ғимараттарына нұсқады. 2Бірақ Иса оларға:

— Мынаның бәрін көріп тұрсыңдар ғой? Сендерге шындығын айтамын: бұлардың қаланған бірде-бір тасы қалмай барлығының да күл-талқаны шығатын болады! — деп жауап қайтарды. 3Кейінірек Иса Зәйтүн тауының басында отырғанда, бірнеше шәкірті оңашада қасына келіп:

— Бізге айтыңызшы, бұл қашан болады? Сіздің қайта келуіңіз бен ақырзаманның жақындап қалғанын қандай белгі[†] білдірмек?[*] — деп сұрады. 4Иса былай деп жауап берді:

— Сақ болыңдар, ешкім сендерді алдап, теріс жолға түсірмесін! 5Себебі көп адамдар Менің атымды жамылып келіп: «Құтқарушы Мәсіх[†] Менмін!» деп, көпшілікті алдап азғыратын болады.[*] 6Сендер жақын маңдағы шайқастар мен алысырақтағы соғыс жаңалықтары туралы еститін боласыңдар. Сонда абайлаңдар, зәрелерің ұшпасын. Олар болуға тиісті, бірақ заманның ақыры әлі де бұл емес. 7Себебі ұлт ұлтқа қарсы, мемлекет мемлекетке қарсы аттанып, түрлі жерлерде ашаршылық (пен індеттер) және жер сілкіністер болады. 8Бұлардың бәрі тек жаңа дәуір туар алдындағы «толғақтың» бастапқы азабы іспетті ғана.[*]


Сенушілердің қудалануы, ал Ізгі хабардың бар әлемге жеткізілуі

9Сол кезде жұрт сендерді азаптап, өлтіру үшін ұстап береді. Менің атымды мойындағандарыңа бола барлық ұлттар сендерді жек көретін болады. 10Сонда көбі сенімдерінен танып, өзара опасыздық жасап, бір-бірін жек көреді. 11Талай жалған пайғамбарлар[†] халық алдына шығып, көптеген адамдарды алдап, азғыратын болады. 12Әділетсіздік тым көбейіп кеткендіктен көпшіліктің сүйіспеншілігі[*] суып кетеді. 13Ал ақырына дейін табандылық танытқан әркім құтқарылады.[*]

14Құдай[†] Патшалығы туралы осы Ізгі хабар күллі әлемге уағыздалмақ. Осылай ол барлық халықтарға мәлім болады.[*] Содан кейін бұл заманның ақыры келеді.

15Ендеше, бір кезде сендер, Даниял пайғамбар алдын ала айтқандай, киелі[†] үйді арамдап бос қалдыратын жексұрын нәрсенің[*] сол қасиетті орында тұрғанын көретін боласыңдар. — Мұны оқып отырған әркім мәнісін ұғып алсын! — 16Сонда Яһудея аймағында тұратындар тауларға қашып құтылсын! 17Кім үйінің жалпақ төбесінде[*] отырса, сол бір нәрсесін алуға үйге кірместен, сыртқы сатымен төмен түсіп, дереу қашып кетсін! 18Кім далада жүрсе, ол да шапанын алуға үйіне қайтып бармастан, бірден қашып құтылсын!

19Сол күндері аяғы ауыр және бала емізіп жүрген әйелдер қандай қасіретке ұшырайтын болады! 20Қашатын кездерің қыс мезгіліне немесе діни демалыс күніне тура келмесін деп Құдайдан сұраңдар. 21Себебі сол уақытта әлем жаратылғаннан бері күні бүгінге дейін еш болмаған және қайтып болмайтын қиын-қыстау кезең[*] бастарыңа түседі. 22Егер де Жаратқан Ие[†] бұл күндердің санын қысқартпағанда, ешбір жан құтқарыла алмас еді. Бірақ Ол Өзінің таңдап алған адамдарына бола сол кезеңді қысқартып қойған.


Алдамшылардан сақтанып, Менің қайта оралуымды күтіңдер!

23Сол кезде біреу сендерге: «Міне, Мәсіх мұнда!» немесе «Әне, Ол анда!» десе, иланбаңдар! 24Себебі жалған «мәсіхтер» мен «пайғамбарлар» шығатын болады. Олар, мүмкін болса, Құдайдың таңдап алған адамдарын да алдап, теріс жолға адастыру үшін ғаламат кереметтер[†] мен ғажаптарды көрсететін болады. 25Байқаңдар! Мен сендерге мұны алдын ала айтып тұрмын.

26Сондықтан, сендерге: «Қараңдар, Ол айдалада жүр!» десе, шықпаңдар! Немесе: «Ол ішкі бөлмелерде!» десе де, иланбаңдар! 27Себебі найзағайдың шығыстан басталып, батысқа дейін жарқырайтыны сияқты, Менің Билеуші ретінде көктен қайтып келуім де[*] (аяқ астынан және ап-айқын) болады.

28«Жемтік қайда болса, күшігендер сонда жиылар» делінген емес пе.[*]


Мәсіхтің көктен қайтып келуіне үнемі дайын болу қажет

29Бұл қиын-қыстау кезеңнен кейін дереу «күнді қараңғылық басып, ай да жарқырамайтын болады. Жұлдыздар аспаннан[†] құлап, аспан күштері шайқалады!»[*]

30Сол уақытта Менің Билеуші ретінде қайтып келуімнің ғажайып белгісі[*] аспаннан көрінетін болады. Сонда жер бетіндегі барлық ұлттар[*] үрейленіп, еңіреп жылайды. Олар Менің Билеуші ретінде ғаламат құдіретпен, салтанатты ұлылықпен бұлттардың үстінде көктен келе жатқанымды көреді.[*] 31Мен кернейдің зор үнімен періштелерімді[†] жіберіп, олар аспанның о шетінен бұ шетіне дейін, дүниенің төрт бұрышынан Менің таңдап алған адамдарымды жинап әкелетін болады.

32Інжір ағашынан[†] сабақ алыңдар: оның шыбықтары жұмсарып, жапырақтары шыға бастағанда жаздың таяп қалғанын білесіңдер. 33Сол сияқты, сендер осы оқиғаларды көргенде Менің таяп[*] есік алдына келіп қалғанымды білетін боласыңдар.

34Сендерге шындығын айтамын: осы ұрпақ өлмей тұрып-ақ,[*] мұның бәрі іске асады. 35Аспан мен жер жойылатын болады,[*] бірақ Менің сөздерім еш жойылмайды.

36Ал сол күннің, сол сәттің қашан болатыны не адам[†] баласына, не көктегі періштелерге, не Құдайдың (рухани) Ұлына[†][*] емес, жалғыз көктегі Әкеге ғана белгілі. 37Нұх пайғамбардың заманында жағдай қалай болған болса, Менің Билеуші ретінде көктен қайтып келетін кезімде де солай болады: 38топан судан бұрын, Нұх кемеге мінген күнге дейін адамдар (Құдайға мойынсұнбай) ішіп-жеп, әйел алып, қыздарын ұзатып өмір сүруде еді. 39Топан су басып, бәрін алып кетіп, қырып салғанша, олар ештеңені ұқпады.[*] Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келген кезде де осылай болады! 40Сол сәтте періштелер егіндікте жүрген екі адамның біреуін қабыл алып, екіншісін қалдырып кетеді.[*] 41Олар бірге қол диірмен тартып отырған екі әйелдің де біреуін қабыл алып, екіншісін тастап кетеді.

42Сондықтан сергек болыңдар: сендер Қожайындарыңның қай күні қайтып келетінін білмейсіңдер! 43Мынаны еске алыңдар: егер үй иесі ұрының түннің қай мезгілінде түсетінін білетін болса, онда ол ұйықтамай, сергек болып, ұрының бұзып кіруіне жол бермес еді. 44Сол сияқты, сендер де дайын болыңдар! Өйткені сендер күтпеген сәтте Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келемін![*]


Адал және опасыз қызметшілер туралы мысал

45(Иса сөзін одан әрі жалғастырып былай деді:)

— Адал да саналы қызметшідей болыңдар! Қожайыны бір қызметшісін үйіндегі өзге малайларының үстінен қарап, ас-суларын уақтылы беруге тағайындады. 46Қожайыны қайтып келгенде оның өз міндетін атқарып жүргенін көрсе, сол қызметші бақытты! 47Сендерге шын айтамын: оны бүкіл меншігін қараушы етіп тағайындамақ.

48Ал егер әлгі қызметші жаман болып, іштей: «Қожайыным жуырда келе қоймас» деп, 49өзге малайларды ұрып-соғып, маскүнемдермен бірге ішіп-жеп думандатса, 50онда қожайыны күтпеген күні, ойламаған сәтте келіп, 51оны аяусыз жазалап, екі жүзділердің кебінін кигізеді. Сонда ол зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады.[*]

#### 25


Күйеу жігітті қарсы алмақ болған он қыз туралы астарлы әңгіме

1Сол кезде Құдай[†] Патшалығындағы жағдай мынаған ұқсас болады: он бойжеткен қолдарына шамдарын ұстап, күйеу жігітті қарсы алуға шығыпты. 2Олардың бесеуі ақылды, бесеуі ақылсыз[*] екен. 3Ақылсыз қыздар шамдарын алғанмен, құятын артық май алмай шығады. 4Ал ақылдылары шамға қоса майға толы құмыраларын да ала жүреді. 5Күйеу жігіт ұзақ кешіккендіктен, барлығы қалғып, ұйықтап қалады.

6Бірақ түн ортасында: «Күйеу жігіт келіп қалды! Қарсы алуға шығыңдар!» — деген дауыс естіледі. 7Сонда қыздардың бәрі де орындарынан тұрып, шамдарын жөндейді. 8Ақылсыздары ақылдыларына:

— Майларыңнан беріңдерші, шамдарымыз сөнейін деп жатыр, — дейді. 9Ал олар:

— Бізге де, сендерге де жетпей қалғанша, өздерің сатушыларға барып, май сатып алғандарың жөн, — деп жауап береді. 10Әлгілер майға кеткенде күйеу жігіт келіп, дайын тұрғандар онымен бірге тойға кіріп кетеді де, есіктер жабылып қалады.

11Кейін майға кеткен қыздар да келіп:

— Тақсыр мырза![†] Есікті аша көріңіз! — деп өтінеді. 12Ал күйеу жігіт оларға:

— Шын айтамын, сендерді танымаймын![*] — деп жауап береді.

13Сондықтан сергек болыңдар! Себебі сендер Мен Билеуші ретінде көктен келетін күнді де, сәтті де білмейсіңдер.


Аманатталған қаржы туралы астарлы әңгіме

14Бұл жайт сапарға шықпақ болған бір кісінің әрекетіне ұқсас: ол кетер алдында қол астындағы қызметшілерін шақырып алып, оларға меншікті қаражатын аманаттап тапсырады: 15әрқайсысына қабілетіне қарай, біреуіне бес, келесісіне екі, тағы біреуіне бір ат басындай[*] күміс береді. Содан кейін сапарына аттаныпты. 16Бес ат басындай күміс алған қызметші онысын дереу айналымға жіберіп, содан қосымша тағы бесеуін табады. 17Екі ат басындай күміс алғаны да дәл солай істеп, қосымша тағы екеуін табады. 18Ал бір ат басындай күміс алғаны қожайынының қаржысын бір жерге апарып, көміп тастайды.

19Арада көп уақыт өткеннен кейін қызметшілердің қожайыны қайтып келіп, олардың есеп берулерін талап етеді.[*] 20Бес ат басындай күміс алған қызметші тағы да бесеуін әкеліп тұрып, былай дейді:

— Мырзам, сіз маған бес ат басындай күміс беріп едіңіз. Міне, солардан тағы бесеу пайда түсірдім. — 21Қожайыны оны мақтап:

— Жарайсың, жақсы да адал қызметшім! Шағын істе сенімді болдың, сені үлкен істердің басына қоямын. Енді қуанышты тойыма кел![*] — дейді.

22Екі ат басындай күміс алғаны да келіп:

— Мырзам, сіз маған екі ат басындай күміс беріп едіңіз. Міне, солардан тағы екеу пайда түсірдім, — деп есеп береді. 23Қожайыны оған да:

— Жарайсың, жақсы да адал қызметшім! Шағын істе сенімді болдың, сені үлкен істердің басына қоямын. Енді қуанышты тойыма кел! — дейді.

24Ал бір ат басындай күміс алғаны келіп:

— Мырзам, сіздің қатал адам[†] екеніңізді білдім. Өзіңіз екпеген жерден орып, шашпаған жерден жинайсыз. 25Сондықтан қорқып, күмісіңізді жерге көміп тастаған едім. Мінеки, соныңыз, — дейді. 26Қожайыны оған былай дейді:

— Әй, зұлым да жалқау қызметші![*] Менің екпеген жерден орып, шашпаған жерден жинайтынымды білдің ғой! 27Сол үшін де күмісімді саудагерлерге қарызға беруің керек болатын. Сонда мен қайтып келгенде өзімдікін өсімімен қайтарып алатын едім.[*] 28Ендеше одан күмісін алып, он ат басындай күмісі барға беріңдер! 29Себебі кімде бар болса, соған тағы беріліп, молая түседі. Ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де[*] одан алынып қойылады.

30Енді мына түкке тұрғысыз қызметшіні сыртқа, қара түнекке[*] лақтырып тастаңдар! Сонда ол зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады.[*]


Халықтардың ақырзамандағы сотталуы

31— Құдай тағайындаған Билеуші[†][*] қасиетті[†] періштелерін[†] ертіп ғаламат ұлылықпен көктен келген кезде Өзінің салтанатты тағына отыратын болады. 32Барлық халықтар Оның алдына жинап әкелінеді. Ол шопанның қойларды серкелерден[*] ажыратқанындай адамдарды екі топқа бөліп, 33«қойларды» оң жағына, «серкелерді» сол жағына қояды.

34Сонда Патша оң жағындағыларға былай деп үкім шығарады:

— Әкем жарылқағандар, келіңдер! Әлем жаратылғаннан бері өздеріңе дайындалған Патшалықтан[*] үлестеріңді алыңдар! 35Себебі сендер Мен ашыққанда тамақ, шөлдегенімде сусын бердіңдер. Бейтаныс[*] болып баспана іздегенімде Мені үйлеріңе қабылдадыңдар. 36Киімсіз жүргенімде киіндірдіңдер, ауырғанымда Маған қамқорлық жасадыңдар, түрмеде отырғанымда артымнан келіп тұрдыңдар.

37Сонда әділдер Оған:

— Иеміз, қашан Сіздің ашыққаныңызды көріп, тамақтандырған едік? Немесе шөлдегеніңізде сусын берген едік? 38Қашан бейтаныс болып баспана іздеп жүргеніңізді көріп, Сізді қабылдаған едік? Немесе киімсіз жүрген Сізді киіндірдік? 39Қай кезде Сіз ауырып не түрмеде жатқаныңызда артыңыздан келіп тұрдық? — деген сұрақ қояды.

40Патша оларға былай деп жауап береді:

— Сендерге шындығын айтамын: Менің мына бауырларымның[*] тіпті ең маңызсыз болып көрінген біреуіне жасаған жақсылықтарың — шын мәнінде Маған жасаған жақсылықтарың!

41Бұдан кейін Патша Өзінің сол жағындағыларға да былай деп үкім шығарады:

— Менен аулақ кетіңдер, қарғыс атқандар! Шайтанға және оның хабаршыларына[*] дайындалған мәңгілік тозақ[†] отына түсіңдер! 42Себебі сендер Мен ашыққанда тамақ, шөлдегенде сусын бермедіңдер. 43Бейтаныс болып баспана іздеп жүргенімде Мені үйлеріңе қабылдамадыңдар. Киімсіз жүргенімде киіндірмедіңдер, ауырып не түрмеде жатқанымда артымнан келмедіңдер. — 44Олар да:

— Иеміз, біз қашан ашыққаныңызды не шөлдегеніңізді, бейтаныс болып баспана іздеп, киімсіз жүргеніңізді я болмаса ауырып не түрмеде жатқаныңызды көріп, Сізге көмектеспедік? — деп сұрайды. 45Ол сонда:

— Сендерге шындығын айтамын: мыналардың ең маңызсыз болып көрінген біреуіне жасамаған жақсылықтарың — шын мәнінде Маған жасамаған жақсылықтарың! — деп жауап беретін болады.

46Сонымен бұлар мәңгілік азап шегуге кетеді. Ал әділдер мәңгілік өмірге[†] ие болады, — деді Иса[†].

#### 26


Мәсіхтің құрбандық өліміне жасалған даярлық

1Иса[†] осы сөздерін тамамдады да, шәкірттеріне: 2«Екі күннен кейін Құтқарылу мейрамы[†][*] болатынын білесіңдер. Сонда адамдар көктен келген Мені айқышқа[†] шегелеп[*] өлтіру үшін ұстап береді», — деді.

3Сол уақытта елдің басты діни қызметкерлері[†] мен рубасылары бас діни қызметкердің сарайына жиналып, 4кеңес құрды. Олар Исаны айламен қолға түсіріп, өлтірудің жолын қарастырды, 5бірақ: «Мұны мейрам күндері іске асыруға болмайды! Әйтпесе халық арасында бүлік шығып жүрер», — десті.

6Ал Иса бұл кезде Бетанияда, бұрын алапеспен ауырған Шимонның үйінде болатын. 7Сонда қолында аса бағалы иісмайға толы мөлдір тас[*] құтысы бар бір әйел Исаның қасына жақындап келді. Әйел иісмайды дастарқан басында жантайып жатқан Исаның басына құйды.[*]

8Шәкірттері осыны көргенде наразы болып:

— Неге мұндай ысырап? 9Бұл иісмайды қымбат бағаға сатып, түскен ақшаны мүсәпірлерге үлестіруге болатын еді ғой! — десті. 10Бірақ соларын ұға қойған Иса оларға қарсы шығып былай деді:

— Әйелді неге мазалайсыңдар? Ол Маған ерекше жақсылық жасады. 11Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда ғой, ал Мен ұдайы қастарыңда бола бермеймін. 12Иісмайды құюы арқылы ол Менің денемді қабірге қойылуға дайындады. 13Сендерге шын айтамын: қай жерде болмасын бүкіл дүние жүзінде бұл Ізгі хабар[*] уағыздалғанда, осы әйелді де еске алып, істегенін айтатын болады.

14Ал он екі елшінің Яһуда Исқариот есімді біреуі басты діни қызметкерлерге барып: 15«Исаны қолдарыңызға түсірсем, маған не бересіздер?» — деп сұрады. Олар оған отыз күміс теңге[*] ұсынды. 16Осы кезден бастап Яһуда Исаны оларға ұстап берудің қолайлы сәтін аңдыды.


Құтқарылу мейрамындағы ас

17Ашымаған нан мейрамының[†][*] бірінші күні шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Мейрам асыңызды қай жерде әзірлеуімізді қалайсыз? — деп сұрады. 18Иса оларға мынадай жауап берді:

— Қаладағы Мен айтқан адамға барып, оған былай деңдер: «Бұйырылған уақытым[*] жақындап қалды. Мейрам салтын шәкірттеріммен бірге сенің үйіңде орындамақпын деп Ұстазымыз сәлем айтты». — 19Шәкірттері Исаның тапсырғанындай істеп, мейрам асын даярлады.

20Кеш түсе Иса он екі шәкіртімен бірге дастарқан басында жантайды. 21Тамақ ішіп отырғанда Иса оларға қарап:

— Сендерге шындығын айтайын: араларыңдағы біреу Маған опасыздық жасайды,[*] — деді. 22Олар еңселері түсіп, қатты абыржып бірінен соң бірі:

— Мырза,[†] сол адам[†] мен емес пе екенмін? — деп сұрай бастады.

23— Табақтағы тұздыққа Менімен бірге бір үзім нанын батырып алып жатқан біреуің Мені ұстап бересің. 24Көктен келген Мен Киелі[†] жазбаларда Өзім туралы алдын ала айтылған жолмен жүремін. Алайда Мені ұстап беретін адам қасіретке қалады-ау! Сол кісі үшін ешқашан дүниеге келмегені жақсы болар еді! — деді Иса. 25Оған опасыздық жасаған Яһуда да:

— Ұстаз, сол адам мен емес пе екенмін? — деп сұрағанда, Иса:

— Мұны өзің айтып тұрсың, — деп жауап берді.[*]


Мәсіхтің құрбан болуы — Жаңа Келісімнің негізі

26Олар тамақ ішіп отырғанда, Иса қолына нан алып, шүкірлік етіп бата берді.[*] Нанды үзіп, шәкірттеріне беріп жатып:

— Алып жеңдер, бұл — Менің денем,[*] — деді.

27Иса тостағанды да алып, шүкірлік етті. Оларға соны беріп жатып, былай деді:

— Мынадан бәрің де ішіңдер. 28Өйткені бұл — күнәлары кешірілсін деп көптеген адамдар үшін төгіліп, (Жаңа) Келісімді[†] бекітетін Менің қаным.[*] 29Сендерге айтамын: Мен Әкемнің Патшалығы орнағанда сендермен бірге жаңа жүзім шырынынан ішетін боламын. Сол күнге дейін енді қайтып одан еш татпаймын.

30Бұдан кейін олар Құдайды мадақтау әнін айтты; содан соң сол жерден шығып, Зәйтүн тауына қарай беттеді.


Мәсіхтің жалғыздығы және көктегі Әкесіне сиынып рухани күресуі

31Жолшыбай Иса шәкірттеріне тіл қатып былай деді:

— Бүгін түнде бәрің де (басыма түсетін жайттарға бола) Менен безіп кетесіңдер.[*] Себебі (Пайғамбар[†] жазбаларында мына тәрізді сөздер) жазылған: «Бақташыны» ұрып өлтіремін, сонда «отарындағы қойлары» бытырап кетеді.[*] 32Бірақ Мен қайта тірілгеннен кейін сендерден бұрын Ғалилеяға барамын. — 33Ал Петір жауап қайырып:

— Бәрі Сізден[*] безіп кетсе де, мен ешқашан безіп кетпеймін! — деді. 34Иса оған:

— Саған шындығын айтайын: осы түні-ақ әтеш шақырғанша, сен Менен үш рет танасың! — дегенде, 35Петір:

— Маған Сізбен бірге тіпті өлуге тура келсе де, Сізден еш танбаймын! — деді. Барлық басқа шәкірттері де осыны айтты.


36Осылай Иса олармен бірге бақшасы бар Гетсимани деген жерге жетті. Сонда Ол шәкірттеріне: «Мен ана жерге барып, сиынып мінажат еткенше, осында отыра тұрыңдар», — деп тапсырды. 37Ол Петірді және Зебедейдің екі ұлын[*] Өзімен бірге ала кетіп, қайғырып[†] қинала бастады. 38Осы үш шәкіртіне Иса: «Жаным өлердей қайғырып тұр. Осында қалып, Менімен бірге ұйықтамай, сергек болыңдар!» — деді.

39Иса сол жерден әрірек барып, етпетінен жығылып былай деп мінажат етті: «О, Әкем, мүмкін болса, (қаһарыңа толы) осы «тостағанды»[*] Маған жолата көрме. Алайда Менің емес, Сенің еркіңе сай болсын!»

40Иса қайтып келгенде шәкірттерінің ұйықтап жатқанын көрді. Петірге: «Сонда ең болмағанда бір сағат Менімен бірге ұйықтамай отыра алмағаның ба? 41Азғырылмау үшін сергек болып, сиынып мінажат етіңдер! Рух[†] дайын болғанмен, тән осал», — деді.

42Иса екінші рет тағы да шеткері барып, сиынып: «О, Әкем, егер (қаһарыңа толы) бұл «тостаған» Маған соқпай өте алмаса, онда Сенің еркің орындалсын!» — деп мінажат етті. 43Иса оралып келгенде, шәкірттерінің қайтадан ұйықтап жатқанын көрді. Себебі көздерін ұйқы басқан еді.

44Иса оларды қалдырып, тағы да барып, үшінші рет дәл сол сөздерін айтып сиынды. 45Содан кейін шәкірттеріне қайта оралып, былай деді: «Әлі де ұйықтап, тынығып жатырсыңдар ма? Енді уақыт болды: Құдай тағайындаған Билеуші[†] күнәкарлардың қолына ұстап беріледі. 46Міне, Мені ұстап беруші таяп қалды. Тұрыңдар, соған қарай жүрейік!»


Мәсіхтің өз еркімен дұшпандарының қолына түсуі

47Иса әлі де осыны айтып жатқанда, он екі елшінің біреуі — Яһуда семсер[*] мен сойыл ұстанған үлкен бір топ адамды сол жерге ертіп келді. Бұларды елдің басты діни қызметкерлері және рубасылары жіберген еді. 48Исаға опасыздық жасаушы Яһуда белгі[†] беру туралы: «Кімнің бетінен сүйсем, Ол — Соның Өзі. Сол Адамды тұтқынға алыңдар!» — деген болатын. 49Яһуда дереу Исаның қасына барып:

— Ұстаз, амансыз ба! — деп, Оның бетінен сүйді. 50Иса оған:

— Достым, сен не үшін келдің? — деді. Сонда жасақшылар жақындап келді де, Исаға тап беріп, Оны ұстай алды.

51Кенеттен Исаның қасындағыларының біреуі[*] семсерін[*] суырып алып, бас діни қызметкердің малайына қарай сілтеп қалып, оның бір құлағын шауып түсірді. 52Ал Иса оған: «Семсеріңді қынабына сал! — деп бұйырды. — Семсеріне сенген[*] семсерден өлер. 53Мен қазір Әкемнен сұрасам, Ол Маған дереу он екі әскери бөлімнен астам[*] періштелерін[†] жібереді! Әлде солай болмайды деп ойлайсың ба? 54Бірақ олай істесем, Киелі жазбалардағы осы оқиғалар болуға тиіс деп алдын ала айтылғандар[*] қалай жүзеге асар еді?!»

55Сол сәтте Иса келген үлкен топқа қарап: «Мені тұтқындауға, қарақшыға[*] қарсы аттанғандай, семсер мен сойыл алып шыққандарыңыз қалай? Күн сайын ғибадатханада[†] тағылым беріп отырғанымда Мені ұстаған жоқсыздар. 56Бірақ осылардың бәрі Пайғамбарлар жазбаларында алдын ала айтылғандардың жүзеге асуы үшін болды», — деді.

Сонда шәкірттерінің бәрі Оны тастап, қаша жөнелді.[*]


Мәсіхтің Жоғарғы кеңес алдындағы әділ куәлігі, ал Петірдің Мәсіхтен тануы

57Исаны тұтқынға алғандар Оны бас діни қызметкер Қаяфаға апарды. Сол жерге дін мұғалімдері мен рубасылар жиналған болатын. 58Петір Исаға алыстан, бас діни қызметкердің сарайының ауласына дейін, ілесе отырып, ішке кірді. Істің немен бітетінін көру үшін сақшылардың қасына[*] барып отырды.

59Сол кезде басты діни қызметкерлер мен бүкіл Жоғарғы кеңес[†] Исаны өлімге кесу үшін Оған қарсы жалған айғақтар іздестірді. 60Алайда көптеген куәгерлер алға шығып, өтірік айтса да, Оған тағатын бірде-бір дәлелді айып табылмады. Ақырында екі кісі алға шығып, Исаны былай деп кінәлады:

61— Мынау: «Құдайдың киелі үйін бұзып, үш күнде қайта тұрғызу қолымнан келеді!»[*] дейтін.

62Сонда бас діни қызметкер орнынан тұрып, Исадан:

— Ешқандай жауап бермейсің бе? Мыналар Саған қарсы не деп куәлік беріп тұр? — деп сұрады. 63Бірақ Иса үндемеді. Сонда бас діни қызметкер Оған:

— Мәңгі тірі Құдайдың алдында ант етіп, бізге айтып бер: Сен Құдайдың (рухани) Ұлы[†] — Мәсіхсің[†][*] бе? — деген сұрақ қойды. 64Иса:

— Өзіңіз айтып тұрсыз. Сіздерге мынаны да айтамын: Менің Билеуші ретінде Құдірет Иесінің оң жағында отырғанымды әрі аспандағы[†] бұлттармен келе жатқанымды[*] әлі көретін боласыздар! — деп жауап берді. 65Сонда бас діни қызметкер шапанының өңірін айыра жыртып:[*]

— Ол Тәңірге тіл тигізді! Енді куәгерлердің қажеті қанша? Қорлық сөздерін өз құлақтарыңызбен естідіңіздер! 66Бұған қалай қарайсыздар? — деп дауыстады. — Жиналғандар:[*]

— Ол өлім[†] жазасына лайық! — деп жауап қайтарды.

67Сонда олар Исаның бетіне түкіріп, жұдырықтады. Кейбіреулері Оның жағынан тартып-тартып жіберіп: 68«Әй, Мәсіх, пайғамбар болсаң, Сені кім ұрды, бізге айтып берші!» — деп келекеледі.

69Сол кезде Петір сыртта, сарайдың ішкі ауласында отырған еді. Бір қызметші қыз оған жақындап келіп:

— Сен де ғалилеялық Исамен бірге жүретін едің ғой! — деді. 70Алайда Петір бәрінің алдында:

— Не деп тұрғаныңды білмеймін! — деп мойындамады. 71Содан ол ішкі ауладан шығып, қақпа жағына жылжи берді.[*] Сонда Петірді тағы бір қызметші қыз көріп, маңындағыларға:

— Мынау да назареттік Исамен бірге жүретін! — деді. 72Петір қайтадан:

— Ол Адамды білмеймін! — деп мойындамай, ант ішті. 73Сәл кейінірек сонда тұрғандар оның қасына келіп:

— Сен шынымен де солардың біреуісің! Қалай сөйлегеніңнен-ақ білініп тұр![*] — деді. 74Сонда Петір:

— Ол Адамды еш білмеймін! — деп ант ішіп, қарғана бастады. Сол сәтте-ақ әтеш шақырды. 75Петірдің есіне Исаның: «Әтеш шақырғанша сен Менен үш рет танасың» деген сөзі[*] түсті. Ол қақпа сыртына шығып, қатты жылады.


#### 27

1Таң ата елдің басты діни қызметкерлері[†] мен рубасыларының бәрі Исаны өлтіру туралы кеңесіп, шешім қабылдады. 2Оны байлатып, әмірші[†] Пилатқа алып барып, табыс етті.


Сатқынның ақыры

3Исаға опасыздық жасаған Яһуда Оның сотталғанын көргенде өзінің істегеніне өкініп, басты діни қызметкерлер мен рубасыларына өздері берген отыз күміс теңгесін қайтарып тұрып:

4— Мен опасыздық жасап күнәға баттым: кінәсіз кісінің қаны төгілмекші! — деді. Олар:

— Онда біздің шаруамыз қанша? Бұл — өз мәселең, — деп жауап берді. 5Содан Яһуда ақшаны киелі[†] үйдің ішіне лақтырып жіберіп, шығып кетті де, барып, асылып өлді.

6Басты діни қызметкерлер күміс теңгелерді жинап алып: «Бұл ақшаны ғибадатхананың[†] қазынасына салуға болмайды, себебі ол төгілетін қанға байланысты», — деді. 7Олар ақылдасып, сол ақшаға құмырашының егіндік жерін сатып алып, оны шетелдіктердің зираты етпек болып шешті. 8Сондықтан осы жер танабы күні бүгінге дейін «Қанды танап» деп аталады. 9Еремия пайғамбардың[†] мына тәрізді алдын ала айтқандары сол кезде жүзеге асты: Олар исраилдіктер Ол үшін белгілеген[†] бағаны, отыз күміс теңгені,[*] алып, 10соған құмырашының егіндік жерін сатып алды. Жаратқан Ие[†] маған осылай айтқан еді.[*]


Мәсіхтің әмірші Пилат алдындағы әділ куәлігі, ал яһуди халқының жасаған опасыздығы

11Сол уақытта Иса[†] римдік әміршінің алдында тұрған еді. Ол Исаға:

— Сен «Яһудилердің Патшасысың» ба? — деген сұрақ қойды. Иса:

— Өзіңіз айтып тұрсыз, — деді.

12Басты діни қызметкерлер мен рубасылар Өзін айыптағанда Иса еш жауап бермеді. 13Сонда Пилат Оған:

— Бұлардың Өзіңе қарсы қаншама куәлік келтіріп жатқанын естімей тұрсың ба? — деп сұрады. 14Алайда Иса олардың бірде-бір сөзіне жауап қайтармады.[*] Оның бұлай істегеніне әмірші қатты қайран қалды.

15Мейрамның құрметіне әміршінің халық сұраған бір тұтқынды оларға босатып беретін салты бар еді. 16Сол кезде Барабба есімді, аты шулы бір тұтқын римдіктердің түрмесінде отырған болатын. 17Сонымен яһудилер алаңға[*] жиналып болған соң, Пилат:

— Қайсысын босатып жіберуімді қалайсыңдар: Бараббаны[*] ма әлде Мәсіх[†] деп аталған Исаны ма? — деген сұрақ қойды. 18Яһуди басшыларының Исаны күншілдіктен өзіне ұстап бергендігін әмірші жақсы білетін.

19Бұған қоса, Пилат төрелік тағында отырған осы аралықта оған әйелінің мына сәлемі жетті: «Сол әділ Адамға еш жамандық істей көрме! Мен бүгін түсімде Оған бола қатты азап шегіп, қиналдым».

20Бірақ басты діни қызметкерлер мен рубасылар халық тобырын Пилаттан Бараббаны босатып, Исаны өлтіруді талап етуге көндірді. 21Әмірші қайтадан:

— Осы екеуінің қайсысын өздеріңе босатып бергенімді қалайсыңдар? — деген сауал қойғанда олар:

— Бараббаны! — деп айқай салды.

22— Ендеше Мәсіх[*] деп аталған Исаға не істейін? — деп сұрады Пилат. Бәрі де:

— Айқышқа[†] шегеленсін! — деп айқай салды. 23Пилат:

— Сонда Ол қандай қылмыс жасады? — деген сұрақ қойды. Халық:

— Айқышқа шегеленсін! — деп бұрынғыдан бетер шулап кетті.

24Енді ештеңе істей алмайтынын, керісінше, халықтың толқуы өршіп бара жатқанын көрген Пилат су алдырып, жұрт алдында қолын жуып тұрып:

— Мына (әділ) Адамның төгілетін қанына мен кінәлі емеспін. Бұл — сендердің істерің! — деді. 25Бүкіл халық:

— Оның қаны біздің және ұрпақтарымыздың мойнында болсын! — деп жауап берді. 26Сонда әмірші оларға Бараббаны босатып берді. Ал Исаны қамшымен соқтырғаннан кейін, айқышқа шегелеп іліп өлтіруге жасақшылардың қолдарына тапсырды.


Мәсіхтің қатты азап шегіп жанын қиюы

27Содан әміршінің жасақшылары Исаны ордасына алып барып, қасына бүкіл әскер бөлімін жинады. 28Олар Исаның сырт киімін шешіп алып, Оның үстіне бір қызыл шапанды жапты. 29Жасақшылар, сондай-ақ, тікенді бұтақшалардан «тәж[†]» өріп, оны Исаның басына кигізіп, оң қолына асатаяқ[*] ұстатып қойды. Исаның алдына тізе бүгіп тағзым еткенсіп: «Яһудилердің Патшасы жасасын!» — деп келекеледі. 30Бетіне түкіріп, қолындағы таяғын жұлып алып, сонымен Оның басын ұра берді. 31Мазақтап болғаннан кейін Исаның үстіндегі шапанды шешіп алып, өз киімін қайта кигізді.

Содан кейін жасақшылар Исаны айқыш ағашқа шегелеп іліп қою үшін алып кетті. 32Қаладан шыға жолшыбай олар Шимон есімді күренелік[*] ер адамға тап болды. Оны Исаның айқыш ағашын арқалап жүруге мәжбүр етті.

33Осылай олар Ғолғота, яғни «Маңдайтөбе»,[*] деген жерге жетті. 34Сонда Исаға ішуге өт қосылған сірке суын[*] ұсынды, бірақ дәмін татқан соң Ол оны ішуден бас тартты.

35Жасақшылар Исаны айқыш ағашқа керіп шегелеп, тік көтеріп қойды. Бұдан кейін Оның киімдерін жеребе тастап өзара бөлісіп алды. 36Содан олар сол жерде отырып, Исаны күзетті. 37Оған тағылған айып: «Бұл — Яһудилердің Патшасы Иса»[*] деп бір тақтайшаға жазылған болатын. Жасақшылар тақтайшаны Исаның басынан жоғары айқыш ағашқа бекітіп қойған еді.

38Олар Исамен бірге екі қарақшыны[*] да, біреуін оң, екіншісін сол жағына айқыш ағаштарға керіп шегелеп, тік көтеріп қойды.

39Қасынан өтіп бара жатқандар Исаға тіл тигізді. Олар бастарын шайқап: 40«Әй, киелі үйді бұзып, үш күнде қайта тұрғызушы! Өзіңді құтқарып ал! Егер де Құдайдың (рухани) Ұлы[†] болсаң, айқыштан түс!» — деп Оны келеке етті.[*]

41Сол секілді басты діни қызметкерлер де дін мұғалімдерімен және рубасыларымен бірге Оны мазақтап: 42«Мынау басқаларды құтқарыпты, бірақ Өзін құтқара алмайды екен! Егер Ол Исраилдің Патшасы болса, Өзінің құдіретімен қазір-ақ айқыштан түссін! Сонда Оған сенеміз. 43Ол Құдайға үмітін артқан екен. Егер Құдай[†] Оған разы болса, қазір-ақ Оны құтқарып алсын![*] Өйткені Ол Өзін Құдайдың (рухани) Ұлымын деді ғой», — десті.

44Жанындағы айқыштарға шегеленген қарақшылар да Исаны солай тілдеді.[*]

45Тал түстен бастап бүкіл жерді қараңғылық басты, ол үш сағатқа созылды.[*] 46Сағат үш шамасында Иса қатты дауыспен айқайлап: «Эли, Эли! Лама сабахтани?» — деді. Бұның аудармасы «О, Құдайым, Құдайым! Неліктен Мені жалғыз қалдырдың?»[*] дегенді білдіреді. 47Сол жерде тұрғандардың кейбіреулері мұны естіп: «Ол Ілияс[*] пайғамбарды шақырып жатыр», — десті. 48Солардың біреуі дереу жүгіріп барып, бір сорғышты сірке суына батырып алды. Оны таяқтың ұшына қадап, Исаға ішуге ұсынды. 49Басқалары: «Күте тұрайық, Ілияс келіп, Оны құтқарып алар ма екен, көрейік!» — деп кекетті.

50Иса тағы бір рет қатты дауыстап жіберіп, жан тапсырды.

51Сол сәтте киелі үйдегі шымылдық[*] кенеттен жоғарыдан төменге дейін қақ айырылып, екіге бөлінді. Жер сілкініп, жартастар жарылып, 52қабір үңгірлері ашылды. Марқұм болған көптеген әділдердің[*] сүйектері қайта тіріліп, 53қабірлерінен шықты. Олар кейінірек, Иса қайта тірілген соң, қасиетті қалаға[*] барып, көптеген адамдарға көрінді.

54Римдік жүзбасы және онымен бірге Исаны күзетіп тұрғандар жер сілкіністі және болған өзге оқиғалардың бәрін көргенде үрейлері ұшып: «Бұл шынымен Құдайдың (рухани) Ұлы екен!» — деп мойындады.[*]

55Сол жерде алысырақтан қарап тұрған көптеген әйелдер де болды. Олар Исаға қызмет етіп, Ғалилеядан еріп келгендер еді.[*] 56Араларында мағдалалық Мәриям және Жақып пен Жүсіптің шешесі Мәриям,[*] сондай-ақ Зебедей ұлдарының шешесі[*] де бар болатын.


Мәсіхтің мәйітінің қабірге қойылып, күзетілуі

57Кеш түспес бұрын Жүсіп есімді ариматеялық бір бай кісі келді. Өзі де Исадан тәлім алған шәкірті еді.[*] 58Жүсіп Пилатқа барып, Исаның мәйітін қабірге қоюға рұқсат сұрап алды. Пилат мәйітті оған табыс етуге бұйырды. 59Жүсіп сүйекті түсіріп алып, кіршіксіз таза бәтес кебінге орады. 60Содан оны жартастан үңгіп жасаған өзінің жаңа қабіріне апарып қойды. Бұдан кейін қабірдің дәу қақпақ тасын домалатып әкеліп, қабірдің кіреберіс аузын сонымен мықтап жауып, кетіп қалды. 61Сол жерге келген мағдалалық Мәриям мен өзге Мәриям[*] қабірдің қарсы алдында отырды.

62Келесі күні, жұманың ертеңіне басты діни қызметкерлер мен парызшылдар[†] Пилаттың қасына жиналып, 63былай деді:

— Тақсыр, әлгі «алдамшы» Кісінің тірі кезінде: «Үш күннен кейін қайта тірілемін» дегені есімізге түсті. 64Сондықтан да қабірді үшінші күнге дейін күзетіп, қауіпсіз етуге бұйыра көріңіз. Әйтпесе Оның шәкірттері (түн ішінде) келіп, сүйегін ұрлап алып кетіп, халыққа «өлімнен қайта тірілді» деп жүрулері мүмкін. Сонда соңғы алдау алғашқысынан да бетер болар.[*] — 65Пилат:

— Мейлі, қарауыл тобын алыңдар.[*] Барып, қабірді өздерің білгендеріңше күзетіп, қауіпсіздігін қамтамасыз етіңдер, — деп шешті.

66Олар барып, мазардың айналасына күзет қойып, қақпақ тасты мөрмен бекітіп тастады.[*]

#### 28


Мәсіх қайта тірілді!

1Діни демалыс өткеннен кейін жексенбі күні[*] таң ата мағдалалық Мәриям мен өзге Мәриям қабірді көруге барды. 2Кенеттен жер қатты сілкінді. Өйткені Жаратқан Иенің[†] бір періштесі[†] аспаннан[†] түсіп, қабірге жақындап, қақпақ тасты домалатып алып тастады да, үстіне отырды! 3Оның сырт көрінісі найзағай іспетті, ал киімі қардай аппақ еді. 4Одан зәрелері ұшқан күзетшілер дірілдеп-қалшылдап, өліп қалғандай жерге құлап түсті.

5Періште әйелдерге қарап: «Қорықпаңдар! Айқышқа[†] шегеленген Исаны іздеп келгендеріңді білемін. 6Ол мұнда жоқ, Өзі алдын ала айтқандай қайта тіріліп кетті! Бері келіп, Иенің жатқан орнын қараңдар! 7Енді тезірек барып, Оның шәкірттеріне мынаны жеткізіңдер: «Иеміз өлімнен қайта тірілді! Ол сендерден бұрын Ғалилеяға барады.[*] Сол жерден Оны көресіңдер». Сендерге айтатыным осы», — деді.

8Әйелдер әрі қорқып, әрі қатты қуанып, дереу мазардан шығып кетті. Олар Исаның шәкірттеріне айту үшін асығып жүгіре жөнелді. 9Кенеттен Иса[†] олардың алдынан кездесіп: «Сәлем, қуаныңдар!» — деп амандасты. Әйелдер Оның қасына жақындап, иіліп тағзым етіп, аяғына қолдарын тигізді.

10Иса оларға: «Қорықпаңдар! Бауырларыма[*] барып, «Ғалилеяға жөнелсін, сонда Мені көреді» деген хабарды жеткізіңдер», — деп тапсырды.


Ел басшыларының таратқан өтірігі

11Әйелдер жолда бара жатқанда, күзетшілердің кейбіреулері қалаға кіріп, басты діни қызметкерлерге[†] болған оқиғаны түгелдей айтып берді. 12Сонда олар рубасылармен бірге жиналып, кеңес құрды. Жасақшыларға едәуір ақша беріп, 13былай деп бұйырды: «Халыққа: «Түнде біз ұйықтап қалғанда шәкірттері келіп, мәйітін ұрлап әкетіпті» деңдер! 14Ал егер бұл туралы қауесет әміршінің[†] құлағына жетсе, біз оны көндіріп, сендерді пәледен құтқарып аламыз».

15Пара алған күзетшілер солардың тапсырғанындай істеді. Содан осы жалған лақап яһудилер арасында күні бүгінге дейін таралуда.


Мәсіхтің сенушілерге берген Ұлы аманаты

16Он бір шәкірті Ғалилеяға барып, Иса айтқан тауға көтерілді. 17Олар Исаны көргенде алдында иіліп тағзым етті, ал бірқатары әлі де күдіктенді. 18Иса қастарына таяу келіп, былай деді:

«Маған көк пен жердің бүкіл билігі берілген![*] 19Сондықтан барлық халықтарға барыңдар! Оларды Менің шәкірттерім етіп, Құдай[†] Әкенің, (рухани) Ұлының[†] және Киелі Рухының[†] атымен[*] шомылдыру рәсімінен[†][*] өткізіңдер 20әрі сендерге өсиет еткендерімнің бәрін де ұстануға үйретіңдер! Естеріңде болсын: Мен бұл дүниенің ақыр соңына дейін әр күні өздеріңмен бірге болып, сендерге жар боламын!» (Аумин)[†]

### Марқа


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Кіріспе


Марқа жазған Ізгі хабар


Жазба туралы мәлімет

Иса Мәсіхтің осы өмірбаянын Құдайдың елшісі Шимон Петірдің қызметтес серігі болған Жохан Марқа жазып қалдырған (Пет1 5:13). Марқа жас шағынан-ақ Исаның ғажап өмірі туралы хабардар болса керек. Себебі оның шешесінің Иерусалимдегі үйінде сенушілер тобы жиналатын (Елш 12:12). Исаны ұстауға келген қарулы топтың дабырын естіп, жалғыз жамылғымен көшеге шыққан, кейін жасақшылардың қолынан сытылып, қашып кеткен жас жігіт Марқаның өзі болуы да ықтимал (14:51-52).

Бір кезде Марқа жақын ағасы Барнаба мен Пауыл елшіге еріп Ізгі хабарды тарату үшін сапарға шыққанда, орта жолдан Иерусалимге кері қайтты (Елш 13:13). Алғашқы қауым ұстаздары жазып қалдырған мәліметке сай, Марқа кейін Рим қаласында Петір елшіге аудармашы болып көмектесті. Сонда ол Римдегі сенушілер қауымдарының өтініші бойынша, Петір елшінің Мәсіх Иса туралы айтқан уағыздарын тәптіштеп жазып, сақтап қойды. Сол жазғандарының жиынтығы — осы «Ізгі хабар». Оның үлкен бөлігі Исаның Матай мен Лұқа жазып қалдырған өмірбаяндарына ұқсас. Дегенмен соларға енбеген бірқатар қызық мәліметтер де бар. Оларды өз көзімен көрген куәгерлердің бірі — Исаның шәкірті Петірдің айтып бергені анық.

Сол кезде Римдегі қауымдар қатыгез Нерон патшаның тарапынан мейірімсіз қудалауға ұшырап жатты. Марқа оларға осы жазба арқылы Иеміз Исаны үлгі етті. Иса өз басына не түсетінін біле тұра Иерусалимге барып, шейіт болудан тайынбады. Иеміз, сондай-ақ, Өзінің тура жолымен жүрген адамдарына олардың да қуғындалуға дайын болулары керектігін ескертті. Ал заманның ақырында Өзі зор құдірет және салтанатты ұлылықпен көктен қайтып келіп, оларды құтқарып, Өзінің қасына жинап алатын болады (13:13,26-27).

Сонымен қатар Марқа Исаның таңғаларлық батыл да керемет істерін ықшамдап суреттеп, Оның Құдай ежелгі пайғамбарлар арқылы уәде еткен Құтқарушы Патша — «Мәсіх» екенін көрсетті. Осы Ізгі хабарда баяндалған Иеміз Исаның ғажап өмірі мен теңдесі жоқ құрбандық өлімі ғасырлар бойы сансыз көп адамды Иемізге баурап, Оның тура жолына тартып, адал болуға жігерлендіріп келеді.

#### 1


Жақия пайғамбардың Мәсіх Исаның келуін жариялауы

1Мұнда Иса[†] Мәсіх[†][*] — Құдайдың (рухани) Ұлы[†][*] туралы Ізгі хабардың бастамасы жайында баяндама берілген.

2Бұл жөнінде пайғамбарлардың[†] жазбаларында Құдайдың мына тәрізді сөздері алдын ала жазылған: Біліп ал, Мен хабаршымды алдыңнан жіберемін, ол жүретін жолыңды дайындап қояды.[*] 3Жар салған дауыс шығады айдалада: Жаратқан Иеге[†] жол дайындаңдар! Түзу қылып даңғыл жол салыңдар![*]

4Осы сөздерге сай, Жақия пайғамбар (Иордан алқабындағы) иен далада пайда болып,[*] кездестірген адамдарына былай деп уағыз айтты: «Теріс жолдан қайтып, Құдай[†] жолына түсіңдер! Соның белгісі[†] ретінде шомылдыру рәсімінен[†][*] өтіңдер! Сонда Құдай күнәларыңды кешіреді». 5Содан бүкіл Яһудея аймағы мен Иерусалим қаласынан адамдар Жақияға ағылып келіп жатты. Олар күнәларын мойындаған соң, Жақия оларды Иордан өзенінде шомылдыру рәсімінен өткізді.[*]

6Жақия түйе жүнінен шапан киіп, қайыс белбеумен белін буып жүретін, әрі шегірткелерді және жабайы араның балын жеп тамақтанатын.[*]

7Жақия былай деп те уағыз айтты: «Менен құдіретті Біреу менен кейін келе жатыр! Оның құлы болып кебісін әперуге де тұрмаймын.[*] 8Мен сендерді суға шомылдыру рәсімінен ғана өткіздім, ал Ол сендерді Құдайдың Киелі Рухына[†][*] шомылдырады».


Құдайдың Мәсіх Исаға ризалығын білдіруі әрі Исаның сынақтан өтуі

9Сол күндері Ғалилея аймағындағы Назарет қаласынан[*] Иса осы жерге келді. Жақия Оны Иордан өзенінде шомылдыру рәсімінен өткізді. 10Иса судан шыққан бойда көктің ашылып, Киелі Рухтың көгершін сияқты Өзінің үстіне қонғанын көрді.[*] 11Көктен: «Сен Менің сүйікті (рухани) Ұлымсың,[*] Саған толықтай ризамын!» — деген дауыс шықты.

12Мұнан кейін көп ұзамай Киелі Рух Исаны айдалаға баруға мәжбүрледі. 13Жабайы аңдар мекендейтін сол жерде Иса қырық күн болып, әзәзіл шайтан Оны сынақтан өткізді. Содан кейін періштелер[†] Исаға қызмет көрсетті.[*]


Мәсіх Исаның қызметіне кірісіп, алғашқы шәкірттерін таңдап алуы

14Жақия пайғамбар тұтқындалғаннан[*] кейін, Иса Ғалилея аймағына барды. Сонда Ол Құдайдың Ізгі хабарын[*] жариялап былай деді: 15«Енді уақыт жетіп, Құдайдың Патшалығының[†] жер бетіне орнайтын кезі таяп қалды![*] Теріс жолдан қайтып, Құдайдың жолына түсіп, Ізгі хабарға сеніңдер!»

16Бірде Иса Ғалилея көлінің жағасымен келе жатып, Шимонды[*] және оның інісі Әндірді көрді. Балық аулап күнелтіп жүрген олар көлге ау салып жатты. 17Иса оларға тіл қатып: «Соңымнан еріңдер! Мен сендерді балық аулағандарың сияқты, бұдан былай адамдарды жинап әкелетін етемін»,[*] — деді. 18Екеуі дереу ауларын тастап, Исаға шәкірт болып ерді.

19Иса тағы біразырақ жүргеннен кейін, Зебедейдің ұлдары Жақып пен Жоханды көрді. Екеуі қайықта ауларын жамап отыр екен. 20Иса оларды да бірден Өзіне шақырды. Екеуі әкелері Зебедейді жұмысшыларымен бірге қайықта қалдырып, Исаға шәкірт болып ерді.


Мәсіх Исаның уағыз айтып, құдіретін көрсете бастауы

21Иса шәкірттерімен бірге Қапарнаум[*] қаласына барды. Келесі демалыс күні Иса мәжілісханаға[†][*] барып, жұртқа тәлім бере бастады. 22Олар Оның тәліміне қатты қайран қалды. Себебі Иса оларға дін мұғалімдері[*] сияқты емес, Құдайдан келген ерекше билікпен[*] тағылым берді.

23Сол кезде мәжілісханада жын[*] соққан бір кісі де болды. Ол қатты дауыстап:

24— Назареттік Иса, бізде нең бар? Бізді құртуға келдің ғой! Кім екеніңді білемін: Сен Құдайдың Киелісісің![†][*] — деп айқайлады. 25Бірақ Иса жынға:

— Үніңді өшір, шық одан! — деп қатаң бұйырды. 26Сонда жын сол адамды қалшылдатып, қатты дауыспен айқай салып, бойынан шығып кетті. 27Барлық жұрт үрейлері ұшып: «Бұл немене? Не қылған жаңа ілім? Ол тіпті жындарға билікпен бұйрық беріп, олар Оған бағынады ғой!» — деп өзара сұрасып, таңғалысты. 28Тез арада Иса туралы хабар сол төңіректегі Ғалилея аймағының барлық жеріне жайылды.

29Көп ұзамай Иса мәжілісханадан шығып, Жақып, Жоханмен бірге Шимон мен Әндірдің[*] үйіне барды. 30Шимонның қайын енесі безгекпен ауырып,[*] төсек тартып жатыр екен. Үйдегілер бірден бұл туралы Исаға айтып берді. 31Иса әйелдің қасына барып, оны қолынан ұстап орнынан тұрғызды. Сол сәтте-ақ қызуы басылып сауығып кетті![*] Әйел оларды күтіп қызмет ете бастады.

32Күн батып, кеш түсе жұрт науқастар мен жын соққандардың барлығын Исаға алып келді. 33Күллі қала халқы сыртта, есік алдына жиналды. 34Иса алуан түрлі аурулармен азап шеккен талай науқастарды сауықтырып, көптеген жындарды қуып шығарды. Өзінің Мәсіх[*] екенін жындар білгендіктен, Иса оларды сөйлетпей тастады.[*]

35Ертеңіне таң атпай тұрып, үйден шыққан Иса оңаша бір жерге барып, мінажат етті.[*] 36Шимон мен қасындағылар Исаны іздеп шықты. 37Оны тапқаннан кейін Оған:

— Елдің бәрі Сізді іздеп жүр, — деді. 38Ал Иса оларға:

— Жақын маңайдағы ауылдар мен қалаларға барайық! Сол жерлерде де Ізгі хабарды уағыздамақпын. Себебі Мен сол үшін осы дүниеге[†] келдім, — деп жауап берді. 39Бұдан кейін Иса бүкіл Ғалилея аймағын аралап жүріп, мәжілісханаларында[*] уағыз айтты, әрі адамдардың бойындағы жындарды қуып шығарды.

40Бірде алапеспен ауырған[*] бір кісі Исаның қасына келді. Сол адам[†] тізе бүгіп тағзым етіп Исадан:

— Егер қаласаңыз, мені құлантаза сауықтыра аласыз, — деп өтінді. 41Оған жаны ашыған Иса қолын созып, денесіне тигізді де:

— Қалаймын, құлантаза сауығып кет! — деді.

42Сол сәтте-ақ ауру адам алапесінен арылып, тазарды!

43Көп ұзамай Иса оны жолға шығарып, оған былай деп қатаң тапсырды: 44«Байқа, бұл туралы ешкімге де тіс жарушы болма! Бірақ діни қызметкерге[†] барып, қарал. Содан кейін Мұса пайғамбар бұйырған тазару рәсіміне арналған құрбандықты ұсын.[*] Бұл жұртқа сенің сауыққаныңның дәлелі болады».

45Алайда әлгі адам сол жерден шығысымен-ақ болған оқиға туралы бүкпесіз айтып, хабарды тарата бастады. Сондықтан Иса бұдан кейін қалаларға ашық түрде кіре алмай, қала сыртындағы елсіз далада тұратын болды. Ал халық Оның қасына әр жақтан ағылып келіп жатты.

#### 2


Құдай тағайындаған Билеуші — Исаның күнәларды кешіру билігі

1Бірнеше күннен кейін Иса[†] Қапарнаумға қайта оралды. Жұрт Оның сол қаладағы бір үйде екенін естіп-білді. 2Содан адамдар сол жерге көптеп жиналып, тіпті есік алдында тұратын орын да қалмады. Иса оларға Ізгі хабарды жариялады.

3Сол кезде төрт кісі сал болып ауырған бір адамды Исаға көтеріп алып келді. 4Бірақ халықтың көптігінен олар Оған жақындай алмады; сондықтан үйдің сыртқы сатысымен жоғары көтеріліп, жалпақ төбесін ашты.[*] Содан олар аурудың жатқан төсенішін арқанмен байлап, оны төменге Исаның алдына түсірді. 5Иса олардың сенімдерін көріп, сал адамға: «Балам, сенің күнәларың кешірілді!» — деді.

6Сол жерде отырған бірнеше дін мұғалімдері: 7«Бұл Кісі неге солай деп Құдайды қорлап тұр? Жалғыз Құдайдан басқа кім күнәларды кешіре алады?» — деп ойланып қалды. 8Олардың бұл ойларын Иса бірден ұға қойып:[*]

— Неге солай ойлайсыздар? 9Сал адамға қайсысын айту оңайырақ: «Сенің күнәларың кешірілді!» деу ме, әлде: «Орныңнан тұрып, төсенішіңді жинап алып, жүре бер!» деу ме? 10Ал көктен келген Менің жер бетінде күнәларды кешіруге билігімнің бар екендігін[*] білулеріңіз үшін,.. — деді де, сал адамға қарап: 11— Саған айтамын: орныңнан тұр да, төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар! — деп тапсырды.

12Ауру адам[†] сол сәтте-ақ сауығып, орнынан тұрды да, төсенішін жинап алып, бәрінің көзінше шығып кетті! Барша жұрт таңғалысып: «Біз ешқашан да мұндайды көрген емеспіз!» — деп, Құдайға мақтау айтты.


Мәсіхтің күнәкарларды теріс жолдан қайтуға шақыруы әрі салықшы Матай Леуінің шәкірттерге қосылуы

13Иса сыртқа шығып, тағы да көл жағасына барды. Күллі халық қасына жиналып, Иса оларға тәлім берді. 14Сол жерден кетіп бара жатып, Ол салық кеңсесінің қасында отырған Әлпей ұлы Леуіні[*] көрді. Оны: «Соңымнан ер!» — деп шақырды. Сонда Леуі орнынан тұрып, Исаға шәкірті болып ерді.

15Кейін Иса Леуінің үйінде дастарқан басында отырды. Исамен Өзінің шәкірттері де, көптеген салық жинаушылар[†][*] мен тағы басқа күнәкарлар[*] да дастарқандас болды. Себебі сондайлар Оған көптеп еріп жүре бастаған еді. 16Ал дін мұғалімдері мен парызшылдар[†][*] Исаның салық жинаушылармен және өзге де күнәкарлармен дастарқандас болып тамақ ішіп отырғанын көргенде, Оның шәкірттеріне:

— Ол неге салықшылармен және басқа күнәкарлармен бірге тамақ ішіп отыр? — деп наразылық білдірді. 17Мұны естіген Иса әлгі діндарларға былай деп жауап берді:

— Дәрігер дені сауға емес, ауру адамға қажет. Мен «әділдерді»[*] емес, күнәкарларды (теріс жолдан қайтуға) шақыру үшін келдім.


Діндарлардың ораза және демалыс күні туралы қойған сұрақтары

18Жақия пайғамбардың[†] және парызшылдардың шәкірттері жиі ораза ұстайтын. Кейбіреулер Исаға келіп:

— Жақияның және парызшылдардың шәкірттері ораза ұстайды, ал Сіздің шәкірттеріңіз неге ораза ұстамайды? — деп сұрады. 19Иса оларға астарлап былай деп жауап берді:

— Күйеу жігіт қастарында болғанда тойға келгендер ораза ұстай ала ма? Әрине, ұстай алмайды.[*] 20Бірақ та «Күйеуді» қастарынан алып кететін күн туады; сол кезде олар ораза ұстайтын болады.[*]

21Ескі киімді жаңа матамен жамамас.[*] Олай етсе, жамау отырып,[*] ескі матадан жұлынып қалады, сонда жыртық бұрынғысынан бетер үлкен болады. 22Сондай-ақ, жас шарапты ескі торсыққа құймас. Олай етсе, быршып ашыған жас шарап торсықты жарып, ағып кетеді, торсық та пайдадан қалады. Керісінше, жас шарапты жаңа торсыққа құйған дұрыс.

23Бір демалыс күні[*] Иса егіндік арасымен өтіп бара жатқанда, шәкірттері біраз масақ үзіп ала бастады. 24Парызшылдар Исаға:

— Қараңыз, мыналар демалыс күні тыйым салынған жұмысты неге істеп жүр?! — деп наразылық білдірді. 25Иса оларға былай деп жауап қайырды:

— Дәуіт пайғамбар мен оның қасындағылар мұқтаждық көріп, ашыққан кезде не істегенін оқымап па едіңдер? 26Абиятар бас діни қызметкер[†] болған сол заманда Дәуіт Құдайдың киелі[†] үйіне[*] кіріп, тарту ретінде ұсынылған нанды өзі де жеп, қасындағыларға да берді емес пе? Ал заң бойынша сол күлшелерді діни қызметкерлерден басқа ешкімге де жеуге болмайды ғой.[*] — 27Бұдан кейін Иса: — Адам демалыс күні үшін емес, демалыс күні адам үшін жаратылған![*] 28Сондықтан көктен келген Мен демалыс күнінің де Иесімін,[*] — деп қорытты.


#### 3

1Иса[†] тағы бір сенбі күні мәжілісханаға[†][*] барғанда, сол жерде қолы семіп қалған[*] бір адам[†] да болды. 2Діншілдер Исаны айыптайтын сылтау іздеп, Ол әлгі кісіні демалыс күні болса да сауықтырар ма екен деп аңдыды. 3Ал Иса қолы семген адамды: «Ортаға шықшы», — деп шақырды. 4Сол діншілдерге Ол: «Демалыс күні қайсысын істеуге болады: жақсылықты ма әлде жамандықты ма; құтқаруды ма әлде құртуды ма?» — деген сұрақ қойды. Бірақ олар үндемеді. 5Сонда Иса айналасындағыларға ашулана қарап, жүректерінің қасарысқандығына қайғырды.[†][*] Әлгі кісіге: «Қолыңды созшы!» — деді. Сол адам семіп қалған қолын созғанда, ол бұрынғы сап-сау қалпына келді.

6Ал парызшылдар[†][*] болса сыртқа шығып, тездетіп Ирод әулетінің[†] жақтастарымен[*] бірге кеңес құрып, Исаның көзін құрту туралы ақылдасты.[*]


Мәсіх Исаның халыққа Ізгі хабарды тарататын он екі елшісін тағайындауы

7Иса шәкірттерімен бірге көл жағасына кетіп қалды. Оның соңынан Ғалилея, Яһудея, 8Иерусалим және Идумеядан, Иордан өзенінің арғы бетінен әрі Тир мен Сидон қалаларының[*] маңайларынан көп халық ілесті. Исаның істегендері жайында естіген осы адамдар Оған ағылып келіп жатты. 9Қаптап келген халықтың Өзін қысып, сығыстырмауы үшін, Иса шәкірттеріне бір қайықты дайындатып қойды. 10Себебі Ол көп кісілерді сауықтырып жібергендіктен, әр түрлі дертке ұшырап қиналғандар Оған қолдарын тигізуге тырысып, жақындай түсті. 11Жын соққандар[*] Оны көргенде, аяғына жығылып: «Сен Құдайдың (рухани) Ұлысың!»[†][*] — деп айқайлады. 12Алайда Иса оларға Өзінің кім екенін жариялауға қатаң тыйым салды.

13Бұдан кейін Иса бір тауға көтеріліп, қалаған адамдарын Өзінің қасына шақырды. Олар таяп келгеннен кейін, 14араларынан он екісін Өзімен бірге болуға тағайындап, «елшілер»[*] деп атады. Оларды уағыз айтуға жіберді, 15әрі оларға (ауруларды сауықтырып) жындарды қуып шығару билігін де тапсырды. 16Исаның тағайындаған он екі елшісі мыналар еді: Өзі Петір деген қосымша ат қойған Шимон; 17Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан, бұл екеуіне Иса «Боанергес», яғни «Жауар күндей күркіреген жігіттер»[*] деген қосымша ат берді; 18сондай-ақ Әндір, Філіп, Барталмай, Матай, Тома, Әлпей ұлы Жақып, Тадей, Діншіл[*] Шимон 19және кейін Исаға опасыздық жасаған Яһуда Исқариот.[*]


Құдайдың Киелі Рухына қарсы тұрудан сақтандыру

20Мұнан соң Иса елшілерін ертіп бір үйге барды. Халық қайтадан олардың қастарына көптеп жиналғандықтан, тіпті тамақ ішуге де мұршалары болмады. 21Исаның туыстары бұны естіп: «Ақылынан адасқан шығар», — деп ойлап, Оны ұстап алуға шықты.[*]

22Иерусалимнен келген кейбір дін мұғалімдері де Исаға:

— Оның бойында жындардың әміршісі[†] белзебүл[†][*] бар! Жындарды соның күшімен қуып шығарады, — деп жала жапты. 23Ал Иса сол дін мұғалімдерін қасына шақырып алып, оларға астарлап былай деді:

— Шайтан шайтанды қалайша қуып шығара алады? 24Егер бір патшалық жікке бөлініп, өзара соғысып жатса, ол берік тұра алмай, жойылып кетеді. 25Өзара ұрысып-керісіп жатқан әр үйдің шаңырағы ортасына түсіп күйрейді. 26Сол сияқты, егер шайтан өзіне қарсы көтеріліп, соғысса, оның да берік тұра алмай, жойылатын кезінің келгені.

27Қайта, ешкім күштінің үйіне кіріп, алдымен соның өзін байлап тастамай, дүние-мүлкін тонай алмайды. Тек күштіні жеңіп, байлап-матап тастағаннан кейін ғана оның үйін тонай алады.[*]

28Сендерге маңызды шындықты айтайын: адам баласының жасаған барлық күнәлары мен Құдайды қорлауларының қайсысына да кешірім[†] беруге болады. 29Бірақ Құдайдың Киелі Рухын[†] қорлайтынға ешқашан кешірім болмайды, сол күнәсі оның мойнында мәңгі қалады.[*] 30Иса мұны әлгілердің «Оның бойында жын бар» дегендері үшін айтты.[*]


Мәсіхтің рухани отбасы

31Исаның шешесі мен туған бауырлары келіп,[*] сыртта тұрып, Оған кісі жіберіп шақыртты. 32Сол кезде Исаны айналдыра көп халық отырған еді. Біреу Оған:

— Сыртта шешеңіз, бауырларыңыз және қарындастарыңыз келіп, Сізді шақырып тұр, — деді. 33Алайда Иса:

— Менің шешем мен бауырларымның кім екенін айтайын ба? — деп, 34айналасында отырғандарға қарап тұрып:

— Міне, Менің «шешем» мен «бауырларым»! 35Себебі Құдайдың еркін орындайтындар Маған бауыр, қарындас, шеше іспетті жақын![*] — деп жауап берді.

#### 4


Төрт түрлі топыраққа себілген тұқым туралы астарлы әңгіме

1Иса[†] қайтадан көл жағасында тәлім бере бастады. Қасына жиналған халықтың көп болғаны сонша, Иса қайыққа мініп, көл бетінде отырды. Ал барша халық жерде, жағалауда болды. 2Иса оларға астарлы әңгімелермен[†] көп тәлім беріп, былай деді:

3— Тыңдаңдар: бір диқан тұқым себуге шығыпты. 4Ол сеуіп жүргенде, дәндердің кейбіреулері жол бойына түсіп қалады. Құстар ұшып келіп, шоқып, жеп қояды. 5Біраз тұқым топырағы аз тастақ жерге түседі. Топырақ жұқа болғандықтан, сол тұқымдар тез көктеп шығады. 6Алайда тамыр жая алмағандықтан күн шыққанда олар күйіп, қурап қалады. 7Тағы басқа дәндер тікен арасына түседі. Тікендер қаулап, оларды тұншықтырып, өсірмей тастайды. Сондықтан сол дәндер де жеміс бермейді. 8Ал өзге тұқымдар құнарлы топыраққа түседі. Бұлар көктеп шығып, қаулап өсіп, кейбіреулері отыз, басқалары алпыс, тіпті жүз еседен өнім береді. — 9Сонда Иса оларға: — Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын! — деп ескертті.


Ізгі хабарды ашық жүрекпен қабылдап, рухани өнім беру қажет

10Халық тарап кеткеннен кейін, төңірегіндегілер және он екі елшісі Исаға айтып берген астарлы әңгімесі туралы сұрақ қойды. 11Иса оларға былай деп жауап берді:

— Құдай[†] өз Патшалығы туралы сырды білуді сендерге бұйырған. Бірақ сыртта қалғандарға[*] барлығы тек астарлы әңгімелер арқылы ғана айтылады. 12Осылайша олар көріп тұрсын, алайда аңғармасын, естіп тұрсын, алайда түсінбесін. Әйтпесе олар теріс жолдарынан қайтып, күнәлары кешірілер еді.[*]

13Содан кейін Иса тыңдаушыларына былай деді:

— Бұл әңгімені түсінбей тұрсыңдар ма? Онда басқа да астарлы әңгімелердің бәрін қалай ұқпақсыңдар? 14Тұқым себуші — адамдарға Ізгі хабардың сөздерін жеткізуші біреу. 15Жол бойына түскендері мынадай жайтты бейнелейді: бірқатар адамдар Ізгі хабарды естісімен-ақ әзәзіл шайтан келіп, олардың жүректеріне себілген бұл сөздерді ұрлап алып кетеді. 16Сол секілді, тастақ жерге себілгендері мынаны көрсетеді: кейбіреулер Ізгі хабарды естіген бойда оны қуанышпен қабылдайды, 17бірақ тамыр жаймағандықтан берік болмайды. Кейін Ізгі хабарға бола бастарына азап не қуғын түскенде, олар дереу сенімдерінен безіп кетеді. 18Тікен арасына себілген дәндер болса мынаны білдіреді: басқа адамдар Ізгі хабарды естиді, 19алайда бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап абыржып, байлыққа алданады. Өзге нәрселерге деген құмарлықтар да бойларына сіңеді. Сондықтан Ізгі хабар оларда ескерусіз қалып тұншығып, өнім бермейді. 20Ал құнарлы топыраққа себілген тұқымдар мынаны бейнелейді: бірсыпыра адам[†] Ізгі хабарды тыңдап, қабылдайды. Кейбіреулері отыз, басқалары алпыс, тіпті жүз еседен өнім береді.[*]

21Иса төңірегіндегі адамдарға тағы былай деді: «Адам шам жағып алып келіп, бір ыдыстың не төсектің астына бүркеп қоя ма? Қайта, оны шам қойғышқа[*] қояды ғой. 22Сол сияқты, мәлім болмайтын ешбір сыр, жария болмайтын ешбір құпия да жоқ. 23Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!

24Иса оларға былай деп қосты: — Не тыңдағандарыңа назар аударыңдар! Қандай мөлшерде көңіл бөлсеңдер, өздеріңе сондай мөлшерде түсінік беріледі, тіпті үстемелеп те беріледі. 25Өйткені кімде біраз түсінік бар болса, соған тағы көбірек беріледі. Ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де одан алынып қойылады».


Құдай Патшалығының өркендеуі туралы астарлы әңгімелер

26Иса тағы да былай деді: «Құдайдың Патшалығы[†] мынаған ұқсас: біреу егіндікке тұқым сеуіпті. 27Ол ұйықтап жатсын, не жүріп-тұрсын, бәрібір, тұқым күні-түні көктеп, өсе береді. Әлгі адам оның қалай өсіп жатқанын түсінбейді. 28Жер өздігінен алдымен көк өскінді, содан кейін масағын шығарып, соңынан масақтағы дәндерді өсіріп толыстырады. 29Егін піскенде оратын мезгілі жетіп, диқан оған дереу орақ салады».

30Бұдан кейін Иса былай деді: «Құдайдың Патшалығын немен салыстырып, қалай астарлап бейнелеуге болады? 31Ол қыша дәніне[*] ұқсас: сол дән жерге себілгенде басқа тұқымдардан гөрі майда болса да, 32көктеп шығып өскенде барлық дәнді дақылдардан биік бұта болып, бұтақтарын кең жаяды. Сонда құстар ұшып келіп, оның саясында паналай алады».[*]

33Осындай көптеген астарлы әңгімелермен Иса адамдардың тыңдай алғандарынша Ізгі хабарды уағыздады. 34Оларға астарламай еш нәрсені айтпады, бірақ Өзінің шәкірттеріне оңашада бәрін түсіндіріп отырды.[*]


Мәсіх Исаның сұрапыл дауылға тыйым салуы

35Сол күннің кешінде Иса шәкірттеріне: «Көлдің арғы бетіне[*] өтейік», — деді. 36Содан олар халықты қалдырып, қайықтағы Ұстазын өздерімен бірге алып кетті. Өзге қайықтар да Исаға ілесе шықты. 37Біраздан кейін сұрапыл дауыл көтеріліп, қайық толқынның астында қалып, суға тола бастады. 38Ал Иса қайықтың артқы жағында көпшік жастанып ұйықтап жатты. Шәкірттері Оны оятып: «Ұстаз, құритын болдық! Жағдайымызды ойламайсыз ба?» — деп айқайлады.

39Иса тұрып, желге тыйым салып, көлге де: «Тына қал, басыл!» — деп бұйырды. Сонда дауыл басылып, жым-жырт тыныштық орнады. 40Бұдан кейін Иса шәкірттеріне қарап: «Неліктен соншама қорқасыңдар? Әлі де сенімдерің жоқ па?» — деді. 41Олар қатты үрейленіп, бір-біріне: «Тіпті жел мен көл де бағынатын Бұл кім Өзі?» — деп таңғалысты.

#### 5


Көп жындар қинаған адамның солардан азат етілуі

1Бұдан кейін Иса[†] мен шәкірттері көлдің арғы бетіндегі Ғадара[*] өңіріне жетті. 2Иса қайықтан түсісімен-ақ, Оған зират арасынан шыға келген, жын соққан бір кісі кездесе кетті. 3Сол адам[†] қабірге арналған үңгірлерде тұратын. Ешкім оны тіпті шынжырлармен де бұғаулап қоя алмайтын. 4Талай рет оның аяқ-қолын шынжырлармен және кісендермен бұғаулап тастаған еді, бірақ ол шынжырларды сындырып, кісендерді үзіп, қашып кететін. Оны бағындыруға ешкімнің де күші жетпеді. 5Сол кісі күні-түні қабірлердің арасында және тау-төбелерде айқай салып, өзін-өзі таспен ұрғылайтын.

6Әлгі адам Исаны алыстан көргенде, жүгіріп келіп, аяғына бас ұрып тағзым етті. 7Содан соң ол қатты дауыспен:

— Құдай[†] Тағаланың[†] (рухани) Ұлы[†][*] Иса, менде нең бар? Құдай үшін жалынамын: мені азаптай көрме! — деп айқай салды. 8Себебі Иса:

— Жын, шық бұл кісіден! — деп бұйырған еді. 9Бұдан кейін Иса:

— Атың кім? — деп сұрағанда, ол:

— Атым — «Үлкен топ»,[*] себебі біз көппіз, — деп жауап берді. 10Адам Исадан оларды сол төңіректен қуып шығармауын қадала өтінді.

11Сол маңдағы төбе беткейінде үлкен бір топ шошқа жайылып жүрген болатын. 12Жындар: «Бізді шошқаларға жібере гөр, соларға енейік», — деп сұрады. 13Иса жол берген соң, жындар сол кісіден шығып, әлгі екі мыңдай хайуанға енді. Сонда олар тік жардан көлге қарғып, суға батып, қырылып қалды.

14Бақташылары қашып кетіп, болған оқиғаны қала мен ауылдарда айтып берді. Халық соны көруге жолға шығып, 15Исаға келді. Олар бұрын үлкен жындар тобы буған кісінің ақыл-есі кіріп, киініп, сол жерде отырғанын көргенде қорқып кетті. 16Болған оқиғаны өз көздерімен көргендер оларға жын қинаған адаммен не болғанын әңгімелеп, шошқалар туралы да айтып берді. 17Сонда халық Исадан: «Біздің жерімізден кетіңіз», — деп өтінді.[*]

18Иса қайыққа мінгенде, жындарынан арылған кісі Одан: «Сізбен бірге болайыншы», — деп сұрады. 19Бірақ Иса оған рұқсат бермей:

— Үйіңе қайтып, туысқандарың мен дос-жарандарыңа Жаратқан Иенің[†] өзіңе не істегенін, қалай рақым еткенін айтып бер! — деп тапсырды. 20Әлгі адам барып, Исаның өзіне не істегенін Онқала аймағында[*] жариялай бастады. Естігендердің бәрі таңданып, қайран қалысты.


Мәсіхтің ауруға және өлімге жүргізген үстемдігі

21Иса қайыққа мініп, көлдің батыс жағына қайта оралды. Содан көлдің жағасында көп халық Оның қасына жиналды. 22Жайыр есімді бір мәжілісхана[†] жетекшісі де сонда келді. Жайыр Исаны көргенде, Оның аяғына жығылып: 23«Жас қызым өлім[†] аузында жатыр. Сауығып, тірі қалуы үшін барып, оған қолыңызды тигізе көріңізші!» — деп жалына өтінді. 24Иса онымен бірге жүрді. Көптеп ілескен халық Оны жан-жақтан қыспақтады.

25Халықтың арасында он екі жыл бойы қан кетіп ауырып келген бір әйел де бар еді. 26Сол әйел көп дәрігерлерге емделіп талай азап шегіп, бар мал-мүлкін жұмсаған еді. Алайда одан еш шипа болмай, керісінше, халі бұрынғысынан бетер нашарлай түскен болатын. 27Иса туралы хабарды естіген әйел халықтың ішінде Исаның арт жағынан жақындап келіп, Оның шапанына қолын тигізді. 28Себебі ол өзіне-өзі: «Тек Оның шапанына қолымды тигізсем болғаны, сонда сауығып кетер едім», — деген болатын. 29Сол сәтте-ақ қаны тоқтап, әйел өзін қинап келген дертінен сауыққанын сезінді.

30Ал Иса дереу Өзінен біраз сауықтыру құдіретінің шыққанын сезіп, жұртқа бұрылып:

— Шапаныма қолын тигізген кім? — деп сұрады. 31Шәкірттері Оған:

— Соншама халықтың Өзіңізді қаумалап, қыспақтап тұрғанын көре тұра, «Маған қолын тигізген кім» деп қалай сұрайсыз? — деді. 32Бірақ Иса мұны істеген адамды көру үшін айналасына көз жүгіртті. 33Өзіне не болғанын білген әйел қорыққаннан дірілдеп, Исаның алдына келді. Оның аяғына жығылып, шындығын түгелдей айтып берді. 34Иса оған:

— Қарындас,[*] сенімің арқылы құтқарылдың. Аман-есен қайта бер, қиналған дертіңнен айықтың! — деді.

35Иса осыны айтып тұрғанда, мәжілісхана жетекшісінің үйінен кісілер келіп: «Қызыңыздан айырылып қалдық. Енді Ұстазды әурелемей-ақ қойыңыз», — деп хабарлады. 36Алайда Иса сол айтқандарын естіп, жетекшіге: «Қорықпа, тек сенімің болсын!» — деді.

37Содан Ол Петір, Жақып және оның інісі Жоханнан өзге ешкімді ертпей, 38мәжілісхана жетекшісінің үйіне барды. Сол жерден абыржығандар мен зар жылап жоқтау айтқандарды көрді. 39Иса үйге кіріп, оларға: «Неге осылайша абыржып, жылайсыңдар? Қыз өлген жоқ, ұйықтап жатыр», — деді. 40Олар Оның айтқанына күлді. Бірақ Иса барлығын сыртқа шығарып жіберіп, тек қыздың әке-шешесін және Өзінің қасында жүргендерді ғана ертіп, қыз жатқан бөлмеге кірді. 41Қыздың қолынан ұстап тұрып, оған: «Талифа куми!»[*] — деді. Бұның мағынасы: Қызым, саған айтамын, тұра ғой! 42Он екі жасар қыз бала сол сәтте-ақ орнынан тұрып, жүре бастады! Мұны көргендер үрейлері ұшып, қайран қалысты. 43Ал Иса оларға бұл туралы ешкімге тіс жармауды қатты ескертті де, «Оған тамақ беріңдер!» — деп бұйырды.

#### 6


Назареттіктердің кеуде көтеріп, қасарысулары

1Иса[†] сол жерден кетіп, Өзінің өскен жеріне[*] барды. Шәкірттері қасына еріп жүрді. 2Демалыс күні Иса мәжілісханада[†] тәлім бере бастады. Тыңдап отырғандардың көбі қатты таңданып, өзара былай десті: «Мұның бәрі Бұған қайдан біткен? Оған қонған не қылған даналық? Осындай құдіретті істер қалайша қолынан келеді? 3Өзі — ағаш[†] ұстасы, Мәриямның ұлы, Жақып, Жүсіп,[*] Яһуда, Шимондардың ағасы емес пе? Қарындастары осында арамызда тұрады ғой». — Олар қызғаныштан Исаны көре алмай, ашуланды.

4Сонда Иса оларға: «Өз ел-жұрты мен үй ішінен өзге жерде пайғамбар[†] қадірсіз болмас», — деді. 5Содан да Иса сол жерде бірқатар науқас адамдарға қолын тигізіп сауықтырғаны болмаса, басқа кереметтер[†] жасай алмады, 6әрі жұрттың сенбеушілігіне таңғалды.


Он екі елшінің Құдайдың Патшалығын жариялауға жіберілуі

Бұдан кейін Иса сол өңірдегі ауылдарды аралап, халыққа тәлім берді. 7Бірде Ол он екі елшісін қасына шақырып алды. Оларды екі-екіден жібермек болып, оларға жындарды қуып шығаратын билік берді. 8Сонда Иса елшілеріне былай деп тапсырды: «Жолға тек таяқтан басқа еш нәрсе алмаңдар: нан, дорба әрі қалталарыңда[*] ақша да болмасын, 9жай аяқкиім киіп, артық киім алмаңдар! — 10Оларға тағы былай деді:

— Бір жерде қай үйге түссеңдер, қайтадан жолға шыққанша сонда қалыңдар.[*] 11Егер бір жерде сендерді қабылдамаса және айтқандарыңа құлақ салмаса, сол жерден шығып кетіп бара жатқанда аяқтарыңдағы шаң-тозаңды қағып тастаңдар.[*] Бұл оларға ескерту болсын. (Сендерге шындығын айтамын: қиямет[†] соты күні сондай қала тұрғындарының тартатын жазасынан тіпті Содом мен Ғомора халқының жазасы жеңілірек болады-ау!)»

12Сонымен елшілер жолға шығып, халыққа: «Теріс жолдан қайтып, Құдай[†] жолына түсіңдер!» деп уағыздап жүрді. 13Олар адамдардан қыруар жындарды қуып шығарып, көптеген науқастарға май жағу рәсімін[†][*] жасап сауықтырды.


Жақия пайғамбардың шейіт болуы

14Исаның атағы кең тарағандықтан, Ол туралы Ирод (Антипас) патша[*] да естіді. Кейбір кісілер: «Бұл — шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия екен. Өлімнен қайта тіріліпті, сол себептен де сондай құдіретті істер жасайды», — десе, 15басқалары: «Ол — дүниеге қайтып келген Ілияс пайғамбар»,[*] — деді. Ал тағы басқалар: «Ол — пайғамбар, ежелде өмір сүрген пайғамбарларға ұқсайды», — деп болжады. 16Ал Ирод бұларды естігенде: «Бұл — өзім басын шаптырған Жақия екен, ол қайта тіріліпті!» — деп абыржыды.[*]

17Өйткені бұрынырақ Ирод кісі жіберіп, Жақияны тұтқындатып, түрмеге жаптырған еді. Себебі Ирод өзінің туған бауыры Філіптен әйелі Иродияны тартып алып, соған үйленген болатын. 18Ал Жақия Иродқа: «Бауырыңыздан жұбайын тартып алғаныңыз Таурат заңына[†] қайшы!» — деп ескерткен еді.[*] 19Содан (Иродтың әйелі) Иродия Жақияға кек сақтап, оны өлтірмекші болды. Бірақ ол мұнысын жүзеге асыра алмады. 20Себебі Жақияның әділ, қасиетті[†] адам[†] екенін білген Ирод одан қорқып, оны қорғап жүрді. Ол Жақияны тыңдаған сайын қатты абыржыса да, оған ризашылықпен ден қоятын.

21Ақырында Иродияға зұлым ниетін жүзеге асырудың орайы түскен еді: Ирод өзінің туған күнінде уәзірлері, мыңбасылары және Ғалилеяның өзге көрнекті адамдарына арнап той жасады. 22Иродияның қызы[*] тойға келіп, бәрінің алдында би билеп, патшаға және оның қонақтарына қатты ұнап қалды.

Сондықтан патша бойжеткенге: «Менен қалағаныңды сұра, беремін», — деп уәде етті. 23Бұған қосымша: «Не қаласаң да сұрашы, тіпті патшалығымның жартысына дейін беремін!» — деп ант та берді. 24Қыз шығып, шешесіне:

— Не сұрасам екен? — деді. Шешесі:

— Шомылдыру рәсімін жасаған Жақияның басын сұра! — деп жауап берді.

25Қыз дереу патшаға жүгіріп барып, одан: «Шомылдыру рәсімін жасаған Жақияның басын дәл қазір табаққа салып, тарту етуіңізді қалаймын», — деп өтінді.

26Патша еңсесі түсіп қатты қапаланды. Алайда бірге отырған қонақтарының алдында ант бергендіктен, қыздың өтінішін аяқсыз қалдырғысы келмеді. 27Дереу бір жасақшысын жіберіп: «Жақияның басын алып кел!» — деп бұйырды. 28Ол түрмеге барып, Жақияның басын шауып, табаққа салып, қызға әкелді. Қыз оны шешесіне апарып берді.

29Жақияның шәкірттері мұны естігенде келіп, оның денесін алып кетіп, қабірге қойды.


Мәсіх Исаның бес мыңнан астам адамды тамақтандыруы

30Исаның жіберген елшілері қайта оралып, Оның қасына жиналған соң, өздерінің жасаған істері мен берген тәлімдері туралы түгелдей баяндап берді.[*] 31Бұдан кейін Иса: «Тек өздерің ғана Маған еріп оңаша бір жерге барып, біраз тынығып демалыңдар!» — деді. Себебі келіп-кетіп жатқан жұрт көп болғандықтан, олардың тамақтануға да мұршалары болмады.[*] 32Сонымен Иса мен шәкірттері жалғыз өздері ғана қайықпен оңаша бір жерге жөнелді.

33Ал олардың кетіп бара жатқандарын жұрт байқап қалды. Көпшілігі оларды танып, бүкіл қалалардан шығып, жаяу жүгіріп, баратын жерлеріне олардан бұрын жетті. 34Иса қайықтан түскенде, қарақұрым халықты көріп, оларға жаны ашыды. Себебі адамдар бағушысы жоқ қойлар сияқты бейшара еді.[*] Сондықтан Иса жиналғандарға көп тәлім берді.

35Біршама уақыт өткеннен кейін шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Бұл — құлазыған дала, ал кеш түсіп барады. 36Адамдарды таратып жіберіңіз. Олар жақын маңдағы ауылдар мен елді мекендерге барып, тамақ сатып алсын,[*] — деген ұсыныс жасады. 37Бірақ Иса:

— Оларға тамақты сендер беріңдер! — деп жауап қатты. Шәкірттері:

— Онда біз барып, екі жүз күндік жалақыға[*] нан сатып алып, бұларды тамақтандырайық па? — деп сұрады. 38Ал Иса оларға:

— Қанша нандарың бар? Барып, қарап келіңдер! — деп тапсырды. Біліп келген олар:

— Бес күлше нан мен екі кепкен балық[*] бар екен, — деді. 39Сонда Иса шәкірттеріне адамдарды топ-топқа бөліп, көгалдың үстіне жайғастыруды тапсырды. 40Сонымен жұрт жүзден, елуден топтасып жайғасты. 41Иса бес күлше мен екі кепкен балықты қолына алып, көкке қарап тұрып шүкірлік етті.[*] Нанды халыққа тарату үшін үзіп-үзіп, шәкірттеріне бере берді, екі балықты да бәріне бөліп, үлестірді. 42Барлығы да жеп тойды.

43Соңында олар нан үзімдері мен балықтан артылып қалғандарын жинап алғанда он екі себет[*] толды. 44Ал тамақтанған ер адамдардың жалпы саны бес мыңдай еді.[*]


Көл бетінде және сол маңайда орын алған кереметтер

45Бұдан кейін Иса дереу шәкірттеріне қайыққа мініп, Өзінен бұрын көлдің солтүстік жағасындағы Бетсайдаға баруға бұйырды. Ал Өзі халықты таратып жібермек болып, сол жерде қалды. 46Иса жұртты қайтарып жіберген соң, (көктегі Әкесіне) сиынып мінажат ету[†] үшін бір төбенің басына шықты.

47Кеш түскенде қайық көл ортасында еді, ал Иса құрлықта жалғыз тұрды. 48Сонда Ол ескек есіп бара жатқан шәкірттерінің қиыншылыққа тап болғанын көрді. Себебі жел қарсы соғып тұрған еді. Таңғы алагеуімде[*] Иса оларға көл бетімен жақындап келіп, қастарынан өтіп кетпекші болды. 49Оның көл үстінде жаяу жүргенін байқап қалып, шәкірттері елес екен деп ойлап, айқайлап жіберді. 50Өйткені бәрі де Оны көріп, қорқып кетті.

Иса оларға дереу тіл қатып: «Қорықпаңдар, бұл Менмін ғой! Үрейлерің ұшпасын!» — деп көңілдерін орнықтырды да, 51олардың қайығына мінді. Сонда жел де басылды. Шәкірттері қатты қайран қалып, аң-таң болды. 52Себебі нанмен болған кереметті түсінбеген олар Исаның кім екенін әлі де шын жүректен ұқпаған еді.[*]

53Осылай Иса шәкірттерімен бірге көлден өтіп, Генесәрет қаласының маңына жетіп, жағаға тоқтады. 54Қайықтан түсісімен Исаны халық бірден-ақ таныды. 55Олар бүкіл төңіректі тездете аралап шығып, ондағы ауру-сырқауларды жатқан төсеніштерімен көтеріп алып келе бастады. Олар Исаның қай жерде жүргенін естіп білгенде, науқас адамдарын сонда апарды. 56Иса қай жерге бармасын — қай ауылға, қай қалаға не елді мекенге кірсе де, жұрт ауру-науқастарды сонда әкеліп, базар алаңдарына орналастырды. Науқастар Исадан тек Оның шапанының шетіне қол тигізуге рұқсат етуін сұрады. Оған қол тигізгендердің бәрі де сауығып кетіп жатты!

#### 7


Рухани тазалық пен арамдық туралы

1Бірде парызшылдар[†] және Иерусалимнен келген бірнеше дін мұғалімдері[*] Исаның қасына жиналған еді. 2Олар Оның кейбір шәкірттерінің діни қол жуу рәсімін[*] орындамай нан жеп отырғандарын байқады. 3Ал парызшылдар, тіпті яһудилердің бәрі дерлік, ата-бабаларынан қалған әдет-ғұрыпқа сай қол жуу рәсімін ұқыптылықпен орындамай тамақ ішпейтін. 4Олар базардан қайтып келгеннен кейін суға түсу рәсімінен өтпейінше, дастарқан басына да отырмайтын. Сондай-ақ, ыдыс-аяқтары мен құмыраларын, қазандары мен орындықтарын да діни рәсімге сай жуып-шаюды әрі сол секілді тағы басқа көптеген дәстүрлі салттарды берік ұстанатын. 5Сондықтан парызшылдар мен дін мұғалімдері Исаға:

— Шәкірттеріңіз неге ата-бабаларымыздан қалған салт-дәстүрге сай істемейді? — деген сұрақ қойды. — Олар қол жуу рәсімін орындамай-ақ тамақтана береді екен!

6Исаның жауабы мынау болды:

— Екі жүзді сендер жайында Ишая пайғамбар[†] алдын ала дәл айтып кеткен! Оның жазбасында былай делінген ғой: «Бұл халық Мені тек ауызбен ғана сыйлайды, ал жүректері Менен тым алшақ. 7Адам[†] баласы шығарған ережелерді үйретіп, Мені құрметтегенсиді, ал солары бекершілік!»[*]

8Себебі сендер Құдайдың өсиеттерінен бас тартып, адам ойынан туған дәстүрлерді ұстанып жүрсіңдер,[*] — деді. 9Иса[†] сөзін жалғастырып оларға мынаны да айтты:

— Өз дәстүрлеріңді сақтау үшін Құдайдың өсиеттерін былай қойып, оларды менсінбеулерің қандай «жақсылық»?! 10Құдай[†] Мұса пайғамбар арқылы: «Ата-анаңды сыйла!» және: «Егер біреу әкесін не шешесін жамандайтын болса,[*] ол өлтірілсін!» деп бұйырған еді ғой.[*] 11Бірақ сендер адамның өз әкесіне не шешесіне: «Менен көрмек игіліктеріңізді мен құрбан етіп қойдым, яки Құдай жолына бағыштадым» деуіне рұқсат бересіңдер. 12Осылайша сол адамның әке-шешесіне ешқандай көмек бермей, оларды сыйламауына жол бересіңдер. 13Сөйтіп сендер өз дәстүрлеріңді орнатып, Құдайдың бұйрығын жоққа шығардыңдар![*] Бұған ұқсас тағы басқа да теріс қылықтарды көптеп істеп жүрсіңдер.

14Иса жиналған халықты қайтадан қасына шақырып алды да, оларға былай деді:

— Бәрің де сөзіме құлақ салып, мынаны жақсылап ұғып алыңдар: 15-16адам бойына сырттан енген еш нәрсе де оны арамдай алмайды. Керісінше, ішінен шыққандары адамды арамдайды. (Құлағы барлар жақсылап тыңдасын!)

17Иса халықтың қасынан кетіп, бір үйге кіргеннен кейін, шәкірттері жаңағы астарлап айтқандарының мәнісін сұрады.

18— Сендер де айтқандарымды әлі түсінбей тұрсыңдар ма? — деп жауап берді Иса. — Бойына сырттан енген тағамдар адамды арамдай алмайды. Мұны шынымен ұқпайсыңдар ма? 19Себебі олар жүрекке емес, тек асқазанға жетіп, кейін денеден шығып кетеді. — Осылай Иса барлық тағамдардың да адал екенін айтты.[*] 20Ол тағы да былай деді: — Адамды арамдайтын — оның ішкі дүниесінен шыққандары! 21Себебі адамның ішкі дүниесінен, яғни оның жүрегінен, шығатындар мыналар: жаман ойлар, азғындық,[*] неке адалдығын бұзу, кісі өлтіру, 22ұрлық, ашкөздік, зұлымдық, алдаушылық, жүгенсіздік, қызғаныш, жамандау, тәкаппарлық және ақымақтық.[*] 23Осындай арамдықтардың бәрі адамның ішкі дүниесінен шығып, оның өзін арамдайды.


Шетелдік әйелдің Мәсіхке деген зор сенімі

24Иса сол жерден жолға шығып, Тир (мен Сидон) аймағына[*] барды. Өзін жергілікті халыққа танытқысы келмей,[*] бір үйге кірді. Алайда Ол бейтаныс болып қала алмады. 25Себебі Оның келгені туралы естіген бір әйел дереу жақындап, аяғына жығылып тағзым етті. 26Әйел Исраил халқынан емес,[*] (Құдайға сенбейтін) Сириядағы Финикия өлкесінен болатын. Оның жын соққан жас қызы бар еді. Әйел Исадан қызындағы жынды қуып шығаруын сұрады. 27Бірақ Иса оған:

— Алдымен «балалар» жеп тойсын: «Балалардың нанын алып қойып, үй күшіктеріне тастау дұрыс емес», — деді.[*] Әйел:

28— Айтқаныңыз дұрыс, Тақсыр! Дегенмен «үй күшіктері» де сәбилердің дастарқанынан түскен ұсақ-түйек қалдықтармен қоректенеді ғой?[*] — деп жауап берді. 29Сонда Иса:

— Мұны дәл айттың. Сол үшін үйіңе қайта бер, жын қызыңның бойынан шығып кетті, — деді. 30Әйел үйіне қайта оралған соң, қызының жынынан арылып, төсекте тыныш жатқанын көрді.


Мәсіхтің көптеген шетелдіктерді сауықтыруы

31Иса Тирден кетіп, Сидон арқылы Ғалилея көліне оралып, Онқала аймағына барды.[*] 32Сол жерде адамдар Исаға саңырау, тілі мүкіс біреуді алып келді. Олар Исадан оның үстіне қолын қойып бата беруін өтінді. 33Иса сол кісіні көпшіліктен былайырақ алып шығып, екі саусағын оның құлақтарына тықты. Бұдан кейін түкіріп тастап,[*] қолын кемтар адамның тіліне тигізді, 34әрі көкке қарап күрсініп,[*] оған: «Еффата!»[*] яғни «Ашыл!» — деді. 35Сол сәтте-ақ адамның құлақтары ашылды және тілінің байлауы шешіліп, айқын сөйлеп кетті![*]

36Иса жұртқа бұл туралы тіс жармауға бұйырды. Алайда Ол неғұрлым қатаң тыйым салғанмен, халық болған оқиғаны соғұрлым кеңірек жариялады. 37Олар әбден қайран қалып: «Ол істеген әр нәрсе де керемет[†] жақсы![*] Тіпті саңырауларды еститін, мылқауларды сөйлейтін қылады!» — деп таңғалысты.

#### 8


Мәсіхтің төрт мыңнан астам адамды тамақтандыруы

1Сол күндері қайтадан халық көп жиналып, жейтін тамақтары болмады. Иса[†] шәкірттерін қасына шақырып:

2— Халыққа жаным ашиды. Олар үш күннен бері қасымда болып, жейтін азықтары қалмады. 3Оларды аш күйлерінде үйлеріне қайтарып жіберсем, жолшыбай әлсіреп, құлап қалар. Ал бірқатары тым қашықтан келді, — деді. 4Шәкірттері:

— Осы құлазыған айдалада бұларды тамақтандыруға жететін нанды қайдан табуға болады? — деп жауап берді. 5Иса:

— Қанша нандарың бар? — деп сұрағанда, олар:

— Жеті күлше, — деді.

6Сонда Иса жұртқа жерге жайғасуға бұйырды. Жеті күлшені қолына алып, шүкірлік етті. Оларды адамдарға тарату үшін үзіп-үзіп, шәкірттеріне берді. Олар халыққа үлестірді. 7Бірнеше кепкен ұсақ балықтары[*] да болды. Иса оларды да алып, шүкірлік етіп, жұртқа үлестіруге бұйырды. 8-9Осылай шамамен төрт мыңдай отбасы[*] тамақтанып, тойып алды. Кейін қалдықтарды жинап алғанда, жеті үлкен себет толды. Соңынан Иса халықты таратып жіберді.


Діндарлардың екіжүзділігінен сақтанып, Мәсіхке шынайы сену жайлы ескерту

10Көп ұзамай Иса шәкірттерін ертіп қайыққа мініп, Далманутаның[*] маңына жөнелді. 11Сол жердегі парызшылдар[†] Исаның қасына келіп, Онымен айтыспақшы болды. Оның билігін сынау үшін көктің құдіретімен бір кереметті[†][*] көрсетуін талап етті. 12Иса рухында терең күрсініп, оларға:

— Осы ұрпақ не үшін керемет көрсетуімді талап етеді? Сендерге шындығын айтайын: бұл ұрпаққа ешбір керемет көрсетілмейді![*] — деді. 13Содан Иса оларды тастап, қайтадан қайыққа мініп, көлдің ар жағына қарай жүзіп кетті.

14Оның шәкірттері нан әкелуді ұмытып кеткендіктен, қайықта тек бір күлше ғана болды. 15Иса оларға:

— Абайлаңдар, парызшылдардың және Иродтың «ашытқыларынан» сақтаныңдар![*] — деп ескертті. 16Шәкірттері өзара пікірлесіп:

— Бұны нанымыздың жоқтығынан айтқан шығар, — десті. 17Иса оларын біле қойып, былай деп сұрады:

— Сендер нанымыз жоқ деп неге пікірлесіп отырсыңдар? Жасағандарымды әлі де түсінбей, олардың мәнісін ұқпайсыңдар ма? Әлде жүректерің қасарысқан ба?[*] 18Көздерің болғанмен көрмей, құлақтарың болғанмен естімейсіңдер ме? Кәне, естеріңе түсіріңдерші: 19Мен бес күлше нанды бес мың адамға үлестіріп бергенімде, қалдықтардан неше себет жинап едіңдер? — Шәкірттері:

— Он екі, — деді.

20— Әрі жеті күлшені төрт мың адамға үлестіргенімде, артылып қалғаны қанша үлкен себет болды? — Олар:

— Жетеу, — дегенде, 21Иса:

— Сендер әлі де ұқпай тұрсыңдар ма?! — деген сұрақ қойды.


Бетсайдадағы зағиптың көзінің ашылуы

22Сонымен олар Бетсайда қаласына жетті. Сонда адамдар бір соқыр кісіні алып келіп, Исадан оған қолын тигізіп сауықтыруын өтінді. 23Иса осы зағипты қолынан ұстап, ауылдан жетелеп шықты. Оның көзіне бір түкіріп, үстіне қолын қойып:

— Бір нәрсе көріп тұрсың ба? — деп сұрады. 24Әлгі кісі көз тігіп:

— Адамдарды көріп тұрмын! Олар жүріп бара жатқан ағаш[†] діңдеріне ұқсайды, — деді. 25Иса зағиптың көздеріне қайтадан қолын тигізіп, қарауға бұйырды. Сонда оның көзі ашылып, бәрін де анық көрді. 26Иса оған:

— Мына ауылға кірме (ондағы ешкімге болған оқиға туралы тіс жарма)! — деп ескертіп, үйіне қайтарып жіберді.


Иса шын мәнісінде кім, Оның жолы қандай болмақ?

27Иса шәкірттерін ертіп сол маңайдан кетіп, Філіп-Кесариясы[*] қаласының айналасындағы ауылдарға барды. Жолшыбай Ол шәкірттеріне:

— Жұрт Мені кім деп жүр? — деген сұрақ қойды. 28Олар:

— Біреулері Сізді шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия, ал басқалары Ілияс пайғамбар,[†] тағы басқалары ежелгі пайғамбарлардың өзге біреуі деп жүр,[*] — деді. 29Сонда Иса:

— Ал сендер Мені кім дейсіңдер? — деп сұрады. Петір Оған жауап беріп:

— Сіз Мәсіхсіз![†][*] — деді. 30Бірақ Иса шәкірттеріне Өзінің кім екені жөнінде ешкімге тіс жармауларын ескертті.[*] 31Мұнан кейін оларға былай деп тәлім бере бастады:

— Көктен келген Билеуші,[†] Мен, көп азап шегуге тиіспін:[*] рубасылар мен басты діни қызметкерлердің[†] және дін мұғалімдерінің Өзімнен бас тартулары әрі Менің өлтірілуім, бірақ содан кейінгі үшінші күні қайта тірілуім[†] де қажет!

32Иса мұны бүкпесіз ашық айтқан еді. Сонда Петір Оны былайырақ алып шығып, қарсылық білдіре бастады. 33Бірақ Иса бұрылып, шәкірттеріне қарады да, Петірге: «Менен аулақ кет, әзәзіл![*] Сен Құдайдың емес, адамның қалауын ойлап тұрсың!» — деп тыйым салды.

34Бұдан кейін Иса халықты және Өзінің шәкірттерін қасына шақырып алып, оларға мынаны айтты:

— Маған еріп шәкіртім болғысы келген әркім өз еркі бойынша өмір сүруін қойсын, әрі айқышын арқалаған кісідей азапты өлімге дайын болып Менің жолыммен жүрсін![*] 35Себебі кім өмірімді сақтаймын десе, одан айырылады,[*] ал өмірін Мен үшін және Ізгі хабар үшін қиған әркім оны (мәңгі) аман сақтап қалады.

36Адам[†] бүкіл дүниеге ие болып, сол себепті (мәңгілік) өмірінен[†] айырылса, бұдан оған не пайда? 37Адам өз өмірі үшін қандай құн төлей алады?[*] 38Себебі кім осы опасыз, күнәкар ұрпақ арасында Мені және айтқан сөздерімді танудан бас тартса, Мен де Билеуші ретінде Әкемнің салтанатты ұлылығымен Оның қасиетті[†] періштелерін[†] ертіп көктен қайтып келген кезімде[*] сол адамды танудан бас тартамын.[*]

#### 9


Мәсіхтің өз Патшалығының нұрлы салтанатымен көрінуі

1Иса[†] жиналғандарға:

— Сендерге шын айтамын: осында тұрған кейбіреулерің Құдайдың Патшалығының[†] құдіретпен келуін өз көздеріңмен көрмей,[*] өлмейсіңдер, — деді.

2Иса осыдан алты күннен кейін тек Петір, Жақып және Жоханды ғана ертіп бір биік таудың басына көтерілді. Сол жерде Исаның сыртқы түрі үш елшісінің көз алдында өзгеріске түсті. 3Оның киімдері жарқырап, жер бетіндегі бірде-бір шебер ағарта алмайтындай аппақ болып кетті.[*] 4Сонда (ежелде өмір сүрген) Ілияс пайғамбар[†] мен Мұса пайғамбар[*] пайда болып, Исамен сөйлесті.

5Сол кезде Петір Исаға: «Ұстаз, бұл жерде болғанымыз қандай жақсы! Біреуін Сізге, біреуін Мұсаға, біреуін Ілиясқа арнап үш күрке[*] құрайық», — деп тіл қатты. 6Себебі үш елшіні үрей билегендіктен, Петір не айтарын білмеді. 7Сонда бір бұлт[*] пайда болып, оларға көлеңкесін түсірді. Бұлт ішінен: «Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым.[†][*] Оны тыңдаңдар!» — деген дауыс шықты. 8Кенеттен үш шәкірт жан-жақтарына қарап, қастарында Исадан басқа ешкімді де көрмеді.

9Таудан түсіп бара жатқанда Иса оларға: «Көктен келген Билеуші[†][*] өлімнен қайта тірілгенше, бұл көргендерің туралы ешкімге тіс жармаңдар!» — деп бұйырды. 10Үшеуі осы айтылғанды естеріне сақтап, «өлімнен қайта тірілгенше» дегеннің мәнін өзара сұрасты.[*]


Ілияс пайғамбардың қайтып келуі жайлы сұрақ

11Кейінірек шәкірттері Исаға мынадай сұрақ қойды:

— Дін мұғалімдерінің «алдымен Ілияс пайғамбар дүниеге қайтып келуге тиіс»[*] деулері қалай? — Иса:

12— Ілиястың алдымен келіп, бәрін қалпына келтіретіні рас. Ал көктен келген Билеушінің көп азап шегіп, қорлануға тиіс болатыны туралы Киелі[†] жазбаларда неліктен жазылған?[*] 13Бірақ сендерге шындығын айтайын: Ілияс келген де еді! Алайда ол туралы Киелі жазбаларда алдын ала айтылғандай, адамдар оған ойына келгендерін істеді,[*] — деп жауап берді.


Мәсіхтің жын азаптаған баланы сауықтыруы

14Осылай Иса үш елшісімен қалған шәкірттеріне қайта оралды. Сонда олар шәкірттердің айналасына жиналған қалың топты және шәкірттерімен айтысып тұрған дін мұғалімдерін көрді. 15Бүкіл халық Исаны көрісімен қатты таңғалып, Оны қарсы ала жүгірді. 16Иса олардан:

— Бұлармен не туралы айтысып жатырсыңдар? — деп сұрады. 17Халықтың арасынан біреу:

— Ұстаз, мен ұлымды Сізге көрсету үшін осында әкелген едім. Оны жын соғып, бала мылқау болып қалды.[*] 18Жыны қайда ұстаса, сол жерде алып ұрады. Баланың аузынан көбік ағып, тістерін шықырлатып, сіресіп қатып қалады. Шәкірттеріңізден жынды қуып шығуларын сұраған едім, бірақ олардың қолынан келмеді! — деп жауап берді. 19Сонда Иса:

— Ей, сенбейтін ұрпақ-ай! Қанша уақыт қастарыңда болмақпын, қанша уақыт сендерге төзбекпін?! Кәне, баланы Маған әкеліңдер! — деді. 20Содан олар баланы Исаның қасына алып келді. Жын Оны көрісімен-ақ баланы қалшылдата бастады. Бала жерге құлап түсіп, аузынан көбік шаша дөңбекшіп жатты. 21Иса оның әкесінен:

— Ұлың қашаннан бері мұндай? — деп сұрады.

— Кішкентай кезінен бері. 22Жын оны құртпақ болып, жиі-жиі отқа да, суға да құлатып келеді. Қолыңыздан келсе, бізді мүсіркеп жәрдем ете көріңіз! — деді әкесі. 23Иса оған:

— «Қолыңыздан келсе» деген не сөз? Сенушіге бәрі де мүмкін,[*] — деп жауап берді. 24Баланың әкесі (көзіне жас алып) дереу:

— Мен сенемін. Сенімім жетіспегенде оны нығайта көріңіз! — деп дауыстап жіберді.

25Иса тағы көбірек халықтың жүгіріп келіп, жиналып жатқанын байқаған соң, жынға қатаң бұйрық беріп: «Саңырау, мылқау қылатын жын, саған бұйырамын: бұдан шық! Енді қайтып еш уақытта оған жолама!» — деді. 26Жын шыңғырып жіберіп, баланы қатты қалшылдатты да, шығып кетті. Бала өліп қалғандай сұлық жатты. Сондықтан жұрттың көбі оны өлді десті. 27Бірақ Иса қолынан демеп көтергенде, бала орнынан тұрды.

28Иса шәкірттерімен үйіне барып, кірген соң, олар оңашада:

— Неліктен біз жынды қуып шығара алмадық? — деп сұрады. Иса оларға былай деп жауап берді:

29— Мұндай жындарды тек Құдайға сиынып мінажат ету[†] (және ораза ұстау) арқылы ғана қуып шығаруға болады.[*]


Мәсіхтің алдындағы азапты жол, ал шәкірттерінің арасындағы бәсекелестік

30Олар сол жерден кетіп, Ғалилея аймағы арқылы жол жүрді. Иса мұны ешкімнің білгенін қаламады, 31себебі Ол шәкірттеріне тәлім беріп жүрді. (Өз басынан өткізетіндері туралы) былай деді: «Көктен келген Билеушіні[*] адамдардың қолына ұстап береді! Оны өлтіреді, бірақ содан кейінгі үшінші күні Ол қайта тіріледі!» 32Бірақ шәкірттері бұл сөздердің мағынасын ұғынбады, ал Исаға сұрақ қоюға батылдары бармады.

33Олар Қапарнаум қаласына келіп, бір үйге түскеннен кейін, Иса шәкірттеріне:

— Жолшыбай не туралы пікірлестіңдер? — деген сұрақ қойды. 34Бірақ шәкірттері үндемеді, өйткені олар жолшыбай келе жатып: «Қайсымыздың жолымыз ең үлкен?» — деп өзара пікірлескен болатын.

35Иса жайғасып отырғаннан кейін, он екі елшісін қасына шақырып алып:

— Кім ең бастыларың болғысы келсе, сол бәріңнен де кішік болып, бәріңе қызмет ете берсін! — деді. 36Содан Иса бір кішкентай баланы алып, орталарына тұрғызып қойды. Оны құшақтап:

37— Кім Менің атымнан осындай бір сәбиді қабылдаса, соның Мені де қабылдағаны. Ал кім Мені қабылдаса, оның тек Өзімді ғана емес, Мені Жібергенді де қабылдағаны, — деді.

38Сонда Жохан:

— Ұстаз, Сіздің атыңызбен адамдардың жындарын қуып шығарып жатқан біреуді көрдік. Оған тыйым салдық. Ол бізге еріп жүрген жоқ қой, — деді. 39Бірақ Исаның жауабы мынау болды:

— Оған тыйым салмаңдар! Менің атыммен керемет[†] істеген[*] ешкім де жуыр маңда Мені қаралап, жамандай қоймас. 40Бізге қарсы болмағанның бізге жақтас болғаны.

41Сендерге шындығын айтайын: Мәсіхтің[†] жолымен жүргендерің үшін[*] сендерге ең болмағанда бір тостаған су берген әркім сол үшін алатын сыйынан құр алақан қалмайды!


Басқаны күнәға азғырудан қатаң сақтандыру

42Алайда кім Маған сенетін осы кішкенелердің[*] біреуін азғырып теріс жолға түсірсе, ол үшін мойнына диірменнің зор тасы байланып, теңізге лақтырылғаны жақсырақ болар еді![*]

43-46(Иса сөзін жалғастырып, астарлап былай деді:) — Егер сені өз қолың не аяғың (секілді өте қажетті нәрсең) күнәға азғырса, ол сен үшін «шауып тасталған» сияқты жоқ болсын.[*] «Екі қол-аяқпен» мәңгі сөнбес тозақ[†] отына лақтырылғаннан гөрі «сыңар аяқ-қолмен» мәңгілік өмірді[†] иемденгенің артық болар еді.[*] 47Егер де сені көзің (секілді өте құнды нәрсең) күнәға азғырса, ол сен үшін ойып тасталған сияқты жоқ болсын.[*] «Екі көзіңмен» тозаққа лақтырылғаннан гөрі «сыңар көзбен» Құдайдың Патшалығына кіргенің артық болар еді. 48Тозақта «тәндерін кеміретін құрттар өлмейді, жалындаған от та сөнбейді».[*]

49Шалынған құрбандықтардың тұзбен тазартылатыны сияқты, әрқайсың да азап отынан өтесіңдер.[*] 50(Тағамды бұзылудан сақтау үшін) тұз пайдалы. Ал егер тұз өз күшінен айырылған болса, онысын қалай қалпына келтіруге болады?[*] Ендеше жан дүниелеріңде тазартатын «тұз» болсын! Осылай өзара тату-тәтті өмір сүріңдер![*]

#### 10


Отбасы жайлы тәлім

1Иса[†] сол жерден шығып, Яһудея аймағына әрі Иордан өзенінің шығыс бетіне барды. Қасына қайтадан халық жиналып, Иса Өзінің әдеті бойынша оларға тәлім берді. 2Бірнеше парызшылдар[†] келіп, Исаны сынамақ болып:

— Күйеуінің әйелімен ажырасуына бола ма? — деген сұрақ қойды. 3Иса:

— Мұса пайғамбар[†][*] сендерге не бұйырған? — деп жауап қайырды.

4— Мұса пайғамбар күйеуінің арнайы қағазды жазып беріп, әйелімен ажырасуына рұқсат еткен ғой![*] — деді олар. 5Сонда Иса былай деп жауап қатты:

— Мұса сендерге осы ережені жүректеріңнің Құдайдың еркіне мойынсұнбай қасарысқандығына бола жазып қалдырған. 6Алайда жаратылыстың басталуында-ақ «Құдай[†] адамды бірін еркек, бірін әйел қылып жаратты».[*] 7«Сондықтан еркек әке-шешесін қалдырып, 8әйеліне қосылады, сөйтіп екеуі біртұтас болады»[*] (деп те Тауратта жазылған). Осылайша олар енді екеу емес, біртұтас! 9Сонымен Құдай қосқандарды адам[†] баласы ажыратпасын!

10Үйде шәкірттері Исадан бұл туралы тағы да сұрағанда, 11Ол:

— Кім әйелімен ажырасып, басқаны алса, сол неке адалдығын бұзады.[*] 12Егер әйел күйеуімен ажырасып, басқаға тисе, оның да неке адалдығын бұзғаны, — деп түсіндірді.


13Адамдар Исаға балаларын алып келіп, Одан соларға қолын тигізіп бата беруін өтінді. Бірақ шәкірттері (Исаны мазалағандары үшін) оларды сөкті. 14Мұны байқаған Иса наразы болып былай деді:

— Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар! Құдайдың Патшалығы[†] сондайларға арналған. 15Сендерге шындығын айтайын: кім Құдайдың Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, оған кіре алмайды.[*] — 16Содан Иса балаларды құшақтап, үстеріне қолын қойып бата берді.


Байлықтың қаупі, ал Мәсіхтің жолындағы игіліктер

17Иса сапарға шыққанда, бір жігіт алдынан жүгіріп шығып, Оған тізесін бүгіп тағзым етті. Жігіт Исаға:

— Ізгі Ұстаз! Мәңгілік өмірге[†] ие болу[*] үшін не істеуім керек? — деген сұрақ қойды. 18Иса оған:

— Мені неге ізгі дейсің? Құдайдан басқа ешкім де ізгі емес. 19Оның өсиеттерін білесің ғой: «Неке адалдығын бұзба; кісі өлтірме; ұрлық жасама; жалған куәлік берме; ешкімнің ақысын жеме; ата-анаңды сыйла!»[*] — деді. 20Жігіт:

— Ұстаз, бұлардың бәрін де жастайымнан орындап келемін,[*] — деп жауап берді. 21Иса оған қарап тұрып, сүйіспеншілікпен:

— Саған бір нәрсе жетіспейді: барып, қолыңдағы мал-мүлкіңді сатып, түскен ақшаны мұқтаждарға үлестіріп бер. Сонда сенің қазынаң көкте болады. Өзің қайтып келіп, шәкіртім болып соңымнан ер![*] — деді. 22Бұл сөзге жігіт еңсесі түсіп қапаланды да, сол жерден кетіп қалды. Себебі ол аса дәулетті болатын.

23Иса айнала қарап, шәкірттеріне: «Мал-мүлікке бай адамдардың Құдайдың Патшалығына кіруі қандай қиын!» — деді. 24Оның айтқандарына шәкірттері абыржып, қайран қалды. Ал Иса тағы да:

— Жігіттер! (Байлықтарына сенгендер үшін) Құдайдың Патшалығына кіру қандай қиын! 25Байдың Құдайдың Патшалығына кіруінен гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай, — деп қосты. 26Шәкірттер аса қатты таңғалып, өзара:

— Ендеше кім (Құдайдың қаһарынан) құтқарыла алады?! — десті. 27Иса оларға қарап:

— Бұл, адамның қолынан келмейді, бірақ Құдайдың қолынан келеді. Оның қолынан бәрі де келеді![*] — деді. 28Петір Исаға:

— Міне, біз барлығын қалдырып, Сіздің соңыңыздан еріп жүрміз, — дей бастап еді. 29Иса былай деп жауап қатты:

— Сендерге шындығын айтайын: үй-жайын, бауырларын,[*] әке-шешесін, әйелін, бала-шағасын не жер-суын Маған және Ізгі хабарға бола қалдырған әркімге 30сол үшін осы заманда қуғын-сүргін көргеннің өзінде де үй-жай, аға-іні, апа-қарындас (не әпке-сіңлі), әке-шеше, бала-шаға, жер-су жүз есе артығымен қайтарылады, әрі келер заманда ол мәңгілік өмірге ие болады.[*]

31Сол заманда көптеген алдыңғы қатарлылар соңғылар болады, ал соңғылар алдыңғы қатарға шығады.[*]


Мәсіхтің ізгілікті де азапты жолы

32Сол кезде олар Иерусалимге көтерілетін жолмен өрлеп бара жатты. Иса алдарында жүрді, ал шәкірттері абыржып, Оның соңынан ерген халық та қорқып келе жатты. Иса қайтадан он екі елшісін қасына шақырып алып, оларға (Өзінің басынан өткізетіндері туралы) айта бастады: 33«Енді Иерусалимге өрлеп бара жатырмыз. Сол жерде біреу көктен келген Билеушіні[†][*] басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдеріне сатып кетеді. Олар Оны өлімге кесіп, Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамдарына ұстап береді. 34Солар Оны мазақ етіп, бетіне түкіріп, қамшымен сабайды, ақырында өлтіреді. Алайда Ол үшінші күні қайта тіріледі!»

35Сол кезде Зебедейдің ұлдары Жақып пен Жохан Исаның қасына келіп:

— Ұстаз, Сізден бір өтінішіміз бар, соны орындасаңыз екен, — деді. Иса:

36— Өздеріңе не істегенімді қалайсыңдар? — деп сұрады. Олар:

37— Сіз бұдан кейін салтанатты ұлылығыңызға ие болған кезде бірімізге оң, екіншімізге сол жағыңызға отыруды бұйырсаңыз екен, — деген тілек білдірді. 38Иса оларға жауап беріп былай деді:

— Сендер не сұрап тұрғандарыңды ұқпайсыңдар! Мен (Құдайдың қаһарына толы) «тостағаннан ішіп», (азапты) «шомылудан» өтпекпін! Ал сендер солай істей аласыңдар ма?[*] — 39Екі шәкірт:

— Иә, істей аламыз,[*] — дегенде, Иса:

— Мен ішетін «тостағаннан» сендер де ішіп, Мен өтетін «шомылудан» сендер де өтетін боласыңдар.[*] 40Бірақ оң мен сол жағыма отыруға тағайындау Менің қолымда емес. Көктегі Әкем кімге дайындаған болса, солар отырады, — деп сөзін аяқтады.

41Қалған он елші[†] мұны естігенде Жақып пен Жоханға наразы болды. 42Иса оларды қасына шақырып алып, былай деді:

— Билеушілері деп саналатындар қол астындағы халықтарды билеп-төстеп, төрелері де соларға қатаң әмір жүргізеді, соны білесіңдер. 43Бірақ сендердің араларыңда ондай болмасын! Керісінше, қайсың ұлы болғысы келсе, сол өзгелеріңе қызмет ете берсін! 44Қайсың ең бастыларың болғысы келсе, сол бәріңе құл іспетті қызмет көрсете берсін![*] 45Себебі Мен де[*] Құдай тағайындаған Билеуші[†] бола тұра, Өзіме қызмет еткізу үшін емес, Өзім қызмет етіп, көптеген адамдардың азаттық төлемін өтеп жанымды қию үшін[*] осы дүниеге[†] келдім.


Зағип Бартімейдің көзі ашылып, Исаға еруі

46Иса шәкірттерімен жол жүріп[*] Иерихон қаласына жетті. Олар халықтың үлкен тобымен бірге қаладан шығып бара жатқанда, жол жиегінде бір соқыр адам қайыр сұрап отырған еді. Оның есімі Тімей ұлы Бартімей болатын. 47Бартімей өтіп бара жатқан Адамның назареттік Иса екенін естіп: «Дәуіттің Ұрпағы[†][*] Иса, маған рақым ете көріңіз!» — деп айқайлай бастады. 48Көпшілігі оған ұрсып, үндемеуді бұйырды; бірақ ол одан бетер айқайлап: «Дәуіттің Ұрпағы, маған рақым ете көріңіз!» — деп жалбарынды. 49Иса тоқтай қалып: «Шақырыңдар оны!» — деп бұйырды. Олар соқыр адамға: «Көтер еңсеңді, түрегел! Ол сені шақырып жатыр», — деді. 50Бартімей жамылғысын шеше ұшып тұрып, Исаға жетіп келді. 51Иса:

— Өзіңе не істегенімді қалайсың? — деп сұрады. Зағип:

— Ұстаз, көзімді көретін етсеңіз екен! — деп өтінді. 52Иса оған:

— Жүре бер, сен сенімің арқылы құтқарылдың,[*] — деді. Сол сәтте-ақ оның көзі ашылып, көретін болды! Содан Бартімей Исаға еріп жолға шықты.

#### 11


Мәсіхтің елдің астанасы Иерусалимге бейбіт Патша ретінде кіруі

1Осылай Иса[†] мен шәкірттері Иерусалимге таяп, Зәйтүн тауының беткейіндегі Бетфаге мен Бетания ауылдарына[*] жақындап келді. Сонда Иса шәкірттерінің екеуін жұмсап, 2оларға мынадай тапсырма берді:

— Қарсы алдарыңдағы ауылға барыңдар. Оған кірген бойда байлаулы тұрған, әлі ешкім мінбеген бір тайқар есекті көресіңдер. Соны шешіп, алып келіңдер. 3Егер біреу сендерден «Бұл не қылғандарың?» деп сұрай қалса, оған: «Ол Мырзамызға[†] керек, жуық арада кері қайтарып жібереді» деп жауап беріңдер.

4Екі шәкірт барғанда көше бойындағы бір үйдің қақпасына байлаулы тұрған жас есекті тауып, шылбырын шешті. 5Сол жерде тұрғандардың кейбіреулері: «Тайқарды шешіп не істемексіңдер?» — деп сұрады. 6Екі шәкірт Исаның айтқанындай жауап берді. Содан әлгілер оларға кедергі жасамай, жайларына жіберді. 7Екі шәкірт жас есекті Исаға алып келіп, үстіне шапандарын жапқаннан кейін, Иса оған мінді.

8(Иерусалимге бара жатқан) көптеген адамдар[*] жамылғыларын жолға жайса, өзгелері даладан жас бұтақшаларды кесіп әкеліп, соларды Исаның алдына төсеумен болды.[*] 9Осылай Исаның алды-артынан еріп жүргендер қатты дауыспен былай деп айқай салды:


«Тәңір Ие мадақталсын!»[*]
«Жаратқанның атынан келе жатқан (Патша) жарылқанған!»[*]
10«Арғы тегіміз Дәуіттің қайта орнайтын патшалығы жарылқанған!»[*]
«Заңғар аспанда[†] Жаратқан Ие[†] мадақталсын!»[*]


11Осылай Иса Иерусалимге кірді де, ғибадатханаға[†] барып, оны айнала қарап шықты.[*] Кеш батқанда Ол он екі елшісін ертіп қаладан шығып, Бетания ауылына барды.


Жеміссіз інжір ағашының қарғалуы, ғибадатхананың арамдықтан тазартылуы

12Келесі күні олар Бетаниядан шыққанда, Исаның қарны ашты. 13Алысырақтан жапырақ жайған інжір ағашын[†] көрген Ол жемісінің бар-жоғын байқау үшін қасына барды. Бірақ ағаштан жапырақтан өзге ештеңе таппады. Жеміс беретін маусымы әлі болмаған еді.[*] 14Сонда Иса: «Бұдан былай мәңгі ешкім де жемісіңнен дәм татпасын!» — деді.[*] Шәкірттері Исаның осы айтқандарын естіді.

15Сонымен олар Иерусалимге жетті. Иса ғибадатхана алаңына кіріп, ондағы сатушылар мен алушыларды қуып шығара бастады: шетелдік ақшаны (зекет беру үшін жергілікті теңгелерге) айырбастаушылардың үстелдері мен (құрбандыққа шалынатын) көгершіндерді сатушылардың орындықтарын аударып тастады, әрі 16жүк көтергендердің ғибадатхана ауласымен өтулеріне де тыйым салды. 17Оларға: «Киелі[†] жазбаларда: «Менің (киелі) үйім барлық ұлттар мінажат ететін үй деп аталатын болады!»[*] делінген емес пе? Бірақ сендер оны «қарақшылар ордасына» айналдырғансыңдар!»[*] — деп қатаң ескертіп тәлім берді.

18Мұны дін мұғалімдері мен басты діни қызметкерлер[†] де естіп, Исаның көзін құртудың жолын іздеді. Себебі жұрттың бәрі Оның тәліміне қатты қайран қалғандықтан, олар Исадан қорқып жүрді.[*] 19Кеш түсе Иса шәкірттерін ертіп қаладан шығып кетті.


Құдайға сеніммен, таза жүрекпен сиынудың зор күші

20Ертеңіне інжір ағашының жанынан өткенде, олар сол ағаштың тамырына дейін қурап қалғанын көрді.[*] 21Осы оқиға есіне түскен Петір Исаға:

— Ұстаз, қараңызшы, Өзіңіз қарғаған інжір ағашы қурап қалыпты! — деді. 22Иса жауап беріп шәкірттеріне былай деді:

23— Құдайға сеніңдер! Сендерге шындығын айтайын: біреу мына тауға «Орныңнан көтеріліп, теңізге лақтырыл!» деп, айтқан сөзінің іске асатынына жүрегінде еш күмәнданбай сенсе, сол сөзі орындалады. 24Сондықтан сендерге былай деймін: Құдайға сиынып (Оның еркіне сай) не сұрасаңдар да, соны қабылдадық деп сеніңдер! Сонда ол орындалмақ.[*]

25Ал сиынып тұрған кездеріңде біреуге өкпелерің болса, оны кешіріңдер! Сонда көктегі Әкелерің сендердің де күнәларыңды кешіреді. 26(Егер өздерің кешірмесеңдер, көктегі Әкелерің сендердің де күнәларыңды кешірмейді.)[*]


Исаның билігі туралы сұрақ

27Осылай олар тағы да Иерусалимге келді. Иса ғибадатхананың ішінде жүргенде, бірқатар басты діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және рубасылар Оның қасына келіп:

28— Бұл істерді қандай билікпен істеп жүрсіз?[*] Оларды істеуге Сізге кім билік берді? — деген сауал қойды. 29Исаның жауабы мынау болды:

— Мен де бір сұрақ қояйын, соған жауап беріңіздер! Содан кейін сіздерге бұл істерді қандай билікпен істеп жүргенімді айтып беремін. 30Жақияның орындаған шомылдыру рәсімі[†] көктің еркімен[*] болып па еді, әлде адамның еркімен бе? Соған жауап беріңіздер!

31Олар өзара пікірлесіп былай десті: «Егер «көктің еркімен» десек, Ол: «Ендеше Жақияның уағызына неге сенбедіңіздер?» дейтін болар. 32Ал «адамның еркімен» десек...» — Олар бұлай деуге халықтан қорықты, себебі бүкіл жұрт Жақияны шынайы пайғамбар[†] деп санайтын.[*] 33Сондықтан олар Исаға:

— Оны білмейміз, — деп жауап берді. Иса:

— Олай болса, Мен де сіздерге бұл істерді қандай билікпен істеп жүргенімді айтпаймын, — деп кесіп айтты.

#### 12


Зұлым жүзімшілер жайлы астарлы әңгіме

1Сонда Иса[†] оларға астарлы әңгімелер[†] айта бастап былай деді:

— Бір кісі жүзім бағын отырғызады. Оны дуалмен қоршап қояды, әрі жүзім шырынын сығып алуға арналған шұңқыр қазып, күзет мұнарасын да салады.[*] Кейін бағын жүзімшілерге жалға тапсырып, өзі басқа жаққа сапарға аттанады. 2Мерзімі жеткенде бақтың иесі оның өнімінен өзіне тиісті үлесін алу үшін жүзімшілерге бір қызметшісін жұмсайды. 3Бірақ олар қызметшіні ұстап алып, ұрып-соғып, құрқол қайтарып жібереді. 4Бақтың иесі өзге бір қызметшісін жұмсайды. Олар оның басын таспен ұрып жарақаттап, намысына тиіп қорлап, қуып жібереді. 5Қожайын тағы басқа біреуді жұмсаса, әлгілер оны өлтіріп тастайды. Содан кейін қожайын өзге де көптеген қызметшілерін жібереді, ал олар кейбіреулерін ұрып-соғып, басқаларын өлтіріп тастайды.

6Бақ иесінің жұмсайтын тағы бір адамы — өзінің сүйікті ұлы қалады. Ақыр соңында қожайын: «Менің ұлымнан қаймығар»[*] — деп ойлап, оны да жұмсайды. 7Бірақ жүзімшілер өзара: «Бұл — мұрагер ғой! Кәне, жүріңдер, оны өлтірейік, сонда мұрасы біздікі болады!» — деседі.[*] 8Олар ұлды ұстап алып, өлтіріп, бақ сыртына лақтырып тастайды.

9Енді жүзімдіктің иесі не істемек? Ол келіп, жүзімшілерді өлтіріп, бағын басқаларға тапсырмақ! 10Киелі[†] жазбалардан мынаны оқымап па едіңіздер: «Құрылысшылар менсінбеген Тас[*] енді үйдің басты іргетасына[*] айналды! 11Жаратқанның Өзі соны істеді, көз алдымызда бұл керемет[†] болды!»

12Исаның өздері туралы астарлап айтқанын ұққан дінбасылар Оны тұтқындамақ болды. Алайда олар халықтан қорыққандықтан Исаны тастап, жөндеріне кетті.


Патшаға салық төлеу әрі қайта тірілу жайлы сауалдар

13Кейінірек басшылар Исаға бірнеше парызшылдарды[†] және Иродтың жақтастарын[*] жіберді. Бұлар қитұрқы сұрақ қойып, Исаны өз сөзінен ұстауға тырысты. 14Осылай олар Исаға келіп, былай деді:

— Ұстаз, Сіздің әділ екеніңізді білеміз. Біреуге жағыну ниетінен аулақ болып, ешкімнің бет-жүзіне қарамай, жұртты шынымен Құдайдың жолына үйретесіз. Ал енді, Рим патшасына алым-салық төлеуіміз дұрыс па, әлде бұрыс па?[*] Соларды өтеуіміз қажет пе, жоқ па?

15Бірақ бұлардың екіжүзділігін біле қойған Иса:

— Мені азғырып, сынамақсыңдар, ә? Бір күміс теңгені алып келіңдерші, көрейін, — деді. 16Олар біреуін әкеліп берді. Иса:

— Мына сурет пен жазу кімдікі? — деп сұрады. Олар:

— Рим патшасынікі, — деп жауап берді. 17Сонда Иса:

— Олай болса, патшаға тиістісін патшаға, ал Құдайға тиістісін Құдайға беріңдер! — деп тұжырымдады. Әлгілер Исаға таңданып қайран қалды.


18Саддукейлер[†][*] өлімнен қайта тірілу[†] жоқ дейтін. Сондықтан саддукейлер ұйымының кейбір мүшелері Исаға келіп, мына сұрақты қойды:

19— Ұстаз, Мұса пайғамбар[†] бізге мынадай бұйрық жазып қалдырған: Егер біреудің үйленген бауыры артынан бала қалдырмай өлсе, онда сол адам[†] оның жесіріне үйленіп,[*] марқұм бауырына ұрпақ қалдырсын! 20Бірде ағайынды жеті жігіт бар еді. Солардың тұңғышы үйленіп, артынан бала қалдырмай өлді. 21Жесіріне екіншісі үйленіп, ол да артынан бала қалдырмай бұ дүниеден өтті. Үшіншісімен де солай болды. 22Сол әйелге жетеуі де үйленіп, бала қалдырмай өлді. Ақыры бәрінің соңынан әйелдің өзі де көз жұмды. 23Ендеше, қиямет[†] күні қайта тірілгенде әйел қайсысынікі болады? Ол жетеуінің де әйелі болған еді ғой!

24Иса оларға былай деп жауап қайырды:

— Киелі жазбаларды және Құдайдың құдіретін ұқпағандықтан жаңылып жүрсіңдер, солай емес пе? 25Себебі өлімнен қайта тірілгеннен кейін адамдар әйел алмайды, күйеуге де шықпайды. (Сол жағынан) олар көктегі періштелер[†] іспетті болады.[*]

26Ал өлгендердің тірілуі жайында Мұса пайғамбардың қалдырып кеткен Таурат кітабындағы тікенді бұта туралы бөлімді оқымап па едіңдер? (Ыбырайым, Ысқақ және Жақып дүние салғаннан көп жыл өткен соң) Құдай[†] Мұсаға былай деді: «Мен Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын».[*] 27Ол — өлілердің емес, тірілердің Құдайы! Демек, мүлдем жаңылып тұрсыңдар![*]


Құдайдың басты өсиеті жайлы сұрақ

28Бір дін мұғалімі[†] жақындап келіп, олардың айтысып жатқандарын тыңдап тұрған еді. Исаның жақсы жауап бергеніне көзі жетіп, Оған:

— (Таураттағы) өсиеттердің ең бастысы қайсысы? — деген сұрақ қойды. 29Иса оған былай деп жауап берді:

— Бәрінің ең бастысы мынау: «Тыңда, Исраил: Құдайымыз Жаратқан Ие[†] — жалғыз Иеміз! 30Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, барлық ақыл-ойыңмен, бар күш-қуатыңмен сүй!»[*] Бұл — басты өсиет. 31Ал екіншісі (де сол сияқты): «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды[*] да солай сүй!» Бұлардан жоғары өсиет жоқ. — 32Сонда дін мұғалімі Исаға былай деді:

— Сіздікі дұрыс, Ұстаз! «Құдай жалғыз, Одан басқа құдай жоқ» деп шындығын айттыңыз. 33Оны шын жүректен, барлық ақыл-оймен, бүкіл жан дүниесімен, бар күш-қуатпен сүю әрі маңайындағы адамды өзіндей сүю Құдайға арналған құрбандықтар[*] мен басқа да сый-тартулардың бәрінен де жоғары.[*] — 34Иса сол дін мұғалімінің парасатты жауап бергенін көргенде оған:

— Құдайдың Патшалығынан[†] алыс емес екенсің, — деді.

Бұдан кейін Исаға сұрақ қоюға ешкімнің батылы бармады.


Мәсіхтің шынайы болмысы туралы

35Иса ғибадатханада[†] тәлімін жалғастырғанда сондағы адамдарға былай деп сұрақ қойды:

— Дін мұғалімдерінің Мәсіхті[†] «Дәуіттің Ұрпағы»[†] деулері қалай? 36Дәуіттің өзі Киелі Рухтың[†] жетелеуімен: «Жаратқан Ие менің Иеме былай деп айтқан: Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда», — деген ғой.[*]

37Сонымен, Дәуіттің өзі Мәсіхті «Ием[†]» деп атаған соң, қалайша Мәсіх Дәуіттің Ұрпағы ғана болады?[*]


Дін мұғалімдерінің өзімшілдігі, ал бейшара жесірдің Құдайға адалдығы

Жиналған көпшілік Исаны сүйсіне тыңдады. 38Ол соларға тағы былай деп тәлім берді:

— Дін мұғалімдерінен сақтаныңдар! Олар ұзын шапан киіп, базарларда жұрттың өздеріне сәлем беріп құрмет көрсетуін жақсы көреді. 39Олар, сондай-ақ, мәжілісханаларда[†][*] сыйлы орында отыруды әрі қонақасыларда төрге жайғасуды ұнатады. 40Сонымен қатар олар жесір әйелдердің үй-жайын ішіп-жеп тауысып, әдейі көзге түсу үшін ұзақ сиынып мінажат етеді. Бұлар бәрінен бетер қатаң жазаланатын болады-ау!

41Содан кейін Иса құдайы сыйлықтарға арналған сандықтардың қарсы бетіне отырып, жұрттың оған қалай ақша салғанын бақылады. Көптеген байлар молынан салды. 42Ал келген бір бейшара жесір әйел жалпы құны төрт тиындық екі бақырды салды. 43Сонда Иса шәкірттерін қасына шақырып алып: «Сендерге шындығын айтамын: ақша салғандардың барлығынан да мына бейшара жесір көп салды! 44Себебі басқалардың бәрі өздерінен артылғанын ғана садақа етсе, бұл әйел өзі бейшара бола тұра, күнелтетін нәрсесінің бәрін аямастан берді»,[*] — деді.

#### 13


Ғибадатхананың қиратылатыны әрі сенушілердің қудалануы жайлы

1Иса[†] ғибадатханадан[†] шыққанда, шәкірттерінің бірі Оған:

— Ұстаз, қараңызшы: тастар қалай әшекейленген, ғимараттар қандай тамаша! — деді. 2Ал Иса оған:

— Мына зәулім ғимараттарды көріп тұрсың ғой? Бұлардың қаланған бірде-бір тасы қалмай барлығының да күл-талқаны шығатын болады! — деп жауап қайтарды. 3Кейінірек Иса Зәйтүн тауының ғибадатханаға қарама-қарсы беткейінде[*] отырғанда, Петір, Жақып, Жохан және Әндір Оған оңашада мына сұрақты қойды:

4— Бізге айтыңызшы: бұл қашан болады? Осының бәрінің іске асатын кезін қандай белгі[†] білдірмек?[*] — 5Иса оларға жауап беріп былай деді:

— Сақ болыңдар, ешкім сендерді алдап, теріс жолға түсірмесін! 6Себебі көп кісілер Менің атымды жамылып келіп: «(Құтқарушы Мәсіх)[†] Менмін!» деп, көпшілікті алдап азғыратын болады. 7Сендер жақын маңдағы шайқастар мен алысырақтағы соғыс жаңалықтары туралы естігенде, зәрелерің ұшпасын! Олар болуға тиісті, бірақ заманның ақыры әлі де бұл емес. 8Себебі ұлт ұлтқа қарсы, мемлекет мемлекетке қарсы аттанып, түрлі жерлерде жер сілкіністер мен ашаршылық (және дүрлігіс) болады. Бұлар тек жаңа дәуір туар алдындағы «толғақтың» бастапқы азабы іспетті.[*]

9Өздеріңе сақ болыңдар! Жұрт сендерді соттарға ұстап беріп,[*] мәжілісханаларда[†] дүре соғатын болады. Менің жолыма түскендеріңе бола әміршілер[†] мен патшалар алдына да апарыласыңдар. Осылайша солардың алдында Мен туралы ашық айтуға мүмкіндік аласыңдар.[*]

10Осы заманның ақыры болмастан бұрын Ізгі хабар барлық ұлттарға да уағыздалуға тиіс.[*]

11Адамдар сендерді сотқа апарып, ұстап бергенде, не айтатындарыңды ойлап уайымдамаңдар! Сол сәтте ауыздарыңа салынған сөздерді айтыңдар! Осылай өздерің емес, сендер арқылы Киелі Рух[†] сөйлейтін болады.[*] 12Сонда тіпті бауыры өз бауырын, әкесі өз баласын ажалға ұстап береді, балалары да әке-шешелеріне қарсы көтеріліп, оларды өлімге душар етеді. 13Менің атымды мойындағандарыңа бола барлық жұрт сендерді жек көретін болады. Ал ақырына дейін табандылық танытқан әркім құтқарылады.[*]

14Бір кезде сендер (Даниял пайғамбар[†] алдын ала айтқандай, Құдайдың киелі[†] үйін) арамдап бос қалдыратын жексұрын нәрсенің тұрмауға тиісті орында тұрғанын[*] көретін боласыңдар. — Мұны оқып отырған әркім соның мәнісін ұғып алсын! — Сонда Яһудея аймағында тұратындар дереу тауларға қашып құтылсын! 15Кім үйінің жалпақ төбесінде отырса,[*] сол бір нәрсесін алуға үйге кірместен, сыртқы сатымен төмен түсіп, бірден қашып құтылсын! 16Кім далада жүрсе, ол да шапанын алуға үйіне қайтпастан, дереу қашып кетсін!

17Сол күндері аяғы ауыр және бала емізіп жүрген әйелдер қандай қасіретке ұшырайтын болады! 18Бұл кез қыс мезгілі болмасын деп Құдайдан сұраңдар. 19Себебі сол күндері жаратылыс басталғаннан бері күні бүгінге дейін ешқашан болмаған және қайтып болмайтын қиын-қыстау кезең бастарыңа түседі. 20Егер де Жаратқан Ие[†] бұл күндердің санын қысқартпағанда, ешбір жан құтқарыла алмас еді. Бірақ Ол Өзінің таңдап алған адамдарына бола сол кезеңді қысқартып қойған.

21Сол кезде біреу сендерге: «Міне, Мәсіх мұнда!» немесе «Әне, Ол анда!» десе, иланбаңдар! 22Себебі жалған «мәсіхтер» мен «пайғамбарлар» шығатын болады. Олар, мүмкін болса, Құдайдың таңдап алған адамдарын да алдап, теріс жолға адастыру үшін кереметтер[†] мен ғажаптарды көрсететін болады. 23Ал өздерің сақ болыңдар! Мен сендерге барлығын да алдын ала айтып тұрмын.


Мәсіхтің көктен қайтып келуіне дайын болу қажет

24Бірақ сол күндері, сол бір қиын-қыстау кезеңнен кейін күнді қараңғылық басады, ай да жарқырамайтын болады. 25Жұлдыздар аспаннан[†] құлап түсіп, аспан күштері шайқалады.[*]

26Сонда адамдар Менің Билеуші ретінде ғаламат құдіретпен, салтанатты ұлылықпен бұлттарда көктен келе жатқанымды көреді.[*] 27Мен періштелерімді[†] жіберіп, әлемнің о шетінен бұ шетіне дейін, дүниенің төрт бұрышынан[*] Өзімнің таңдап алған адамдарымды жинап әкелетін боламын.

28Інжір ағашынан[†] сабақ алыңдар: оның шыбықтары жұмсарып, жапырақтары шыға бастағанда жаздың таяп қалғанын білесіңдер. 29Сол сияқты, сендер осы оқиғалардың болғанын көргенде Менің Құдай тағайындаған Билеуші[†] ретінде таяп,[*] есік алдына келіп қалғанымды білетін боласыңдар.

30Сендерге шындығын айтайын: осы ұрпақ өлмей тұрып-ақ, мұның бәрі іске асады. 31Аспан мен жер жойылатын болады,[*] бірақ Менің сөздерім еш жойылмайды.

32Ал сол күннің, сол сәттің қашан болатынын ешкім білмейді. Бұл жайт көктегі періштелерге де, Құдайдың (рухани) Ұлына[†][*] да белгілі емес, жалғыз Оның Әкесіне ғана мәлім. 33Ұдайы сақ та сергек болыңдар (әрі Құдайға сиыныңдар), себебі Менің қайтып келген кезімнің қашан болатынын білмейсіңдер.

34Бұл жайт сапарға шықпақ болған бір кісінің әрекетіне ұқсас: ол кетер алдында үй-жайын басқаруды қол астындағы қызметшілеріне аманаттайды. Әрқайсысына атқаратын жұмыстарын үлестіріп беріп, қақпашыға сергек күзетуін тапсырады. 35Сондықтан сергек болыңдар! Үй иесінің қашан келетінін: кешке ме, түн ортасында ма, әтеш шақырған кезде ме, әлде таң ата ма, қызметшілері білмейді. (Сондай-ақ, сендер де Менің қашан қайтып келетінімді білмейсіңдер.)

36Кенеттен келе қалған кезімде рухани[†] ұйықтап жатпаңдар! 37Сендерге айтқанымды бәріне де айтамын: сергек болыңдар!

#### 14


Мәсіх Исаның құрбандық өліміне даярлық

1Құтқарылу және Ашымаған нан мейрамдарына[*] екі-ақ күн қалған еді. Басты діни қызметкерлер[†] және дін мұғалімдері Исаны айламен қолға түсіріп, өлтірудің жолын қарастырды. 2Әйтсе де олар: «Мұны мейрам күндері іске асыруға болмайды! Әйтпесе халық арасында бүлік шығып жүрер», — десті.[*]


3Ал Иса[†] бұл кезде Бетанияда, бұрын алапеспен ауырған Шимонның үйінде болатын. Сонда бір әйел Исаның қасына жақындап келді; оның қолында нард деген өсімдіктен жасалған таза, аса құнды иісмайға толы мөлдір тас[*] құтысы бар еді. Әйел құтының аузын сындырып, иісмайды дастарқан басында жантайып жатқан Исаның басына құйды.

4Сол жердегілердің кейбіреулері бұған наразы болып, бір-біріне: «Иісмай неге бұлай ысырапталды? 5Оны бір жылдық жалақыдан да артық бағаға сатып,[*] түскен ақшаны мүсәпірлерге үлестіруге болатын еді ғой!» — десіп, әйелді сөгіп тастады. 6Бірақ Иса оларға қарсы шығып былай деді:

— Бұл әйелге тимеңдер! Оны неге мазалайсыңдар? Ол Маған ерекше жақсылық жасады. 7Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда ғой, оларға қалаған кезде қайырым көрсете аласыңдар. Ал Мен ұдайы қастарыңда бола бермеймін. 8Бұл әйел қолынан келгенін істеп, Менің денеме қабірге қоярдағы май жағу салтын алдын ала орындады. 9Сендерге шын айтамын: осы Ізгі хабар қай жерде болмасын бүкіл дүние жүзінде уағыздалғанда,[*] осы әйелді де еске алып, істегенін айтатын болады.

10Ал он екі елшінің біреуі, Яһуда Исқариот, Исаны ұстап беру ниетімен басты діни қызметкерлерге барды. 11Мұны естігенде олар қатты қуанып, сол үшін Яһудаға күміс ақша[*] беруге уәде етті. Осы кезден бастап Яһуда Исаны оларға ұстап берудің қолайлы сәтін аңдыды.


Құтқарылу мейрамындағы ас

12Ашымаған нан мейрамының[†] бірінші күні әр отбасы ата-бабаларын Құдайдың құтқарғанын еске түсіріп, бір тоқтыны құрбандыққа шалатын.[*] Сол кезде шәкірттері Исадан:

— Мейрам асыңызды қай жерге әзірлеуімізді қалайсыз? — деп сұрады. 13Иса олардың екеуін жұмсап былай деді:

— Қалаға барып, кіріңдер. Сонда сендерге құмырамен су алып бара жатқан бір адам[†] кездеседі. Соның артынан еріп, 14ол кірген үйдің иесіне: «Ұстазымыз сізге сәлем айтып, Маған шәкірттеріммен бірге отырып мейрам асын ішуге болатын қонақ бөлмеңіз қайда екен деп сұрап жатыр» деңдер. 15Үй иесі сендерге жоғарғы қабатта орналасқан, еденіне төсеніштер төселіп даярланған кең қонақ бөлмені көрсетеді. Асты бізге сол жерге дайындаңдар! — 16Екі шәкірті жолға шығып, қалаға кіргенде, бәрі де Исаның айтқанындай болды. Олар мейрам асын сонда даярлады.

17Кеш түсе Иса он екі шәкіртімен бірге сол үйге келді. 18Олар дастарқан басына жайғасып, тамақ ішіп отырғанда, Иса:

— Сендерге шындығын айтайын: Менімен бірге тамақ ішіп отырған сендердің біреуің Маған опасыздық жасайды,[*] — деді.

19Олар еңселері түсіп, қатты абыржып бірінен соң бірі:

— Сол адам мен емес пе екенмін? — деп сұрай бастады. 20Иса жауап беріп:

— Ол — осы он екіңнің бірі, табақтағы тұздыққа Менімен бірге бір үзім нанын батырып алып жатқан біреуің. 21Көктен келген Мен Киелі[†] жазбаларда Өзім туралы алдын ала айтылған жолмен жүремін. Алайда Мені ұстап беретін адам қасіретке қалады! Сол кісі үшін ешқашан дүниеге келмегені жақсы болар еді, — деді.


Исаның құрбан болуы — Жаңа Келісімнің негізі

22Олар тамақ ішіп отырғанда, Иса қолына нан алып, шүкірлік етіп бата берді. Нанды үзіп, шәкірттеріне беріп жатып:

— Алып жеңдер, бұл — Менің денем,[*] — деді. 23Иса тостағанды да алып, шүкірлік етіп, оларға берді. Одан бәрі де ішті. 24Иса оларға:

— Бұл — көптеген адамдар үшін төгіліп, (Жаңа) Келісімді[†] бекітетін Менің қаным.[*]

25Сендерге шын айтамын: Мен Құдайдың Патшалығы[†] орнаған кезде[*] жүзім шырынынан жаңа түрде ішетін боламын. Сол күнге дейін одан енді қайтып татпаймын, — деді. 26Бұдан кейін олар Құдайды мадақтау әнін айтты; содан соң сол жерден шығып, Зәйтүн тауына қарай беттеді.


Мәсіхтің жалғыздығы және мінажат етіп рухани күресуі

27Жолшыбай Иса шәкірттеріне тіл қатып былай деді:

— (Бүгін түнде) бәрің де Менен безіп кетесіңдер. Себебі (Пайғамбарлар[†] жазбаларында мынадай сөздер) жазылған: «Бақташыны» ұрып өлтіремін, сонда «қойлары» бытырап кетеді.[*] 28Бірақ Мен қайта тірілгеннен кейін сендерден бұрын Ғалилеяға барамын. — 29Ал Петір Оған:

— Бәрі безіп кетсе де, мен олай етпеймін! — деді. 30Иса:

— Саған шындығын айтайын: осы түні-ақ әтеш екі рет шақырғанша, сен Менен үш рет танасың! — деп жауап қайтарды. 31Алайда Петір одан бетер құлшына:

— Маған Сізбен бірге өлуге тура келсе де, Сізден еш танбаймын! — деді. Барлық басқа шәкірттер де осыны айтты.

32Осылай олар бақшасы бар Гетсимани деген жерге жетті. Сонда шәкірттеріне: «Мен сиынып мінажат етіп болғанша, осы жерде отыра тұрыңдар», — деді. 33Ол Петір, Жақып және Жоханды Өзімен бірге ала кетіп, жаны түршігіп қатты қинала бастады. 34Иса үш шәкіртіне: «Жаным өлердей қайғырып[†] тұр. Сендер осында қалып, ұйықтамай сергек болыңдар!» — деп тапсырды.

35Иса сол жерден әрірек барып, жерге жығылды. Мүмкін болса, алдағы азапты кезеңнің Өзіне жоламай айналып өтуін сұрап: 36«О, Абба,[*] Әкем! Сенің қолыңнан бәрі де келеді. (Қаһарыңа толы) осы «тостағанды» Маған жолатпай алып кете гөр. Бірақ Менің емес, Сенің еркің болсын!» — деп мінажат етті.

37Қайтып келгенде Иса шәкірттерінің ұйықтап жатқанын көрді. Петірге: «Шимон, ұйықтап жатырсың ба? Ең болмағанда, бір сағат ұйықтамай отыра алмағаның ба? 38Азғырылмау үшін сергек болып сиынып мінажат етіңдер! Рух[†] дайын болғанмен, тән осал», — деді.

39Иса тағы да шеткері барып, сиынып бұрынғы сөздерін қайталап мінажат етті. 40Бұдан кейін оралып келгенде, шәкірттері қайтадан ұйықтап жатты. Себебі көздерін ұйқы басқан еді. Олар Исаға не айтарларын білмеді.

41Иса үшінші рет оңаша сиынып, қайтып келгеннен кейін шәкірттеріне: «Әлі де ұйықтап, тынығып жатырсыңдар ма? Жетер енді, уақыт болды: Құдай тағайындаған Билеуші[†] күнәкарлардың қолына ұстап беріледі. 42Міне, Мені ұстап беруші таяп қалды. Тұрыңдар, соған қарай жүрейік!» — деді.


Мәсіхтің өз еркімен тұтқынға түсуі

43Иса әлі де осыны айтып тұрғанда, он екі елшінің біреуі — Яһуда семсер мен сойыл ұстанған бір топ адамды сол жерге ертіп келді. Бұларды басты діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және рубасылары жіберген болатын.

44Исаға опасыздық жасаушы Яһуда оларға белгі[†] беру туралы: «Кімнің бетінен сүйсем, Ол — Соның Өзі. Сол Адамды тұтқындап, абайлап алып кетіңдер», — деген еді. 45Яһуда келген бойда-ақ Исаның қасына барып: «Ұстаз!» — деп, Оның бетінен сүйді. 46Сонда Яһудаға еріп келгендер Исаға тап беріп, Оны ұстай алды. 47Бірақ сол жерде Исамен бірге тұрғандардың біреуі[*] семсерін суырып алды. Соны бас діни қызметкердің малайына қарай сілтеп қалып, оның бір құлағын шауып түсірді.[*]

48Ал Иса келгендерге:[*] «Мені тұтқындауға, қарақшыға[*] қарсы аттанғандай семсер мен сойыл алып шыққандарыңыз қалай? 49Күн сайын ғибадатханада[†] тәлім беріп қастарыңызда болғанымда Мені ұстаған жоқсыздар. Бірақ Киелі жазбаларда алдын ала айтылғандар осылай жүзеге асуға тиіс!» — деді. 50Сол сәтте шәкірттерінің бәрі Исаны тастап, қаша жөнелді.

51Ал жалаңаш денесіне бәтес жамылғы ғана оранған бір жас жігіт[*] Исаның артынан ілесіп отырды. Жасақшылар оны ұстап алды. 52Бірақ сол жігіт жамылғысын тастай сала, қолдарынан сытылып шығып, жалаңаш күйі қашып кетті.


Жоғарғы кеңестің әділетсіз соты және үкімі

53Қарулы топ Исаны бас діни қызметкердің сарайына[*] апарды. Сол жерге барлық басты діни қызметкерлер, рубасылар және дін мұғалімдері жиналды. 54Петір Исаға алыстан ілесе отырып, бас діни қызметкердің сарайының ішкі ауласына дейін барды. Ол жерде Петір сақшылармен[*] бірге отырып, отқа жылынды.

55Сол кезде басты діни қызметкерлер мен бүкіл Жоғарғы кеңес[†][*] Исаны өлімге кесу үшін Оған қарсы айғақ іздестірді, бірақ ештеңе таба алмады. 56Көптеген адамдар Исаға қарсы жалған куәлік берді, алайда олары бір-біріне сай келмеді. 57Ақырында кейбіреулері тұрып:

58— Біз Бұның: «Мен қолдан жасалған мына киелі үйді бұзып, қолдан жасалмаған басқасын үш күнде қайта тұрғызамын»[*] дегенін естідік, — деп жалған куәлік келтірді. 59Алайда бұл жайындағы айтқандары да өзара сәйкес келмеді.

60Сонда бас діни қызметкер ортаға шығып, Исаға:

— Ешқандай жауап бермейсің бе? Мыналар Саған қарсы не деп куәлік беріп тұр? — деген сауал қойды. 61Бірақ Иса еш жауап бермей үндемеді. Бас діни қызметкер Оған тағы да сұрақ қойып:

— Сен Мадақталғанның[*] (рухани) Ұлы[†][*] — Мәсіхсің[†] бе? — деді. 62Иса:

— Мен Солмын. Менің Билеуші ретінде Құдірет Иесінің оң жағында отырғанымды әрі аспандағы[†] бұлттармен келе жатқанымды әлі көретін боласыздар![*] — деп жауап берді. 63Сонда бас діни қызметкер шапанының өңірін[*] айыра жыртып:

— Енді куәгерлердің қажеті қанша? 64Ол Тәңірге тіл тигізді, мұны өз құлақтарыңызбен естідіңіздер! Бұған қалай қарайсыздар? — деп дауыстады.

Жиналғандардың барлығы да[*] Оны өлім[†] жазасына лайық деп шешті. 65Бірқатары Исаға түкіре бастады. Оның бетін бүркеп, жұдырықтап: «Әй, пайғамбар болсаң, Сені кім ұрды, бізге айтып берші!» — деп келекеледі. Бұдан кейін сақшылар Исаны ұстап тұрып, соққылады.


Петірдің Мәсіх Исадан үш рет тануы

66Бұл кезде Петір төменде, сарайдың ішкі ауласында, отырған еді. Бас діни қызметкердің бір қызметші қызы өтіп бара жатып, 67отқа жылынып отырған Петірді көрді. Оған қадала қарап:

— Сен де назареттік Исамен бірге жүретін едің ғой! — деді. 68Алайда Петір:

— Не деп тұрғаныңды білмеймін де, түсінбеймін де, — деп мойындамады. Содан ол ішкі ауладан шығып, қақпа жағына жылжи берді.[*] Сонда әтеш шақырды.

69Қызметші қыз Петірді тағы да көріп, сол жерде тұрғандарға: «Мынау — солардың біреуі!» — дей бастады. 70Бірақ Петір тағы да мойындамады.

Сәл кейінірек сонда тұрғандар да оған:

— Сен шынымен солардың біреуісің, ғалилеялықсың ғой! (Қалай сөйлегеніңнен-ақ білініп тұр!) — деді.[*] 71Ал Петір:

— Сендер айтып тұрған Адамды еш білмеймін! — деп ант ішіп, қарғана бастады. 72Сол сәтте-ақ әтеш екінші рет шақырып, Петірдің есіне Исаның «Әтеш екі рет шақырғанша, сен Менен үш рет танасың» деген сөзі[*] түсті. Сонда ол қатты налып, жылады.

#### 15


Римдік әмірші Пилаттың әділетсіз соты және үкімі

1Таң атысымен-ақ басты діни қызметкерлер,[†] рубасылар және дін мұғалімдері, яғни бүкіл Жоғарғы кеңес,[†] ақылдасып, шешім қабылдады. Олар Исаны байлатып, римдік әмірші[†] Пилатқа[*] алып барып, табыс етті. 2Пилат Исаға:

— Сен «Яһудилердің Патшасысың» ба? — деген сұрақ қойды. Иса[†]:

— Өзіңіз айтып тұрсыз, — деп жауап берді. 3Басты діни қызметкерлер Исаға көптеген айып тақты. 4Пилат Оған тағы сауал қойып:

— Ешбір жауап бермейсің бе? Қарашы, Саған қаншама көп айып тағып тұр! — деді. 5Бірақ Иса бұған да еш жауап қайтармады, сондықтан Пилат қайран қалды.

6Әмірші әдетте мейрамның құрметіне яһудилер сұраған бір тұтқынды оларға босатып беретін. 7Сол тұста Барабба есімді біреу өзінің сыбайлас көтерілісшілерімен бірге түрмеде отырған еді. Олар бүлік кезінде кісі өлтірген болатын. 8Енді халық алға қарай ұмтылып, Пилаттан әдеттегідей бір тұтқынды босатуын дауыстап сұрай бастады. 9Пилат оларға жауап беріп:

— Сендерге «Яһудилердің Патшасын» босатып беруімді қалайсыңдар ма? — деген сұрақ қойды. 10Ол басты діни қызметкерлердің Исаны күншілдіктен ұстап бергендігін жақсы түсінді. 11Бірақ басты діни қызметкерлер халық тобырын әміршіден: «Оның орнына Бараббаны босатып беріңіз!» деп талап етуге арандатты. 12Пилат оларға:

— Ендеше, сендер «Яһудилердің Патшасы» деп атаған Адамға не істеуімді қалайсыңдар? — деген сауал қойды. 13Олар қайтадан айқай салып:

— Айқышқа[†] шегеленсін! — деп жауап қатты. 14Пилат:

— Сонда Ол қандай қылмыс жасады? — деп сұрады. Бірақ олар:

— Айқышқа шегеленсін! — деп бұрынғыдан бетер шулап кетті.

15Сонда Пилат халықтың көңілінен шыққысы келіп, оларға Бараббаны босатып берді. Ал Исаны қамшымен соқтырғаннан кейін, айқышқа шегелеп іліп өлтіруге жасақшылардың қолдарына тапсырды.


Мәсіх Исаның азап шегіп, жанын құрбан етуі

16Жасақшылар Исаны әміршінің ордасы болған сарайдың[*] ішкі ауласына алып барып, сонда бүкіл әскер бөлімін шақырып жинап алды. 17Олар Исаға бір қызыл шапанды[*] жауып, тікенді бұтақшалардан «тәж[†]» өріп, Оның басына кигізді. 18Мұнан кейін олар: «Яһудилердің Патшасы жасасын!» — деп Оған сәлем бере бастады. 19Исаның басын таяқпен ұрғылап, бетіне түкіріп, алдына тізе бүгіп тағзым еткенсіді. 20Мазақтап болғаннан кейін Оның үстіндегі қызыл шапанды шешіп алып, өз киімін кигізді.

Содан соң жасақшылар Исаны айқыш ағашқа шегелеп іліп қою үшін қала сыртына қарай алып кетті. 21Жолшыбай олар даладан қарсы келе жатқан Шимон есімді күренелік[*] ер адамға тап болды. Оны Исаның айқыш ағашын арқалап алып жүруге мәжбүр етті. Сол Шимон Ескендір мен Руфтың[*] әкесі болатын.

22Осылай жасақшылар Исаны Ғолғота, яғни «Маңдайтөбе»,[*] деген жерге алып барды. 23Оған ішуге мүр шөбі қосылған сірке суын[*] ұсынды, бірақ Ол ішпеді.

24Жасақшылар Исаны айқыш ағашқа керіп шегелеп тастап, тік көтеріп қойды. Бұдан кейін әрқайсысы өз үлесін алу үшін Оның киімдерін жеребе тастап бөлісті. 25Исаны айқышқа шегелегенде сағат тоғыз болатын.[*] 26Оған тағылған айып «Яһудилердің Патшасы» деп бір тақтайшаға жазылған еді.

27Жасақшылар Исамен бірге екі қарақшыны[*] да, біреуін оң, екіншісін сол жағындағы айқыш ағаштарға керіп шегелеп тастап, тік көтеріп қойды. 28(Киелі[†] жазбада: «Ол қылмыскерлердің қатарында саналды»[*] деп алдын ала айтылған сөз осылай іске асты.)

29Қасынан өтіп бара жатқандар Исаға тіл тигізді. Олар бастарын шайқап: «Әй, киелі үйді бұзып, үш күнде қайта тұрғызушы! 30Айқыштан түсіп, Өзіңді құтқарып ал!» — деп Оны келеке етті. 31Сол секілді, басты діни қызметкерлер мен дін мұғалімдері де Оны мазақтап бір-біріне: «Мынау басқаларды құтқарыпты, бірақ Өзін құтқара алмайды екен! 32«Исраилдің Патшасы Мәсіх»[†] қазір-ақ айқыштан түссін! Көзімізбен көрейік, сонда Оған сенеміз», — десті. Жанындағы айқыштарға шегеленген қылмыскерлер де Исаны балағаттап тілдеді.[*]

33Ал тал түсте бүкіл жерді қараңғылық басып, ол үш сағатқа созылды.[*] 34Сағат үште Иса қатты дауыспен айқайлап: «Элои, Элои! Лама сабахтани?» — деді. Өз тілінде бұл «О, Құдайым, Құдайым! Неліктен Мені жалғыз қалдырдың?» дегенді білдіреді.[*]

35Сол жерде тұрғандардың кейбіреулері мұны естігенде: «Қараңдар, Ол Ілиясты[*] шақырып жатыр», — десті.

36Біреуі жүгіріп барып, бір сорғышты сірке суына батырып алды. Оны таяқтың ұшына қадап, Исаға ішуге ұсынды да: «Күте тұрайық, Ілияс келіп, Оны түсіріп алар ма екен көрейік!» — деп кекетті.

37Ал Иса қатты дауыстап жіберіп, жан тәсілім етті. 38Сол сәтте киелі үйдегі шымылдық[*] жоғарыдан төменге дейін қақ айырылып, екіге бөлінді.

39Исаның қарсы алдында тұрған жүзбасы Исаның осылай жан тәсілім еткенін көргенде: «Бұл Адам[†] шынымен Құдайдың (рухани) Ұлы[†] екен!» — деп мойындады.

40Сол жерде алысырақтан қарап тұрған әйелдер де болды. Араларында мағдалалық Мәриям, кіші Жақып пен Жүсіптің шешесі Мәриям[*] және Салома бар еді. 41Олар Иса Ғалилеяда болған кезінде Оған еріп, қызмет етіп жүретін. Сондай-ақ Онымен бірге Иерусалимге келген басқа да көптеген әйелдер сол жерде тұрды.[*]


Мәйіттің қабірге қойылуы

42Бұл күн діни демалыс күнінің алдындағы әзірлік күні — жұма болатын. Сондықтан кеш түспес бұрын 43ариматеялық Жүсіп батылдықпен Пилатқа барып, одан Исаның мәйітін қабірге қоюға рұқсат сұрады. Жоғарғы кеңестің беделді мүшесі болған Жүсіп Құдайдың Патшалығының[†] жер бетінде орнауын[*] аңсап күтіп жүрген жан еді. 44Пилат Исаның сонша тез өліп қалғанына таңданды; жүзбасыны шақырып алып, одан: «Ол өлгелі көп болды ма?» — деп сұрады. 45Жүзбасынан солай екенін біліп алған соң, Пилат мәйітті Жүсіпке бергізді. 46Жүсіп бәтес[*] кебін сатып алып келіп, Исаның мәйітін айқыштан түсіріп, кебінге орады. Содан оны жартастан үңгіп жасалған бір қабірге апарып қойды. Мұнан кейін қақпақ тасын[*] домалатып әкеліп, қабірдің кіреберіс аузын сонымен жауып тастады. 47Мағдалалық Мәриям мен Жүсіптің шешесі Мәриям мәйіттің қайда қойылғанына қарап тұрды.

#### 16


Мәсіх қайта тірілді!

1Сенбі күні өткеннен кейін[*] мағдалалық Мәриям, Жақыптың шешесі Мәриям және Салома Исаның сүйегіне май жағу салтын орындай алу үшін иісмайлар сатып алды. 2Олар жексенбі күні[*] ертемен, күн шыға қабірге бара жатқанда: 3«Бізге қабір аузындағы қақпақ тасты кім домалатып ашып берер екен?» — десті.

4Олар келіп қараса, тастың домалатылып, былай қойылғанын көрді. Ал тас тым үлкен болатын. 5Ішке кірген әйелдер оң жақта отырған ақ киімді бір жас жігітті көріп, абыржып қорқып кетті. 6Бірақ періште[†][*] оларға қарап былай деді:

— Қорықпаңдар! Айқышқа[†] шегеленіп өлген назареттік Исаны іздеп жүрсіңдер ғой. Ол мұнда жоқ, қайта тіріліп кетті! Оның қойылған орнын қараңдар! 7Енді барып, Оның шәкірттеріне және Петірге мынаны жеткізіңдер: Иеміз сендерден бұрын Ғалилеяға барады. Сендерге Өзі айтқандай, сол жерден Оны көресіңдер.

8Әйелдер бойларын қорқыныш билеп, қатты дірілдеп қабірден шықты да, қаша жөнелді. Зәрелері ұшқан олар сол сәтте басқа ешкімге ештеңе айтпады.


Мәсіхтің елшілеріне Ұлы аманатын тапсырып, көкке көтеріліп кетуі

9Иса[†] жексенбі күні таң сәріде қайта тірілгеннен кейін ең алдымен мағдалалық Мәриямға көрінді. Бір кезде Иса оның бойынан жеті жынды қуып шығарған болатын.[*] 10Мәриям Исаға еріп жүрген, ал қазір Оны жоқтап аза тұтқан шәкірттеріне барып, оларға бұл хабарды жеткізді. 11Алайда олар Мәриямның: «Иса тірі! Мен Оны көрдім!» дегенін естігенде нанбады.[*]

12Бұдан кейін Иса шәкірттерінің екеуіне бір ауылға кетіп бара жатқан кездерінде жолшыбай басқа бір кейіпте көрінді.[*] 13Олар қайта оралып келіп, қалған шәкірттеріне айтып берді, алайда солар бұл екеуіне де сенбеді.

14Ақыр соңында, кешкі асқа отырған кездерінде, Иса он бір елшісінің өздеріне де көрінді.[*] Оларға қайта тірілген Өзін көргендерге нанбай, қиқарлық танытқандары үшін наразылық білдірді.

15Иса оларға тағы былай деді: «Бүкіл жер бетіндегі күллі адамдарға[*] барып, Ізгі хабарды жариялаңдар! 16Кім сеніп, шомылдыру рәсімінен[†] өтсе,[*] сол құтқарылады. Ал кім сенбесе, сотталады.[*] 17Сенушілер Құдайдың құдіретін көрсететін мынадай кереметтерді[†] істемек: олар Менің атыммен жындарды қуып шығарып, жаңа тілдерде сөйлейді. 18Егер де қолдарымен улы жылан ұстап[*] не у ішіп қойса, содан ешқандай зақым көрмейді. Ауру адамдардың үстіне қолдарын қойса, олар сауығып кетеді».

19Сонымен Иеміз Иса олармен сөйлесіп болған соң көкке көтеріліп, Құдайдың оң жағына жайғасты.[*] 20Ал шәкірттері барлық жерлерге барып, Ізгі хабарды жариялап жүрді. Иеміз оларға жар болып,[*] Өзінің құдіретін көрсететін кереметтері арқылы уағыздалған хабарды растап бекітті. (Аумин)[†]

### Лұқа


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Кіріспе


Лұқа жазған Ізгі хабар


Жазба туралы мәлімет

Інжіл шарифтегі осы үшінші жазбаны б.з. бірінші ғасырының 60-85 жылдары Лұқа есімді дәрігер әрі тарихшы жазып қалдырған. Осы білімді де құдайшыл ғалым Мәсіх Исаның алғашқы он екі шәкіртінің бірі болмаса да, ол Мәсіхтің тура жолымен жүріп, Пауыл елшімен және оның қызметтестерімен сапарлас та тағдырлас болды (Қол 4:14; Флм 24; Тім2 4:11; Елш 16:10; 20:5; 21:1; 27:1). Лұқа ғұлама Мәсіхтің елшілерінің айтқандары мен жазғандарын тәптіштеп жинап, реттеп, соған тағы басқа куәгерлердің де өз көздерімен көріп, құлақтарымен естігендерін қосты. Куәгерлердің арасында Исаның шешесі Мәриям да болып, басынан өткізген жайттардың бәрін Лұқаға айтып берген болса керек (2:19,51; Елш 1:14; 21:17). Ғалым осылайша Құдайдың Киелі Рухының жетелеуімен Мәсіхтің өмірі мен ілімі туралы қолыңыздағы аса құнды естелікті жазып қалдырды. Хақ Тағаланың еркіне сай бұл жазба Інжіл шарифтің құрамдас бөлігі болып, күні бүгінге дейін сақталып келеді.

Лұқа осы еңбегін құрметті досы Теофилге арнап, сол кісіге және өзге де оқырмандарға өздері танып білген Мәсіх Исаның ізгілікті ілімінің берік негізін ұғындыруды мақсат етті (1:1-4).

Ғұлама өзінің түбегейлі, тарихи дәл суреттеуінде Мәсіхтің барлық елдердегі адамдарды күнәнің құлдығынан және Құдайдың қаһарынан құтқару үшін осы дүниеге келгенін көрсетуге ерекше мән берді. Мәсіхке сенімдерін артқандар күнәлары кешіріліп, аурулары жазылып, қайрат-жігерге кенелген бақытты адамдар болды. Сондықтан да сенушілердің Ізгі хабарға деген шексіз зор қуанышы шығарманың өн бойынан сезіліп отырады.

#### 1


Арнау

1Қадірлі Теофил! Көптеген адамдар арамызда әбден белгілі[†] болған оқиғаларды[*] баяндауға кірісіп кетті.

2Бұл үшін олар Ізгі хабарды уағыздаушылардың әуел бастан-ақ өз көздерімен көріп, бізге айтып жеткізгендеріне сүйенді. 3Солардың бәрін басынан бастап ұқыпты зерттеп шыққандықтан, мен де оларды рет-ретімен жазып берсем игі болар еді деп ұйғардым. 4Осылайша сіз өзіңіз үйренген осы ілімнің берік негізіне әбден көз жеткізе аласыз.


Жақия пайғамбардың дүниеге келетіні туралы алдын ала білдіру

5Яһудея елінің патшасы Иродтың[*] заманында діни қызметкерлердің[†] Абиях тобында Зәкәрия есімді біреу бар болатын. Әйелі Елізабет Һарон[*] әулетінен еді. 6Екеуі де Құдай[†] алдында әділ жандар болып, Жаратқан Иенің[†][*] барлық өсиеттері мен ережелеріне сай мінсіз өмір сүріп жатты. 7Бірақ Елізабет құрсақ көтермегендіктен, балалары болмады. Ал екеуінің жасы да ұлғайып қалған еді.

8Бір күні Зәкәрия өз тобының кезегі келіп, (Иерусалимдегі ғибадатханада)[†] Құдайға қызмет көрсетіп тұрды. 9Сонда діни қызметкерлер дәстүр бойынша ортаға жеребе салып, өздері атқаратын міндеттердің ретін бөлісті. Содан Жаратқан Иенің киелі[†] үйіне[*] кіріп, Оған арналған тарту ретінде жұпар шайыр түтету[*] міндеті Зәкәрияның үлесіне тиді. 10Зәкәрия шайырды түтетіп жатқан уақытта қалың жамағат сыртта Құдайға сиынып мінажат етіп[*] тұрды.

11Сол кезде Зәкәрияға Жаратқан Иенің бір періштесі[†][*] көрініп, түтету үстелінің[†] оң жағында тұра қалды. 12Зәкәрия оны көргенде селк етіп, бойын қорқыныш билеп алды. 13Бірақ періште оған тіл қатып былай деді:

— Зәкәрия, қорықпа! Тілегің қабыл болып, әйелің Елізабет саған ұл туып береді. Ұлдың атын Жақия деп қоясың. 14Төбең көкке жете қуанып шаттанасың, көп адамдар да оның дүниеге[†] келгеніне қуанады. 15Ол Жаратқан Иенің алдында мәртебелі болып, шарап, сыра атаулыдан аулақ жүретін болады.[*] Ана құрсағында жатқанда-ақ ол Киелі Рухқа[†][*] кенеледі. 16Жақия исраилдіктердің көбін өздерінің Құдайы — Жаратқан Иеге қайтадан келтіреді. 17Ілияс[*] пайғамбарға[†] дарыған Құдайдың Рухы мен күшіне ол да бөленіп, Иеміздің алдынан жүретін болады. Әкелерді балаларымен татуластырып, қыңыр мінезділерді әділ жандардың тура жолына бет бұрғызады. Осылайша ол халықты Иеміздің келуіне әзірлейді. — 18Алайда Зәкәрия періштеге жауап қайтарып:

— Бұған қалай көз жеткізе аламын? Мен қартайдым, әйелімнің де жасы ұлғайды ғой, — деді. 19Періште:

— Мен Құдайға қызмет етуші Жәбірейілмін.[*] Ол мені саған осы ізгі хабарды жеткізуге жіберді. 20Ал сен мезгілінде орындалатын сөздеріме сенбегендіктен, олар жүзеге асатын күнге дейін сөйлей алмайтын мылқау болып қаласың, — деді.

21Осы екі арада жамағат[*] Зәкәрияның киелі үйде кідіріп қалғанына таңданып, тосып тұрған еді. 22Ол сыртқа шыққанда, оларға сөйлей алмай қалды. Сонда жұрт оның киелі үйде аян көргенін ұқты. Себебі Зәкәрия оларға ыммен белгі беріп, мылқау күйінде қала берді.

23Өзінің киелі үйдегі қызмет атқару күндері біткеннен кейін Зәкәрия үйіне қайтты.

24Бұдан соң әйелі Елізабет құрсақ көтеріп, бес ай бойы жұрт көзінен тасаланып жүрді. 25«Жаратқан Ие бұл күндері маған назар аударып, мені адамдар арасында ұятқа қалдырмау үшін осылай жарылқады!» — деп Елізабет Тәңір Иеге ризашылығын білдірді.


Құтқарушымыз Исаның дүниеге келетіні туралы алдын ала білдіру

26Алтыншы айда Құдай Жәбірейіл періштені Ғалилея аймағының Назарет қаласындағы бір қызға жіберді. 27Қыздың есімі Мәриям болатын, ол (Исраил елінің ежелгі патшасы) Дәуіттің әулетінен[*] шыққан Жүсіп есімді жігітке айттырылған еді. 28Періште үйге кіріп, оған:

— Сәлем саған, Құдай жарылқаған жан, Жаратқан Ие саған жар![*] — деп тіл қатты. 29Мәриям періштені көріп, оның айтқан сөздеріне селк етіп, бұл қандай сәлемдесу деп ойланып тұрып қалды. 30Ал періште оған:

— Қорықпа, Мәриям, саған Құдай рақымын түсірді. 31Енді құрсақ көтеріп, Ұл табасың, Оның атын Иса[†][*] деп қоясың. 32Ол өте мәртебелі болып, Құдай Тағаланың[†][*] (рухани) Ұлы[†][*] деп аталады. Құдай Ие Оған арғы атасы Дәуіттің тағын сыйлайды. 33Иса Жақыптың[*] үрім-бұтағына мәңгі бақи Патшалық құратын болады. Оның Патшалығының шегі болмайды, — деді. 34Сонда Мәриям:

— Бұл қалай болады? Мен еркекпен жақындасқан емеспін ғой! — деп сұрады. 35Періште оған былай деп жауап берді:

— Саған Киелі Рух қонып Құдай Тағала сая түсіргендей Өзінің құдіретін дарытады.[*] Сондықтан да сен табатын Киелі Бала «Құдайдың (рухани) Ұлы»[*] деп аталмақ. 36Бұрын құрсақ көтермейді деп саналған жақын апайың Елізабет те қартайған шағында ұлды болмақ. Алты айдан бері оның аяғы ауыр. 37Себебі Құдайдың ешбір сөзі де жүзеге аспай қалмас! — 38Сонда Мәриям:

— Мен Жаратқан Иенің күңімін; айтқаныңыз болсын! — деді. Бұдан кейін періште оның қасынан ғайып болды.


Елізабет пен Мәриямның Құдайды мадақтауы

39Сол күндері Мәриям жолға жиналып, Яһуда руының таулы өңіріндегі бір қалаға жедел жүріп кетті. 40Сонда ол Зәкәрияның үйіне түсіп, Елізабетпен амандасты. 41Елізабет Мәриямның берген сәлемін естігенде, ішіндегі нәрестесі тыпырлап кетті. Елізабет Киелі Рухқа кенеліп, 42қатты дауыстап былай деді:

— Құдай әйелдердің арасында сені жарылқаған, құрсағыңдағы Нәрестені де жарылқаған! 43Иемнің шешесі маған келетіндей мен соншама кім едім? 44Көрдің бе, сәлем берген даусың құлағыма жеткенде, ішімдегі балам қуанып, тыпырлап қоя берді! 45Жаратқан Иеге сенген сен бақыттысың, Оның саған айтқаны жүзеге аспақ!

46Сонда Мәриям былай деді:


— Жан дүнием Иемді мадақтайды,
47Құтқарушым Құдайға қуанады:
48Күңінің қарапайым жағдайына[*]
Құдай рақыммен назар аударады.
Күллі ұрпақтар мені бұдан былай
«Құдай жарылқаған жан» деп атайды:
49Есімі киелі Құдіретті Құдай[*]
Маған керемет[†] ұлы істер жасайды!
50Рақымы Өзін қастерлеушілердің
Ұрпағынан ұрпағына жалғасады;
51Ол қолының құдіретін танытып,[*]
Асқақ ниеттілерді шашыратады,
52Билік иелерін тақтан құлатып,
Атақсыздарды жоғарылатады,
53Ашыққандарды игілікке кенелтіп,
Байларды құр қол қайтарып қуады.
54Тәңір өз қайырымын ескеріп,
Қызметшісі Исраилді қамқорлайды:
55Ежелгі ата-бабаларымызға,
Ыбырайым[*] мен оның ұрпақтарына,
Құдай осылай айтқан болатын да.


56Мәриям үш айдай Елізабетпен бірге тұрғаннан кейін үйіне қайта оралды.


Жақия пайғамбардың дүниеге келуі

57Елізабеттің босанатын уақыты жетіп, ұл тапты. 58Көршілері мен туыстары Жаратқан Иенің оған қайырымдылық жасағанын естіп, қуанышына ортақтасты. 59Сегізінші күні олар сәбиді сүндеттеуге[*] келіп, оған Зәкәрия деп әкесінің атын қоймақшы болды. 60Бірақ шешесі қарсылық білдіріп:

— Жоқ, оның есімі Жақия болады! — деді.[*] 61Олар:

— Туысқандарыңыздың арасында сондай есімді ешкім жоқ еді ғой! — деп, 62әкесінен ұлына қандай ат қойғысы келетінін ымдап сұрады. 63Зәкәрия бір жазу тақтайшасын сұрап алып, «Оның есімі Жақия болады!» деп жазды. Бұған бәрі де таңғалысты.

64Сол сәтте-ақ Зәкәрияға қайтадан тіл бітіп,[*] ол Құдайды мадақтай бастады.

65Ал төңірегінде тұрған халықтың барлығы үрейленіп қалды. Осы оқиғалар Яһудея елінің бүкіл таулы өңірінде әңгіме болды. 66Естігендердің бәрі оларды көңілдеріне түйіп: «Бұл нәресте кім болар екен?» — десті. Себебі Жаратқан Иенің Өзі Жақияны қолдап-қорғап жүрді.[*]


Зәкәрияның мадақтау жыры әрі пайғамбарлық сөзі

67Баланың әкесі Зәкәрия Құдайдың Киелі Рухына кенеліп, Оның хабарын жеткізіп[*] былай деді:


68«Исраилдің сиынатын Құдайы
Мадақталсын: оның Жаратқан Иесі!
Құдай таңдап алған халқына келеді,
Оны құтқарып алып азат етеді!
69Құлы Дәуіттің әулетінен бізге
Мықты Құтқарушыны шығарады.[*]
70Қасиетті пайғамбарларына[*] Ол ежелде
Бұларды алдын ала білдірткен еді,
71Ондағы мақсаты — бар жауымыздан,
Бізді жек көретіндердің қолынан
Құтқарып алып азат ету біздерді.
72Құдай арғы ата-бабаларымызға
Осылай шапағатын танытады,
Олармен жасаған Өзінің қасиетті
Келісімін[†] енді есіне алады,[*]
73Түп атамыз Ыбырайымға Өзі
Берген антын есіне түсіреді.[*]
74Бізге жаулардың қолынан құтылып,
Өзіне еш алаңсыз қызмет етіп,
75Жаратқан Иеміздің көз алдында
Қасиетті[*] де әділ өмір сүруге
Мәңгі мүмкіндік беретін болады.


76Балам, сен осылай Құдай Тағаланың
Пайғамбары деп аталатын боласың,
Дайындауға Иеміздің жүрер жолын:
77Өзінің таңдаған халқын құтқарып,
Күнәсін кешіретінін хабарлап,
Оның алдынан жүретін боласың:
78Мейірімді рақымымен Құдайымыздың
Шұғылалы Таң,[*] міне, атып келеді!
79Ажал төндірген түнектегі біздерге
Ол Өзінің шапағатты нұрын төгеді,
Һәм бізді бейбітшілік жолына жетелейді».[*]


80Ал Жақия ержүрек, зейінді бала болып есейе берді.[*] Исраил халқының алдына шыққанша,[*] ол айдалада тұрды.

#### 2


Құтқарушы Исаның дүниеге келуі

1Сол күндері Рим патшасы Август[*] жер жүзінің барлық тұрғындарына салық төлеу үшін тізімге тіркелуге жарлық шығарды. 2Бұл Сирия өлкесін[†] Кирини басқарған замандағы алғашқы халық санағы болатын. 3Сонда әркім тізімге тіркелу үшін өзінің атамекеніне[*] барды.

4Жүсіп те Ғалилеядағы Назарет қаласынан[*] жолға шығып, Дәуіт патшаның туған қаласына, Яһудея аймағындағы Бетлехемге,[*] тізімге тіркелуге барды. Себебі Жүсіп Дәуіттің әулеті мен руынан шыққан еді. 5Аяғы ауыр әйелі[*] Мәриям оған еріп жүрді. 6Олар Бетлехемде болғанда Мәриямның босанатын уақыты жетіп, 7тұңғыш Ұлын тапты. Оны құндақтап, қорадағы шөп салатын ақырға жатқызды. Себебі қонақүйде оларға орын болмады.


Малшыларға жеткізілген Ізгі хабар

8Сол өңірде малшылар жүретін. Олар далада түнеп, малдарын күзетіп жатты. 9Кенеттен қастарына Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] келіп, төңіректеріне Иеміздің нұрлы салтанаты[*] сәулесін төгіп жіберді. Малшылар зәрелері ұша қорықты. 10Ал періште оларға тіл қатып: «Қорықпаңдар! Мен сендерге үлкен қуаныш жариялаймын, ол қуаныш барлық халыққа да ортақ: 11бүгін Дәуіттің қаласында сендердің Құтқарушыларың дүниеге келді, Ол — Иеміз Мәсіх![†][*] 12Мұның сендер үшін белгісі[†] мынау: сендер ақырда[*] құндақтаулы жатқан Нәрестені көресіңдер», — деді.

13Кенеттен періштенің қасына көктегі періштелердің үлкен бір тобы қосылып, Құдайды былай деп дәріптеді:


14«Заңғар көкте Құдай[†] мадақталсын!
Жер жүзінде Өзі риза болған
Адамдарға тыныштық болсын!»[*]


15Бұдан кейін періштелер көкке көтеріліп, малшылардың қасынан алыстап кетті. Ал малшылар өзара сөйлесіп: «Кәне, Бетлехемге барайық! Сол жерде не болғанын, Жаратқан Иенің бізге білдіргенін көрейік», — деді.

16Олар тездетіп барып, Мәриям мен Жүсіпті және ақырда жатқан Нәрестені тапты. 17Оны көрген соң, малшылар осы Сәби туралы алған хабарды сол жердегілерге айтып берді. 18Мұны естігендердің бәрі малшылардың әңгімесіне қайран қалысты. 19Ал Мәриям осы сөздердің барлығын көңіліне түйіп, есіне сақтады. 20Малшылардың көріп-естігендері түгелдей періштенің айтқанындай болған соң, олар Құдайды даңқтап, дәріптеп-мадақтап, қайтып кетті.

21Сегіз күн өткеннен кейін Нәрестені сүндеттейтін мезгіл жеткенде, Оның атын Иса[†] деп қойды. Шешесі құрсақ көтермес бұрын періште оған осы есімді айтқан еді.[*]


Қарт пайғамбарлар Шимон мен Аннаның Құтқарушыны тануы

22Мұса пайғамбар[†] арқылы берілген Таурат заңына[†][*] сәйкес тазару кезеңі[*] біткенде, әке-шешесі Исаны Жаратқан Иенің алдына апару рәсімін орындау үшін Иерусалимге алып келді. 23Себебі Жаратқан Ие тапсырған Таурат заңында мынадай ереже жазылған: «Құрсақтан шыққан әрбір тұңғыш ұл бала Жаратқан Иеге бағышталсын!»[*] 24Әке-шешесі Таурат заңында тағы айтылғандай, «екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді»[*] құрбан етпекші де болды.

25Сол кезде Иерусалимде Шимон есімді кісі тұратын. Ол Исраил елінің көрген азабынан құтқарылуын аңсап күтіп келген[*] әділ, Құдайды қастерлейтін жан еді. Киелі Рух[†] оған қонған болатын.[*] 26«Жаратқан Ие жіберген Құтқарушы Мәсіхті көрмей тұрып өлмейсің», — деп Киелі Рух Шимонға алдын ала айтқан еді.

27Енді Шимон Киелі Рухтың жетелеуімен ғибадатханаға[†] барды. Таурат заңына сәйкес рәсімдерді атқару үшін әке-шешесі Сәбиі Исаны ғибадатханаға әкелгенде, 28Шимон Оны қолына алып, Құдайды былай деп мадақтады:


29«Уа, Әлемнің Әміршісі,[†] сонымен Сен енді,
Өзің алдын ала айтқандай, мендей пендеңді
Тыныштықпен о дүниеге[†] аттандырасың.[*]
30-32Сен бар ұлттар алдында дайындаған құтқаруың[*] —
Саған бағынбаған ұлттардың көзін ашатын
Әрі халқың Исраилдің даңқын шығаратын
«Нұрыңды» мен қазір өз көзіммен көріп тұрмын!»[*]


33Жүсіп те, Нәрестенің шешесі Мәриям да Иса туралы айтылғандарға қайран қалды. 34Шимон оларға батасын беріп, Мәриямға былай деді: «Осы Бала Исраилдегі көп адамдардың сүрініп, құлауына,[*] ал басқалардың жоғарылауына[*] себепші болады. Ол Құдайдың еркін білдіріп, көбі Оған қарсы шығады. 35Сонда жүрек түкпірлеріндегі ой-ниеттері білініп қалады. Ал, Мәриям, сенің жаның жүрегіңді қылышпен тілгілегендей қатты ауыратын болады».[*]

36Осы жерде Ашир руынан шыққан Фануел қызы Анна пайғамбар да бар еді. Ол кезінде күйеуге шығып, онымен жеті жыл отасқан, ал енді жасы ұлғайған қарт адам[†] болатын. 37Сексен төрт жастағы жесір әйел ораза тұтып, күні-түні Құдайға сиынып қызмет етіп, ғибадатханадан шықпайтын. 38Бұл кісі де сол сәтте-ақ келіп, Жаратқан Иені мадақтады. Содан ол Иерусалим қаласының құтқарылуын[*] аңсап күтіп жүргендердің барлығына осы Нәресте туралы хабарды жеткізді.

39Мәриям мен Жүсіп Жаратқан Ие бұйырған Таурат заңына сай қажетті рәсімдердің бәрін орындап болғаннан кейін Ғалилеядағы өз қалалары Назаретке қайтып барды.[*] 40Бала өсіп, күш жинап, даналыққа кенеле берді. Құдайдың мейір-шапағаты Оның үстінде болды.[*]


Он екі жасар Исаның ғибадатханада дін мұғалімдерімен пікірлесуі

41Әке-шешесі жыл сайын Құтқарылу мейрамын[†][*] мерекелеу үшін Иерусалимге баратын. 42Иса он екі жасқа толғанда, олар ережеге сай мейрамды тойлауға тағы да Иерусалимге келді. 43Мейрам күндері бітіп, әке-шешесі қайтып кетті, ал жасөспірім Иса Иерусалимде қалып қойды. Жүсіп пен Мәриям мұны білмей, 44Исаны басқа жолаушылармен бірге келе жатыр деп ойлады. Бір күндік жол жүргеннен кейін Оны туысқандары мен таныстарының арасынан іздей бастады. 45Таппаған соң олар Иерусалимге қайта оралды. 46Үш күн өткенде ғана Исаны ғибадатханада ұстаздардың ортасынан айтқандарын тыңдап, сұрақтар қойып отырған жерінен тапты. 47Тыңдап отырғандардың бәрі Исаның ұғымталдығына және берген жауаптарына қайран қалысты.

48Әке-шешесі Оны көргенде аң-таң болды. Шешесі:

— Балам, бұл не қылғаның? Әкең екеуіміз қатты алаңдап, Сені іздеп келдік! — деді. 49Иса:

— Мені неге іздедіңіздер? Менің Әкемнің ісімен шұғылдануым қажет,[*] әлде мұны білмедіңіздер ме? — деп жауап берді. 50Бірақ әке-шешесі Оның айтқан сөздерін түсінбеді.

51Иса Назарет қаласына бірге оралып, оларға мойынсұнып жүрді. Осы сөздердің бәрін[*] шешесі көңіліне түйіп алды. 52Ал Исаның ойы[*] да, бойы да, Құдай мен адамдарға ұнамдылығы да арта түсті.

#### 3


Мәсіхке жол дайындаған Жақия пайғамбардың жүргізген уағызы

1Рим патшасы Тіберидің билік құруының он бесінші жылы[*] Яһудея аймағын Понти Пилат билеп, Ирод (Антипас) — Ғалилея аймағының әкімі, оның бауыры Філіп — Итурея мен Трахонит аймақтарының әкімі, Лүсани — Абилин аймағының әкімі,[*] 2ал Ханас пен Қаяфа — басты діни қызметкерлер[†] болып тұрды. Сол кезде Құдай[†] айдалада Зәкәрия ұлы Жақияға сөзін арнап (оны пайғамбарлық[†] міндетіне кірістірді). 3Содан Жақия Иордан өзенінің бойындағы барлық өңірді аралап былай деп уағыз айтты: «Күнәларыңа өкініп теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсіңдер, әрі шомылдыру рәсімінен[†] өтіңдер! Сонда Құдай күнәларыңды кешіреді».[*] 4Бұл — Ишая пайғамбардың жазбасында сақталған мына тәрізді сөздеріне сай болды:


Жар салған дауыс шығады айдалада:
Жаратқан Иеге[†] жол дайындаңдар,
Түзу қылып даңғыл жол салыңдар!
5Жолдағы сай-салалар толтырылсын,
Әрі тау-төбелер аласартылсын,
Бұралаң жерлері[*] де түзетілсін,
Бұдыр жолдар да түгелдей тегістелсін!
6Сонда бар адамзат көре алады
Құдай Ие жіберген құтқаруды![*]


7Көп халық шомылдыру рәсімінен өту үшін Жақияға келді. Бірақ ол соларға ескертіп былай деді:

— Ей, улы жыланның тұқымдары![*] Келешектегі қаһарлы жазадан құтылуды сендерге кім үйретті? 8Егер шынымен теріс жолдарыңнан қайтып, Құдай жолына түссеңдер, соған лайықты іс істеңдер! «Біздің түп атамыз — Ыбырайым» деп мақтанбаңдар! Сендерге шын айтамын: Құдай Ыбырайымға мына тастардан да ұрпақ жасап бере алады. 9Қазірдің өзінде-ақ ағаш[†] түбінде балта дайын тұр! Жақсы жеміс бермейтін әрбір ағаш шабылып, отқа тасталады![*]

10Халық Жақиядан:

— Енді біздің не істеуіміз керек? — деп сұрады. 11Жақия оларға:

— Кімнің екі көйлегі болса, біреуін киімі жоққа берсін, кімнің азығы болса, ол да солай істесін! — деп жауап берді.

12Тіпті (әділетсіз) салық жинаушылар[†][*] да өздерін шомылдыру рәсімінен өткізуге келді. Салықшылар:

— Ұстаз, біздің не істеуіміз керек? — деп сұрағанда, 13Жақия оларға:

— Белгіленген[†] мөлшерден артық еш нәрсе талап етпеңдер! — деп тапсырды. 14Бірқатар жасақшы да:

— Ал біз не істеуіміз керек? — деген сұрақ қойды. Жақия оларға:

— Ешкімге зорлық жасамаңдар, жала жауып тонамаңдар! Өз жалақыларыңа қанағаттаныңдар! — деп бұйырды.

15Халық Құтқарушы Патша Мәсіхтің[†] келуін күтіп, барлығы Жақия туралы іштей: «Бәлкім, осының өзі Мәсіх шығар?» — деп ойлады. 16Жақия бәріне былай деп жауап берді:

— Мен сендерді суға шомылдыру рәсімінен ғана өткіземін. Ал менен құдіретті Біреу келе жатыр. Оның құлы болып кебісін әперуге де тұрмаймын.[*] Ол сендерді Құдайдың Киелі Рухына[†] және отқа[*] шомылдырады. 17Ол бидайды желпушіге ұқсайды: күрегі қолында, қырманын тазартып, «бидайын» жинап, қамбасына құяды, бірақ «қауызын» тозақтың[†] сөнбес отына жағады![*]

18Жақия пайғамбар халыққа тағы басқа да насихат айтып, Ізгі хабарды жариялап жүрді.

19Жақия аймақ әкімі Ирод Антипастың[*] өз бауырының әйелі Иродияны тартып алғанын[*] және басқа да көптеген жаман қылықтарын әшкерелеп сөккен еді. 20Сондықтан Ирод бұрынғы зұлымдықтары аз болғандай бұған қоса Жақия пайғамбарды түрмеге жаптырды!


Құдайдың шомылдыру рәсімінен өткен Мәсіхке ризалығын білдіруі

21Содан бұрынырақ қалың жұрт шомылдыру рәсімінен өтіп жатқан кезде Иса[†] да сол рәсімнен өткен еді. Сонда Иса мінажат еткенде[*] көк ашылып, 22көгершін бейнесіндегі Киелі Рух Оның үстіне қонды. Көктен: «Сен Менің сүйікті (рухани) Ұлымсың,[†][*] Саған толық ризамын!» — деген дауыс шықты.


Жүсіптің ата-тегінің шежіресі

23Иса Өзінің қызметін бастаған кезде жасы шамамен отызда еді. Жұрттың ойынша Ол Жүсіптің ұлы болатын.[*] Ал Жүсіптің шыққан ата-тегі мынау: Жүсіп Елиден, 24Ели Маттаттан, Маттат Леуіден, Леуі Мәлкіден, Мәлкі Жанайдан, Жанай Жүсіптен, 25Жүсіп Мататиядан, Мататия Амостан, Амос Нахумнан, Нахум Есліден, Еслі Нағайдан, 26Нағай Мақаттан, Мақат Мататиядан, Мататия Семейден, Семей Жүсіптен, Жүсіп Яһудадан, 27Яһуда Жохананнан, Жоханан Ресадан, Реса Зоробабелден,[*] Зоробабел Салатиелден, Салатиел Неріден, 28Нері Мәлкіден, Мәлкі Аддидан, Адди Қосамнан, Қосам Елмодамнан, Елмодам Ерден, 29Ер Ешуадан, Ешуа Елиезерден, Елиезер Жорымнан, Жорым Мататтан, Матат Леуіден, 30Леуі Шимеоннан, Шимеон Яһудадан, Яһуда Жүсіптен, Жүсіп Жонамнан, Жонам Елиәкімнен, 31Елиәкім Мелеадан, Мелеа Менаннан, Менан Мататадан, Матата Натаннан, Натан Дәуіттен, 32Дәуіт Есейден, Есей Ғабиттен, Ғабит Боғоздан, Боғоз Салмоннан, Салмон Нағасоннан, 33Нағасон Әминадаптан, Әминадап (Админнан, Админ Арнидан, Арни) Рамнан, Рам Хесроннан, Хесрон Парестен, Парес Яһудадан, 34Яһуда Жақыптан, Жақып Ысқақтан, Ысқақ Ыбырайымнан, Ыбырайым Тарахтан, Тарах Нахордан, 35Нахор Серуктен, Серук Рәгуден, Рәгу Пелектен, Пелек Еберден, Ебер Шелахтан, 36Шелах[*] Қайнаннан, Қайнан Арпақсаттан, Арпақсат Шамнан, Шам Нұхтан, Нұх Ләмехтен, 37Ләмех Мәтусалдан, Мәтусал Енохтан, Енох Иәреттен, Иәрет Мақалалелден, Мақалалел Қайнаннан, 38Қайнан Еностан, Енос Сеттен, Сет Адам[†] атадан тарады, ал Адам атаны Құдай жаратқан.[*]

#### 4


Мәсіх Исаның айдалада сынақтан өтіп, әзәзілді жеңіп шығуы

1Киелі Рухқа[†] кенелген[*] Иса[†] Иорданнан қайтқанда, Киелі Рух Оны айдалаға бастап алып барды. 2Сол жерде әзәзіл шайтан Оны қырық күн бойы сынады. Иса сол күндері нәр татпай, осы мерзім аяқталғанда әбден ашықты.

3Сонда әзәзіл шайтан Оған:

— Егер Құдайдың (рухани) Ұлы[†] болсаң, мына тас нанға айналсын деп бұйыра гөр, — деді. 4Иса оған былай деп жауап қатты:

— «Адам[†] тек нанмен ғана емес (Құдайдың әрбір сөзімен) өмір сүреді»[*] деп (Тауратта) жазылған ғой!

5Бұдан кейін әзәзіл шайтан Оны ертіп алып биік бір жерге шығарып, әп-сәтте әлемнің барлық мемлекеттерін көрсетіп:

6— Осы мемлекеттердің бүкіл билігін, олардың сән-салтанатын Саған беремін. Бұл билік маған тапсырылған, оны көңілім қалағанға сыйлаймын. 7Сонымен маған ғибадат етсең[*] бәрі де Сенікі болады, — деді. 8Иса оған былай деп жауап қатты:

— (Кет қасымнан, шайтан!) «Құдай[†] Иеңді терең қастерлеп, жалғыз Оған ғана қызмет ет!»[*] деп (Тауратта) жазылған ғой!

9Мұнан соң әзәзіл шайтан Оны Иерусалим қаласына апарып, ғибадатхананың[†] төбесіне шығарып, былай деді:

— Егер Құдайдың (рухани) Ұлы[*] болсаң, мына жерден төмен қарай секіре гөр! 10Өйткені «Періштелеріне[†] Ол Сен жайлы бұйрық береді: олар Сені қорғап күзетеді. 11Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың үшін қолдарына көтеріп Сені алып жүреді»[*] деп (Забурда) жазылған ғой. — 12Иса оған жауап қайтарып:

— «Құдай Иеңді еркінсіп сынама!»[*] деп (Тауратта) айтылған ғой! — деді.

13Әзәзіл шайтан барлық сынақтарын бітірген соң уақытша Оның қасынан кетіп қалды.


Исаның Ізгі хабарды жариялауы, ал Назарет халқының қиқарлануы

14Киелі Рухтың құдіретіне кенелген Иса Ғалилея аймағына қайтып келді. Ол туралы хабар бүкіл төңірекке тарап кетті. 15Иса халыққа мәжілісханаларында[†][*] тәлім беріп, бәрі Оны мадақтады.

16Өзі өскен Назарет қаласына келген соң, Иса әдетіне сай демалыс күні[*] мәжілісханаға барды. Ол Киелі[†] жазбалардан оқып беру үшін орнынан тұрғанда, 17Оған Ишая пайғамбардың[†] жазбасы берілді. Иса сол шиыршық кітапты[†][*] ашып, мына жерін тауып, оқып берді: 18«Маған Жаратқан Ие[†] Өзінің Рухын қондырды. Ол мені жарлыларға ізгі хабар жеткізуге тағайындады, сондай-ақ тұтқындарға босатылып, соқырларға көре алатындарын жар салуға жіберді. Жаратқан Ие мені езілгендерді қанаудан азат етуге 19және Өзінің кешірім[†] беретін мейірімділік жылын жариялауға да жұмсады».[*]

20Иса жазбаны жауып, қызметшіге қайтарып берді де, орнына отырды. Мәжілісханадағы бүкіл жамағат Оған көз тікті. Иса: 21«Сіздер естіген осы сөздер бүгін орындалды», — деп оларға уағыз айта бастады. 22Бәрі Оған ризалық білдіріп, аузынан шыққан ұнамды сөздеріне таңғалды.

Бұдан кейін олар:

— Мынау Жүсіптің Баласы емес пе? — деп өзара сұрасты.[*] 23Иса оларға былай деп жауап берді:

— Әрине Маған «Дәрігер болсаң, өзіңді емде» деген мәтелді келтіріп, «Қапарнаумда жасаған керемет[†] істерің туралы естідік. Мына өскен жеріңде де сондайларды істе!» дерсіздер. 24Сіздерге шындығын айтамын: өз елінде пайғамбардың қадірі болмас.[*] 25Естеріңізде болсын: Ілияс пайғамбардың тұсында үш жыл алты ай бойы ешқандай жауын жаумай, барлық жерде қатты ашаршылық болған кезде Исраил елінде жесір әйелдер көп еді. 26Бірақ Құдай Ілияс пайғамбарды солардың ешқайсысына емес, тек шетелдік Сидон елінің[*] Сарепта қаласындағы бір жесір әйелге жіберді.[*] 27Сондай-ақ Еліше пайғамбардың тұсында алапеспен[*] ауырған кісілер Исраилде көп еді. Бірақ сириялық Нағыманнан[*] басқа ешкім ауруынан жазылған жоқ.

28Мұны естігенде мәжілісханадағы адамдардың бәрі қатты ашуланды.[*] 29Олар орындарынан тұрып, Оны қаладан қуып шығып, қала тұрған таудың тік жарынан құлатпақ болып төбесіне алып барды. 30Бірақ Иса араларынан өтіп шығып, кетіп қалды.


Қапарнаумдағы аурулар мен жын қинағандардың дерттерінен арылуы

31Содан Иса Ғалилеядағы Қапарнаум қаласына ылдилап барды.[*] Сол жерде демалыс күні халыққа тәлім берді. 32Иса Құдайдан келген ерекше билікпен[*] сөйлегендіктен, жұрт Оның тәліміне қатты қайран қалды.

33Мәжілісханада жын[*] соққан бір кісі де болды. Ол қатты дауыстап:

34— Тоқта, назареттік Иса, бізде нең бар? Құртуға келдің ғой бізді. Кім екеніңді білемін: Сен Құдайдың Киелісісің,[†] — деп айқайлады. 35Бірақ Иса жынға:

— Үніңді өшір, шық одан! — деп қатаң бұйырды. Сонда жын сол кісіні мәжілісхананың ортасына құлатып тастады, алайда оған еш зиян келтірместен денесінен шығып кетті!

36Барлық жұрт үрейлері ұшып: «Бұл не деген сөз? Ол жындарға билікпен және құдіретпен бұйрық беріп, олар шығып кетеді ғой!» — деп таңғалысты. 37Бұдан кейін Иса туралы хабар төңіректегі барлық жерге жайылды.

38Иса мәжілісханадан шыққан соң Шимонның үйіне барды. Оның қайын енесі безгекпен қатты ауырып,[*] төсек тартып жатқан еді. Үйдегілер Исадан сол кісіге көңіл бөлуін өтінді. 39Иса әйелдің қасына барып, қызуға тыйым салды. Сонда қызуы басылып, әйел дереу орнынан тұрып, оларды күтіп қызмет ете бастады.

40Күн бата бүкіл жұрт әр түрлі науқастармен ауырған адамдарын Исаға алып келді. Ол солардың әрқайсысының үстіне қолын қойып, сауықтырып жіберді. 41Көп адамның бойындағы жындар шығып: «Сен Құдайдың (рухани) Ұлысың»,[*] — деп айқайлады. Өзінің Мәсіх[†] екендігін білгендіктеріне бола, Иса жындарға тыйым салып, сөйлетпей тастады.

42Таң атқанда Иса үйден шығып, оңаша бір жерге барды. Халық Оны іздеп, қасына келіп:

— Бізді тастап кетпеңіз, — деп, Оны тоқтатпақшы болды. 43Бірақ Иса оларға:

— Құдайдың Патшалығы[†][*] туралы Ізгі хабарды басқа қалаларға да жариялауға тиістімін. Себебі Мен сол үшін осында жіберілдім, — деді. 44Бұдан кейін Иса Ғалилея аймағындағы яһудилердің мәжілісханаларында[*] уағыз айтып жүрді.

#### 5


Шәкірттердің керемет көп балық аулауы, Шимон Петірдің Исаның кім екенін түсіне бастауы

1Бір күні Иса[†] Генесәрет көлінің[*] жағасында тұрғанда, халық Құдай[†] сөзін тыңдау үшін Оның қасына жиналып, иін тіресіп тұрды. 2Иса көл жиегінде тұрған екі қайықты көрді. Олардан түскен балықшылар ауларын жуып жатты. 3Екі қайықтың бірі Шимондікі еді. Иса қайыққа отырып, Шимоннан жағадан арырақ жүзіп барып тұруын сұрады. Осылай Ол қайық үстінен халыққа тәлім берді.

4Иса сөзін бітіргеннен кейін Шимонға:

— Көлдің терең жеріне жүзіп барып, балыққа ау сал, — деді. 5Шимон:

— Ұстаз, біз түні бойы еңбектеніп, түк ұстай алған жоқпыз! Бірақ Сіз айтқан соң ауларды тағы да салып көрейін, — деп жауап берді.

6Ауларын салғанда олар өте көп балық ұстады. Балықтың көптігінен аулары жыртыла бастады. 7Содан олар екінші қайықтағы жолдастарын қол бұлғап көмекке шақырды. Олар келгеннен кейін бәрі бірігіп екі қайықты да балыққа толтырды. Тіпті қайықтары суға бата бастады! 8Мұны көрген Шимон Петір Исаның аяғына жығылып:

— Ием[†], қасымнан кете көріңіз, мен күнәкар адаммын! — деді. 9Себебі өзі де, қасындағылардың бәрі де осынша көп балық ұстағандарынан үрейлері ұша аңтарылды. 10Шимонның серіктері — Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан да сондай күйде еді. Сонда Иса Шимонға:

— Қорықпа! Сен балық аулағаның сияқты бұдан былай адамдарды жинап әкелетін боласың, — деді.

11Екі қайықты жағаға шығарғаннан кейін олар бәрін тастап, Исаға шәкірт болып ерді.


Алапес адамның сауығуы

12Иса сол маңайдағы қалалардың бірінде болғанда, үсті-басын алапес қаптаған бір адам[†] келе жатты. Ол Исаны көргенде аяғына жығылып:

— Мырза![†] Егер қаласаңыз, мені құлантаза сауықтыра аласыз,[*] — деп жалбарынды. 13Иса қолын созып, оның денесіне тигізді де:

— Қалаймын, құлантаза сауығып кет! — деді. Сол сәтте-ақ ауру адам алапесінен арылды. 14Иса оған мынадай бұйрық берді:

— Бұл туралы ешкімге де тіс жарушы болма! Бірақ діни қызметкерге[†] барып, қарал. Содан кейін тазаруың үшін Мұса Тауратта бұйырған құрбандықты[*] ұсын. Бұл жұртқа сенің сауыққаныңның дәлелі болады, — деді.

15Алайда Иса туралы хабар бұрынғыдан бетер тарап кетті. Көптеген халық Оны тыңдап, ауруларынан жазылу үшін ағылып келіп жатты. 16Ал Иса жиі елсіз далаға кетіп, мінажат етіп жүрді.


Мәсіх Исаның бір мүгедекті сауықтырып, күнәларын кешіруі

17Бір күні Иса жамағатқа тәлім беріп отырғанда, Ғалилея мен Яһудея аймақтарының барлық ауылдарынан әрі Иерусалим қаласынан келген парызшылдар[†][*] және Таурат заңын[†] үйретуші ғұламалар[*] да Оның қасында отырды. Иса Жаратқан Иенің[†] ауруларды сауықтыратын құдіретіне кенелген еді.

18Сол кезде бірнеше кісі сал болып ауырған бір адамды төсенішімен көтеріп алып келді. Олар оны Исаның алдына апару үшін үйге кіргізбек болды, 19бірақ халықтың көптігінен ішке кіруге жол таба алмады. Сондықтан олар үйдің сыртқы сатысымен үстіне шығып, жалпақ төбесінің жұқа қыштарын ашты.[*] Сол жерден ауруды жатқан төсенішімен ортаға, Исаның алдына түсірді.

20Олардың сенімін көрген Иса сал адамға: «Пендем, сенің күнәларың кешірілді», — деді.

21Сондағы дін мұғалімдері мен парызшылдар:

— Құдайды қорлайтын Бұл кім Өзі? Күнәларды жалғыз Құдайдан басқа кім кешіре алады? — деп ойланып қалды. 22Олардың бұл ойларын ұға қойған Иса:

— Іштей неге солай ойлап тұрсыздар? 23Қайсысын айту оңайырақ: «Сенің күнәларың кешірілді!» деу ме, әлде: «Орныңнан тұрып, жүре бер!» деу ме? 24Ал көктен келген Менің жер бетінде күнәларды кешіруге билігімнің бар екендігін[*] білулеріңіз үшін,.. — деп, сал адамға қарап: — Саған айтамын: орныңнан тұр да, төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар! — деп тапсырды.

25Ауру адам олардың көзінше дереу тұрды да, жатқан төсенішін жинап алып, Құдайды мадақтап үйіне кетті! 26Осыны көргендердің бәрі қатты қайран қалып, үрейленді. Олар: «Біз бүгін ғажап істер көрдік!» — десіп, Құдайға мақтау айтты.


Матай Леуінің шәкірттерге қосылуы әрі Мәсіхтің күнәкарларды тәубеге шақыруы

27Осыдан кейін Иса сыртқа шығып, салық кеңсесінің қасында отырған Леуі[*] есімді салық жинаушыны[†][*] көрді. Оны: «Соңымнан ер!» — деп шақырды. 28Леуі орнынан тұрып, бар нәрсесін тастап, Исаға шәкірті болып ерді.

29Кейін Леуі үйінде Исаға арнап үлкен қонақасы берді. Сонда көптеген салық жинаушылар және басқа қонақтар да олармен дастарқандас болды. 30Ал дін мұғалімдері мен парызшылдар күңкілдеп, Исаның шәкірттеріне:

— Неге салықшылармен және басқа күнәкарлармен бірге тамақ ішіп отырсыңдар?![*] — деп наразылық білдірді. 31Иса оларға былай деп жауап берді:

— Дәрігер дені сауға емес, ауру адамға қажет. 32Мен «әділдерді»[*] емес, күнәкарларды теріс жолдан қайтуға шақыру үшін келдім.


Той басталды! Жаңа өмірдегі жаңа салттар

33Әлгі діншілдер Исаға:

— Жақияның шәкірттері жиі ораза ұстап мінажат етеді, парызшылдардың шәкірттері де солай істейді. Ал Сіздің шәкірттеріңіз неге ораза ұстамастан тамақ ішеді?[*] — деді. 34Иса оларға астарлап жауап қайтарып былай деді:

— Күйеу жігіт қастарында болғанда тойға келгендерге ораза ұстатып қоюға бола ма?[*] 35Бірақ «Күйеуді» қастарынан алып кететін күн туады; міне, сол кезде олар ораза ұстайтын болады.[*]

36Иса оларға тағы мына нақылдарды да айтып берді:

— Жаңа киімнен жамау жыртып алып, ескі киімге жамамас. Олай етсе, жаңа киім жыртылып, жамау ескіге жараспас та еді.

37Сондай-ақ, жас шарапты ескі торсыққа құймас. Олай етсе, быршып ашыған жас шарап торсықты жарып, ағып кетеді, торсық та бүлінеді. 38Керісінше, жас шарапты жаңа торсыққа құю керек. (Сонда екеуі де аман қалады.) 39Ал ескі шарапты ішкен әркім: «Ескісі жақсырақ», — деп, жаңасын қаламайды.[*]

#### 6


Діни демалыс күні жайлы ережелер әрі Құдайдың рақымдылығы

1Бір демалыс күні[*] Иса[†] егіндік арасымен өтіп бара жатқанда, шәкірттері біраз масақ үзіп алып, қолмен үгіп жеді. 2Кейбір парызшылдар:[†]

— Сендер демалыс күні істеуге тыйым салынған жұмысты неге істеп жүрсіңдер?! — деп наразылық білдірді. 3Иса оларға былай деп жауап қайырды:

— Дәуіт пайғамбар[†] мен оның қасындағылар ашыққан кезде не істегенін оқымап па едіңдер? 4Дәуіт Құдайдың киелі[†] үйіне[*] кіріп, тарту ретінде ұсынылған нанды алып, өзі де жеп, қасындағыларға да берді емес пе? Ал заң бойынша сол күлшелерді діни қызметкерлерден[†] басқа ешкімнің жеуіне болмайды ғой.[*] — 5Бұдан кейін Иса: — Көктен келген Мен демалыс күнінің де Иесімін,[*] — деп қорытты.

6Иса басқа бір демалыс күні мәжілісханаға[†][*] барып, жамағатқа тәлім беріп отырған еді. Сол жерде оң қолы семіп қалған[*] бір адам[†] да болды. 7Дін мұғалімдері мен парызшылдар Исаны айыптайтын сылтау табуға тырысып, Ол демалыс күні болса да ауруларды сауықтырар ма екен деп аңдыды. 8Бірақ Иса олардың бұл ойларын біліп, қолы семген адамды: «Түрегеліп, ортаға шықшы!» — деп шақырды. Ол тұрып, ортаға шықты. 9Сонда Иса сол діншілдерге: «Сендерден сұрап тұрмын, демалыс күні қайсысын істеуге болады: жақсылықты ма әлде жамандықты ма; біреудің жанын құтқаруды ма немесе құртуды ма?» — деген сұрақ қойды. 10Иса айналасында отырғандардың бәріне қарады да, әлгі кісіге: «Қолыңды созшы!» — деп тапсырды. Сол адам семіп қалған оң қолын созғанда, ол бұрынғы сап-сау қалпына келді!

11Ал әлгі діншілдер қатты ашуланып, Исаға қарсы не істесек екен деп өзара ақылдасты.


Мәсіх Исаның он екі елшісін таңдауы

12Сол күндері Иса мінажат ету[†][*] үшін бір таудың басына шығып, түні бойы сиынумен болды. 13Таң атқан соң шәкірттерін қасына шақырып, араларынан он екісін таңдап алды да, оларды «елшілер»[*] деп атады. 14Олар: Өзі Петір деген қосымша ат қойған Шимон және оның інісі Әндір; Жақып пен Жохан; Філіп пен Барталмай;[*] 15Матай мен Тома; Әлпей ұлы Жақып және жұрт Діншіл[*] деп атаған Шимон; 16Жақып ұлы Яһуда[*] және кейін Исаға опасыздық жасаған Яһуда Исқариот.[*]


Исаның тау беткейіндегі уағызын бастауы

17Мұнан кейін Иса елшілерімен бірге тау басынан төмен түсіп, беткейдегі бір жазыққа келді. Оның қасына көптеген шәкірттері және бүкіл Яһудея аймағынан, Иерусалим қаласынан әрі Жерорта теңізі жағалауындағы Тир мен Сидон аймақтарынан келген көп халық жиналды. 18Олар Исаны тыңдауға және ауру-сырқауларынан сауығуға келгендер болатын. Жын қинаған адамдар да келіп, жындарынан арылып жатты. 19Бүкіл халық Исаға қолын тигізуге ұмтылды, себебі Одан құдірет шығып, бәрін де сауықтырып жатты.[*]


Шынайы бақыт және қасірет

20Сол кезде Иса шәкірттеріне қарап былай деді:

— Жарлылар, сендер бақыттысыңдар:[*]

Құдайдың Патшалығы[†] өздеріңе арналған![*]

21Қазір ашыққандар,[*] сендер бақыттысыңдар:

себебі тойынатын боласыңдар![*]

Қазір қайғырып[†] жылағандар, сендер бақыттысыңдар:

себебі қуана күлетін боласыңдар!

22Адамдар көктен келген Маған бола[*]

сендерді жек көріп, орталарынан аластатып, қорлап, аттарыңа кір келтірсе, бақыттысыңдар!

23Сол күні қуана секіріп шаттаныңдар,

себебі көкте сендерді зор сыйларың күтіп тұр!

Солардың ата-бабалары бұрынғы пайғамбарларға да солай істеген.[*]


24Алайда, байлар, сендер қасіретке қаласыңдар:

себебі рақаттың дәмін толығымен татып келдіңдер!

25Қазір қарны тоқтар, қасіретке қаласыңдар:

сендер ашығатын боласыңдар!

Қазір күлгендер, қасіретке қаласыңдар:

сендер еңіреп жылайтын боласыңдар!

26Егер барлық жұрттан мақтау естіп жүрсеңдер, қасіретке қаласыңдар:

солардың ата-бабалары жалған пайғамбарларға да солай істеген.


Жауларын жақсы көру және игілік істеу қажеттігі туралы

27Бірақ, Мені тыңдаушылар, сендерге айтамын:

жауларыңды жақсы көріңдер!

Өздеріңді жек көретіндерге жақсылық жасап,

28қарғайтындарға да игілік тілеп,

өкпелететіндер үшін Жаратқан Иеге[†] мінажат етіңдер!

29Бетіңнің бір жағын ұрғанға

екінші жағын да тос!

Шапаныңды тартып алғанның

көйлегіңді де алуына кедергі жасама![*]

30Сұраған әркімге мұқтажын бер,[*]

өзіңдікін тартып алғаннан оны қайта сұрама!

31Басқалар өздеріңе қалай істесін десеңдер,

сендер де оларға солай істеңдер!


32Егер өздеріңді жақсы көргендерді ғана жақсы көрсеңдер, сол үшін Құдайдан қандай сый[*] алмақсыңдар? Өздерін жақсы көргендерді күнәкарлар да жақсы көреді ғой.

33Егер өздеріңе жақсылық істегендерге ғана жақсылық істесеңдер, сол үшін қандай сый алмақсыңдар? Оны күнәкарлар да істейді ғой.

34Егер одан қайтарып алармын деген үмітпен біреуге қарыз берсеңдер, сол үшін қандай сый алмақсыңдар? Берген нәрселерін түгелдей қайтарып алу үшін күнәкарлар да өзі сияқтыларға қарыз береді.

35Бірақ сендер жауларыңды да жақсы көріңдер! Жақсылық істеп, жарлыларға ештеңе дәметпестен қарыз беріңдер! Сонда көктегі сыйларың зор болып, Құдай[†] Тағаланың[†] рухани[†] балалары боласыңдар![*] Ол тіпті рақмет айтуды білмейтіндер мен жамандарға да мейірімді. 36Сонымен көктегі Әкелерің қандай қайырымды болса, сендер де сондай қайырымды болыңдар!


Басқаларды айыптауға асықпау қажет

37Басқаларға үкім айтпаңдар, сонда сендерге де үкім шығарылмайды.[*] Айыптамаңдар, әйтпесе өздерің де айыпталасыңдар. Кешіріңдер, сонда сендер де кешірілесіңдер.[*]

38Беріңдер, сонда сендерге де беріледі: шайқап, нығыздап толтырып, тасып-төгілген мөлшерде салып беріледі. Сендер өзгелерге қолданған өлшем өздерің үшін де қолданылмақ.[*]

39Иса оларға астарлап тағы былай деді:

— Соқырды соқыр жетелеп жүре ала ма? Екеуі де орға құлап түспей ме?[*] 40Шәкірті ұстазынан жоғары емес. Ал білімін жетілдірген әркім өз ұстазындай болады.

41Неге бауырыңның көзіндегі жаңқаны[*] көре тұра, өз көзіңдегі бөренені байқамайсың? 42Өз көзіңдегі бөренені көрместен: «Бауырым, кәне, көзіңнен жаңқаны алып тастайын» деп қалай айта аласың? Әй, екі жүзді! Әуелі өз көзіңнен бөренені алып таста! Бауырыңның көзіндегі жаңқаны содан кейін анық көріп, алып тастарсың.


Ағаш жемісімен, адам ісімен танылар

43Жаман жеміс беретін жақсы ағаш[†] жоқ, жақсы жеміс беретін жаман ағаш та жоқ. 44Әр ағаш өзінің жемісімен танылар: «Шомырттан өрік, жабайы бұтадан жүзім жинамас».[*] 45Ізгі адам жан дүниесіндегі игілікті қазынадан игілік алып шығады, ал зұлым адам арам жан дүниесінен арамдық алып шығады. Жан дүниең[*] неге толса, ауызың соны айтар.


Берік негіз бен осал негіз

46Егер сендер айтқандарымды орындамасаңдар, несіне Мені «Мырза,[†] Ие!» дейсіңдер? 47Маған келіп, сөздерімді тыңдап, оларды орындаған әркімнің қандай адамға ұқсас екенін айтып берейін: 48ол жерді терең етіп қазып, іргетасын берік тасқа қалап үй салған адамға ұқсайды.[*] Сел басып, тасыған өзен бұл үйді соққылағанда, оны қозғалта алмайды. Себебі оның іргетасы берік тасқа қаланған.

49Алайда сөздерімді естісе де, оларды орындамаған кісі үйін іргетассыз жай жерге салған адамға ұқсайды. Тасыған өзен бұл үйді соққылағанда, ол сол заматта-ақ опырылып құлап, тас-талқан болады.

#### 7


Римдік жүзбасының зор сенімі

1Иса[†] Өзін тыңдап тұрған халыққа барлық сөзін айтып бітіргеннен кейін Қапарнаум қаласына кірді. 2Сол кезде бір римдік жүзбасының ерекше бағалайтын қызметшісі ауырып, хал үстінде жатқан еді. 3Жүзбасы Иса туралы хабар алған болатын. Сол себепті ол Исаға яһудилердің бірнеше ақсақалдарын[*] жіберіп, Одан қызметшісін сауықтырып құтқаруын сұрады. 4Олар Исаның қасына келгенде жалына өтініп: «Жүзбасы — Сіздің жәрдем беруіңізге лайықты кісі. 5Ол халқымызды жақсы көреді, өзі бізге тіпті мәжілісхана[†] салып берді», — деді.

6Иса ақсақалдармен бірге жүрді. Ол сол үйге жақындап қалғанда, шетелдік жүзбасы Исаға достарын жіберіп, мынаны айтқызды:

— Келіп әуре болмай-ақ қойыңыз, Мырза,[†] мен Сіздің шаңырағымның астына келуіңізге лайық емеспін.[*] 7Сондықтан да өзімнің Сізге келуімді жөн көрмедім. Тек бір сөз айтсаңыз болды, қызметшім сауығып кетеді.[*] 8Мұны білемін, себебі мен де біреудің қол астындамын, өзіме бағынышты жасақшыларым да бар. Біреуіне: «Бар!» десем, барады, басқасына: «Кел!» десем, келеді, қызметшіме: «Мынаны істе!» дегенімде, ол соны орындайды.

9Мұны естіген Иса қайран қалып, соңынан еріп келе жатқан халыққа бұрылып: «Сендерге шын айтамын: Маған осындай сенім артқан кісі Исраил халқынан ешқашан кездескен емес!» — деді.

10Жіберілгендер жүзбасының үйіне қайтып келгенде, ауру қызметшісінің сауығып кеткенін көрді.


Мәсіх Исаның жесір әйелдің қайтыс болған ұлын тірілтуі

11Біраздан кейін Иса Наин атты қалаға барды. Оған шәкірттері және көп халық еріп жүрді. 12Иса қала қақпасына жақындаған кезде жұрт біреудің мәйітін қабірге қоюға алып шығып келе жатты. Бұл бір жесір әйелдің жалғыз ұлы екен. Жесірге қаладан көп халық ілесіп шығып келе жатты.

13Иеміз Иса әйелді көргенде оған жаны ашып: «Жыламаңыз!» — деп жұбатты. 14Содан Ол жақындап барып, табытқа қолын тигізді. Табыт көтергендер тоқтағанда, Иса: «Балам, саған айтамын, түрегел!» — деді. 15Сонда өлген жігіт түрегеліп отырып, сөйлей бастады! Иса оны шешесіне табыс етті.

16Жұрттың бәрін үрей биледі. Олар: «Арамыздан ұлы Пайғамбар[†] шықты!» «Құдай[†] өз халқына игілік істеуге келді!» — деп Құдайды мадақтады. 17Иса туралы осындай хабар бүкіл Яһудея аймағына және барлық төңірекке тарап кетті.


Жақия пайғамбардың сұрағы

18Бұл туралы Жақия пайғамбар шәкірттерінен хабар алып тұрды. 19Жақия олардың екеуін шақырып алды да, Иеміз Исаға жіберіп,[*] Одан: «Келетіні ежелден-ақ уәде етілген Құтқарушымыз шынымен Сізсіз бе? Әлде басқа біреуді күтуіміз керек пе?» — деп сұратты. 20Олар Исаға келіп:

— Шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия бізді: «Келетіні ежелден-ақ уәде етілген Құтқарушымыз шынымен Сізсіз бе? Әлде басқа біреуді күтуіміз керек пе?» деп сұрауға жіберді, — деді.[*] 21Сол сәтте Иса көптеген адамдарды ауру-сырқауларынан сауықтырып, қинаған жындарынан арылтып, көп соқырларға рақым көрсетіп көздерін ашып жатты.

22Сонда Иса жіберілген кісілерге:

— Сендер көріп-естігендеріңді Жақияға барып, айтып беріңдер: соқырлар көріп, сал болғандар жүріп, алапестер құлантаза сауығып, саңыраулар естіп, өлгендер қайта тіріліп, жарлыларға Ізгі хабар жарияланып жатыр.[*] 23Ал Маған деген сенімінен бас тартпаған әркім бақытты![*] — деді.

24Жақияның жіберген адамдары қайтып кеткеннен кейін, Иса жұртқа Жақия туралы былай деп айта бастады:

— Сендер айдалаға нені көруге бардыңдар? Жел тербеткен бір қамысты ма? (Жақия ондай емес!) 25Тегі, нені көруге бардыңдар? Қымбат киім[*] киген біреуді ме? Жоқ, қымбат киім киіп, молшылықта өмір сүріп жатқандар патша сарайларында тұрады ғой. 26Сонда нені көруге бардыңдар? Бір пайғамбарды ма? Иә, сендерге айтамын: Жақия тіпті пайғамбардан да артық! 27Киелі[†] жазбада Құдайдың мынадай сөздері бар: Біліп ал, Мен алдыңнан хабаршымды жіберемін. Ол жүретін жолыңды дайындап қояды.[*] Мұндағы хабаршы — Жақия. 28Сендерге шындығын айтайын: адам[†] баласы атаулының ішінде Жақиядан жолы үлкен ешкім болған емес. Бірақ Құдайдың Патшалығындағы[†] ең қарапайым деген адамдардың жолы онікінен үлкен.[*]

29Мұны тыңдаған бүкіл халық, тіпті салықшылар[†] да Құдайдың әділдігін мадақтады. Олар Жақия пайғамбар орындаған шомылдыру рәсімінен өткен болатын. 30Алайда парызшылдар[†] және Таурат заңын[†] үйретуші ғұламалар бұл рәсімнен өтпей, Құдайдың өздеріне арнаған мақсатын қабылдамады.[*]

31Иеміз Иса тағы былай деді:

— Ендеше қазіргі ұрпақтың адамдарын кімге ұқсатайын, олар кімге ұқсас? 32Олар тентек балаларға ұқсайды. Солар далада отырып, бір-біріне айқайласып:


«Сендер үшін сыбызғы тартсақ та, би билемедіңдер,
Сосын жоқтау айтсақ та, жылап еңіремедіңдер!»


— деп шағымданады. 33Өйткені шомылдыру рәсімін жасаған Жақия пайғамбар келгенде, кәдімгі тамақтарды ішіп-жемеді.[*] Сендер оны «жынды» дейсіңдер. 34Ал Мен, көктен келген Билеуші,[†] кәдімгі тамақтарды ішіп-жеймін. Сонда сендер: «Мынау тамақ жеп, шарап ішуді жақсы көреді және салықшылармен, күнәкарлармен дос болып жүр!» деп жамандайсыңдар.[*] 35Алайда даналықтың игілігі оны қабылдағандардың ізгі істерімен дәлелденеді,[*] — деді.


Парызшыл адам және күнәға батқан әйел

36Бірде парызшылдар тобының бір мүшесі Исаны тамаққа шақырды. Иса парызшылдың үйіне келіп, дастарқан басына жайғасты. 37Қалада тұратын бір күнәкар әйел Исаның парызшылдың үйінде дастарқан басында отырғанын естіп қалды. Сонда ол иісмайға толған мөлдір тас[*] құтысын алып, әлгі үйге келді. 38Әйел Исаның аяқ жағында тұрып, жылай берді. Көз жасын Оның аяғына төгіп, шашымен сүрте бастады. Сосын аяқтарын сүйіп, үстіне иісмайын құйды.

39Исаны қонаққа шақырған парызшыл адам мұны көргенде іштей: «Егер Бұл нағыз пайғамбар болса, Өзіне қолын тигізгеннің кім екенін және қандай әйел екенін білер еді. Ол күнәға батқан ғой», — деді. 40Иса оған:

— Шимон, саған айтайын деген бір ауыз сөзім бар, — деп үн қатты.

— Айта беріңіз, Ұстаз! — деді ол. 41Сонда Иса:

— Қарыз беруші бір адамның екі кісіде ақшасы болыпты. Олардың біреуі бес жүз күміс теңгеге,[*] ал екіншісі елуге борышты екен. 42Олардың қарызын қайтаратын еш нәрселері болмағандықтан, сол адам екеуінің де қарызын кешіпті. Айтшы, кәне, бұлардың қайсысы оны көбірек жақсы көреді? — деген сұрақ қойды. 43Шимон:

— Көбірек қарызы кешірілгені деп ойлаймын, — деді. Иса:

— Дұрыс айттың, — деп жауап қатты. 44Содан әйелге бұрылып, Шимонға тағы былай деді:

— Мына әйелді байқадың ба? Мен үйіңе кіргенде, сен Маған аяғымды жуатын су берген жоқсың. Ал ол аяғыма көз жасын төгіп, шашымен сүртті. 45Сен Мені бетімнен сүймедің. Ал ол Мен келгеннен бері тоқтамастан аяғымды сүйіп отыр. 46Сен басыма май құйып құрмет көрсетпедің.[*] Ал ол тіпті аяғыма иісмай құйды. 47Сондықтан саған айтамын: оның көптеген күнәларының бәрі де кешірілді, бұл оның зор сүйіспеншілігінен көрініп тұр. Ал кімге аз кешірілсе, сол азғана жақсы көреді. — 48Мұнан соң Иса әйелге: — Күнәларың кешірілді! — деді.

49Сонда Исамен бірге дастарқан басындағы кісілер іштерінен: «Күнәларды да кешіретін Бұл кім Өзі?» — деп ойлады.[*] 50Бірақ Иса әйелге:

— Сен сенімің арқылы құтқарылдың.[*] Аман-есен қайта бер, — деді.

#### 8


Мәсіхтің жолына түскен сенуші әйелдер

1Бұдан кейін Иса[†] қалалар мен ауылдарды аралап, халыққа уағыз айтып Құдайдың Патшалығы[†] туралы Ізгі хабарды жеткізді. Оған он екі елшісі 2және көптеген әйелдер еріп жүрді. Әйелдердің бірнешеуін Иса қинаған жындарынан арылтып, ауруларынан сауықтырған болатын. Олар — жеті жынынан арылған мағдалалық Мәриям,[*] 3Иродтың сарай басқарушысы Қузаның әйелі Жоханна, Сузанна және көптеген басқалары. Олар қолдарындағы барымен Исаға және Оның шәкірттеріне қызмет көрсетті.


Төрт түрлі топыраққа себілген тұқым туралы астарлы әңгіме

4Көптеген қалалардың тұрғындары Исаның қасына келіп, үлкен топ жиналған еді. Иса оларға мына астарлы әңгімені[†] айтып берді:

5— Бір диқан тұқым себуге шығыпты. Ол сеуіп жүргенде, дәндердің кейбіреулері жол бойына түсіп, тапталып қалады. Құстар ұшып келіп, шоқып, жеп қояды. 6Біраз тұқым тастақ жерге түседі. Алайда көктеп шыққаннан кейін ылғал жетіспегендіктен олар қурап қалады. 7Кейбір дәндер тікен арасына түседі. Бірге өскен тікендер оларды тұншықтырып, өсірмей тастайды. 8Ал кейбіреулері құнарлы топыраққа түседі. Бұлар көктеп шығып, өсіп, жүз еседен өнім береді. — Мұны айтқаннан кейін Иса дауыстап: — Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын! — деп ескертті.


Ізгі хабарды тыңдап, сақтап, шыдамдылықпен рухани өнім беру қажет

9Сонда шәкірттері Исадан:

— Бұл астарлы әңгіменің мағынасы қандай? — деп сұрады. 10Иса оларға жауап беріп былай деді:

— Құдай[†] өз Патшалығы туралы сырларды білуді сендерге бұйырған. Бірақ басқаларға[*] олар астарлы әңгімелер арқылы айтылады. Осылайша олар көріп тұрса да, шынымен көрмесін, естіп тұрса да, бәрібір түсінбесін.[*]

11Ал әңгіменің мағынасы мынадай: тұқым Құдайдың Ізгі хабарын[*] білдіреді. 12Жол бойына түскендері Ізгі хабарды былай тыңдайтын адамдарды бейнелейді: оларға әзәзіл шайтан келіп, сенбесін, құтқарылмасын деп, жүректеріне себілген бұл сөздерді ұрлап алып кетеді.[*]

13Тастақ жерге түскендері мынаны көрсетеді: адамдар Ізгі хабарды естіген бойда оны қуанышпен қабылдайды, бірақ тамыр жаймағандықтан уақытша ғана сенеді. Олар сынақтан өтіп жүрген кезде сенімдерінен безіп кетеді.[*]

14Тікен арасына түскен дәндер болса, мынаны білдіреді: адамдар Ізгі хабарды естиді. Алайда былай шыға бере, тұрмыс қамын ойлап абыржиды, байлық пен ләззаттың қызығына алданады. Осылайша Ізгі хабар ескерусіз қалып тұншығып, өнімі пісіп үлгермейді.[*]

15Ал құнарлы топыраққа себілген тұқымдар мынаны бейнелейді: бірсыпыра адамдар Құдайдың хабарын тыңдап, ізгі де таза жүректерінде сақтап, шыдамдылықпен өнім береді.[*]

16Ешкім шам жаққан соң оны ыдыспен бүркемейді, не төсек астына да қоймайды. Қайта, оны шам қойғышқа[*] қояды, сонда ол үйге кіргендерге жарығын түсіреді.[*] 17Сол сияқты, мәлім болмайтын ешбір сыр да жоқ, жарыққа шығып, жария болмайтын ешбір құпия да жоқ.

18Сондықтан қалай тыңдайтындарыңа назар аударыңдар! Өйткені кімде біраз түсінік бар болса, соған тағы көбірек беріледі, ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де одан алынып қойылады,[*] — деп қорытты Иса.


Мәсіхтің шын мәніндегі туысқандары

19Исаның шешесі мен туған бауырлары келіп, халықтың көптігінен Оған жақындай алмады. 20Біреу Исаға:

— Сыртта шешеңіз бен бауырларыңыз келіп, Сізбен жолығамыз деп тұр — деді. 21Алайда Иса:

— Құдайдың сөзін[†] тыңдап, орындайтындар Маған шеше мен бауырлар іспетті жақын![*] — деп жауап қайырды.


Қатты дауыл

22Бір күні Иса шәкірттерін ертіп қайыққа мініп: «Көлдің арғы бетіне[*] өтейік», — деді. Осылай олар жағадан аттанды. 23Олар көлден өтіп бара жатқанда, Иса ұйықтап қалды. Сол кезде тау жақтан қатты дауыл көтеріліп, көлге соқты. Қайық толқынның астында қалып, суға тола бастады. Оларға зор қауіп төнді. 24Шәкірттері Исаға жақындап, Оны оятып:

— Ұстаз! Ұстаз! Құритын болдық! — деп айқайлады. Иса орнынан тұрып, жел мен толқындардың долдануына тыйым салды. Олар басылып, тыныштық орнады. 25Иса шәкірттеріне:

— Сенімдерің қайда? — деді. Олар үрейленіп, аң-таң болып, біріне-бірі: «Тіпті жел мен суға да бұйрық беретін Бұл кім Өзі? Олар Оған бағынады ғой!» — десті.


Ғадарадағы жындар қинаған кісінің олардан босатылуы

26Осылай Иса мен шәкірттері көлден өтіп, Ғалилея аймағының қарсы бетіндегі Ғадара[*] өңіріне жетті. 27Жағаға шығысымен-ақ Исаға сол қалалық бір кісі кездесе кетті. Жын соққан осы адам[†] көп уақыттан бері киім-кешек кимей, үйде емес, қабірге арналған үңгірлерде тұрып жүрген болатын. 28Ол Исаны көрген бойда айқай сала аяғына жығылды да, қатты дауыстап:

— Құдай Тағаланың[†] (рухани) Ұлы[†] Иса,[*] менде нең бар? Саған жалынамын: азаптай көрмеші мені! — деп жалынды. 29Себебі Иса жынға: «Шық бұл кісіден!» — деп бұйырған болатын. Жын сол адамды көптен бері қинап келген еді. Жұрт оны шынжырлармен, кісендермен бұғаулап тастаса да, ол бұғауларын үзіп, жын айдап елсіз далаға кететін еді.

30Иса одан:

— Атың кім? — деп сұрағанда, ол:

— «Үлкен топ»,[*] — деді. Себебі сол адамға көптеген жындар кіріп алған болатын. 31Олар Исадан: «Бізге тұңғиық шыңырауға түсуге бұйыра көрме», — деп өтінді.

32Осы жердегі қырат беткейінде үлкен бір топ шошқа[*] жайылып жүрген болатын. Жындар соларға енуге рұқсат сұрады. Иса жол берген соң, 33жындар кісіден шығып, әлгі хайуандарға енді. Сонда олар тік жардан көлге қарғып, суға батып, қырылып қалды.

34Мұны көріп тұрған бақташылары қашып кетіп, болған оқиғаны қала мен ауылдарда айтып берді. 35Халық соны көру үшін жолға шығып, Исаға келді. Олар жындары шыққан кісінің ақыл-есі кіріп, киініп, Исаның аяқ жағында отырғанын көргенде қорқып кетті. 36Болған оқиғаны өз көздерімен көрген куәгерлер оларға бұрын жын қинаған кісінің қалай азат етілгені туралы әңгімелеп берді. 37Сонда Ғадара төңірегінің бүкіл халқы зәрелері ұшып, Исадан: «Біздің жерімізден кетіңіз», — деп өтінді.[*] Ол қайыққа мініп, қайтып кетті.

38Жындарынан арылған кісі Исадан:

— Сізбен бірге болайыншы, — деп сұраған еді. Бірақ Иса:

39— Сен үйіңе қайтып, ондағыларға Құдайдың өзіңе не істегенін айтып бер! — деп, оны үйіне жіберді. Әлгі адам барып, Исаның өзіне не істегенін бүкіл қалаға жариялады.


Мәсіхтің ауруға және өлімге деген үстемдігі

40Иса көлдің батыс жағына[*] қайта оралғанда, халық Оны қарсы алды. Өйткені бәрі Оны күтіп тұрған еді. 41Кенеттен Жайыр есімді бір ер адам сол жерге келіп, Исаның аяғына жығылды да, үйіне кіруін өтінді. Жайыр мәжілісхананың[†] жетекшісі еді. 42Ол кісінің он екі жас шамасындағы жалғыз қызы бар еді, сол өлім[†] аузында жатқан болатын. Иса Жайырдың үйіне бара жатқанда, халық Оны жан-жақтан қаумалап қыспақтады.

43Халықтың арасында он екі жыл бойы қан кетіп ауырып келген бір әйел де бар еді. Ол бар мал-мүлкін дәрігерлерге жұмсағанмен, біреуі де оны емдеп жаза алмады. 44Әйел Исаның арт жағынан жақындап келіп, Оның шапанының шетіне қолын тигізді. Сол сәтте-ақ қаны тоқтады. 45Иса:

— Маған қолын тигізген кім? — деп сұрады. Ешкім де мойындамаған соң, Петір мен оның қасындағылар:

— Ұстаз! Халық Сізді қаумалап қыспақтап тұр ғой. Ал Сіз: «Маған қолын тигізген кім?» дейсіз бе?! — деді. 46Бірақ Иса:

— Біреу Маған қолын тигізді! Өйткені Менен біраз сауықтыру құдіретінің шыққанын сездім, — деп кесіп айтты.

47Әлгі әйел істеген ісін жасыра алмайтынын білген соң қорыққанынан қалтырап, Исаның қасына келіп, аяғына жығылды. Сосын өзінің қандай себеппен қолын тигізгенін және сол сәтте-ақ қалай сауығып кеткенін бүкіл халықтың алдында айтып берді. 48Иса оған:

— Қарындас,[*] сенімің арқылы құтқарылдың. Аман-есен қайта бер, — деді.

49Иса осыны айтып тұрғанда, мәжілісхана жетекшісінің үйінен біреу келіп, оған:

— Қызыңыздан айырылып қалдық. Енді Ұстазды әурелемей-ақ қойыңыз, — деп хабарлады. 50Бірақ мұны естіген Иса Жайырға:

— Қорықпа, тек сенімің болсын, сонда қызың аман қалады, — деді.

51Жайырдың үйіне жеткенде Иса Петір, Жохан, Жақып және қыздың әке-шешесінен басқа ешкімнің үйге кіруіне рұқсат бермеді. 52Жұрттың бәрі жылап, жоқтау айтып тұрған еді. Ал Иса: «Жыламаңдар, ол өлген жоқ, ұйықтап жатыр», — деді. 53Қыздың өлгенін білетін олар Исаның айтқанына күлді. 54Бірақ Ол (солардың бәрін сыртқа шығарды да) қыздың қолынан ұстап тұрып, дауыстап: «Қызым, тұра ғой!» — деді. 55Сонда қыздың жаны қайтып кіріп, ол дереу орнынан тұрды! Иса: «Оған тамақ беріңдер», — деп бұйырды. 56Қыздың әке-шешесі қатты қайран қалды. Ал Иса оларға бұл оқиға жайлы ешкімге тіс жармауды ескертті.

#### 9


Исаның елшілеріне тапсырма беруі

1Бірде Иса[†] он екі елшісін қасына шақырып алып, оларға барлық жындарды қуып шығарып, ауруларды сауықтыру құдіреті мен билігін тапсырды. 2Оларды Құдайдың Патшалығын[†] уағыздап, науқастарды сауықтыруға да жіберді. 3Сонда Иса елшілеріне мына тапсырманы берді: «Жолға артық еш нәрсе алмаңдар: таяқ, жолдорба, нан, ақша, артық киімдерің болмасын. 4Қай үйге түссеңдер, сонда қонып, сол үйден жолға шығыңдар.[*] 5Егер бір жерде сендерді қабылдамаса, сол қаладан шығып кетіп бара жатқанда аяқтарыңдағы шаң-тозаңды қағып тастаңдар.[*] Бұл оларға ескерту болсын».

6Елшілер жолға шығып, ауыл-ауылды аралады. Әр жерде Ізгі хабарды жариялап, ауру-сырқауларды сауықтырды.


Аймақ әкімі Иродтың Иса жайындағы сұрағы

7Аймақ әкімі Ирод (Антипас)[*] Исаның істегендерінің бәрін естіп, абыржып аң-таң болды. Себебі кейбір кісілер: «Бұл өлімнен қайта тірілген Жақия екен» десе, 8басқалары: «Ілияс пайғамбар[†] жер бетіне қайтып келіпті»[*] деді. Тағы басқалар: «Ежелде өмір сүрген өзге пайғамбарлардың бірі қайта тіріліпті», — деп болжады. 9Сонда Ирод: «Жақияның басын өзім шаптырған едім.[*] Ал осы естігендерімді істеп жүрген бұл Кісі кім екен?» — деп, Оны көруге құмартты.


Мәсіх Исаның бес мыңнан астам адамды тамақтандыруы

10Исаның жіберген елшілері қайтып келіп, жасаған істері туралы Оған түгелдей баяндады. Иса оларды ертіп алып, Бетсайда деген қаланың маңындағы оңаша бір жерге жөнелді. 11Ал халық мұны біліп алып, Оның соңынан ілесті. Иса оларды жылы қабылдап, Құдайдың Патшалығы туралы уағыз айтты және айығуға мұқтаждарды ауруларынан сауықтырды.

12Күн кеш бола бастағанда он екі елшісі Исаның қасына келіп:

— Халықты таратып жіберіңіз. Олар жақын маңдағы ауылдар мен елді мекендерге барып, жатар орын мен жейтін тамақ тапсын. Мұнда құлазыған даладамыз ғой! — деген ұсыныс жасады. 13Бірақ Иса:

— Оларға тамақты сендер беріңдер! — деп жауап қатты. Шәкірттері:

— Бізде бес күлше нан мен екі кепкен балықтан[*] өзге ештеңе жоқ. Әлде мына адамдардың бәріне тамақ сатып алуға барайық па? — деп сұрады. 14Себебі сол жерде бес мыңдай ер адам[†] болатын.[*] Ал Иса шәкірттеріне:

— Оларды шамамен елу-елуден топқа бөліп, жайғастырып отырғыза беріңдер! — деп тапсырды. 15Шәкірттері бәрін солай етіп отырғызды. 16Иса бес күлше нан мен екі кепкен балықты қолына алып, көкке қарап тұрып шүкірлік етті.[*] Оларды халыққа тарату үшін үзіп-үзіп, шәкірттеріне бере берді. 17Барлығы да жеп тойды. Соңында олар нан мен балықтан артылып қалғандарын жинап алғанда, он екі себет[*] толды.


Иса шын мәнісінде кім? Өзінің өліп, қайта тірілетінін алғашқы рет білдіруі

18Бір күні Иса оңаша жерде мінажат етіп отырғанда шәкірттері қасында болатын. Сонда Иса оларға мынадай сұрақ қойды:

— Халық Мені кім деп жүр? 19Шәкірттері:

— Біреулері Сізді — шомылдыру рәсімін[†] жасаған Жақия, ал басқалары — Ілияс пайғамбар,[*] тағы басқалары — ежелгі пайғамбарлардың өзге біреуі қайта тіріліпті деп жүр, — деді. 20Сонда Иса:

— Ал сендер Мені кім дейсіңдер? — деп сұрады. Петір Оған жауап беріп:

— Сіз Құдай[†] тағайындаған Мәсіхсіз![†][*] — деді.

21Алайда Иса шәкірттеріне бұл туралы ешкімге тіс жармауды қатты ескертті.[*]

22Оларға тағы былай деді:

— Көктен келген Билеуші[†] — Мен көп азап шегуге тиіспін:[*] рубасылар, басты діни қызметкерлер[†] және дін мұғалімдері Өзімнен бас тартулары әрі Менің өлтірілуім, бірақ содан кейінгі үшінші күні қайта тірілуім[†] де қажет!


Мәсіхтің ізгі жолына толық бағышталу қажет

23Бұдан кейін Иса халықтың бәріне арнап мынаны айтты:

— Маған еріп шәкіртім болғысы келген әркім өз еркі бойынша өмір сүруін қойсын, әрі айқышын[†] арқалаған кісідей азапты өлімге күн сайын дайын болып Менің жолыммен жүрсін![*] 24Себебі кім өмірімді сақтаймын десе, одан айырылады,[*] ал өмірін Мен үшін қиған әркім оны (мәңгі) аман сақтап қалады. 25Адам бүкіл дүниеге ие болып, сол себепті өзін жойып жіберсе, яки өзіне мәңгілік зиян келтірсе,[*] бұдан оған не пайда? 26Себебі кім Мені және айтқан сөздерімді танудан бас тартса, Мен де Билеуші ретінде Өзімнің салтанатыммен әрі Әкемнің және Оған бағышталған періштелердің[†] салтанатымен көктен қайтып келген кезімде сол адамды танудан бас тартамын.[*]


Мәсіхтің өз Патшалығының нұрлы салтанатымен үш елшісіне көрінуі

27«Сендерге шын айтамын: осында тұрған кейбіреулерің Құдайдың Патшалығын өз көздеріңмен көрмей, өлмейсіңдер», — деді Иса.

28Бұл сөздерді айтқаннан шамамен сегіз күн өткеннен кейін Иса Петір, Жохан және Жақыпты ертіп алып, сиынып мінажат ету[†] үшін бір таудың басына шықты. 29Иса сиынып тұрғанда, Оның бет-әлпеті өзгеріске түсіп, киімдері аппақ болып найзағайдың отындай жалтырап тұрды.[*] 30Кенеттен екі адам пайда болып, Исамен сөйлесті. Бұлар (ежелде өмір сүрген) Мұса пайғамбар мен Ілияс пайғамбар еді. 31Салтанатты ұлылықпен көрінген екеуі Исаның Иерусалим қаласында (Құдайдың еркін орындап) бұ дүниеден өтуге тиісті екендігі туралы айтты.[*]

32Ал Петірді және қасындағы жолдастарын ұйқы басты. Олар оянғанда Исаның салтанатты ұлылығын да, Онымен бірге тұрған екі кісіні де көрді. 33Сол екеуі Исаның қасынан кете бастағанда, Петір Оған: «Ұстаз, бұл жерде болғанымыз қандай жақсы! Біреуін Сізге, біреуін Мұсаға, біреуін Ілиясқа арнап үш күрке[*] құрайық», — деп ұсынды. Ол өзінің не айтқанын ұққан да жоқ.[*] 34Петір осыны айтып тұрған кезде-ақ бір бұлт келіп, оларға көлеңкесін түсірді.[*] Бұлттың құшағына кіргенде шәкірттер қорқып кетті. 35Сонда бұлт ішінен: «Бұл — Менің таңдап алған (рухани) Ұлым.[†][*] Оны тыңдаңдар!» — деген дауыс шықты. 36Дауыс шыққаннан кейін Иса жалғыз Өзі қалды.

Ал шәкірттері осында көргендері туралы сол күндері ешкімге де тіс жарған жоқ.[*]


Мәсіхтің жын азаптаған баланы сауықтыруы

37Келесі күні Иса үш елшісімен таудан түскенде, Оны көптеген халық қарсы алды. 38Сол сәтте халықтың арасынан біреу дауыстап былай деді:

— Ұстаз, Сізден өтінемін: менің ұлыма назар аудара көріңіз! Ол — жалғыз балам. 39Жыны ұстағанда, ол кенеттен шыңғырып жібереді. Жын баланы қалшылдатып, аузынан көбігін ағызады; одан зорға дегенде кетіп, оны қатты азаптайды. 40Шәкірттеріңізден жынды шығарып тастаңдар деп өтінген едім, бірақ қолдарынан келмеді. — 41Сонда Иса:

— Ей, сенбейтін, шындық жолынан тайған ұрпақ-ай![*] Қанша уақыт қастарыңда болып, сендерге төзбекпін?! Кәне, ұлыңды мұнда әкел! — деп жауап берді. 42Бала келе жатқанда, жын оны жерге жығып, қатты қалшылдатты. Иса жынға қатаң тыйым салып, баланы сауықтырды. Содан оны әкесіне тапсырды. 43Бәрі де Құдайдың ұлы құдіретіне қайран қалды.


Мәсіхтің Өзінің алда шегетін азабын екінші рет білдіруі

Бүкіл халық Исаның барлық істеріне таңырқап тұрғанда, Ол шәкірттеріне (өз басынан өткізетіндері туралы) былай деді: 44«Осы сөздерімді құлақтарыңа құйып алыңдар: көктен келген Билеушіні[*] адамдардың қолына ұстап береді!»

45Шәкірттері Исаның бұл айтқандарын түсінбеді. Мәні өздеріне жасырын болғандықтан, олар оны ұға алмады. Алайда сол туралы Исаға сұрақ қоюға батылдары бармады.


Мәсіхтің жолын қуушылардың ең үлкені кім?

46Шәкірттердің арасында: «Қайсымыздың жолымыз ең үлкен?» — деген ой туындады. 47Олардың жүрек түкпірлеріндегі ойларын ұққан Иса бір кішкентай баланы алып, жанына тұрғызып қойып былай деді:

48— Кім осындай сәбиді Менің атыммен қабылдаса, соның Мені де қабылдағаны. Ал кім Мені қабылдаса, оның Мені Жібергенді де қабылдағаны. Естеріңде болсын: араларыңда ең кішік кім болса, ең ұлыларың — сол.

49Сонда Жохан:

— Ұстаз, Сіздің атыңызбен адамдардың жындарын қуып шығарып жатқан біреуді көрдік. Оған тыйым салдық. Ол бізбен бірге Сізге еріп жүрген жоқ қой, — деді. 50Бірақ Иса Жоханға:

— Оған тыйым салмаңдар! Сендерге қарсы болмағанның сендерге жақтас болғаны,[*] — деп жауап берді.


Исаның Иерусалимге соңғы рет сапарға шығуы әрі самариялықтардың Оны қабылдамауы

51Иса көкке көтерілетін күні жақындаған кезде Иерусалимге баруға бел буды. 52Содан Ол Өзінің алдынан хабаршыларын жіберді. Олар Исаға түнейтін орын дайындау үшін самариялық[†][*] бір ауылға барды. 53Ал Иса Иерусалимге бет алғандықтан, самариялықтар Оны қабылдамады. 54Шәкірттері Жақып пен Жохан мұны көріп:

— Мырза,[†] мақұл көрсеңіз, (Ілияс пайғамбар істегендей) аспаннан[†] от түсіп, оларды жойсын деп бұйырайық, — деді.[*] 55-56Бірақ Иса екі шәкіртіне бұрылып, оларға тыйым салды.[*] Содан кейін олар басқа ауылға беттеді.


Мәсіхтің жолымен жүруге белді бекем буу

57Иса шәкірттерін ертіп жолда кетіп бара жатқанда, бір кісі Оған:

— Мырза, қайда барсаңыз да, мен Сізге еремін, — деді. 58Иса оған:

— Түлкінің іні бар, құстың ұясы бар, ал көктен келген Билеушінің бас тірейтін тұрағы да жоқ,[*] — деп жауап берді.

59Басқа біреуге Иса:

— Маған шәкірт болып ер, — деді. Ол:

— Мырза, алдымен үйге барып, әкем қайтыс болғанша қасында болып, сүйегін жерлеп келейін. Рұқсат етіңізші, — деп сұрады. 60Иса оған:

— Өлгендерін жерлеуді (рухани)[†] өлілерге қалдыр![*] Ал сен ел аралап, Құдайдың Патшалығы туралы Ізгі хабарды жарияла! — деп тапсырды.

61Тағы басқа біреу Исаға:

— Мырза, мен Сізге еремін. Бірақ алдымен қайтып барып, үй ішіммен қоштасып келуге рұқсат етіңізші, — деді. 62Иса оған:

— Артына қарай берген соқашыдай жалтақ адам[*] Құдайдың Патшалығы үшін тиімсіз, — деп жауап берді.

#### 10


Мәсіх Исаның халыққа жетпіс хабаршысын жіберуі

1Содан кейін Иеміз Иса[†] тағы басқа жетпіс шәкіртін таңдап алып, оларды Өзі баратын барлық қалалар мен ауылдарға Өзінен бұрын екі-екіден жіберді. Иеміз шәкірттеріне былай деп тапсырма берді:

2— Оратын егін көп, бірақ жұмысшылар аз. Сондықтан егіннің Иесінен оны жинап алатын жұмысшылар жіберуін өтініңдер![*] 3Ендеше барыңдар! Естеріңде болсын: Мен сендерді қасқырлар арасына жіберілген қозылар сияқты жіберіп отырмын. 4Ақша салатын қалта, жолдорба, артық аяқкиім алмаңдар. Жолда біреуге сәлем береміз деп кідіріп те қалмаңдар.

5Бір үйге кіргенде әуелі: «Осы үйге амандық пен тыныштық болсын!»[*] деп бата беріңдер. 6Егер онда амандық пен тыныштықты қабылдауға дайын кісі[*] болса, берген баталарың соған қонады, әйтпесе өздеріңе қайтып келеді. 7Сол үйде тұрып, олардың берген тамағын ішіп-жеңдер. Себебі еңбек еткен ақысын алуға лайық. Үйден-үйге көшіп жүрмеңдер![*]

8Барған қалаларыңның тұрғындары сендерді қабылдаса, берген тамақты ішіп, 9ондағы ауруларды сауықтырыңдар. Кісілерге: «Құдайдың Патшалығының[†] араларыңда орнайтын кезі таяп қалды!»[*] деп білдіріңдер.

10Ал егер сендер барған бір қаланың тұрғындары өздеріңді қабылдамаса, жолға шығып, былай деңдер: 11«Сендерге ескерту болсын деп қалаларыңнан аяғымызға жұққан шаң-тозаңды қағып тастап кетеміз. Алайда Құдайдың Патшалығының таяп қалғанын біліңдер!» — 12Сендерге шын айтамын: қиямет[†] соты күні сондай қала тұрғындарының тартатын жазасынан тіпті Содом халқының[*] жазасы жеңілірек болады!

13Ей, Хоразин қаласы, қасіретке қаласың! Ей, Бетсайда қаласы, сен де қасіретке қаласың! Егер сендерде жасалған кереметтер[†] (шетелдік) Тир мен Сидон қалаларында орын алған болса, олардың халқы әлдеқашан азалы киім киіп, күлге отырып,[*] теріс жолдарынан қайтқан болар еді.[*] 14Қиямет сотында Тир мен Сидон елдерінің тартатын жазасы сендердікінен жеңілірек болады! 15Ал, Қапарнаум қаласы, сенің атың мақталып, көкке шығарыла ма? Жоқ, сен түпсіз тұңғиыққа құлайсың![*]

16Кім сендерді тыңдаса, соның Мені тыңдағаны. Кім сендерді қабылдамаса, оның Мені де қабылдамағаны. Ал кім Мені қабылдамаса, оның Мені Жібергенді де қабылдамағаны.


17Жетпіс хабаршы Исаға қайтып келгенде қуана-қуана:

— Иеміз, Сіздің атыңызды атағанда тіпті жындар да бізге бағынады! — деді. 18Сонда Иса оларға былай деп жауап берді:

— Әзәзіл шайтанның найзағайша көктен құлап түскенін көрдім. 19Естеріңде болсын: Мен сендерге жыландар мен шаяндарды таптап басып, жаудың барлық күшін жеңетін билік бердім.[*] Енді сендерге еш нәрсе де зиянын тигізе алмайды. 20Дегенмен жындардың өздеріңе бағынғандығына емес, есімдеріңнің көктегі кітапқа[†][*] тіркелгендігіне қуаныңдар.


21Иса сол кезде Киелі Рухтың[†] қуанышына кенеліп:[*] «Көк пен жердің Иесі — Әке! Осы жайттарды данышпандар мен білгіштерден жасырып қалып, оларды нәресте іспетті қарапайымдарға[*] ашып көрсеткенің үшін Сені дәріптеймін. Иә, Әке, Саған осылай болғаны ұнап тұр», — деп (көктегі Әкесіне) мақтау айтты. Иса:

22— Маған бәрін де Әкем сеніп тапсырған. (Рухани) Ұлының[†][*] шынымен кім екенін Әкесінен өзге ешкім де білмейді. Әкенің кім екенін де жалғыз (рухани) Ұлы ғана біледі, әрі Ол Әкесін кімдерге білдіргісі келсе, солар да Оны жақыннан таниды, — деді. 23Содан кейін Ол шәкірттеріне бұрылып, оңаша былай деді:

— Сендер көріп жүрген керемет нәрселерді көргендерің үшін бақыттысыңдар.[*] 24Сендерге айтамын: көптеген пайғамбарлар[†] мен патшалар сендердің көріп жүргендеріңді көргілері келді, бірақ көре алмады, сендер естіп жүрген сөздерді естігілері келді, бірақ ести алмады.[*]


Қайырымды самариялық туралы астарлы сөз

25Сол кезде Таурат заңын[†] үйретуші бір ғұлама[*] Исаның ұстанған ілімін сынамақшы болды. Ол орнынан тұрып:

— Ұстаз, мәңгілік өмірге[†] жетуім үшін не істеуім керек? — деп сұрағанда, 26Иса оған:

— Таурат заңында не деп жазылған, не оқып жүрсің? — деген сауал қойды. 27Сол адам[†] былай деп жауап берді:

— «Құдай[†] Иеңді шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, бар күш-қуатыңмен, барлық ақыл-ойыңмен сүй!» Және «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!»[*] делінген.

28Иса оған:

— Дұрыс жауап бердің. Осылай істейтін бол, сонда (мәңгі) өмір сүресің,[*] — деді. 29Бірақ өзін ақтағысы келген ғұлама Исадан:

— Сонда «маңайымдағы адам» кім болғаны? — деп сұрады. 30Иса оған былай жауап берді:

— Бір адам Иерусалимнен Иерихон қаласына кетіп бара жатып, қарақшылардың қолына түсіпті. Қарақшылар оның киімдерін сыпырып алып, өзін жарақаттап, шала-жансар етіп тастап кетіпті. 31Бір діни қызметкер[†] сол жолмен кездейсоқ келе жатып, оны көре тұра қасынан өтіп кетеді. 32Дәл солай жаңағы жерге келген ғибадатхана[†] қызметшісі[*] де оған қарап, қасынан өтіп кетеді.

33Содан кейін бұл жерге жолаушылап бара жатқан бір самариялық[†][*] келеді. Әлгі адамды көргенде оған жаны ашып, 34қасына барады да, жараларын маймен және шараппен жуып-шайып, таңады. Оны есегіне мінгізіп алып, қонақүйге апарып, күтеді. 35Самариялық адам ертеңінде жолға шығарда, қонақүйдің иесіне екі күміс теңге беріп: «Мына кісіге қамқорлық жасай гөр. Егер артық шығын шығарсаң, мен қайтып оралған кезде төлеймін», — дейді.

36Ал енді, қарақшылардың қолына түскен кісіге бұл үшеуінің қайсысы «маңайындағы адам» болды деп ойлайсың? — деп Иса сол ғұламаға сұрақ қойды. Ол:

37— Әрине, оған қайырымдылық көрсеткені, — деді. Сонда Иса оған:

— Сен де солай істейтін бол! — деп тапсырды.


Марта мен Мәриям: адамға шынында не керек?

38Иса шәкірттерімен бірге жол жүріп бара жатып, бір ауылға кірді. Сол жерде Оны Марта есімді әйел үйіне шақырып, қонақ етті. 39Мартаның Мәриям деген сіңлісі бар еді. Ол Иеміз Исаның аяқ жағына отырып алып, сөзін құлақ салып тыңдады. 40Ал қонақты жақсылап күтудің қамын ойлаған Марта зыр жүгіріп қызмет етті. Арасында Исаға келіп:

— Мырза,[†] сіңлімнің барлық жұмысты маған қалдырғанына жайбарақат қарап отырасыз ба? Ол маған көмектессін, айтыңызшы! — деді. 41Ал Иеміз Иса:

— Әй, Марта, Марта-ай, сен көп нәрсенің қамын ойлап, уайымдайсың. 42Ал керегі бір-ақ нәрсе ғой: Мәриям игілікті жағын таңдап алды, оны содан ешкім айыра алмайды,[*] — деді.

#### 11


Құдайға сиыну туралы тәлім

1Бірде Иса[†] бір жерде мінажат етіп отырды. Онысын аяқтаған кезде шәкірттерінің бірі Оған:

— Мырза,[†] Жақия шәкірттеріне мінажат етуді[†] үйреткендей, Сіз де бізге үйретсеңізші, — дегенде, 2Иса оларға былай деді:

— Сендер Құдайға сиынғанда мына іспетті мінажат етіңдер:


Көктегі Әкеміз!
Сенің киелі[†] есімің қастерлене берсін,
Патшалығың осында орнасын![*]
(Сенің еркің көкте орындалғандай,
Жер бетінде де орындала берсін!)[*]
3Күнделікті нанымызды әр күні бере гөр.
4Бізге күнә[†] жасаған әркімді кешіргеніміздей,[*]
Сен де күнәларымызды кешіре гөр.
Азғырылуымызға жол бермей,
(Бізді жамандықтан сақтай гөр.[*] Аумин.)[†]


Құдайдан берік сеніммен сұраңдар!

5Иса (мінажат ету туралы тәлімін жалғастырып) оларға былай деді:

— Араларыңдағы біреудің досы бар дейік. Түн ортасында ол соның үйіне барып, одан: «Досым, маған қарызға үш күлше нан бере тұршы. 6Себебі жаңа ғана бір жолдасым жолаушылап келіп қалған еді. Үйімде оған беретін ештеңем болмай тұр», — деп сұрайды. 7Бірақ сол кісі іштен дауыстап жауап беріп: «Мені мазалама! Есігім бекітулі, балаларым да, өзім де жатып қалдық. Енді тұрып, саған ештеңе бере алмаймын», — дейді.

8Сендерге айтамын, сол адам[†] төсегінен тұрып, сұрағанын тіпті дос болғаны үшін бермесе де, көршісі қадалып сұрап тұрып алғандықтан, ақыры оған қажетінің бәрін береді.

9Сондықтан сендерге былай деймін: Құдайдан сұраңдар, сонда Ол сендерге (мұқтаждарыңды) береді; іздеңдер, сонда табасыңдар; есікті қағыңдар,[*] сонда ол сендерге ашылады. 10Себебі сұрай берген әркім алады, іздей берген табады, қағып тұрғанға есік ашылады.

11Араларыңдағы қандай әке балық сұраған баласына жылан берер еді?[*] 12Не жұмыртқа сұраса, шаян берер ме еді? 13Сонымен, өздерің күнәкар бола тұра балаларыңа жақсылық жасауды білсеңдер, көктегі Әкенің Өзінен сұрағандарға Киелі Рухын[†][*] сыйлайтыны ешбір шүбәсіз!


Құдайдың Рухына қарсы тұрмауды ескерту

14Бір күні Иса біреуді мылқау қылып қойған жынды сол кісіден қуып шығарды. Жын шыққан соң, мылқау сөйлей бастады! Көптеп жиналған халық бұған қайран қалды.

15Бірақ кейбіреулері: «Ол жындарды солардың әміршісі[†] белзебүлдің[†] (яғни әзәзіл шайтанның) күшімен қуып шығарады!»[*] — деп жала жапты.


16Басқа адамдар Оның билігін сынау үшін Исадан көктің құдіретімен бір кереметті[†] көрсетуін[*] талап етті. 17Бірақ олардың бұл ойларын біле қойған Иса былай деп жауап қайырды:

— Жікке бөлініп, өзара соғысып жататын әрбір патшалық жойылып, бос қалады. Өзара ұрысып-керісіп жататын әр үйдің шаңырағы ортасына түсіп күйрейді. 18Егер шайтан өзіне-өзі қарсы соғысса, оның патшалығы қалай жойылмай тұра алады? Ал сендер Мені: «Жындарды белзебүлдің (яғни шайтанның) күшімен қуып шығарады» дейсіңдер.[*] 19Ендеше Мені жындарды соның күшімен қуып шығарады десеңдер, онда сендердің шәкірттерің оларды кімнің күшімен қуып шығады?! Сондықтан айтқандарыңның бұрыстығын өз шәкірттерің әшкерелейді! 20Бірақ шынында Мен жындарды Құдайдың құдіретімен қуып шығарамын. Демек, араларыңда Құдайдың Патшалығы[†] орнаған![*]

21Күшті біреу үйін қару-жарақпен күзеткенде, оның дүние-мүлкі[†] қауіпсіз. 22Бірақ одан да күшті басқа Біреу шабуыл жасап, жеңсе, әлгінің сеніп жүрген бүкіл қару-жарағын тартып алып, қолға түскен олжасын үлестіріп жібереді.[*]

23Кім Менімен бірге болмаса, сол Маған қарсы; кім Менімен бірге жинамаса, сол шашады.[*]

24Жын[*] адамнан шыққаннан кейін шөл даланы кезіп, баспана іздеп, таппайды. Сонда ол: «Шыққан үйіме қайта оралайын» дейді. 25Қайтып келгенде қараса, үй сыпырылып, жиналыпты.[*] 26Содан жын барып, өзінен бетер жауыз тағы жеті жынды ертіп келіп, үйге кіріп, сонда тұрып қалады. Осылайша әлгі адамның кейінгі жағдайы бұрынғысынан да мүшкіл болады.

27Иса бұларды айтып тұрғанда, бір әйел халықтың арасынан қатты дауыспен:

— Сізді көтерген құрсақ, Сізге нәр берген ана бақытты! — деді. 28Бірақ Иса оған:

— Құдай[†] сөзін естіп, оны орындайтындар одан бетер бақытты![*] — деді.


Жүніс пайғамбардың кереметі

29Айналасына халық көптеп жиналғанда, Иса сөзін былай деп бастады: «Осы заманғы ұрпақ — жаман ұрпақ! Ол (билігімді дәлелдейтін) бір керемет көрсетуімді талап етеді. Бірақ оған Жүніс пайғамбардың[†] кереметінен басқасы көрсетілмейді![*] 30Себебі (ежелде) Жүніс пайғамбардың Ниневи қаласының тұрғындарына керемет белгі болып көрінгеніндей, көктен келген Билеуші[†] де осы ұрпаққа керемет белгі[†] болып көрінетін болады.[*]

31Ежелгі Оңтүстік Арабияның патшайымы[*] қиямет[†] күні осы ұрпақтың адамдарымен бірге сот алдында тұрып, олардың қиқарлығын әшкерелейді.[*] Себебі патшайым Сүлейменнің даналық сөздерін тыңдау үшін жердің қиыр шетінен келді. Ал мұнда Сүлеймен патшадан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер Маған шынымен құлақ аспайсыңдар!)

32Ниневидің тұрғындары да қиямет кезінде осы ұрпақтың адамдарымен бірге сот алдында тұрып, олардың қиқарлығын әшкерелейді: ниневиліктер Жүніс уағыздағанда теріс жолдарынан қайтты.[*] Ал мұнда Жүніс пайғамбардан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер теріс жолдарыңнан қайтудан бас тартасыңдар!)»


Жарық және көз туралы астарлы сөздер

33Ешкім шам жаққан соң оны жасырын жерге немесе бір ыдыстың астына қоймайды. Қайта, оны шам қойғышқа қояды, сонда ол үйге кіргендерге жарығын түсіреді.[*]

34Дененің «шамы» — көз.[*] Көзің кіршіксіз таза болғанда, өмірің түгелдей нұрға кенеледі. Ал егер ашкөз болсаң, өміріңді қараңғылық басады.[*] 35Сондықтан өміріңде нұр орнына қараңғылық болмасын, байқа! 36Егер де бүкіл өмірің нұрға кенеліп, қараңғы жерің қалмаса, онда ол шамның саған сәулесін төккені секілді түгелдей жарық болады,[*] — деді Иса.


Діндар болса да Құдайдан алшақ

37Иса сөзін аяқтағанда, бір парызшыл[†] кісі Оны түскі тамаққа үйіне шақырды. Иса барып, дастарқан басына жайғасты. 38Оның тамақ ішер алдында діни қол жуу рәсімін[*] орындамағанын көріп, парызшыл таңғалды. 39Алайда Иеміз оған былай деді:

— Парызшылдар, сендер ыдыс-аяқтарыңа сыртқы тазарту рәсімін жасайсыңдар, бірақ ішкі дүниелерің алдамшылық пен арамдыққа толы! 40Ей, түйсіксіздер, сыртын Жаратқан ішін де жаратты емес пе? 41Ең дұрысы мынау: иеліктеріңнен мұқтаждарға қайыр беріңдер![*] Сонда барлық нәрселерің де адал болады.

42Бірақ, парызшылдар, сендер қасіретке қаласыңдар! Тіпті (бақшадан жиналған) жалбыз, тасшөп сияқты әр түрлі майда-шүйде дәмдеуіш шөптердің құнының да оннан бір бөлігін садақаға бересіңдер. Бірақ та әділдікке және Құдайға деген сүйіспеншілікке көңіл бөлмейсіңдер. Біріншісін де істеп, екіншісін де қалдырмағандарың дұрыс болар еді.

43Парызшылдар, сендер қасіретке қаласыңдар! Мәжілісханаларда[†] сыйлы орында отыруды, әрі базарларда жұрттың өздеріңе сәлем беріп қошеметтеуін ұнатасыңдар. 44(Дін мұғалімдері мен парызшылдар, екі жүзділер) сендер қасіретке қаласыңдар! Белгі қойылмаған молаларға ұқсайсыңдар: жұрт олардың қабір екенін білмей, үстімен жүріп арамданады.[*]

45Сонда Таурат заңын[†] үйретуші ғұламалардың бірі:

— Ұстаз! Бұл сөзіңіз бізді де ренжітеді, — деді. 46Иса бұған былай деп жауап берді:

— Таурат заңын үйретуші ғұламалар, сендер де қасіретке қаласыңдар! Адамдардың мойындарына көтеруге ыңғайсыз, тым ауыр борыштарды[*] артып қоясыңдар, бірақ өздерің сол жүктерге саусақтарыңның ұшын да тигізбейсіңдер.

47Сендер қасіретке қаласыңдар! Ата-бабаларың өлтірген пайғамбарларға әдемілеп мазар саласыңдар; 48осылайша ата-бабаларыңның істеріне куә болып, тіпті оларымен келісесіңдер де. Ата-бабаларың пайғамбарларды өлтірген, ал сендер соларға мазар орнатасыңдар. 49Сондықтан Құдай Өзінің даналығымен былай деген: Мен оларға пайғамбарлар мен елшілерді жіберемін. Бірақ олар солардың кейбіреулерін өлтіріп, басқаларын қудалайды.[*]

50-51Сол үшін де Әбілден бастап, құрбандық үстелі[†] мен киелі үйдің арасында өлтірілген Зәкәрияға[*] дейін, яғни дүние жаратылғаннан бері өлтірілген барлық пайғамбарлардың төгілген қандарының құны осы ұрпақтан талап етілсін! Иә, сендерге шындығын айтамын: ол осы ұрпақтан талап етіледі!

52Таурат заңын үйретуші ғұламалар, қасіретке қаласыңдар! Сендер (құтқарылу туралы) білімнің кілтін тартып алдыңдар: өздерің де кірмедіңдер, кіргісі келгендерге де кедергі жасадыңдар![*]

53Иса осыны айтып болып, сол жерден кете бергенде, дін мұғалімдері мен парызшылдар Оған әр түрлі сұрақтар қойып, жан-жақтан қыспақтады. 54Олар Исаны айыптайтын бір нәрсені табу үшін, Оның аузынан шыққан әрбір сөзін аңдыды.

#### 12


Құдайға сеніп, шындықты қорықпай мойындаңдар!

1Осы екі арада мыңдаған адамдар келіп, сығылысып тұрды. Ал Иса[†] алдымен шәкірттеріне қарап былай деді: «Парызшылдардың[†] ашытқысынан, яғни екіжүзділіктен, сақтаныңдар![*] 2Ашылмайтын сыр, білінбейтін құпия болмайды. 3Сондықтан қараңғыда айтқандарың жарықта естіледі, үй ішінде құлаққа сыбырлағандарың жұртқа жария болады.[*]

4Достарым, сендерге айтамын: тәнді өлтірсе де, кейін басқа ештеңе істей алмайтындардан қорықпаңдар! 5Сендерге кімнен қорқу керек екенін айтайын: өлтіргеннен кейін тозаққа[†] түсіре алатын Құдайдан қорқыңдар! Сендерге тағы айтамын: Одан қорқып, Оны терең қастерлеңдер![*]

6Бес торғай екі теңгеге сатылмай ма? Дегенмен олардың біреуін де Құдай[†] ұмытпайды. 7Тіпті бастарыңдағы шаштарыңның саны да Оған белгілі![†] Сондықтан адамдардан қорықпаңдар: Құдай үшін сендер көптеген торғайлардан да әлдеқайда қымбатсыңдар!

8Сендерге айтамын: Мені адамдар алдында мойындаған әркімді Мен де Билеуші ретінде көктен қайтып келген кезде Құдайдың періштелерінің[†] алдында мойындаймын. 9Бірақ Менен жұрт алдында танған әркімнен Мен де Құдайдың періштелерінің алдында танбақпын.[*]

10Көктен келген[*] Маған қарсы сөйлеген әркімге кешірім[†] беруге болады, бірақ Құдайдың Киелі Рухын[†] қорлаушыға кешірім болмайды.[*]

11Адамдар сендерді мәжілісханаларға,[†] ел басшыларына және басқа да билік иелеріне апарған кезде қалай жауап беріп, не айтатындарыңды ойлап уайымға салынбаңдар! 12Не айту керек екенін сендерге сол сәтте-ақ Киелі Рух үйретеді».[*]


Дүниеқор диқан туралы астарлы әңгіме

13Көптеп жиналған халықтың арасынан біреу Исадан:

— Ұстаз, мұрамызды менімен бөліссін деп ағама айтыңызшы, — деп өтінді. 14Бірақ Иса сол кісіге:

— Кім Мені сендерге би немесе мұраларыңды бөлетін төреші етіп қойды? — деп жауап берді. 15Содан Ол халыққа қарап: — Абайлаңдар, дүниеқор болудан сақтаныңдар! Байлығы қанша зор болса да, адам[†] сол арқылы өз өмірінің иесі бола алмайды,[*] — деді.

16Бұдан кейін Иса оларға мына астарлы әңгімені[†] айтып берді:

— Бір бай кісінің егіндік жері мол өнім береді. 17Ол ішінен: «Не істесем екен? Астығымды жинап қоятын жерім жоқ, — деп ойланады. 18— Былай істеймін: қамбаларымды бұзып, үлкейтіп қайтадан саламын. Соларға бүкіл астығым мен мал-мүлкімді жинап қоямын. 19Сосын өзіме: көп жылға жететін мол қорың бар, енді демалып, ішіп-жеп, көңіліңді көтер деймін». 20Бірақ Құдай оған: «Ей, түйсіксіз пенде, бүгін түнде жаның алынады! Сонда сенің жиып-тергенің кімге қалады?» — дейді.

21Өзі үшін байлық жинап, ал Құдаймен қарым-қатынасында бай болмаған[*] адамның ақыры осындай.


Күнделікті өмірдің қамын жеп қауіптенбей Құдайға сеніңдер!

22Бұдан кейін Иса шәкірттеріне қарап былай деді:

— Сондықтан сендерге мынаны айтамын: не ішіп-жейміз деп өмірлеріңді, не киеміз деп тәндеріңді уайымдамаңдар! 23Өмір тамақтан, тән киімнен артық қой. 24Қарғаларға назар салыңдаршы: олар егін екпейді де, оны ормайды да, ешқандай қоймалары мен қамбалары да жоқ, бірақ Құдай оларды асырайды. Ал сендер құстардан қаншама артықсыңдар!

25Сондай-ақ, осындай мәселелерді уайымдап араларыңдағы қайсың өз бойын тіпті бір қарыс ұзарта алады?[*] 26Сондай кішкентай нәрсе қолдарыңнан келмесе, неге басқа мәселелерді ойлап уайымдап жүрсіңдер?

27Қызғалдақтардың қалай өсіп тұрғанына көңіл бөліңдерші: олар еңбек те етпейді, жіп те иірмейді. Сендерге былай деймін: тіпті Сүлеймен патша өзінің бар сән-салтанатында сол гүлдердің біріндей әдемі киінбеген. 28Ал енді, бүгін далада өсіп тұрған, ертең отқа тасталатын шөпті Құдай солай киіндірсе, сендерді, әлбетте, одан бетер киіндіреді, сенімі аздарым-ай!

29Сондықтан не ішіп-жейміз деп ойлап уайымға салынбаңдар! 30Осы күнәкар дүниенің адамдары[*] сондай нәрселердің бәріне ие болуға тынымсыз ұмтылуда. Ал бұлардың сендерге қажет екенін көктегі Әкелерің біледі ғой. 31Ең бастысы, Құдайдың Патшалығының[†] қамын ойлаңдар![*] Сонда Құдай сендерге бұлардың бәрін қосып береді.


Жоғалмайтын байлыққа ие болу туралы

32Шағын қауым,[†][*] қорықпа! Көктегі Әкең Патшалықты[*] сендерге тапсыруға ризалық еткен. 33Мал-мүліктеріңді сатып, мұқтаждарға үлестіріңдер! Осылай өздеріңе «тозбайтын қалта» жасап, таусылмайтын байлықты көкте жинаңдар. Сол жерде оған ұры да жақындамайды, күйе де жемейді. 34Байлықтарың қайда болса, жүректерің[*] де сонда.


Мәсіхтің көктен қайтып келуіне үнемі дайын болыңдар!

35Белдерің буулы, шамдарың жағулы болсын! 36Сөйтіп сендер қожасының тойдан қайтуын күтіп тұрған қызметшілерге ұқсаңдар. Олар қожайыны келіп, есік қағысымен дереу ашуға дайын тұрады. 37Қожайыны келгенде олардың күзетіп ояу отырғанын көрсе, қызметшілері бақытты! Сендерге шындығын айтайын: ол беліне алжапқышын байлап алып, оларды дастарқанға шақырады. Өзі қастарына келіп, оларға күтіп қызмет көрсетеді. 38Қожайыны тіпті түн ортасында немесе таң алдында[*] қайтып келгенде олардың күзетіп ояу отырғанын көрсе, сол қызметшілер бақытты!

39Мынаны еске алыңдар: егер үй иесі ұрының қай сағатта түсетінін білетін болса, онда ол үйін күзетіп, ұрының бұзып кіруіне жол бермес еді. 40Сол сияқты, сендер де дайын болыңдар! Өйткені сендер күтпеген сәтте Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келемін![*]

41Сонда Петір Исадан:

— Мырза,[†] бұл мысалды бізге ғана айтып тұрсыз ба, әлде жұрттың бәріне де ме? — деп сұрады. 42Иеміз оған былай деп жауап берді:

— Адал да саналы үй басқарушысындай болыңдар! Қожайыны оны өзінің малайларының үстерінен қарап, ас-суларын уақытында үлестіріп беруге тағайындады. 43Қожайыны қайтып келгенде оның солай істеп жүргенін көрсе, сол қызметші бақытты! 44Сендерге шындығын айтайын: қожайыны оны бүкіл меншігін қараушы етіп тағайындамақ. 45Ал егер әлгі қызметші іштей «қожайыным жуырда келе қоймас» деп, малайлар мен күңдерді ұрып-соқса әрі ішіп-жеп, маскүнемдікке салынса, 46онда қожайыны күтпеген күні, ойламаған сәтте келіп, оны аяусыз жазалап, сенімсіздердің кебінін кигізеді.[*]

47Қожайынының еркін біле тұра дайын болмаған, оның қалауы бойынша істемеген қызметші қатты соққы жейтін болады. 48Ал оның қалауын білмей, жазалауға тұратынды істеген қызметші азырақ соққы жейтін болады. Себебі Құдай кімге көп берсе, одан көп талап етеді, кімге көп сеніп тапсырса, одан есепті де көбірек сұрайды.[*]


Күнәкарлардың әшкереленіп, әділдерден бөлектенуі

49Мен дүние жүзіне бір «отты» тастауға[*] келдім. Оның қазірдің өзінде жануын тілер едім! 50Ал Мен азапты «шомылудан» өтуге тиістімін,[*] сол жүзеге асқанша іштей қиналып, оны асыға күтудемін.

51Мені дүние жүзіне (жалған) татулық әкелу үшін келді деп ойлайсыңдар ма? Жоқ, сендерге шындығын айтамын: Мен (жақсы мен жаманды бір-бірінен ажырататын) айыруды әкелу үшін келдім. 52Бұдан былай бір үйде бесеу тұрса, олар бір-бірінен бөлектеніп, үшеуі екеуіне, екеуі үшеуіне қарсы болады. 53(Пайғамбар[†] алдын ала айтқандай) әкесі ұлына, ұлы әкесіне, шешесі қызына, қызы шешесіне, енесі келініне, келіні енесіне қарсы шығады.[*]


Заманның болмысын ұғып, кінәсінен тез арылу керек

54Содан кейін Иса халыққа қарап былай деді:

— Батыстан көтерілген бұлтты көргенде сендер дереу «Жаңбыр жауады» дейсіңдер, солай болады да. 55Оңтүстіктен жел ескенде «Күн ыстық болады» дейсіңдер, ол да солай болады. 56Ей, екі жүзділер! Сендер аспан[†] мен жердің құбылыстарын түсіне білесіңдер, ал қазіргі заманда болып жатқан оқиғаларды неліктен ұға алмайсыңдар?![*]

57Енді не істеу керектігін неге өздерің шешпейсіңдер? 58Біреу саған қарсы дау көтерсе, оған еріп би алдына бара жатқанда уақыт оздырмай жолшыбай онымен татуласып, құтылуға тырыс! Олай етпесең, қарсыласың сені сотқа тартады, ал сот жазалаушыға тапсырып, жазалаушы сені түрмеге қамайды. 59Саған шындығын айтайын: сен берешегіңді соңғы тиынына дейін төлемейінше, сол жерден шыға алмайсың![*]


#### 13

1Сол кезде кейбіреулер Исаға келіп, римдік әмірші[†] Пилаттың бірнеше ғалилеялықтарды ғибадатхананың[†] алаңында өлтірткені туралы айтты. Солардың қаны өздерінің құрбандыққа шалған малдарының қанымен араласып кеткен болатын. 2Иса[†] мұны айтқандарға былай деп жауап берді:

— Сендер «Бұл ғалилеялықтар осындай азапқа ұшырағандықтан, олардың күнәлары барлық жерлестерінің күнәларынан ауыр болған екен» деп ойлайсыңдар ма? 3Жоқ, деймін сендерге, олай емес. Егер сендер теріс жолдарыңнан қайтып, Құдайдың жолына түспесеңдер, бәрің де осылай құрисыңдар! 4Әлде сендер «Силоғам мұнарасы үстеріне құлап өлген он сегіз кісінің күнәлары Иерусалимнің барлық басқа тұрғындарының күнәларынан ауыр болған екен» деп ойлайсыңдар ма? 5Жоқ, деймін сендерге, олай емес. Егер сендер теріс жолдарыңнан қайтып, Құдайдың жолына түспесеңдер, бәрің де осылай құрисыңдар!


6Иса мына астарлы әңгімені[†] де айтып берді: «Бір кісінің жүзім бағында інжір ағашы[†] да болыпты. Иесі барып, ағаштан жеміс іздейді, бірақ түк те таба алмайды.[*] 7Содан ол жүзімшіге:

— Көрдің бе, мына ағашқа үш жылдан бері келіп, бірде-бір жемісін таба алмадым. Оны кесіп таста! Ол босқа орын алып тұр, — дейді.[*] 8Жүзімші бақтың иесіне:

— Мырза,[†] оны биылша қалдырыңызшы. Мен оның айналасын қопсытып, қи төгейін; 9мүмкін жеміс беріп қалар. Егер бермесе, келесі жылы кестіріп тастарсыз,[*] — дейді».


Мүгедек әйелдің діни демалыс күні сауығуы

10Бір демалыс күні[*] Иса мәжілісханалардың[†] бірінде жұртқа тәлім беріп жатты. 11Сол жерде бүкірейіп қалған бір ауру әйел де бар еді. Ол жын соққандықтан он сегіз жылдан бері денесін тік ұстай алмайтын. 12Иса әйелді көріп, қасына шақырды да:

— Замандас, енді ауруыңыздан құтыласыз, — деп, 13үстіне қолын қойды. Әйел сол сәтте-ақ бойын жазып түрегеліп, Құдайға мақтау айта бастады.

14Бірақ мәжілісхананың жетекшісі Исаның ауруды діни демалыс күні болса да сауықтырғанына ашуланып, жұртқа:

— Жұмыс істейтін алты күн бар. Емделуге демалыс күні емес, басқа күндері келіңдер! — деп бұйырды. 15Ал Иеміз оған:

— Ей, екі жүзді! Демалыс күні болса да, әрқайсың өгізің мен есегіңнің байлауын шешіп босатып, суаруға апарасыңдар ғой?! 16Ал енді, Ыбырайым атаның мына ұрпағын шайтан он сегіз жылдан бері байлап-матап келді.[*] Оны сол бұғаудан демалыс күніне бола босатпау қажет пе еді? — деп жауап берді. 17Иса осыны айтқанда, Оған қарсылық көрсеткендердің бәрі ұялып қалды. Ал басқа жұрт түгелдей Оның істеген кереметтеріне[†] қуанды.


Құдайдың Патшалығы кішкентай болып басталып, үлкейе бермек

18Содан кейін Иса былай деді:

— Құдайдың Патшалығы[†] қандай нәрсеге ұқсас, оны немен салыстырайын? 19Ол бір адамның бақшасына еккен қыша дәніне[*] ұқсас: сол майда тұқым өскенде биік болып шығып, бұтаға айналады. Оның бұтақтарына құстар ұшып келіп, паналайды.[*]

20Иса мынаны да айтты:

— Құдайдың Патшалығын тағы немен салыстырайын? 21Ол ашытқыға да ұқсас: әйелдер үш астау[*] ұнға аздаған ашытқы қосып, араластырғанда сол ашытқы бүкіл қамырды ашытып, көтереді.


Шынайы өмірге апаратын есік

22Мұнан кейін Иса Иерусалим қаласына қарай сапар шегіп бара жатып, жолындағы қалалар мен ауылдарды аралай жүріп, жұртқа тәлім берді. 23Біреу Оған:

— Мырза! (Келешектегі қаһарлы жазадан) құтқарылатындар[*] тым аз бола ма? — деген сұрақ қойды. 24Сонда Иса жұртқа қарап былай деді:

— Тар есіктен кіруге барынша тырмысыңдар! Сендерге шын айтамын: көп адамдар кіруге ұмтылғанмен кіре алмайды.[*] 25Үй Иесі орнынан тұрып, есікті бекітіп қоймақ. Артынша сендер сыртта тұрып, есікті қағып: «Тақсыр Ие, бізге есікті аша көріңіз!» — деп дауыстайтын боласыңдар. Бірақ Ол: «Сендерді (өз адамдарым ретінде) танымаймын, қайдан екендеріңді білмеймін»,[*] — деп жауап қайтаратын болады. 26Сонда сендер: «Біз көз алдыңызда ішіп-жедік, Сіз біздің жерімізде[*] тәлім беріп тұрдыңыз ғой», — дей бастайсыңдар. 27Бірақ Ол: «Сендерге қайталап айтамын, кім және қайдан екендеріңді білмеймін. Әділетсіздік істеген бәрің де, Менен аулақ кетіңдер!» — дейтін болады.

28Сендер зар еңіреп жылап, қинала тістенетін боласыңдар.[*] Себебі Ыбырайым, Ысқақ, Жақып пен барлық пайғамбарлардың[†] да Құдайдың Патшалығында жүргенін, ал өздеріңнің сыртқа қуылғандарыңды көретін боласыңдар. 29Сонда шығыс пен батыстан, солтүстік пен оңтүстіктен жат жұрттық адамдар келіп, Құдайдың Патшалығындағы дастарқан басына жайғасатын болады! 30Осылай алдыңғы қатарға шығатын соңғылар бар, әрі соңғы болатын алдыңғы қатарлылар да бар.[*]


Мәсіхтің Иерусалимнің қирайтыны туралы қайғыруы

31Сол сәтте бірнеше парызшыл[†] адамдар Исаның қасына келіп:

— Бұл арадан кете гөр, (аймақ әкімі) Ирод[*] Сені өлтірмекші! — дегенде, 32Иса оларға былай жауап берді:

— Барып, ол «түлкіге» мынаны айтыңдар: «Мен бүгін және ертең жындарды қуып шығып, ауруларды сауықтырамын, ал үшінші күні ісімді аяқтаймын». 33Әрине, Мен бүгін, ертең және бүрсігүні де өз жолыммен жүруге тиістімін. Өйткені бір пайғамбардың Иерусалимнен басқа жерде шейіт болуы жөнсіз.[*]

34Ей, Иерусалим, пайғамбарлардың көзін құртып, Құдай[†] өзіңе жіберген хабаршыларды тас лақтырып өлтіретін Иерусалим-ай! Балапандарын қанатының астына алған құс сияқты, Мен де сенің халқыңды қанша рет жинамақшы болдым. Бірақ сендер одан бас тарттыңдар! 35Сондықтан үйлерің қаңырап, бос қалдырылады.[*] Сендерге шындығын айтайын: бұдан былай, «Жаратқанның атынан келе жатқан (Патша) жарылқанған!» деп шақырған уақыттарыңа дейін, Мені қайтып көрмейсіңдер.[*]

#### 14


Діни ережені сақтау мен қайырым көрсетудің қайсысы маңыздырақ?

1Иса[†] бір діни демалыс күні парызшылдар[†] қауымының[†] қайсыбір бастығының үйіне дәм татуға келгенде, бәрі Оны бақылап отырды. 2Кенеттен Оның алдына шемен ауруына ұшыраған біреу келді. 3Сонда Иса Таурат заңын[†] үйретуші ғұламалар мен парызшылдарға мына сұрақты қойды:

— Демалыс күні ауруды сауықтыруға бола ма?[*]

4Олар үндемегенде Иса әлгі адамға қолын тигізіп, оны сауықтырды да, өз жөніне жіберді. 5Мұнан кейін жиналғандарға:

— Егер біреуіңнің есегің немесе өгізің құдыққа түсіп кетсе, оны демалыс күні болса да, дереу шығарып алмас па едіңдер?! — деген сауал қойды. 6Олар бұған қарсы ештеңе айта алмады.[*]


Өзімшілдік және кішіпейілділік

7Қонақтардың төрдегі құрметті орындарды таңдап алып жатқанын байқаған Иса соны мысалға алып, мынадай тәлім берді:

8— Біреу сені тойға шақырғанда, төрдегі құрметті орынға жантая кетпе! Шақырылғандардың ішінде жолы сенен де үлкен біреу болуы мүмкін. 9Онда екеуіңді шақырған үй иесі келіп, саған: «Мына кісіге орныңды бер», — дейді, ал сен ұялып, амалсыздан ең төменгі орынға барып отырасың. 10Сондықтан қонаққа барғанда ең төменгі орынға отыр. Сонда үй иесі қасыңа келіп: «Досым, жоғары шық», — демек. Осылай дастарқандас болғандардың алдында мәртебең өсіп қалады.

11Өйткені өзін-өзі жоғарылатқан әркім төмендетіледі, ал өзін төмен ұстаған жоғарылатылады.[*]

12Содан кейін Иса Өзін шақырған үй иесіне қарап былай деді:

— Түскі немесе кешкі қонақасы бергенде дос, бауыр, туысқандарыңды, я болмаса бай көршілеріңді шақырма. Себебі олай етсең, олар да сені қонаққа шақырып, есесін қайтармақ. 13Керісінше, той жасағанда дастарқаныңа жарлы-жақыбайларды, кемтар, ақсақ, соқырларды шақыр! 14Олар саған есесін қайтара алмайтындықтан бақытты боласың.[*] Әділдер[*] қайта тірілетін қиямет[†] күні саған соның есесі қайтарылатын болады, — деді.


Үлкен тойға шақырылғандар

15Исамен бірге дастарқандас болғандардың бірі осыны естігенде Оған: «Құдайдың Патшалығындағы[†] тойға[*] қатысатындар бақытты!» — деді.

16Иса оған астарлап былай деді: «Біреу үлкен қонақасын дайындап, көп адам[†] шақырады. 17Тамақ ішетін уақыт болғанда, шақырғандарына қызметшісін жіберіп былай дегізеді:

— Келіңдер, барлығы дайын тұр! 18Бірақ бәрі бірдей кешірім[†] сұрап, біреуі:

— Егіндік жер сатып алдым, соны барып көруім керек. Өтінемін, маған кешірім ете гөр! — десе, 19келесі біреуі:

— Бес пар өгіз сатып алып едім, соларды сынап жегіп көруге бара жатырмын.[*] Өтінемін, мені кешір! — дейді. 20Ал тағы біреуі:

— Мен жаңа ғана үйленген едім, сондықтан бара алмаймын, — дейді.

21Қызметшісі қайта оралып, мұны қожайынына айтып береді. Үй иесі қаһарланып, қызметшісіне:

— Тез барып, қаланың үлкенді-кішілі көшелерін аралап, жарлы-жақыбайларды, кемтар, ақсақ, соқырларды алып кел! — деп бұйырады. 22Кейінірек қызметшісі:

— Мырза,[†] бұйрығыңызды орындадым, бірақ әлі де бос орын бар, — дейді. 23Ал қожайыны былай деп тапсырады:

— Қаладан шығып, үлкен жолдарда әрі үйлердің айналасында жүргендерді шақырып, келуге көндір! Осылайша үйім толсын. 24Сендерге шындығын айтамын: алдымен шақырылғандардың ешқайсысы да қонақасымнан ауыз тимейді!» (Неге десеңдер, шақырылғандар көп, ал таңдап алынғандар аз.)[*]


Жан-тәнімен Мәсіхтің жолымен жүру

25Жолшыбай қарақұрым халық еріп келе жатқанда, Иса оларға бұрылып, былай деді:

26— Кім Маған келіп, Мені әке-шешесінен, әйелі мен балаларынан, бауырларынан[*] және өз өмірінен артық көрмесе, сол Менің шәкіртім бола алмайды. 27Кім айқышын[†] арқалаған кісідей өз мүддесінен бас тартып, тіпті азапты өлімге дайын болып Менің соңымнан еріп жүрмесе, сол Менің шәкіртім бола алмайды.

28Сендердің біреуің бір мұнара салғысы келеді дейік. Сонда ол құрылысты аяқтауға қаражатының жетер-жетпесін білу үшін алдымен отыра қалып, кететін шығынды есептеп алады. 29Ол солай етпесе, іргетасын қалағаннан кейін бастаған ісін аяқтай алмас еді. Мұны көргендердің бәрі: 30«Мынаның құрылысты бастағанымен аяқтауына шамасы жетпеді, ә?!» — деп оны мазақтар еді.

31Немесе бір патша басқа бір патшамен соғысатын болса, келе жатқан қарсыласының жиырма мың жасақшысына өзінің он мыңымен төтеп бере ала ма, жоқ па — алдымен отыра қалып, соны ақылға салмас па еді? 32Шамасы келмейтін болса, ана патша әлі де алыста келе жатқан кезде оған елшілерін жіберіп, бітім шартын сұрар еді. 33Сол сияқты, сендердің ешқайсың да бар нәрсеңнен бас тартпай[*] Менің шәкіртім бола алмайсыңдар.

34(Тағамды бұзылудан сақтау үшін) тұз пайдалы. Ал егер тұз өз күшінен айырылған болса, онысын қалай қалпына келтіруге болады?[*] 35Ол тіпті жер өңдеуге не қиға қосуға жарамсыз болып шыққандықтан, жұрт оны лақтырып тастайды.

Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!

#### 15


Жоғалып, табылған қой және теңге туралы астарлы әңгімелер

1Салықшылар[†][*] мен өзге де күнәкарлар Исаны тыңдау үшін көптеп қасына жиналатын. 2Бірақ парызшылдар[†] мен дін мұғалімдері мұны көріп:

— Мына кісі күнәкарларды қабылдап, солармен тіпті дастарқандас болады! — деп күңкілдесті. 3Сонда Иса[†] оларға астарлап былай деді:

4— Егер араларыңдағы біреудің жүз қойы болып, солардың бірін жоғалтып алса, ол не істемек? Тоқсан тоғыз қойын далада қалдырып, жоғалып кеткенін тапқанша іздемей ме? 5Оны тауып алған соң, қуана-қуана иығына салып алады. 6Үйіне келгеннен кейін: «Жоғалған қойымды тауып алдым, қуанышыма ортақ болыңдар!» — деп достары мен көршілерін шақырады.

7Сендерге шын айтамын: сол сияқты, «Маған теріс жолдан қайтудың қажеті жоқ» дейтін тоқсан тоғыз «әділ»[*] кісіден гөрі, теріс жолдан қайтқан бір күнәкарға көктегілер көбірек қуанады!

8Әлде он күміс теңгесі бар әйел біреуін жоғалтып алса, оны тапқанша шам жағып, үйді сыпырып, бар ынтасымен іздемей ме? 9Тауып алған соң: «Жоғалтқан күміс теңгемді тауып алдым! Менің қуанышыма ортақ болыңдар», — деп достары мен көрші-қолаңдарын шақырады.

10Сендерге шын айтамын: Құдайдың періштелері[†] теріс жолдан қайтқан бір күнәкар үшін де дәл солай қуанады!


Адасып, қайта оралған ұл туралы астарлы әңгіме

11Иса тағы мына әңгімені де айтып берді: «Біреудің екі ұлы болыпты. 12Кенжесі:

— Әке, маған тиісті еншімді бөліп беріңізші! — дейді. Сонда әкесі ұлдарына мал-мүлкін бөліп береді.

13Көп уақыт өтпей кіші ұл бәрін жинап алып, алыс бір елге кетеді. Сол жерде ол азғындық жолға түсіп, еншісін шашып, ысырап қылады. 14Бәрін жұмсап бітірген кезде сол елде қатты ашаршылық болып, жігіт мұқтаждық көре бастайды. 15Елдің бір тұрғынына барып, жармасып жүріп, жалшысы болады. Сол оны даласына жіберіп, шошқаларын баққызып қояды.[*] 16Жігіт шошқалар жейтін қабықтарды жеп тойсам деп аңсайтын, бірақ оған соны да бермепті.

17Сонда ол ақылға келіп, ішінен былай дейді: Әкемнің соншама көп жалшысы нанға тойып жүргенде, мен бұл жерде аштан өлетін болдым. 18Қой, жолға шығып, әкеме қайтып барайын: Әке, мен көктегі Құдай[†] алдында да, сіздің алдыңызда да күнә[†] жасап келдім.[*] 19Енді ұлыңызбын деп аталуға лайық емеспін. Мені жалшыңыздай қабылдасаңыз екен, — дейін.

20Сонымен жігіт әкесіне баруға жолға шығады. Ол әлі де алыста келе жатқанда, әкесі баласын көріп, оған жүрегі елжіреп, алдынан жүгіріп шығады. Оны құшақтап бауырына басады да, бетінен сүйеді. 21Баласы оған:

— Әке, мен Құдай алдында да, сіздің алдыңызда да күнә жасап келдім. Енді ұлыңызбын деп аталуға лайық емеспін, — дейді. 22Бірақ әкесі қызметшілеріне бұйырып:

— Тезірек ең жақсы шапанды әкеліп, балама жабыңдар! Қолына мөрлі жүзік,[*] аяғына кебіс кигізіңдер! 23Сосын бордақыланған[*] өгізшені әкеліп, сойыңдар, ішіп-жеп, көңіл көтерейік! 24Өйткені менің мына ұлым өлген еді — тірілді, жоғалған еді — табылды! — дейді. Сөйтіп олар көңілді тойды бастап жібереді.

25Ал әкенің тұңғыш ұлы далада жүр екен. Қайтып келе жатып, үйіне жақындағанда ол қуана ән салып жатқан дауыстарды естиді. 26Қызметшілердің бірін шақырып алып:

— Бұл не? — деп сұрайды.

27— Ініңіз қайтып келді! Әкеңіз оны аман-есен көргені үшін бордақыланған өгізшені сойып, той жасап жатыр, — деп жауап береді ол. 28Үлкен ұл ашуланып, үйге кіргісі келмейді. Әкесінің өзі шығып, оны шақырады. 29Сонда ол әкесіне былай деп жауап қатады:

— Міне, мен сізге қанша жыл бойы қызмет етіп келе жатырмын, еш уақытта бұйрығыңызға қарсы шыққан емеспін. Бірақ сіз маған достарыммен бірге отырып көңіл көтеруім үшін, тым болмаса, лақ та берген емессіз! 30Алайда бұзылған әйелдермен бірге болып, мал-мүлкіңізді шашып-төккен мына балаңыз[*] қайтып келгенде, сіз оған арнап бордақыланған өгізшемізді сойып, той жасап жатырсыз!

31— Ұлым, сен әрдайым менімен біргесің. Барлық меншігім сенікі ғой.[*] 32Ал мына інің болса, өлген еді — тірілді, жоғалған еді — табылды. Сондықтан қуанып, көңіл көтеруіміз керек қой! — дейді әкесі».

#### 16


Құдай аманаттаған мал-мүліктеріңді орынды пайдаланыңдар!

1Иса[†] шәкірттеріне мына астарлы әңгімені[†] де айтып берді: «Бір байдың үй шаруашылығын басқаратын кісісі болған екен. Сол адам[†] мал-мүлкіңізді шашып жатыр деген сыбыс байдың құлағына жетеді. 2Бай оны шақырып алып:

— Сен туралы естіп жүргенім не әңгіме? Жұмысың жайлы есеп бер! Бұдан былай үйімді басқара алмайсың, — деп шешеді.

3Басқарушы сонда өзіне-өзі: Енді не істесем екен, қожайыным мені жұмыстан босатып тастамақ. Жер қазу қолымнан келмейді, қайыр сұрауға ұяламын. 4Бірақ дәл қазір не істеу керек екенін білемін, сонда үй басқарудан босаған кезімде жұрттың есігі мен үшін айқара ашық болады, — дейді. 5Содан ол қожайынына қарыздар адамдардың бәрін жеке-жеке шақырып алып, біріншісінен:

— Қожайыныма қанша борышың бар? — деп сұрайды.

6— Жүз күбі май, — дейді ол.

— Борыш қағазыңды ал да, отыра қалып, елу күбі деп жаз! — дейді басқарушы. 7Содан кейін басқасынан:

— Ал сенің қанша борышың бар? — деп сұрайды.

— Жүз қап бидай.

— Борыш қағазыңды алып, сексен деп жаз! — дейді соған.

8Қожайыны өтірікші басқарушысының ақыл тауып кеткендігін мақтады.[*] Себебі осы күнәкар дүниенің адамдары өзі сияқтылармен араласқанда Құдайдың нұрлы жолымен жүргендерден гөрі[*] әлдеқайда ақылды әрекет жасайды.

9Сендерге шын айтамын: осы күнәкар дүниелік байлықтарыңмен жақсылық жасап, өздеріңе достар табыңдар! Сонда бұ дүниеден қайтқан кездеріңде көктегі мәңгілік мекендердің есігі сендер үшін айқара ашық болады.[*]

10Кішкене істе сенімді болған үлкен істе де сенімді, ал кішкене істе сенімсіз болған үлкен істе де сенімсіз. 11Сондықтан, егер бұ дүниелік байлықтарың барда сенімді болмасаңдар, сендерге көктегі шынайы байлықты кім сеніп тапсырады? 12Және егер түпкілікті меншік болмайтын мал-мүліктеріңді дұрыс қолданбасаңдар, мәңгі өздеріңдікі болатын байлықты сендерге кім табыс етпек?[*]

13Ешбір қызметші екі қожайынға бірдей қызмет ете алмайды. Өйткені ол біреуін екіншісінен артық көріп, соған бағышталады, ал екіншісіне немкетті қарайтын болады. Сол сияқты, сендер де Құдайға және байлыққа бірдей бағышталып қызмет ете алмайсыңдар!»[*]

14Бұлардың бәрін дүниеқор парызшылдар[†] да естіп, Исаны мазақ қылды. 15Иса оларға былай деп жауап қатты: «Сендер адамдар алдында әділ болғансып жүрсіңдер, бірақ Құдай[†] жүректеріңде не бар екенін жақсы біледі. Адамдар бұларыңды жоғары бағалағанмен, Құдай алдында ол — жексұрындық».


Таурат және Ізгі хабар

16«Жақия пайғамбардың[†] уағыздауына дейін Таурат пен Пайғамбарлар жазбалары сендерге тура жолды көрсеткен еді. Жақияның уағыздаған кезінен бері Құдайдың Патшалығы[†] туралы Ізгі хабар жарияланып келеді. Оған кіруге әркім күш салып жүр.[*] 17Ал Таурат заңының[†] бір кішкентай сызығының түсіп қалғанынан гөрі аспан[†] мен жердің жойылып кетуі оңайырақ.[*]

18Әйелін үйінен шығарып жіберіп, басқаны алған әркім неке адалдығын бұзады. Сондай-ақ, күйеуімен ажырасқан әйелді алған да неке адалдығын бұзады».[*]


Мейірімсіз бай мен мүсәпір Елазар

19«Бір кісі бай болып, қымбат қызыл шапан мен сәнді киімдер[*] киіп, күн сайын салтанат құрып көңіл көтеретін. 20Ал қақпасының алдында Елазар есімді бір мүсәпір жататын, оның тұла бойын іріңді жара басқан еді. 21Мүсәпір байдың дастарқанынан түскен қалған-құтқанды жеп тойынсам деп аңсайтын. Тіпті иттер келіп, жараларын жалап кететін.

22Ақыры мүсәпір қайтыс болып, періштелер[†] оны Ыбырайым пайғамбардың қасына апарып салады. Бай да өліп, қабірге қойылады. 23Ол о дүниеде[†] азап шегіп жүріп, басын көтеріп қарағанда алыстан Ыбырайым мен оның қасында жантайған[*] Елазарды көреді. 24Содан ол қатты дауыспен:

— Ыбырайым ата, маған қайырым қылып, Елазарды жібере көріңіз! Ол бармағының ұшын суға малып алып, тілімді салқындатсын. Мына жалынды отта қатты қиналып жатырмын, — деп жалбарынады.

25Бірақ Ыбырайым былай деп жауап береді:

— Ей, балам, есіңе түсірші: сен өміріңде әрдайым жақсылық көріп рақаттандың, ал Елазар ауыртпалық көріп, азап шегіп жүрді. Енді ол мұнда жұбаныш тапса, сен онда қиналып жатырсың. 26Оның үстіне сендер мен біздің арамызға терең шыңырау орнатылған. Бұл жерден сендерге барғысы келгендер өтіп бара алмайды, ар жақтан бізге де өтіп келе алмайды. — 27Сонда ол:

— Ата, олай болса, сізден сұраймын: Елазарды әкемнің үйіне жібере көріңіз! 28Себебі бес інім бар, соларға барып, олардың да осы азапты жерге түспеулері үшін мықтап ескертіп куәлік етсін, — деп өтінеді. 29Ал Ыбырайым:

— Мұса мен өзге пайғамбарлардың жазбалары оларда бар ғой, соларға құлақ ассын! — дейді.

30— Жоқ, Ыбырайым ата! Егер өлгендердің біреуі барса, онда олар теріс жолдан қайтады, — деп жалынады ол. 31Сонда Ыбырайым оған:

— Олар Мұса мен өзге пайғамбарларға құлақ аспағанда, өлгендердің біреуі тіріліп, барса да, сенбейді,[*] — деп жауап береді».

#### 17


Құдайға берік сеніп, бауырластарын шексіз кешіру міндеті

1Иса[†] шәкірттеріне тағы былай деді:

— Адамдарды теріс жолға азғыратын жағдайлардың болатыны сөзсіз. Алайда олар кімнің кесірінен пайда болса, сол қасіретке қалады! 2Оның мына жай кісілердің[*] біреуін азғырып, теріс жолға түсіргенінше, мойнына дәу диірменнің тасы байланып, теңізге лақтырылғаны оған жақсырақ болар еді-ау! 3Сондықтан сақтаныңдар!

Егер бауырласың күнә[†] жасаса, оған ескерт. Егер де өкініп, теріс жолдан қайтса, кешірім[†] ет! 4Ол тіпті күніне жеті рет[*] саған қарсы күнә жасап, жеті рет келіп, «өкініп, теріс жолдан қайттым» десе, кешірім ет!

5Сонда елшілері Иеміз Исадан:

— Сенімімізді арттыра көріңіз, — деп өтінді. 6Иеміздің жауабы мынау болды:

— Сендердің тарының түйіріндей[*] ғана сенімдерің болса, мына тұт ағашына:[†] «Жерден тамырыңмен қопарылып, теңізге отырғызыл!» десеңдер, ол айтқандарыңды орындар еді.[*]

7Араларыңдағы біреудің жер жыртып не мал бағып жүрген малайы бар дейік. Малай даладан қайтып келгенде, қожайыны оған: «Тез келіп, дастарқанға отыра ғой!» дей ме? 8Керісінше: «Кешкі тамағымды дайында! Мен ішіп-жеп болғанша, алжапқышыңды байлап алып, маған қызмет ет, содан кейін өзің ішіп-жерсің!» деп бұйырмай ма? 9Ал бұйрықтарын орындағаны үшін қожайын малайына алғыс айта ма?

10Сендер де солай, Құдайдың өздеріңе бұйырғандарының бәрін орындағаннан кейін: «Біз небәрі түкке тұрғысыз малаймыз,[*] жай міндетімізді ғана атқардық» деңдер!


Онның біреуі ғана алғыс айтты

11Иса Иерусалим қаласына сапар шегіп бара жатқанда Самария мен Ғалилея аймақтары арқылы жүрді. 12Бір ауылға келгенде, Оған денесін алапес[*] басқан он кісі кездесті. Олар алыстан тұрып, 13қатты дауыстап:

— Иса, Ұстаз, бізге қайырым қыла көріңіз! — деп жалынды. 14Иса оларға назар аударып:

— Діни қызметкерлерге[†] барып, қаралыңдар![*] — деді. Олар сол жаққа бара жатқанда-ақ алапестен құлантаза сауығып кетті.

15Солардың біреуі өзінің сауығып кеткенін көрген соң, қатты дауыстап Құдайға мақтау айтып қайтып келді де, 16Исаның аяғына жығылып, Оған алғысын жаудырды. Ал бұл кісі самариялық[†][*] болатын!

17Иса сонда:

— Сауыққандар он кісі емес пе еді, тоғызы қайда? 18Құдайға мақтау айту үшін мына шетелдіктен басқа ешкім қайтып келмеді ме? — деп, 19самариялыққа қарап: — Тұр да, жөніңе жүре бер. Сен сенімің арқылы құтқарылдың![*] — деді.


Мәсіх дүниеге қайтып келгенде не болады?

20Парызшылдар[†] Құдайдың Патшалығының[†] қашан орнайтынын сұрағанда, Иса оларға былай деп жауап берді:

— Құдайдың Патшалығының қашан орнайтынын адамдар алдын ала білмейді.[*] 21Сондай-ақ оны «Міне, мұнда!» не «Әне, анда!» деуге болмайды. Себебі Құдайдың Патшалығы сендердің жан дүниелеріңде,[*] — деді.

22Кейін Иса шәкірттеріне арнап былай деді:

— Көктен келген Мені бір күн болса да көрсек деп аңсайтын уақыттарың келеді,[*] бірақ сол кезде Мені көрмейсіңдер. 23Кісілер сендерге: «Міне, Ол мұнда!», я «Әне, Ол анда!» дейтін болады. Оларға бармаңдар да, арттарынан ермеңдер де!

24Өйткені найзағайдың жарқ етіп, аспанды[†] о шетінен бұ шетіне дейін жарқыратып жіберетініндей, уақыты болғанда Менің Билеуші ретінде көктен қайтып келуім де[*] (аяқ астынан және ап-айқын) болады. 25Бірақ алдымен Өзімнің көп азап шегуім әрі қазіргі ұрпақтың Менен бас тартуы қажет.

26Нұх пайғамбардың[†] заманында жағдай қалай болған болса, Менің Билеуші ретінде көктен қайтып келетін кезімде де солай болады: 27Нұх кемеге мінген күнге дейін адамдар (Құдайға мойынсұнбай) ішіп-жеп, әйел алып, күйеуге шығып өмір сүруде еді. Ал Нұх кемеге мінген соң, топан су басып, сол адамдардың бәрін де қырып салды.[*]

28Луттың заманында да солай болған: адамдар (Құдайға мойынсұнбай) ішіп-жеп, сауда-саттық жасап, егін егіп, үй салып өмір кешуде еді. 29Бірақ Лут Содом қаласынан шыққан күні көктен от пен күкірт жауып, бәрін де қырып салды. 30Мен Билеуші ретінде көктен келіп, ашық түрде көрінетін күні де тап солай болады!

31Сол күні біреу үйінің жалпақ төбесінде отырып, заттары іште болса, ол үйге кіріп, соларын алып шықпастан, сыртқы сатымен төмен түсіп, дереу қашып құтылсын![*] Сондай-ақ, кім далада болса, үйіне қайтып бармастан, бірден қашып кетсін! 32Луттың әйелімен болған жайтты естеріңе түсіріңдер![*]

33Өмірін өзі үшін сақтауға тырысқан әркім одан айырылады,[*] ал өмірін Құдай[†] үшін қиған әркім оны мәңгі аман сақтап қалады.

34Сендерге шын айтамын: сол заманда түнде төсекте жатқан екеудің біреуін періштелер[†][*] қабыл алып, екіншісін қалдырып кетеді. 35Олар бірге қол диірмен тартып отырған екі әйелдің де біреуін қабыл алып, екіншісін тастап кетеді. 36(Сондай-ақ, олар егіндікте жүрген екеудің де біреуін қабыл алып, екіншісін қалдырып кетеді.)[*]

37Шәкірттері:

— Мырза,[†] бұл қай жерде болады? — деп сұрағанда, Иса астарлап мына жауапты берді:

— «Жемтік қайда болса, күшігендер сонда жиылар».[*] — (Сол сияқты, осы оқиғалардың қай жерде болғаны сол заманда бәріне айқын болады.)

#### 18


Құдайдан үміт үзбей сұрай беріңдер!

1Иса[†] шәкірттеріне әрқашан үмітін үзбей Құдайдан сұрай берудің керектігін де астарлы әңгімемен[†] түсіндіріп 2былай деді:

— Бір қалада Құдайдан қорықпайтын, адамнан да ұялмайтын би болыпты. 3Сол қалада бір жесір әйел де тұрады екен. Әйел биге қайта-қайта келіп: «Мені дауласқан кісімнен қорғай көріңіз!» — деп өтініп сұрай береді екен.

4Бірақ би жесірді көп уақыт бойы қорғағысы келмейді. Ақырында ол ішінен: «Құдайдан қорықпаймын, адамнан да ұялмаймын. 5Алайда мына жесір маған тыныштық бермегендіктен, оның мүддесін қорғайын. Әйтпесе ол қайта-қайта келіп, мазамды ала берер» деп ойлайды.

6Содан кейін Иеміз Иса былай деді: «Сендер әділетсіз бидің не айтқанын естідіңдер ғой. 7Ал Құдай[†] Өзі таңдап алған, Өзіне күні-түні жалбарына сиынған адамдарының мүдделерін қорғамай ма? Әлде соны ұзаққа созып жібере ме? 8Сендерге шындығын айтамын: Құдай олардың мүдделерін тезірек қорғайды! Алайда Мен Билеуші ретінде көктен қайтып келгенімде жер бетінен Өзіме сондай қатты сенетіндерді таба алар ма екенмін?»


Өркөкірек парызшыл және теріс жолдан қайтқан салықшы

9Өздерінің әділдігіне нық сеніп, басқаларды менсінбей жүрген кейбір кісілерге Иеміз мына астарлы әңгімені айтып берді:

10— Екі адам[†] Құдайға сиыну[†] үшін ғибадатханаға[†] өрлеп барыпты. Бірі парызшыл,[†] екіншісі салық жинаушы[†][*] екен. 11Парызшыл тұра қалып, іштей былай деп мінажат етеді: «Я, Құдай! Мен басқа адамдар сияқты қарақшы, жәбірлеуші, неке адалдығын бұзушы немесе ана салықшыға ұқсап күнәкар болмағаным үшін Саған ризашылығымды білдіремін. 12Өйткені мен аптасына екі рет ораза ұстаймын, барлық тапқан табысымның оннан бір бөлігін қайыр-садақаға беріп тұрамын».

13Ал салық жинаушы алыста тұрып, тіпті назарын көкке көтеруге де батылы бармай, қолын кеудесіне қойып:[*] «Я, Құдай, мен күнәкармын, рақым ете гөр!» — деп жалбарынады. 14Сендерге шын айтамын: екеуі үйлеріне қайтқанда, парызшылды емес, салықшыны Құдай кешіріп, ақтаған еді.[*] Өйткені өзін-өзі жоғарылатқан әркім төмендетіледі, ал өзін төмен ұстаған жоғарылатылады.[*]


15Иса қолын тигізіп бата берсін деп, бірнеше адам Оған нәрестелерін алып келді. Бірақ мұны көрген шәкірттер оларды жібермеді. 16Ал Иса балаларды қасына шақырып алып: «Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар! Құдайдың Патшалығы[†] сондайлар үшін. 17Сендерге шындығын айтайын: кім Құдайдың Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, оған кіре алмайды»,[*] — деді.


Байлықтың қаупі, ал Құдай сыйлайтын шынайы өмір

18Басшылардың біреуі Исадан:

— Ізгі Ұстаз! Мәңгілік өмірге[†] ие болу үшін не істеуім керек? — деген сұрақ қойды. 19Иса оған:

— Мені неге ізгі дейсің? Құдайдан басқа ешкім де ізгі емес.[*] 20Оның өсиеттерін білесің ғой: «Неке адалдығын бұзба; кісі өлтірме; ұрлық жасама; жалған куәлік берме; ата-анаңды сыйла!»[*] — деп жауап берді. 21Әлгі кісі:

— Бұлардың бәрін де жастайымнан орындап келемін, — деді. 22Иса мұны естігенде:

— Саған тағы бір нәрсе жетіспейді: қолыңдағы бар мал-мүлкіңді сатып, түскен ақшаны мұқтаждарға үлестіріп бер. Сонда сенің қазынаң көкте болады. Өзің қайтып келіп, шәкіртім болып соңымнан ер![*] — деді.

23Бұларды естігенде әлгі кісі қатты қапаланды. Себебі ол өте бай болатын. 24Иса оның қатты қапаланғанын көріп:

— Мал-мүлікке бай адамдардың Құдайдың Патшалығына кіруі қандай қиын! 25Иә, байдың Құдайдың Патшалығына кіруінен гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай, — деді. 26Мұны естігендер:

— Ендеше кім (Құдайдың қаһарынан) құтқарыла алады? — деп сұрады. 27Иса:

— Адамның қолынан келмейтін нәрселер Құдайдың қолынан келеді, — деп жауап берді.

28Петір тіл қатып былай деді:

— Міне, біз барлығын қалдырып, Сіздің соңыңыздан еріп жүрміз. 29Сонда Иса шәкірттеріне:

— Сендерге шындығын айтайын: үй-жайын, әке-шешесін, бауырларын, әйелі не бала-шағасын Құдайдың Патшалығына бола[*] қалдырған әркімге 30сол үшін осы заманда қарымтасы бірнеше есе артығымен қайтарылады, әрі келер заманда ол мәңгілік өмірге ие болады,[*] — деп нық айтты.


Өзінің өліп, қайта тірілетінін Исаның үшінші рет білдіруі

31Иса он екі шәкіртін қасына шақырып алып, оларға (Өзінің басынан өткізетіндері туралы) былай деді:

— Енді Иерусалимге өрлеп бара жатырмыз. Пайғамбарлардың[†] көктен келген Билеуші[†][*] туралы алдын ала жазып кеткендерінің бәрі[*] сол жерде орындалады: 32Оны Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамдарына ұстап береді. Солар Оны мазақ етіп қорлап, бетіне түкіріп, 33қамшымен сабалайды, ақырында өлтіреді. Алайда үшінші күні Ол қайта тіріледі!

34Бірақ шәкірттері Исаның осы айтқанынан ештеңе ұқпады. Бұл сөздерінің мәні олар үшін құпия болғандықтан түсініксіз болып қала берді.[*]


Зағип кісінің сенімі

35Иса Иерихон қаласына жақындап қалғанда, жол жиегінде бір соқыр адам қайыр сұрап отырған еді.[*] 36Ол қасынан көп кісілердің өтіп бара жатқанын естіп:

— Бұл не? — деп сұрады. 37Жұрт оған:

— Назареттік Иса келе жатыр! — деді. 38Сонда әлгі соқыр:

— Дәуіттің Ұрпағы[†] Иса! Маған рақым ете көріңіз! — деп айқайлады. 39Алда келе жатқандар оған ұрсып, үндемеуге бұйырды. Бірақ ол одан бетер айқайлап: «Дәуіттің Ұрпағы! Маған рақым ете көріңіз!» — деп жалбарынды.

40Иса тоқтай қалып, оны қасына алып келуге бұйырды. Соқыр адам жақындап келген соң, Иса одан:

41— Өзіңе не істегенімді қалайсың? — деп сұрады. Ол:

— Тақсыр, көзімді көретін етсеңіз екен! — деп өтінді. 42Иса оған:

— Көзің көретін болсын! Сен сенімің арқылы құтқарылдың,[*] — деді.

43Сол сәтте-ақ соқыр адамның көзі ашылып, көретін болды! Ол Құдайға зор ризашылығын білдіріп Исаға еріп жүрді. Мұны көрген халықтың бәрі Құдайды дәріптеп мадақтады.

#### 19


Салық жинаушы Зақайдың жаңа өмірге бет алуы

1Иса[†] Иерихонға кіргеннен кейін қаланың ішімен өтіп бара жатты. 2Сол жерде Зақай есімді кісі бар еді. Ол салық жинаушылардың[†] бастығы әрі бай адам[†] болатын. 3Зақай Исаның қандай екенін көргісі-ақ келіп еді. Бірақ қаумалаған халық көрсетпеді, себебі ол аласа бойлы болатын. 4Зақай Исаны көру үшін алға жүгіріп барып, бір тұт ағашына[†][*] шығып алды. Өйткені Иса сол жолмен өтуге тиіс еді. 5Сол жерге келгенде Иса ағашта отырған Зақайға қарап:

— Зақай, тез төмен түс! Бүгін Мен сенің үйіңде болуым керек, — деді. 6Ол тез төмен түсіп, Исаны қуана қарсы алды.

7Мұны көріп тұрған жұрттың бәрі: «Мынау күнәкардың үйіне қонаққа барды!» — деп күңкілдесе бастады.[*]

8Ал Зақай орнынан тұрып, Иемізге:

— Мырза,[†] мал-мүлкімнің жартысын кәріп-қасерлерге үлестіріп бермекпін. Егер біреуді алдап, ақысын жеген болсам, оны төрт есе артығымен қайтаратын боламын, — деді. 9Сонда Иса:

— Бүгін осы үй іші құтқарылды! Бұл адам шын мәнінде Ыбырайым атаның ұрпағынан.[*] 10Өйткені Мен тура жолдан адасып кеткендерді іздеп, құтқаруға келдім,[*] — деп жауап берді.


Аманат етілген зор байлық

11Халық тыңдап отырғанда Иса бір астарлы әңгімені[†] қоса айтып берді. Себебі Өзі Иерусалимге жақындап қалғандықтан, олар: «Жуырда Құдай[†] өз Патшалығын жерде орнатады»[*] деп ойлады. 12Сондықтан Иса былай деді: «Бір ақсүйек өз елінің патшалығына тағайындалуы үшін алыс жерге барып, келмекші болыпты. Ол сапарға шықпастан бұрын 13қол астындағы қызметшілерінің онын шақырып алады. Әрқайсысына бір-бір қадақ күміс[*] үлестіріп беріп:

— Мен қайтып келгенше осы қаржымен жұмыс істеңдер![*] — деп тапсырады. 14Ал өз елінің азаматтары сол ақсүйекті жек көреді екен. Сондықтан артынан өкілдерін жіберіп: «Оның бізге патша болуын қаламаймыз», — деген арыздарын жөнелтеді.

15Бірақ әлгі кісі патшалыққа тағайындалады да, еліне қайта оралады. Содан ол күміс берген қызметшілерінің қайсысы қанша табыс тапқанын білу үшін оларды өзіне шақыртады.[*] 16Сонда біріншісі келіп:

— Тақсыр, сіздің бір қадақ күмісіңіз он қадақ табыс келтірді, — деп есеп береді. 17Патша оны мақтап:

— Жарайсың, жақсы қызметшім! Кішкене істе сенімді болдың, енді он қаланың үстінен билеуші бол, — дейді. 18Екіншісі келіп:

— Сіздің бір қадақ күмісіңіз бес қадақ табыс келтірді, — деп есеп бергенде, 19патша:

— Ендеше сен бес қаланың билеушісі бол, — деп бұйырады.

20Ал үшіншісі келіп, былай дейді:

— Тақсыр, мінеки, сіздің қадағыңыз. Оны орамалға түйіп сақтап қойдым. 21Сізден қорықтым, өйткені қатал адамсыз: өзіңіз салмаған қаржыны иемденіп, екпеген өнімді орасыз. — 22Патша оған:

— Әй, зұлым қызметші![*] Сені өз аузыңнан шыққан сөздеріңмен үкімдеймін! Менің салмаған қаржыны иемденіп, екпеген өнімді оратын қатал адам екенімді білдің ғой? 23Олай болса, неге күмісімді айналымға жібермедің?[*] Сонда мен қайтып келгенде оны өсімімен қайтарып алатын едім, — деп жауап береді. 24Патша қасындағы нөкерлеріне:

— Мынадан қадағын алып, он қадақ табыс түсіргенге тапсырыңдар! — деп бұйырады. 25Олар:

— Тақсыр, соның өзінің де он қадағы бар ғой! — дейді. Патша:

26— Сендерге айтамын: кімде біраз бар болса, соған тағы беріледі. Ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де одан алынып қойылады.[*] 27Ал мені өздеріне патша қылуды қаламаған жауларым болса, оларды осында алып келіп, көз алдымда құртыңдар![*] — дейді».


Мәсіхтің салтанатпен Иерусалимге кіруі

28Иса осыны айтып болған соң, шәкірттерін ертіп Иерусалим қаласына бет алып өрлеп жүріп кетті. 29Зәйтүн тауының беткейіндегі Бетфаге мен Бетания ауылдарына жақындағанда, Иса шәкірттерінің екеуін жұмсап, 30оларға мынадай тапсырма берді:

— Қарсы алдарыңдағы ауылға барыңдар. Оған кірген бойда байлаулы тұрған, әлі ешкім мінбеген бір тайқар есекті көресіңдер. Соны шешіп, алып келіңдер! 31Егер біреу сендерден: «Бұны неге шешесіңдер?» деп сұрай қалса, оған: «Ол Мырзамызға керек» деп жауап беріңдер!

32Жұмсаған екі шәкірті барып, Исаның айтқанын тауып алды. 33Олар жас есектің шылбырын шешіп жатқанда, оның қожайындары:

— Тайқарды неге шешесіңдер? — деді. 34Шәкірттер:

— Ол Мырзамызға керек, — деп жауап берді. 35Олар жас есекті алып келіп, үстіне шапандарын жапқаннан кейін оған Исаны мінгізді.

36Иса ілгерілеген сайын кісілер жамылғыларын жолға жайып отырды.[*] 37Осылай Иса жолдың Зәйтүн тауынан төмен түсетін жеріне жақындап қалды. Сонда күллі шәкірттері өздері көрген барлық құдіретті істері үшін зор қуанышпен қатты дауыстап Құдайды мадақтай бастады:


38«Жаратқан Иенің[†] атынан
Келе жатқан Патша жарылқанған!»[*]
«Көкте амандық пен тыныштық,
Заңғар аспанда[†] Құдай мадақталсын!»[*]


39Халық арасынан кейбір парызшылдар[†] Исаға:

— Ұстаз, шәкірттеріңізге тыйым салыңыз! — деп наразылық білдірді.[*] 40Ал Иса:

— Сендерге шын айтамын: егер олар үндемесе, онда тастар айқай салар еді,[*] — деп жауап қайырды.


Иерусалимнің қиратылатынын алдын ала білдіру

41Иса Иерусалим қаласына жақындап қалған кезде оған қарап көзіне жас алып былай деді:

42— Ең болмағанда сен бүгін өзіңді ненің құтқара алатынын білсең ғой шіркін![*] Бірақ қазір мұны ұға алмайсың.[*] 43Жауларың саған қарсы бекіністер құрып, қоршап, жан-жақтан қыспақтайтын күндер басыңа туады. 44Олар сені қиратып, тұрғындарыңды өлтіреді де, күл-талқаныңды шығарып, жермен-жексен етеді.[*] Себебі Құдайдың өзіңді құтқаруға келген кезін түсінбедің.


Мәсіхтің ғибадатхананы саудадан тазартуы, ал екі жүзді ел басшыларының Оған өшігуі

45Содан кейін Иса ғибадатхана[†] ауласына[*] кіріп, ондағы сатушыларды қуып шығара бастады. Оларға: 46«Киелі[†] жазбаларда: «Менің (киелі) үйім мінажат ететін үй болады!» делінген. Бірақ сендер оны «қарақшылар ордасына» айналдырғансыңдар!»[*] — деп қатаң ескертті.

47Иса күн сайын ғибадатханада халыққа тәлім беріп жүрді. Басты діни қызметкерлер,[†] дін мұғалімдері және рубасылар Оның көзін құртудың жолын іздеді,[*] 48бірақ бұл мақсатты орындаудың ретін таба алмады. Себебі жұрттың бәрі Исаның қасынан кетпей, Оның сөздерін тыңдайтын.


#### 20

1Иса[†] ғибадатханада[†] халыққа тәлім беріп, Ізгі хабарды жариялап жүрген сол күндердің бірінде басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдері рубасылармен бірге келіп, 2Оған:

— Айтыңызшы, бұл істерді қандай билікпен істеп жүрсіз? Сізге мұндай билікті кім берді? — деген сауал қойды. 3Иса оларға:

— Мен де сіздерге бір сұрақ қояйын, соған жауап беріңіздер: 4Жақияның орындаған шомылдыру рәсімі[†] көктің[*] еркімен болып па еді, әлде адамның еркімен бе? — деп жауап қатты. 5Олар өзара ақылдасып былай десті:

— Егер «көктің еркімен» десек, Ол «Ендеше Жақияның уағызына неге сенбедіңіздер?» дейтін болар. 6Ал егер «адамның еркімен» десек, бүкіл халық бізді тас лақтырып өлтірер. Себебі олар Жақияның пайғамбар[†] екеніне сенеді ғой. — Сондықтан олар:

7— Кімнің еркімен болғанын білмейміз, — деп жауап берді. 8Иса оларға:

— Олай болса, Мен де сіздерге бұл істерді қандай билікпен істеп жүргенімді айтпаймын, — деп кесіп айтты.


Опасыз жүзімшілер

9Сол кезде Иса халыққа мына астарлы әңгімені[†] айтып берді:

— Бір кісі жүзім бағын отырғызады. Оны жүзімшілерге жалға тапсырып, өзі ұзақ уақытқа басқа жаққа сапарға аттанады. 10Мерзімі жеткенде бақтың иесі оның өнімінен өзіне тиісті үлесін берсін деп жүзімшілерге бір қызметшісін жұмсайды. Бірақ олар оны ұрып-соғып, құрқол қайтарып жібереді.

11Сонда бақтың иесі басқа бір қызметшісін жұмсайды. Олар оны да ұрып, намысына тиіп қорлап, құрқол қайтарып жібереді. 12Содан қожайын үшінші қызметшісін де жұмсайды. Алайда жүзімшілер оны да жарақаттап, қуып жібереді.

13Сонда бақтың иесі: «Енді не істейін? Өзімнің сүйікті ұлымды жіберейін. Мүмкін, оны көріп, қаймығар»,[*] — дейді. 14Бірақ жүзімшілер ұлын көргенде өзара ақылдасып: «Бұл — мұрагер ғой! Кәне, жүріңдер, оны өлтірейік, сонда мұрасы біздікі болады!» — деседі.[*] 15Олар ұлды бақтың сыртына алып шығып, өлтіріп тастайды.

Енді жүзімдіктің иесі оларға не істемек? 16Ол келіп, жүзімшілерді өлтіріп, бағын басқаларға тапсырмақ.

Мұны естіген халық:

— Оның бетін аулақ қылсын! — деді. 17Иса оларға қарап былай деп жауап берді:

— Ендеше Киелі[†] жазбалардағы мына сөздердің мағынасы не: «Құрылысшылар менсінбеген Тас[*] енді үйдің басты іргетасына[*] айналды!»

18Әлгі Тасқа сүрініп құлаған әркім талқандалады, әрі осы Тас үстіне құлағандар жаншылып қалады![*]


Шетелдік патшаға салық төлеу дұрыс па?

19Басты діни қызметкерлер мен дін мұғалімдері Исаның бұл астарлы әңгімені өздеріне тигізіп айтқанын ұғып, сол кезде-ақ Оны тұтқындамақ болды. Бірақ олар халықтан қорықты. 20Содан олар Исаны аңдып, Оған әділ болғансып жүретін жансыздарын жіберді. Бұлар Исаға қитұрқы сұрақ қойып, Оны өз сөзінен ұстауға тырысты. Осы арқылы олар Исаны римдік әміршінің[†] билігі мен сотына тапсырмақ болды. 21Сол жансыздар Исаға мынадай сауал қойды:

— Ұстаз, Сіздің адал көңілмен сөйлеп, тәлім беретініңізді білеміз. Ешкімнің де бет-жүзіне қарамай, жұртты шынымен Құдай[†] жолына үйретесіз. 22Ал енді, Рим патшасына алым-салық төлеуіміз дұрыс па әлде бұрыс па?[*] — 23Бірақ Иса олардың арам ойларын біліп:[*]

— (Мені азғырып сынамақсыңдар, ә?) 24Маған бір күміс теңгені[*] көрсетіңдерші. Мына сурет пен жазу кімдікі? — деп сұрады. Олар:

— Рим патшасынікі, — деп жауап берді. 25Сонда Иса:

— Олай болса, патшаға тиістісін патшаға, ал Құдайға тиістісін Құдайға беріңдер! — деп қорытты.

26Сонымен олар Исаны халықтың алдында сөзінен ұстай алмады. Қайта, Оның берген жауабына аң-таң болып, үн-түнсіз қалды.


Қайта тірілу туралы сұрақ

27Саддукейлер:[†][*] «Өлімнен қайта тірілу[†] жоқ» дейтін. Содан саддукейлер ұйымының кейбір мүшелері Исаға келіп, мына сұрақты қойды:

28— Ұстаз, Мұса пайғамбар бізге (Тауратта) мынадай бұйрық жазып қалдырған: Егер біреудің үйленген бауыры артынан бала қалдырмай өлсе, онда сол адам[†] оның жесіріне үйленіп,[*] марқұм бауырына ұрпақ қалдырсын! 29Бір кезде ағайынды жеті жігіт болды. Солардың тұңғышы үйленіп, артынан бала қалдырмай өлді. 30Жесіріне екіншісі де, 31үшіншісі де, осылай басқалары да үйленіп, артынан бала қалдырмай бұ дүниеден өтті. 32Ең соңында әйел де көз жұмды. 33Ендеше, қиямет[†] күні қайта тірілгенде сол әйел қайсысынікі болады? Ол жетеуінің де әйелі болған еді ғой!

34Иса оларға былай деп жауап қатты:

— Бұ дүниедегілер әйел алады, күйеуге шығады. 35Ал өлімнен тіріліп, жұмаққа[†] баруға лайықтылар сонда әйел де алмайды, күйеуге де шықпайды 36және қайтадан өлмейді. (Сол жағынан) олар періштелер[†] іспетті болады. Себебі олар тіріліп,[*] Құдайдың рухани[†] балалары болады.[*]

37Өлгендердің тірілетінін Мұса да Таурат кітабындағы тікенді бұта туралы бөлімде білдірген. Ол онда Жаратқан Иені[†] «Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайы» деп атаған.[*] (Үшеуі сол кезден көп жыл бұрын дүние салған болатын.) 38Ал Жаратқан Ие — өлілердің емес, тірілердің Құдайы! Өйткені Оның алдында бәрі де тірі.

39Кейбір дін мұғалімдері бұған:

— Ұстаз, Сіз тауып айттыңыз! — деді.[*] 40Мұнан кейін Исаға сұрақ қоюға діндарлардың батылдары бармады.[*]


Мәсіх — Дәуіт пайғамбардың әрі Ұрпағы, әрі Иесі

41Ал Иса оларға мына сұрақты қойды:

— Жұрттың Мәсіхті[†] «Дәуіттің Ұрпағы»[†] деулері қалай? 42Дәуіттің өзі Забур кітабындағы бір жырында:


«Жаратқан Ие менің Иеме былай деп айтқан:
43Мен жауларыңды табаныңның астына
Салып бергенімше отыр оң жағымда»,


— деген ғой.[*]

44Сонымен, Дәуіт (пайғамбар) Мәсіхті «Ием[†]» деп атаған соң, қалайша Ол «Дәуіттің Ұрпағы» ғана болады?[*]


Дінбасылардың өзімшілдігі, ал бейшара жесірдің жомарттығы

45Бүкіл халық тыңдап тұрғанда, Иса шәкірттеріне былай деп ескертті:

46— Дін мұғалімдерінен сақтаныңдар! Олар ұзын шапан киіп жүруді әрі базарларда жұрттың өздеріне сәлем беріп құрмет көрсетуін жақсы көреді; сондай-ақ мәжілісханаларда[†] сыйлы орында отырып, қонақасыларда төрге жайғасуды да ұнатады. 47Сонымен қатар олар жесір әйелдердің үй-жайын ішіп-жеп тауысып, әдейі көзге түсу үшін ұзақ мінажат етеді.[*] Бұлар бәрінен бетер қатаң жазаланатын болады-ау![*]


#### 21

1Иса[†] айналасына қарап, байлардың құдайы сыйлықтарын арнайы сандықтарға салып жатқандарына назар аударды. 2Сонымен қатар бір бейшара жесір әйелдің жалпы құны төрт теңгелік екі бақырды салғанын да көріп, 3былай деді: «Сендерге шындығын айтайын: мына бейшара жесір бәрінен де көп салды! 4Себебі басқалардың бәрі өздерінен артылғанын ғана садақа етсе, бұл әйел өзі бейшара бола тұра, күнелтетін нәрсесінің бәрін аямастан берді».


Ғибадатхананың қиратылуы әрі осы заманның ақыры

5Кейбіреулер ғибадатханаға[†] нұсқап, оның әдемі тастармен салынып, арнайы сый-тартулармен тамаша әшекейленгенін айтты. Иса бұған былай деп жауап берді:

6— Сендер көріп тұрған мына ғимараттардың қаланған бірде-бір тасы қалмай барлығының да күл-талқаны шығатын күндер туады!

7Олар Исадан:

— Ұстаз, бұл қашан болады? Оның іске асатын кезін қандай белгі[†] білдірмек?[*] — деп сұрады. 8Исаның жауабы мынау болды:

— Сендер алданып, теріс жолға түсіп кетуден сақтаныңдар! Себебі көптеген адамдар Менің атымды жамылып келіп: «(Құтқарушы Мәсіх)[†] Менмін!» және «Ақырзаман жақындап қалды!» дейтін болады. Ондайлардың соңынан ермеңдер![*] 9Соғыстар мен көтерілістер туралы естігенде үрейленбеңдер! Алдымен осылар болуға тиісті, бірақ заманның ақыры бір дегеннен бола қоймайды. — 10Бұдан кейін Иса оларға айтқан сөзін жалғастырып былай деді: — Ұлт ұлтқа қарсы, мемлекет мемлекетке қарсы аттанады. 11Түрлі жерлерде қатты жер сілкіністер, ашаршылық және індеттер болады. Аспанда[†] қорқынышты құбылыстар әрі зор ғажайып белгілер көрінбек.


Сенушілердің қудаланып, Иерусалимнің жазалануы

12Ал осының бәрі іске аспастан бұрын жұрт сендерге Менің жолыма түскендеріңе бола зорлық көрсетеді. Олар сендерді қудалайды, мәжілісхана[†] соттарына ұстап беріп, түрмеге салады және патшалар мен әміршілердің[†] алдына апарады. 13Осылайша сендер Мен туралы ашық айтуға мүмкіндік аласыңдар.[*]

14Ал енді, қалай жауап береміз деп алдын ала ойламаймыз деген берік шешім қабылдаңдар![*] 15Себебі Мен сендерге жауларың қарсы сөйлеп, дәлел келтіре алмайтындай шешендік пен даналық дарытатын боламын.

16Сендерді тіпті әке-шешелерің мен бауырларың, туыстарың мен дос-жарандарың да ұстап беріп, кейбіреулеріңді өлімге душар етеді. 17Менің атымды мойындағандарыңа бола барлық жұрт сендерді жек көретін болады. 18Алайда Құдайдың еркінсіз сендер қылдай да қиянат шекпейсіңдер.[*] 19Табанды болыңдар, сонда шынайы өмірге жетесіңдер!

20Ал Иерусалим қаласын әскерлер қоршап алғанын көрсеңдер, оның ойрандалатын кезінің жақындап қалғанын білесіңдер. 21Сонда Яһудея аймағында тұратындар тауларға қашып құтылсын! Иерусалимдегілер қаладан шығып, ал оның маңындағылар қалаға кірмей, қашып кетсін! 22Себебі сол кез — Құдайдың халықты жазалайтын күндері. Осылайша Киелі[†] жазбаларда бұл туралы жазылғандардың бәрі де жүзеге аспақ.[*]

23Сол күндері аяғы ауыр және бала емізіп жүрген әйелдер қандай қасіретке ұшырайтын болады! Өйткені осы ел үлкен апатқа душар болып, халықтың басына қаһарлы жаза түспек. 24Олар қылыштан өледі немесе тұтқындалып, барлық басқа ұлттардың елдеріне айдалады. Құдайға сенбейтін халықтар өз дәурендері өткенше Иерусалим қаласын табандарымен таптап, білгендерін істейтін болады.


Мәсіх Исаның дүниені соттау үшін қайтып келуіне дайын болу керек

25Күнде, айда, жұлдыздарда ғажайып белгілер[*] пайда болып, жерде теңіздер шулап долданатын болады. Содан халықтар зәрелері ұшып, не істерін білмей дал болмақ. 26Аспан денелері орындарынан қозғалғандықтан, адамдар қорқып, әлемге төнетін апаттарды күтіп естерінен тана үрейленетін болады.[*]

27Сол уақытта олар Менің Билеуші ретінде ғаламат құдіретпен, салтанатты ұлылықпен бір бұлтта келе жатқанымды көреді.[*]

28Сендер бұл оқиғалар бола бастаған кезде бастарыңды көтеріп, жоғары қараңдар, себебі құтқарылуларың жақын![*] — деді Иса.

29Содан кейін Иса тыңдап тұрғандарға болашақтағы мына жағдайды түсіндірді: «Інжір ағашы[†] мен барлық басқа ағаштарға қараңдар: 30жапырақтарының шыға бастағанын көргенде жаздың таяп қалғанын білесіңдер. 31Сол сияқты, сендер осы оқиғалардың болып жатқанын көргенде, Құдайдың Патшалығының[†] жер бетінде орнайтын кезінің таяп қалғанын білетін боласыңдар.

32Сендерге шындығын айтайын: осы ұрпақ өлмей тұрып-ақ, мұның бәрі іске асады.[*] 33Аспан мен жер жойылатын болады, бірақ Менің сөздерім еш жойылмайды.[*]

34Алайда өздеріңе сақ болыңдар: той-думан жасап, мас болып немесе күнделікті тұрмысты уайымдап, жүректерің шеменденіп кетпесін! Әйтпесе Менің қайта оралатын күнім сендерге қапылыста келеді.[*] 35Себебі сол күн жер бетінде тұрғандардың бәрінің[*] басына түскен тор сияқты кенеттен туа қалады. 36Әрқашан сергек болып, сиынып мінажат етіңдер! Осылайша сендер алдағы осы апаттардан құтылуға әрі Билеуші ретінде көктен келген Менің алдымда тұра алуға рухани[†] күш-қуат иемденіңдер».[*]

37Иса күндіз ғибадатханада тәлім берді, ал кешке қаладан шығып, Зәйтүн тауына барып, сол маңайда түнеп жүрді. 38Таң ата бүкіл халық Исаны тыңдау үшін ғибадатханаға Оның қасына келетін.

#### 22


Исаны өлтіру жайлы жоспар

1Бұл кезде Ашымаған нан мейрамы[†][*] жақындап қалған еді. Ол Құтқарылу мейрамы[†] деп те аталатын. 2Басты діни қызметкерлер[†] мен дін мұғалімдері Исаның көзін құртудың жолын қарастырды, себебі олар халықтан қорықты.[*]

3Сонда он екі елшінің біреуі — Яһуда Исқариоттың бойына әзәзіл шайтан кіріп алды.[*] 4Яһуда (Исаның қасынан) кетіп, басты діни қызметкерлермен және ғибадатхананың[†] бас сақшыларымен кездесіп, Исаны оларға қалай ұстап беру туралы ақылдасты. 5Олар қатты қуанып, Яһудаға күміс ақша беруге уәде етті. 6Ол бұған келісіп, Исаны жұрт көзінен таса жерде ұстап берудің қолайлы сәтін аңдыды.


Құтқарылу мейрамындағы ас

7Осылай Ашымаған нан мейрамының бірінші күні де жетті. Сол күні әр отбасы ата-бабаларын Құдайдың құтқарғанын еске түсіріп, бір тоқтыны құрбандыққа шалуы қажет болатын.[*] 8Сондықтан Иса[†] Петір мен Жоханды жұмсап:

— Барып, бізге мейрам асын әзірлеңдер, — деді. Олар:

9— Асты қай жерде әзірлеуімізді қалайсыз? — деп сұрады. 10Иса оларға былай деп тапсырды:

— Тыңдап алыңдар: қалаға кіргендеріңде сендерге құмырамен су алып бара жатқан бір адам[†] кездеседі. Соның артынан еріп, ол кірген үйге сендер де кіріңдер. 11Үйдің иесіне: «Ұстазымыз сізге сәлем айтып, Маған шәкірттеріммен бірге отырып, мейрам асын ішуге болатын қонақ бөлмеңіз қайда екен деп сұрап жатыр» деңдер. 12Үй иесі сендерге жоғарғы қабатта орналасқан, еденіне төсеніштер төселген кең қонақ бөлмені көрсетеді. Асты сол жерге дайындаңдар! — 13Екі шәкірт барғанда, бәрі де Исаның айтқанындай болды. Олар мейрам асын сонда даярлады.

14Тамақ ішетін уақыт болғанда, Иса елшілерімен бірге дастарқан басына жайғасып, 15оларға былай деді:

— Мен азап шегер алдында мына Құтқарылу мейрамының асын сендермен бірге жеуді қатты аңсап едім. 16Сендерге шындығын айтайын: Құдайдың Патшалығында[†] құтқарылу толықтай жүзеге асқанша, Мен осы асты бұдан былай жемеймін, — деді.

17Мұнан кейін Иса қолына тостағанды алды да, шүкірлік етіп, оларға:

— Мұны алып, өзара бөлісіңдер. 18Сендерге айтамын: Құдайдың Патшалығы орнағанша, Мен енді қайтып жүзім шырынынан еш татпаймын, — деді.


Исаның құрбан болуы — Жаңа Келісімнің негізі

19Содан кейін Иса қолына нан алып, шүкірлік етті. Нанды үзіп, оларға беріп жатып:

— Бұл — сендер үшін құрбандыққа берілмек денем.[*] Мені естеріңе түсіру үшін осылай істеңдер! — деді.

20Сондай-ақ, кешкі астан кейін тостағанды да алып:

— Мына тостаған — сендер үшін төгілмек қаныммен бекітілген Жаңа Келісім,[†][*] — деді.

21— Тыңдап алыңдар: Мені өз қолымен ұстап беретін опасыз адам Менімен бірге дастарқан басында отыр! 22Көктен келген Мен алдын ала белгіленген[†] жолмен жүремін.[*] Алайда Мені ұстап беретін кісі қасіретке қалады! — деді Иса. 23Шәкірттері:

— Мұны істейтін қайсымыз? — деп бір-бірінен сұрай бастады.


Ең маңыздысы — билік ету емес, қызмет ету

24Сол кезде шәкірттерінің арасында қайсымыздың жолымыз үлкен болуға лайық деген айтыс туған еді. 25Ал Иса оларға былай деді:

— Патшалар қол астындағы елдерді билеп-төстейді, әрі халықтардың үстінен қатаң әмір жүргізушілер тіпті «жақсылық жасаушылар» деп те аталады.[*] 26Бірақ сендерде ондай болмасын! Керісінше, ең ұлыларың ең кішілеріңдей, басшылық ететіндерің қызмет көрсетушілеріңдей болсын![*] 27Қалай ойлайсыңдар, қайсысының жолы үлкен: дастарқан басында отырғанның ба, әлде оған қызмет етушінің бе? Әрине, дастарқан басында отырғанның. Ал Мен араларыңда қызмет етуші іспеттімін.[*]

28Қиындыққа ұшыраған кездерімде Менімен бірге болған сендерсіңдер. 29Сондықтан Әкемнің Мені Патша болуға тағайындағаны сияқты, Мен де сендерді билік жүргізуге тағайындаймын:[*] 30Менің Патшалығымда дастарқанымнан ішіп-жеп, тақтарыңа отырып, Исраилдің он екі руына билік жүргізетін боласыңдар.[*]


Петірдің Мәсіхтен танатыны туралы алдын ала білдіру

31Иеміз Иса Шимон Петірге:

— Шимон, Шимон, сақ бол! Жұрттың бидайды қауызынан ажырататыны сияқты, әзәзіл шайтанға да сендерді сынақтан өткізуге жол берілді.[*] 32Бірақ Мен сенімің таусылмасын деп сен үшін мінажат еттім. Сен Құдай[†] жолына қайтқаннан кейін бауырластарыңның сенімін нығайтатын бол,[*] — деп ескертті. Ал Петір:

33— Мырза,[†] мен Сізбен бірге түрмеге де, өлімге де баруға дайынмын! — деді. 34Бірақ Иса:

— Петір, саған шындығын айтайын: осы түні-ақ әтеш шақырғанша, сен «Оны танымаймын» деп Менен үш рет танасың, — деп жауап берді.

35Содан кейін Иса шәкірттеріне:

— Мен сендерді жолға ақша салатын қалта да, жолдорба да, артық аяқкиім де алғызбай жұмсап жібергенімде,[*] бір нәрседен мұқтаждық көрдіңдер ме? — деген сұрақ қойды. Олар:

— Жоқ, еш нәрседен мұқтаждық көрген жоқпыз, — деп жауап қайтарды. 36Сонда Иса оларға былай деді:

— Ал енді, кімнің ақша қалтасы болса, соны да, жолдорбасын да алып жүрсін. Кімнің семсері жоқ болса, ол шапанын сатып, семсер алсын.[*] 37Өйткені сендерге айтамын: пайғамбардың:[†] «Ол қылмыскерлердің қатарында саналды» деп алдын ала айтқан сөзі[*] Менің өмірімде іске асуға тиіс. Мен туралы алдын ала жазылғанның бәрі де орындалады. — 38Шәкірттері:

— Мырза, қараңыз, мұнда екі семсер[*] бар! — дегенде, Иса:

— Жетер енді! — деп жауап қайырды.


Мәсіхтің Гетсимани бағында мінажат етіп рухани күресуі

39Сол кезде Иса қаладан шығып, дағдылы әдеті бойынша Зәйтүн тауына қарай беттеп бара жатты. Шәкірттері де Оның артынан ілесті.[*] 40Сол жерге жеткеннен кейін Иса оларға: «Азғырылмау үшін сиынып мінажат етіңдер!»[*] — деп тапсырды.

41Өзі олардан тас лақтырымдай жерге аулағырақ барып, тізерлеп отырды да, мінажат етіп былай деді: 42«О, Әкем, егер Сен қаласаң, (қаһарыңа толы) осы «тостағанды» Маған жолатпай алып кете гөр.[*] Бірақ Менің емес, Сенің еркің болсын!»

43Сонда көктен бір періште[†] келіп, Исаға күш берді. 44Рухани[†] күресіп қатты қиналған[*] Иса одан бетер сиынып мінажат етті. Оның тері қан тамшыларына ұқсап жерге тамып жатты.

45Иса сиынуын аяқтаған соң, орнынан тұрды. Шәкірттерінің қасына қайтып келіп, олардың қайғыдан[†] шаршап, ұйықтап қалғандарын көрді. 46Сонда оларға: «Неге ұйықтап жатырсыңдар? Азғырылмау үшін орындарыңнан тұрып, сиынып мінажат етіңдер!» — деді.


Исаның тұтқындалуы әрі зақымдалған малайды кереметпен сауықтыруы

47Иса әлі де осыны айтып тұрғанда, бір топ адам көрінді. Оларды Яһуда (Исқариот) есімді он екі елшінің біреуі бастап алып келді. Ол Исаға жақындап, Оны сүймекші болды. (Себебі Яһуда қасындағылармен «Кімнің бетінен сүйсем, Ол — Соның Өзі» деп келіскен еді.)[*] 48Ал Иса оған: «Яһуда! Сен көктен келген Маған[*] бетімнен сүйіп тұрып та опасыздық жасайсың ба?» — деді.

49Исаның қасындағылар енді не болатынын сезіп:

— Мырза, семсермен құртып салайық па? — деп сұрады. 50Олардың біреуі[*] семсерін бас діни қызметкердің малайына қарай сілтеп қалып, оның оң құлағын шауып түсірді. 51Бірақ Иса:

— Тоқтатыңдар, жетер енді! — деп бұйырып, малайдың құлағына қолын тигізіп, оны сауықтырып жіберді.

52Иса Өзін ұстауға келген басты діни қызметкерлерге, ғибадатхананың бас сақшыларына және рубасыларға: «Мені тұтқындауға қарақшыға[*] қарсы аттанғандай семсер мен сойыл алып шыққандарыңыз қалай? 53Күн сайын сіздермен бірге ғибадатханада болғанымда, Маған қарсы қол көтерген жоқсыздар.[*] Ал қазір күндеріңіз туып, қара түнектің күші билігін жүргізіп тұр»,[*] — деді.


Исаның Жоғарғы кеңес алдындағы адал куәлігі, ал Петірдің Исадан тануы

54Олар Исаны тұтқынға алып, бас діни қызметкердің сарайына апарды. Петір соларға алыстан ілесіп отырды. 55Сақшылар сарайдағы ішкі ауланың ортасына от жағып, айналдыра жайғасқанда, Петір де араларына барып отырды. 56Бір қызметші қыз оның оттың жарығында отырғанын көрді. Оған қадала қарап:

— Мынау да Онымен бірге жүретін! — деді. 57Ал Петір қызға:

— Жоқ, Оны білмеймін! — деп мойындамады. 58Біраздан кейін тағы біреу оны көріп:

— Сен де солардың біреуісің! — деді. Бірақ Петір оған:

— Жоқ, олай емеспін! — деп жауап қатты. 59Бір сағаттай уақыт өткен соң тағы бір адам:

— Шынымен бұл да Оның қасында жүретін, өзі ғалилеялық қой! — деп нықтап айтты. 60Алайда Петір сол кісіге:

— Не деп тұрғаныңды білмеймін! — деп жауап қайтарды. Ол осыны айтып тұрған сәтте-ақ әтеш шақырды. 61Сонда Иеміз бұрылып, Петірге қарады. Петірдің есіне Иеміздің «Осы түні-ақ әтеш шақырғанша, сен Менен үш рет танасың» деген сөзі[*] түсті. 62Содан Петір сыртқа шығып, қатты жылады.


63Исаны ұстап тұрған адамдар Оны мазақтап, соққылады. 64Оның бетін бүркеп, ұрып-соғып: «Әй, пайғамбар болсаң, Сені кім ұрды, бізге айтып берші!» — деп келекелей сұрады. 65Оны тағы басқа көптеген жаман сөздермен де қорлады.

66Таң атқанда рубасылар, басты діни қызметкерлер және дін мұғалімдері Жоғарғы кеңеске[†] жиналды. Исаны кеңестің алдына әкелдіріп, 67Оған:

— Сен Мәсіхсің[†] бе? Бізге айтып бер! — деген сауал қойды. Иса оларға:

— Мен айтсам да, бәрібір сенбейсіздер, 68сіздерге сұрақ қойсам да, бәрібір жауап бермейсіздер. 69Ал қазірден бастап Мен Билеуші ретінде Құдіретті Құдайдың оң жағында отыратын боламын![*] — деп жауап қайтарды. 70Олардың бәрі:

— Сонда Сен Құдайдың (рухани) Ұлысың[†] ба?[*] — деген сұрақ қойды. Иса:

— Менің Сол екенімді өздеріңіз айтып тұрсыздар, — деп жауап берді. 71Олар:

— Бізге тағы қандай куәлік қажет? Мұны Оның өз аузынан естідік қой, — десті.

#### 23


Исаның римдік әміршіге және Ғалилея әкіміне берген әділ куәлігі

1Жоғарғы кеңесте[†] жиналғандардың бәрі орындарынан тұрып, Исаны Пилатқа алып барды. 2Сонда олар Оны айыптай бастап былай деді:

— Біз мына Кісінің халқымызды бүлдіріп жүргенін тексеріп, анықтадық. Ол Рим патшасына салық төлемеңдер деп үгіттеп, Өзін Мәсіхпін,[†] яғни Патшамын, деп жүр! — 3Сонда Пилат Исаға:

— Сен Яһудилердің Патшасысың ба? — деген сұрақ қойды. Иса[†]:

— Өзіңіз айтып тұрсыз, — деп жауап берді. 4Пилат басты діни қызметкерлер[†] мен жиналған халыққа:

— Мен бұл Адамнан ешқандай кінә таппай тұрмын, — деді. 5Бірақ олар одан бетер нығарлап:

— Бұл Ғалилеядан бастап осы жерге дейін бүкіл Яһудея бойынша өз ілімін таратып, елді көтеріліске желіктіріп жүр! — деп айыптады.

6Пилат Ғалилея аймағы туралы естігенде:

— Бұл Өзі ғалилеялық па еді? — деп сұрады. 7Осылай Исаның Ирод (Антипас)[*] билеген Ғалилея аймағынан екенін білген соң, Пилат Исаны сол кісіге жіберді. Өйткені Ирод та бұл күндері Иерусалимде жүрген еді.

8Ирод Исаны көргеніне қатты қуанды. Себебі ол Иса туралы көп естіген соң, бір керемет[†] көрсетер деп үміттеніп, Оны көптен бері көргісі келіп жүрген еді.[*] 9Ирод Исаға көптеген сұрақтар қойды, бірақ Ол еш жауап бермеді.[*]

10Ал басты діни қызметкерлер мен дін мұғалімдері сол жерде тұрып, Исаны қатты айыптады. 11Сонда Ирод жасақшыларымен бірге Оны қорлап мазақтап, үстіне әдемі шапан жауып, Пилатқа қайтарып жіберді. 12Осы уақытқа дейін қастасып келген Пилат пен Ирод сол күні татуласып, өзара дос бола қалды.


Әділетсіз үкім

13Пилат басты діни қызметкерлерді, рубасыларды және халықты шақырып алып, 14оларға былай деп шешімін айтты:

— Мына Адамды халықты бүлдіріп жүр деп, маған алып келдіңіздер. Міне, мен Оны алдарыңызда тергеп, бұл Адамнан сіздер айыптайтындай ешқандай кінә таппадым! 15Ирод та солай етті, өйткені мен Оны соған жіберген едім.[*] Демек, Ол өлім[†] жазасына кесетіндей ешқандай қылмыс жасаған жоқ. 16Сондықтан Оны соқтырып, босатып жіберемін. — 17(Себебі мейрамның құрметіне әміршінің[†] халыққа бір тұтқынды босатып беруі керек болатын.)[*] 18Бірақ жиналған халық түгелдей:

— Ол өлтірілсін! Орнына бізге Бараббаны босатып беріңіз! — деп қатты айқайлап жауап қайтарды. 19Барабба қалада бүлік шығарып, кісі өлтіргені үшін түрмеге жабылған еді.

20Пилат Исаны қоя бермекші болып, қайтадан даусын көтере сөйледі. 21Бірақ олар:

— Айқышқа[†] шегеленсін, айқышқа! — деп шулап кетті. 22Пилат оларға үшінші рет:

— Сонда Ол қандай қылмыс жасады? Мен Одан өлім жазасына кесетіндей ешқандай кінә таппай тұрмын. Сондықтан Оған дүремен сабақ беріп, босатып жіберемін, — деді. 23Бірақ басты діни қызметкерлер мен халықтың көпшілігі бар дауыспен:

— Оны айқышқа шегелетіңіз! — деп айқай салып талап ете берді.

Ақырында олар айқайларымен дегендеріне жетіп, 24Пилат талаптары орындалсын деп шешті. 25Сөйтіп ол бүлік шығарып, кісі өлтіргені үшін түрмеге жабылған адамды олардың сұрауы бойынша босатып жіберді. Ал Исаны тілектеріне сай өлімге кесіп, жасақшылардың қолына тапсырды.


Үкімнің орындалуы

26Жасақшылар Исаны жазалайтын жерге алып бара жатқанда, даладан қалаға келе жатқан Шимон есімді күренелік[*] кісіге тап болды. Олар Шимонға айқыш ағашты арқалатып, оны Исаның соңынан алып жүруге мәжбүр етті.

27Исаға өте көп халық ілесіп, көптеген әйелдер жоқтау айтып еңірей жылап келе жатты. 28Ал Иса оларға бұрылып, былай деді:

— Иерусалимнің әйелдері, Мен үшін жыламаңдар, өздерің мен балаларың үшін жылаңдар! 29Себебі жұрт «Құрсақ көтермейтін, бала сүймеген, емшек емізбеген әйелдер бақытты!» дейтін азапты күндер келеді.[*] 30Сол уақытта адамдар тауларға: «Үстімізге құлап түсіңдер!» әрі төбелерге: «Бізді басып, жасырып тастаңдар!»[*] деп жалынатын болады. 31Егер жасыл ағашқа бұлай істелсе, онда қураған ағашпен не болмақ?![*]

32Жасақшылар Исамен бірге екі қылмыскерді де өлтіруге алып бара жатты. 33Олар «Маңдайтөбе»[*] деген жерге жеткен соң, Исаны айқыш ағашқа керіп шегелеп іліп, көтеріп қойды. Сондай-ақ, сол екі қылмыскерді де, біреуін Исаның оң, екіншісін Оның сол жағына айқыш ағаштарға керіп шегелеп іліп, көтеріп қойды.

34Сонда Иса (көктегі Әкесіне сиынып): «Әке, оларды кешіре гөр! Олар не істеп жатқандарын түсінбейді», — деді.[*]

Ал жасақшылар Исаның киімдерін жеребе тастап өзара бөлісіп алды.

35Халық сол жерде осының бәріне қарап тұрды. Басшылары тіпті Исаны мазақтап: «Мынау басқаларды құтқарыпты. Егер Ол Мәсіх — Құдайдың Таңдаулысы болса, енді Өзін құтқарып көрсін!» — деп келекеледі. 36Жасақшылар да Исаның қасына келіп, Оған сірке суын ұсынып: 37«Егер Яһудилердің Патшасы болсаңыз, Өзіңізді құтқара көріңіз!» — деп Оны табалады.

38Исаның басынан жоғары айқыш ағашқа «Бұл — Яһудилердің Патшасы» деп (грек, латын және еврей тілдерінде) жазылған тақтайша бекітілген болатын.

39Айқышқа ілінген екі қылмыскердің[*] біреуі Исаға тіл тигізіп:

— Мәсіх болсаң, кәне, Өзіңді де, бізді де құтқар! — деп мысқылдады. 40Екіншісі, керісінше, оны тоқтатып:

— Құдайдан қорықпайсың ба? Өзің де осыған кесілдің ғой. 41Біздің үкіміміз әділ, істерімізге лайық жаза тартып тұрмыз. Ал Бұл еш жамандық істеген жоқ, — деді. 42Содан кейін:

— Иса, Патшалығыңызға кіргенде[*] мені есіңізге ала көріңіз, — деп өтінді. 43Иса оған:

— Саған шындығын айтамын: бүгін-ақ Менімен бірге жұмақта[†] боласың![*] — деді.


Исаның қайтыс болып, қабірге қойылуы

44-45Бұл уақыт тал түстің шамасы[*] еді. Сол кезде күннің жарығы сөніп, бүкіл жерді қараңғылық басты, ол үш сағатқа созылды. Киелі[†] үйдегі шымылдық[*] ортасынан қақ айырылып, екіге бөлінді.

46Иса қатты дауыспен айқайлап: «Әке, Сенің қолыңа рухымды тапсырамын!» — деді.[*] Мұны айтқаннан кейін жан тәсілім етті.

47Осы оқиғаларды көріп тұрған жүзбасы: «Бұл шынымен әділ[*] Адам[†] болған!» — деп, Құдайды дәріптеді. 48Қызық көруге жиналған бүкіл халық болған жайттарды көрген соң, (опық жеп қайғырып)[†] қолдарымен көкіректерін соққылап[*] қалаға қайтты.

49Исаның барлық таныстары және Ғалилеядан еріп келген әйелдер[*] алысырақ жерден осылардың бәріне қарап тұрды.

50Жоғарғы кеңестің Жүсіп есімді мүшесі бар еді. Яһудея аймағындағы Ариматея қаласынан шыққан осы ізгі де әділ жан 51Құдайдың Патшалығының[†] жер бетінде орнауын[*] аңсап күтіп жүрген болатын. Жүсіп Жоғарғы кеңестің қарары мен ісіне келіспеген де еді. 52Осы кісі Пилатқа барып, Исаның мәйітін қабірге қоюға рұқсат сұрап алды. 53Содан ол денені айқыштан түсіріп алып, бәтес[*] кебінге орады. Оны жартастан үңгіп жасалған,[*] әлі ешкім қойылмаған бір қабірге апарып қойды. 54Бұл жұма күнгі кеш, яғни діни демалыс күнінің басталар кезі, еді.[*]

55Исаға еріп Ғалилеядан келген әйелдер Жүсіпке ілесіп келіп, қабірге де, оның ішіне сүйектің қалай қойылғанына да қарап тұрды. 56Содан соң әйелдер қалаға қайтып барып, жұпар заттар мен иісмайлар дайындап қойды. Діни демалыс — сенбі күні олар Таурат заңының[†] талабына сай тыныштық сақтап, демалды.

#### 24


Мәсіх Иса қайта тірілді!

1Жексенбі күні[*] әлгі әйелдер дайындаған иісмайларын алып, (басқа да әйелдермен бірге) таң сәріде қабірге барды. 2Сонда жеткенде олар үңгір аузындағы дәу қақпақ тастың домалатылып, былай қойылғанын көрді. 3Ішке кірген әйелдер Иеміз Исаның сүйегін таба алмады! 4Олар бұған аң-таң болып тұрғанда, киімдері найзағайдай жарқыраған екі ер адам[†] кенеттен қастарына келіп, тұра қалды. 5Әйелдер үрейленіп, жерден көздерін алмай тұрғанда, әлгі екі кісі оларға үн қатып: «Тіріні өлілердің арасынан неге іздейсіңдер? 6Ол мұнда жоқ, қайта тіріліп кетті! Оның Ғалилеяда жүрген кезінде сендерге алдын ала айтқандарын естеріңе түсіріңдер: 7көктен келген Билеуші[†] күнәкар адамдарға ұстап беріліп, айқышқа[†] шегеленіп өлтірілуге, алайда үшінші күні қайта тірілуге[†] тиіс екенін Өзі алдын ала білдірген еді ғой», — деді.[*]

8Сонда Исаның айтқан сөздері олардың естеріне түсті. 9Қабірден қайтып келгенде олар бұл оқиғаны Оның он бір елшісі мен барлық басқа шәкірттеріне түгелдей хабарлады. 10Мұны елшілерге айтқан — мағдалалық Мәриям, Жоханна, Жақыптың шешесі Мәриям және олармен бірге болған басқа әйелдер еді.

11Бірақ елшілер бос сөз деп, олардың айтқандарына сенген жоқ. 12Ал Петір орнынан тұра сала қабірге жүгіріп барды. Ол үңгірдің ішіне еңкейіп қарағанда жерде жатқан кебінді ғана көрді де, болған оқиғаға таңғалып, қайта оралды.


Еммаусқа барар жолдағы ғажайып кездесу

13Тап сол күні шәкірттердің екеуі Иерусалимнен он бір шақырымдай[*] қашықтықтағы Еммаус деген ауылға бара жатып, 14осы оқиғалар туралы әңгімелесті. 15Олар өзара сөйлесіп, пікір алысып бара жатқанда, Исаның Өзі жақындап келіп, екеуіне қосылды. 16Бірақ олар Оны тани алмады.[*]

17— Сендер не туралы әңгімелесіп (қайғыланып)[†] келе жатырсыңдар? — деп сұрады Ол. Олар тұнжырап тұрып қалды. 18Клеопа[*] есімді біреуі Оған:

— Иерусалимге келген, бірақ осы күндері онда не болғанынан еш хабары жоқ жалғыз Сіз шығарсыз? — деді. 19Иса[†]:

— Не болған еді? — деп сұрады. Олар былай жауап берді:

— Назареттік Исамен болған нәрсені айтамыз. Ол Құдай[†] алдында да, бүкіл халық алдында да сөзімен де, ісімен де құдіретті Пайғамбар[†] болды. 20Алайда біздің басты діни қызметкерлер[†] мен рубасыларымыз Оны өлімге кестіру үшін ұстап беріп, айқышқа шегелетіп өлтіртті. 21Ал біз, Исраил елін Құтқарушы — Сол деп үміттенген едік. Бұған қоса, барлық осы оқиғалардың болғанына бүгін үшінші күн.

22Бірақ арамызда жүрген бірнеше әйел бізді қатты таңғалдырды: олар ертемен қабірге барып, 23Оның мәйітін таппапты! Қайтып келгенде сол әйелдер көздеріне періштелердің[†] көрініп, өздеріне: «Ол тірі!» дегендерін айтып берді.[*]

24Содан арамыздағы кейбір ер адамдар қабірге барып, оның әйелдер айтқандай бос екенін көріпті! Алайда олар Исаның Өзін көрген жоқ.[*] — 25Сонда Ол:

— Ей, түйсіксіз, жүрегі шеменденген[*] шабандарым-ай! Пайғамбарлардың алдын ала айтқандарының бәріне шын жүректен сенбегенсіңдер! 26Мәсіх[†] Өзінің салтанатты ұлылығына енуінен бұрын осындай азаптарды көруге тиіс емес пе еді?! — деп, 27оларға Мұса мен бүкіл басқа пайғамбарлардан бастап, Киелі[†] жазбалардың бәрінде Өзі туралы айтылғандарды түсіндірді.

28Олар бара жатқан ауылға жақындағанда, Иса тоқтамай жүре беретін сыңай танытты. 29Бірақ екі шәкірт:

— Бізбен бірге бола көріңіз! Күн кеш болды, көп ұзамай қараңғы түседі, — деп қадала өтінді. Сонда Ол үйге кіріп, екеуімен бірге қалды.

30Дастарқан басына бірге жайғасқан соң Иеміз Иса қолына нанды алып, шүкірлік етіп, үзіп берді. 31Сонда екі шәкірттің көздері ашылып, Оны таныды. Бірақ Ол кенеттен көздеріне көрінбей қалды.

32Олар біріне-бірі: «Ол жолшыбай бірге келе жатып, бізге Киелі жазбалардың мәнін ашып бергенде, жүректеріміз жалындап кеткен жоқ па еді?» — десті. 33Сол сәтте орындарынан тұрып, Иерусалимге қайтып, сонда жиналған он бір елшіні де, олардың қасындағы өзге сенушілерді де кездестірді. 34Олар:

— Иеміз шынында да қайта тіріліп, Шимонға көрінді! — деді. 35Ал ана екеуі жолда не болғанын және дастарқан басында нанды үзген кезінде өздерінің Иеміз Исаны қалай танығандарын айтып берді.


Иерусалимдегі үлкен топпен кездесу

36Екі шәкірт осыны айтып тұрғанда, Мәсіх Исаның Өзі жиналғандардың орталарына келіп, тұра қалды да, оларға: «Сендерге амандық пен тыныштық болсын!»[*] — деп батасын берді. 37Шәкірттері қатты абыржып қорқып, елес көріп тұрмыз деп ойлады. 38Бірақ Иеміз: «Неліктен абыржып тұрсыңдар? Көңілдеріңде неге сондай ой туады? 39Қол-аяғыма қараңдар: бұл — Менің Өзім. Маған қол тигізіп денемнің шынайы екеніне көз жеткізіңдер! Елестің еті мен сүйегі болмайды ғой», — деді де, 40оларға Өзінің қол-аяғын көрсетті.[*]

41Шәкірттері қуаныштан әлі де сенбей таңырқап тұрғанда, Мәсіх: «Жейтін бір нәрселерің бар ма?» — деп сұрады. 42Олар қуырылған балықтан бір үзіп берді. 43Иса оны алып, көздерінше жеді.


Мәсіхтің шәкірттеріне Ұлы аманат және уәде беріп, көкке көтеріліп кетуі

44Содан кейін Мәсіх Иса: «Сендермен бірге жүрген кезімде өздеріңе айтқан сөздерім мынау болатын: Мұсаның Таурат кітабында, Пайғамбарлардың жазбаларында және Забурда Мен туралы жазылғандардың бәрі орындалуға тиіс, — деп, 45Киелі жазбаларды түсінуге олардың саналарын оятты. Тағы сөзін жалғастырып: — 46Былай деп жазылған ғой: Мәсіх азап шегіп өліп, үшінші күні қайта тірілуге тиіс. 47Оның атынан Иерусалимнен бастап барлық ұлттарға да теріс жолдан қайтқан адамдардың күнәларын Құдай кешіреді деген Ізгі хабарды жариялау да қажет.

48Сендер осы жайттарды өз көздеріңмен көрген куәгерлерсіңдер. 49Міне, Мен Әкем уәде еткен Киелі Рухын[†] сендерге жіберемін. Ол көктен түсіп, сендерді Өзінің құдіретіне бөлегенше[*] Иерусалимде болыңдар!» — деді.

50Мұнан соң Мәсіх сенушілерді қаладан шығарып, Бетанияның маңына[*] ертіп барды. Сол жерде қолын жайып оларға батасын берді. 51Батасын беріп тұрғанда олардан бөлініп, көкке көтеріліп кетті.[*]

52Сенушілер Мәсіхке тағзым етіп құрмет көрсетті, бұдан кейін зор қуанышпен Иерусалимге қайта оралды. 53Содан бастап ұдайы ғибадатханада[†] болып, Құдайды мадақтап дәріптеп жүрді.[*] (Аумин)[†]

### Жохан


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Кіріспе


Жохан жазған Ізгі хабар


Жазба туралы мәлімет

Ерте кездегі қауым жетекшілерінің қалдырған мәліметтері бойынша осы Ізгі хабарды Мәсіх Исаның он екі елшісінің бірі — Жохан бүгінгі Түркия елінің батыс Анадолу аймағындағы Ефес қаласында жазған. Бұл жазба Матай, Марқа және Лұқа жазған «Ізгі хабарлардан» кейін, шамамен б.з. 80 жылдары жарық көріп, тараған. Ол Құтқарушымыздың осы дүниеге келіп, өз өмірін құрбан еткенінің себебін терең баяндайды.

Сол кездегі дәстүрге сай, Жохан өз есімін атамай, оның орнына «Иса жақсы көрген шәкірт» деген жанама есімді қолданады. Бұл, Иса басқа шәкірттерін кем көрген дегенді білдірмейді, керісінше, Жоханның өз Ұстазының сүйіспеншілігін айрықша ұғынғанын көрсетеді. Жохан Онымен бірге жүріп, басынан өткен көп оқиғалардан Исаның толығымен ерекше екенін айқындай түсетін деректерді таңдап алған. Иса өз тәліміне зейін қоюшылармен, шәкірттері және қарсыластарымен болған сұхбаттарында Өзінің көктен келген Билеуші екенін ашық білдіріп, оларды шынымен бақытты өмір жолына түсуге шақырады.

Бұл жазбада Исаның шексіз сүйіспеншілікпен жасаған іс-әрекеттері, Оның адамзат үшін құрбандық өлімі және қайта тірілуі туралы көзі көрген куәгерлердің мәліметтері де берілген. Жохан жазған Ізгі хабарды оқыған не тыңдаған көптеген жұртшылық Мәсіх Исаға жүректерінен орын берген соң, Құдай Тағаланың ақиқат жолымен жүріп, Оның жарылқауына кенеліп келеді.

#### 1


Мәсіх Иса — Құдайдың адамзатқа арнап өз ойын білдірген «Сөзі»

1Әуел баста Сөз болатын,[*] Сөз Құдайда болатын, Сөз Құдай[†] еді. 2Сөз әуелден-ақ Құдайда болатын. 3Құдай бәрін Сөз арқылы жаратқан, жаратылған ештеңе де Онсыз пайда болмаған. 4Сөз өмірдің бастауы болған. Сол өмір адамзат үшін Нұр[*] еді. 5Нұр түнекте жарқырайды, ал түнек Нұрды жеңе алған емес.[*]

6Құдай жіберген Жақия[*] есімді адам[†] болды. 7Жақия Нұрдың куәсі болып, барлық адамдарды өзінің куәлігі арқылы Нұрға сендіру үшін келді. 8Жақияның өзі Нұр емес еді, ол Нұр туралы хабарлау үшін келген болатын.

9Әр адамға сәулесін түсіретін шынайы Нұр бұл дүниеге келе жатты.[*] 10Ол бұл дүниеде бар еді, бірақ әлемді жаратқан Сол болса да, адамдар Оны таныған жоқ. 11Өзі таңдап алған халқына[*] келгенімен, олар Оны қабылдамады. 12Бірақ Оны қабылдап, Оған сенім артқандардың бәрін Ол Құдайдың рухани[†] балалары[*] болуға құқықты етті. 13Бұлар табиғи жолмен, пенденің қалауы бойынша бұл дүниеге келгендіктен емес, Құдай оларға шынайы өмір бергендіктен ғана Оның рухани балалары болды.[*]

14Сөз адамға айналып, арамызда өмір сүрді.[*] Сонда біз Әкенің жалғыз (рухани) Ұлының[†][*] асқан ұлылығын көрдік: Ол рақымдылық пен шындыққа толы еді. 15Жақия пайғамбар[†] Ол туралы дауыстап куәлік етіп:

— Менен кейін Келе Жатқанның жолы менен үлкен, өйткені Ол мен тумастан бұрын бар болатын[*] деген Кісім Осы, — деді.

16Оның шексіз рақымынан бәріміз молынан жарылқанып келеміз. 17Құдай ата-бабаларымызға Таурат заңын[†] Мұса пайғамбар арқылы берді,[*] ал рақым мен шындық бізге Иса[†] Мәсіх[†] арқылы жетті.[*] 18Құдайды ешкім ешқашан көзімен көрген емес.[*] Әкесімен тығыз байланыстағы жалғыз (рухани) Ұлы бізге Оны жақыннан танытты.[*]


Жақия пайғамбардың Мәсіх пен өзі туралы айтқандары

19Жақия былай деп куәлік берген еді: яһудилердің басшылары[*] діни қызметкерлер[†] мен леуілік көмекшілерді[†][*] Иерусалим қаласынан Жақияға жіберіп, «Сен кімсің?» — деп сұратты. Сонда ол жауап беруден бас тартпай:

20— Мен (Құдай жіберемін деп уәде берген Құтқарушы) Мәсіх емеспін, — деп ашық айтты. 21Олар:

— Онда сен кімсің? (Мәсіхтен бұрын қайтып келуге тиісті) Ілияс пайғамбарсың[*] ба? — деп сұрады. Жақия:

— Жоқ, ол емеспін, — деді.

— Мүмкін, сен (Мұса Құдай жібереді деген) пайғамбар[*] шығарсың? — Жақия:

— Жоқ, — деп жауап қатты. 22Олар:

— Бізді жібергендерге жауап беруіміз үшін кім екеніңді айтшы! Өзің туралы не дейсің? — деп сұрады. 23Жақия:

— Ишая пайғамбар «Жар салған дауыс шығады айдалада: Жаратқан Иеге[†] түзу қылып даңғыл жолды салыңдар!»[*] деп алдын ала айтып кеткен болатын. Жар салған сол хабаршы менмін, — деп жауап қайырды.

24Сонда парызшылдар[†] тобынан[*] жіберілген кісілер де болды. 25Олар Жақияға сұрақ қойып:

— Егер сен не Мәсіх, не Ілияс, не келуге тиісті пайғамбар болмасаң, неліктен адамдарды (Құдай жолына түсіріп) суға шомылдыру рәсімінен[†] өткізесің?[*] — деді. 26Жақия оларға:

— Мен тек суға шомылдыру рәсімін ғана орындаймын. Ал араларыңда сендер танымайтын Біреу тұр. 27Ол менен кейін келе жатыр, бірақ мен Оның құлы болып кебісін әперуге де тұрмаймын,[*] — деп жауап берді.

28Бұл оқиға Жақия шомылдыру рәсімін орындап жүрген Иордан өзенінің шығысындағы Бетанияда[*] болды.


Құдайдың адамдарды құтқару үшін құрбандыққа жіберген «Тоқтысы»

29Келесі күні Жақия өзіне қарай келе жатқан Исаны көріп:

— Қараңдар, Мынау — Құдайдың құрбандыққа жіберген «Тоқтысы»![*] Ол адамзаттың күнәсін өз мойнына артып, сол үшін жанын қияды. 30«Менен кейін Біреу келе жатыр, Оның жолы менен үлкен, өйткені Ол мен тумастан бұрын бар болатын» дегенімде, Сол туралы айтқан едім.[*] 31Бұрын мен де Оның шынымен кім екенін білмейтін едім.[*] Бірақ Оны Исраил халқына таныстырып, адамдарды шомылдыру рәсімінен өткізу үшін осы жерге келдім, — деді.

32Содан кейін Жақия куәлік етіп:

— Мен Киелі Рухтың[†][*] көгершін бейнесінде көктен түсіп, Исаға қонғанын көрдім. 33Исаны бұрын шынымен танымайтын едім. Бірақ мені шомылдыру рәсімін орындауға жіберген Құдай маған: «Сен Киелі Рухтың Біреуге қонғанын көргенде, Киелі Рухқа Шомылдырушының Соның Өзі екенін білесің» деген болатын. 34Мен Киелі Рухтың Исаға қонғанын көріп, Оның Құдайдың (рухани) Ұлы[*] екеніне куәгер болдым, — деді.


Исаның алғашқы шәкірттерін таңдауы

35Келесі күні Жақия мен оның екі шәкірті тағы сол жерде тұрды. 36Ол қастарынан өтіп бара жатқан Исаны көріп: «Қараңдар, Мынау — Құдайдың құрбандыққа жіберген Тоқтысы!»[*] — деді. 37Екі шәкірті Жақияның айтқанын естіп, Исаның соңынан ере бастады. 38Иса бұрылып, олардың Өзіне ергенін көріп:

— Сендер не іздеп жүрсіңдер? — деді. Олар Исадан:

— Раббы! — арамей тіліндегі[†] мағынасы «Ұстаз!» — Сіз қайда тұрып жатырсыз? — деп сұрады. 39Иса:

— Келіңдер де көріңдер![*] — деді. Олар келіп, Исаның тұрған жерін көрді де, сол күні Онымен бірге болды. Уақыт түстен кейінгі сағат төрттің[*] шамасы еді.

40Жақиядан Иса туралы естіп, Оған ерген екеудің бірі Шимон Петірдің інісі Әндір[*] еді. 41Ол ең алдымен ағасы Шимонды тауып алып:

— Біз Мәсіхтің Өзін таптық! — деді. Ал «Мәсіх» Құдай тағайындаған Құтқарушы Патша дегенді білдіреді.[*]

42Содан кейін Әндір Шимонды Исаға ертіп келді. Иса Шимонға қарап:

— Сен Жоханның ұлы[*] Шимонсың. Бұдан былай Кефа деп аталасың, — деді. Кефа грекше — Петір, яғни «Тас».[*]

43Келесі күні Иса Ғалилея аймағына бармақшы болды. Иса Філіпті[*] тауып, оған: «Менің шәкіртім болып соңымнан ер», — деді. 44Філіп те Әндір мен Петір тұратын Бетсайда қаласынан еді. 45Філіп Натанайылды тауып алып, оған:

— Біз Мұса Тауратта жазған, басқа пайғамбарлар да өз жазбаларында айтып кеткен Мәсіхті[*] таптық! Ол — назареттік Жүсіптің ұлы[*] Иса! — деді. 46Бірақ Натанайыл:

— Сол Назареттен не жақсылық шығар дейсің?[*] — деп жауап қатты. Філіп оған:

— Келіп, өзің көр![*] — деді.

47Иса өзіне қарай келе жатқан Натанайылды көргенде:

— Мынау — қулық-сұмдығы жоқ, нағыз исраилдік, — деді. 48Натанайыл:

— Сіз мені қайдан білесіз? — деп сұрады. Иса:

— Сені Філіп шақырмай тұрып, інжір ағашының[†] астынан көріп едім, — деді. 49Натанайыл (өзін Исаның інжір ағашының қалың жапырағының астынан көре алғанына қайран қалды да):

— Ұстаз, Сіз Құдайдың (рухани) Ұлысыз, Исраилдің Патшасысыз![*] Соған көзім жетті, — деп жауап берді. 50Иса оған:

— Мен «сені інжір ағашының астынан көрдім» дегенді ғана айтқанда, Маған сендің. Әлі бұдан да зорды көресің! — деді. 51— Сендерге өте маңызды шындықты айтайын:[*] бұдан былай көктің ашылғанын көресіңдер! Сонда Құдайдың періштелері[†] көкке көтеріліп кетіп әрі Құдай тағайындаған Билеуші[†] — Маған[*] түсіп келіп тұратын болады.[*]

#### 2


Исаның Қана қаласындағы тойда істеген кереметі

1Екі күннен кейін Ғалилея аймағының Қана қаласында бір үйлену тойы болды. Исаның шешесі сонда еді, 2Иса[†] да шәкірттерімен бірге шақырылды. 3Шарап[*] таусылып қалып, Исаның шешесі Оған:

— Олардың шарабы қалмады, — деді. 4Иса:

— Апа, Маған оны не үшін айтасыз? (Керемет[†] жасау үшін көктегі Әкем белгілеген)[†] уақытым әлі келген жоқ, — деп жауап берді. 5Дегенмен шешесі қызметшілерге: «Ол не айтса, соны істеңдер!» — деп тапсырды.

6Сол жерде яһудилердің дәстүрі бойынша діни тазару салтына[*] арналған, ішіне он шелектей су[*] сыятын алты тас күбі тұр еді. 7Иса қызметшілерге: «Күбілерді суға толтырыңдар!» — деген тапсырма берді. Олар күбілерді суға ернеулете толтырды. 8«Аздап алып, асабаға апарыңдар!» — деді Иса. Олар апарып беріп, 9асаба шарапқа айналған әлгі суды татып көрді. Бірақ асаба оның қайдан екенін білген жоқ, мұны тек суды шөміштеп алған қызметшілер ғана білетін. Асаба таңғалды да, күйеу жігітті шақыртып алып: 10«Әркім алдымен жақсы шарабын құяды, қонақтар қызып алған кезде оның төмендеу түрін береді. Ал сен ең жақсысын осы уақытқа дейін сақтап қойыпсың!» — деді.

11Осылай Иса кереметтерінің алғашқысын[*] Ғалилеядағы Қана қаласында жасап, Өзінің ұлылығын көрсетті. Содан шәкірттері Оған сенді. 12Мұнан кейін Иса шешесі, інілері және шәкірттерімен бірге Қапарнаумға барып, сол қалада бірнеше күн тұрды.


Ғибадатхананы сауда-саттықтан тазарту

13Яһуди халқының Құтқарылу мейрамы[†][*] жақындағанда, Иса Иерусалим қаласына өрлеп барды. 14Ғибадатхана[†] алаңында Ол (құрбандыққа шалынатын) бұқа, қой, көгершін[*] сатушыларға және шетелдік ақшаны (зекет беру үшін жергілікті ақшаға)[*] айырбастаушыларға назар салды. 15Сосын Иса арқаннан қамшы өріп алып, сатушылардың бәрін қой, бұқаларымен бірге ғибадатхана ауласынан қуып шықты. Айырбастаушылардың ақшаларын шашып, үстелдерін аударып тастады. 16Иса көгершін сатушыларға бұрылып:

— Мыналарыңды бұл арадан алып кетіңдер! Көктегі Әкемнің киелі[†] үйін базарға айналдырмаңдар! — деп бұйырды. 17Сонда «Киелі үйіңнің қамын жеп, азапқа түсем»[*] деп (Забурда алдын ала) жазылған сөздер шәкірттерінің естеріне түсті.

18Ал яһуди басшылары Оған:

— Осыны істеуге қақыңның барын қандай кереметпен дәлелдемексің? — деген сұрақ қойды. 19Иса оларға:

— Мына киелі үйді бұзыңдар, Мен оны үш күнде қайта тұрғызамын, — деп жауап қатты. 20Яһудилер:

— Бұл киелі үй қырық алты жыл бойы салынды. Ал Сен оны үш күннің ішінде қайта тұрғызбақшымысың? — деді. 21Бірақ Иса «киелі үй» дегенде Өзінің денесі туралы айтқан еді.[*] 22Сондықтан Иса өлімнен қайта тірілген кезде шәкірттері Оның осылай дегенін естеріне түсіріп, Киелі кітапта[†] жазылған және Исаның Өзі айтқан пайғамбарлық[†] сөздерге сенді.

23Құтқарылу мейрамы кезінде Иса Иерусалимде болғанда, Оның жасаған кереметтерін көрген көптеген адамдар Оған сенді. 24Алайда бәрінің ойы мен ниеті құбылмалы екенін біліп, Иса оларға сене қоймады. 25Ол адам[†] баласының көңіліндегісін толық білгендіктен, біреудің Өзіне ол туралы мәлімет беруін қажет етпеді.[*]

#### 3


Нікөдемнің сұрағы: Құдайға қалай жақындауға болады?

1Парызшылдар[†][*] арасында яһуди халқының Нікөдем есімді басшысы бар еді. 2Ол Исаға түнде келіп:

— Ұстаз, Сіздің Құдайдан келген мұғалім екендігіңізді білеміз. Себебі Сіз жасаған керемет[†] істерді Құдайдың қолдауынсыз ешкім де орындай алмайды, — деді. 3Иса[†]:

— Саған өте маңызды шындықты айтып тұрмын: кімде-кім қайтадан туылмаса, Құдайдың Патшалығын[†] көре алмайды,[*] — деді. 4Нікөдем:

— Есейген адам[†] қалайша қайта туылады? Шешесінің құрсағына еніп, екінші рет дүниеге келуі мүмкін бе? — деп сұрады. 5Иса:

— Саған өте маңызды шындықты айтайын: кімде-кім судан және Киелі Рухтан[†] туылмаса[*] Құдайдың Патшалығын көре алмайды. 6Тәннен — тән, Рухтан — рух[†] туады. 7Менің «қайтадан туылуға тиіссіңдер» дегеніме таңданба! 8Жел қалаған жерінде соғады: оның гуілін естисің, бірақ қайдан келіп, қайда кеткенін білмейсің. Киелі Рухтан туылған әр адамның басынан өткені де осыған ұқсас,[*] — деді. 9Нікөдем:

— Бұл қалай болады? — деп сұрағанда, 10Исаның жауабы мынау болды:

— Исраилдің дін мұғалімі[†] бола тұра, осыны білмейсің бе? 11Саған өте маңызды шындықты айтайын: біз білгеніміз туралы сөйлеп, көргеніміз туралы куәлік етеміз,[*] ал сендер айтқандарымызды қабыл алмайсыңдар.[*] 12Мен сендерге жерде болып жатқандарды айтқанда сенбейсіңдер, ал егер көктегі рухани[†] нәрселер туралы сөйлесем, қалай сенбексіңдер?

13Көктен келген Билеушіден[†][*] басқа ешкім көкке шыққан жоқ, (Ол — көкте тұрушы).[*] 14Мұса пайғамбар[†] айдалада мыс жыланды жоғары көтеріп қойған. Дәл солай көктен келген Билеуші де көтеріліп қойылуға тиіс.[*] 15Сонда Оған сенуші әркім мәңгілік өмірге[†] ие болады.

16Өйткені Құдай[†] адамзатты сондай қатты сүйгендіктен, Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын[†][*] құрбандыққа берді. Енді Оған сенуші әркім жаны тозаққа[†] түспей,[*] мәңгілік өмірге ие болады.

17Құдай Өзінің (рухани) Ұлын адамзатты соттауға емес, құтқаруға жіберді.[*] 18Оған сенушілер қияметте[†] сотталмайды. Ал Құдайдың жалғыз (рухани) Ұлына сенбейтіндер әлдеқашан сотталған. 19Соттың мәні мынадай: «Құдайдың Нұры» жерге келді, бірақ адамдар Одан гөрі түнекті жақсы көрді, себебі олардың істері жаман еді.[*]

20Жамандық істеген әркім Нұрды жек көреді және жасаған істері әшкереленбес үшін Нұрға жоламайды. 21Ал шындыққа сай өмір сүретін әркім өз істерінің Құдайдың көмегімен жасалғандығы көрініп тұрсын деп Нұрға шығады.


Жақия пайғамбардың Исаға жол беріп, құрмет көрсетуі

22Бұдан кейін Иса шәкірттерімен Яһудея аймағына барды. Сонда біраз уақыт олармен бірге болып, теріс жолдан қайтқан кісілерді шомылдыру рәсімінен[†] өткізді.[*] 23Жақия пайғамбар да Сәлім қаласына жақын Енонда осы рәсімді орындап жүрді, өйткені ол жерде су мол еді. Көп адамдар оған келіп, рәсімнен өтті. 24Сол кезде Жақия әлі де түрмеге жабылмаған болатын.[*]

25Осы уақытта Жақияның шәкірттері мен өзге бір яһудидің арасында діни тазару салттары туралы айтыс туды. 26Олар Жақияға келіп:

— Ұстаз, өткенде Иорданның арғы жағында сізбен бірге болған Адамға өзіңіз жақсы куәлік берген едіңіз. Ал енді Ол да шомылдыру рәсімін орындауда. Жұрттың бәрі Соған барып жатыр! — деді. 27Жақияның жауабы мынау болды:

— Құдай бермесе, ешкім еш нәрсе ала алмайды. 28«Мен Мәсіхтің[†] Өзі емеспін, тек Оның алдынан жіберілген хабаршысы ғанамын» деп айтқаныма[*] сендер өздерің куәсіңдер. 29Қалыңдығы бар кісі — күйеу жігіт қой. Оны күтіп тұрған досы даусын естіп, қуанады. Қазір менің қуанышым қойныма сыймай тұр.[*] 30Мәсіхтің беделі артуға, ал менікі төмендеуге тиіс.

31Көктен келген Ол бәрінен де ұлы. Жерден пайда болған мен жердікімін, сондықтан жердің тұрғысынан сөйлеймін.[*] Көктен келген Мәсіх бәрінен де үстем! 32Ол Өзінің көкте көріп, естігендеріне куәлік етеді.[*] Алайда Оның шынайы хабарын көпшілік қабылдамайды. 33Бірақ соны қабылдағандар Құдайдың Өзін шындық[*] деп мойындайды. 34Құдай жіберген Мәсіх Оның хабарын жариялайды, өйткені Құдай Оған Киелі Рухын шексіз береді. 35Әкесі Ұлын сүйіп, Оның қолына бар билікті тапсырған. 36Құдайдың (рухани) Ұлына сенушілер мәңгілік өмірге ие. Ал Оны тыңдамағандар шынайы өмірді көрмей, Құдайдың төніп тұрған қаһарына ұшырайды.

#### 4


Құдайға сиыну туралы самариялық әйелмен әңгіме

1Иса[†] Жақиядан гөрі көбірек шәкірттер тауып, шомылдыру рәсімінен[†] өткізіп жатыр деген хабар парызшылдарға[†] жетті.[*] 2Шынында оны істеп жүрген Исаның Өзі емес, шәкірттері еді. 3Сондай хабардың парызшылдарға жеткенін білген Иеміз Иса Яһудея аймағынан Ғалилеяға қайта оралды.

4Құдайдың еркімен Иса Самария аймағы арқылы жол жүруге тиісті болды. 5Осылай Ол Самариядағы Сихар қаласына[*] келді. Бұл қала (ежелде Исраил халқының түп атасы) Жақыптың өз ұлы Жүсіпке мұра етіп қалдырған жеріне жақын орналасқан.[*] 6Сол жерде «Жақыптың құдығы» бар еді. Жол жүріп шаршаған Иса құдықтың қасына отыра кетті. Түс мезгілі болатын, 7-8ал шәкірттері қалаға тамақ алуға кеткен еді. Сол кезде құдықтан су алу үшін самариялық[†] бір әйел келді. Иса одан:

— Маған ішетін су берші, — деп сұрады. 9Самариялық әйел таңғалды. Себебі яһудилер (діни сенім бойынша арамданбау үшін) самариялықтармен араласпайды.[*] Сондықтан әйел:

— Өзің яһуди бола тұра, қалайша менен, самариялық әйелден, су сұрайсың? — деген сауал қойды. 10Иса:

— Егер Құдайдың өзіңе не сыйлағысы келгенін және су сұраған Адамның кім екенін білсең, сен Оның Өзінен су сұрар едің. Сонда Ол саған «өмір суын»[†][*] берер еді, — деп жауап қатты.

11— Мырза,[†] құдықтан су алатын Сіздің ыдысыңыз жоқ, ал құдық терең ғой. Онда сол өмір суын қайдан аласыз? 12Мына құдықты қалдырған арғы атамыз Жақыптан да ұлысыз ба? Өзі де, балалары да, малы да одан су ішкен,[*] — деді әйел. 13Иса оған былай деді:

— Мына судан ішкен адам[†] тағы шөлдейді. 14Ал кімде-кім Мен беретін «судан» ішсе, ол мәңгі бақи шөлдемейтін болады. Мен беретін «су» оның ішінде мәңгілік өмір[†] сыйлайтын, бұрқылдап жатқан «қайнарға» айналады.[*] — 15Сонда әйел:

— Мырза, бұдан былай шөлдеп, су алуға мұнда келе бермеуім үшін маған осы судан беріңізші! — деп өтінді. 16Иса оған:

— Барып, күйеуіңді шақыр, өзің де кел! — деді.

17— Менің күйеуім жоқ, — деді әйел. Ал Иса оған:

— Күйеуім жоқ деп шыныңды айттың. 18Бес рет күйеуге шыққансың, ал қазіргің күйеуің емес. Мұны дұрыс айттың, — деп жауап берді. 19Сонда әйел:

— Мырза, Сіздің пайғамбар[†] екеніңізге көзім жетіп тұр! 20Ал енді, біздің ата-бабаларымыз Тәңір Иеге мына таудың басында[*] сиынып мінажат еткен, ал сіздер сиынатын орын Иерусалимде болуға тиіс дейсіздер,[*] қайсысы дұрыс? — деп сұрады. 21Иса оған былай деді:

— Айтқаныма илан: көктегі Әкеге осы таудың басында да, Иерусалимде де сиынбайтын уақыт[*] келе жатыр. 22Сендер өздерің білмейтін Біреуге табынып келесіңдер, ал біз Кімге ғибадат етіп жүргенімізді білеміз, өйткені Құдай[†] яһудилер арқылы адамзатты құтқармақ.[*] 23Нағыз сиынушылардың Құдайдың Рухына[†] кенеліп, Әкеге шындап мойынсұнып сиынатын уақыты[*] болады, ол тіпті жетіп те қалды: Әке Өзіне осылай мойынсұнып сиынушыларды қалайды. 24Құдайдың Өзі — Рух[†]. Сондықтан Оған сиынатындар Оның Рухына кенеліп, шындықпен сиынуға тиіс. — 25Сонда әйел:

— Мәсіх[†] деген Құтқарушы Патшамыздың[*] келетінін білемін. Ол келгенде бізге бәрін ашық айтып береді, — деді. 26Иса:

— Сенімен сөйлесіп тұрған Мен Соның Өзімін, — деп әйелге жауап берді.


Пісіп тұрған егін туралы астарлы сөз

27Сол арада шәкірттері қайтып келіп, Исаның бір әйелмен сөйлесіп отырғанына таңғалды.[*] Бірақ ешқайсысы «Одан нені сұрайсыз?» немесе «Онымен неге сөйлесесіз?» деп сұраған жоқ.

28Әйел су алатын ыдысын қоя салып, қалаға қайта оралды да, жұртқа: 29«Жүріңдер, менің құпия іс-әрекеттерімнің бәрін дәл айтып берген Кісіні көріңдер! Ол Құдай жіберген Мәсіх емес пе екен?» — деді. 30Сонда жұрт қаладан шығып, Исаға қарай бет алды.

31Осы екі арада шәкірттері:

— Ұстаз, тамақ ішіп алыңыз, — деп өтінді. 32Ал Иса:

— Менің сендер білмейтін «тамағым» бар, — деді. 33Шәкірттері:

— Оған біреу тамақ әкеп берген бе? — десті. 34Иса оларға астарлап былай деді:

— Өзімді Жібергеннің еркін іске асырып, Оның тапсырғанын толық орындау Маған «нәр» болады. 35Сендер «төрт айдан кейін егін орамыз» дейсіңдер. Ал Мен сендерге былай деймін: көздеріңді ашып, егіндіктерге қараңдар, олар жинауға дайын пісіп тұр. 36Қазір-ақ орушылар жалақыларын алып, мәңгілік өмірге арналған өнімді жинап жатыр. Осылай егінді еккен де, жинаған да бірге қуанады.[*] 37«Біреу еккенді біреу орады» деген мақал осы жағдайда рас болып тұр. 38Мен сендерді Маған адам әкелу үшін өздерің еңбек етпеген жерге жұмсадым. Басқалар жұмыс істеді, ал олардың еңбегінің жемісін сендер көріп жатырсыңдар.

39Сол қаладағы самариялықтардың көпшілігі әлгі әйелдің «Ол менің құпия іс-әрекеттерімнің бәрін дәл айтып берді» деп куәлік еткен сөзі арқылы Исаға сене бастаған еді. 40Сондықтан олар Исаның қасына келгенде, Оның өздерімен бірге қалуын өтінді. Содан Иса екі күн осы жерде болды. 41Оның сөзін естігенде, тағы көбірек кісілер Исаға сенді. Олар әйелге:

42— Біз енді тек сенің айтқаның бойынша сеніп қоймай, Оның сөзін өзіміз естіп, шынында дүниені Құтқарушы Осы екеніне көз жеткіздік, — деді.


Патша қызметкерінің баласының кереметпен сауықтырылуы

43Екі күннен кейін Иса сол жерден әрі қарай Ғалилеяға кетті. 44Ал Оның Өзі: «Өз елінде пайғамбардың қадірі болмас», — деп ашық айтқан еді.[*] 45Бірақ Иса Ғалилеяға келгенде, ғалилеялықтар Оны жылы қабылдады. Өйткені олар да Иерусалимдегі Құтқарылу мейрамына[†] барып, Исаның істеген барлық кереметтерін[†] көрген еді.[*]

46Осылай Иса үйлену тойында суды шарапқа айналдырған Ғалилеядағы Қана қаласына[*] тағы да келді. Сол кезде Қапарнаумда патшаның бір қызметкері болды, оның ұлы ауырып жатты. 47Қызметкер Исаның Яһудея аймағынан Ғалилеяға келгенін естіп, Оған барды да:

— Келіп, баламды сауықтырып берсеңіз екен! Ол өлім[†] аузында жатыр, — деп өтінді. 48Иса:

— Құдіретімді дәлелдейтін кереметтерімді көрмесеңдер, сендер еш сенбейсіңдер,[*] — деді. 49Ал баланың әкесі Оған:

— Мырза, ұлым өлмей тұрғанда келіңізші! — деп жалбарынды. 50Сонда Иса:

— Үйіңе бара бер, балаң аман-сау! — деді. Қызметкер Исаның айтқан сөзіне сеніп, кетіп қалды. 51Келесі күні жолшыбай оның қызметшілері кездесіп:

— Балаңыз аман-сау, — деді. 52Сонда ол қызметшілерінен баласының жағдайы қай сәтте жақсарғанын сұрады. Олар:

— Кеше түс кезінде сағат бірде[*] ыстығы қайтты,[*] — деді. 53Сонда әкесі Исаның өзіне «балаң аман-сау» деген кезі дәл сол сәтте болғанын біліп, үй ішімен Исаға сенді. 54Осылай Иса Яһудея аймағынан Ғалилеяға келгеннен кейін екінші рет керемет іс жасап, Өзінің құдіретін танытты.

#### 5


Исаның Бетездадағы науқасты сауықтыруы

1Біраз уақыттан кейін яһудилердің тағы бір мейрамы болып, Иса[†] соған қатысу үшін Иерусалимге өрлеп барды.[*] 2Иерусалимнің Қой қақпасының қасында еврейше Бетезда деп аталатын тоған[*] бар. Соның төңірегіне бағаналы бес ғимарат салынған. 3Оларда соқырлар, ақсақтар, сал болып ауырғандар, тағы басқа көптеген науқастар жататын. (Бұлар судың шайқалғанын күтетін. 4Себебі Тәңір Ие жіберген бір періште[†] анда-санда тоғанға түсіп, суды шайқайтын. Мұнан кейін алғаш шомылған адам[†] қандай ауруы болса да, жазылып кетеді екен.)

5Бұл жерде отыз сегіз жылдан бері науқас бір кісі бар еді. 6Иса оның жатқанын көріп, көптен ауру екенін білді. Содан Ол сол адамға:

— Сауыққың келе ме? — деп тіл қатты. 7Науқас:

— Мырза,[†] мені су қозғалғанда тоғанға түсіретін адамым жоқ. Ал мен жеткенше, басқа біреу менен бұрын түсіп қояды, — деп жауап берді. Иса:

8— Орныңнан тұрып, төсенішіңді жинап ал да, жүре бер, — деді. 9Әлгі кісі сол сәтте-ақ ауруынан сауығып, төсенішін жинап алды да, жүріп кетті![*]


Яһуди басшыларының Исаға жауыздықпен қарсы шыға бастауы

Бұл оқиға (яһудилердің демалысы) сенбі күні болған еді.[*] 10Сондықтан яһуди басшылары сауыққан адамға:

— Демалыс күні емес пе? Төсенішіңді көтеріп жүргенің не? Бүгін жұмыс істеуге болмайды ғой! — деп ескертті. Ол:

11— Мені сауықтырған Адам: «Төсенішіңді жинап ал да, жүре бер» деген еді, — деп жауап қатты.

12— «Төсенішіңді жинап ал да, жүре бер» деген Ол кім Өзі? — деді олар.

13Ал сауыққан кісі Оның кім екенін білген жоқ. Өйткені сол жерде халық көп болғандықтан, Иса ешкімге білдірмей кетіп қалған еді.

14Кейін Иса әлгі кісіні ғибадатханада[†] жолықтырып: «Енді сен ауруыңнан сауықтың. Бұрынғыдан да жаман болғың келмесе, бұдан былай күнә[†] жасаушы болма!» — деді.

15Әлгі кісі яһуди басшыларына барып, өзін Исаның сауықтырғанын айтты. 16Иса мұны діни демалыс күні жасағандықтан, бұлар Оған қысым көрсете бастады.[*] 17Бірақ Иса оларға: «Әкем[*] еңбектен қол үзбейді, сондықтан Мен де үздіксіз еңбек етемін», — деді. 18Бұдан кейін яһуди басшылары Исаға бұрынғыдан бетер қарсы шығып, Оны өлтірмекші болды. Себебі Ол солардың демалыс күні туралы ережелерін ғана бұзған жоқ, сонымен қатар «Құдай[†] — рухани[†] Әкем» деп, Өзін Құдаймен теңестірді.


Құдайдың (рухани) Ұлының билігі

19Иса оларға былай деп жауап берді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: Әкесінің істегенін көрмесе, Оның (рухани) Ұлы[†][*] өздігінен ештеңе істей алмайды. Өйткені Әкесінің жасап жатқанын Ол да дәл солай жасайды. 20Әкесі Оны сүйеді, сондықтан Өзі істегенінің бәрін Оған көрсетеді; Әкесі сендер таңғалатындай бұдан да зор кереметтерді[†] әлі де көрсететін болады. 21Себебі Әкесінің өлгендерді тірілтіп жан беретініндей, Ұлы[*] да Өзінің қалағандарын тірілтеді. 22Әкенің Өзі ешкімді соттамай, барлық сотты Оған тапсырған. 23Осылайша бәрі Әкені қалай қадірлесе, Ұлын да солай қадірлесін. Ал кімде-кім Ұлын құрметтемесе, Оны жіберген Әкесін де құрметтемейді.

24Сендерге тағы бір маңызды шындықты айтайын: кімде-кім айтқан сөздеріме құлақ асып, Мені Жібергенге сенсе, сол мәңгілік өмірге[†] ие. Ол қиямет[†] сотына тартылмайды, керісінше, рухани өлімнен шынайы өмірге өтті.[*] 25Сендерге тағы бір өте маңызды шындықты айтып тұрмын: рухани өлілер[*] Құдайдың (рухани) Ұлының даусын естіп, Оған сенетін уақыт болады, тіпті сол уақыт келді де. Сонда Оның даусына құлақ салғандар тіріледі.[*] 26Себебі Әкенің Өзі өмірдің бастауы екеніндей, Ұлына да өмірдің бастауы болуды сыйлады. 27Ол көктен келген Билеуші[†] болғандықтан, Әкесі Оған қиямет сотын жүргізу билігін де тапсырған.[*]

28Бұған таңданбаңдар, өйткені қабірдегілердің бәрі Құдайдың (рухани) Ұлының даусын еститін уақыт болады. 29Сонда өлгендер қабірден шығады: жақсылық жасағандары мәңгі өмір сүру үшін, ал жамандық жасағандары сотталу үшін тіріледі.[*] 30Мен өздігімнен ештеңе істей алмаймын. Әкемнен естігенім бойынша соттаймын. Менің сотым әділ, өйткені өз еркімді емес, Мені жіберген Әкемнің еркін орындаймын.


Исаның шынайы болмысы туралы айғақтар

31Егер Мен Өзіме-Өзім куә болсам, онда куәлігім жеткіліксіз болар еді. 32Маған куәгер болатын басқа Біреу бар, Оның куәлігінің шындық екенін білемін.

33Рас, сендер Жақияға өкілдеріңді жібердіңдер, ол Мен жөніндегі шындықтың куәсі болды. 34Өзім туралы адамның куәлігін қажет етпесем де, мұны сендер құтқарылсын деп айтып тұрмын. 35Жақия айналасын рухани нұрландырып, жанып тұрған шырақ іспетті еді. Ал сендер біраз уақыт оның нұрында шаттанғыларың ғана келді.

36Алайда Менің Жақия берген куәліктен де үлкенірек куәлігім бар: Әкем[*] Маған орындауға тапсырған, Мен істеп жүрген игі істерім Мені Соның жібергендігіне айғақ.[*]

37Мені жіберген Әкемнің Өзі де Мен туралы куәлік етті.[*] Бірақ сендер ешқашан Әкемнің даусын естіп, бейнесін көрген емессіңдер. 38Оның сөзі де жүректеріңнен орын алған емес, себебі Әкем жіберген Маған сенбейсіңдер.

39Рас, сендер Киелі[†] жазбаларды зерттеп, солар арқылы мәңгілік өмірге ие боламыз деп ойлайсыңдар. Ал олар Мен туралы куәлік етеді ғой! 40Алайда сендер шынайы өмірге ие болу үшін Маған келуден бас тартасыңдар.

41Мен адамдардан құрмет күтпеймін; 42бірақ жүректеріңде Құдайға деген сүйіспеншіліктің жоқ екенін білемін. 43Әкемнің атынан келсем де, Мені қабылдамайсыңдар. Ал басқа біреу өз атынан келгенде, сендер оны қабылдайтын боласыңдар. 44Бір-біріңнен құрмет күтіп, жалғыз Құдайдан болатын шынайы құрметті іздемейсіңдер. Сонда сендер Менің Құдайдан келгеніме қалайша сене аласыңдар?[*]

45Мен сендерді Әкемнің алдында айыптайды деп ойлап қалмаңдар. Айыптаушы бар: ол — сендер үміт артып жүрген Мұса пайғамбар.[†][*] 46Егер де шынымен Мұсаға сенсеңдер, онда Маған да сенер едіңдер, өйткені ол Мен туралы жазып кеткен.[*] 47Алайда Мұсаның жазбаларына шындап сенбейсіңдер, ендеше Менің сөздеріме қалай сене аласыңдар?

#### 6


Исаның бес мыңнан астам адамды тамақтандыруы

1Біраз уақыт өткеннен кейін Иса[†] Ғалилея көлінің шығыс бетіне жөнелді. Сол көл Тіберия[*] көлі деп те аталады. 2Исаның ауруларға жасаған кереметтерін[†] көргендіктен көп халық Оған ерді. 3Ол тауға шығып, сол жерде шәкірттерімен отырды. 4Бұл яһуди халқының Құтқарылу мейрамының[†][*] қарсаңы болатын.

5Иса басын көтеріп қарағанда, қарақұрым халықтың Өзіне қарай ағылып келе жатқанын көрді. Содан Иса Філіпке:[*]

— Бұларды тамақтандыратын нанды қайдан сатып аламыз? — деді. 6Иса осы сөзін оны сынау үшін айтты, себебі не істемекші болғанын Өзі біліп тұрды. 7Філіп Оған:

— Бізде тіптен екі жүз күндік жалақыға[*] келетін нан болып, әркім бір жапырақтан ғана жегеннің өзінде бәріне бірдей жетпес еді, — деп жауап берді. 8Сонда басқа бір шәкірті, Шимон Петірдің інісі Әндір,[*] Исаға былай деді:

9— Осында бір бала жүр, оның бес күлше арпа наны мен екі кепкен балығы[*] бар. Бірақ олар осынша көп кісіге не болады? — 10Ал Иса:

— Адамдарды жайғастырып отырғыза беріңдер! — деп тапсырды. Сол жерде шөп қалың болып, бес мыңдай ер адам[†][*] жайғаса алды. 11Иса күлшелерді алып, шүкірлік етті[*] де, жайғасқандарға үлестірді; кепкен балықтардан да жұртқа қалағандарынша берді.

12Бәрі жеп тойған соң, Иса шәкірттеріне: «Босқа ысырап болмас үшін нанның қалдықтарын жинап алыңдар», — деді. 13Олар жұрт жеген бес күлше арпа нанының қалдықтарын жинап, он екі себетті толтырды.

14Адамдар Иса жасаған осы кереметті көргенде:

— Дүниеге келуге тиіс Пайғамбар[†][*] — шынымен Осы! — десті. 15Иса олардың Өзін патша ету[*] үшін келіп, кенеттен ұстап алмақшы болғанын білді. Содан Ол тағы да жалғыз Өзі қыратты жерге қарай кетіп қалды.


Исаның су бетімен жүріп, шәкірттеріне көмекке келуі

16Кешке Исаның шәкірттері көл жағасына ылдилап барды. 17Сол жерде бір қайыққа мініп, көлдің батыс жағындағы Қапарнаумға қарай бет алды. Қараңғы түскен кез еді, ал Иса оларға әлі келген жоқ болатын. 18Сонда қатты жел соғып, көлдің астан-кестені шығып, толқи бастады.

19Шәкірттер бес-алты шақырымдай қайықпен жүргеннен кейін, кенеттен көл бетімен жаяу жүріп қайыққа таяп қалған Исаны көрді. Олар қорқып кетті,[*] 20ал Иса: «Қорықпаңдар, келе жатқан Менмін ғой!» — деп көңілдерін орнықтырды. 21Сонда шәкірттері Оны қайыққа мінгізіп алғылары келді. Сол сәтте-ақ қайық олар бет алған жағаға жетіп қалды.


Иса — шынайы өмір сыйлайтын рухани «нан»

22Келесі күні көлдің шығыс бетінде қалған халық Исаның шәкірттері мінген жалғыз қайықтан басқа ешбір қайықтың болмағанын естеріне түсірді. Олар Исаның шәкірттерімен бірге қайыққа мінбей, тек шәкірттерінің өздерінің ғана кетіп қалғанын жақсы білетін. 23Ал Иеміз шүкірлік еткеннен кейін халық нан жеп тойған кешегі жерге басқа да қайықтар Тіберия қаласынан жақындап келіп жатты. 24Иса мен шәкірттерінің бұл жерде жоқ екеніне көздері жеткен жұрт сол себептен әлгі қайықтарға мініп, Исаны іздеп Қапарнаумға беттеді. 25Олар Оны көлдің батыс бетінен тапқанда:

— Ұстаз, бұл жерге қашан келдіңіз? — деп сұрады. 26Иса былай деп жауап берді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: Құдайдың өздеріңе кереметтер арқылы не білдіргенін түсінгілерің келмейді. Тек нан жеп тойып алғандықтан ғана Мені іздеп жүрсіңдер. 27Өткінші тамаққа емес, мәңгілік өмір[†] беретін рухани[†] нәрге ұмтылыңдар! Оны сендерге көктен келген Мен ғана бере аламын, өйткені Құдай[†] Әке Маған билігін берді.[*] — 28Сонда олар:

— Құдайдың еркін іске асыру үшін не істеуіміз керек? — деп сұрады. 29Иса:

— Ол Жібергенге сеніңдер, Құдайдың еркі сол, — деп жауап берді. 30Олар:

— Өзіңізді Құдай жібергеніне көзімізді жеткізіп, сенуіміз үшін қандай керемет көрсетесіз, не істейсіз?[*] 31«Оларға жейтін нанды аспаннан[†] жіберді» деп (Забурда) жазылғандай, ата-бабаларымыз айдалада тәтті нан[*] жеп жүрді, — деді. 32Иса:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: сол заманда көктен нан берген — Мұса пайғамбар емес, Менің Әкем. Қазір де Әкем сендерге көктен шынайы «нанды» ұсынып тұр. 33Себебі көктен түсіп, адамзатқа өмір Беруші — «Құдайдың наны», — деп жауап қайтарды. 34Олар:

— Мырза,[†] бізге әрқашан осындай нан беріп тұрыңызшы! — деп өтінді. 35Сонда Иса оларға былай деді:

— Шынайы өмір сыйлайтын «нан» Менмін. Маған келгендер рухани нәрден тарықпайды, Маған сенгендер ешқашан шөлдемейді! 36Бірақ Мен сендерге: «Мені көрдіңдер, алайда сенбейсіңдер» дегенмін.

37Әкем қарамағыма берген адамдардың барлығы[*] Маған келеді, ал Мен Өзіме келгендерді ешқашан қуып жібермеймін. 38Себебі өз еркімді емес, Мені жіберген Әкемнің еркін орындау үшін көктен келдім. 39Ал Әкемнің еркі — Оның қарамағыма берген адамдарының бірде-біреуін тозаққа[†] түсірмей, бәрін де ақырғы күні қайта тірілтуім.[*] 40Себебі Әкемнің еркі мынау: Өзінің (рухани) Ұлына[†] назар аударып, сенім артқан барлық адамдарға мәңгілік өмір сыйлау.[*] Мен соларды ақырғы күні қайта тірілтіп аламын.

41Сонда Исаның көктен түскен «нан» Менмін дегеніне[*] діндар яһудилер күңкілдеп наразылық білдірді:

42— Мынау біз әке-шешесін білетін Жүсіп ұлы Иса емес пе?[*] Онда Ол қалайша «Мен көктен түстім» дейді? — 43Иса оларға былай деп жауап берді:

— Өзара күңкілдеспеңдер! 44Мені жіберген Әкем Өзіме жақындатып тартса ғана, адамдар Маған келе алады;[*] ал Мен оларды ақырғы күні қайта тірілтіп аламын. 45Пайғамбарлар жазбаларында «Бәрі де Құдайдан тәлім алмақ» делінген.[*] Әкемді тыңдап, Одан тәлім алған әркім Маған келеді. 46Әрине, Құдайдан Келгеннен басқа ешкім Әкені көрген емес, Әкені көрген — тек Сол ғана.[*]


Исаның құрбан болғанына сеніп мәңгілік өмірді иемдену

47Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: кім Маған сенім артса, сол мәңгілік өмірге ие.[*] 48Шынайы өмір сыйлайтын «нан» Менмін. 49Ата-бабаларың айдалада тәтті нанды жесе де, ақырында өлді. 50Бірақ қазір көктен түскен «нан» мынадай: одан «жеген» адам рухани өлімге душар болмайды. 51Көктен түскен «тірі нан» Менмін. Одан «жеген» әркім мәңгілік өмірге ие болады. Бұл «нан» — Менің денем, оны адамзат шынайы өмірге ие болсын деп құрбан етемін.[*] 52Сонда яһудилер өзара:

— Бұл Адам қалайша біздің «жеуіміз» үшін өз денесін қиып бере алады? — деп айтыса бастады. 53Иса оларға былай деді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: егер көктен келген Билеушінің[†] денесінен «жеп», қанынан «ішпесеңдер», сендерде шынайы өмір болмайды.[*] 54Кімде-кім Менің денемнен «жеп», қанымнан «ішсе», ол мәңгілік өмірге ие болады, Мен оны ақырғы күні қайта тірілтіп аламын.[*] 55Себебі денем — шынайы рухани «нәр», ал қаным — шынайы рухани «сусын». 56Денемнен «жеп», қанымнан «ішкен» әркім Менімен тығыз байланыста тұрады, Мен де онымен сондай байланыста тұрамын. 57Мәңгі тірі Әкем Мені жіберді және Мен Ол арқылы өмір сүремін; сол сияқты денемнен «нәр алған» кісі де Мен арқылы шынайы өмір сүреді. 58Ендеше, көктен түскен «нан», міне, осындай; ол ата-бабаларымыз жеген тәтті нан сияқты емес: олар ақырында өлген; бірақ осы «рухани наннан нәр алған» әркім мәңгі өмір сүреді.[*] — 59Иса мұны Қапарнаумдағы мәжілісханада[†] тәлім бергенде айтты.


Шынайы өмірге жеткізетін сөздер

60Осыны естіген шәкірттерінің көбі:

— Мынау жанға батар сөз екен, оны кім тыңдай алады? — десті. 61Бұл туралы наразылықты байқап қалған Иса оларға былай деді:

— Бұл сендердің шымбайларыңа батып тұр ма?[*] 62Ал Билеуші ретінде көктен келген Менің бұрын болған сол жеріме көтерілгенімді көрген кездеріңде не айтпақсыңдар? 63Шынайы өмір Беруші — Киелі Рух,[†] ал тән бұған еш жарамайды.[*] Сендерге айтқан сөздерім арқылы рухани өмірге ие бола аласыңдар.[*] 64Бірақ іштеріңдегі кейбіреулерің сенбейсіңдер. — Себебі Иса сенбейтіндердің кім екенін және Өзіне кімнің опасыздық жасайтынын әуел бастан-ақ білген еді. 65Сол себепті Ол былай деді:

— «Әкем қабілет бермесе, ешкім Маған келе алмайды» деп Мен сендерге сондықтан да айттым.[*]

66Сол күннен бастап, шәкірттерінің көбі Исадан бас тартып, бұдан былай Оған ермейтін болды. 67Сонда Иса он екі елшісінен:

— Сендердің де кеткілерің келе ме? — деп сұрады. 68Бұған Шимон Петір:

— Жоқ, Ием[†], Сізден кетсек, кімге бармақпыз? Мәңгілік өмірге жеткізетін сөздер Сізде. 69Біз Сіздің Құдайдың Киелісі[†] екеніңізге[*] сеніп, соған көзіміз жетті. — 70Иса оларға:

— Осы он екіңді Мен таңдап алған едім. Сонда да іштеріңдегі біреуің әзәзіл шайтанның жетегінде, — деді.[*] 71Иса Шимон Исқариоттың ұлы Яһуда туралы айтқан еді. Ол сол он екінің біреуі болғанмен, кейін Исаны ұстап берді.

#### 7


Туған інілерінің Исаны түсінбеуі

1Содан кейін Иса[†] Ғалилея аймағын аралап жүрді. Яһуди басшылары Оны өлтірмекші болған соң,[*] Иса Яһудея аймағын аралағысы келмеді. 2Бұл — яһуди халқының Күркелер мейрамының[†][*] қарсаңы еді. 3Сонда Исаның туған інілері Оған:

— Яһудеяға бара бер, сол жердегі шәкірттерің де Сенің кереметтеріңді[†] көрсін. 4Халықтың көзіне түскісі келген кісі істерін жасырмайды. Сен осындай кереметтер істедің, енді Өзіңді әлемге таныт, — деді. 5Себебі өз інілері Оған сенбейтін. 6Сонда Иса оларға былай деді:

— Өзімді халыққа танытатын уақытым әлі келген жоқ; ал сендер үшін қай мезгіл болса да дер кез. 7Осы күнәкар дүние сендерді жек көре алмайды. Ал ол Мені жек көреді, өйткені Мен оның істерінің жаман екенін әшкерелеп жүрмін. 8Сендер мейрамға бара беріңдер! Мен қазір бұл мейрамға бармаймын. Өзімді танытатын уақытым әлі келген жоқ. — 9Иса осылай деп, Ғалилеяда қалып қойды.


Исаның Күркелер мейрамындағы тәлімі

10Інілері мейрамға кеткен соң, халық көзінен тасаланып Иса да жолға шықты. 11Яһуди басшылары: «Ол қайда?» — деп, Оны мерекеде іздеп жүрді. 12Келген жұрт Ол туралы көп күңкіл сөз айтып жатты. Біреулері: «Ол жақсы», — десе, басқалары: «Жоқ, халықты азғырып жүр», — деді. 13Бірақ яһуди басшыларынан қорыққандықтан, ешкім Ол туралы ашық айтпады.

14Мейрамның жартысы өткен кезде Иса ғибадатхананың[†] ауласына барып, жұртқа тәлім берді. 15Яһуди діндарлары таңғалып:

— Арнайы дайындықсыз Мынау Киелі[†] жазбаларды қалай түсіне алады? — деді. 16Иса оларға былай деп жауап берді:

— Ілімім Менікі емес, Мені Жібергендікі.[*] 17Соның еркін орындағысы келген әркім осы ілім Құдайдан ба, әлде Мен өз бетіммен сөйлеп тұрмын ба, соны білетін болады. 18Өз бетімен сөйлеген әркім өзінің ғана беделін ойлайды. Ал Өзін Жібергеннің беделін ойлаған Кісіге сенуге болады, Оның ойында әділетсіздік жоқ. 19Сендерге Мұса пайғамбар[†] Таурат заңын[†] бермеп пе еді? Шындығында бірде-біреуің сол заңға бағынбайсыңдар. Әйтпесе неге Мені өлтірмексіңдер? — 20Жұрт Оған:

— Жын соқты ма? Кім Сені өлтірмек? — деп қарсылық білдірді. 21Иса оларға былай деп жауап берді:

— Мен (демалыс күні) бір керемет іс жасадым, ал бәрің соған абыржулысыңдар.[*] 22Мұса сүндеттеуді бұйырды. Расында бұл рәсім Мұсадан емес, одан бұрынғы ата-бабаларымыздан қалған. Сендер бұйрыққа сай балаларыңды туғаннан кейінгі сегізінші күні, демалыс күні болса да, сүндеттей бересіңдер.[*] 23Сонымен Мұсаның заңы бұзылмасын деп, балалар демалыс күні де сүндеттеліп келеді. Ендеше біреуді демалыс күні ауруынан құлантаза сауықтырғаным үшін қалайша Маған ашуланасыңдар?[*] 24Сырт көрінісіне ғана қарамай, әділ шешіңдер!


Иса — Құдай уәде еткен Құтқарушы Мәсіх пе?

25Сонда бірнеше иерусалимдік тұрғындар былай деді:

— Басшылар өлтіреміз деп жүрген кісі Осы емес пе? 26Қараңдар, Ол емін-еркін де ашық сөйлейді, ал Оған ештеңе демейді. Сонда Оның Мәсіх[†] екеніне басшылардың көздері шынымен жеткені ме? 27Мәсіх келгенде, Оның қай жақтан шығатынын ешкім білмейді.[*] Ал Мынаның қай жерлік екенін білеміз ғой.[*]

28Сол кезде ғибадатханада тәлім беріп отырған Иса қатты дауыспен:

— Менің кім екенімді, қайдан шыққанымды білесіңдер ме? Мен өз бетіммен келген жоқпын. Бірақ Мені жіберген — сендер білмейтін Ақиқаттың Өзі.[*] 29Ал Мен Оны білемін, себебі Содан келдім, Мені Сол жіберді, — деді.

30Содан біреулер Оны тұтқындамақ болды, бірақ Оған қарсы ешқайсысы қол көтермеді. Өйткені Исаның өз жанын қиятын уақыты әлі жетпеген еді. 31Ал халықтың көбі: «Құтқарушы Мәсіх келгенде, Ол Бұдан артық кереметтер көрсетер деймісің?» — деп, Исаға сене бастады.


32Халық арасында осындай күңкіл болғаны парызшылдардың[†] құлағына жетті. Сонда басты діни қызметкерлер[†] мен парызшылдар Исаны тұтқындауға сақшыларын жіберді. 33Ал Иса оларға:

— Тағы біразырақ уақыт араларыңда боламын, содан кейін Өзімді Жібергенге қайта ораламын.[*] 34Мені іздесеңдер де, таба алмайтын боласыңдар. Себебі Мен болатын жерге сендер бара алмайсыңдар, — деді. 35Сонда яһуди діндарлары өзара былай десті:

— Біз Оны таба алмайтындай Бұл қайда бармақшы? Шетелге тарап кеткен яһудилерге барып, басқа ұлттарға[*] да тәлім бермекші ме? 36Оның «Мені іздесеңдер де, таба алмайтын боласыңдар» және «Мен болатын жерге сендер бара алмайсыңдар» дегені не сөз?


Қайнаған қызық жаңа өмір

37Мейрам соңындағы ең ұлы күні[*] Иса ел алдында тұрып:

— Кімнің жаны шөлдесе, сол Маған келіп, «ішсін»! 38Кім Маған сенсе, (келіп, шөлін қандырып су ішсін!) Киелі жазбаларда бұл туралы мына тәрізді сөздер айтылған: оның жүрегінен өмір беретін «су» тасқындап ағады,[*] — деді. 39Иса бұларды Киелі Рух[†] туралы айтты; Оны Исаға сенгендер кейінірек қабылдады. Құдай[†] Исаның ұлылығын адамдарға әлі білдірмегендіктен, Өзінің Киелі Рухын сенушілерге әлі де қондырмаған еді.[*]

40Исаның сөзін естіген кейбіреулер:

— Шынында да Бұл — келуге тиісті Пайғамбар![*] — деді. 41Басқалары:

— Ол — Құтқарушы Патшамыз Мәсіх! — дегенді айтты. Енді біреулері:

— Ал Мәсіх Ғалилея аймағынан келуші ме еді? 42Киелі жазбаларда Мәсіх Дәуіт патшаның әулетінен, оның атамекені Бетлехемнен шығады[*] делінген емес пе? — деп күмән келтірді. 43Осылай ел арасында Иса туралы араздық туды. 44Бірнешеуі Оны тұтқындамақ болды, бірақ ешқайсысы Оған қарсы қол көтермеді.


Яһуди басшыларының Исаға сенуден бас тартуы

45Исаны тұтқындауға жіберілген сақшылар[*] қайта оралғанда басты діни қызметкерлер және парызшылдар олардан:

— Неге Оны алып келмедіңдер? — деп сұрады. 46Сақшылар:

— Бірде-бір адам[†] Ол сияқты сөйлеген емес! — деді. 47Сонда парызшылдар:

— Ол сендерді де алдап кеткен бе?! 48Басшылар мен парызшылдардың арасында Оған сенетін біреудің болғаны ма?! 49Оған Таурат заңын білмейтін, қарғыс атқан қара халық қана сенеді! — деп зекіді.

50Парызшылдардың біреуі — бірде түн ішінде Исаға келіп кеткен Нікөдем[*] де сол жерде болды. Ол басқаларға қарсы шығып:

51— Таурат заңымыз бойынша біреуден жауап алып тексермей, оған үкім шығаруға бола ма? — деді.[*] 52Олар Нікөдемге:

— Сен де ғалилеялық шығарсың? Киелі жазбаларды зерттеп шық: Ғалилеядан пайғамбар шықпайды, соны біліп қой! — деді. 53Мұнан кейін жиналыс аяқталып, бәрі өз үйлеріне кетті.

#### 8


Діндарлардың екіжүзділігінің әшкереленуі әрі күнәкар әйелдің кешірілуі

1Ал Иса[†] Зәйтүн тауына қарай беттеген еді. 2Ертеңгісін Ол тағы да ғибадатханаға[†] барды. Сонда бүкіл жұрт Оның қасына жиналды. Иса орындыққа отырған соң, оларға тәлім берді.

3Бірнеше дін мұғалімі[†] мен парызшыл[†] да осы жерге келді. Олар неке адалдығын бұзып жатқан жерінен ұсталған бір әйелді айдап әкеліп, ортаға тұрғызып қойды. 4Олар Исаға қарап:

— Ұстаз, мына әйел неке адалдығын бұзған қылмысы үстінде ұсталды! 5Таурат заңында[†] Мұса бізге мұндайларды тас лақтырып өлтіруді бұйырған.[*] Сіз бұған не айтасыз? — деді.

6Сол діндарлар Исаны сынап, айыптайтын сылтау табу үшін осыны айтқан еді.[*] Бірақ Ол еңкейіп, саусағымен жерге жазып, оларға көңіл бөлмеді. 7Әлгілер сұрай берген соң, Иса басын көтеріп:

— Араларыңда кімде-кім күнәсіз болса, сол әйелге бірінші болып тас лақтырсын, — деп, 8тағы да еңкейіп, саусағымен жерге жазып отыра берді. 9Олар Оның сөзін естігеннен кейін ұялып, алдымен үлкендері, содан кейін басқалары бірінен соң бірі шығып кетті. Ал Иса ортада тұрған әйелмен оңаша қалды. 10Басын көтеріп, әйелден:

— Әлгі айыптаушыларың қайда кетті? Саған ешкім үкім шығарған жоқ па? — деп сұрады. Ол:

11— Ешқайсысы да, Мырза,[†] — деп жауап берді. Ал Иса:

— Мен де саған үкім шығармаймын. Бара бер, бұдан былай күнә[†] жасаушы болма![*] — деді.


Көктен түскен «Құдайдың Нұры»

12Иса тағы бір жолы халыққа сөйлеп отырғанда былай деді:

— Мен дүние үшін Нұрмын.[*] Маған ерген кісі енді түнекте жүрмей, шынайы өмірдің Нұрына ие болады, — деді. 13Сонда парызшылдар Оған:

— Сен Өзіңе-Өзің куәсің, сондықтан куәлігің жарамайды, — деді. 14Иса былай деп жауап берді:

— Мен Өзіме-Өзім куә болсам да, куәлігім жарап тұр. Себебі Мен қайдан келгенімді, қайда баратынымды білемін. Ал сендер Менің қайдан келгенімді, қайда баратынымды білмейсіңдер. 15Сендер пенделік тұрғыдан үкім айтып тұрсыңдар, ал Мен ешкімге үкім айтып тұрған жоқпын.[*] 16Егер де үкім айтсам, үкімім жарар еді, себебі Мен жалғыз емеспін, Өзімді жіберген Әкеммен біргемін. 17Сендер ұстанған Таурат заңында екі адамның куәлігінің жарамдылығы туралы жазылған ғой.[*] 18Мен Өзіме куәмін, ал Мені жіберген Әкем де Маған куә.[*] — 19Әлгі парызшылдар:

— Әкең қайда? — деп сұрады. Иса оларға:

— Сендер Мені де, Әкемді[*] де білмейсіңдер. Егер Мені білсеңдер, онда Әкемді де білер едіңдер, — деп жауап қайырды.

20Осы сөзді Иса ғибадатхананың қазынасы сақталатын қойманың жанында тәлім беріп отырғанда айтты.[*] Алайда Оны ешкім тұтқындаған жоқ, өйткені Исаның өз жанын қиятын уақыты әлі жетпеген еді.[*]


Исаның шыққан және қайтып баратын орны

21Иса жиналғандарға тағы бір жолы тіл қатып былай деді:

— Мен бұл жерден кетемін, сонда Мені іздейсіңдер. Ал сендер күнәларыңды арқалап өлесіңдер және Мен баратын жерге жете алмайсыңдар.[*] — 22Сонда яһуди діндарлары бір-біріне:

— «Мен баратын жерге сендер жете алмайсыңдар» дегені Оның Өзін өлтірмек болғаны ма? — десті. 23Иса оларға былай деді:

— Сендер жерденсіңдер, Мен көктенмін. Сендер осы күнәкар дүниенің адамысыңдар, ал Мен осы дүниелік[†] емеспін. 24Сондықтан да сендерге «күнәларыңды арқалап өлесіңдер» дедім. Өйткені егер Менің Сол екеніме[*] сенбесеңдер, күнәларыңды арқалап өлетін боласыңдар. — 25Олар Исадан:

— Осы Сен кімсің? — деп сұрады. Иса:

— Сендерге әуел бастан-ақ не айтсам, Мен дәл Солмын.[*] 26Сендер туралы айтып, үкім шығаратын жайттарым көп. Бірақ Мені Жіберген — Хақ[†],[*] Одан естігендерімді дүниеге білдіремін, — деп жауап берді. 27Олар Исаның көктегі рухани[†] Әкесі туралы айтып тұрғанын түсінген жоқ. 28Сондықтан Иса былай деді:

— Сендер көктен келген Билеушіні[†] (айқышқа[†] шегелеп) жоғары көтеріп қойған кезде[*] Менің Сол екенімді, әрі еш нәрсені өз еркіммен істемей, тек Әкем қалай үйретсе, солай сөйлейтінімді ұғатын боласыңдар. 29Мені жіберген Әкем Өзіммен бірге. Мен әрқашан Оған ұнайтынын істейтіндіктен, Әкем Мені жалғыз қалдырмайды.

30Иса осыны айтып тұрғанда, көптеген адамдар Оған сенді.[*]


Азат адам немесе құл: Мәсіх Иса сыйлайтын азаттық

31Сонда Иса Өзіне сенген яһудилерге былай деді:

— Егер сендер айтқандарымды естеріңе сақтап, жүзеге асырсаңдар, шынымен Менің шәкірттерім боласыңдар. 32Сонда ақиқатты біле түсесіңдер, ал ақиқат сендерді азаттыққа жеткізеді.[*] — 33Олар:

— Біз Ыбырайымның ұрпағымыз,[*] ешқашан да біреудің құлы болған емеспіз! Қалайша бізге «азаттыққа жетесіңдер» деп айта аласыз? — деді. 34Иса оларға былай деп жауап берді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: кім күнә жасаса, сол — күнәнің құлы.[*] 35Ал құлы емес, ұлы ғана қожайынның үйінде мәңгі қалады, себебі ұлы ретінде оның еркі бар. 36Сонымен егер Құдайдың (рухани) Ұлы[†] сендерді азаттыққа жеткізсе,[*] шынымен азат боласыңдар.

37Сендердің Ыбырайымның ұрпақтары екендеріңді білемін. Алайда Мені өлтірмексіңдер,[*] себебі айтқандарыма жүректеріңнен орын бермедіңдер. 38Мен Әкемнің көрсеткендері туралы айтып тұрмын, ал сендер өз түп аталарыңнан[*] көргендеріңді істейсіңдер. — 39Сол яһудилер:

— Біздің түп атамыз — Ыбырайым ғой, — деп жауап берді. Иса оларға былай деді:

— Сендер шынымен Ыбырайымның ұрпақтары болсаңдар, Ыбырайым секілді әрекет етер едіңдер. 40Алайда Құдайдан естіген ақиқатты сендерге жеткізген Мені өлтіргілерің келеді. Ондай нәрсені Ыбырайым істеген жоқ. 41Сөйтіп сендер өз аталарың[*] не істесе, соны істеп жүрсіңдер.

— Біз некесіз туғандар емеспіз![*] Біздің бір ғана рухани атамыз бар, Ол — Құдай[†]! — 42Иса оларға былай деді:

— Рухани аталарың Құдай болса, сендер Мені жақсы көрер едіңдер. Өйткені Мен осында Құдайдан келдім. Өз бетіммен келген жоқпын, Мені Құдай жіберді. 43Менің айтып тұрғанымды неге түсінбейсіңдер? Себебі Менің сөзімді естіп тұра алмайсыңдар.[*] 44Сендердің рухани аталарың — әзәзіл шайтан. Соның құмарлықтарын орындағыларың келеді. Ол әуел бастан-ақ кісі өлтіруші болып келеді, ақиқат жағында тұрған да емес, өйткені онда ақиқат жоқ. Әзәзіл өтірікті өз болмысына сай айта береді, себебі ол — өтірікші, өтіріктің бастауы.[*]

45Мен ақиқатты айтқандықтан Маған сенбейсіңдер. 46Араларыңдағы қайсың Мені күнә жасадың деп әшкерелей аласың? Ал егер ақиқатты айтсам,[*] неге Маған сенбейсіңдер? 47Кімде Құдайдың рухани өмірі болса,[*] сол Оның айтқандарына құлақ асады. Сендерде Құдайдың рухани өмірі болмағандықтан, Оның айтқандарына құлақ аспайсыңдар.[*]


Мәсіхтің мәңгілік болмысы

48— Самариялық[†] екенсің, Сені жын соққан деп тұрғанымыз[*] дұрыс емес пе? — деп әлгі яһудилер Исаға тіл тигізді.

49— Мені жын соққан жоқ! Тек Әкемді құрметтеймін, ал сендер Мені қорлайсыңдар. 50Мен құрметке бөленуге тырыспаймын, ол жағын ойластыратын Әкем бар. Сендер мен Өзімнің арамыздағы төрелікті айтатын да Сол. 51Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: Менің сөзімді берік ұстанатын кісі мәңгі өлмейді,[*] — деп жауап берді Иса.

52Ал яһуди діндарлары Оның айтқанын түсінбей:

— Ішіңде жынның бар екеніне көзіміз жетті. Ыбырайым да, пайғамбарлар[†] да өлген, ал Сен «Менің сөзімді берік ұстанатын кісі мәңгі өлмейді» дейсің! 53Әлде Сен өліп қалған түп атамыз Ыбырайымнан да құдіреттісің бе? Пайғамбарлар да өліп қалған. Өзіңді кіммін деп тұрсың? — деді. 54Иса бұған жауап ретінде былай деді:

— Менің Өзімді құрметтеуім түк болмас еді; Мені құрметтеуші — өз Әкем. Сендер Оны «біздің Құдайымыз» десеңдер де, 55Оны білмейсіңдер; ал Мен Оны білемін. Егер Оны білмеймін десем, сендер сияқты өтірікші болар едім. Бірақ Мен Оны білемін және Оның айтқандарын ұстанамын. 56Түп аталарың Ыбырайым Менің дүниеге келетін күнімді көретініне шаттанды; ол сол күнді көріп, қуанды да.[*] — Әлгі діншіл яһудилер:

57— Сен әлі елуге де келген жоқсың, Ыбырайымды көрдім дейсің бе? — деді.

58Иса оларға былай жауап берді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: Ыбырайым тумастан бұрын да (Мәңгі) Бар Болушы Менмін![*]

59Сонда олар ашуланып, Оны тас лақтырып өлтіру үшін жерден тас алды. Бірақ Иса білдіртпей ғибадатханадан шығып кетті.[*]

#### 9


Соқыр болып туған адамның сауығуы

1Иса[†] өтіп бара жатып, туғаннан соқыр бір адамды көрді. 2Сонда шәкірттері Исадан:

— Ұстаз, мынаның соқыр болып туғанына өз күнәсі себеп болды ма, әлде ата-анасынікі ме?[*] — деп сұрады. 3Иса:

— Оған өзінің де, ата-анасының да күнәсі себеп болған жоқ. Қайта, оның өмірінен Құдайдың құдіретті ісі көрінбек! — деп жауап берді. 4Сөзін астарлап жалғастырып: — Жарық барда, Мені Жібергеннің тапсырған игі істерін істеуіміз керек. Қараңғы түскен соң, ешкім еш нәрсе істей алмайды. 5Осы дүниеде[†] тұрған шағымда Мен адамзат үшін Құдайдың Нұрымын,[*] — деді.

6Осылай дегеннен кейін Ол жерге бір түкіріп, содан балшық жасап, зағиптың көзіне жақты да:

7— Силоғам тоғанына[*] бар да, жуып таста! — деп тапсырды. Силоғам аударғанда «Жіберілген кісі» деген сөз. Соқыр кісі барып, бетін жуды. Сонда оның көзі ашылып көретін болды. Содан адам[†] үйіне қайта оралды.

8Көршілері мен оның бұрын соқыр қайыршы болып жүргенін көргендер бір-біріне: «Мынау осы жерде қайыр сұрап отыратын адам емес пе?» — деп, қайран қалысты. 9Кейбіреулері: «Сол», — десе, басқалары: «Жоқ, бұл соған ұқсас қана», — деді. Әлгі адам: «Мен соның дәл өзімін!» — деп тұрып алды. 10Сонда кісілер одан:

— Көзің қалай көріп кетті? — деп сұрады. Ол:

11— Иса есімді Адам балшық жасап, көзіме жағып: «Силоғам тоғанына бар да, жуып таста!» — деді. Мен барып, бетімді жудым, сонда көретін боп шыға келдім! — деп жауап берді.

12— Ол Адам қайда? — деп сұрады олар. Анау:

— Мен білмеймін, — деді.


Парызшылдардың көзі ашылған адамды тергеуі

13Содан жұрт бұрын соқыр болған адамды парызшылдарға[†] алып барды. 14Ал Иса балшық жасап, оның көзін ашқан күн діни демалыс күні болатын.[*] 15Парызшылдар да әлгі кісіден көзінің қалай көретін болғанын сұрады.

— Ол көзіме балшық жақты. Мен бетімді жудым да, көретін боп шыға келдім! — деді ол. 16Сонда парызшылдардың кейбіреулері: «Бұл Кісі Құдайдан келген емес, себебі Ол соқырды емдеуімен демалыс күнінің тәртібін бұзды», — десе, басқалары: «Күнәкар кісі осындай кереметтерді[†] қалай істей алады?» — деді. Осылайша олар екі жақ болып бөлініп кетті.

17— Сол Кісі көзіңді ашыпты дейді. Ол туралы не айтасың? — деп, олар зағип болған кісіге тағы бір сұрақ қойды. Анау былай деп жауап берді:

— Ол — пайғамбар![†]

18Алайда яһуди діндарлары көзі ашылған кісінің соқыр болып, енді көретіндігіне әлі де сенбегендіктен оның әке-шешесін шақыртып алдыртты. 19Оларға:

— Соқыр боп туды деген балаларың осы ма? Енді ол қалайша көретін болды? — деген сұрақ қойды. 20Әке-шешесі оларға:

— Бұның баламыз екенін және соқыр боп туғанын білеміз. 21Ал енді ол қалай көретін болды, соны білмейміз. Көзін кім ашқанын да білмейміз. Өзінен сұраңыздар, бала емес қой, өзі айтып берсін, — деді. 22Әке-шешесі яһуди басшыларынан қорыққандықтан осылай деді, өйткені солар: «Кім Исаны Құтқарушы Мәсіх[†] деп таныса, сол мәжілісхана[†] қауымынан[†] шығарылсын!» — деп келісіп қойған болатын. 23Осы себептен әке-шешесі «өзінен сұраңыздар, бала емес қой» деді.

24Сонда парызшылдар бұрын соқыр болған жігітті екінші рет шақырып алып:

— Құдай[†] алдында шыныңды айт![*] Ана Кісінің күнәкар екенін білеміз, — деп тергеді.

25— Ол күнәкар ма, жоқ па, соны білмеймін. Білетінім бір-ақ нәрсе: мен соқыр едім, енді көретін болдым! — деп жауап берді ол. 26Парызшылдар тағы да:

— Ол саған не істеді? Көзіңді қалай ашты? — деп сұрады.

27— Мен сіздерге жаңа айттым ғой, бірақ тыңдаған жоқсыздар. Неменеге тағы да естігілеріңіз келеді? Мүмкін, сіздер де Соның жолын қуушы шәкірттері болғыларыңыз келетін шығар? — деп жауап қайырды ол. 28Сонда парызшылдар оны балағаттап:

— Соның шәкірті сенсің, ал біз Мұса пайғамбардың шәкірттеріміз! 29Құдайдың Мұсамен сөйлескенін[*] білеміз, ал ана Кісінің қайдан келгенін білмейміз,[*] — деді.

30— Оның қайдан келгенін білмейтіндеріңіз қызық екен. Ол менің көзімді ашты ғой. 31Құдай күнәкарларға құлақ салмайды; бірақ кім Оны қастерлеп, еркін орындаса, Құдайдың соған құлақ салатынын білеміз. 32Дүние жаратылғаннан бері іштен соқыр боп туған кісінің көзін біреу ашты дегенді бұған дейін ешкім естіген емес. 33Құдайдан келмесе, осы Кісі ештеңе де істей алмас еді! — деп нық жауап берді бұрынғы зағип. 34Әлгілер бұған қарсы шығып:

— Сен тұла бойың түгел күнәкар боп тудың, енді бізге ақыл үйретпексің бе?! — деп, оны мәжілісханадан қуып шықты.[*]


Рухани соқырлық

35Иса діндарлардың әлгі кісіні қуып жібергені туралы естіді. Содан Ол оны тауып алған соң, оған:

— Көктен келген Билеушіге[†][*] сенесің бе? — деген сұрақ қойды.

36— Мырза,[†] Соның кім екенін айтыңызшы, мен Оған сенейін.

37— Сен Оны көрдің, сенімен сөйлесіп тұрған — Соның Өзі.

38— Ием[†], Сізге сенем! — деп, әлгі адам Оның аяғына жығылды. 39Иса:

— Мен бұл дүниеге «соқырлардың» көзі ашылсын, ал «көретіндер» «соқыр» болсын[*] деп, айыру үшін келдім, — деді.

40Бұл сөзді қасында тұрған бірнеше парызшылдар да естіп:

— Сонда біз де «соқырмыз» ба? — деп сұрады. 41Иса оларға былай деп жауап берді:

— Егер де соқыр болсаңдар, кінәларың болмас еді. Ал қазір сендер «көзіміз көреді» деп мақтанғандықтан, кінәларың мойындарыңда қалады.[*]

#### 10


Бағушы мен қойлары туралы астарлы сөз

1Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: кім қой қораға есіктен емес, өзге жерден өрмелеп кірсе, сол — ұры әрі қарақшы.[*] 2Ал кім есіктен кірсе, қойлардың бағушысы[*] — сол. 3Қарауыл оған есік ашып, қойлар оның даусын естіп таниды.[*] Бағушы өз қойларын атымен шақырып, далаға шығарады. 4Шығарған соң олардың алдында жүріп отырады, ал қойлары соңынан ереді, өйткені олар оның даусын таниды. 5Олар бөтен кісінің соңынан ермей, одан қашады, себебі оның даусын танымайды.

6Осы астарлы сөзді Иса[†] яһуди діндарларына айтып берді, бірақ олар Оның не айтқанын түсінген жоқ.[*]


Жаңа өмірдің «есігі»

7Сондықтан Иса сөзін жалғастырып былай деді:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: қойлар кіретін «есік»[*] Менмін. 8Менен бұрын келгендердің бәрі ұрылар әрі қарақшылар[*] болатын. Бірақ қойлар оларға бағынған жоқ. 9Мен «есікпін», Менен кіргендер құтқарылады. Олар емін-еркін кіріп-шығып, жайылым табады. 10Ұры ұрлап, сойып, құрту үшін келеді. Ал Мен адамдар шынайы өмірге ие болсын және өмірі рухани[†] игілікке толы ағыл-тегіл мол болсын деп келдім.[*]


Мәсіхтің өз қарамағындағы адамдарға ізгі бағушыдай қамқорлық жасауы

11Мен «ізгі Бағушымын»:[*] ізгі Бағушы қойлары үшін жанын қияды. 12Ал бағушы емес жалданған адам[†] қойлар өзінікі болмағандықтан, қасқырды көрсе, отарын тастай қашады. Қасқыр қойға шауып, оларды жан-жаққа бытыратып жібереді.[*] 13Жалшы отарын тастай қашады, өйткені ол — жай жалданушы, қойлардың қамын ойламайды.

14-15Мен «ізгі Бағушымын». Әкемнің[*] Мені, Менің Әкемді жақсы білетініміз сияқты, Мен қарамағымдағыларды жақсы білемін, олар да Мені жақсы біледі. Солар үшін жанымды қиямын. 16Бұл отардан басқа да қойларым бар, соларды да алып келуім керек. Олар даусымды естіп таниды, сонда барлығы бір-ақ Бағушысы бар біртұтас отар болады.[*]

17Әкем Мені жақсы көреді, себебі Мен жанымды қиямын, содан кейін оны қайтадан аламын.[*] 18Жанымды ешкім Менен тартып алмайды, оны өз еркіммен қиямын. Қиятын да, қайтып алатын да билігім бар. Бұл — Маған Әкем тапсырған міндет.

19Осы сөзге бола яһудилер тағы да екі жақ болып айтысып кетті. 20Көпшілігі: «Оны жын соғыпты, сандырақтап тұр! Неменеге тыңдап тұрсыңдар?» — десе, 21басқалар: «Бұл жындының сөзі емес! Жын соқырдың көзін аша ала ма?!» — деп қарсылық білдірді.[*]

22Бұдан кейін Иерусалимде Киелі үй мейрамы[†][*] болды. Мезгіл қыстың кезі еді. 23Сонда Иса ғибадатхананың[†] Сүлеймен патша атындағы бағаналы ғимаратында[*] әрі-бері жүрді. 24Яһуди діндарлары Оны қоршап алып:

— Қашанға дейін бізді еліктіріп, алаңдатып қоясыз? Құтқарушы Мәсіх[†][*] болсаңыз, ашығын айтыңыз! — деп талап етті. 25Иса оларға былай деп жауап берді:

— Мен оны айттым ғой, ал сендер сенбедіңдер. Әкемнің атынан істеп жүрген істерім Менің Сол екеніме айғақ. 26Бірақ сендер сенбейсіңдер, себебі Менің «отарымнан» емессіңдер.

27Өз «қойларым» даусымды естіп, бағынады. Мен оларды жақсы білемін, олар Маған еріп жүреді. 28Соларға мәңгілік өмір[†] беремін. Олар ешқашан жойылмайды,[*] ешкім оларды Менің қолымнан тартып та алмайды. 29Оларды Маған берген Әкем бәрінен де ұлы. Ешкім соларды Әкемнің қолынан да тартып ала алмайды. 30Әкем Екеуіміз біртұтаспыз.[*]


Иерусалимдік діндарлардың Исаны айыптауы, ал басқа жұрттың Оған сенуі

31Сонда діндар яһудилер Оны тас лақтырып өлтіру үшін тағы да жерден тас алды. 32Иса оларға:

— Көз алдарыңда Әкем тапсырған көп игі істер істедім.[*] Солардың қайсысына бола Мені тас лақтырып өлтірмексіңдер? — деген сұрақ қойды. 33Діндар яһудилер:

— Сені игі ісің үшін емес, Құдайды қорлағаның үшін тас лақтырып өлтірмекпіз. Сен адам бола тұра, Өзіңнен Құдай[†] жасағың келеді! — деді. 34Иса оларға былай деп жауап берді:

— Өздерің құрметтейтін Киелі[†] жазбада (Құдайдың билерге арнап мынаны айтқаны) жазылған: «Былай деген едім: сендер құдайсыңдар».[*] 35Ал Киелі жазбалардың күшін жоюға болмайды ғой. Сонымен Құдай Өзінің сөзі жеткен сол билерді «құдай» деп атаған. 36Онда Мен «Құдайдың (рухани) Ұлымын»[†][*] десем, қалайша «Құдайды қорладың» деп айта аласыңдар? Өйткені Әкемнің Өзі Мені ерекше тағайындап, осы дүниеге[†] жіберген.[*] 37Егер Әкемнің Маған тапсырған істерін істеп жүрмесем, Маған сенбей-ақ қойыңдар. 38Ал егер Мен оларды істеп жүрсем, тіпті Өзіме сенгілерің келмесе де, істеген істеріме сеніңдер! Осылай сендер Әкемнің Менімен, Менің Әкеммен тығыз байланыста екенімізді[*] түсінесіңдер.

39Содан олар Исаны тағы да тұтқындамақ болды,[*] бірақ Ол араларынан сытылып шығып кетті.

40Мұнан кейін Иса қайтадан Иордан өзенінің арғы бетіне, бұрынырақ Жақия пайғамбар[†] шомылдыру рәсімін[†] орындаған жерге[*] барып, сонда қалып қойды. 41Исаның қасына көптеген адамдар келіп былай десті: «Жақия ешқандай керемет[†] істеген жоқ. Бірақ оның мына Кісі туралы айтқандарының бәрі де шындық!»[*] — 42Сол жерде жиналғандардың көбі Исаға сенді.

#### 11


Елазардың ауырып, қайтыс болуы

1Сол кезде Елазар деген бетаниялық кісі қатты ауырып жатты. Бұл ауылда Мәриям мен оның әпкесі Марта да тұратын.[*] 2Кейінірек Иеміздің аяғына иісмай жағып, шашымен құрғатқан осы Мәриям еді.[*] Қазір оның бауыры Елазар қатты науқастанып жатты. 3Сонда апалы-сіңлілі екеуі: «Мырза,[†] Сіз жақсы көретін кісі ауырып жатыр», — деп Исаға Елазар туралы хабар жіберді.

4Иса[†] мұны естігенде: «Бұл аурудың соңы өлімге соқтырмайды, қайта, Құдайды ұлылыққа бөлеуге септігін тигізеді: ол арқылы Құдайдың (рухани) Ұлының[†] құдіретті ұлылығы көрінеді», — деді. 5Иса Мартаны, оның сіңлісі мен Елазарды жақсы көруші еді. 6Бірақ Ол Елазардың науқастанып жатқанын естісе де, сол кезде болған жерінде тағы да екі күнге қалып қойды.

7Бұдан кейін Иса шәкірттеріне:

— Яһудея аймағына қайта барайық! — деді. 8Олар:

— Ұстаз, яһуди діндарлары күні кеше ғана Сізді тас лақтырып өлтіргісі келмеп пе еді?[*] Шынымен тағы сол жаққа бармақсыз ба? — деп сұрады. 9Иса:

— Күндізгі уақытта он екі сағат бар емес пе? Адам[†] жолмен күндіз жүрсе, сүрінбейді, өйткені ол бұл дүниенің жарығын көреді.[*] 10Ал егер түнекте жүрсе, сүрінеді, себебі онда жарық жоқ,[*] — деп астарлап жауап берді.

11Мұнан кейін Иса сөзін жалғастырып:

— Досымыз Елазар ұйықтап жатыр. Мен барып, оны оятайын, — деді. 12Шәкірттері:

— Мырза, ұйықтағаны жақсы, сонда сауығады! — деді. 13Иса астарлап сөйлеп, Елазардың өлгенін айтқан еді, ал олар кәдімгі ұйқыны айтып тұр деп ойлап қалды. 14Сонда Иса жасырмай:

— Елазар өлді, — деді. 15— Бірақ Өзімнің сол жерде болып, оны сауықтырмағаныма сендер үшін қуанамын; осылай берік сенімге жетесіңдер. Енді Елазарға барайық!

16Сыңарлас деп аталатын Тома[*] басқа шәкірттерге: «Біз де барып, Онымен бірге өлейік», — деді.


Елазардың қайта тірілуі — Мәсіхтің құдіретінің белгісі

17Иса Бетания ауылына жеткенде, Елазардың өліп, қабірге қойылғанына төрт күн болғанын естіді. 18Бетанияның Иерусалимнен қашықтығы үш-ақ шақырымдай болғандықтан, 19қаладан көптеген яһудилер Мәриям мен Мартаға көңіл айтуға келген екен. 20Исаның келе жатқанын естіген Марта алдынан шықты; Мәриям үйде отыра берді. 21Марта Исаға:

— Ием[†], Сіз осында болсаңыз, бауырым өлмес еді! 22Бірақ қазір де Құдайдан не сұрасаңыз да, оны Сізге беретінін білемін, — деді.

23— Бауырың қайта тіріледі, — деп жауап берді Иса. 24Сонда Марта:

— Ақырғы күнгі қайта тірілуде[†][*] оның да тірілетінін білемін, — деді. 25Ал Иса оған:

— Қайта тірілу мен шынайы өмір[*] — Менмін. Маған сенетін адам өлсе де, шынайы өмір сүретін болады. 26Осылай өмір сүріп, Маған сенген әрбір адам ешқашан да рухани[†] өлмейді.[*] Бұған сенесің бе? — деді. 27Марта:

— Иә, Ием, Сіздің пайғамбарлар[†] дүниеге келеді деп алдын ала айтқан Мәсіх[†] — Құдайдың (рухани) Ұлы[*] екеніңізге сенемін, — деп жауап берді.

28Осыны айтқан соң Марта барып, басқаларға білдірмей Мәриямға: «Ұстаз осында, сені шақырып жатыр», — деді. 29Мәриям мұны естісімен асығыс тұрып, Оған қарсы жүрді. 30Ал Иса әлі де ауылға кірмей, Мартаға кездескен жерінде болатын. 31Мәриямның қасында көңіл айтып отырған яһудилер оның асығыс тұрып, сыртқа шығып кеткенін көргенде соңынан ере шығып: «Қабірдің басына барып жоқтау айтатын шығар», — деп ойлады.

32Мәриям Иса тұрған жерге келіп, аяғына жығыла:

— Ием, Сіз осында болсаңыз, бауырым өлмес еді![*] — деді. 33Мәриямның және оған ерген яһудилердің қайғырып[†] жылағандарын көргенде, Иса іштей ашуланып, қайғырып, толқып кетті.[*] 34Олардан:

— Оны қай қабірге қойдыңдар? — деп сұрады.

— Иеміз, барып көріңіз, — деді олар. 35Иса көзіне жас алды. 36Яһудилер:

— Қараңдар, Ол Елазарды қалай жақсы көрген! — деді. 37Ал араларындағы кейбіреулері:

— Соқырдың көзін ашқан Ол оны да ажалдан арашалап алып қала алмас па еді?[*] — деді.

38Иса тағы да іштей ашуланып, қайғырып, қабірдің басына барды. Қабір — аузы (дөңгелек дәу) қақпақ таспен жабылған үңгір екен.[*] 39Иса:

— Тасты алып тастаңдар! — деп бұйырды. Бірақ марқұмның әпкесі Марта:

— Ием, ол иістеніп барады, жатқанына төрт күн болды! — деп қарсылық білдірді.

40— Егер Маған сенсең, Құдайдың құдіретті ұлылығын көресің деп саған айтпап па едім? — деді Иса.

41Сонда олар қақпақ тасты үңгір аузынан домалатып алып тастады. Иса көзін көкке қадап:

— Әке, тілегімді қабыл алғаның үшін Саған ризамын! 42Тілегімді әрқашан қабыл алатыныңды білемін. Алайда айналамда тұрған жұрт Мені Өзіңнің жібергеніңе сенсін деп мұны айтып тұрмын, — деп мінажат етті. 43Осылай дегеннен кейін: — Елазар, шық! — деп қатты дауыспен бұйырды.

44Сонда марқұм болған адам қабірден шықты! Оның аяқ-қолы кебінге оралып, бет-аузы да орамалмен байланған еді. Иса қасындағыларға:

— Кебінін шешіп жіберіңдер, жүре берсін! — деп тапсырды.


Жоғарғы кеңестің Исаны өлтіру туралы шешімі

45Мәриямға келген яһудилердің көбі Исаның керемет[†] ісін көріп, Оған сенді. 46Бірақ кейбіреулері парызшылдарға[†] барып, Исаның не істегенін айтып берді. 47Сонда басты діни қызметкерлер[†] мен парызшылдар Жоғарғы кеңестің[†] мәжілісін шақырып:

— Біз не істесек екен? Мына Кісі көптеген кереметтер жасап жүр. 48Оны осылай қалдырсақ, бәрі Соған сенетін болады. Сонда римдіктер келіп, киелі[†] үйіміз бен ұлтымызды біздің қолымыздан тартып алып жүрер![*] — десті.

49Олардың біреуі, сол жылы бас діни қызметкер болған Қаяфа, тіл қатып:

— Сендер түк білмейсіңдер ме? 50Бүкіл ұлтымыздың құрып кетуінен гөрі, бізге халық үшін бір Адамның өлгенінің жақсы екенін ойламайсыңдар ма? — деді. 51Бұл сөзді ол өздігінен айтқан жоқ, қайта, сол жылы бас діни қызметкер болғандықтан: «Иса халқымыз үшін өлуге тиіс» деп алдағы оқиғаны білдірді.[*] 52Ал Иса Исраил халқы үшін ғана емес, сондай-ақ жер жүзіне таралған басқа халықтардың енді Құдайдың рухани балалары болулары үшін де өлуге тиісті болды. Ондағы мақсаты — екі жақты жинап, біріктіру еді.[*]

53Сол күннен бастап олар Исаны өлтіру туралы берік байламға келді. 54Сондықтан Иса бұдан былай яһудилердің арасында ашық жүрмей, айдалаға жақын жердегі Ефраим атты қалашыққа кетіп, сонда шәкірттерімен бірге болды.

55Яһуди халқының Құтқарылу мейрамы[†] жақындап қалған еді. Бүкіл елден көптеген кісілер мейрам алдындағы діни тазару салтын орындау үшін Иерусалимге өрлеп бара жатты. 56Олар Исаны іздестіріп жүрді. Қалаға жеткеннен кейін: «Ол мейрамға осында келмейтін шығар, қалай ойлайсыңдар?» — деп ғибадатханада[†] әңгімелесіп тұрды. 57Себебі басты діни қызметкерлер және парызшылдар: «Оның қайда жүргенін көрген біреу болса, тұтқындау үшін бізге хабар берсін!» — деп жарлық шығарып қойған еді.

#### 12


Исаға Бетанияда көрсетілген құрмет

1Құтқарылу мейрамынан[†] алты күн бұрын Иса[†] Бетанияға барды. Сол ауылда Өзі өлімнен қайта тірілтіп алған Елазар тұратын.[*] 2Осы жерде Исаға арнап қонақасы берілді. Марта қызмет етті. Дастарқандас болғандардың ішінде Елазар да Исамен бірге отырды. 3Ал Мәриям бір қадақтай[*] таза, өте құнды иісмайға толы құтыны қолына алды. Осы иісмай нард деген өсімдіктен жасалған болатын. Мәриям оны Исаның аяқтарына құйып, оларды шашымен құрғатты. Үй ішінде майдың жұпар иісі аңқып кетті.[*]

4Исаның шәкірттерінің бірі, кейінірек Оған опасыздық жасаған Яһуда Исқариот:

5— Неліктен осы иісмай сатылып, түскен ақша мүсәпірлерге үлестіріп берілмеді? Оның бағасы бір жылдық жалақыға тең[*] емес пе?! — деп наразылық білдірді. 6Бұл сөзді Яһуда мүсәпірлердің қамын ойлағандықтан емес, ұры болғандықтан айтты. Ортақ қаржы сақталатын әмиянды Яһуда ұстайтын әрі түскен ақшаға қол сұғатын.

7Иса оған қарсы шығып былай деді:

— Мәриямға тиме! Ол осыны істеуі арқылы Менің денемді қабірге қоятын күнгі май жағу салтын алдын ала орындады.[*] 8Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда ғой, ал Мен ұдайы қастарыңда бола бермеймін.

9Исаның Бетанияда екенін көптеген яһудилер біліп қойды. Олар Иса үшін ғана емес, Ол тірілтіп алған Елазарды көру үшін де бұл жерге келді. 10Сондықтан басты діни қызметкерлер[†] оны да өлтіру туралы ақылдасты. 11Өйткені Елазардың басынан өткен кереметке[†] бола яһудилердің көбі олардан бас тартып, Исаға сенім артты.


Исаның Иерусалимге бейбіт Патша ретінде кіруі

12Келесі күні мейрамға жиналған халықтың үлкен тобы Исаның Иерусалимге келетінін естіп, 13қолдарына пальма бұтақтарын ұстап, қала сыртына шықты. Оны:

«Жаратқан Ие[†] мадақталсын! Жаратқанның атынан келе жатқан Исраилдің Патшасы жарылқанған!»[*] — деп айқай салып қарсы алды.

14Иса бір тайқар есекті[*] тауып алдыртып, соған мінген еді. (Зәкәрия) пайғамбардың[†] жазбасында бұл туралы мына тәрізді сөздер айтылған: 15Уа, Сион халқы, қорықпа! Қара, сенің Патшаң саған келе жатыр! Ол тайқар есектің үстінде отыр.[*]

16Шәкірттері бұны сол кезде түсінген жоқ. Дегенмен Иса қайта тіріліп, көкке көтеріліп, Өзінің ұлылығына ие болғанда, олар бұл сөздердің Иса туралы алдын ала жазылғанын және халықтың Оны осылай қарсы алғанын естеріне алды.[*]

17Халық арасындағы көптеген адамдар Исаның Елазарды қабірден шақырып, өлімнен қайта тірілтіп алған кезінде Онымен бірге болған еді.[*] Енді олар сол туралы куәлік етіп айтып жатты. 18Осындай керемет жасағанын естіген жұрт сондықтан да Исаның алдынан шықты. 19Ал парызшылдар[†] өзара: «Көріп тұрсыңдар ғой, бұлай алға баспайсыңдар: жұрттың бәрі[*] Оның соңынан еріп кетті!» — десті.


Исаның шетелдіктермен кездесіп, Өзінің құрбан болуы туралы алдын ала айтуы

20Мейрам кезінде Құдайға ғибадат ету үшін Иерусалимге келгендердің ішінде бірнеше гректер[*] де бар еді. 21Олар Ғалилея аймағындағы Бетсайдадан шыққан Філіпке[*] жақындап келіп: «Мырза,[†] Исамен кездескіміз келеді», — деген тілек білдірді. 22Філіп мұны Әндірге барып айтты, содан екеуі бұл хабарды Исаға жеткізді.

23Иса оларға былай деп жауап берді:

— Көктен келген Менің ұлылыққа жететін уақытым келді.[*] 24Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: егер бидайдың дәні жерге егіліп, жойылмаса, онда ол жалғыз дән болып қалады. Ал егер ол жерге егіліп, көктеп, өзі жойылса, сонда ғана одан көп өнім өсіп шығады.[*] 25Кім өз өмірін бәрінен артық көрсе, сол шынайы өмірден құр қалады. Ал осы күнәкар дүниеде өмірін Құдай[†] үшін қиған әркім оны мәңгілік өмір[†] үшін сақтайды.[*] 26Кім Маған қызмет еткісі келсе, сол Маған ерсін. Мен қайда болсам, қызметшім де сонда болады.[*] Ал Маған қызмет етіп жүрген әркімді Әкем құрметтейді.

27Қазір көңілім қатты толқу үстінде. Мен не айтайын: «Әке, Мені осы күннен құтқара гөр» дейін бе? Қайта, бұл күнге осыны бастан кешіру үшін жеттім ғой. 28Әке, өз атыңды ұлылыққа жеткізе гөр![*] — Сонда көктен: «Мен оны ұлылыққа жеткіздім және бұдан былай да жеткізе беремін!» — деген үн естілді. 29Сол жерде тыңдап тұрған халықтың ішінен кейбіреулері:

— Күн күркіреді, — десе, басқалары:

— Оған бір періште[†] тіл қатқан шығар, — деді.

30Иса оларға:

— Көктегі үн Мен үшін емес, сендер үшін естілді, — деді. 31— Енді осы күнәкар дүние сотталады! Енді осы дүниенің[†] әміршісі[†][*] қуылады! 32Ал Мені жерден көтеріп қойғаннан кейін, адамдардың бәрін Өзім арқылы құтқарылуға шақырамын, — деді.[*] 33Бұл сөзді Иса Өзінің қандай жолмен өлуге тиіс екенін білдіру үшін айтты.

34Жиналған жұрт Исадан:

— Киелі[†] кітаптан[†] біз «Мәсіх[†] мәңгі өмір сүреді» деп үйрендік.[*] Қалайша көктен келген Билеушіні[†][*] жерден көтеріп қою керек дейсіз? Сіз айтып тұрған «көктен келген Билеуші» кім? — деп сұрады. 35Иса оларға былай деп жауап қайтарды:

— «Нұр»[*] тағы біраз уақыт сендермен бірге болады. Өздеріңді қара түнектің баспауы үшін «Нұр» барда жүре беріңдер! Түнекте жүргендер қайда бара жатқандарын білмейді. 36Қастарыңда «Нұр» барда Соған сеніңдер, сонда «Нұрдың адамдары» боласыңдар. — Иса осылай деді де, жұрт көзінен тасаланып кетіп қалды.


Исраилдіктердің сенбеушілігі, ал Исаның тағы да сенімге шақыруы

37Иса олардың көз алдарында көп кереметтер жасаса да, көпшілік Оның Мәсіх екендігіне сенген жоқ.[*] 38Сонымен Ишая пайғамбардың алдын ала айтқан мынадай сөздері дәл келді: Ием[†], біздің хабарымызға азғана кісілер сенді! Жаратқан Иенің құдіретті күші кімге ашық көрсетілді?[*]

39Ишая пайғамбар тағы бір жерде көпшіліктің неліктен сене алмағандығы туралы мына тәрізді сөздер айтқан: 40Ол көздерін соқыр, жүректерін қасарысқан сезімсіз қылған. Сол себептен көздері көрмейді, жүректері түсінбейді, өздері теріс жолдарынан қайтпайды. Әйтпесе оларды рухани[†] дертінен сауықтырар едім.[*]

41Ишая пайғамбар Иеміздің салтанатты ұлылығын көргендіктен,[*] Ол туралы осылай деп алдын ала айтып кеткен еді.

42Ал Исраилдің басшы адамдарының көбі Исаға сенді, бірақ парызшылдар мәжілісханадан[†] шығарып жібермесін деп Оны ашық мойындаған жоқ.[*] 43Себебі олар Құдай беретін құрметті емес, адамнан көретін құрметті көбірек ұнататын.[*]

44Содан Иса дауыстап былай деді: «Маған сенген кісі Өзіме ғана емес, Мені Жібергенге де сенеді, 45әрі Мені көрген кісі Мені Жібергенді де көреді.[*] 46Мен дүниеге келген «Құдайдың Нұрымын». Маған сенімін артқан ешкім қара түнекте қалмайды.[*]

47Кім хабарымды естіп, оны ұстанып сақтамаса, ондайды қазір соттап жатпаймын; Мен адамзатты соттау үшін емес, құтқару үшін дүниеге келдім.[*] 48Бірақ Мені елемей, хабарымды қабылдамағандардың соты дайын тұр: Мен білдірген хабар оларды қиямет[†] күні айыптайтын болады. 49Себебі Мен өздігімнен айтқан жоқпын. Нені және қалай айтуға тиісті екенімді Мені жіберген Әкем Маған тапсырды. 50Оның өсиетінің мәңгілік өмір сыйлайтынын білемін. Сондықтан Әкем Маған не тапсырған болса, соны айтамын».[*]

#### 13


Кішіпейілділіктің үлгісі

1Құтқарылу мейрамының[†] қарсаңы еді. Иса[†] Өзінің бұ дүниеден кетіп, Әкесіне баратын күнінің жақындап қалғанын білді. Бұ дүниедегі өз адамдарын өте жақсы көргендіктен, Иса оларға деген сүйіспеншілігін ақырына дейін ісімен де толық көрсетті.

2Иса шәкірттерімен бірге кешкі асқа отырды. Бұған дейін әзәзіл шайтан Шимон Исқариоттың ұлы Яһуданың жүрегіне Исаға опасыздық жасау ойын ұялатып қойған еді.[*] 3Бірақ Иса Әкесінің бүкіл билікті өз қолына беріп қойғанын, сондай-ақ, Өзінің Құдайдан келіп, Оған тағы қайтып баратынын да білді. 4Содан Иса дастарқан басынан тұрып, сырт киімін шешті де, беліне алжапқыш байлады. 5Бұдан кейін Ол шылапшынға су құйып, шәкірттерінің аяқтарын жуып, беліне байлаған алжапқышпен құрғатып сүрте бастады.

6Иса Шимон Петірдің қасына келгенде, ол:

— Ием[†], Сіз аяғымды жуайын деп жатырсыз ба? — деп сұрады. 7Иса оған:

— Не істеп тұрғанымды сен қазір емес, кейінірек түсінесің, — деді. 8Петір:

— Мен Сізге аяғымды еш уақытта жуғызбаймын, — деп қарсылық білдірді. Иса:

— Егер сені жумасам, онда Менімен тығыз қатынаста бола алмайсың,[*] — деп жауап берді. 9Сонда Шимон Петір:

— Ием, олай болса, аяғымды ғана емес, қолым мен басымды да жуыңыз! — деп өтінді. Иса астарлап:

10— Шомылған кісі тап-таза, оның аяғын ғана жуу керек.[*] Сендер де тазасыңдар, бірақ бәрің емес, — деді. 11Ол Өзіне кімнің опасыздық жасайтынын білді, сондықтан «бірақ бәрің емес» деп қосты.

12Шәкірттерінің аяғын жуып, сырт киімін киіп, орнына отырғаннан кейін Иса:

— Сендерге не істегенімді түсінесіңдер ме? — деген сұрақ қойды. — 13Маған «Ұстаз», «Ием» дейсіңдер. Осылай атағандарың дұрыс, себебі Мен Солмын. 14Ал егер Мен Иелерің және Ұстаздарың бола тұра, аяқтарыңды жусам, сендер де бір-біріңе сондай қызмет көрсетуге тиіссіңдер! 15-16Сендерге өте маңызды шындықты айтып тұрмын: қызметшінің жолы қожайынынан үлкен емес, елшінің жолы да өзін жібергендікінен үлкен емес. Мен сендерге қалай қызмет етсем, сендер де солай етсін деп үлгі көрсеттім. 17Мұны біліп, осылай іс-әрекет етсеңдер, бақытты боласыңдар!


Исаның соңғы кешкі ас кезінде сатқынның кім екенін білдіруі

18— «Сендер тазасыңдар» деген сөзді бәрің туралы айтып тұрған жоқпын. Қайсыларыңды таңдағанымды Өзім білемін, бірақ Киелі[†] жазбадағы мына сөздің орындалуы тиіс: Дастарқандас боп нанымды жеген кісі Мені теуіп жіберу үшін Маған қарсы көтерді өз өкшесін.[*] 19Мен мұны осы сөз әлі орындалмас бұрын айтып тұрмын. Ол кейін орындалған соң, Менің мәңгі Бар Болушы екеніме[*] сендер сенсін деймін. 20Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: Кім Мен жіберген адамды қабылдаса, соның Мені қабылдағаны. Ал кім Мені қабылдаса, оның Мені Жібергенді де қабылдағаны, — деді Иса.

21Осы сөзден кейін Иса іштей қатты толқып, салмақтап:

— Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: араларыңдағы біреу Маған опасыздық жасайды, — деді.

22Шәкірттері Исаның кімді айтып тұрғанын ұқпай, бір-біріне аң-таң болып қарасты. 23Исаның жақсы көретін шәкірті[*] дастарқан басында Оның қасында жантайып жатушы еді. 24Шимон Петір Исаның кімді айтқанын сұрап білші деп жаңағы шәкіртке ымдап белгі[†] берді. 25Анау Исаға бұрылып:

— Мырза,[†] сол адам[†] кім? — деп сұрады. 26Иса:

— Үзім нанды табақтағы тұздыққа батырып, кімге берсем, ол — сол кісі, — деді. Содан кейін Иса қолындағы бір үзім нанды тұздыққа батырып алып, Шимон Исқариоттың ұлы Яһудаға берді. 27Яһуда нанды алысымен әзәзіл шайтан оның бойына еніп алды.[*]

Иса Яһудаға: «Не істегің келсе, соны тезірек істе!» — деді. 28Отырғандардың ешқайсысы Исаның оған неге бұлай дегенін түсінген жоқ. 29Яһуда ортақ қаржы салатын әмиянды[*] ұстайтындықтан, кейбіреулері Иса: «Мейрамға не керектің бәрін сатып ал!» немесе «Мүсәпірлерге садақа бер!» деп оған тапсырма берген шығар деп ойлады. 30Ал Яһуда нанды жеп алған соң тез шығып кетті. Сыртта қараңғы түн еді.[*]


Исаның берген жаңа өсиеті және Петірге арнаған сөзі

31Яһуда шығып кеткеннен кейін, Иса былай деді:

— Енді көктен келген Мен ұлылыққа кенелемін, Өзім арқылы Құдайдың ұлылығы[†] да көрінеді.[*] 32Мен Құдайдың ұлылығын көрсеткенде, Құдай[†] да Менің ұлылығымды паш етеді. Бұл көп кешікпей орындалады.[*]

33Балаларым, енді аз-ақ уақыт қастарыңда боламын, кейін Мені іздейсіңдер. Әлгі яһудилерге айтқан сөзімді қазір сендерге де айтамын: Мен баратын жерге сендер жете алмайсыңдар.[*]

34Сендерге бір жаңа өсиет айтамын: біріңді-бірің жақсы көріңдер! Мен өздеріңді сүйгендей, сендер де бір-біріңді сүйіңдер! 35Менің шәкірттерім екендіктеріңді елдің бәрі өзара сүйіспеншіліктеріңнен білетін болады.[*]

36Шимон Петір:

— Мырзам, Сіз қайда бармақсыз? — деп сұрағанда, Иса:

— Мен баратын жерге сен қазір еріп бара алмайсың, кейінірек соңымнан келесің, — деді. 37Петір:

— Мырза, Сізге қазір неліктен еріп бара алмаймын? — деп сұрады. — Сіз үшін жанымды қиюға дайынмын! — 38Иса оған былай жауап берді:

— Мен үшін жан қиямын дейсің бе? Саған шындығын айтайын: осы түні әтеш шақырғанша сен Менен үш рет танасың!

#### 14


Құдайға апаратын жол — Мәсіх Иса

1— Көңілдерің толқымасын! Құдайға сеніңдер және Маған да сеніңдер! 2Көктегі Әкемнің үйінде тұратын орын көп. Егер солай болмаса, Мен сендерге айтқан болар едім ғой.[*] Енді сол жерден сендер үшін орын дайындауға бара жатырмын. 3Барып, дайындап болғаннан кейін қайтып келіп, Өзім болатын жерде сендерді де болсын деп қасыма алып кетемін. 4Қайда бара жатқанымды да, сонда апаратын жолды да білесіңдер, — деді Иса[†]. Ал Тома:

5— Ием[†], қайда бара жатқаныңызды білмейміз. Онда біз жолды қалай білеміз? — деп сұрады. 6Иса оған:

— Жол, шындық және шынайы өмір Менмін.[*] Мен арқылы болмаса, ешкім де Әкеге бара алмайды. 7Мені жақыннан танысаңдар, Әкемді де білер едіңдер. Оны қазірден бастап білесіңдер және көрдіңдер де, — деп түсіндірді. Філіп:

8— Мырзам,[†] бізге Әкені көрсетіңіз, бізге сол да жеткілікті, — деп өтінді. 9Иса былай деп жауап берді:

— Мен көптен бері қастарыңдамын, сонда да Мені шынымен білген жоқсың ба, Філіп? Кім Мені көрсе, соның Әкені де көргені. Бізге Әкені көрсетіңіз деп неге айтасың? 10Менің Әкеммен, Әкемнің Менімен тығыз байланыста екенімізге[*] сенбейсің бе? Сендерге айтып жүрген сөздерім Өзімдікі емес, Әкемдікі. Сол сияқты Менімен тығыз байланыстағы Әкем Өзінің істерін де Мен арқылы істеп жатыр. 11Менің Әкеммен, Әкемнің Менімен тығыз байланыста екенімізге сеніңдер! Әйтпесе істеген кереметтеріме[†] сүйеніп Маған сеніңдер.

12Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: Мен жасаған кереметтер сияқтыларды Маған сенуші де істейді, тіпті одан да зорларын істейді, себебі Мен Әкеме барамын. 13Менің атымнан[*] Әкемнен не сұрасаңдар да, орындаймын, сонда Әкенің ұлылығы Өзінің (рухани) Ұлы[†] арқылы көрінеді. 14Менің еркіме мойынсұнып бір нәрсе сұрасаңдар, Мен соны орындаймын.


Құдай Рухының сенушілерге қонуы туралы уәде

15Сендер Мені сүйсеңдер, өсиеттерімді орындаңдар! 16Мен көктегі Әкемнен сендермен мәңгі бірге болатын Қамқоршыны[*] жіберуін өтінемін, 17Ол — шындықты білдіретін Киелі Рух.[†] Осы күнәкар дүние[*] Киелі Рухты қабылдай алмайды, себебі Оны көрмейді әрі білмейді. Ал сендер Оны білесіңдер, өйткені Киелі Рух сендермен бірге тұрып, жан дүниелеріңнен орын алады.

18Мен сендерді жетімсіретпей, өздеріңе қайтып келемін.[*] 19Енді аз уақыт қалды, содан кейін осы күнәкар дүние Мені көрмейді, ал сендер Мені көресіңдер. Мен қайта тірілемін, сондықтан сендер де мәңгілік өмірге[†] ие боласыңдар. 20Сол күні сендер Менің Әкеммен, сендердің Менімен, Менің де сендермен тығыз байланыста екенімізді[*] түсінесіңдер. 21Менің өсиеттерімді жүректеріне сақтап, орындап жүргендер — Мені сүйетіндер. Оларды Әкем де сүйеді. Мен де соларды сүйіп, Өзімді оларға жақынырақ таныстырамын.[*] — 22Исқариоттан өзге Яһуда[*] Исадан:

— Мырзам, Сіз қалайша осы дүниеге[†] емес, тек бізге ғана Өзіңізді таныстырмақсыз?[*] — деп сұрады. 23Иса былай деп жауап берді:

— Кім Мені сүйсе, сол айтқан сөздерімді берік ұстанады,[*] әрі Әкем оны сүйеді. Біз сондай адамдарға келіп, өмірлерінен орын аламыз. 24Мені сүймегендер сөздерімді берік ұстанбайды. Сендердің естіп жүргендерің — Өзімнің емес, Мені жіберген Әкемнің сөздері.

25Мен бұл сөздерді әлі де қастарыңда жүрген кезімде айтып тұрмын. 26Ал Әкем Менің атымнан Қамқоршыларың — Киелі Рухты жібереді. Ол Менің сендерге айтқан сөздерімнің бәрін естеріңе салып, рухани[†] өмірлеріңе керектің бәрін үйретеді. 27Мен сендерге амандық пен тыныштық сыйлаймын, Өзімнің тыныштығымды беремін.[*] Менің беретінім осы дүниенің беретін өткінші тыныштығы сияқты емес, сондықтан көңілдерің қобалжып, қорықпаңдар.

28Менің өздеріңе былай дегенімді естігенсіңдер: Мен кетемін, кейін сендерге қайтып келемін. Егер Мені шын көңілмен сүйсеңдер, Әкеме барып, құрметке бөленетініме қуанар едіңдер; себебі Әкем Менен ұлы. 29Сендердің осылар іске асқан кезде Менің айтқандарыма шын сенулерің үшін бұларды қазір алдын ала айтып тұрмын. 30Енді сендермен көп сөйлесе алмаймын, өйткені осы күнәкар дүниенің әміршісі[†] (шайтан) жақындап келе жатыр. Оның билігі Маған жүрмейді.[*] 31Бірақ осы дүние Менің көктегі Әкемді сүйетінімді білсін деп Әкемнің тапсырмасын орындаймын.

Ал енді тұрыңдар, бұл жерден кетейік! — деп Иса сөзін аяқтады.

#### 15


Жүзім бұтасы мен сабақтары туралы астарлы әңгіме

1— Мен «шынайы жүзім бұтасымын», ал көктегі Әкем[*] «жүзім өсіруші». 2Маған ілінген, бірақ рухани[†] жеміс бермейтін әр «сабақты»[*] Әкем кесіп тастайды, ал өнім беретіндерін молырақ берсін деп тазартады. 3Сол сияқты сендер де Менің өздеріңе айтқан сөздеріме сеніп, рухани таза болдыңдар. 4Менімен тығыз байланыста тұрыңдар, сонда Мен де сендермен тығыз байланыста тұрамын.[*] Сабақ өздігінен емес, тек бұтасымен байланыста тұрса ғана жеміс бере алады. Сол секілді сендер де Менімен тығыз байланыста тұрмасаңдар, рухани өнім бере алмайсыңдар.

5Мен «бұтамын», ал сендер «сабақтарымсыңдар». Менімен тығыз байланыстағылармен Өзім де тығыз байланыста тұрамын, сонда олар мол өнім бермек. Ал Менен бөлініп сендер ешбір игілік істей алмайсыңдар. 6Кім Менімен байланыста тұрмаса, сол кесіліп тасталған сабақтар іспетті «сыртқа лақтырылып, кеуіп қалады». Кепкен сабақтар кейін жиналып, отқа жағылып, жанып кетеді.[*] 7Ал егер сендер Менімен тығыз байланыста тұрсаңдар, әрі Менің сөздерім өздеріңмен бірге болса, қалағандарыңның бәрін көктегі Әкемнен сұраңдар, сонда аласыңдар.[*] 8Егер мол жеміс берсеңдер, Менің шәкірттерім боласыңдар. Сол арқылы Әкемнің ұлылығы анық көрінеді.

9Әкем Мені қалай сүйсе, Мен де сендерді солай сүйемін. Сүйіспеншілігімді қабылдай беріңдер! 10Менің Әкемнің өсиеттерін орындап, сүйіспеншілігін қабылдап жүргенімдей, сендер де Менің өсиеттерімді орындасаңдар, сүйіспеншілігімді қабылдап жүресіңдер. 11Бұларды Менің көретін қуанышым сендердікі де болсын, әрі қуаныштарың мейлінше толық болсын[*] деп өздеріңе айттым.

12Сендерге айтатын өсиетім мынау: бір-біріңді Менің өздеріңді сүйгенімдей сүйіңдер! 13Адамның достарына көрсететін ең зор сүйіспеншілігі — олар үшін өмірін құрбан етуі.[*] 14Егер Менің тапсырғандарымды орындасаңдар, Маған доссыңдар. 15Сендерді бұдан былай құл демеймін, құл иесінің не істеп жүргенін білмейді. Қайта, сендерді достарым деп атадым, өйткені Әкемнен естігендерімнің бәрін сендерге білдірдім. 16Сендер Мені таңдап алған жоқсыңдар, қайта, Мен сендерді таңдап алдым: өздерің барып, рухани жеміс берсін, сол жемістерің тұрақты болсын деп тағайындадым. Сонда Менің атымнан[*] не сұрасаңдар, Әкем соның бәрін де береді. 17Сендерге айтатын өсиетім мынау: бір-біріңді сүйіңдер!


Күнәкар дүниенің өшпенділігі

18Күнәкар дүние[*] сендерді жек көрсе, оның сендерден бұрын Мені жек көргенін біліңдер. 19Егер де осы дүниелік[†] болсаңдар, ол сендерді өз адамдары ретінде жақсы көрер еді. Бірақ осы дүниелік емессіңдер, керісінше, Мен сендерді күнәкар дүниенің ішінен таңдап, айырып алдым. Сондықтан да ол сендерді жек көреді. 20Мына айтқан сөзім естеріңде болсын: «қызметшінің жолы қожайынынан үлкен емес».[*] Күнәкарлар Мені қудаласа, сендерді де қудалайды. Олар Менің сөзімді ұстанды ма, жоқ, ендеше сендердің сөздеріңді де ұстанбайтын болады. 21Осының бәрін Менің атымды мойындағандарың үшін сендерге істейді. Себебі олар Мені Жібергенді[*] танымайды.

22Мен дүниеге келіп, оларға сөйлемесем, онда олар айыпты болмас еді. Ал енді кінәларына еш сылтау жоқ. 23Мені жек көргендер сол арқылы Әкемді де жек көреді. 24Егер Мен басқа ешкім жасамаған кереметтерімді[†] араларында жасамаған болсам, олар айыпты болмас еді. Бірақ олар кереметтерімді көргенмен, Өзімді де, Әкемді де жек көреді. 25Алайда солар қадірлейміз дейтін Киелі[†] жазбаларда мынадай сөздер жазылған: Олар Мені себепсіз жек көреді.[*] Бұл сөз осылайша іске асады.

26Мен сендерге Әкемнен бір Қамқоршыны жіберемін: сендерге шындықты білдіретін сол Киелі Рух[†] Әкемнен келіп, Мен туралы куәлік береді.[*] 27Сендер де куәлік бересіңдер, себебі қызметімнің басынан бастап қасымда болып келесіңдер.


#### 16

1Сендерге осының бәрін Маған деген сенімдеріңнен таймауларың үшін айттым. 2Діндар яһудилер сендерді қауымдарынан[†] шығарып жіберетін болады. Тіпті көздеріңді құртқан әркім Құдайға қызмет көрсетіп жатырмын[*] деп ойлайтын күн де туады. 3Олар мұны не Әкені, не Мені танымағандықтан істейді. 4Бұларды айтқандағы мақсатым — сендердің бастарыңа сондай күн туғанда Менің оны алдын ала айтып кеткенімді естеріңе алып, жігерленулерің.


Құдайдың Киелі Рухы — сенушілердің Қамқоршысы әрі Ұстазы

Мен сендерге қызметімнің басында бұларды айтқан жоқпын, себебі өздеріңмен бірге болдым ғой. 5Енді Мен Өзімді Жібергенге қайтып кетемін. Ал бірде-біреуің Менен: «Қайда барасыз?» — деп сұрамайсыңдар. 6Қайта, Менің айтқандарымнан көңілдерің жабырқап, мұңайып тұрсыңдар. 7Сендерге шындығын айтайын: Менің кететінім сендер үшін жақсы! Себебі Мен кетпесем, сендерге Қамқоршыларың (Құдай[†] Рухы) келмейді; ал Мен барған соң, Оны сендерге жіберемін.

8Құдай Рухы келген соң, Ол осы дүниенің[†] күнәсінің, Менің әділдігімнің және Құдайдың сотының қандай екендігіне адамдардың көздерін жеткізеді: 9олардың күнәсі — Маған сенбейтіндіктері;[*] 10әділдігімнің дәлелі — Менің Әкеге баратыным және сендердің бұдан былай Мені көрмейтіндіктерің;[*] 11ал сот — осы күнәкар дүниенің әміршісінің[†] (яғни әзәзіл шайтанның) сотталғандығы.[*]

12Сендерге айтарым әлі де көп, бірақ қазір оның бәрін тыңдауға төзімдерің жете қоймас. 13Алайда шындықты білдіретін Құдай Рухы келгеннен кейін сендерді бар шындыққа жеткізеді. Себебі Ол Өзінен шыққан сөзді емес, көктегі Әкемнен естігенін айтады және болашақта не болатынын сендерге хабарлайды. 14Құдай Рухы Менің ұлылығымды көрсетеді, себебі Ол Менен қабылдаған хабарларды[*] сендерге жеткізбек. 15Әкемдегінің бәрі Менікі де. Сондықтан да «Ол Менен қабылдаған хабарларды сендерге жеткізбек» дедім.


Уақытша қасірет және ұлы жеңіс

16— Біраз уақыттан кейін Мені көрмейсіңдер, тағы біраздан кейін Мені қайта көресіңдер, — деді Иса[†]. 17Сонда кейбір шәкірттері өзара сөйлесіп:

— Ол бізге «Біраз уақыттан кейін Мені көрмейсіңдер, тағы біраздан кейін Мені қайта көресіңдер» дегенде не айтқысы келеді? Әрі «Мен Әкеме барамын» дегені нені білдіреді?[*] 18Және «біраз уақыт» деп нені меңзейді? Біз Оның не туралы айтып тұрғанын түсінбейміз, — десті.

19Иса олардың осы туралы Өзінен сұрағылары келгенін біліп, былай деді:

— «Біраз уақыттан кейін Мені көрмейсіңдер, тағы біраздан кейін Мені қайта көресіңдер» деп айтқаным туралы бір-біріңнен сұрасып жатырсыңдар ма? 20Сендерге өте маңызды шындықты айтайын: сендер жылап, жоқтау айтатын боласыңдар, ал күнәкар дүние қуанатын болады. Сендер қайғырасыңдар,[†] бірақ қайғыларың қуанышқа айналатын болады. 21Әйел босанатын кезде қайғырады, себебі оның қиналатын уақыты жетті. Ал баласын туған соң, дүниеге адам[†] келді деп қуанғанынан қиналғанын ұмытып кетеді.

22Сендер де қазір солай қайғылысыңдар. Бірақ Мен сендерді қайта көремін, сонда қатты қуанасыңдар, қуаныштарыңды ешкім тартып ала алмайды. 23Сол кезде Менен бір нәрсе сұрауларыңның қажеті болмайды. Сендерге өте маңызды шындықты айтамын: Әкеден Менің атымнан[*] не сұрасаңдар, Ол соны береді. 24Бұған дейін Менің атымнан еш нәрсе де сұраған жоқсыңдар. Енді сұраңдар да алыңдар! Сонда шексіз қуанышқа кенелесіңдер.

25Осыларды Мен сендерге астарлап айттым. Бұдан былай астарлап емес, Әкем туралы ашық айтатын кезім де келеді. 26Сол уақытта Менің атымнан сұрайсыңдар; Менің сендер үшін Әкеден өтінуімнің қажеті болмайды, 27өйткені Әкенің Өзі сендерді сүйеді. Себебі сендер Мені сүйіп, Құдайдан келгеніме сенесіңдер. 28Мен Әкеден жерге келдім; кейін жерді тастап, Әкеге қайта ораламын. — 29Сонда шәкірттері:

— Қазір астарлап емес, ашық сөйлеп тұрсыз. 30Енді бәрін білетініңізге көзіміз жетті, өйткені Сізге адамдардың ойларында қандай сұрағы бар екенін сұраудың керегі жоқ. Сондықтан Құдайдан келгеніңізге сенеміз, — деді. 31Иса оларға былай деп жауап берді:

— Енді сенесіңдер ме? 32Сендердің жан-жаққа бытырап, әрқайсыңның өз үйлеріңе кететін уақыттарың келеді, ол тіпті жетіп те қалды. Сонда Мені жалғыз қалдырасыңдар.[*] Бірақ Мен жалғыз емеспін, себебі көктегі Әкем Өзіммен бірге. 33Мен бұларды сендер Менімен тығыз байланыста тұрып, тыныштыққа кенелсін деп айттым. Күнәкар дүниеде қысымшылық көресіңдер; алайда батыл болыңдар: Мен осы дүниені жеңіп шықтым![*]

#### 17


Иеміздің Әкесіне есеп беріп, Өзі үшін мінажат етуі

1Иса[†] осыны айтқаннан кейін, аспанға[†] қарап былай деді:

— Әке, уақыт жетті. (Рухани) Ұлыңды[†][*] ұлылыққа бөлей гөр, сонда Мен Сенің ұлылығыңды көрсете аламын.[*] 2Себебі Сен Маған берген адамдарыңның бәріне мәңгілік өмір[†] сыйлауым үшін күллі адамзаттың билігін Менің қолыма тапсырдың.[*] 3Мәңгілік өмір — Сені, жалғыз шынайы Құдайды, әрі Өзің жерге жіберген Мені, Иса Мәсіхті,[†] жақыннан тану.[*]

4Маған тапсырған ісіңді аяқтап, жерде Сенің ұлылығыңды көрсеттім. 5Әке, әлем жаратылмай тұрып Өзіңмен бірге болғанымда ұлылыққа кенелген едім. Енді Мені өз қасыңда сол ұлылыққа қайтадан кенелте гөр.[*]


Иеміздің шәкірттері үшін мінажат етуі

6Сені Маған күнәкар дүниенің ішінен айырып берген адамдарға Өзіңді таныттым. Олар Сенікі еді, Сен Маған оларды бердің. Олар Сенің сөзіңді берік ұстанып келеді.[*] 7Сенің Маған тапсырғандарыңның бәрінің де Өзіңнен шыққанына енді олардың көздері жетті. 8Себебі Мен Өзің тапсырған хабарды оларға жеткіздім, олар оны қабыл алды. Сенен келгенімді шәкірттерім шынымен түсініп, Мені Өзіңнің жібергендігіңе сенді.

9Олар үшін өтініп жатырмын. Саған бағынбайтын дүние үшін емес, Өзің Маған берген шәкірттерім[*] үшін өтініп жатырмын, себебі олар Сенікі. 10Менікінің бәрі Сенікі, Сенікінің бәрі де Менікі. Бұл адамдар арқылы Менің ұлылығым көрініп тұр. 11Бұдан былай Мен осы дүниеде[†] қалмай, Саған бара жатырмын. Бірақ олар осы дүниеде қалады.

Киелі[†] Әке, Маған берген есіміңнің құдіретімен шәкірттерімді қорғай гөр.[*] Екеуіміздің біртұтас екендігіміздей, олар да біртұтас болсын.[*] 12Мен қастарында болған кезімде оларды Сенің Маған берген есіміңнің құдіретімен қорғап, аман сақтап жүрдім. Құрып кетуге тиісті адамнан басқа бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын.[*] Киелі жазбада сол адамның істейтіні туралы айтылғандар орындалу үшін осылай болды.

13Ал енді Саған бара жатырмын. Бірақ Менің қуанышым толығымен шәкірттерімнің де қуанышы болсын деп осы сөздерді әлі де жерде жүрген кезімде айтып тұрмын. 14Бұларға Сенің хабарыңды білдірдім.[*] Күнәкар дүние оларды жек көріп келеді, себебі Менің осы дүниелік еместігім сияқты, бұлар да сондай емес.[*] 15Сенен оларды осы дүниеден әкете гөр деп емес, әзәзіл шайтаннан[*] қорғай гөр деп сұрап тұрмын. 16Менің осы дүниелік еместігім сияқты, бұлар да осы күнәкар дүниенің адамдары емес. 17Оларды шындығың арқылы Өзіңе бағыштап, таза жүргізе гөр.[*] Сенің сөзің — шындық. 18Мені осы күнәкар дүниеге жібергеніңдей, Мен де бұларды осы дүниеге жіберемін.[*] 19Сенің шындығың арқылы олардың да Өзіңе бағышталулары үшін Мен Өзімді оларға бола Саған бағыштаймын.[*]


Иеміздің болашақ сенушілер үшін мінажат етуі

20Мен бұлар үшін ғана емес, олардың айтқандары арқылы Маған сенетін барлық адамдар үшін де өтініп тұрмын. 21Әке, Мені Өзіңнің жібергендігіңе адамзаттың сенуі үшін,[*] Сенің Менімен, Менің де Сенімен тығыз байланыста тұрғанымыздай, сенушілер де Екеуімізбен тығыз байланыста тұрып, бәрі біртұтас болсын деп өтінемін.[*] 22Солар да Біз сияқты біртұтас болсын деп, Өзің Маған сыйлаған ұлылықты Мен оларға да бердім. 23Мен бұлармен тығыз байланыстамын, Сен де Менімен солайсың. Маған сенетіндер толық бірлікке жетсін! Осылайша Өзіңнің Мені жібергеніңе әрі Мені қалай сүйсең, оларды да солай сүйетініңе[*] адамзаттың көзі жетсін.

24Әке, Маған тапсырған адамдарыңның Өзім болатын жерде болуларын және Өзің Маған сыйлаған салтанатты ұлылығымды көрулерін қалаймын. Бұл ұлылығымды Сен Маған Мені сүйгендіктен әлем жаратылмастан бұрын-ақ сыйлаған едің.[*]

25Әділетті Әке, осы дүние Сені түсінген жоқ, ал Мен Сені түсінемін.[*] Мені Өзіңнің жібергеніңе шәкірттерімнің көздері жетті. 26Маған деген сүйіспеншілігің солардың ішінде де болсын және Өзім де олардың өмірлерінен орын алайын деп оларға Сенің қасиеттеріңді[*] білдірдім және білдіре беремін де.

#### 18


Мәсіхтің тұтқындалған кезінде көрсеткен құдіреті

1Осылай мінажат еткеннен кейін Иса[†] шәкірттерімен бірге (қаланың сыртындағы) Қидрон сайының арғы жағасына өтті. Сол жерде бір бақ бар еді. Иса шәкірттерін ертіп соның ішіне кірді.[*] 2Оған опасыздық еткен Яһуда[*] да бұл жерді білетін, себебі Иса осында шәкірттерімен жиі жиналушы еді.

3Енді Яһуда римдік әскердің бір тобын және басты діни қызметкерлер[†] мен парызшылдар[†] жіберген бірнеше сақшыларды ертіп сонда келді. Олардың қолдарында шамдары, шырақтары және қарулары болды. 4Өзіне не боларын түгел білетін Иса бақтың ішінен шығып, оларға:

— Кімді іздеп жүрсіңдер? — деген сұрақ қойды. 5Олар:

— Назареттік[*] Исаны! — деп жауап берді. Иса:

— Ол Менмін![*] — деді. Опасыз Яһуда да солардың қасында тұрған еді. 6Иса оларға «Ол Менмін!» дегенде, олар кейін шегініп, жерге жығыла кетті.

7Иса оларға тағы да:

— Кімді іздеп жүрсіңдер? — деген сұрақ қойды. Олар:

— Назареттік Исаны, — деп жауап берді. Иса:

8— «Ол Менмін» деп сендерге айттым ғой! Егер Мені іздеп жүрсеңдер, онда мыналарға тимеңдер, кете берсін! — деді. 9Исаның «Сен Маған бергендердің бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын» деп айтқаны[*] осылайша орындалды.

10Шимон Петір беліне семсер[*] байлап алған болатын. Ол соны суырып алып, бас діни қызметкердің малайына[*] қарай сілтеп қалып, оның оң құлағын шауып түсірді. Малайдың аты Мәлік еді. 11Ал Иса Петірге: «Семсеріңді қынабына сал! Әкем Маған белгілеп[†] қойған азапты тартуым керек, соны білмеуші ме едің?»[*] — деп ескертті.


Мәсіхтің басты діни қызметкерлер алдында адал куәлік беруі, ал Петірдің Мәсіхтен үш рет тануы

12Әскер тобы мен мыңбасы және яһуди басшыларының сақшылары Исаны тұтқынға алып, бұғаулады. 13Алдымен Оны Ханасқа[*] апарды. Өйткені Ханас сол жылы бас діни қызметкер болып тұрған Қаяфаның қайын атасы еді. 14Халық үшін бір адамның өлгені жақсы деп яһуди басшыларына кеңес берген сол Қаяфа болатын.[*]

15Шимон Петір және Исаның тағы бір шәкірті[*] Исаның артынан ілесіп отырды. Бұл шәкірт бас діни қызметкермен таныс еді, сондықтан оның сарайының ауласына Исаға еріп кірді. 16Петір сыртта қақпаның алдында қалды. Жаңағы шәкірт, бас діни қызметкердің танысы, сыртқа шығып, қақпашы қызбен[*] сөйлесті де, Петірді ішке кіргізіп алды. 17Қақпаны ашып-жауып тұрған әлгі қызметші қыз Петірден: «Сен де осы Кісінің бір шәкірті емессің бе?» — деп сұрады. Ол: «Жоқ», — деді. 18Малайлар мен сақшылар жылыну үшін от жағып, соның айналасында тұрды, себебі күн суық еді. Петір де олардың қасына барып, жылынып тұрды.


19Бас діни қызметкер Исадан Өзінің шәкірттері мен ілімі туралы жауап алды. 20Иса оған:

— Мен бүкіл жұрттың алдында ашық айтып келемін. Әрдайым барлық яһудилер жиналатын мәжілісханалар[†] мен ғибадатханада[†] тәлім беріп жүрдім. Мен еш нәрсені бүркемелеп айтқан емеспін. 21Сұрақтарды неге Менің Өзіме қойып жатырсыз?[*] Не айтқанымды Мені тыңдағандардан сұраңыз. Менің не дегендерімді солар біледі ғой, — деп жауап берді.

22Иса осыны айтқаннан кейін сонда тұрған сақшылардың бірі Оның бетін шапалақпен тартып жіберіп:

— Сен бас діни қызметкерге қалай-қалай сөйлейсің? — деп зекіді. 23Иса оған:

— Айтқаным дұрыс болмаса, дәлелде; дұрыс болса, Мені неге ұрасың? — деп жауап берді.

24Осыдан кейін Ханас Исаны бұғауланған күйі бас діни қызметкер Қаяфаға жіберді.


25Ал Шимон Петір отқа жылынып тұра берді. Қасындағылар одан:

— Сен де Соның бір шәкірті емессің бе?! — деп сұрады. Ол:

— Жоқ, олай емеспін! — деп мойындамады.

26Сонда бас діни қызметкердің малайларының бірі, Петір құлағын семсермен шауып түсірген кісінің[*] бір туысы тіл қатып:

— Сені бақта Соның қасынан көрдім емес пе? — деді. 27Петір тағы мойындаған жоқ. Сол сәтте-ақ әтеш шақырды.[*]


Мәсіхтің римдік әмірші Пилаттың алдындағы адал куәлігі

28Таң сәріде яһуди дінбасылары Исаны Қаяфаның сарайынан римдік әміршінің[†] сарайына[*] алып барды. Діни салтқа сай арамданбау үшін, яһуди дінбасылары әміршінің сарайына кірген жоқ. Әйтпесе олар Құтқарылу мейрамындағы[†] асқа қатыса алмайтын еді.[*] 29Сондықтан Пилат оларға өзі шығып:

— Мына Кісіге қандай айып тағып тұрсыңдар? — деген сұрақ қойды. 30Олар:

— Бұл қылмыскер болмаса, Оны сізге ұстап әкелмес едік, — деп жауап қайтарды. 31Пилат оларға:

— Сендер Оны алып кетіп, өз заңдарың бойынша соттаңдар! — деді. Яһудилер:

— Біреуге өлім[†] жазасын тартқызу бізге рұқсат етілмеген, — деп жауап берді. 32Өзінің қалай өлуге тиісті екенін меңзеп көрсеткен Исаның сөзі осылай орындалды.[*]

33Сонда Пилат сарайға қайта кіріп, Исаны шақыртып алып:

— Сен «Яһудилердің Патшасысың» ба? — деп сұрады. 34Иса:

— Бұл сөзді өзіңіз айтып тұрсыз ба, әлде басқалар сізге Мен туралы айтты ма? — деп қарсы сұрақ қойды. 35Пилат:

— Мен не, яһудимін бе? Сені маған ұстап әкелген өз халқың және басты діни қызметкерлер ғой. Қандай істер істеп едің? — деді. 36Иса:

— Менің Патшалығым осы дүниелік[†] емес. Егер де Патшалығым осы дүниелік болса, онда Менің қасымда сақшыларым жүріп,[*] олар Мені яһуди басшыларының қолына түсірмеу үшін күрескен болар еді. Бірақ Менің Патшалығым осы дүниелік емес, — деп жауап берді. 37Пилат:

— Сонымен Сен бәрібір Патшасың ғой? — деп сұрады. Иса оған:

— Дұрыс айтасыз, Мен Патшамын. Шындықты ашық жариялау үшін[*] осы дүниеге келдім. Шындықты жақтаушы әркім Менің үніме құлақ салады, — деді. 38Пилат Исадан:

— Шындық деген не? — деп сұрады. Осыны айтты да, тағы да сарайынан шығып, яһуди басшыларына барды. Оларға тіл қатып былай деді:

— Мен Одан ешқандай кінә таппай тұрмын! 39Ал Құтқарылу мейрамында өз салттарың бойынша сендерге бір тұтқынды босатып жіберемін. Енді «Яһудилердің Патшасын» босатып беруімді қалайсыңдар ма? — 40Сонда олар:

— Бұны емес, Бараббаны! — деп қатты айқайлап жауап қайтарды. Ал Барабба ұлтшыл қарақшы[*] болатын.

#### 19


Мәсіхтің әділетсіз азапталып, өлімге кесілуі

1Осыдан кейін Пилат Исаны қамшымен соқтырды. 2Бір топ жасақшы[*] тікенді бұтақшалардан «тәж[†]» өріп, оны Исаның басына кигізді. Оның үстіне бір қызыл шапанды[*] жапты. 3Олар Исаның қарсы алдына тұра қалып: «Яһудилердің Патшасы жасасын!»[*] — деп, шапалақпен бетінен ұра берді.

4Пилат қайтадан сыртқа шығып, яһуди басшыларына:

— Қараңдар, мен Оны сендерге әкеле жатырмын: Одан ешқандай кінә таппай тұрмын, соны біліңдер! — деді.

5Иса[†] басындағы тікен тәжімен, үстіндегі қызыл шапанымен сыртқа шықты. Пилат яһудилерге:

— Қараңдар, сол Адам[†] — Мынау! — деді.

6Басты діни қызметкерлер[†] мен олардың сақшылары Исаны көргенде:

— Айқышқа[†] шегеленсін! Айқышқа! — деп айқай салды. Пилат оларға:

— Оны өздерің алып, айқышқа шегелеңдер! Себебі мен Одан ешқандай кінә таппай тұрмын, — деді. 7Яһуди басшылары оған:

— Біздің Таурат заңымыз[†] бар,[*] сол бойынша Ол өлуге тиіс, себебі Ол Өзін «Құдайдың (рухани) Ұлымын»[†] деп жүр,[*] — деді.

8Пилат осыны естігенде бұрынғыдан бетер қорқып кетті.[*] 9Сарайға қайта кіріп, Исадан:

— Сен қайдан шыққансың? — деп сұрады. Бірақ Иса оған жауап берген жоқ. 10Сонда Пилат:

— Менімен сөйлескің келмей ме? Сені босатып жіберу де, айқышқа шегелетіп өлтіру де менің билігімде екенін білмейсің бе? — деді. 11Иса оған:

— Көктен берілмесе,[*] Маған билігіңіз жүрмес еді. Сондықтан Мені ұстап бергеннің күнәсі[*] сіздікінен де үлкен, — деп жауап қайтарды.

12Содан Пилат Исаны босатып жіберуге тырысты.[*] Бірақ яһуди басшылары:

— Егер Оны босатып жіберсеңіз, Рим патшасының досы емессіз! Өзін-өзі патшамын деген әркім Рим патшасына қарсы! — деп айқай салды.

13Осы сөздерді естіген соң Пилат Исаны сыртқа шығартып, өзі Тастөселген деп аталатын алаңдағы төрелік тағына отырды. Сол алаңның жергілікті аты — Ғаббата. 14Бұл Құтқарылу мейрамынан[†] бір күн бұрын түскі сағат он екілерде болған еді. Пилат яһудилерге:

— Міне, Патшаларың! — деді. 15Бірақ олар:

— Алып кетіңіз Оны, айқышқа шегеленсін! — деп айқай салды. Пилат оларға:

— Мен айқышқа сендердің Патшаларыңды шегелетейін бе?! — деген сұрақ қойды. Басты діни қызметкерлер:

— Рим патшасынан басқа ешқандай патшамыз жоқ! — деп жауап берді.

16Сонда Пилат олардың дегеніне көніп, Исаны айқышқа шегелеп өлтіруге бұйырды.


Мәсіхтің айқышқа шегеленіп, жанын құрбан етуі

Сонымен жасақшылар Исаны ұстап алып кетті. 17Иса айқыш ағашын Өзі арқалап, қаладан шықты да, Маңдайтөбе[*] деп аталатын жерге қарай бет алды. Мұның жергілікті аты — Ғолғота. 18Жасақшылар Исаны басқа екі адаммен бірге, біреуін оң, екіншісін сол жағына, ал орталарына Исаны қойып, үш айқыш ағашқа керіп шегелеп тастап, тік көтеріп қойды.[*]

19Пилат тақтайша жасатып, айқыштың жоғарғы жағына бекіттірді. Оның бетінде «Назареттік Иса — Яһудилердің Патшасы» деп жазылған еді. 20Мұны көптеген яһудилер оқыды, себебі Иса айқышқа шегеленген жер қалаға жақын еді, әрі жазу еврейше, латынша және грекше жазылған болатын. 21Ал яһудилердің басты діни қызметкерлері Пилатқа былай деді:

— «Яһудилердің Патшасы» емес, «Мынау Яһудилердің Патшасымын деді» деп жазыңыз!

22Пилат оларға:

— Мен жазарымды жазып қойдым, — деп жауап қатты.

23Жасақшылар Исаны айқышқа шегелеп, көтергеннен кейін Оның сырт киімдерін төртеуі тең бөлісіп, көйлегін де алды. Көйлегі басынан аяғына дейін тігіссіз тұтас тоқылған еді. 24Сол себепті олар бір-біріне: «Бұны жыртпайық, жеребе салып, кімге түсетінін шешейік», — деді. «Жау жамылғымды бөлісіп алады, киімім үшін жеребе салады» деп Забурда жазылған сөздер[*] осылай орындалды. Мұны жасақшылар жүзеге асырды.

25Иса шегеленген айқыштың қасында Оның шешесі, нағашы әпкесі, Клеопаның әйелі[*] Мәриям және мағдалалық Мәриям тұр еді. 26Иса шешесін және оның қасында тұрған, Өзі жақсы көретін шәкіртін[*] көргенде, шешесіне: «Апа, енді мынау — сіздің ұлыңыз!» — деді. 27Содан кейін шәкіртіне: «Енді осы кісі — сенің анаң!» — деді. Сол сәттен бастап шәкірті Исаның шешесін қамқорлығына алды.

28Тиісті нәрселердің бәрінің түгел орындалғанын білген Иса бұдан кейін: «Мен шөлдеп тұрмын», — деді. Забурда алдын ала жазып қалдырылған бұл тәрізді сөз[*] де осылай іске асты. 29Сол жерде сірке суына толы құмыра тұрған еді. Жасақшылар бір сорғышты сірке суына батырып алып, сайсағыз[*] бұтасының сабағына бекітіп, Исаның аузына тосты. 30Иса сірке суын сорғаннан кейін: «Енді түгел орындалды!» — деді де, басын иіп, жан тапсырды.

31Бұл жұма күні, ал ертеңіндегі сенбі үлкен мейрам[*] болатын. Шегеленгендердің денелерін мейрам күні айқыш ағашта қалдыру яһудилердің діни ережелерін бұзу болып табылар еді. Сондықтан яһуди басшылары Пилатқа барып, шегеленгендерді аяқтарын сындырып өлтіріп, сүйектерін айқыштан алып тастауын өтінді. 32Сонымен жасақшылар келіп, Исамен бірге шегеленген екі кісінің аяқтарын сындырды. 33Алайда Исаның қасына келіп, Оның өліп қалғанын көрген соң, олар Оның аяқтарын сындырған жоқ. 34Бірақ жасақшылардың біреуі Исаның бүйіріне найзасын сұғып алды. Сол заматта қан мен су шыға келді.[*]

35Мұны көрген кісі[*] сендер де сенсін деп бұған куәлік береді. Оның куәлігіне сенуге болады, ол шындықты айтып тұрғанын біледі. 36Киелі[†] жазбалардағы мына тәрізді сөздердің осылай орындалуы тиіс еді: Оның ешбір сүйегі де сындырылмасын![*] Бұл солай болды да. 37Пайғамбарлар[†] жазбаларының тағы бір жерінде: «Олар өздері түйреген Кісіге қарайтын болады» делінген.[*]


Мәйіттің қабірге қойылуы

38Бұдан кейін ариматеялық Жүсіп деген кісі Пилатқа барды. Жүсіп Исадан тәлім алған шәкірті болғанмен, мұнысын яһуди басшыларынан қорыққанынан[*] жасырып келген еді. Осы кісі Пилаттан Исаның мәйітін[*] айқыш ағаштан түсіріп алуға рұқсат сұрады. Пилат бұған келісті. Жүсіп барып, сүйекті айқыштан түсіріп алды.

39Нікөдем де сол жерге келді. Ол мәйітке жағатын мүр мен алоэ шайырының жүз қадақтай[*] қоспасын әкелді. Нікөдем бұрын бір кезде түн ішінде Исаға келіп кеткен болатын.[*] 40Екеуі яһуди халқының дәстүрлі салты бойынша мәйітке осы хош иісті қоспадан сала отырып, оны бәтес орауышқа[*] орады.

41Исаны айқышқа шегелеп өлтірген жердің маңында бір бақ болатын. Бақтың ішінде әлі ешкім қойылмаған бос қабір[*] бар еді. 42Яһуди мейрамының қарсаңы[*] болғандықтан және қабір жақын тұрған соң, олар Исаның сүйегін соның ішіне апарып қойды.

#### 20


Мәсіх қайта тірілді!

1Жексенбі күні[*] әлі қараңғы болған кезде мағдалалық Мәриям (жартастан үңгіп жасалған) қабірге келді. Сонда ол қабірдің аузын бекіткен дәу қақпақ тастың орнынан алынып тасталғанын көрді.[*] 2Содан Мәриям Шимон Петірге және Исаның жақсы көрген шәкіртіне[*] жүгіріп барып, оларға: «Біреулер Мырзамызды[†] қабірден алып кетіпті! Оны қай жерге қойғанын білмейміз!»[*] — деді.

3Петір мен әлгі шәкірт дереу қаладан шығып, қабірге қарай беттеді. 4Екеуі бірге жүгіре жөнелді, бірақ сол шәкірт Петірден жылдамырақ жүгіріп, үңгірдегі қабірге алдымен жетті. 5Ол еңкейіп қарап, бәтес орауыштың[*] жатқанын көрді, бірақ қабірдің ішіне кірмеді. 6Сол сәтте оның соңын ала Шимон Петір де келіп, қабірге кірді. 7Ол да бәтес орауыш пен Исаның беті бүркелген сүлгінің жатқанын көрді. Сүлгі бәтес орауышпен бірге емес, бүктелген күйі бөлек жатыр екен. 8Сонда бірінші болып келген әлгі шәкірт[*] те қабірге кірді. Ол да соны көріп, Исаның тірілгеніне сенді. 9Сол кезде олар Исаның Киелі[†] жазбаларға сай өлімнен қайта тірілуге[†] тиіс екендігін[*] әлі де түсінбейтін.

10Содан кейін екі шәкірт өздері тұрып жатқан үйге қайта оралды.


Қайта тірілген Мәсіхтің мағдалалық Мәриямға көрінуі

11Ал Мәриям үңгірдің алдында жылап тұрды. Жылап тұрған ол қабірдің ішіне еңкейіп қарағанда, 12ақ киімді екі періштенің[†] отырғанын көрді. Біреуі Исаның мәйіті қойылған жердің бас жағында, екіншісі аяқ жағында отыр екен. 13Періштелер Мәриямға:

— Қарындас, неге жылап тұрсың? — деп тіл қатты. Ол:

— Біреулер Мырзамды алып кетіпті! Оны қай жерге қойғанын білмеймін, — деді.

14Мәриям осыны айтқаннан кейін артына бұрылып, Исаның тұрғанын көрді, бірақ Оны танымады. 15Иса[†]:

— Қарындас, неге жылап тұрсың? Кімді іздеп жүрсің? — деп сұрады. Мәриям Оны бағбан екен деп ойлап:

— Мырза, Оны әкеткен Сіз болсаңыз, қайда қойғаныңызды айтыңызшы. Мен Оны сол жерден алып кетейін, — деді. 16Сонда Иса оған:

— Мәриям! — деп үн қатты. Мәриям Исаға бұрылып:

— Раббуни! — деді. Бұл сөз «Ұстаз!» деп аударылады. 17Иса оған:

— Маған жармаспа,[*] себебі Мен әлі де Әкеме көтерілген жоқпын. Одан да бауырластарыма[*] барып, оларға Менің Әкеме, яғни сендердің де Әкелеріңе, өз Құдайыма, яғни сендердің де Құдайларыңа, көтеріліп кететінімді айт! — деп тапсырды.

18Мағдалалық Мәриям шәкірттерге барып, өзінің Иемізді көргенін және Оның осы айтқандарын жеткізді.


Мәсіхтің шәкірттеріне келіп, Ұлы аманатты тапсыруы

19Сол жексенбі күнінің кешінде Исаның шәкірттері жиналып, яһуди басшыларынан қорыққаннан[*] есіктерді бекітіп алған еді. Кенеттен кіріп келген Иса орталарына тұра қалып: «Сендерге амандық пен тыныштық болсын!»[*] — деп батасын берді. 20Осыны айтқаннан кейін Иса оларға екі қолы мен бүйірін көрсетті.[*] Шәкірттері Иелері Мәсіхті[†] көріп қатты қуанды.

21Иса оларға тағы да: «Сендерге амандық пен тыныштық болсын! — деді. — Әкемнің Өзімді осы дүниеге[†] жібергені сияқты, Мен де сендерді адамдарға жіберемін».[*] — 22Осылай дегеннен кейін Иса шәкірттерінің бетіне демін үрлеп: «Киелі Рухты[†] қабыл алыңдар! 23Кімнің күнәларын кешсеңдер, солар кешіріледі, ал кімнің күнәларын кешпесеңдер, солар кешірілмейді»,[*] — деді.


Күмәнданған Томаның Мәсіхті көріп, Оның тірілгеніне сенуі

24Исаның он екі шәкіртінің бірі, Сыңарлас деп те аталған Тома, Иса оларға келген кезде араларында жоқ еді. 25Басқа шәкірттер оған:

— Біз Иемізді көрдік, — дегенде, Тома:

— Мен Оның қолдарынан шегелердің орнын көрмесем, саусағыммен шегелердің орнын сипап, бүйіріндегі тыртығын қолыммен ұстамасам, Оның тірілгеніне еш сенбеймін, — деп жауап берді.

26Бір аптадан кейін Исаның шәкірттері тағы сол үйге жиналды, олармен бірге Тома да болды. Есік бекітілген еді, бірақ Иса кіріп келіп, орталарына тұра қалды да:

— Сендерге амандық пен тыныштық болсын! — деді. 27Содан кейін Томаға: — Менің қолыма саусақтарыңды тигізіп қара, алақаныңды бүйіріме қой және сенімсіз болмай, сенетін бол! — деді. 28Тома Оған:

— Ием[†] менің, Құдайым менің! — деп мойынсұнды. 29Иса:

— Тома, сен Мені көргендіктен Маған сеніп тұрсың. Ал Мені көрмесе де сенетіндер бақытты![*] — деп жауап берді.

30Иса шәкірттерінің көз алдында осы кітапта[†] жазылмаған басқа да көптеген кереметтер[†] істеді. 31Ал жазылғандары Исаның Құтқарушы Мәсіх, Құдайдың (рухани) Ұлы[†][*] екендігіне сендер сенсін, әрі сенімдерің арқылы Онымен тығыз байланыста тұрып,[*] шынайы өмірге ие болсын деген мақсатпен жазылған.

#### 21


Мәсіхтің шәкірттерімен көл жағасында кездесуі

1Бұдан кейін Иса[†] Тіберия көлінің жағасында[*] тағы бір рет шәкірттеріне көрінді. Бұл былай болған еді: 2Шимон Петір, Сыңарлас Тома, Ғалилеядағы Қана қаласынан шыққан Натанайыл, Зебедейдің ұлдары[*] және Исаның тағы басқа екі шәкірті бәрі бірге болды. 3Сонда Петір серіктеріне:

— Мен балық аулауға бара жатырмын, — деді.

— Біз де барайық, — деді олар. Содан барлығы сыртқа шығып, қайыққа мінді. Алайда сол түні олар түк те ұстай алған жоқ.

4Таң сәріде Иса жағада тұрды, бірақ шәкірттері Оның Сол екенін білмеді. 5Иса оларға:

— Жігіттер, балықтарың бар ма? — деп үн қатты. Олар:

— Жоқ, — деп жауап берді.

6— Ауды қайықтың оң жағынан салыңдар, сонда біразын ұстайсыңдар, — деді Иса. Олар ауын тастаған соң, түскен балықтың көптігінен оны тартып шығара алмады. 7Сол кезде Исаның жақсы көретін шәкірті[*] Петірге: «Бұл — Иеміз ғой!» — деді.

«Бұл — Иеміз ғой!» дегенді естігенде, сырт киімсіз жүрген Шимон Петір көйлегін буып алып, суға секірді. 8Басқа шәкірттер де қайықпен жағаға беттеді, олар жағалаудан алыс емес, жүз метрдей жерде жүрген еді. Бұлар балыққа толы ауды сүйретіп келді. 9Жағалауға шыққан олар күйген ағашпен[†] жағылған отты, оның үстіндегі балық пен нанды көрді.

10Иса оларға: «Қазір ұстаған балықтарыңнан әкеліңдер!» — деді. 11Петір суға түсіп, үлкен-үлкен балыққа толы ауды жағалауға сүйреп шығарды, бір жүз елу үш балық бар екен. Балық сонша көп болса да, ау жыртылмапты. 12Иса оларды: «Енді келіп, тамақтаныңдар!» — деп шақырды. Шәкірттердің ешқайсысының: «Кімсіз?» — деп сұрауға батылы бармады. Себебі олар Оның Иеміз екенін білді. 13Иса келіп, нан алып, бұларға үлестіріп, балықтан да берді. 14Бұл Исаның өлімнен қайта тірілгеннен кейінгі үшінші рет шәкірттеріне көрінуі еді.


Мәсіхтің Петірге арнаған тапсырмасы

15Олар тамақтанып алғаннан кейін, Иса Шимон Петірден:

— Жохан ұлы Шимон, сен Мені мыналарға қарағанда көбірек сүйесің бе? — деп сұрады.

— Иә, Ием[†], Сізді жақсы көретінімді білесіз ғой.

— Тоқты-қозыларымды бақ![*]

16Иса екінші рет:

— Жохан ұлы Шимон, сен Мені сүйесің бе? — деп сұрады.

— Иә, Ием, Сізді жақсы көретінімді білесіз ғой. — Иса оған:

— Қойларымды бағып жүр![*] — деп тапсырды.

17Иса үшінші рет:

— Жохан ұлы Шимон, сен Мені жақсы көресің бе? — деп сұрады.

Иса: «Сен Мені жақсы көресің бе?» деп үшінші рет сұрағандықтан Петір мұңайып:

— Ием, Сіз бәрін де білесіз, Сізді жақсы көретінімді де білесіз, — деді. Иса оған:

— Қойларыма қарап жүр! 18Саған өте маңызды шындықты айтамын: жас кезіңде сен беліңді өзің байлап, қалаған жағыңа бардың. Ал қартайғанда қолыңды созып тұрасың,[*] сонда басқа біреу беліңді байлап, барғың келмеген жаққа еріксіз ертіп кететін болады, — деді.

19Иса мұны Петірдің кейінірек қандай ажалмен өлетінін алдын ала білдіру үшін айтты. Сол өлімі арқылы ол Құдайдың ұлылығын[†] паш ететін болды.[*] Иса осыдан кейін оған: «Мен жүріп өткен жолмен жүр!»[*] — деп тапсырды.

20Петір артына бұрылып, Исаның жақсы көретін шәкіртінің ілесіп келе жатқанын көрді. Ол кешкі ас кезінде Исаның қасында жантайып жатып: «Мырза,[†] Сізге опасыздық жасайтын сол адам[†] кім?» — деп сұраған шәкірт еді.[*] 21Петір сол шәкіртті көргенде Исаға:

— Ием, ал мынау ше? — деді. 22Иса:

— Қаласам, Мен қайтып келгенше ол осында болады, онда сенің не шаруаң бар? Өзің Мен жүріп өткен жолмен жүр! — деп жауап берді.

23Бұдан кейін бауырластар[*] арасында «сол шәкірт өлмейді» деген сөз тарады. Бірақ Иса Петірге «өлмейді» деп айтқан жоқ. «Қаласам, Мен қайтып келгенше ол осында болады, онда сенің не шаруаң бар?» деген еді.


Соңғы сөз

24Осының бәріне куә болып, барлығын жазып қалдырған — әлгі шәкірт. Біз оның куәлігінің шынайы екенін білеміз.[*]

25Исаның істеп кеткен көптеген басқа да істері бар. Олар туралы толықтай жазса, жазылуға тиісті кітаптар,[†] менің ойымша, бұл дүниеге сыймас еді. (Аумин)[†]

### Елшіл. істері


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Кіріспе


Елшілердің істері


Жазба туралы мәлімет

«Елшілердің істері» — «Лұқа жазған Ізгі хабардың» жалғасы.

Мәсіх көкке қайтар алдында елшілеріне Иерусалимнен бастап жер жүзінің түкпір-түкпіріндегі бүкіл адамзатқа Ізгі хабарды жеткізу жайындағы Ұлы аманатын тапсырды. Бұл істе қабілет беру үшін Құдай оларға Өзінің Киелі Рухын қондырды. Соның елшілер және өзге сенушілер арқылы әрекет еткені — осы жазбаның басты тақырыбы.

Мәсіх Иса туралы Ізгі хабар тез арада жайылып, көптеген жерлерде сенушілер қауымдары пайда болды. Құдай қауымдарға яһудилерден басқа ұлт адамдарын да қабылдатып, содан туындаған мәселелердің шешімін көрсетті.

Сол кездері бірқатар яһуди дінбасылары сенушілерді қатты қудалап жүрді. Солардың ең белсендісі — Саул (яки Пауыл) бірде Исаның аянын көріп, өзінің жасағандарына өкініп, Құтқарушымыздың адал жолына түсті. Пауыл кейін серіктерімен бірге бірнеше елдерге сапарға шығып, адамдарға Құдайдың Ізгі хабарын табыстады. Елшілер әр түрлі қиыншылықтарға, қуғын-сүргінге душар болса да, Құдайдың сүйіспеншілігі мен құдіретіне кенеліп, Оның тапсырмаларын орындады.

Осылайша «Елшілердің істері» жаңа сенушілер қауымдарының алғашқы отыз жылғы тарихын баяндайды. Олар мәдениеті мен діні әр түрлі халықтарға Хақ Тағала тапсырған Ізгі хабарды жеткізіп, оны кең-байтақ Рим патшалығының астанасына дейін де жариялады. Сенушілердің барған көптеген жерлерінде жаңа қауымдар пайда болды.

Тәптіштеп баяндалған жазбадан бұл қозғалыстың тек адам баласының ісі емес, Хақ Тағаланың жасаған кереметі екендігі айқын көрініп тұр. Құдайдың осы игілікті іс-әрекеті бүгінгі күні де жалғасып, Мәсіх Исаның жер бетіне қайтып келуімен аяқталмақ.

#### 1


Арнау және кіріспе

1Қымбатты Теофил!

Бірінші жазбамда[*] мен Исаның қызметіне кіріскен уақытынан бастап, 2көкке көтерілген күніне дейінгі аралықта не істеп, не үйреткені туралы түгел баяндадым. Ол көкке көтеріліп кетпес бұрын Өзінің таңдап алған елшілеріне[*] Киелі Рухтың[†] жетелеуімен нұсқауларын берді. 3Иса[†] азапталып өлгеннен кейін оларға көптеген сенімді дәлелдер арқылы Өзінің тірі екенін ашық көрсетті: қырық күн бойы Ол елшілеріне көрініп, Құдайдың Патшалығы[†] туралы тәлім беріп жүрді.


Исаның шәкірттеріне Құдай Рухының күшімен Өзіне куә болуды тапсыруы

4Бірде Иса елшілерімен дастарқан басында жиналған кезде оларға былай деп бұйырды:

— Иерусалимнен кетпей, Әкенің өз уәдесін орындауын күтіңдер! Мен сендерге сол туралы айтқан едім ғой. 5Жақияның шомылдыру рәсімі[†] сумен болатын, ал енді біраз күнде сендер Киелі Рухпен шомылдырыласыңдар.[*] — 6Сондықтан елшілер Исаның қасында болғанда Одан:

— Иеміз, Исраил елінің патшалығын осы кезде қайта орнатасыз ба? — деп сұрады. 7Иса оларға былай деп жауап қайтарды:

— Әкем өз еркімен белгілеп[†] қойған мерзімдер мен кездерді білу сендерге бұйырмаған. 8Бірақ Киелі Рух өздеріңе қонғанда Оның құдіретін қабылдайсыңдар. Содан сендер Иерусалимде, бүкіл Яһудея мен Самария аймақтарында және жердің шетіне дейін Маған куә боласыңдар.[*]


Исаның көкке көтерілуі әрі Оның қайта оралуы жайлы берілген уәде

9Иса осылай деді де, олардың көзінше жоғары көтеріліп кетіп, бір бұлт Оны көзден таса қылды.[*] 10Олар аспанға[†] қадала қарап тұрған кезде, кенеттен ақ киімді екі жігіт[*] қастарында пайда болды да, оларға тіл қатып: 11«Уа, ғалилеялықтар! Неменеге бұл жерде аспанға қарап тұрсыңдар? Жаңа қастарыңнан көкке көтеріліп, Құдай[†] қабылдаған Иса көз алдарыңнан көкке қалай кетсе, тура солай қайтып келеді», — деді.


Сенушілер қауымының Құдайға сиынып, Матияның елшілікке тағайындалуы

12Содан кейін елшілер бір шақырым жердегі[*] Зәйтүн тауы деген төбеден Иерусалимге қайта оралды. 13Қалаға кіргеннен кейін олар өздері қонып жүрген жоғарғы бөлмеге көтерілді. Бұлар Петір мен Жохан, Жақып пен Әндір, Філіп пен Тома, Барталмай мен Матай, Әлпей ұлы Жақып пен Діншіл[*] Шимон және Жақып ұлы Яһуда болатын. 14Олар бірнеше әйелдермен, Исаның шешесі Мәриям және Оның інілерімен[*] бірге ниеттес көңілмен осы жерде ұдайы Құдайға сиынып мінажат ететін.

15Сол күндердің бірінде Петір жиналған жүз жиырмадай бауырластарының ортасында тұрып, былай деді:

16— Бауырлар! Исаны тұтқындағандарға жол көрсетуші болған Яһуда туралы Киелі[†] жазбалардағы сөз орындалуға тиісті еді. Киелі Рух мұны ежелде Дәуіт пайғамбар[†] арқылы алдын ала айтқан болатын. 17Яһуда да біз сияқты елші[†] болып, қызметке бірге тағайындалған еді. 18Бірақ ол қылмыс жасап, соның ақысына бір танап жер сатып алды; кейін сол жерінде етпетінен құлап, қарны жарылып, ішектері ақтарылып, өлді. — 19Бұл оқиға Иерусалим тұрғындарының бәріне мәлім болды. Сондықтан олар сатып алынған осы жерді өз тілдерінде «Хакелдама», яғни «Қанды танап», деп атады.

20Ал Забур жырларында мына тәрізді сөздер жазылған: «Тұрған мекені қаңырап бос қалсын, сонда тұратын ешкім де болмасын!» және «Міндетін оның басқа біреу алсын!»[*]

21Сондықтан Иеміз Исаның қайта тірілгеніне куә болып жүрген бізге тағы бір кісі қосылуға тиісті. Бұл — Иеміз бізбен бірге тұрған кезде әрдайым қасымызда жүрген, 22атап айтқанда, Жақия пайғамбар адамдарды теріс жолдан қайтуға шақырып, шомылдыру рәсімінен өткізген кезден бастап, Иса бізден кетіп, Оны көкте Құдай қабылдап алған күнге[*] дейін бізбен бірге болған азаматтардың біреуі болуы керек.

23Сонымен олар екі жігітті: қосымша аты Иуст Барсаба болған Жүсіпті және Матияны ұсынып, 24былай деп Құдайға сиынды: «Уа, Жаратқан Ие,[†] Сен барлық адамдардың көңіліндегісін білесің. Сен осы елшілік қызметті мойнына алуға мына екеуінің қайсысын таңдап алғаныңды білдіре көрші. 25Себебі Яһуда бұл қызметтен безіп, өзіне лайықты жеріне кетті».

26Олар екеуіне жеребе салғанда, жеребе Матияға түсті. Осылайша ол он бір елшінің қатарына қосылды.

#### 2


Киелі Рухтың сенушілерге қонуы

1Алғашқы өнім мейрамы[†][*] келгенде, сенушілердің бәрі бірге болды. 2Сонда кенеттен көктен бір қатты жел соққандай[*] шу естіліп, олар отырған бүкіл үйді[*] алып кетті. 3Сенушілерге жалындай жалаңдаған тілдер көрінді де, бөлініп-бөлініп әрқайсысының үстіне бір-бірден қонды. 4Бәрі Киелі Рухқа[†] кенеліп, Оның өздеріне берген дарынына қарай бөтен тілдерде сөйлей бастады.

5Сол кезде[*] Иерусалимде дүниенің төрт бұрышындағы әр елден келген, Құдайды қастерлейтін яһудилер тұратын. 6Осы шу естілгенде көптеген халық сол жерге жиналып, аңтарылып тұрып қалды. Себебі олардың әрбіреуі тыңдағанда сенушілердің оның тілінде сөйлеп тұрғанын естіді. 7Халық қатты таңғалып: «Мына сөйлеп жатқандардың бәрі ғалилеялықтар емес пе? — десті. — 8Бұл қалайша болып тұр: біз әрқайсымыз олардың өз тілдерімізде сөйлегендерін естіп тұрмыз?! 9Арамызда парттар, мидиялықтар және еламдықтар бар, Месопотамия, Яһудея және Қападоқияда, Понт пен Азия,[*] 10Фрүгия мен Памфүлия аймақтарында, Мысырда және Либияның Күренеге жақын өлкелерінде тұратындар бар; арамызда Римнен келген қонақтар — яһудилер және яһуди дініне кіргендер, сондай-ақ, 11криттіктер мен арабтар да бар. Бірақ әрқайсымыз мына кісілердің Құдайдың ұлы[†] істерін өз тілдерімізде жариялап жатқанын естіп тұрмыз!»

12Бәрі аң-таң болып не істерін білмей, бір-бірінен: «Бұл нені білдіреді екен?» — деп сұрасты. 13Ал кейбіреулері мысқылдап: «Сірә, олар тәтті шарапқа тойып алған шығар», — деді.


Елші Петірдің жиналған көпшілікке Ізгі хабарды жеткізуі

14Сонда Петір өзге он бір елшімен бірге орнынан тұрып, қатты дауыспен халыққа былай деп сөйлеп кетті:

— Уа, халайық, яһудилер және Иерусалимде тұрып жатқан сендердің барлығың! Сендерге мұның мәнісін түсіндірейін, сөзіме құлақ түріңдер!

15Бұлар сендер ойлағандай ішіп алған емес, қазір уақыт таңертеңгі тоғыз ғой. 16Қайта, ежелде Жоел пайғамбар[†] айтқан мына тәрізді сөздер енді орындалып жатыр: 17Осы заманның аяғында Мен өз Рухымды бүкіл адамзаттың үстіне құямын, — дейді Құдай[†]. — Ұл-қыздарың пайғамбарлық сөз айтады,[*] жас жігіттерің аян, қарттарың түс көреді. 18Сол күндері Мен тіпті құл-күңдерімнің үстіне Киелі Рухымды төгемін. Сонда олар да пайғамбарлық сөз айтады. 19Мен аспанның[†] биігінде кереметтер[†] жасаймын әрі төменде, жер бетінде, ғажап істер істеймін: қан, от және бұрқыраған түтін пайда болады.[*] 20Жаратқан Иенің[†] ұлы да салтанатты (соты) күні келердің алдында күн — қара түнек, ай — қан қызыл болады. 21Ал Иеміздің атын атап Оған сиынған әркім құтқарылады.[*]

22Уа, исраилдіктер, мына сөзді тыңдаңдар: Құдай сендердің көз алдарыңда назареттік Исаға зор құдіретпен кереметтер жасатқан еді. Ол солар арқылы Өзінің Исаны жібергендігіне куәлік берді. Құдай бұларды Иса[†] арқылы араларыңда істеді, соны өздерің білесіңдер. 23Ал Иса Құдайдың еркімен және алдын ала білуімен құрбан етілді: сендер Оны Құдайға мойынсұнбаған шетелдіктердің қолымен айқышқа[†] шегелетіп өлтірттіңдер! 24Бірақ Құдай Исаны өлім[†] тұзағынан[*] босатып, тірілтіп алды. Өйткені Оның өлім құрсауында қалуы мүмкін емес болатын. 25Дәуіт пайғамбар Ол туралы былай деген:


«Ықылас-ниетім әрдайым Иемде,
Оң жағымда Ол Маған жар боп келеді:
Жағдайым шайқалмайды ешбір кезде.
26Содан жүрегім шаттыққа толады,
Мәз-мейрам боп тілімнен бал тамады,
Саған сенгенімнен тәнім тыншиды.
27Сен жанымды о дүниеге[†] қимайсың,
Қасиетті[†] Адамыңның тәнін шірітпейсің.
28Шын өмір жолын Маған көрсетесің,
Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің».[*]


29Ағайындар, мен сендерге бабамыз Дәуіт туралы еш қаймықпай ашық айта аламын: ол дүние салып, мәйіті қабірге қойылды. Оның қабірі біздің елімізде күні бүгінге дейін сақталып келеді. 30Ал Дәуіт пайғамбар болды және оның тағына бір Ұрпағын отырғызуға Құдайдың өзіне ант еткенін білді.[*] 31Сондықтан Дәуіт келешекке көз жіберіп, (өз Ұрпағы) Мәсіхтің[†] қайта тірілуі[†] туралы алдын ала айтқан болатын: Мәсіхтің жаны о дүниеге қиылмады, әрі Оның тәні шіріп кетпеді![*] 32Осы Исаны Құдай қайта тірілтіп алды, біз бәріміз соған куәміз!

33Иса Құдайдың құдіретімен көкке көтеріліп, Әкеден уәделі Киелі Рухты алған соң, Оны біздің үстімізге құйып сыйлады. Мұны өздерің естіп және көріп тұрсыңдар. 34Себебі Дәуіттің өзі көкке көтеріліп кеткен жоқ. Алайда ол (Забурда) былай деген ғой: 35«Жаратқан Ие менің Иеме былай деп айтқан: Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда».[*]

36Сондықтан бүкіл Исраил халқы мынаны анық білсін: Құдай сендер айқышқа шегелеткен осы Исаны «Иеміз» және «Мәсіх»[*] етіп тағайындады!

37Халық мұны естігенде жүректері қарс айырылып, опық жеді. Олар Петір мен басқа елшілерден:

— Ағайындар-ау, біз енді не істеуіміз керек? — деп сұрады. 38Петір оларға былай деп жауап берді:

— Әрқайсың күнәларыңның кешірілуі үшін теріс жолдан қайтып, Иса Мәсіхтің атымен[*] шомылдыру рәсімінен[†] өтіңдер! Сонда сендер Құдайдың сыйын — Оның Киелі Рухын қабылдайсыңдар. 39Себебі бұл уәде сендерге, балаларыңа және алыстағылардың бәріне: Құдайымыз — Жаратқан Ие шақыратын барлығына да арналған. — 40Петір тағы көптеген сөздермен оларға: — Мына азғын ұрпақтың арасынан шығып, (Құдайдың қаһарынан) құтқарылыңдар! — деп жалына ескертті.

41Петірдің сөзін қабылдағандар шомылдыру рәсімінен өтті. Осылайша бұл күні қауымға[†] үш мыңдай адам[†] қосылды.[*]


Мәсіхке сенушілердің қауымдық өмірі

42Сенушілер елшілердің беріп жүрген тәлімін, өзара қарым-қатынастарын, нан үзу рәсімін[†][*] және Құдайға сиынуды берік ұстанып, жалғастыра берді.

43Елдің бәрін үрей биледі, себебі елшілер арқылы Құдайдың құдіретін көрсеткен көптеген керемет істер болып жатты. 44Мәсіхке сенушілердің барлығы біртұтас қауым болып, заттарын ортақ ұстады; 45иеліктеріндегі жер танаптары мен дүние-мүліктерін сатып, содан түскен қаржыдан әркімге керегінше беріп отырды. 46Олар күн сайын ғибадатханада[†] ниеттес көңілмен бірге болды; сонымен қатар өз үйлерінде де бас қосып, нан үзу рәсімін[*] орындап, ақпейілмен қуана бірге тамақ ішіп отырды, 47әрі Құдайды мадақтап дәріптеді. Бүкіл халық оларды ұнатты, ал Иеміз күн сайын тағы басқа адамдарды құтқарып, қауымына қосып отырды.

#### 3


Елші Петірдің сал қайыршыны кереметпен сауықтыруы

1Осы күндердің бірінде Петір мен Жохан күндізгі сағат үште,[*] яғни Құдайға сиынатын мезгілде, ғибадатханаға[†] өрлеп бара жатты. 2Кісілер тумысынан сал болып келген бір ер адамды күн сайын ғибадатхананың «Көрікті қақпасының» қасына көтеріп алып келіп, отырғызып қоятын. Сол жерде ол ғибадатхана ауласына енгендерден қайыр сұрайтын. 3Кіріп келе жатқан Петір мен Жоханды көргенде, әлгі сал адам[†] олардан қайыр сұрады. 4Бұлар оған көз салып, Петір: «Бізге қара!» — деді. 5Сал адам екеуіне қадала қарап, бір нәрсе берер деп үміттеніп қалды. 6Бірақ Петір: «Менде күміс пен алтын жоқ. Дегенмен саған барымды беремін: назареттік Исаның атынан[*] айтамын: орныңнан тұрып, жүріп кет!» — деді де, 7оны оң қолынан ұстап демеді. Сол сәтте-ақ оның аяғы мен тізесіне күш бітіп, 8ол ұшып тұрып, жүріп кетті. Содан әлгі адам екі елшімен бірге ғибадатхана ауласына кіріп, әрі-бері жүріп, секіріп, Құдайды мадақтаумен болды. 9Күллі жұрт оның жүріп кеткенін және Құдайды мадақтағанын көрді. 10Олар бұның ғибадатхананың «Көрікті қақпасының» жанында отырып, қайыр сұрайтын сал кісі екенін танып, онымен болған оқиғаға таңғалып, қатты абыржыды.


Елші Петірдің ғибадатхана алаңына жиналған халыққа арнаған сөзі

11Әлгі кісі Петір мен Жоханнан екі елі ажырамай қойды. Аң-таң болған бүкіл жұрт солардың қасына, ғибадатхананың Сүлеймен атындағы бағаналы ғимаратына[*] жиналды. 12Мұны көрген Петір халыққа арнап былай сөз сөйледі:

— Уа, исраилдіктер, сендер бұған неменеге таңғалып тұрсыңдар? Мынаның жүріп кетуіне өз күшімізбен немесе құдайшылдығымызбен себепші болғандай бізге неге қарай қалдыңдар? 13Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайы, яғни біздің ата-бабаларымыздың сиынған Құдайы,[*] Өзінің Қызметшісі[*] Исаны ұлылыққа бөледі. Соны Пилат босатып жібермекші болған еді. Бірақ сендер опасыздық жасап, Пилаттың алдында Одан танып бас тарттыңдар. 14Қасиетті[†] және әділ Кісіден бас тартып, бір қанішердің босатылуын талап еттіңдер; 15ал шынайы өмірдің Бастауын өлтірттіңдер! Бірақ та Құдай[†] Оны өлімнен қайта тірілтіп алды, бұған біз куәміз!

16Ал енді, өздерің танып, көріп жүрген мына кісіге Исаның құдіреті[*] күш-қуат беріп сауықтырды. Өйткені Оның есіміне сендік. Иә, Иса[†] берген сенім сендердің көз алдарыңда оның денсаулығын түгелімен қалпына келтірді.

17Ағайындар, сендер де, басшыларың да білместік істегендеріңді білемін.[*] 18Ал Құдай барлық пайғамбарлардың[†] аузымен Өзі жіберетін Құтқарушы Мәсіх[†] сондай азаптар шегеді деп алдын ала жариялатқан хабарларын[*] осылайша жүзеге асырды. 19Сондықтан теріс жолдан қайтыңдар! Сонда Құдай Ие күнәларыңды кешіріп, 20сендерге рухтарыңды жаңғыртатын мезгілді сыйлайды, әрі өздерің үшін алдын ала тағайындаған Құтқарушы Мәсіх — Исаны жібереді. 21Барлық нәрсе қалпына келетін уақытқа[*] дейін Құдай Мәсіхті Өзіне қайтарып алды. Сол күндерді Құдай қасиетті пайғамбарларының аузымен баяғыда-ақ жариялап қойған болатын. 22Мұса ата-бабаларымызға былай деген еді ғой: «Құдай Иелерің сендерге мен сияқты бір Пайғамбарды бауырларыңның арасынан шығарады. Соның айтқандарының бәрін тыңдаңдар! 23Осы Пайғамбардың айтқандарын тыңдамайтын әрбір адам халқының ішінен аластатылсын».[*] 24Самуилден бастап одан кейінгі барлық пайғамбарлар да осы күндері болған оқиғаларды алдын ала айтып кеткен.

25Сендер пайғамбарлардың ұрпағысыңдар, Құдайдың ата-бабаларыңмен жасаған Келісімін[†] мұра етесіңдер. Ол Ыбырайымға: «Сенің ұрпағың арқылы жер бетіндегі барлық ұлттарға ақ батам қонатын болады»[*] деген еді ғой. 26Сондықтан Құдай Өзінің Қызметшісін өлімнен тірілтіп алып, әрқайсыңды зұлымдықтарыңнан қайтарып, жарылқау мақсатында Оны ең алдымен сендерге жіберді.

#### 4


Екі елші Жоғарғы кеңестің алдында

1Петір мен Жохан жиналған жұртқа әлі де сөйлеп тұрған кезде оларға діни қызметкерлер,[†] ғибадатхана[†] сақшыларының басшысы және өзге саддукейлер[†][*] де келді. 2Олар екеуінің халыққа тәлім беріп, «Иса[†] өлімнен қайта тірілді»[*] деп жариялап жүргендеріне наразы болды. 3Содан олар Петір мен Жоханды тұтқындап, келесі күнгі таңертеңге дейін түрмеде ұстады. Себебі мезгіл кеш болып қалған еді. 4Петірдің уағызын тыңдағандардың көбі сенімді қабылдап, қауымдағы[†] ер адамдардың саны бес мың шамасында болды.[*]

5Келесі күні таңертең яһудилердің басшылары, рубасылары және дін мұғалімдері Иерусалимде жиналды. 6Бас діни қызметкер Ханас әрі Қаяфа, Жохан, Ескендір және басты діни қызметкер әулетінің тағы басқа кісілері де түгел сол жерде болды. 7Олар екі елшіні ортаға шығарып:

— Сендер мұны қандай күшпен, кімнің атынан істедіңдер? — деген сұрақ қойды. 8Киелі Рухқа[†] ерекше кенелген Петір оларға былай жауап берді:

— Халықты басқарушылар мен рубасылары! 9Біз бүгін: «Ол кім арқылы сауықты?» деп, ауруға жасаған жақсылығымыз үшін тергелмек болып жатырмыз. 10Ендеше бәріңіз де біліп алыңыздар, бүкіл Исраил халқына да мәлім болсын: сіздер айқышқа[†] шегелетіп өлтірткен, ал Құдай[†] өлімнен қайта тірілткен назареттік Иса Мәсіхтің[†] атынан[*] мына кісі сауығып, қарсы алдарыңызда тұр.

11Иса — құрылысшылар, яғни сіздер, менсінбей бас тартқан Тас.[*] Ол «енді үйдің басты іргетасына айналды!»

12Исадан басқа ешкім де бізді (Құдайдың қаһарынан) құтқара алмайды! Аспан[†] астында бізді құтқаратын басқа ешкімнің есімі адамдарға бұйырылмаған![*]

13Кеңес мүшелері Петір мен Жоханның батылдығын көріп, олардың арнайы діни даярлықтан өтпеген қарапайым адамдар екенін байқағанда таңғалды. Сондай-ақ, олар екеуінің Исаның шәкірті болғанын білді. 14Алайда қастарында тұрған сауыққан кісіні көріп, қарсы ештеңе айта алмады. 15Оларға: «Жоғарғы кеңестен[†] шығыңдар!» — деп бұйырды да, өзара ақылдасып: 16«Мына кісілерге не істесек екен? Олар арқылы бір кереметтің[†] жасалғаны анық, бұл Иерусалимде тұрып жатқандардың бәріне белгілі,[†] онымен таласа алмаймыз. 17Дегенмен бұл іс халыққа одан бетер тарап кетпес үшін, бұдан былай сол Есімді атап ешкімге сөйлемеңдер, олай етпеген күнде жазаға тартамыз деп қатаң тыйым салайық», — десті. 18Әлгілерді шақырып алып, оларға:

— Исаның атымен ешқандай уағыз айтпаңдар да, тәлім бермеңдер де! — деп тыйым салды. 19Бірақ Петір мен Жохан оларға:

— Құдайды емес, сіздерді тыңдау Оның алдында жөн болар ма екен? Мұны өздеріңіз ойлап көріңіздерші! 20Ал біз көріп-естігендеріміз туралы үнсіз қала алмаймыз, — деп жауап берді.

21Жоғарғы кеңес болған оқиғаға бола Құдайды дәріптеп жүрген халықты ескеріп, екі елшіні жазалаудың ретін таппай, оларды қорқыта түсіп, жөндеріне жіберді. 22Себебі көп жылғы ауруынан сауығып, кереметті басынан кешірген кісінің жасы қырықтан асып кеткен еді.[*]


Сенушілердің Құдайдан батылдық сұрап сиынуы

23Өздерін босатқаннан кейін Петір мен Жохан қауымдастарына барып, басты діни қызметкерлер мен рубасыларының өздеріне айтқандарын түгел баяндап берді. 24Сенушілер осыны естігенде ниеттес көңілмен Құдайға сиынып, дауыстап былай деді:

— Уа, Әлемнің Әміршісі,[†] көк пен жерді, теңізді және олардағы нәрселердің бәрін жаратқан Сенсің! 25Өзіңнің қызметшің — арғы атамыз Дәуіттің аузымен Киелі Рух арқылы былай дедің:


«Неге халықтар жатыр ашуланып,[*]
Ұлттар іске аспайтын жоспарлар құрып?
26Жаратқан мен Оның қойған Патшасына[*]
Әлемнің патшалары қарсы тұрып,
Әкімдер кеңесіп жатыр бірігіп».[*]


27Рас, осы қалада Ирод пен Понти Пилат[*] Өзіңе бағынбаған ұлттармен және Исраилдің руларымен бірігіп, Өзің Патша етіп тағайындаған қасиетті[†] Қызметшің[*] Исаға қарсы одақтасты. 28Алайда олардың іске асырғаны — Сенің құдіретті еркің алдын ала белгілеген жоспарың ғана.

29Ал енді, уа, Иеміз, олардың қоқан-лоқысын көріп, құлдарыңа Сенің сөзіңді зор батылдықпен уағыздайтын күш бере гөр! 30Қолыңды созып ауруларды сауықтыра гөр, қасиетті Қызметшің Исаның атынан кереметтер мен ғажап істер жасап құдіретіңді көрсете гөр![*]

31Олар сиынып болғаннан кейін өздері жиналып отырған жер қозғалып кетті. Бәрі Киелі Рухқа кенеліп,[*] Құдай сөзін батылдықпен уағыздады.


Сенушілердің өзара тату болып, бір-біріне жәрдемдесуі

32Сенушілердің қауымы ой-ниеттері бірдей шын жүректен ынтымақтас болды.[*] Ешкім қолындағы мал-мүлкін өз меншігім демей, олар барлығымен бөлісті.[*] 33Елшілер Иеміз Исаның қайта тірілгендігі туралы зор жігермен куәлік берді. Осылайша олардың бәріне Құдайдың мол рақымы жауды.

34Араларында жоқшылық көрген ешкім болған жоқ. Себебі жері немесе үйлері барлар керек болғанда меншіктерін сатып, ақша түсіріп, 35оны елшілердің алдына әкеліп қойып отырды. Осыдан әркімге керегінше берілді. 36Мысалы, Леуі руынан шыққан кипрлік Жүсіп есімді адам[†] болды. Елшілер оған Барнаба[*] — аударғанда Жігерлендіруші деген қосымша ат берген еді. 37Барнаба өзінің меншікті егістік жерін сатып, түскен ақшаны алып келіп, елшілердің алдына қойды.

#### 5


Екі жүзді ерлі-зайыптының жазалануы

1Анани есімді кісі мен әйелі Зәпира да бір меншікті жер танабын сатты. 2Бірақ Анани түскен ақшаның бір бөлігін жасырып алып қалып, тек қалғанын ғана елшілердің алдына апарып қойды. Бұл туралы әйелі де хабардар болды.

3Сонда Петір Ананиға былай деді: «Анани, неге жүрегіңе шайтанды ұялатып,[*] Киелі Рухты[†] алдап,[*] жеріңнен түскен ақшаның бір бөлігін жасырып алып қалдың? 4Ол сенің меншігің болып қалмайтын ба еді? Сатқаннан кейін де түскен ақшаға еркін ие болатын едің ғой. Неліктен жүрегіңде осылай істеуге шешім қабылдадың? Сен тек адамды емес, Құдайды да алдамақ болдың».[*]

5Анани осы сөздерді естісімен құлап түсіп, жан тапсырды. Мұны естігендердің бәрін қатты үрей биледі. 6Жас жігіттер орындарынан тұрып, Ананидың мәйітін кебінге орап, алып шығып, қабірге қойды.

7Шамасы үш сағат өткенде оның әйелі сол үйге кірді. Ол не болғанын әлі білмейтін еді. 8Петір одан:

— Айтшы, сендер жерді осы бағаға саттыңдар ма? — деп сұрады. Әйел:

— Иә, сол бағаға, — деп жауап берді. 9Сонда Петір:

— Қалайша сендер Жаратқан Иенің[†] Рухын[*] алдауға бола ма деп сынауға келістіңдер? Міне, күйеуіңнің мәйітін қабірге қойғандар есіктен кіріп келе жатыр. Олар сені де алып шығады, — деді.

10Әйел лезде-ақ Петірдің алдына құлап түсіп, жан тапсырды. Ішке кірген жас жігіттер оның өліп қалғанын көріп, алып шығып, күйеуінің қасына қойды. 11Бүкіл сенушілер қауымын[†][*] және мұны естіген басқалардың бәрін де қатты үрей биледі.


Елшілердің көп кереметтер істеуі

12Ал Иеміз елшілері арқылы ел ішінде көп кереметтер[†] істеп, құдіретін көрсетті. Сенушілердің барлығы ниеттес көңілмен ғибадатхананың[†] Сүлеймен атындағы бағаналы ғимаратында жиналып жүрді. 13Бөтендерден ешкімнің де оларды мазалауға[*] батылы бармады, ал халық бұларды дәріптеп мақтады. 14Барған сайын көптеген кісілер: еркектер де, әйелдер де Иемізге сенім артып, Оның қауымына қосылып жатты. 15Петір жандарынан өткенде, тым болмаса, оның көлеңкесі түссін деп жұрт ауру адамдарды көшеге шығарып, төсеніштер мен зембілдерге жатқызып қойды. 16Иерусалимнің маңайындағы қалалардан да халық ағылып, науқастары мен жын қинаған кісілерін алып келді. Солардың бәрі сауығып кетті.


Елшілердің қамалып, кереметпен босатылуы және Жоғарғы кеңесте Исаны мойындауы

17Сол кезде бас діни қызметкер[†] мен оның жақтастарының бәрі, яғни саддукейлер[†] тобының мүшелері, елшілерді қызғаныштан көре алмай, іштері күйді. 18Оларды тұтқындатып, мемлекеттік түрмеге қаматты. 19Ал Жаратқан Иенің бір періштесі[†] түнде түрменің қақпаларын ашып, оларды шығарды да: 20«Ғибадатханаға барып, халыққа осы Жаңа өмір жайлы Ізгі хабарды түгел жариялаңдар!» — деді. 21Елшілер оның айтқанына құлақ асып, таң ата ғибадатханаға барып, халыққа тәлім берді.

Осы екі арада жақтастарын ертіп келген бас діни қызметкер Жоғарғы кеңесті,[†] яғни Исраилдің басшыларының бүкіл мәжілісін, жинап алды. Содан олар елшілерді алып келуге түрмеге адамдарын жіберді. 22Қызметшілер оларды түрмеден таппай, қайта оралды. 23«Біз түрменің мұқият бекітілгенін, күзетшілердің қақпалардың алдында тұрғанын анықтадық. Бірақ ашқанда ішінен ешкімді таппадық», — деп баяндады. 24Ғибадатхана сақшыларының бастығы және басты діни қызметкерлер мұны естігенде оның немен аяқталарын білмей, аң-таң болды.

25Ал біреу келіп: «Сіздер түрмеге жапқан кісілер ғибадатханада халыққа тәлім беріп тұр!» — деп мәлімдеді. 26Сақшылардың бастығы қасындағы адамдарымен сол жерге барып, елшілерді алып келді. Бірақ зорлық болған жоқ, себебі олар тас лақтырып өлтірер деп халықтан қорықты. 27Келіп, Жоғарғы кеңестің алдында тұрған елшілерді бас діни қызметкер тергеуге алды.

28— Біз сендерге сол Адамның атынан тәлім беруге қатаң тыйым салған жоқпыз ба? Алайда сендер ілімдеріңді бүкіл Иерусалимге таратыпсыңдар. Осылайша сол Адамның қанын біздің мойнымызға артпақсыңдар,[*] — деді ол. 29Петір мен өзге елшілер былай деп жауап берді:

— Адамдарды емес, Құдайды көбірек тыңдау керек қой! 30Ата-бабаларымыздың сиынатын Құдайы сіздер ағашқа[†] іліп өлтірген Исаны қайта тірілтіп алды. 31Құдай[†] Оны көкке көтеріп, Көсем және Құтқарушы ретінде Өзінің оң жағындағы ең құрметті орынға көтеріп жайғастырды. Осылай Ол Исраилдің бетін теріс жолдан қайтарып, күнәларын кешірмек. 32Біз де, Киелі Рух та бұл оқиғаларға куәміз. Құдай осы Киелі Рухын Өзіне бой ұсынғандарға сыйға береді.[*]

33Жоғарғы кеңес осыны естігенде жарылып кетердей ашуланып, елшілерді өлтірмекші болды. 34Алайда араларындағы Гамалиел есімді бір парызшыл[†] адам[†] орнынан тұрды. Ол бүкіл халық сыйлаған заң мұғалімі[*] болатын. Гамалиел елшілерді біраз уақытқа ғимараттан шығаруға бұйырып, 35сөз сөйлей бастады:

— Қадірлі исраилдіктер, елдестерім! Бұл адамдарға не істегілеріңіз келетінін жақсылап ойланыңыздаршы! 36Өздеріңіз білетіндей, біраз жыл бұрын Теуда ел алдына шығып, өзін ұлы көсеммін деп[*] жариялап, оған төрт жүзге жуық адам қосылды. Бірақ ол өлтіріліп, оған ергендер шашырап, жоқ болып кетті.[*] 37Одан кейін халық санағы кезінде ғалилеялық Яһуда ел алдына шығып, соңынан көп халықты ертіп, көтеріліске шығарды. Оның да көзі құртылып, оған ергендер қуылып, тарап кетті. 38Ал енді сіздерге айтатыным мынау: бұл кісілерге тимеңіздер, босатып жіберіңіздер. Себебі егер бұл әрекет адам бастаған іс болса, ол өзінен-өзі құриды, 39бірақ Құдайдан болса, оны құрта алмайсыздар, тіпті Құдайға қарсы күресетін боласыздар.

Гамалиелдің сөзі қошталды. 40Содан олар елшілерді шақыртып, қамшылап соқтырды.[*] Оларға бұдан былай Исаның атынан уағыз айтуға қатты тыйым салып, босатып жіберді. 41Жоғарғы кеңестен шыққан елшілер Иеміз Исаның аты үшін қорлық көруге лайық деп саналғандарына қуанды.[*]

42Олар күн сайын ғибадатханада және үйлерде[*] тәлім беріп, Исаның Мәсіх[†] екендігін уағыздауларын тоқтатқан жоқ.

#### 6


Қауымның жеті қызметшісінің тағайындалуы

1Мәсіхтің[†] жолын қуушы шәкірттердің саны өсіп келе жатқан осы күндері грекше сөйлейтін шетелдік яһудилер еврейше сөйлейтін жергіліктілермен ренжісіп қалды. Себебі күнделікті тамақпен қамтамасыз еткен кезде[*] шетелдіктердің жесірлері ескерілмей қалып жүрген еді.

2Сонда он екі елші[†] шәкірттердің бәрін жинап алып, оларға былай деді: «Егер біз Құдайдың сөзін[†] уағыздау қызметіне салғырт қарап, дастарқан қамын ойласақ, бұл дұрыс болмас. 3Бауырластар, сондықтан орталарыңнан абыройлы әрі Киелі Рух[†] пен даналыққа бөленген жеті ер адамды таңдап алыңдар! Оларға осы міндетті жүктемекпіз. 4Ал біз Құдайға сиынып, Оның сөзін уағыздап, тәлім беру қызметімізді жалғастыра берейік».

5Бұл ұсыныс бүкіл қауымнан[†] қолдау тапты. Олар Құдайға жан-тәнімен сенетін, Оның Киелі Рухына бөленген Степан есімді кісіні, сонымен қатар Філіп, Прохор, Нықанор, Тимон, Пәрмен және Нықоланы таңдап алды; Нықола Антақиядан[*] келген, яһуди дініне кірген жат ұлттық болатын. 6Оларды елшілердің алдына алып келді де, Құдайға сиынып, үстеріне қолдарын қойып баталарын берді.

7Осылай Құдайдың сөзі кеңінен тарап, Иерусалимде Мәсіхтің жолын қуушы шәкірттерінің саны көбейе берді. Діни қызметкерлердің[†] үлкен бір тобы да Мәсіхке мойынсұнып, сене бастады.


Степанның тұтқындалуы

8Құдайдың рақымы мен құдіретіне кенелген Степан[*] халық арасында ұлы кереметтер[†] жасап жүрді. 9Алайда «Құлдықтан босатылғандардың» мәжілісханасының[†] кейбір мүшелері Күрене, Ескендірия, Кіликия және Азия[*] өлкелерінен келген яһудилермен бірігіп алып, Степанға қарсы шығып, айтыса бастады. 10Бірақ олар оның даналығына қарсы еш нәрсе істей алмады, себебі Степан Киелі Рухқа сүйеніп сөйлейтін.

11Сонда олар кейбір адамдарды жасырын көндіріп, оған былай деп жала жапқызды: «Біз оның Мұса пайғамбарға[†] және Құдайдың Өзіне тіл тигізіп қорлық сөз айтқанын естідік!» — 12Осылай олар халықты, басшыларды және дін мұғалімдерін еліртіп қойып, Степанға тап берді; оны ұстап алып, Жоғарғы кеңестің[†] алдына айдап апарды. 13Сол жерде жалған куәгерлерді алға шығарды, олар Степанға айып тағып былай деді:

— Мына кісі үнемі осы киелі[†] үй[*] мен Таурат заңына[†] тіл тигізіп жүр! 14Біз оның былай дегенін естідік: «Назареттік Иса[†] осы орынды жойып, Мұса тапсырған дәстүрлерді өзгертеді!»[*]

15Жоғарғы кеңесте отырғандардың бәрі Степанға көз тігіп қарағанда, оның бет-жүзінің періштенікіне[†] ұқсас екенін көрді.[*]

#### 7


Степанның Жоғарғы кеңес алдындағы сөзі

1Сонда бас діни қызметкер[†] Степанға:

— Осы айтылғандар рас па? — деген сұрақ қойды. 2Ол былай деп жауап берді:

— Қадірлі ағайындар мен ақсақалдар, сөзіме құлақ түріңіздер! Арғы атамыз Ыбырайым Харан жеріне әлі орын теппей тұрып, Месопотамия өлкесінде[*] жүрген кезінде оған салтанатты ұлылыққа бөленген Құдай[†] аян беріп: 3«Сен еліңді, туған-туысқандарыңды тастап, Мен өзіңе көрсететін елге көш!»[*] — деген.

4Сонда Ыбырайым пайғамбар[†] халдейлер[*] елін тастап, Харанды мекендеді. Әкесі өлгеннен кейін Құдай оны сол жақтан сіздер қазір тұрып жатқан осы жерге көшірді. 5Дегенмен Құдай оған бұл елден мұра бермеген, тіпті бір сүйем жер де бермеген. Алайда Ол: «Осы жерді Мен өзіңе және ұрпақтарыңа сыйлаймын», — деп уәде берген еді.[*] Ал сол кезде Ыбырайымның баласы жоқ болатын. 6Құдай мына тәрізді сөздер айтты: «Сенің ұрпақтарың бөтен елде жат жұрттық келімсектер ретінде тұратын болады. Олар төрт жүз жыл бойы құлдықта болып жәбірленеді. 7Бірақ оларды құл еткен халықты Мен жазалаймын. Бұдан кейін сенің ұрпақтарың сол елден көшіп шығады» және олар Маған осы жерде ғибадат ететін болады.[*]

8Сол кезде Құдай Ыбырайыммен қасиетті[†] Келісім[†] жасап, сүндеттеу рәсімін соның белгісі[†] қылды. Сондықтан Ыбырайым ұлы Ысқақ туғаннан кейін сегізінші күні оны сүндеттеді. Ысқақтан Жақып туып, Жақып (біздің халқымыздың) он екі рубасының әкесі болды.

9Ал солар қызғаныштан (туған бауырлары) Жүсіпті Мысырға сатып жібереді. Бірақ Құдай жар болып, оны басына түскен қиыншылықтың бәрінен құтқарады.[*] 10Ол Жүсіпке даналық сыйлап, Мысырдың патшасы перғауынның ықыласына бөлейді. Перғауын оны Мысырға және өзінің бүкіл сарайына әмірші[†] етіп қояды.[*]

11Бір кезде бүкіл Мысыр мен Қанахан елдері ашаршылыққа ұшырап, қатты қиыншылық көріп, ата-бабаларымыз азық-түліксіз қалады. 12Мысырдан астық табуға болады дегенді естіген Жақып ұлдарын[*] сол жаққа жібереді; бұл олардың алғашқы сапары болатын. 13Олар екінші рет сапарлап барғанда, Жүсіп бауырларына өзінің кім екенін ашады, осылайша перғауын оның шыққан тегін біліп алады. 14Жүсіп әкесі Жақып пен барлық қандас туысқандарын — жалпы саны жетпіс бес жанды өзінің қасына көшіп келуге шақырады. 15Содан Жақып Мысырға көшіп барады. Ол да, оның ұлдары да сол елде қайтыс болып, 16Сихем деген жерге апарылып, қабірге қойылады. Қабірді Ыбырайым Сихемдегі Хамордың балаларынан күміс ақшаға сатып алған болатын.[*]

17Құдайдың Ыбырайымға берген уәдесінің орындалатын мерзімі жақындаған сайын Мысырдағы ұрпақтары өсіп, көбейе береді. 18Бұл жағдай Жүсіп туралы білмейтін бір бөтен патша Мысырға билік құрғанға дейін созылады. 19Сол патша халқымызға зымиян болып, аталарымызға қысымшылық көрсетеді. Ол соларды тіпті жаңа туған нәрестелерін тірі қалмаулары үшін жалғыз тастап кетуге мәжбүрлейді.[*]

20Осы кезде Мұса пайғамбар дүниеге келеді. Құдайдың көз алдында ерекше бала болған ол үш ай бойы ата-анасының үйінде өседі. 21Бұлар оны амалсыздан тастап кеткенде перғауынның қызы бауырына басып, сәбиді туған баласындай тәрбиелейді.[*] 22Осылай Мұса мысырлықтардың бүкіл даналығын оқып-үйреніп, сөзі мен ісінің арқасында ықпалды адам[†] болады.

23Мұса қырық жасқа келгенде, оның жүрегінде исраилдік ұлттастарыма барып, жағдайларын көрсем деген ниет туындайды. 24Ол соларға барғанда біреуіне бір мысырлықтың қол жұмсап жатқанын байқайды. Мұса ұлттасына болысып, әділетсіздіктің есесін қайтарып мысырлық жігітті өлтіреді.[*] 25Мұса Құдайдың менің қолым арқылы өздеріне азаттық алып беретінін ұлттас ағайындарым түсінер деп ойлайды. Бірақ олар мұны түсінген жоқ.

26Келесі күні екі исраилдіктің төбелесіп жатқанын көргенде Мұса оларды татуластырғысы келіп: «Жігіттер, сендер бауырлассыңдар ғой! Қойыңдар, бір-біріңді неге жәбірлейсіңдер?» — дейді. 27Бірақ елдесін жәбірлеуші жігіт Мұсаны итеріп жіберіп: «Кім сені бізге басшы әрі төреші етіп тағайындады? 28Сен немене, кешегі мысырлықты өлтіргендей, мені де өлтірмексің бе?» — дейді. 29Мұса бұл сөзден шошып, қашып кетеді. Мадиян[*] елінде жат жұрттық келімсек ретінде тұрып, екі балаға әке болады.

30Қырық жылдан кейін Синай тауының маңындағы айдалада жүргенде, Мұсаға жанып жатқан бір тікенді бұтаның жалынынан періште[†] аян береді. 31Мұны байқаған Мұса көрініске қатты таңғалады. Анықтап қарауға жақындағанда ол Жаратқан Иенің:[†] 32«Мен ата-бабаларың Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын» деген даусын естиді. Бұдан қорқып, дірілдеп кеткен Мұсаның қарауға дәті бармайды. 33Сонда Иеміз оған былай дейді: «Аяқкиіміңді шеш! Сен басып тұрған осы жер киелі. 34Мен халқымның Мысырда шеккен жәбіріне назар аударып, күңіренген ыңқылына құлақ салып келемін. Сондықтан Мен оларды азат ету үшін көктен түстім. Кәне, жүр, Мен сені Мысырға жіберемін!»[*]

35«Кім сені бізге басшы әрі төреші етіп тағайындады?» деп бауырластары бас тартқан кісі осы Мұса еді. Бірақ тікенді бұтада аян берген періште арқылы Құдайдың Өзі оны басшы және құтқарушы ретінде жіберді ғой. 36Осы Мұса бауырластарын бастап алып шығып, Мысырда және Қызыл теңізде, одан кейін қырық жыл бойы айдалада көшіп-қонып жүргенде, Жаратқан Иенің құдіретін көрсететін кереметтер[†] жасады.[*] 37Кейін Исраилдің үрім-бұтағына: «Құдай сендерге мен сияқты бір пайғамбарды бауырларыңның арасынан шығарады» деген кісі де осы Мұса еді.[*] 38Синай тауының басында өзіне сөйлеген періштенің сөздерін ата-бабаларымызға айдаладағы жиналыста жеткізген кісі де осы Мұса болатын. Сол жерде ол шынайы өмірге жөн сілтейтін сөздерді бізге тапсыру үшін қабылдап алған еді.[*]

39Бірақ ата-бабаларымыз Мұсаны тыңдағылары келмей, кеудесінен итерді. Жүректерінің қалауы қайтадан Мысырға ауды.[*] 40Олар Һароннан: «Бізге алдымызда жүріп отыратын тәңір мүсіндерін жасап беріңіз! Өйткені бізді Мысыр жерінен бастап алып шыққан ана Мұсаға не болғанын білмейміз», — деп талап етті.[*] 41Олар сол күндері жас бұқаның мүсінін жасап, соған арнап құрбандық шалып, өз қолдарынан шыққан осы «тәңірге» қатты қуанып, көңілдерін көтерді.

42Ал Құдай халықтан сырт айналып кетті де, оларды аспан[†] денелеріне құлшылық етуге қалдырды. Осы туралы Пайғамбарлар жазбаларында былай деп жазылған: «Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, сендер қырық жыл бойы айдаланы кезіп жүрген ежелгі уақыттарыңда құрбандыққа мал шалып, басқа да сый-тартулар ұсынғанда соларыңды Маған бағыштадыңдар ма? 43Жоқ, сендер (жалған тәңір) Молохтың мүсіні орналасқан шатырды және тәңірсымақтарың Ремфан жұлдызының бейнесін бірге алып жүрдіңдер! Бұларды құлшылық етіп табынуларың үшін өздерің жасап алған едіңдер. Сондықтан Мен сендерді жер аударып жіберемін», тіпті Бабылдан да әрі![*]

44Айдалада жүрген кезінде ата-бабаларымызда Құдай олармен жасаған Келісімнің куәліктері сақталған шатыр бар болатын. Сол киелі шатыр Құдайдың берген әмірімен тура Мұса көрген үлгіге сай жасалған еді. 45Кейін Құдай Қанахандағы халықтарды қуып жіберді. Ата-бабаларымыз Ешуаның жетекшілігімен солардың жерін иемденіп алған кезде киелі шатырды осы елге әкелді. Шатыр Дәуіт пайғамбардың заманына дейін сонда тұрды.[*] 46Дәуіт Құдайдың ризашылығына ие болды. Ол Жақыптың сиынған Құдайының жер бетінде мекендейтін киелі үйін салмақшы еді. Сол үшін Құдайдан рұқсат сұрады.[*] 47Бірақ киелі үйді салған Дәуіт емес, оның ұлы Сүлеймен[*] болды.

48Алайда Құдай Тағала[†] адам салған үйлерде тұрмайды. Ишая пайғамбар Оның былай деп айтқанын жазып қалдырды: 49«Көк — Менің «тағым», ал жер — «табан тіренішім» секілді. Сонда сендер Маған қандай үй салып бермексіңдер? — дейді Жаратқан Ие. — Яки тынығып демалатын орным қай жер болмақ?! 50Осы әлем түгел Менің қолымнан шықты емес пе?»[*]

51Ей, қасарысқандар! Құдайға шын жүректен бағынбай, Оның сөзіне құлақ салмайтын сіздер болып тұрсыздар. Ата-бабаларыңызға ұқсап Киелі Рухқа[†] әлі де қарсы шығып келе жатырсыздар. 52Ата-бабаларыңыз пайғамбарлардың қайсысын қудаламап еді! Олар Құдайдың әділ Қызметшісінің келуін алдын ала жариялаған хабаршыларын өлтірді. Сіздер енді Соның Өзін ұстап берген сатқын, өлтірген қанішер болдыңыздар![*] 53Періштелердің қызметі арқылы Таурат заңын[†] қабылдағанмен, оны ұстанбай келесіздер!


Степанның өлтірілуі әрі Саулдың қауымды қудалауы

54Жоғарғы кеңес[†] мүшелері мұны естігенде, жарылып кетердей ашуланып, Степанға тістерін қайрады. 55Ал Киелі Рухқа кенелген Степан көкке қадала қарап, Құдайдың нұрлы салтанатын және Исаның Оның оң жағында тұрғанын көрді.[*] 56Содан ол:

— Міне, ғажап, көктің ашылғанын және көктен келіп, сонда қайта оралған Билеушінің[*] Құдайдың оң жағындағы құрметті орнында тұрғанын көріп тұрмын! — деп дауыстап жіберді.

57Ал олар құлақтарын жауып алып, айқай-шу шығарып, бәрі бірдей Степанға бас салды. 58Оны қаладан айдап шығып, тас лақтыра бастады. Куәгерлер шапандарын шешіп, Саул[*] есімді жас жігіттің алдына жинап қойды. 59Олар тас лақтырып ұрып жатқанда, Степан: «Уа, Ием[†] Иса[†], рухымды Өзіңе ала гөр! — деп сиынды.[*] 60Тізерлеп отыра қалған ол қатты дауыстап: — Ием, олардың бұл күнәсін мойындарына арта көрме!»[*] — деді. Осыларды айтысымен ол жан тапсырды.


#### 8

1Саул[*] да Степанды өлтіруді қоштаған еді. Сол күннен бастап Иерусалимдегі сенушілер қауымын[†] қатты қудалау басталды. Елшілерден басқалардың бәрі Яһудея мен Самария аймақтарына бытырап кетті.[*] 2Ал Құдайды қастерлейтін бірнеше кісі Степанды қабірге қойып, қатты аза тұтып жоқтады.

3Саул болса, қауымға қырғидай тиді; үй-үйді аралап, әйелдер мен еркектерді сүйреп шығарып, түрмеге жапқызды.


Філіптің Ізгі хабарды Самарияға жеткізуі

4Бытырап кеткен сенушілер ел аралап, Ізгі хабарды таратып жүрді. 5Қауым қызметшісі Філіп Самарияның астанасына[*] келіп, оның тұрғындарына Мәсіх[†] туралы Ізгі хабарды жариялады. 6Көптеп жиналған халық Філіптің уағыздарын естіп, оның Құдайдың құдіретін көрсеткен кереметтерін[†] көргенде, барлығы бірдей Філіптің айтқандарына зейін қойды. 7Өйткені көп кісілердің буып жүрген жындары қатты айқайлап бойларынан шығып кетті, әрі көптеген сал, мүгедек болғандар сауықтырылды. 8Содан қала халқы зор қуанышқа кенелді.

9Осы қалада бұрыннан сиқырлықпен айналысып келген Шимон есімді кісі тұрушы еді. Ол ұлы адаммын деп мақтанып, Самария халқын таңырқататын. 10Қатардағылардан бастап атақтыларға дейін бәрі оны жоғары санап: «Мына кісіде Ұлы күш деген тәңірдің құдіреті бар!»[*] дейтін. 11Шимон оларды едәуір уақыт бойы сиқырлық өнерімен баурап алғандықтан, халық оны пір тұтты. 12Ал енді Філіп Құдайдың Патшалығы[†] және Исаның Мәсіх екендігі туралы Ізгі хабарды жариялағанда, олар соған сенді. Көптеген ер адамдар мен әйелдер (Мәсіхтің жолына түсіп) шомылдыру рәсімінен[†] өтті. 13Шимонның өзі де сеніп, осы рәсімнен өтіп, Філіптен бір елі қалмай қойды. Ол Құдайдың құдіретін танытатын ұлы кереметтерді байқағанда қайран қалып жүрді.


Киелі Рухтың самариялықтарға қонуы, әрі сиқыршы Шимонның қатты сөгіс алуы

14Иерусалимдегі елшілер «Самарияның халқы[*] Құдайдың Ізгі хабарын қабыл алды» дегенді естігенде, оларға Петір мен Жоханды жіберді. 15Екеуі келген соң, Киелі Рухты[†] қабылдасын деп солар үшін сиынып мінажат етті. 16Себебі Киелі Рух әлі олардың ешқайсысына қонбаған еді. Олар тек Иеміз Исаның атынан[*] шомылдыру рәсімінен өткен болатын. 17Екі елші[†] олардың үстеріне қолдарын қойғанда, самариялық[†] сенушілер де Киелі Рухты қабылдады.[*]

18Шимон елшілердің алақан тигізуі арқылы адамдарға Киелі Рух берілгенін байқағанда оларға ақша ұсынып:

19— Маған да осындай билік беріңдерші, үстіне қолымды қойған әркім Киелі Рухты қабылдап жүрсін, — деді. 20Петір оған былай деп жауап берді:

— Құдайдың беретін дарынын[*] ақшаға сатып аламын дегенің үшін, ақшаң өзіңмен бірге құрысын. 21Осы қызметті атқаруға сенің қақың жоқ,[*] себебі Құдайдың алдында жүрегің таза емес. 22Сондықтан осы жаман қылығыңа өкініп, Құдай[†] Иеге сиынып жалбарын! Мүмкін, Ол жүрегіңдегі қара ниетіңді кешірер. 23Жаман қызғаныш пен әділетсіздікпен шырмалғандығыңды[*] байқап тұрмын. — 24Ал Шимон олардан:

— Айтқандарыңның бірі де басыма келмесін деп сендер мен үшін Құдай Иеге жалына көріңдерші! — деп өтінді.

25Екі елші халық алдында Иеміз туралы Ізгі хабарға куәлік келтіріп, уағызын аяқтағаннан кейін, Иерусалимге қайта оралып, жол-жөнекей Ізгі хабарды Самарияның көптеген ауылдарында уағыздай жүрді.


Эфиопиялық уәзірдің Мәсіх жолына түсуі

26Бір күні Жаратқан Иенің[†] періштесі[†] Філіпке: «Жиналып, оңтүстікке қарай[*] Иерусалимнен Газаға баратын елсіз жолға шық!» — деп тапсырды. 27Содан Філіп дайындалып, жүріп кетті. Жол бойында оған бір эфиопиялық адам[†][*] кез болды. Бұл Эфиопияның патшайымы Қандақидың барлық қазынасын басқаратын уәзірі екен. Ол Иерусалимге Құдайға ғибадат етуге келіп, 28енді еліне қайтып бара жатты. Уәзір күймесінде Ишая пайғамбардың[†] жазбасын оқып отыр екен. 29Киелі Рух Філіпке: «Күймеге жақындап, қатарласып жүр!» — деді. 30Філіп күймеге жүгіріп барғанда, сол кісінің Ишая пайғамбардың жазбасын оқып отырғанын естіді. Оған:

— Оқығаныңыз түсінікті ме? — деген сұрақ қойды. 31Уәзір:

— Біреу түсіндірмесе, қайдан түсінейін? Күймеге мініп, қасыма отырыңызшы, — деп Філіптен өтінді.

32Жазбадан оқып отырған жері мынау еді: Оны қой сияқты сойылатын жерге алып барды. Ол қырқылып жатқанда үні шықпайтын тоқты секілді тіс жармады. 33Ол жәбірленіп, әділ сотталу құқығынан айырылды. Оның ұрпақтары туралы кім айтып бере алады? Өйткені Оның жаны бұ дүниеден аластатылды.[*]

34Уәзір Філіптен:

— Өтінемін, айтыңызшы: пайғамбар осы сөздерді өзі туралы айтып тұр ма, әлде басқа біреу туралы ма? — деп сұрады. 35Сонда Філіп Киелі[†] жазбаның осы жерінен бастап, Иса[†] туралы Ізгі хабарды айтып берді.

36Жолда осылай келе жатып, олар бір суға тап болды. Уәзір сонда:

— Мынау су ғой, менің шомылдыру рәсімінен өтуіме болмай ма? — деп өтінді. 37(Філіп:

— Шын жүректен сенсеңіз, болады, — деп жауап берді. Бұған ол:

— Мен Исаның Құдайдың (рухани) Ұлы[†][*] екеніне сенемін, — деді.) 38Уәзір күймені тоқтатуға бұйырды. Екеуі суға түсіп, Філіп уәзірді суға шомылдыру рәсімінен өткізді. 39Олар судан шыққанда, Жаратқан Иенің Рухы Філіпті білдірмей алып кетті.[*] Содан қайтып уәзір оны көрген жоқ. Солай болса да, ол қуанышқа кенеліп, өз жөніне кетті.

40Бұдан кейін жұрт Філіпті Азоттан көрді. Ол сол жерден ел аралап, Кесарияға[*] жеткенше Ізгі хабарды барлық қалаларға таратып жүрді.

#### 9


Сенімнің қас жауы Саулдың Иеміз Исаға мойынсұнуы

1Ал Саул[*] Иеміздің жолын қуушыларды[*] өлтірем деген қоқан-лоқысы мен қаскөйлігін әлі де жалғастырып, бас діни қызметкерге[†] барып, жолықты. 2Одан (Сирияның) Дамаск қаласындағы мәжілісханаларға[†] арнап хат жазып беруін сұрады. Саул сол жерден тапқан еркек болсын, әйел болсын Исаның жолына түскендерді бұғаулап, Иерусалимге алып келмекші еді. 3Осы ниетпен кетіп бара жатып, Дамаскіге жақындап қалғанда, оған көктен түскен жарық нұр кенеттен сәулесін төгіп жіберді.[*] 4Саул жерге құлап түсіп, «Саул, Саул! Неге Мені қудалайсың?»[*] — деген дауысты естіді. 5Саул:

— Сен кімсің, Ием[†]? — деп сұрады. Ол:

— Мен сен қудалап жүрген Исамын![*] 6[*]Орныңнан тұр да, қалаға бар! Не істеуге тиіс екенің саған сол жерде айтылады! — деді.

7Саулдың сапарлас жігіттері үндемей тұрып қалды. Себебі олар бір дауысты естігендей болғанмен,[*] ешкімді көрмеді. 8Саул түрегеліп, көзін ашқанда, еш нәрсе көре алмады. Сондықтан серіктері оны Дамаскіге дейін қолынан ұстап жетектеп барды. 9Содан ол үш күн бойы көзі көрмей, еш нәр татпады.

10Сол кезде Дамаскіде Исаның жолын қуушы Анани есімді бір шәкірті тұратын. Иеміз соған аян беріп:

— Анани! — деді. Ол:

— Тыңдап тұрмын, Ием! — деді.

11— Орныңнан тұр да, Түзу даңғыл деп аталатын көшеге бар. Сол жерде Яһуданың үйінен тарстық Саул деген кісіні сұра! Қазір ол мінажат етіп жатыр. 12Ол аянда Анани есімді біреудің кіріп келіп, көзін ашу үшін үстіне қолын қойғанын көрді, — деді Иеміз. 13Бірақ Анани:

— Уа, Ием, мен талайлардан осы кісінің Иерусалимде Саған бағышталған адамдарыңа[*] соншама көп жамандық істегені туралы хабар алдым. 14Ол басты діни қызметкерлерден Сенің атыңа сиынғандардың[*] бәрін осы жерде де тұтқындауға өкілеттік алыпты, — деп жауап берді. 15Бірақ Иеміз оған:

— Бар сонда! Ол — Менің атымды басқа ұлттарға, патшаларға және Исраил халқына жариялау үшін таңдап алған қызметшім. 16Ал Менің атыма бола қаншама азап шегуге тиіс екенін Мен оған Өзім білдіремін, — деді.

17Анани жолға шығып, әлгі үйге кірді; Саулдың үстіне қолын қойып:

— Бауырым Саул, саған жолшыбай келе жатқанда аян берген Иеміз Исаның Өзі көзің қайтадан көрсін, сен Киелі Рухқа[†] кенелсін деп мені жіберді, — деді. 18Сол сәтте-ақ Саул көзінен перде алынып тасталғандай, көре бастады. Ол орнынан тұрып, шомылдыру рәсімінен[†] өтті де, 19тамақ ішіп әлденді.


Саулдың Дамаскіде және Иерусалимде Мәсіх туралы уағыз айтуы

Бірнеше күн бойы Саул Мәсіхтің[†] жолын қуушылармен бірге Дамаскіде болды. 20Көп кешікпей ол сол қаладағы яһуди мәжілісханаларында Исаның Құдайдың (рухани) Ұлы[†][*] екенін хабарлай бастады. 21Сонда оны тыңдағандар қатты таңғалып: «Иерусалимде Исаның атына сиынғандарды[*] аямай өлтірген кісі осы емес пе? Бұл жерге де ол сондайларды бұғаулап, басты діни қызметкерлерге ұстап беру үшін келген жоқ па?» — десті. 22Бірақ Саул одан бетер рухани[†] күшейе түсіп, Исаның Құтқарушы Мәсіх екенін дәлелдеп, Дамаскіде тұратын яһудилерді әбден абыржытты.

23Едәуір уақыт өткеннен кейін яһуди діншілдері оны өлтіруге сөз байласты, 24алайда Саул олардың құпия ниетін біліп қойды. Әлгілер оның көзін құрту үшін күні-түні қала қақпаларында аңдып жүрді. 25Сондықтан Исаның бірнеше шәкірті Саулды бір түні үлкен себетке салып,[*] қаланы қоршаған қамал қабырғасындағы терезеден төмен түсіріп жіберді.


26Содан Саул Иерусалимге барып, Исаның жолын қуушыларға қосылуға тырысты. Бірақ бәрі қорқып, оның шынымен-ақ Иеміздің жолына түскеніне сене қоймады. 27Ал Барнаба[*] Саулды қамқорлығына алып, елшілерге ертіп келді. Оларға Саулдың жолда Иеміздің аянын көріп, Оның сөзін естігенін[*] және Дамаскіде Исаның атынан батыл уағыз айтқанын әңгімелеп берді. 28Бұдан кейін Саул Иерусалимдегі сенушілермен емін-еркін араласып, Иеміз Иса[†] туралы ашық та батыл айтып жүрді. 29Саул грекше сөйлейтін яһудилермен де айтысып, олар мұның көзін жоюға әрекеттенді. 30Осыны естіген бауырластар Саулды Кесарияға алып кетіп, одан әрі Тарсқа жөнелтті.

31Осылай сенушілер қауымы[†][*] бүкіл Яһудея, Ғалилея және Самария аймақтарында тыныш күндерді басынан кешті. Олар рухани күшейіп, Иемізді терең қастерлеп, Киелі Рухтың қолдауымен[*] көбейіп жатты.


Елші Петірдің сал адамды сауықтырып, өлген әйелді тірілтуі

32Осы кезде Петір елші[†] бүкіл елді аралап жүрген болатын. Содан ол Лүддаға[*] ылдилап барып, сонда тұратын, Құдайға бағышталған сенушілерге[*] де соқты. 33Сол жерде ол сегіз жыл бойы сал болып жатқан Әней есімді кісіні көрді. 34Петір оған: «Әней, Құтқарушы Мәсіх Иса сені сауықтырады! Тұр да, төсегіңді жина!» — деді. Ол сол сәтте-ақ орнынан түрегелді. 35Лүдда қаласы мен Шарон жазығының[*] күллі тұрғындары Әнейдің сауығып, жүріп кеткенін көрді. Содан олар теріс жолдарынан қайтып, Иеміздің жолына түсті.


36Иоппе[*] қаласында Мәсіхтің жолын қуушы Табита есімді бір әйел тұратын. Табита «Елік» деп аударылады. Ол кәріп-қасерлерге көмектесіп, көптеген игі істер жасайтын. 37Сол күндері Табита ауырып, қайтыс болды. Оның мәйітін арулап қабірге қоюға дайындап жоғарғы бөлмеге апарып қойды. 38Мәсіхтің жолын қуушылар Петірдің Иоппеге жақын жердегі Лүддада екенін біліп, оған: «Тезірек бізге келіңізші!» — деген өтінішпен екі жігітті жіберді. 39Петір оларға ілесіп жолға шықты. Иоппеге келген соң, оны жоғарғы бөлмеге алып барды. Сол бөлменің ішінде қайғырып[†] жүрген жесірлер оны ортаға алып, марқұмның тірі кезінде тігіп беріп кеткен шапандары мен көйлектерін көрсетіп жылаумен болды. 40Петір олардың барлығына бөлмеден шығуға бұйырды. Бұдан кейін тізерлеп отырып, Құдайға сиынды. Содан ол мәйітке бұрылып: «Табита, тұр!» — деді. Сонда Табита көзін ашып, Петірді көргенде түрегеліп отырды! 41Петір оған қолын ұсынып, орнынан тұруына көмектесті. Мұнан кейін жесірлер мен басқа да сенушілерді[*] шақырып, қайта тірілген Табитаны оларға көрсетті.

42Бұл оқиға бүкіл Иоппе қаласына мәлім болып, көптеген кісілер Иемізге сенді. 43Осыдан кейін Петір бірнеше күн Иоппеде Шимон есімді тері илеушінің үйінде тұрып қалды.

#### 10


Римдік жүзбасы Корнелдің Петірмен кездесуі

1Сол кезде Кесарияда[*] Корнел есімді кісі тұратын. Ол «Италиялық жасақ» деп аталған әскер бөлімінің жүзбасы еді. 2Үй ішімен шын жүректен Құдайды қастерлейтін Корнел яһуди халқының кәріп-қасерлеріне көп қайырымдылық жасап, ұдайы Құдайға сиынып мінажат етіп жүретін. 3Бір күні түс қайта сағат үш шамасында Корнел Құдайдың бір періштесінің[†] берген аянын анық көрді. Періште үйге кіріп, Корнелдің қарсы алдына тұра қалып:

— Корнел! — деп тіл қатты. 4Одан көз алмай, шошып кеткен жүзбасы:

— Мырза,[†] не істеуім керек? — деп сұрады. Періште:

— Сенің еткен мінажатың және жарлыларға көрсеткен қайырымдылығың Құдай[†] алдына жетті; Ол соларды мейірлене ескереді. 5Енді біреулерді Иоппеге жіберіп, Шимон Петір деген адамды шақырт.[*] 6Ол тері илеуші Шимонның теңіз жағасындағы үйінде тұрып жатыр, — деп жауап берді.

7Өзімен сөйлескен періште ғайып болып кеткеннен кейін Корнел қызметшілерінің екеуін және өзіне қызмет етіп жүрген жасақшыларының біреуін шақырып алды; ол да Құдайды қастерлейтін кісі еді. 8Соларға бәрін айтып түсіндіріп, Иоппеге жіберді.

9Келесі күні бұлар қалаға жақындап қалғанда, Петір түс кезінде мінажат ету[†] үшін үйдің төбесіне көтерілді. 10Оның қарны ашып, тамақ жегісі келіп кетті. Ас дайындалып жатқан кезде Петір бір ерекше күйге енді.[*] 11Сонда ол көктің ашылып, одан үлкен дастарқанға ұқсас бір нәрсенің төмендеп келе жатқанын көрді; дастарқан төрт бұрышынан ұсталған күйі жерге қарай түсіріліп келе жатты. 12Оның ішінде алуан түрлі төрт аяқты жануарлар, бауырымен жорғалаушылар және жабайы құстар бар екен. 13Бір дауыс:

— Петір, тұр, бұлардың біреуін сойып, же! — деп бұйырды. 14Петір:

— Жоқ, Ием[†]! Мен ешқашан да арам тамақ[*] жеген емеспін, — деп жауап берді. 15Дауыс екінші рет естіліп:

— Құдай адал еткенді сен арам деп айтпа![*] — деді. 16Бұл үш рет қайталанып, содан кейін дастарқан дереу көкке көтеріліп кетті.

17Петір көрген аянының нені білдіретінін түсіне алмай тұрғанда, Корнел жіберген адамдар Шимонның үйін іздеп, қақпа алдына тоқтады. 18Олар: «Осы үйде Шимон Петір деген қонақ бар ма екен?» — деп дауыстап сұрады. 19Петір көрген аяны туралы әлі ойланып тұрғанда, Киелі Рух[†] оған: «Қарашы, сені үш кісі іздеп келді. 20Орныңнан тұрып, жерге түс; ойланбай-ақ солармен бірге жолға шық! Себебі оларды Мен жібердім», — деп тапсырды. 21Петір төмен түсіп, келген адамдарға жолығып:

— Сендер іздеп жүрген кісі менмін. Бұл жерге не себептен келдіңдер? — деп сұрады. 22Олар былай деді:

— Бізді Корнел есімді жүзбасы жіберді. Ол — әділ, Құдайды қастерлейтін және бүкіл яһуди халқы сыйлайтын кісі. Оған Құдайдың қасиетті[†] періштесі сізді өз үйіне шақырып, айтқан сөздеріңізге құлақ асуды бұйырған еді. — 23Петір оларды үйге шақырып, қонақ қылды. Келесі күні дайындалып, солармен бірге жолға шықты. Иоппедегі бауырластарының біразы[*] оған еріп жүрді.

24Бір күннен кейін олар Кесарияға жетті. Корнел барлық туған-туысқандары мен жақын достарын үйіне шақырып, бұларды күтіп отыр екен. 25Петір үйге кіргенде, Корнел оның алдынан шығып құрметтеп, аяғына жығылды. 26Петір: «Түрегеліңіз, мен де сіз сияқты пендемін», — деп, оны тұрғызып алды. 27Корнелмен сөйлескен бойы үйге кірді. Үй толы кісі екенін көріп, 28Петір оларға былай деп тіл қатты:

— Мен сықылды яһудиге басқа халықтың адамымен араласуға не үйіне кіруге дініміздің ережелері арқылы тыйым салынған, мұны білесіздер. Бірақ Құдай маған ешбір адамға «қасиетсіз яки арам» деп қарамау керек екенін білдірді. 29Сондықтан мен шақыруларыңыздан бас тартпай, осы жерге келіп тұрмын. Ал енді мені не себептен шақырғандарыңызды білгім келеді.

30Сонда Корнел былай деді:

— Үш күн бұрын[*] мен үйде Құдайға сиынып мінажат етіп отырған едім. Уақыт қазіргі сияқты түстен кейінгі сағат үштің кезі болатын. Кенеттен киімдері жарқыраған бір ер адам[†] алдыма тұра қалып: 31«Корнел, сенің мінажатың Құдайдың құлағына жетіп, жарлыларға көрсеткен қайырымдылығыңды Ол мейірлене ескереді. 32Біреулерді Иоппеге жіберіп, Шимон Петірді шақырт. Ол тері илеуші Шимонның теңіз жағасындағы үйінде тұрып жатыр», — деді. 33Содан мен сізге дереу кісі жібердім, келгеніңіз өте жақсы болды. Қазір бәріміз осы жерде Құдай алдында отырып, Иеміздің сізге айтуға тапсырған барлық сөздерін тыңдағымыз келеді.


Петірдің Кесариядағы басқа ұлттың адамдарына айтқан уағызы

34Сонда Петір былай деп сөзін бастады:

— Құдайдың адамның бет-жүзіне қарамайтынын енді шынымен біліп алдым. 35Ол әр ұлттың Өзін қастерлеп, әділдікке сай әрекет ететіндерін қабылдайды. 36Құдай Исраил халқына Өзінің Иса[†] Мәсіх[†] арқылы адамзатпен татуласуы жайлы Ізгі хабарды жіберді: Мәсіх — бәрінің де Иесі! 37Жақия адамдардың шомылдыру рәсімінен[†] өтуі туралы уағыз айтқан еді; содан кейін Ғалилеядан бастап барлық яһуди елінде болған оқиғаларды да білесіздер: 38Құдай Өзінің Киелі Рухы мен құдіретін назареттік Исаға дарытты.[*] Ол игі істер жасап, шайтанның құрсауындағы адамдарды азат етіп сауықтырып, ел аралап жүрді, өйткені Құдай Оған жар болды. 39Біз Исаның яһуди елінде және Иерусалимде істеген істерінің бәріне куәміз. Ал соңында дұшпандары Оны ағашқа[†] шегелеп іліп өлтірді. 40-41Алайда үшінші күні Құдай Исаны қайта тірілтіп алып, бүкіл халыққа емес, Өзі куә болуға алдын ала таңдап алған біздерге көрсетті. Иса өлімнен қайта тірілгеннен кейін біз Онымен дастарқандас болып бірге ішіп-жедік. 42Ол бізге халыққа: «Құдайдың тірілер мен өлілерді соттауға тағайындаған Кісісі — Сол!» — деп жариялап, куәлік келтіруге әмір етті. 43Барлық пайғамбарлар[†] Иса туралы: «Оған сенген әркімнің күнәлары Оның арқасында[*] кешіріледі» дегенге алдын ала куәлік келтірген.[*]


Киелі Рухтың басқа ұлттық сенушілерге қонуы

44Петір осы сөздерді әлі айтып тұрған кезде, Ізгі хабарды тыңдап тұрғандардың бәріне Киелі Рух қонды.[*] 45Петірмен бірге келген сенуші яһудилер[*] Құдайдың басқа ұлт адамдарының да үстіне Өзінің Киелі Рухын құйып сыйлағандығына қатты таңғалды. 46Себебі олар солардың түрлі тілдерде[*] сөйлеп, Құдайды мадақтап тұрғандарын естіді. Сонда Петір:

47— Мыналардың суға шомылдыру рәсімінен өтулеріне тыйым салуға бола ма? Олар да Киелі Рухты біз сияқты қабылдады ғой! — деп жауап беріп, 48оларды Исаның атынан[*] шомылдыру рәсімінен өткізуге бұйырды. Мұнан кейін олар Петірден бірнеше күнге араларында қалуын өтінді.

#### 11


Петірдің болған жайтты Иерусалимдегі қауымға баяндауы

1Яһудея аймағындағы елшілер мен бауырластар Құдайдың Ізгі хабарын басқа ұлттың адамдары да қабылдағанын естіп білді. 2Петір Иерусалимге қайтып келгенде, Мәсіхке[†] сенуші яһудилер[*] оны:

3— Сіз сүндеттелмеген адамдарға барып, солармен бірге тамақ ішіпсіз, — деп жазғырды. 4Сонда Петір оларға оқиғаның қалай болғанын рет-ретімен баяндап беріп былай деді:

5— Мен Иоппе қаласында мінажат етіп отырғанда, ерекше күйге еніп аян көрдім: үлкен дастарқанға ұқсас бір нәрсе төрт бұрышынан ұсталған күйі көктен түсіріліп, қасыма төмендеп келе жатты. 6Анықтап қарағанымда одан төрт аяқты жануарларды, жабайы аңдарды, бауырымен жорғалаушылар мен жабайы құстарды көрдім. 7Сондай-ақ, «Петір, тұр, бұлардың біреуін сойып, же!» деген дауысты да естідім. 8Ал мен: «Жоқ, Ием[†]! Мен ешқашан да арам тамақ жеген емеспін», — деп жауап қаттым. 9Ал көктен естілген жаңағы дауыс тағы да: «Құдай[†] адал еткенді сен арам деп айтпа!» — деп бұйырды. 10Осы үш рет қайталанып, бәрі қайтадан көкке тартылып кетті.

11Дәл сол кезде мен тұрған үйдің алдына Кесариядан маған жіберілген үш кісі келді. 12Киелі Рух[†] маған ойланбастан солармен бірге кетуім керек екенін айтып бұйырды. Мына алты бауырласымыз да ілесіп барып, осылай сол адамның үйіне кірдік. 13Ол бізге өзінің үйінде отырғанда періштенің[†] аян беріп: «Біреулерді Иоппеге жіберіп, Шимон Петір дегенді шақырт! 14Ол саған Ізгі хабар айтады, сол арқылы өзің де, бүкіл үй ішің де құтқарыласыңдар» дегенін әңгімелеп берді. 15Мен оларға сөйлей бастағанда, тура о баста бізге қонғандай, олардың үстіне де Киелі Рух қонды. 16Сонда Иеміздің мына сөзі есіме түсті: «Жақияның шомылдыру рәсімі[†] сумен болатын, ал сендер Киелі Рухпен шомылдырыласыңдар».[*] 17Сондықтан, егер Құдай бізге берген сыйын[*] Иеміз Иса[†] Мәсіхке сенетін оларға да берсе, онда мен Құдайға қарсы келетін кіммін?

18Яһуди сенушілері осыны естігенде тынышталып:

— Сонымен Құдай басқа ұлттардың да теріс жолдан қайтып, шынайы өмірге ие болуына мүмкіндік берді! — деп қорытып, Құдайды мадақтай бастады.


Антақиядағы алғашқы «мәсіхшілер» қауымы

19Степан өлгеннен кейін қуғынға ұшырап, бытырап кеткен сенушілер сол екі арада Финикия өлкесіне, Кипр[*] аралына және Сирияның астанасы Антақияға дейін барған еді. Олар Ізгі хабарды тек яһудилерге ғана уағыздап жүрді. 20Бірақ кейбір кипрлік және күренелік сенушілер Антақияға[*] келіп, Иеміз Иса туралы Ізгі хабарды грекше сөйлейтін басқа ұлттық адамдарға[*] да айтып жүрді. 21Иеміз құдіретті қолын созып мейірімді шапағатымен жарылқағандықтан,[*] көп кісілер теріс жолдарынан қайтып, Иеміздің жолына түсті.

22Бұл жайында Иерусалимдегі сенушілер қауымы[†] да құлақтанып, Антақияға Барнабаны[*] жіберді. 23Ол келіп, сол кісілерге деген Құдайдың рақымын көрген соң қатты қуанып, бәріне: «Иемізге шын жүректен адал болыңдар!» — деп жігер берді. 24Өйткені Барнаба Киелі Рух пен сенімге молынан кенелген жақсы кісі еді. Осылай Иеміздің қауымына көптеген адамдар қосылды.

25Содан кейін Барнаба Саулды іздеу үшін Тарсқа барып, 26оны тауып, Антақияға алып келді. Сол жердегі қауымда екеуі бір жылдай болып, көптеген адамдарға тәлім берді. Антақияда Исаның жолын қуушы шәкірттер алғаш рет «мәсіхшілер» деп аталды.


Антақия қауымының Яһудеядағы сенушілерге жәрдемдесуі

27Осы кезде Иерусалимнен Антақияға бірнеше пайғамбар[†][*] келді. 28Солардың ішінен Агаб деген біреуі орнынан тұрып, Киелі Рухтың бүкіл жерді аштық жайлайды деген хабарын жеткізді. Осы аштық Клаудидің патшалық құрған кезінде[*] болды. 29Сондықтан Иеміздің жолын қуушылар әрқайсысы өзінің шамасы келгенше Яһудея аймағындағы бауырластарына жәрдем жіберуге шешім қабылдады. 30Олар осылай істеп, жинағандарын Иерусалим қауымының жетекшілеріне Барнаба мен Саул арқылы жөнелтті.

#### 12


Елші Жақыптың өлтіріліп, Петірдің түрмеден босатылуы

1Шамамен осы кезде Ирод (Агриппа) патша[*] қауымның[†] кейбір мүшелерін тұтқындатып, зорлық-зомбылық көрсетіп, 2Жоханның туған ағасы Жақыпты[*] семсермен шауып өлтіртті.

3Осы қылығы яһудилерге ұнағанын көрген ол Петірді де қолға түсірді. Бұл Ашымаған нан мейрамының[†][*] кезінде болды. 4Осылай Ирод Петірді тұтқындатқан соң, оны түрмеге жаптырып, төрт топқа бөлінген он алты жасақшыға күзеттіріп қойды да, Құтқарылу мейрамынан[†] кейін оны халықтың алдына шығарып, соттамақ болып ниеттенді. 5Сонымен Петір абақтыда күзетілді, ал қауым ол үшін Құдайға қызу жалбарынып сиынумен болды.

6Ирод оны халық алдында соттайтын күнгі түнде Петір екі жасақшының ортасында екі шынжырмен байлаулы ұйықтап жатты. Есіктің алдында да қарауыл абақтыны күзетіп тұрды. 7Кенеттен Жаратқан Иенің[†] бір періштесі[†] пайда болып, қапас жарқырап кетті.[*] Періште Петірді бүйірінен түртіп оятып: «Тезірек тұр!» — дегенде, оның қолдарын байлаған шынжырлар сыпырылып түсті. 8Періште: «Беліңді буынып, аяғыңа да ки!» — деді. Петір мұны орындағаннан кейін, періште: «Шапаныңды жамылып, маған ер!» — деп бұйырды. 9Сонда Петір оған ілесіп, қапастан шықты. Ол періштенің істегені өңінде болып жатқанын ұқпай, аян көріп тұрмын деп ойлады. 10Олар бірінші және екінші қарауылдан өтіп, қалаға шығатын темір қақпаға келгенде, қақпа бұларға өзінен-өзі ашыла кетті де, екеуі сыртқа шықты. Бір көшемен жүріп бара жатқанда кенеттен періште Петірдің қасынан ғайып болды.

11Петір өзіне-өзі келгеннен кейін: «Иеміздің періштесін жіберіп, мені Иродтың қолынан және яһуди халқы күткеннің бәрінен құтқарғанын енді шынымен біліп тұрмын», — деді. 12Осыны аңғарған ол Марқа деп те аталған Жоханның[*] шешесі Мәриямның үйіне барды. Сол жерде көптеген бауырластар Құдайға мінажат етуге[†] жиналған еді. 13Петір сыртқы есікті қаққанда, Рода есімді қызметші қыз кім екенін білу үшін құлағын тосты. 14Ол Петірді даусынан танып, қуанғанынан қақпаны ашпастан үйге жүгіріп барып:

— Қақпаның алдында Петір тұр! — деп хабарлады. 15Ал үйдегілер:

— Есің дұрыс па өзі? — деп, оған сенбеді. Бірақ ол:

— Рас, рас! — деп тұрып алды.

— Бұл оның періштесі[*] шығар, — десті олар.

16Петір үздіксіз қағып тұрды. Ақырында олар ашып, оны көргенде, қатты таңғалды. 17Петір сабыр етіңдер деп қолын сілтеп, Иеміздің оны түрмеден қалай шығарғанын әңгімелеп берді. «Осыны Жақыпқа[*] және басқа бауырластарға айтыңдар!» — деп, үйден шығып, басқа жаққа кетіп қалды.

18Таң атқанда қарауылдағылар Петірге не болғанын түсінбей, қатты састы. 19Ирод оны іздеуге бұйырып, таппаған соң күзетшілерді тергеп, өлімге кесті.


Ирод Агриппа патшаның жаман өлімі

Бұдан кейін Ирод Яһудеядан астанасы Кесарияға ылдилап барып, сонда біраз уақытқа тоқтамақ болды. 20Ол Тир мен Сидонның тұрғындарына қатты өшігіп алған еді. Екі қала өзара келісіп, өкілдерін жіберді. Бұлар патшаның уәзірі Бластты өздерін жақтауға көндіргеннен кейін: «Бітімге келейік», — деп өтінді. Себебі олардың аймағы патша елінен азық-түлік алып тұратын.

21Белгіленген[†] күні Ирод патшалық сән-салтанатпен киініп, мінбедегі тағына отырды да, өкілдерге арнап сөз сөйледі. 22Жиналған халық оған: «Адам[†] емес, құдай[†] сөйлеп тұр!» — деп айқайлай берді. 23Ирод Құдайға тиісті құрметті көрсетпегендіктен,[*] Жаратқан Иенің періштесі оған дереу жаза жіберді: Ирод тірідей құртқа жем болып өлді.

24Ал Құдайдың сөзі[†] кеңінен тарап, сенушілердің саны өсе берді. 25Барнаба мен Саул өздеріне жүктелген міндетті Иерусалимде орындап болып, (Антақияға) қайта оралды. Олар Марқа деп те аталған Жохан[*] есімді жігітті де ертіп алды.

#### 13


Жаратқан Иенің Барнаба мен Саулды елшілік сапармен шетелге жіберуі

1Антақиядағы сенушілер қауымында[†] бірнеше пайғамбарлар[†] мен тәлім берушілер[*] бар еді: Барнаба, Қара деп аталған Шимон, Күренеден шыққан Лұси, аймақ әкімі Ирод Антипаспен[*] бірге тәрбиеленген Манаин және Саул. 2Олар Иемізге ғибадат етіп, ораза тұтып отырғанда Киелі Рух:[†] «Мен арнайы шақырған іске Барнаба мен Саулды Өзіме бағыштап шығарып беріңдер!»[*] — деді. 3Сонда олар ораза тұтып мінажат етіп, екеуінің үстеріне қолдарын қойып баталарын берді де, жолға шығарып салды.


Елшілер Кипр аралында

4Осылайша Киелі Рух жіберген екі елші[†] Селеукия[*] қаласына барып, сол жерден кемеге отырып, Кипр аралына жүріп кетті. 5Сондағы Салами қаласына жеткен соң, олар яһуди мәжілісханаларына[†] барып, Құдайдың сөзін[†] уағыздады. Жохан (Марқа)[*] бірге болып, оларға көмектесіп жүрді. 6Бүкіл аралды аралай отырып, Паф қаласына келген олар Бар-Ешуа есімді яһудиге кездесті. Сол адам[†] сиқыршы әрі жалған пайғамбар[*] болатын, 7әрі Серги Пауыл есімді арал әміршісімен[†] дос болып жүрді. Әмірші ақылды кісі екен, ол Құдайдың сөзін естігісі келіп, Барнаба мен Саулды өзіне шақырды. 8Бірақ әлгі сиқыршы Елүма — грек тілінде оның аты солай — оларға қарсы шығып, әміршінің Құдайдың сөзіне сенуін теріске шығаруға тырысты.

9Сонда Пауыл деп те аталатын Саул[*] Киелі Рухқа кенеліп, сиқыршының бетіне қадала қарап тұрып, былай деді: 10«Ей, әзәзіл шайтанның баласы, барлық әділдіктің жауы! Сенің ішің әр түрлі өтірік пен зұлымдыққа толы. Жаратқан Иенің[†] тура жолын теріске шығаруды қоясың ба, жоқ па? 11Енді, міне, Иеміз саған құдіретті қолын созып,[*] сен соқыр болып, бірталай уақыт күн сәулесін көрмей қаласың!»

Сол сәтте сиқыршыны қалың тұман мен қара түнек басты. Ол қолынан ұстап жетектейтін адам іздеп, сипаланды да қалды. 12Мұны көрген әмірші Иеміз туралы ілімге[*] таңғалып, Оған сенді.


Пауылдың Кіші Азияның Антақия қаласындағы уағызы

13Пауыл мен оның сапарластары Пафта кемеге мініп, Памфүлия аймағындағы Перге қаласына барды. Жохан (Марқа) олардан сол жерде айырылысып, Иерусалимге қайтып кетті. 14Ал екі елші Пергеден әрі кетіп, Пісидия аймағындағы Антақияға жетті. Демалыс күні[*] олар яһуди мәжілісханасына кіріп, жайғасып отырды. 15Таураттан және Пайғамбарлар жазбаларынан үзінділер оқылған соң, мәжілісхана басшылары оларға:

— Бауырластар, егер сендердің жамағатқа жігер беретін сөздерің болса, айта беріңдер! — деді. 16Сонда Пауыл орнынан тұрды да, қолымен тыныштыққа шақырып, сөйлеп кетті:

— Уа, исраилдіктер және Құдайды қастерлеуші басқа ұлттықтар, құлақ түрсеңдер екен. 17Біздің Исраил халқымыз сиынатын Құдай[†] ежелде ата-бабаларымызды таңдап алған. Халқымыздың Мысырда жат жерлік болған кезінде Ол оның күші мен санын көбейтті, соңында Өзінің керемет[†] құдіретімен оларды сол елден алып шықты. 18Қырық жылдай уақыт бойы Құдай айдалада көшіп-қонып жүрген оларға шыдамдылық көрсетіп, қамқорлық жасаумен болды. 19Содан соң Ол Қанахан елінде жеті ұлтты жоқ қылып, Өзінің таңдап алған халқына солардың жерін меншікке үлестіріп берді. 20Мұнан кейін, Самуил пайғамбар келгенше, Құдай оларға төрт жүз елу жыл бойы билерді[*] жіберіп отырды. 21Халық өздерінде патша болуын сұрағанда, Құдай оларға қырық жылға Бунямин руынан шыққан Қиш ұлы Саул деген жігітті берді.[*] 22Кейін оны тақтан түсіріп, халыққа Дәуіт пайғамбарды патшалыққа тағайындады. Құдай ол туралы мына тәрізді сөздер айтты: Мен көңілімнен шыққан адамды таптым, ол — Есей ұлы Дәуіт. Сол Менің қалағанымның бәрін орындайтын болады.[*]

23Құдай Дәуітке уәде еткендей, оның әулетінен Исраил халқы үшін Құтқарушы[*] ретінде Исаны шығарды. 24Иса[†] келмес бұрын, Жақия пайғамбар Исраил халқына: «Теріс жолдан қайтып, шомылдыру рәсімінен[†] өтіңдер!» — деп уағыз айтып жүрген еді. 25Өз қызметінің соңғы кезінде Жақия пайғамбар: «Сендер мені кім деп ойлайсыңдар? Мен Ол емеспін! Қараңдар, Ол менен кейін келе жатыр. Бірақ мен Оның құлы болып кебісін әперуге де тұрмаймын»,[*] — дейтін.

26Уа, бауырластар, Ыбырайым атаның әулетінен тарағандар және Құдайды қастерлеуші басқа ұлттықтар, Құтқарылу туралы хабар бізге жіберілді! 27Иерусалимнің тұрғындары және олардың басшылары Исаны танымай, соттады. Сол ісі арқылы олар пайғамбарлардың алдын ала айтып кеткен әрі біз әр демалыс сайын оқып жүрген сөздерін жүзеге асырды. 28Иерусалимнің халқы мен басшылары Исадан өлім[†] жазасын тартқызатындай кінә таба алмағанмен, Пилаттан Оны өлтіруді талап етіп, дегендерін орындатты. 29Иса туралы Киелі[†] жазбаларда айтылғанның бәрі жүзеге асқаннан кейін, Оның мәйіті айқыштан[†] түсіріліп, қабірге қойылды. 30Алайда Құдай Оны өлімнен қайта тірілтіп алды! 31Бұдан кейін Иса Өзіне Ғалилеядан Иерусалимге еріп келген кісілерге көп күн бойы көрініп жүрді. Қазір олар халық алдында Оның куәлары болып жүр.

32Біз екеуіміз сендерге осы Ізгі хабарды уағыздаймыз: Құдай ата-бабаларымызға берген уәдесін 33солардың ұрпақтары — біз үшін Исаны өлімнен қайта тірілту арқылы орындады. Забурдың екінші жырында былай деп жазылған: «(Рухани) Ұлымсың,[†] Мен бүгінгі күні Әке болдым Саған».[*]

34Құдай Исаны өлімнен тірілтіп, Оның денесін еш уақытта шірітпейтін болады. Бұны Оған мына тәрізді сөздермен алдын ала білдірген болатын: «Мен кезінде Дәуітке уәде еткен қасиетті де берік рақымымды өздеріңе көрсетпекпін»[*] 35Өйткені Дәуіт Забурдың басқа жырында Құдайға арнап былай деп жазған: «Қасиетті[*] Адамыңның тәнін шірітпейсің».

36(Ал Дәуіттің осы сөздері өзі туралы емес еді.) Себебі Дәуіт кезінде Құдайдың еркі бойынша халқына қызмет еткен соң дүниеден өтіп, ата-бабаларының қасына қойылып, денесі шіріп кетті. 37Алайда Дәуіт айтып тұрған «Қасиетті Адамды» Құдай өлімнен қайта тірілтіп алғандықтан, Оның денесі шіріген емес.

38Сондықтан, бауырластар, мынаны біліп алыңдар: біз сендерге Құдай күнәларыңды осы Адамның құрбандығы арқылы кешіретінін[*] хабарлаймыз. 39Мұса қалдырған Таурат заңын[†] орындасаңдар да, күнәларыңнан шынайы ақтала алмадыңдар.[*] Ал енді Исаға сенген әркім бар күнәларынан Исаның құрбан болғандығы арқылы ақталады.

40Сонымен байқаңдар, Пайғамбарлар жазбаларындағы мына тәрізді сөздер бастарыңа келмесін: 41Назар аударыңдар, Құдайдың айтқанын менсінбейтіндер, таңғалыңдар да ғайып болыңдар! Себебі көздеріңнің тірісінде Мен бір істі жүзеге асырмақпын. Оны біреу алдын ала айтып берсе де, сендер сенбес едіңдер.[*]

42Пауыл мен Барнаба мәжілісханадан шығарда, жамағат олардан келесі демалыс күні осы тақырып туралы тағы да айтып берулерін өтінді. 43Жиналыс тарап кеткен соң, көптеген яһудилер және Құдайды қастерлеуші басқа ұлттықтар Пауыл мен Барнабаға еріп жүрді. Бұл екеуі олармен сөйлесіп, Құдайдың рақымына сүйене берулерін мықтап ескертті.

44Келесі демалыс күні Иеміз туралы Ізгі хабарды тыңдау үшін қала халқының бәрі дерлік жиналды. 45Яһудилер осынша көп адамдарды көргенде, қызғанып кетіп, Пауылдың айтқандарына қарсы сөйлеп, оған тіл тигізді. 46Сонда Пауыл мен Барнаба оларға батыл сөйлеп былай деді:

— Құдайдың Ізгі хабарын алдымен сендерге уағыздауымыз керек еді. Алайда оны қабылдамай, өздеріңді мәңгілік өмірге[†] лайықты санамайтын болсаңдар, онда басқа ұлттарға бет бұрамыз! 47Себебі Жаратқан Ие бізге мынадай әмір берді: Сені басқа ұлттар үшін де жарық нұр болуға белгіледім.[†] Сонда жердің түкпір-түкпіріндегі адамдарға Мен дайындаған құтқарылу жолын жария етесің![*]

48Басқа ұлттардың адамдары мұны естігенде қуанып, Иеміз туралы Ізгі хабарды мадақтай бастады. Мәңгілік өмірге ие болады деп Құдай белгілеп қойғандар Мәсіхке[†] сеніп, Оның жолына түсті.[*] 49Осылай Иеміздің Ізгі хабары сол аймаққа[*] түгел тарады.

50Бірақ яһудилер басқа ұлттардың Құдайды қастерлейтін беделді әйелдері мен қала басшыларын Пауыл мен Барнабаға қарсы арандатып қойды. Олар екі елшіні қудалап, сол өңірден қуды.[*] 51Содан елшілер оларға қарсы куәлік ретінде аяқтарының шаң-тозаңын қағып тастап,[*] Қония[*] қаласына жүріп кетті. 52Ал Антақияда Мәсіхтің жолына түсіп, Оның шәкірттері болғандар қуанышқа және Киелі Рухқа кенелді.

#### 14


Қонияда Ізгі хабарды тарату

1Қонияда да екі елші[†] әдеттеріне сәйкес яһуди мәжілісханасына[†] барды. Олардың айтқандары өте әсерлі болды, осылай яһудилер мен басқа ұлттық кісілердің көбі Иемізге сенді. 2Ал сенбейтін яһудилер басқа ұлт адамдарын қоздырып, оларды сенуші бауырластарға қарсы өшіктіріп қойды. 3Дегенмен екі елші едәуір уақыт сол жерде болып, Иеміз туралы батыл сөйлеп жүрді. Ол елшілерге кереметтер[†] жасайтын құдіретті күш беріп, Өзінің рақымдылығы туралы Ізгі хабарды растады.[*]

4Қала тұрғындары екі жақ боп бөлініп, бір жағы сенбейтін яһудилерді, басқалары елшілерді қолдады. 5Басқа ұлт адамдары мен яһудилердің бірсыпырасы басшыларымен бірігіп, елшілерге бірден тап беріп, азаптап, тас лақтырып өлтірмекші болды.[*] 6Ал елшілер бұл туралы біліп қойып, Лиқаония аймағындағы Лүстра мен Дербе қалаларына және олардың маңайына қашып кетіп, құтылды. 7Олар сол жердегі адамдарға да Ізгі хабарды жеткізді.


Лүстрадағы сал адамның сауығуы әрі елдестерінің құбылмалы әрекеті

8Лүстрада екі аяғы да күшсіз бір адам[†] тұратын. Ол туғаннан сал болып, ешқашан жүріп көрмеген еді. 9Сол Пауылдың айтқан уағызын тыңдап отырды. Оған көзі түсіп, сауығамын деген сенімін байқаған Пауыл 10қатты дауыстап: «Тік тұр аяғыңа!» — деді. Сол сәтте ол ұшып тұрып, жүріп кетті.

11Пауылдың істегенін көрген халық қатты дауыспен Лиқаон тілінде айқайлап: «Тәңірлер адам кейпіне еніп, бізге көктен түсті!» — деді. 12Олар Барнабаны Зевс, Пауылды Гермес деп атады, себебі сөз тізгіні Пауылдың қолында еді.[*] 13Қаланың сыртында Зевске арналған ғибадатхана[†] бар болатын. Сондағы діни қызметкер[†] гүлдестелермен әшекейленген бұқаларды қала қақпасының алдына алып келіп, халықпен бірге құрбандыққа шалмақшы болды.

14Барнаба мен Пауыл осыны естігенде, көйлектерінің өңірін айыра жыртып, наразылықтарын білдірді.[*] Көпшіліктің арасына жүгіріп барып, қатты дауыспен былай деді: 15«Ей, азаматтар, неге бұлай істейсіңдер? Біз де сендер сияқты пендеміз ғой! Сендерге Ізгі хабарды әкелдік: түкке тұрмайтын тәңір бейнелерін тастаңдар, аспан[†] мен жерді, теңізді және олардағы бар нәрселерді жаратқан тірі Құдайға бет бұрыңдар! 16Құдай[†] өткен ұрпақтардың кезінде барлық ұлттарды өз беттерімен жіберсе де, 17Өзінің бар екендігіне істеген игі істерімен анық дәлел келтіруін тоқтатпады: Өзі аспаннан жаңбыр жаудырып, дер кезінде өнім беріп, мол азық сыйлауымен жүрегімізді қуанышқа кенелтеді».

18Осы сөздермен олар халықты әрең дегенде тыныштандырып, өздеріне арнап құрбандық шалудан бас тартқызды. 19Кейін Антақия мен Қониядан бірқатар яһудилер Лүстраға келді. Олар жергілікті халықты үгіттеп көндіріп, Пауылды тас лақтырып ұрып кетті. Өліп қалды деп ойлап, оны қаладан сүйреп шығарып тастады. 20Бірақ Мәсіхтің[†] шәкірттері қасына жиналғанда, Пауыл орнынан тұрып, қалаға қайтып барды. Келесі күні ол Барнабамен бірге Дербеге жүріп кетті.


Елшілердің қауымдарды жігерлендіріп, Сириядағы Антақияға қайтуы

21Екі елші Дербе қаласында Ізгі хабарды уағыздап, көптеген адамдарды Мәсіхтің жолына түсіріп, Оның шәкірттері етті.[*] Содан кейін Лүстраға, Қонияға және Пісидиядағы Антақияға қайта оралды. 22Олар барлық жерлерде Мәсіхтің жолын қуушы шәкірттердің жан дүниелерін нығайтып: «Сенімдеріңде берік болыңдар! Болашақтағы Құдай Патшалығының заманына жеткенше біз әлі де талай азап шегуге тиіспіз», — деп ескертті. 23Елшілер әр қауымда[†] сенушілер үшін жетекшілер таңдады.[*] Екі елші ораза тұтып (үстеріне қолдарын қойып) мінажат етті; осылай оларды өздері сенген Иеміздің қамқорлығына тапсырды.

24Содан кейін екі елші Пісидияны аралап өтіп, Памфүлия аймағына жетті. 25Олар Перге қаласында Иеміздің Ізгі хабарын уағыздаған соң, Анталияға қарай ылдилап түсті. 26Сол жерден кемеге отырып, (Сириядағы) Антақияға қайтып барды. Сондағы қауым оларды атқарып келген жұмыстары үшін Құдайдың рақымына тапсырған болатын.[*] 27Қайтып келген екі елші қауымды жинап, өздері арқылы Құдайдың не істегенін, әсіресе, басқа ұлттардың Мәсіхке сенуіне жол ашқанын түгел айтып берді. 28Осыдан кейін олар бірталай уақыт сол жердегі сенушілермен бірге болды.

#### 15


Басқа ұлттық сенушілер сақтауға тиіс ережелер жайлы Иерусалимдегі мәжіліс

1Яһудея аймағынан Антақияға бірнеше кісі келіп, бауырластарға: «Егер Мұсаның дәстүрі бойынша сүндетке отырмасаңдар,[*] құтқарыла алмайсыңдар», — деп тәлім бере бастады. 2Пауыл мен Барнаба олармен келіспей, қызу айтысып қалды. Содан қауым[†] Пауыл мен Барнабаға және өзге де бірнеше мүшелеріне Иерусалимдегі елшілер мен қауым жетекшілеріне барып, осы мәселе жөнінде ақылдассын деген тапсырма берді.

3Қауым сапарға шығарған өкілдер Финикия мен Самария арқылы жүрді. Олар сол аймақтардағы бауырластарға басқа ұлттық кісілердің Құдай[†] жолына түскендерін айтып беріп, оларды қатты қуантып тастады. 4Өкілдер Иерусалимге жеткенде, қауым мүшелері, елшілер және қауым жетекшілері оларды жылы қарсы алды. Бұлар өздері арқылы Құдайдың не істегенін түгел айтып берді. 5Бірақ парызшылдар[†][*] тобына жатқан кейбір сенушілер орындарынан тұрып: «Басқа ұлттық сенушілерді де сүндетке отырғызып, Мұса арқылы берілген Таурат заңын[†] орындауға мәжбүрлеу қажет!» — деп талап етті.

6Сонда елшілер мен қауым жетекшілері осы мәселе жөнінде мәжіліске жиналды. 7Ұзақ талқылаудан кейін Петір елші[†] орнынан тұрып, былай деп сөз сөйледі:

— Бауырластар! Құдайдың мені басқа ұлттарға Ізгі хабарды естіртіп, оған сендіру үшін ертеде орталарыңнан таңдап алғаны[*] сендерге мәлім. 8Тәңір адамның жүрегіндегісінің бәрін біледі; енді Ол тура бізге дарытқандай, басқа ұлттық сенушілерге де Киелі Рухты[†] сыйға беріп, сол арқылы Өзінің оларды қабылдағанын ашық көрсетті.[*] 9Құдай олардың жүректерін сенімдері арқылы тазартып олар мен біздің арамызға ешбір айырмашылық қойған жоқ. 10Олай болса, неліктен сендер Құдай тыйым салған істі еркінсіп істейсіңдер? Неге басқа ұлттық сенушілердің мойындарына ауыр жүк іспетті міндеттерді[*] артасыңдар? Сол жүкті тірі кезінде ата-бабаларымыз да, не біз де көтере алмадық қой. 11Қайта, басқа ұлттық сенушілер де, біз — яһуди сенушілері де тек Иеміз Исаның рақымы арқылы ғана құтқарылғанымызға сенеміз.[*]

12Сонда көпшілік үндемей қалды да, Пауыл мен Барнабаның өздері арқылы басқа халықтар арасында Құдайдың кереметтер[†] жасап, құдіретін көрсетуі туралы айтқандарын тыңдады. 13Екеуі баяндамаларын аяқтағанда, Жақып сөз алып, былай деді:

— Бауырластар, сөзіме құлақ түріңдер! 14Шимон (Петір) бізге Құдайдың ең алдымен басқа ұлттық адамдарға деген ықыласын көрсетіп, олардың арасынан Өзінің атымен аталған халқын шақырып алғаны туралы түсіндіріп берді. 15Осы айтқандары пайғамбарлардың[†] жазып қалдырған мына тәрізді сөздерімен үндесіп жатыр: 16(Жаратқан Ие[†] былай дейді:) Содан кейін Мен қайтып келіп, Дәуіттің құлап қалған үйін қайтадан тұрғызамын; оның қираған қабырғаларын қаластырып, қайта қалпына келтіремін. 17Осылай қалған адамдар, Өзім меншігім болуға тағайындаған барлық басқа ұлттар да өз Иелері — Маған жақындауға ұмтылсын. — Бұны айтқан Жаратқан Ие оны іске асырады. 18Бұл баяғы заманнан бері белгілі.[†][*]

19Сондықтан мен мынаны жөн деп санаймын: теріс жолдан қайтып, Құдайға бет бұрған басқа ұлттық адамдарға босқа салмақ салмауымыз керек. 20Қайта, біз оларға хат жазып: «Адам[†] жанын арамдайтын жалған тәңірлерден, неке адалдығын бұзудан,[*] арам өлген малдың етінен және қаннан[*] аулақ жүріңдер!» — деп ескертейік. 21Себебі атам заманнан бері Мұса (арқылы берілген Таурат заңының осы ережелері) барлық қалаларда уағыздалып, мәжілісханаларда[†] сенбі сайын оқылып келеді.[*]


Мәжілістен басқа ұлттық сенушілерге жолданған хат

22Сонда елшілер және қауымның жетекшілері бүкіл қауыммен бірге араларынан бірнеше кісіні таңдап алып, Пауыл мен Барнабаға ертіп Антақияға жіберуге шешім қабылдады. Содан олар бауырластардың ішіндегі беделді Барсаба Яһуда мен Сыйласты[*] таңдап алып, соларды өкілдікке тағайындады. 23Жіберілгендердің қолдарына мына хатты тапсырды:

«Елшілер мен қауым жетекшілері — сендердің бауырластарыңнан басқа ұлттан шыққан Антақияда және Сирия мен Кіликияда[*] тұратын бауырластарға дұғай сәлем!

24Арамыздан кейбіреулер сендерге барып, іріткі салып, (сүндетке отырып, Таурат заңын орындау керек деп) көңілдеріңді абыржытты дегенді естідік. Ал біз оларға сондай тапсырма берген жоқпыз. 25Сондықтан біз келісіп, адамдарды таңдап алып, сүйікті бауырластарымыз Барнаба мен Пауылға ертіп сендерге жіберуге ұйғардық; 26бұл екеуі — өмірлерін Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] бағыштап тәуекел еткендер. 27Қабылдаған шешімімізді сендерге ауызша түсіндіріп беру үшін Яһуда мен Сыйласты да жіберіп отырмыз.

28Киелі Рухтың білдіруімен біз сендерге төмендегі қажетті ережелерден басқа ешқандай салмақ салмауымыз керек деп шештік:[*] 29жалған тәңірлерге арналған құрбандықтардан, қаннан, арам өлген малдың етінен және неке адалдығын бұзудан[*] аулақ жүріңдер! Осы нұсқауларды ұстансаңдар, игі болмақ. Қош-сау болыңдар!»

30Жіберілгендер жолға шығып, Антақияға жетті; бүкіл қауымды шақыртып алған соң, хатты табыстады. 31Қауым соны оқып біткенде, ондағы жігерлендіретін тәлімге қуанып қалды. 32Пайғамбарлық дарыны да бар Яһуда мен Сыйлас жиналған бауырластарға ұзақ сөз сөйлеп, жігерлендіріп, сенімдерін нығайтты. 33Екеуі сол жерде біраз уақыт болған соң, бауырластар оларға амандық пен тыныштық тілеп, оларды жібергендерге кері қайтаруға баталарын берді.

34(Бірақ Сыйлас сол жерде қалуға ұйғарды, ал Яһуда Иерусалимге қайта оралды).[*] 35Пауыл мен Барнаба да Антақияда тұрып, көптеген басқа сенушілермен бірге адамдарға тәлім беріп, Иеміздің Ізгі хабарын жеткізіп жүрді.


Пауылдың Барнабадан бөлініп, Сыйласпен бірге Кіші Азияға жөнелуі

36Едәуір уақыт өткеннен кейін Пауыл Барнабаға: «Біз Иеміздің хабарын уағыздаған барлық қалалардағы бауырластарға барып, олардың жағдайларын көрейік!» — деді. 37Сонда Барнаба Жохан Марқаны да алып кеткісі келді. 38Бірақ Пауыл оны ертуді мақұлдаған жоқ, себебі бұрынғы сапарда бұл жігіт олардан Памфүлия аймағында қалып қойып, бірге бастаған ісін жалғастырмай тастап кеткен болатын.[*] 39Осы мәселе айтысқа ұласып, олар бір-бірінен бөлініп кетті. Барнаба Марқаны алып, Кипр аралына кемемен жүзіп кетті. 40Ал Пауыл Сыйласты[*] таңдап алды. Қауымдағы бауырластары екеуін Құдай Иенің рақымына аманаттап, олар жолға шықты. 41Екі елші Сирия мен Кіликия аймақтарын аралап жүріп, солардағы қауымдарды күшейтіп нығайтты.

#### 16


Тімотенің елшілерге қосылуы әрі Киелі Рухтың оларға бағыт көрсетуі

1Осылай Пауыл Дербе мен Лүстраға да барды. Сол жерде Тімоте[*] есімді Мәсіхтің[†] жолын қуушы шәкірті бар еді. Оның шешесі Мәсіхке сенетін яһуди әйел, ал әкесі грек болатын. 2Лүстра мен Қониядағы бауырластар Тімоте туралы жақсы пікірде болып куәлік берді. 3Пауыл оны сапарға бірге алып шыққысы келгендіктен, алдымен сүндетке отырғызды. Мұны сол өңірдегі яһудилер үшін жасады, өйткені олар Тімотенің әкесінің грек екенін білетін.[*]

4Мұнан кейін Пауыл мен оның серіктері басқа қалаларды аралап, Иерусалимдегі елшілер мен қауым[†] жетекшілері қабылдаған шешімді[*] сенушілерге таныстырып, сақтап жүрулерін тапсырды. 5Содан қауымдардың сенімі күшейіп, сенушілердің саны күн сайын арта берді.


6Киелі Рух[†] Пауылға және оның жолдастарына Азия аймағында уағыздауға тыйым салғандықтан, олар Фрүгия және Ғалатия аймақтарын аралай жүрді.[*] 7Олар Мүзияға жеткеннен кейін, Бітүнияға кіруге ұмтылды, бірақ Иса[†] жіберген Киелі Рух[*] оларға рұқсат бермеді. 8Сондықтан елшілер Мүзиядан өтіп, Троада қаласына[*] барды.

9Сол түнде Пауыл аян көрді. Бір македониялық ер адам[†] оның алдында тұрып: «Македонияға[*] өтіп келіп, бізге көмектесе гөр», — деп өтінді. 10Осы аяннан кейін, Құдай[†] бізді соларға Ізгі хабарды уағыздауға шақырып жатыр деген қорытындыға келіп, Македонияға барудың жолын іздестірдік.[*]


Еуропадағы алғашқы мәсіхшілер: Філіпідегі саудагер әйел мен оның отбасы

11Троададан кемемен шығып, тура Самотрак аралына, келесі күні (Македониядағы) Неаполь қаласына жеттік. 12Содан Філіпіге тарттық, бұл — Македонияның осы өңіріндегі басты қаласы әрі римдіктердің елді қонысы. Бірнеше күн осында тұрдық. 13Сенбі күні қала сыртындағы өзенге бардық; бұл жерде адамдар әдетте Құдайға сиынып мінажат ететін. Біз отыра қалып, жиналған әйелдермен сөйлесе бастадық. 14Солардың арасында Лүдия есімді әйел болды, ол Тиятир[*] қаласынан келген, қызыл мата сатушы еді. Лүдия басқа ұлттық болса да, Құдайды қастерлейтін. Иеміз оның жүрегін жібітіп, Пауылдың айтқан сөзіне құлақ түргізіп, соны қабылдатты. 15Лүдия үй ішімен бірге Мәсіхтің жолына түсіп, шомылдыру рәсімінен[†] өтті. Мұнан кейін ол бізге: «Егер мені Иемізге сенуші деп мойындасаңыздар, үйіме келіп, қоныңыздар», — деп қоярда-қоймай өтініп, ақыры біз келістік.


Пауыл мен Сыйластың тұтқындалуы, түрме бастығының Иемізге бет бұруы

16Бір жолы біз мінажат етуге[†] бара жатқанда, сәуегейлік жасайтын жыны бар[*] бір малай қыз бізге кез болды. Сол қыз өзінің арам көріпкелдігімен қожайындарына көп кіріс түсіреді екен. 17Қыз Пауыл мен бізден қалмай: «Мына кісілер — Құдай Тағаланың[†][*] құлдары, олар сендерге құтқарылу жолын уағыздайды!» — деп айқайлап жүрді. 18Ол бірнеше күн осылай етті. Ақырында Пауыл ашуланып, артына бұрылып, жынға: «Иса Мәсіхтің атынан саған бұйырамын: шық оның бойынан!» — деді. Сол сәтте-ақ жын қыздан шығып кетті.

19Ал қыздың қожайындары өздерінің пайда көзінен айырылғанын көргенде, Пауыл мен Сыйласты ұстап алып, базар алаңындағы қала әкімшілігіне сүйреп апарды. 20Екеуін римдік басшыларға алып келіп: «Мыналар — яһудилер, қалаға іріткі салып жүр! 21Олар уағыздап жүрген дәстүрлерді бізге, Рим азаматтарына, қабылдап, орындауға болмайды», — деді.

22Жиналған топ та екі елшіге қарсы шықты. Римдік басшылар олардың киімдерін үстерінен жұлып алғызып, таяқпен дүре соғуға бұйырды. 23Оларды қатты сабап болған соң, түрмеге тастап, бастығына[*]: «Бұларды жақсылап күзет!» — деп әмір етті. 24Осындай бұйрық алған түрме бастығы екеуін ішкі зынданға тастап, аяқтарын ағаш[†] қысқыштармен бұғаулап қойды.


25Түн ортасында Пауыл мен Сыйлас Құдайға сиынып, Оны ән-жыр айтып дәріптеп мадақтады. Басқа тұтқындар мұны тыңдап жатты. 26Кенеттен жер қатты сілкініп, түрменің іргесі шайқалып кетті. Сол сәтте барлық есіктер ашылып, бүкіл тұтқындардың аяқтарындағы шынжырлары шешіліп түсіп қалды. 27Түрме бастығы ұйқысынан оянып, есіктердің ашық екенін көргенде, семсерін суырып алып, өзін өлтірмекші болды. Себебі ол тұтқындардың бәрі қашып кетті деп ойлады.[*] 28Бірақ Пауыл:

— Өзіңе залал келтірме! Бәріміз осындамыз! — деп айқайлап жіберді. 29Бастық шам жағуға бұйырып, ішке қарай тұра жүгірді де, қалшылдап-дірілдеп Пауыл мен Сыйластың аяғына жығылды. 30Екеуін сыртқа шығарып:

— Мырзалар,[†] (Құдайдың қаһарынан) құтқарылуым үшін не істеуім керек? — деп сұрады. Олар:

31— Иеміз Иса Мәсіхке сен, сонда өзің де, үй ішің де құтқарыласыңдар! — деді де, 32оған және үйіндегілерге Иеміздің Ізгі хабарын айтып берді. 33Түрме бастығы оларды түннің сол сағатында-ақ өз үйіне апарып, жараларын жуды. Өзі де, бүкіл отбасы да Иеміздің жолына түсіп, дереу шомылдыру рәсімінен өтті. 34Екі елшіні қонақ бөлмесіне кіргізіп, дастарқан жасап, барлық үй ішімен бірге Құдайға сенгендеріне қатты қуанды.


35Таң атқанда қаланың басшылары: «Әлгі адамдар босатылсын!» — деген бұйрықпен сақшыларды түрмеге жіберді. 36Түрменің бастығы Пауылға мұны білдіріп:

— Қаланың басшылары сендерді босатсын деген хабар жіберді. Сондықтан енді шығып, амандықпен кетіңдер! — деді. 37Ал Пауыл сақшыларға бұрылып:

— Римдік азаматтар болсақ та, олар бізді бүкіл ел алдында үкімсіз сабап, түрмеге жапты.[*] Енді бізді жасырын қуып жібергілері келе ме? Жоқ, болмайды! Бізді өздері келіп, шығарсын! — деді.

38Сақшылар бұл туралы қаланың басшыларына айтып берді. Пауыл мен Сыйластың римдік азаматтар екенін естігенде, әкімшілердің зәрелері ұшып, 39түрмеге өздері келді. Олар екеуінен кешірім[†] сұрап, түрмеден алып шығып, қаладан кетулерін өтінді. 40Ал Пауыл мен Сыйлас босап шыққан соң алдымен Лүдияның үйіне барды. Сонда сенуші бауырластарымен кездесіп, оларды жігерлендірді. Бұдан кейін екеуі жолға шықты.

#### 17


Салониқа мен Береяда қауымдардың пайда болуы

1Амфипол мен Аполлонияны аралап өткеннен кейін, елшілер Салониқаға жетті. Бұл қалада яһудилердің мәжілісханасы[†] бар еді. 2Пауыл әдетінше мәжілісханаға барып, үш демалыс күні жамағатпен Киелі[†] жазбаларға сүйеніп сөйлесті. 3Пауыл соларды түсіндіріп, Құтқарушы Мәсіхтің[†] азап шегіп өліп, содан қайта тірілуге[†] тиісті екенін дәлелдеді. Ол: «Мен сендерге уағыздап жүрген Иса[†] — Мәсіхтің Өзі!» — деді. 4Яһудилердің бірнешеуі Исаға сеніп, Пауыл мен Сыйласқа қосылды. Сондай-ақ, Құдайды қастерлейтін гректердің үлкен бір тобы және көптеген беделді әйелдер де осылай істеді.

5Ал сенбейтін яһудилер қызғаныштан ызаланып, базарда жүрген бірнеше бұзықтарды жалдап, бір тобырды жинап, қаланы дүрліктірді. Олар Ясонның[*] үйіне шабуыл жасап, Пауыл мен Сыйласты жиналған халықтың алдына шығару үшін іздеді. 6Екеуін таппаған соң, Ясонды және басқа бірнеше бауырластарды қаланың әкімшілеріне сүйрелеп апарып, былай деп айқай салды: «Бүкіл әлемде төңкеріс жасаушылар мұнда да келіпті! 7Ясон оларды үйіне қондырды. Бұлар римдік патшамыздың әмірлеріне қарсы шығып, Иса деген басқа Патшаны құрметтейді!» — 8Мұны естіген халық және қаланың әкімшілері қатты абыржыды. 9Олар Ясонды және басқа сенушілерді кепілдік беруге мәжбүрлеп, содан кейін ғана босатып жіберді.

10Бауырластары Пауыл мен Сыйласты дереу сол түні-ақ Береяға жөнелтіп жіберді. Олар бұл қалаға жетісімен яһудилердің мәжілісханасына барды. 11Салониқалықтарға қарағанда мұндағылардың пейілдері кеңірек екен. Олар елшілердің хабарын бар ынталарымен қабылдап, шындығына көз жеткізу үшін күн сайын Киелі жазбаларды зерттеді. 12Осылай олардың көбі Мәсіх Исаға сенді, араларында халыққа қадірлі грек әйелдері мен ер азаматтары да аз болған жоқ. 13Ал салониқалық яһудилер Пауылдың Береяда Құдайдың Ізгі хабарын уағыздап жүргенін біліп алған соң, сол жерге де барып, халықты дүрліктіріп, әлек салды. 14Бауырластары Пауылды дереу теңіз жағасына жөнелтіп жіберді, ал Сыйлас пен Тімоте Береяда қалып қойды. 15Пауылды шығарып салушылар онымен бірге Афиныға дейін барды. Содан олар оның Сыйлас пен Тімотеге арналған: «Тезірек қасыма келіңдер!» — деген тапсырмасын алып, кері қайтып кетті.


Пауылдың Афиныдағы философтарға сөйлеген сөзі

16Пауыл Афиныда жолдастарын күтіп жүргенде, қаладағы қаптаған тәңір бейнелерін көріп, іштей қапаланып ашуланды. 17Ол мәжілісханада яһудилермен және Құдайды қастерлейтін гректермен сөйлесіп, күн сайын базарда кездейсоқ жолыққандарымен де пікірлесіп жүрді. 18Бір жолы эпикурей және стоик философияларын жақтайтындар[*] да онымен айтыса бастады. Кейбіреулері: «Мына білгішсінген мылжың не дегісі келеді?» — десе, басқалары: «Ол бөтен тәңірлерді уағыздап жүрген сияқты», — деді. Өйткені Пауыл Иса және қайта тірілу туралы Ізгі хабарды жариялауда еді. 19Олар Пауылды Ареопаг төбесіне[*] алып барып, одан:

— Сіз уағыздап жүрген жаңа ілім қандай, білуге бола ма? 20Айтып жүргеніңіз құлағымызға оғаш естіледі, сондықтан оның не екенін білгіміз келеді, — деп сұрады. 21Себебі барлық афинылықтар мен сол жерде тұратын шетелдіктер бір жаңалық естуге немесе айтып беруге құштар болатын.

22Сонда Пауыл Ареопагтың ортасында тұрып, жиналғандарға былай деді:

— Уа, афинылық адамдар! Сіздердің барлық жағынан да айрықша діншіл екендеріңізді байқадым. 23Қасиетті орындарыңызды аралап, қарап жүргенде «Бейтаныс құдайға» деген жазуы бар құрбандық үстелін[†] де көрдім. Өздеріңіз танымасаңыздар да, құрметтеп жүрген сол Құдай[†] туралы сіздерге хабарлап жүрмін. 24Ол — әлемді және ондағының бәрін жаратқан Құдай, көк пен жердің Иесі! Сондықтан Ол адамның қолынан шыққан киелі үйлерде тұрмайды. 25Құдай пенделердің Өзіне қызмет етуіне де зәру емес. Қайта, Оның Өзі барлығына өмір, дем және қажеттінің бәрін сыйлайды. 26Ол бір адамнан адамзаттың бар ұлттарын[*] таратып, оларды бүкіл жер жүзіне мекендеткен және олардың мерзімдері мен тұратын жерлерінің шектерін белгілеп[†] қойған.

27Құдай бұны адамдар Өзін іздесін, мүмкін, қарманып жүргендей іздестіріп, тауып алсын деп істеді. Ол әрқайсымыздан алыс емес, 28себебі «Оның арқасында біз өмір сүріп, әрекет жасап, тіршілік етіп жүрміз». Сол сияқты кейбір ақындарыңыз да: «Біз Оның ұрпағымыз» деген. 29Ал енді біз Құдайдың рухани[†] ұрпағы[*] болсақ, Оның болмысы алтын, күміс не тас мүсінге ұқсайды деп ойламайық! Бұлар — адамның өнері мен тапқырлығынан туындаған бейнелер ғана.

30Өткен дәуірлерде Құдай мұндай ұғымсыздыққа сабырлылық көрсетті, алайда қазір Ол барлық жердегі адамдардың бәріне де теріс жолдан қайтуды бұйырады.[*] 31Себебі Ол осы дүниені[†] әділдікпен соттайтын күнін белгілеп, сотты жүргізетін Кісіні тағайындап қойды. Барлық адамзатқа мұның дәлелі болсын деп, Құдай сол Кісіні өлімнен қайта тірілтіп алды!

32Өлімнен қайта тірілу туралы естігенде кейбіреулері оны мазақтаса, өзгелері:

— Бұл туралы сізді тағы да тыңдаймыз, — деді.

33Сонымен Пауыл орталарынан кетіп қалды. 34Ал кейбір адамдар оған қосылып, сенімді қабылдады. Бұлардың арасында Ареопаг қоғамының мүшесі Дионис, сондай-ақ, Дамар есімді әйел және бірнеше басқалар да болды.

#### 18


Қорынттағы қауымның пайда болуы

1Бұдан кейін Пауыл Афиныдан шығып, Қорынт[*] қаласына бет алды. 2Сол жерде ол Ақила есімді понттық[*] яһудиге тап болды. Ол әйелі Прискиламен жақында Италиядан келген екен. Себебі Клауди патша барлық яһудилердің Рим қаласынан кетуін бұйырған еді.[*] Пауыл ерлі-зайыпты екеуімен кездесуге барды. 3Олар әріптес болғандықтан, бірге тұрып, бірге жұмыс істеді. Ортақ кәсіптері шатыр жасау еді. 4Әр сенбі сайын Пауыл мәжілісханадағы[†] жамағатпен сөйлесіп, яһудилер мен гректерді Ізгі хабарға сендіруге ұмтылды.

5Македониядан Сыйлас пен Тімоте келген соң,[*] Пауыл өзін түгелдей уағыз жұмысына арнап, яһудилерге Исаның Құтқарушы Мәсіх[†] екеніне куәлік келтірумен болды.[*] 6Ал яһудилер оған қарсы шығып, тіл тигізгеннен кейін, Пауыл үстіндегі киімдерінің шаң-тозаңын қағып тастап,[*] оларға былай деді: «Қандарың өз мойындарыңда![*] Менің ар-ұжданым[†] таза! Қазірден бастап басқа ұлттарға барамын».

7Пауыл осыны айтты да, мәжілісханадан шығып, соған көршілес тұрған Тит Иусттың үйіне барды. Тит Иуст Құдайды қастерлейтін басқа ұлттық адам[†] еді. 8Мәжілісхана басшысы Крисіп[*] және оның бүкіл үй іші Иемізге сенді. Пауылдың уағызын тыңдаған көптеген басқа қорынттықтар да сенімді қабылдап, шомылдыру рәсімінен[†] өтті.

9Бір түні Иеміз Пауылға аян беріп: «Қорықпа! Үнсіз қалмай айта бер! 10Мен саған жар боламын. Ешкім де саған бас салып зиян келтіре алмайды, өйткені бұл қалада Менің халқым көп», — деді. 11Сондықтан Пауыл бір жарым жыл сол жерде қалып, Құдайдың Ізгі хабарын уағыздап жүрді.


12Ал Галлио Ахая өлкесінің[*] әміршісі[†] болғанда, діндар яһудилер бәрі бір адамдай Пауылға қарсы шықты. Оны сот алдына алып барды да:

13— Мына кісі адамдарды заңға қайшы жолмен Құдайға құлшылық етуге үгіттеп жүр, — деп айыптады. 14Пауыл енді сөйлейін дегенде, Галлио яһудилерге қарап былай деді:

— Ей, яһудилер, егер оны белгілі[†] бір қылмыс жасап, зұлымдық істеді деп айыптасаңдар, шағымдарыңа құлақ асар едім. 15Ал бұл жерде бір ілім, атақтар және өз заңдарың туралы айтыс болып жатқандықтан, оны өздерің қараңдар! Мұндай мәселеге мен төрелік еткім келмейді.

16Осымен Галлио оларды соттан қуып жіберді. 17Сонда (гректердің) бәрі мәжілісхана басшысы Состенді ұстап алып, сот алдында сабап тастады. Ал Галлио бұған көңіл де бөлген жоқ.


Иерусалим мен Антақияға қайта оралу

18Пауыл тағы едәуір күн Қорынтта аялдағаннан кейін бауырластарымен қоштасып, (жақын маңдағы) Кеніхрея қаласына[*] барды. Сонда ол Құдай[†] алдында ант бергендіктен шашын алғызып тастады.[*] Мұнан кейін Прискила мен Ақиланы ертіп кемемен Сирияға қарай жүріп кетті. 19Олар Ефеске жеткенде, Пауыл Прискила мен Ақиланы сол қалаға қалдырып кетті. Өзі мәжілісханаға барып, яһудилермен сөйлесті. 20Олар Пауылдың осында ұзағырақ болуын өтінді, бірақ ол бұған келіспей: 21«(Алдағы мейрамды қалайда Иерусалимде өткізуім керек. Ал) Құдай қаласа, сендерге кейінірек қайтып келемін», — деді. Осылай Пауыл олармен қоштасып, кемемен Ефестен жүріп кетті. 22Кесарияға[*] жеткен соң, ол (Иерусалимге) өрлеп барды. Сонда қауымдағылармен[†] сәлемдесті, содан (Сириядағы) Антақияға қарай бағыт алды. 23Бұл қалада біраз болып, тағы да жолға шықты; Ғалатия мен Фрүгия аймақтарын аралап, Иеміздің жолын қуушы шәкірттерінің бәрін жігерлендіріп, сенімдерін нығайтты.


Аполлостың Ефес пен Қорынттағы қызметі

24Сол екі арада Ефеске Аполлос есімді ескендіриялық[*] яһуди келді. Ол Киелі[†] жазбалардан молынан хабардар, сөзге шебер, парасатты кісі болатын. 25Иеміздің жолы туралы негізгі тәлім алған Аполлос Жақияның шомылдыру рәсімін[*] ғана білсе де, Иеміз Иса[†] туралы қызу сөйлеп, ұқыпты үйрететін. 26Аполлос мәжілісханада батыл сөйлей бастады. Оны тыңдаған Прискила мен Ақила үйіне шақырып, оған Құдайдың ізгі жолын толығырақ түсіндіріп берді. 27Аполлос Ахаяға бармақшы болғанда, бауырластарымыз оны қолдап жігерлендірді. Олар сол аймақтағы Мәсіхтің шәкірттеріне арнап сәлемхат жазып, оны жылы қабылдауларын өтінді. Аполлос Ахаяға жеткен соң Тәңір Иенің рақымымен Ізгі хабарға сенгендерге зор көмек көрсетті. 28Себебі ол ашық айтыстарда Исаның Құтқарушы Мәсіх екенін Киелі жазбаларға сүйене отыра дәлелдеп, сенбейтін яһудилердің ой-пікірлерінің дұрыс еместігін әшкереледі.

#### 19


Жақия жолындағы шәкірттердің Мәсіхке мойынсұнып, Киелі Рухты қабылдауы

1Аполлос Қорынтта болған кезде, Пауыл Кіші Азияның таулы өңірлерін аралап жүріп, соңында Ефеске жетті.[*] Сол жерде ол Иеміздің бірнеше шәкірттеріне кездесті. 2Пауыл олардан:

— Сендер сенген кезде Киелі Рухты[†] қабылдадыңдар ма? — деп сұрады. Шәкірттер:

— Киелі Рухтың бар екендігі туралы естіген де емеспіз, — деп жауап берді. 3Ал Пауыл:

— Кімнің суға шомылдыру рәсімінен[†] өттіңдер? — деп сұрады. Олар:

— Жақияның рәсімінен, — деп жауап қайтарды.[*] 4Сонда Пауыл былай деп түсіндірме берді:

— Жақия адамдарды теріс жолдан қайтарып шомылдыру рәсімінен өткізгенде оларға: «Менен кейін келетін Кісіге сеніңдер!» деп айтты.[*] Сол Кісі Иса[†] болатын.

5Шәкірттер осыны естігенде Иеміз Исаның атымен[*] шомылдыру рәсімінен өтті. 6Пауыл үстеріне қолын қойғанда, оларға Киелі Рух қонды; содан бұлар бөтен тілдерде сөйлеп, Құдайдың хабарларын жеткізе бастады.[*] 7Олардың барлығы шамамен он екі ер адам[†] еді.


Құдайдың құдіретінің Ефестегі сиқырлықтан үстем болуы

8Пауыл үш ай бойы мәжілісханаға[†] барып, именбей, емін-еркін уағыз айтып, адамдармен сөйлесіп, Құдай[†] Патшалығы туралы шындыққа сенерліктей дәлел келтіріп берді. 9Алайда кейбіреулері қасарысып, Иемізге сенгісі келмей, Оның ізгі жолына ел алдында тіл тигізе бастады. Сонда Пауыл бұлардан бөлініп кетті де, Иеміздің шәкірттерін олардан айырып алды. Бұдан былай ол Тиран есімді кісінің дәрісханасында күн сайын тәлім беріп жүрді. 10Бұл екі жылға созылып, яһудилер болсын, гректер болсын Азия аймағының барлық тұрғындары Иеміз туралы Ізгі хабарды естіді. 11Құдай Пауыл арқылы айрықша құдіретті кереметтер[†] де жасады: 12адамдар тіпті Пауылдың жұмысқа киген алжапқышын немесе беторамалын алып, науқастардың үстіне жапқанда, олар ауруларынан айығып, бойларын буған жындарынан құтылды.

13Ал ел аралап, адамдардан жындарын қуып шығарушы кейбір яһудилер жын буғандар үшін дұға[†] оқып, Иеміз Исаның атын қолдана бастады:

— Саған Пауыл уағыздап жүрген Иса арқылы бұйырамын, — деді. 14Яһуди бас діни қызметкер[†] әулетінен шыққан Скеуаның жеті ұлы осылай істеп жүрді. 15Алайда бірде жын бұларға жауап беріп:

— Исаны білемін, Пауыл да маған таныс, ал сендер кімсіңдер? — деді. 16Содан жыны бар кісі оларға бас салып, жерге жығып, бәрін де жеңіп шықты. Ағайындылар сол үйден жалаңаш, ұрылған-соғылған күйі қашып шықты.

17Бұл оқиға Ефесте тұратын барлық яһудилер мен гректерге мәлім болып, бәрін үрей биледі. Ал Иеміз Исаның даңқы арта түсті. 18Сенушілердің көбі келіп, күнәлі іс-әрекеттерін ашық мойындады. 19Бақсы-балгерлікпен айналысып келгендердің бірсыпырасы сиқырлық кітаптарын[†] әкеліп, барлығының көз алдында өртеп жіберді. Кітаптардың құнын есептегенде, елу мың күміс теңге[*] болды. 20Иеміздің Ізгі хабары осылай кең тарап, құдіретін көрсетті.


Ефестегі жалған тәңірге табынатын зергерлер тобы бастаған бүлік

21Осы оқиғалардан кейін Пауыл Киелі Рухтың жетелеуімен (грек елінің) Македония мен Ахая өлкелері арқылы Иерусалимге баратын шешімге келді. «Сонда болғаннан кейін Римге де соғуға тиістімін», — деді. 22Көмекшілерінің арасынан Тімоте мен Ераст екеуін Македонияға жіберіп, өзі тағы біраз уақыт Азия аймағында қала тұрды.

23Сол кезде (аймақ орталығы) Ефесте Иеміздің жолына қарсы үлкен толқу болып жатты. 24Деметір есімді күміс зергері жергілікті шеберлерге әйел тәңір Артемидаға арналған киелі[†] үйдің күміс кейіптерін жасатып, олардың көп кіріс келтірулеріне жағдай туғызған еді. 25Деметір шеберлерді және олардың көмекшілерін жинап алып, оларға былай деді:

— Уа, ер азаматтар, біздің жақсы тұрмысымыздың осы кәсібімізге байланысты екенін білесіңдер. 26Сендер мына Пауыл дегеннің Ефесте ғана емес, тіпті бүкіл Азиядағы көптеген кісілерді өз дегеніне көндіріп, адастырып жүргенін естіп-көріп жүрсіңдер. Ол адамдарға: «Қолдан жасалған тәңірлер шынайы құдай емес» дегенді айтып жүр. 27Бұл біздің кәсібіміздің жақсы атына ғана қауіп туғызбай, ұлы әйел тәңір Артемидаға арналған ғибадатхана[†] да өз беделінен ада болып, тіпті Азия мен бүкіл дүние жүзі табынатын әйел тәңірдің өзі де ұлы даңқынан айырылып қалады! — 28Осыны естігенде зергерлерді ашу кернеп, олар:

— Ефестің Артемидасы даңқталсын! — деп айқайлай бастады.

29Бүкіл қала қозғалысқа түсті. Адамдар Пауылдың Гай мен Арыстарқ есімді македониялық серіктерін ұстап алып, сүйрелеп, бәрі бір адамдай ойын-сауық алаңына[*] қарай лап қойды. 30Пауыл халық алдына шыққысы келіп еді, бірақ сенушілер оны жіберген жоқ. 31Пауылмен достасқан Азия аймағы әкімшілігінің кейбір уәкілдері де оған алаңға жоламасын деген ескерту жіберді.

32Алаңда жиналғандардың біреулері анау деп, біреулері мынау деп айқайлап, шым-шытырық болды. Көпшілігі тіпті бұл жерге не үшін жиналғандарын да білген жоқ. 33Яһудилердің ұсынысымен[*] Ескендір тобырдың ішінен алға шығарылды. Ескендір қолымен тыныштыққа шақырып, халыққа арнап сөз сөйлемек болды. 34Ал жиналғандар оның яһуди екенін білгенде, бәрі бірауыздан екі сағат бойы:

— Ефестің Артемидасы даңқталсын! — деп айқайлап тұрып алды.

35Ақыр соңында қаланың хатшысы халықты тыныштандырып, былай деді:

— Уа, ефестік ер азаматтар! Ұлы Артемиданың «аспаннан[†] түскен бейнесінің» және оған арналған ғибадатхананың сақтаушысы — Ефес қаласы! Соны әлемдегі кім білмейді?! 36Бұл — даусыз нәрсе ғой! Сондықтан тыныштық сақтап, еш ағаттық істемегендерің дұрыс! 37Мына кісілерді осында алып келдіңдер. Олар ғибадатхананы тонаған да емес, әйел тәңірімізге тіл тигізген де емес. 38Егер де Деметір мен оған еріп келген шеберлердің біреудің үстінен шағымдары болса, сол үшін сот мәжілістері және аймақ әміршілері[†] бар. Олар өзара арыз-шағымдарын сонда апарсын! 39Ал тағы басқа мәселені көтергілерің келсе, ол заңды мәжілісте шешіледі. 40Бүгінгі оқиғаға байланысты «көтеріліске шықтыңдар» деген айып басымызға төніп тұр. Себебі осы толқу жөнінде бізді ақтап алар еш сылтау жоқ.

Хатшы осылай деп, жиналысты таратып жіберді.

#### 20


Македония мен оңтүстік Грекияны аралау

1Бүлік басылғаннан кейін Пауыл Иеміздің шәкірттерін шақырып алды. Оларды жігерлендіре сөйлеп, қоштасып, Македонияға бет алды. 2Пауыл өзінің жүрген жолындағы аймақтардан өтіп шығып, сонда тұратын сенушілерге зор жігер берген уағыздар айтып берді. Содан ол оңтүстік Грекияға[*] барып, 3сонда үш ай болды. Пауыл кемемен Сирияға кетер алдында өзіне яһудилер қастандық жасамақ деген хабар алды. Сондықтан ол (құрлықпен) Македония арқылы қайтуға шешім қабылдады. 4Оған Азия аймағына дейін береялық Пирдің ұлы Сопатер, сондай-ақ салониқалық Арыстарқ пен Секунд, дербелік Гай мен Тімоте және азиялық Түхік пен Трофим еріп жүрді. 5Бұлар алға озып кетіп, бізді[*] Троададан тосып алды. 6Ашымаған нан мейрамынан[†] кейін[*] Філіпіден кемемен шығып, бес күнде Троададағы соларға жеттік. Осы қалада жеті күн аялдадық.


Троададағы қауыммен кездесу, бір жігіттің өліп, тірілуі

7Жексенбі күні біз жергілікті сенушілермен бірге нан үзу рәсімін[†] орындауға жиналдық. Пауыл олармен сөйлесіп, уағыз айта бастады. Келесі күні жол жүретіндіктен, оның уағызы түн жарымына дейін созылды. 8Біз отырған жоғарғы бөлмеде көп шам жанып тұрды. 9Ашық терезенің алдында Еутіх есімді жас жігіт отырған еді. Пауылдың сөзі ұзаққа созылып кеткен соң, Еутіх қатты ұйықтап кетіп, үшінші қабаттан құлап түсті. Оны жерден көтеріп алғанда, денесінде жан жоқ екен. 10Пауыл төмен түсіп, жігіттің үстіне жата қалып, құшақтап: «Уайымдамаңдар, ол тірі!» — деді.[*]

11Бұдан кейін Пауыл қайта көтеріліп, қауыммен[†] бірге нан үзу рәсімін орындап, тамақ ішті. Таң атқанша солармен әңгімелесіп отырды да, қоштасып, сапарға шығып кетті. 12Ал жас жігітті бұған дейін үйіне аман-есен алып кеткен еді. Бұл сенушілерге үлкен дем берді.


Ефестегі қауым жетекшілеріне арналған қоштасу сөзі

13Ал біз болсақ, алға кетіп, кемемен Асқа жеттік. Осы қаладан Пауылды мінгізіп алуымыз керек еді. Өзі Асқа дейін жаяу жүргісі келгендіктен, осылай болсын деген болатын. 14Аста оны кездестіріп, кемеге мінгізіп, Мітілин қаласына аттандық. 15Келесі күні одан шығып, Хиос аралының маңына бардық. Бір күн өткен соң Самос аралына,[*] тағы бір күннен кейін Мілит қаласына жеттік. 16Азия аймағына барып келуге уақытты өткізіп алмау үшін, Пауыл Ефес қаласына соқпайын деп шешкен еді. Себебі ол мүмкіндігінше Алғашқы өнім мейрамын[†][*] Иерусалимде қарсы алуға асықты.

17Сондықтан ол Мілиттен Ефеске кісі жіберіп, сол қаладағы қауымның жетекшілерін Мілитке шақыртты. 18Бұлар қасына келген соң, Пауыл оларға былай деп сөз сөйледі:

— Мен Азияға алғаш келген күннен бастап, араларыңда қалай тұрғанымды өздерің білесіңдер. 19Еш мансап қумай, кішіпейілдікпен, көз жасымды төгіп, яһудилердің қастандықтарының кесірінен болған ауыр азапқа қарамастан, Иемізге қызмет етіп келдім. 20Ел алдында және жеке үйлерде уағыз айтып, тәлім беріп жүргенде сендерге пайда болатын еш нәрсені қалдырмай, бәрін түгел айттым. 21Яһудилер мен гректерге: «Күнәларыңа өкініп, Құдайға бет бұрып, Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] сеніңдер!» деп ескерттім.

22Қазір Киелі Рухтың[†] жетелеуімен Иерусалимге бара жатырмын, онда неге душар болатынымды білмеймін. 23Тек әрбір қалада Киелі Рух мені түрме мен азаптардың күтіп тұрғанын білдіреді. 24Бірақ мен өз жанымды ойламай, тиісті өмір жолыммен жүре отырып, Иеміз Исаның маған тапсырған ісін аяқтасам, Құдайдың рақымы туралы Ізгі хабарды уағыздап жеткізсем болғаны. 25Менің білетінім мынау: өзім араласып жүріп, Құдайдың Патшалығы[†] туралы уағыз айтқан сендердің бәрің мені енді көрмейсіңдер. 26Сондықтан бүгін сендерге салтанатты түрде ешкімнің қанын[*] мойныма жүктемеймін деп мәлімдеймін. 27Себебі мен уағыз айтқанда ештеңені жасырмай, Құдайдың еркін түгел жарияладым.

28Енді өздеріңе де, Киелі Рух басқарушы етіп қойған барлық қауымға да қараңдар! Шопан қойын қалай бақса, сендер де Құдай[†] Иеміздің өз қанын төгіп, иемденген қауымына солай қамқор болыңдар![*] 29Мен кеткен соң, жауыз қасқырлар келіп, қойларды аямайтынын білемін.[*] 30Тіпті өз араларыңнан да жалған ілімдерді уағыздап, Иеміздің шәкірттерін теріс жолға азғырушылар шықпақ. 31Сондықтан сақ болыңдар! Күн-түн демей, үш жыл бойы үзбестен әрқайсыңа нұсқау беріп, көз жасымды төккенім естеріңде болсын.

32Ал енді сендерді Құдайға және Оның рақымын білдіретін сөзіне аманаттаймын. Өздеріңді нығайтып, Өзіне бағышталған барлық адамдарымен бірге сендерге де уәде еткен жарылқауларын қиямет[†] күні беруге[*] Оның құдіреті жетеді.

33Мен ешкімнен алтын-күміс, киім-кешек дәметкен емеспін. 34Өзімді және көмекшілерімді осы екі қолыммен жұмыс істеп, асырағанымды білесіңдер.[*] 35Сендерге ауыр еңбек ете жүріп, «Алғаннан гөрі берген бақытты» деген Иеміз Исаның сөзін есте ұстап, мүсәпірлерге жәрдемдесу керек екенін ұдайы үлгі етіп көрсеттім.[*]

36Пауыл осылай дегеннен кейін жиналғандардың бәрімен бірге тізе бүгіп, мінажат етті. 37Барлығы да қатты жылап, оны құшақтап бетінен сүйді. 38Оларға айрықша ауыр тигені оның «мені енді көрмейсіңдер» дегені болды.[*] Содан кейін олар Пауылды кемеге шығарып салды.

#### 21


Пауылдың Иерусалимге сапары

1Олардан айырылысқаннан кейін біз теңізге қайта шығып, тура жүзе отырып Қос аралына, ертеңінде Родосқа, ал одан Патараға жеттік. 2Сол қаладан Финикия еліне тіке баратын бір кеме тауып алып, соған отырып, жүріп кеттік. 3Кипр аралы көрінгенде, оны оңтүстік жағынан айналып өтіп, Сирияға беттедік те, Тирге келіп тоқтадық. Себебі кеме сол қалаға жүгін түсіретін еді. 4Иеміздің жолын қуушы шәкірттерін тауып алып, олармен жеті күн болдық. Киелі Рухтан[†] хабар алған олар Пауылға «Иерусалимге бармай-ақ қойыңыз» дей берді. 5Әйтсе де, сол күндер өткен соң сапарымызды әрі қарай жалғастырдық. Сенушілердің бәрі әйелдерімен, бала-шағасымен бізді қаланың сыртына дейін шығарып салды. Жаға бойында тізе бүгіп мінажат еттік. 6Бір-бірімізбен қош айтысқаннан кейін біз кемеге отырдық, ал олар үйлеріне қайтты.

7Тирден шығып, Птолемайс қаласына жеткен соң, мұндағы бауырластармен амандасып, бір күн бірге болдық. 8Ертеңіне Кесарияға бардық. Сол қалада біз Иерусалим қауымының[†] жеті қызметшісінің бірі — Ізгі хабарды уағыздаушы Філіптің[*] үйіне түсіп, сонда қалдық. 9Оның тұрмысқа шықпаған төрт қызы да пайғамбарлық[†] сөз айтады екен.[*]

10Біз Кесарияда бірнеше күн болғаннан кейін, Яһудея аймағынан Агаб есімді пайғамбар келді. 11Ол қасымызға келіп, Пауылдың белбеуін алып, сонымен өз аяқ-қолдарын байлады да:

— Киелі Рух былай дейді: осы белбеудің иесін Иерусалимдегі яһудилер дәл осылай байлап, басқа ұлт адамдарының қолына ұстап береді, — деді. 12Осыны естіген біз және жергілікті бауырластар Пауылдан:

— Иерусалимге бармай-ақ қойыңыз, — деп өтіндік. 13Бірақ ол:

— Неменеге жылап, жүрегімді ауыртып тұрсыңдар? Мен Иеміз Исаның атын жариялау үшін Иерусалимде қол-аяғымды байлатпақ түгіл, жанымды қиюға да дайынмын, — деп жауап берді. 14Оны көндіре алмағаннан кейін, біз тынышталып:

— Иеміздің еркі болсын! — дедік.

15Осыдан кейін біз жолға дайындалып, Иерусалимге қарай өрледік. 16Кесариядан бірнеше бауырластар еріп, бізді бастапқы кезден бері Иеміздің жолын қуып келген Мынасон есімді кипрлікке алып барды. Бізге соның үйінде қонуға тура келді.


Иерусалимдегі қауым жетекшілерінің берген кеңесі

17Иерусалимге жеткенде, сондағы бауырластар бізді құшақ жая қарсы алды. 18Ертеңіне біз Пауылмен бірге Жақыпқа[*] бардық, қауымның барлық басқа жетекшілері де сонда жиналды. 19Олармен сәлемдескен соң Пауыл өзінің қызметі арқылы Құдайдың басқа ұлттар арасында не істегенін егжей-тегжейлі айтып берді. 20Оны тыңдап болған соң, бәрі Құдайды дәріптеп мадақтады.

Содан кейін олар Пауылға былай деді:

— Уа, бауырласымыз, мынаны білесің: сан мыңдаған яһудилер Иемізге сенеді, барлығы да — Таурат заңын[†] қызу жақтап, қатаң ұстанушылар.[*] 21Олар сен туралы: «Шетелде тұратын күллі яһудилерге: Мұса арқылы берілген Таурат заңынан бас тартып, балаларыңды сүндеттемеңдер, басқа да әдет-ғұрыптарымызды ұстамаңдар деп үйретіп жүр» деген хабар алды. 22Ал бұған не істейік? Халықтың сенің осында екеніңді біліп, жиналатыны сөзсіз. 23Сондықтан айтатынымызға құлақ сал! Арамызда назир антын[†][*] берген төрт кісі бар. 24Соларды ертіп алып, тазару рәсімін бірге жаса. Сондай-ақ шаштарын алдырулары үшін қажетті құрбандықтың құнын өзің төле. Сонда бәрі сен туралы естігендерінің жалған екеніне, қайта, өзіңнің де Таурат заңын орындап жүргеніңе көз жеткізетін болады.

25Ал басқа ұлттық сенушілерге келсек, біз қабылдаған шешіміміз туралы жазып жібердік қой: олар жалған тәңірлерге арналған құрбандықтардан, қаннан, арам өлген малдың етінен және неке адалдығын бұзудан аулақ жүруге тиіс.[*]

26Сонымен Пауыл келесі күні әлгі кісілерді ертіп алып, бірінші тазару рәсімінен бірге өтті. Содан кейін ғибадатханаға[†] барып, тазару мерзімінің аяқталып, әрқайсысы үшін құрбандық шалынатын күнді діни қызметкерге[†] хабарлады.


Ғибадатхана алаңындағы толқу және Пауылдың тұтқындалуы

27Тазару мерзімінің жеті күні аяқталар шақта, Азия аймағынан келген яһудилер Пауылды ғибадатханада көріп, халықты оған қарсы айдап салды. Олар Пауылды ұстап алып, былай деп айқайлады:

28«Уа, исраилдік ер азаматтар, келіп, көмектесіңдер! Мына кісі барлық жерде біздің халыққа, Таурат заңымызға және осы жерге қайшы ілімін таратып жүр. Оның үстіне өзге ұлт адамдарын[*] ғибадатханаға кіргізіп, киелі[†] жерді арамдады!

29Себебі олар осының алдында Пауылдың қалада ефестік Трофиммен бірге жүргенін көріп, сол шетелдікті ғибадатхананың ішкі ауласына[*] алып келген екен деп ойлады. 30Бүкіл қала толқып, халық жан-жақтан ағылып жиналды. Олар Пауылға бас салып, оны ғибадатханадан сүйреп шығарды. Сол заматта-ақ ғибадатхананың қақпалары жабылып қалды.

31Олар Пауылды өлтірмекші болып жатқанда, Рим әскерінің мыңбасына: «Бүкіл Иерусалим бүлік шығарып жатыр!» — деген хабар жетті. 32Ол дереу жасақшылар мен жүзбасыларын алып, тобыр жиналған жерге қарай асықты.[*] Әлгі адамдар мыңбасы мен жасақшыларды көргенде, Пауылды ұрып-соғуларын доғарды. 33Мыңбасы жақындап келіп, Пауылды тұтқынға алды да, екі шынжырмен қол-аяғын бұғаулауға бұйырды. Бұдан кейін адамдардан Пауылдың кім екенін, оның не істегенін сұрады. 34Жиналған тобырдың ішінен біреулері анау деп, біреулері мынау деп айқайлап жатты. Осындай у-шуда жөнді жауап ала алмаған соң, мыңбасы Пауылды қамалға айдап әкетуге әмір етті. 35Пауыл баспалдаққа жетіп қалғанда, ашулы халық қыспаққа алғандықтан жасақшылардың оны көтеріп жүрулеріне тура келді. 36Өйткені үлкен тобыр артынан қалмай: «Оны өлтіріңдер!» — деп айқайлай берді.

37Жасақшылар Пауылды қамалға кіргізейін дегенде, ол мыңбасына тіл қатып:

— Сізге бір сөз айтуға бола ма? — деді. Анау қатты таңғалып:

— Сен грекше білесің бе? 38Демек, сен біраздан бұрын көтеріліс ұйымдастырып, төрт мың қарақшыны[*] айдалаға жетелеп кеткен мысырлық емессің ғой? — деп сұрады. 39Пауыл:

— Жоқ, мен яһудимін, Кіликияның танымал қаласы Тарстың азаматымын.[*] Маған халыққа арнап сөз сөйлеуге[*] рұқсат етсеңіз екен, — деді. 40Әскербасы рұқсат берген соң, Пауыл баспалдақ сатысында тұрған күйі қолын жоғары көтеріп, халыққа белгі[†] берді. Тыныштық орнағанда, оларға еврейше сөзін бастады:

#### 22


Пауылдың ғибадатхана алдында өз халқына арнаған сөзі

1— Уа, бауырластар және ақсақалдар! Өзімді алдарыңызда ақтайтын сөзіме құлақ салыңыздар! — 2Пауылдың еврейше сөйлегенін естігенде олар бұрынғыдан бетер тынышталып тыңдай қалды. Сонда Пауыл былай деді: 3— Мен яһудимін, Кіликияның Тарс қаласында тудым, ал осы қалада өсіп, атақты Гамалиелден тыңғылықты[*] тәлім алдым. Ата-бабаларымыздың Таурат заңын[†] мұқият сақтай отырып, осы тұрған өздеріңіз сияқты Құдайдың құрметі үшін жан-тәніммен ұмтылдым.

4Сол жолға түскендерді[*] өлгендерінше қудаладым, оларды еркек болсын, әйел болсын шынжырмен бұғаулап, түрмеге жапқыздым. 5Бұл ісіме бас діни қызметкер[†] мен бүкіл Ақсақалдар кеңесі куә. Мен солардан тіпті Дамаскідегі бауырларымызға арналған хат алып, сондағыларды тұтқындап, Иерусалимге айдап әкеліп, жазалау үшін сол жаққа бардым.

6Жолда Дамаскіге жақындап қалғанда, түске жақын кенеттен көз қарықтырар нұр маған көктен сәулесін шашып жіберді.[*] 7Содан жерге құлап түскенімде, маған: «Саул, Саул! Мені неге қудалайсың?» — деген дауысты естідім. 8«Сен кімсің, Ием[†]?» — деп сұрадым. Ол: «Мен сен қудалап жүрген назареттік Исамын[*]», — деді. 9Қасымдағы серіктерім сәулені көрсе де, маған Сөйлегеннің даусын түсінбеді. 10Содан кейін мен: «Ием, не істеуім керек?» — деп сұрадым. Иеміз маған: «Орныңнан тұр да, Дамаскіге бар! Сол жерде Менің саған істеуге белгілеп[†] қойғанымды айтады», — деді. 11Жарқ еткен нұрлы салтанаттан көзім қарығып соқыр болып қалғандықтан, серіктерім мені қолымнан жетектеп жүрді. Осылайша Дамаскіге жеттім.

12Сол жерде Анани деген біреу қасыма келді. Өзі Таурат заңын мұқият ұстанатын, қаладағы барлық яһудилерге сыйлы кісі екен. 13Анани жақындап: «Саул бауырласым, көзің ашылсын!» — деді. Сол сәтте-ақ оны көрдім. 14Анани маған тағы былай деді: «Ата-бабаларымыздың Құдайы сені Өзінің еркін білсін, әділ Кісісін көріп, Соның аузынан шыққан сөзін естісін деп таңдап алған болатын. 15Өйткені сен барлық адамдарға көріп-естігенің туралы куә болып тұрасың. 16Енді нені тосып бөгеліп отырсың? Орныңнан тұрып, Иеміздің атын айтып сиынып, шомылдыру рәсімінен[†] өтіп күнәларыңнан арыл!» — деді.

17Содан мен Иерусалимге қайтып келіп, ғибадатханада[†] мінажат етіп тұрғанда, ерекше күйге еніп, 18Оны көрдім. Ол маған: «Тезірек Иерусалимнен кет, себебі олар сенің Мен туралы куәлігіңді қабылдамайды», — деді. 19Мен Оған: «Ием, Саған сенгендерді түрмеге жауып, мәжілісханаларда[†] қамшылап соқтырған мен екенімді олар біледі. 20Сенің куәгерің Степанның қаны төгіліп жатқанда, мен оны өлтіргендерді жақтап, шапандарын күзетіп қастарында тұрдым ғой», — дедім. 21Ал Иеміз маған былай деді: «Жолға шық, мен сені алысқа жіберемін, басқа ұлттарға!»


22Жиналған халық осыған дейін Пауылды тыныш тыңдап тұрған еді. Бірақ ол соңғы сөздерін айтқанда, олар:

— Бұл адам[†] жер бетінен құртылсын! Ол енді тірі жүрмесін! — деп айқайлап кетті.

23Олар осылайша шулап, шапандарын шешіп, шаңды аспанға[†] атып жатқан кезде, 24мыңбасы Пауылды қамалға кіргізсін деп бұйырды. Оны қамшылап соғып, халық неге айқайлап қарсы болып жатқанын одан сұрастырып біліп алуға әмір етті. 25Жасақшылар оның аяқ-қолдарын байлап болып, қамшылайын деп жатқанда, қасында бақылап тұрған жүзбасынан Пауыл:

— Соттың үкімінсіз-ақ Римнің азаматын қамшылап соғуыңызға бола ма? — деп сұрады. 26Жүзбасы осыны естігенде, мыңбасына жүгіріп барып:

— Не істейін деп жатырсыз? Мына кісі Римнің азаматы екен! — деп мәлімдеді. 27Әскербасы Пауылға келіп:

— Айтшы, шынымен Римнің азаматысың ба? — деп сұрады. Ол:

— Иә, азаматымын, — деп жауап берді. 28Сонда мыңбасы:

— Мен осы азаматтығымды көп ақшаға сатып алдым, — деді.

— Ал мен туғаннан Римнің азаматымын, — деді Пауыл.

29Оны қинап тергемекші болғандар дереу әрірек шегініп тұрды. Пауылдың Рим азаматы екенін білгенде, оны байлатып тастаған мыңбасы да қорқып кетті.


Пауыл Жоғарғы кеңестің алдында

30Келесі күні әскербасы Пауылды босатып, яһудилердің оны не үшін айыптайтынын анық білу үшін басты діни қызметкерлер мен Жоғарғы кеңес[†] жиналсын деп бұйырды. Содан кейін Пауылды қамалдан алдыртып, солардың алдына тұрғызып қойды.


#### 23

1Пауыл Жоғарғы кеңеске[†] тіке қарап:

— Бауырластар! Бүгінге дейін мен Құдай[†] алдында ар-ұжданым[†] кіршіксіз таза өмір сүріп келдім, — деді. 2Ал бас діни қызметкер[†] Анани Пауылдың қасында тұрғандарға оны аузынан ұруға бұйырды. 3Сонда Пауыл оған:

— Әктелген қабырға, сізді Құдай ұрады![*] Осы жерде мені Таурат заңы[†] бойынша соттау үшін отырғанмен, заңды бұзып мені ұрғыздыңыз, — деді. 4Қасында тұрғандар:

— Құдайдың бас діни қызметкеріне ұрсуға қалай батылың барады? — деп ескертті. 5Пауыл былай деп жауап берді:

— Бауырластар, оның бас діни қызметкер екенін білмедім![*] «Халқыңның басшысына балағат сөз айтпа!»[*] деп (Тауратта) жазылған ғой.

6Жоғарғы кеңестің бір бөлігінің саддукейлер,[†] ал қалғандарының парызшылдар[†][*] екенін білген Пауыл дауыстап:

— Бауырластар, мен парызшылмын, парызшылдар әулетіненмін де. Өлгендердің қайта тірілуіне[†] үміт етіп жүргенім үшін сотталып жатырмын! — деді. 7Осы сөзден кейін парызшылдар мен саддукейлер айтысып қалды да, жиналғандар екіге бөлініп кетті. 8Себебі саддукейлер ешқандай қайта тірілу де, періштелер[†] де, рухтар да жоқ десе,[*] парызшылдар бұлардың бәрін мойындайды. 9Жиналыс айқай-шуға ұласты. Парызшылдардың кейбір дін мұғалімдері орындарынан тұрып:

— Бұл кісіден ешқандай жамандық таппай тұрмыз. Оған бір рух[†] немесе періште аян берген болса (біз Құдайға қарсы шықпаймыз)! — деп қызулана айтысты.

10Айтыс үлкен жанжалға айналып, мыңбасы олар Пауылды паршалап тастар деп қауіптенді. Содан ол жасақшыларға төмен түсіп, оны әлгілердің араларынан күшпен алып шығып, қамалға апаруға бұйырды.

11Сол түні Иеміз Пауылдың қасында пайда болып:[*] «Батыл бол! Маған Иерусалимде куә болғаныңдай, Римде де куә болуға тиіссің», — деп айтты.


Пауылға қарсы астыртын сөз байласу және оның Кесарияға апарылуы

12Келесі күні таңертең бірсыпыра яһудилер жасырын жиналып, Пауылды өлтірмейінше ешқандай нәр татпаймыз деп қарғанып ант берісті. 13Бұл ант байланысқан топта қырықтан аса адам[†] бар еді. 14Олар басты діни қызметкерлер мен рубасыларына барып:

— Пауылды өлтіргенше нәр татпаймыз деп қарғанып ант берістік. 15Сонымен Жоғарғы кеңес ретінде мыңбасына хабарлап: «Пауылдың ісімен жақынырақ танысқымыз келеді» деген сылтаумен оны өздеріңізге әкелдіріңіздер. Ал біз оны осында жеткізбей жолшыбай өлтіруге дайын тұрамыз», — деді.

16Бұл қаскүнемдік туралы Пауылдың жиен інісі[*] біліп қойды. Ол қамалға кіріп, Пауылға барды да, осы туралы хабарлады. 17Пауыл бір жүзбасын шақырып алып, оған: «Мына жас жігітті мыңбасына апарыңызшы, оған айтатын хабары бар», — деді. 18Жүзбасы бозбаланы ертіп мыңбасына кіріп:

— Әлгі тұтқын Пауыл мені шақыртып алып, мына жас жігітті өзіңізге әкелуімді өтінді. Оның сізге айтатын бірдеңесі бар екен, — деді. 19Мыңбасы жігіттің қолынан ұстап, оңашаға шығарып:

— Маған не айтайын деп едің? — деп сұрады. 20Ол:

— Яһудилер өзара келісіп, Пауылдың ісін одан да мұқият тексеру сылтауымен оны ертең Жоғарғы кеңеске апаруыңызды сұрамақ. 21Ал сіз бұған келіспесеңіз игі болар еді. Өйткені олардың қырықтан аса адамы оны жол бойы торуылдап аңдып отырады. Бұлар Пауылды өлтірмейінше ешқандай нәр татпаймыз деп анттасты; енді келісіміңізді[†] күтіп, дайын отыр, — деді. 22Мыңбасы жас жігітке ескертіп:

— Маған осыны айтқаның туралы ешкімге де тіс жарма! — деп қайтарып жіберді. 23Содан ол жүзбасылардың екеуін шақырып алып: «Кешкі сағат тоғызға екі жүз жауынгер, жетпіс атты әскер және екі жүз мергенді Кесарияға[*] баруға дайындаңдар! 24Пауылға мінуге көлік дайындап, әмірші[†] Феликске аман-есен апару жағын қадағалаңдар!» — деп бұйырды. 25Содан соң төмендегідей хат жазды:

26«Жоғары мәртебелі әмірші Феликске Клауди Лүсиден сәлем!

27Мына кісіні яһудилер ұстап алып, өлтірейін деп жатқан сәтте мен оның Рим азаматы екенін біліп, жасақшылармен үстінен түсіп, құтқарып алдым. 28Не үшін айыптайтындарын білмек болып, оны солардың Жоғарғы кеңесіне алып бардым.

29Сонда аңғарғаным, олар мұны өз заңдары туралы даулы мәселелерге бола айыптайды екен. Бірақ оған өлім[†] жазасына кесетіндей немесе түрмеге жабатындай ешбір кінә таққан жоқ. 30Мен оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырылғанын біліп қалып, оны дереу сізге жіберіп отырмын. Айыптаушыларға тағатын кінәларын өзіңізге апаруға бұйырдым. Қош-сау болыңыз!»


31Жасақшылар бұйрықты орындап, Пауылды сол түні Антипатрис[*] қаласына жеткізді. 32Келесі күні тұтқынды атты жасақпен әрі қарай жөнелтіп, өздері қамалға қайтып кетті. 33Кесария қаласына келісімен атты жасақ хатты тапсырып, Пауылды әміршіге табыс етті. 34Әмірші хатты оқып, Пауылдан қай аймақтан екенін сұрап, Кіликиядан екенін біліп алды:

35«Сені айыптаушыларың келгенде тергеймін», — деп шешіп, оны Ирод атындағы сарайда ұстауға бұйырды.

#### 24


Әмірші Феликстің алдындағы тергеу

1Бес күннен кейін бас діни қызметкер[†] Анани бірнеше рубасылармен және Тертулла есімді сөзге шешен заң қызметкерімен бірге Пауылды әміршінің[†] алдында айыптау үшін Кесарияға келді. 2Пауыл ішке шақырылғаннан кейін, Тертулла оған қарсы айыптау сөзін былай деп бастады:

3— Уа, жоғары мәртебелі әмірші Феликс! Сіздің қамқорлығыңыздың арқасында біздің ел бейбіт өмір сүріп, халқымыздың тұрмысы жақсара түсуде. Мұны әрқашан да және барлық жерде алғыс айта отырып мойындаймыз. 4Ал уақытыңызды босқа алмайын. Бізге мейірімділік көрсетіп, біразырақ уақыт сөзіме құлақ түруіңізді өтінемін. 5Біз мына кісіні індеттей қауіпті, дүние жүзіндегі яһудилердің ішінде бүлік бастаушы әрі «Назареттіктер»[*] деген діни бағыттың жетекшісі деп таптық. 6Ол тіпті ғибадатхананы[†] арамдауға ұмтылған кезде оны ұстап алдық, (өз заңымыз бойынша соттамақ болдық. 7Бірақ мыңбасы Лүси оны үлкен зорлықпен қолымыздан тартып алып, өзіңізге жолдады да, 8айыптаушыларына сізге баруға бұйырды.) Тергеген кезде не үшін кінәлайтынымызды сіз оның өз аузынан естисіз.

9Яһуди басшылары да мұнымен келісіп, айыптауға қосылып, айтылғанның бәрін растады.

10Әміршінің берген белгісі[†] бойынша, Пауыл жауап беріп былай деді:

— Сіздің көп жылдан бері осы елде сот екеніңізді білгендіктен, өзімді алдыңызда ақтай алатыныма қуанамын. 11Осыдан он екі күн бұрын ғибадат ету үшін Иерусалимге келгеніме өзіңіз көз жеткізе аласыз. 12Не ғибадатханада, не мәжілісханаларда,[†] не қалада ешкім менің біреумен айтысып тұрғанымды, я болмаса, ел ішіне іріткі салып жүргенімді көрген емес. 13Айыптаушылар маған қазір таққан кінәларын еш дәлелдей алмайды. 14Бірақ мен ата-бабаларымыздың Құдайына олар діни бағыт деп атаған жол[*] бойынша қызмет етіп, Таурат пен Пайғамбарлар[†] жазбаларындағылардың бәріне де сенетінімді мойындаймын. 15Құдай[†] қиямет[†] күні сенушілерді де, күнәкарларды да қайта тірілтеді деп күтіп,[*] мен де олар сияқты Оған үміт артамын. 16Сондықтан әрдайым Құдай алдында да, адам[†] алдында да ар-ұжданымның[†] таза болуы үшін ұмтылып келемін.

17Осы жолы Иерусалимге халқым үшін қайыр-садақа беріп, Құдайға құрбандық шалу мақсатымен, араға ұзақ жыл салып, келдім. 18Ғибадатханада тазару рәсімінен өтіп жатқан кезімде қасыма жиналған халық та, айқай-шу да болған жоқ. 19Ал Азия аймағынан келген бірнеше яһудилер сонда болды. Олардың маған тағатын айыбы болса, онда осы жерге сіздің алдыңызға келіп, мені айыптаулары керек еді. 20Я болмаса, мұнда отырған кісілер Жоғарғы кеңестің[†] алдында айыпкер ретінде тұрғанымда менен қандай кінә тапқандарын айтсын. 21Мүмкін, менің кінәм сол жерде болғанда: «Өлгендердің қайта тірілуіне[†] үміт етіп жүргенім үшін бүгін алдарыңызда сотталып жатырмын!» деп дауыстап айтқан сөзім болар.[*]

22Иеміздің жолы туралы жақсы білетін Феликс істің қаралуын басқа күнге ауыстырып: «Мәселелеріңді мыңбасы Лүси келгенде шешемін», — деді. 23Содан соң ол жүзбасына: «Пауылды қамап ұста, бірақ көбірек еркіндік бер! Жақындарының келіп, қамқорлық жасап тұруларына тыйым салма!» — деп бұйырды.

24Бірнеше күннен кейін Феликс Друзилла есімді яһуди әйелімен қайтып келді де, Пауылды шақыртып алып, Мәсіх[†] Исаға сену туралы айтқандарын тыңдады. 25Бірақ Пауыл әділдік, ұстамдылық және болашақ қиямет соты туралы айта бастағанда, Феликс үрейленіп: «Енді бара бер, реті келгенде, сені тағы шақыртып аламын», — деді. 26Ол өзін босату үшін пара берер ме деп үміттеніп, Пауылды жиі-жиі алдыртып, сөйлесіп отырды.[*] 27Екі жылдан кейін әмірші Феликсті Порси Фест ауыстырды. Яһудилерге жағынғысы келген Феликс Пауылды түрмеден шығармай кетті.[*]

#### 25


Пауылдың римдік патша алдында сотталуын талап етуі

1Фест өзінің Яһудея аймағының әміршісі[†] қызметіне кіріскеніне үш күн өткенде, Кесариядан Иерусалимге өрлеп барды. 2Иерусалимде оның алдына басты діни қызметкерлер[†] мен басқа да беделді яһудилер келіп, Пауылға тағатын айыптарын айтып берді. 3Содан олар: «Пауылды Иерусалимге ауыстырып берсеңіз екен», — деп, әміршіден жақсылық жасауын сұрады. Өйткені олар жолда оған шабуыл жасап, өлтіртпек болды.[*] 4Ал Фест Пауылдың қазір Кесариядағы түрмеде отырғанын, өзінің жақын арада сол жаққа қайта баратынын айтты. 5«Сондықтан орталарыңыздан өкілеттілер менімен бірге барып, егер жаңағы кісінің істеген қылмысы болса, оған сол жерде айып тағуларыңызға болады», — деп шешті.

6Фест солармен бірге шамамен сегіз-он күн Иерусалимде болған соң, Кесарияға қайтып келді де, бір күннен кейін соттың орындығына отырып, Пауылды алдыртты. 7Пауыл кірген соң, Иерусалимнен келген яһудилер оны қоршап алып, көптеген ауыр-ауыр айып тақты, бірақ оларын дәлелдей алмады. 8Ал Пауыл өзін ақтап сөйлеп былай деді:

— Мен не яһуди халқының заңына, не ғибадатханаға,[†] не римдік патшаға қарсы ешқандай қылмыс жасаған жоқпын!

9Яһудилерге жағынғысы келген[*] Фест Пауылға жауап ретінде:

— Сен Иерусалимге барып, тағылған айып бойынша сол жерде менің көз алдымда сотталуға келісесің бе? — деген сұрақ қойды. 10Ал Пауыл:

— Мен мұнда Рим патшасы сотының алдында тұрмын, сондықтан осы жерде сотталуым керек. Яһудилерге ешқандай әділетсіздік істеген жоқпын, оны өзіңіз жақсы білесіз. 11Мен кінәлі болып, өлімге қиятындай қылмыс жасаған болсам, онда өлімнен бас тартпас едім. Ал егер мыналардың таққан кінәлары жазықсыз болса, онда ешкім мені бұлардың қолына ұстап бере алмайды. Римдік патша алдында сотталуымды талап етемін, — деп жауап қатты.

12Сонда Фест ақылшыларымен кеңесіп:

— Римдік патша алдында сотталуды талап еттің бе, ендеше патша алдына барасың! — деп шешті.


Әміршінің яһуди патшасымен Пауыл жайлы ақылдасуы

13Бірнеше күннен кейін әмірші Фестке сәлем беріп құттықтау үшін Агриппа патша[*] қарындасы Берникемен Кесарияға келді. 14Олар сонда бірнеше күн болған кезде, Фест Агриппа патшаға Пауылдың ісі туралы былай деп мәлімет берді:

— Осында Феликс түрмеде қалдырып кеткен бір кісі бар.[*] 15Мен Иерусалимде болған кезімде яһудилердің басты діни қызметкерлері мен рубасылары оған айып тағып, үкім шығаруымды сұрады. 16Мен оларға: «Айыпталушы айыптаушылармен кездеспей және өзін қорғауға мүмкіндігі болмай тұрып, адамды жазаға бұйыру римдіктердің салтына қайшы келеді», — деп жауап қаттым.

17Содан олар осы жерге келген соң, мен еш кешіктірмей келесі күні соттың орындығына отырып, әлгі кісіні алдырттым. 18Айыптаушылар шығып сөйлеп, оған қарсы мен күткендей ешқандай айып тақпай, 19олардың өз тәңіріне табынуларына қатысты мәселе бойынша, сондай-ақ өліп қалған, бірақ Пауыл «Ол тірі» деп нығарлап айтқан Иса[†] есімді Біреу туралы айтысып қалды. 20Мен бұл мәселе жөнінде не істерімді білмей, Пауылдан: «Иерусалимге барып, сонда сотталуға келісесің бе?» — деп сұрадым. 21Бірақ ол өзінің ісін патша иеміз шешсін деп талап еткен соң, мен оны патшаға жібергенше түрмеде ұстауға бұйырдым. 22Сонда Агриппа:

— Ол кісіні тыңдағым келеді, — деді. Фест:

— Оны ертең-ақ тыңдайсыз, — деп жауап берді.

23Келесі күні Агриппа мен Бернике сән-салтанатпен сарайдағы қабылдау залына келді. Олармен бірге мыңбасылар және қаланың атақтылары болды. Әміршінің бұйрығымен Пауыл сол жерге әкелінді. 24Содан Фест сөз алып, былай деді:

— Агриппа патша және бізбен бірге отырған мырзалар![†]

Алдарыңызда Иерусалимдегі және осы жердегі бүкіл яһуди халқы тірі қалдырмау керек деп маған қатты дауыстап өтініш жасаған адам[†] тұр. 25Ал мен оның өлім[†] жазасына кесер қылмысы жоқ деп таптым. Бірақ өзі римдік патшаның сотын талап еткендіктен, оны соған жөнелтпек болып шештім. 26Ал енді, тақсыр иеге ол туралы жазатын нақты мәліметім жоқ. Сондықтан оны сіздердің алдарыңызға, әсіресе, өзіңізге, Агриппа патша, алдырып отырмын. Тергеу соңында мен қандай мәлімет жазып беретінімді білсем деймін. 27Тұтқынды айыбын көрсетпей Римге жіберу, менің ойымша, ақылға сыймайтын іс.

#### 26


Пауылдың Агриппа патшаға Ізгі хабарды түсіндіруі

1Агриппа Пауылға:

— Өзіңді ақтап сөйлеуге рұқсат, — деді. Сонда Пауыл қолын созып, қорғау сөзін бастады:

2— Жоғары мәртебелі Агриппа патша, бүгін сіздің алдыңызда тұрып, яһуди басшыларының таққан айыбына қарсы өзімді қорғап сөйлеп тұрғаныма қуанамын.[*] 3Өйткені сіз яһудилердің барлық әдет-ғұрыптары мен даулы мәселелерін жақсы білесіз. Сондықтан сөзіме шыдамдылықпен құлақ түрсеңіз екен деп өтінемін.

4Жас кезімнен бастап Иерусалимде тұрып, халқым ішінде қандай өмір сүріп келе жатқаным яһудилердің бәріне мәлім. 5Олар мені көптен бері таниды; егер де шындықты мойындағылары келсе, менің парызшыл[†] ретінде сеніміміздің ең қатаң бағыты бойынша өмір сүргенімді біледі. 6Бүгін сот алдында тұруымның себебі — Құдайдың бір кезде ата-бабаларымызға берген уәдесіне үміт артуым. 7Осы уәденің орындалуына халқымыздың он екі руы да күндіз-түні Құдайға қызмет етіп үміт етеді. О, патшам, бүгін яһудилер мені содан үміткер болғаным үшін айыптап отыр. 8Сіздер неге Құдайдың өлгендерді қайта тірілтуіне сенбейсіздер?

9Рас, баяғыда мен де назареттік Исаға қарсы күресуді міндетім деп ойладым. 10Иерусалимде осымен айналысып, бас діни қызметкерден[†] арнайы өкілеттік алып, Құдайдың қасиетті[†] адамдарының[*] көбін түрмеге жаптырдым. Олар өлім[†] жазасына кесілгенде, бұған да келісіп, дауыс беріп отырдым. 11Барлық мәжілісханаларды[†] аралап жүріп, сондайларды талай рет азапқа салып, оларға Иеміздің атын қорлатуға тырыстым. Ашу-ызаға кернелгенім сонша, оларды шетелдік қалаларға барып та қудаладым.

12Бірде осы мақсатпен бас діни қызметкерден өкілеттік пен тапсырма алып, Дамаскіге бара жатыр едім. 13Уа, патша, сонда мен жолда келе жатып түс кезінде күн сәулесінен де жарық, көктен түскен нұрды көрдім. Оның сәулесі өзіме де, серіктеріме де түсті.[*] 14Бәріміз жерге құлап түстік. Сол кезде бір дауыстың маған еврейше: «Саул, Саул, Мені неге қудалайсың? Сен Иеңе қарсы шығып[*] азапқа қаласың», — дегенін естідім. 15Мен: «Сен кімсің, Ием[†]?» — деп сұрадым. Иеміз маған: «Мен сен қудалап жүрген Исамын. 16Орныңнан тұр! Мен сені Өзіме нөкер қылу үшін келдім. Бұдан былай сен Менен көргеніңе және саған кейін көрсететіндеріме басқалар үшін куә болуға тиістісің. 17Сені өз халқыңа да, басқа ұлттарға да жіберемін әрі олардың жасайтын қастандықтарынан құтқарамын: 18олар қара түнектен нұрға, әзәзіл шайтанның құлдығынан Құдайға бет бұрулары үшін сен олардың көздерін аш! Сонда олар Маған сеніп, күнәлары кешіріліп, Құдай[†] халқының арасынан өз орындарын[*] алады», — деді.

19Міне, осы себептен мен, Агриппа ағзам, маған көктен аян беріп, Бұйырғанға бағынбай тұра алмадым. 20Керісінше, алдымен Дамаск пен Иерусалимнің, одан кейін бүкіл Яһудея аймағының тұрғындары мен басқа ұлт адамдарына да: «Теріс жолдан қайтып, Құдайға бет бұрыңдар, әрі соған лайықты іс істеңдер!» деп уағыз айтып жүрдім. 21Яһудилердің мені ғибадатханада[†] ұстап алып, өлтіргілері келген себебі, міне, осы. 22Құдай қорғап-қолдап келгендіктен, мен күні бүгінге дейін берік тұрып, үлкен-кіші бәріне куәлік етемін. Мұса мен басқа да пайғамбарлар[†] келешекте болады деп алдын ала айтып кеткендерді ғана үйретіп жүрмін. 23Атап айтқанда, Құтқарушы Мәсіх[†] азапталып, ең бастысы болып өлімнен тіріліп,[*] Исраил халқына және басқа ұлттарға жарық нұрды жариялауға[*] тиісті болды.

24Пауыл өзін ақтап, осылай сөйлеп тұрғанда, Фест қатты дауыстап:

— Есің дұрыс емес, Пауыл! Көп оқып, ақылыңнан адасқансың! — деді. 25Пауыл оған:

— Есім дұрыс, қадірлі Фест, мен ой елегінен өткен шынайы сөздерді айтып тұрмын! 26Патша ағзам мұның бәрін біледі. Сондықтан оған бұларды еркін баяндап тұрмын. Болған жайттардың ешқайсысы одан жасырын емес, соған сенімдімін, себебі олар тасада өткен жоқ. 27Агриппа патша, сіз пайғамбарлардың айтқандарына сенесіз бе? Оларға сенетіңізді білемін, — деді. 28Сонда Агриппа Пауылға:

— Аз уақыттың ішінде мені де мәсіхші болуға көзімді жеткізбексің бе?[*] — деді. 29Пауыл оған:

— Аз ба, көп пе, әйтеуір бір уақытта өзіңіз де, мені бүгін тыңдап тұрғандардың бәрі де бұғауланған күйімнен басқа дәл мен сияқты болсаңыздар екен деп Құдайдан сұраймын, — деді.

30Пауыл осыны айтқанда патша орнынан көтерілді; онымен бірге әмірші,[†] Бернике және залда отырғандар түгел тұрды. 31Олар шығып бара жатқанда, бір-біріне:

— Мына кісі не өлімге кесер, не түрмеге жабар қылмыс жасаған жоқ, — десті. 32Агриппа да Фестке:

— Римдегі патша сотын талап етпегенде, мұны босатып жіберуге болар еді, — деді.

#### 27


Пауыл мен серіктерінің кемемен Римге беттеуі

1Сонымен біздің Италияға баратынымыз шешілген соң, Пауыл мен бірнеше басқа тұтқындар римдік патша атындағы[*] әскер бөлімінің Юли есімді жүзбасына табысталды. 2Адрамитилық[*] кемеге мініп, теңізге шықтық. Ол жол-жөнекей Азия аймағының кемежайларына кіретін болды. Бізге Салониқадан шыққан македониялық Арыстарқ[*] ере жүрді. 3Келесі күні Сидонға жеттік. Жүзбасы Пауылға жақсы қарап, оған достарына барып келіп, солардың оның сапар кезіндегі қажеттерін қамтамасыз етулеріне рұқсат берді. 4Сидоннан әрі қарай кетіп, алдымыздан қарсы соққан желден қашып, Кипр аралының ық жағымен жүрдік. 5Теңізді Кіликия және Памфүлия өлкелерін бойлай кесіп өтіп, Лүкия аймағындағы Мүраға жеттік.

6Сол қаладан жүзбасы Италияға бет алған ескендіриялық[*] кемені тауып алып, бізді осы кемеге мінгізді. 7Көп күн бойы ақырын жүріп отырып, зорға дегенде Книд қаласының маңайына жеттік. Жел қарсы соққандықтан, Крит аралының ық жағымен, Салмон қаласының маңына жеттік. 8Жағалаумен жүре отырып, әзер дегенде Ласея қаласына жақын Сұлу кемежай деген жерге бардық.

9Осы екі арада талай уақыт артта қалып, тіпті яһудилердің күзгі оразасы өтіп кеткен еді. Сондықтан кемемен жүзу қауіпті бола бастады. Сол себептен Пауыл оларға ескертіп: 10«Ер азаматтар, біздің сапарымыз жүк пен кеме үшін ғана емес, өз өміріміз үшін де қауіпті де өте зиянды болайын деп тұрғанын білемін», — деді. 11Бірақ жүзбасы Пауылдың сөзінен гөрі кеменің жүргізушісі мен иесіне көбірек сенді. 12Оның үстіне кемежай қыстауға онша ыңғайлы болмаған соң, кемедегілердің көпшілігі әрі жүре беріп, қыстау үшін қалайда Феникске жетіп алайық деген шешім қабылдады. Өйткені сол криттік кемежай оңтүстік-батыс пен солтүстік-батыс желдеріне қарсы орналасқан. 13Оңтүстіктен баяу жел соғып тұрғанда, олар мақсатымызды орындай аламыз деген оймен зәкірлерін көтеріп алып, Критті жағалап жүзіп кетті.


Кеменің қатты дауылға ұшырап, қирауы

14Аз уақыттан кейін арал жақтан Солтүстік-шығыс деп аталатын қара дауыл соғып, 15кемемізді сүйрей жөнелді. Дауылға қарсы тұрар шамамыз болмаған соң, кемені толқынға тапсырып, кете бардық. 16Клауда деген кішкентай аралдың ық жағымен жүрген кезде, зорға дегенде кеме артындағы байлаулы қайықты үстіне тартып, шығарып үлгердік. 17Бұдан соң теңізшілер кемені кендір арқанмен белдіктеп байлап қойды. Олар Сирт қойнауындағы[*] бір таяз жерге қайраңдап қалудан қауіптеніп, желкендерді түсірді. Осылай кеме қалқып жүре берді. 18Дауылдан әбден ұрылып-соғылып, теңізшілер келесі күні жүктің біразын түсірсе, 19үшінші күні өз қолдарымен кеменің керек-жарағын лақтырып тастауға мәжбүр болды. 20Бірнеше күн бойы не күн, не жұлдыз көрінбеді. Ал дауылдың долданғаны сондай, құтқарыламыз ба деген үмітіміз үзіле бастады.

21Көптен бері ешкім нәр татпаған соң, Пауыл ортаға шығып:

— Ей, ер азаматтар! Мені тыңдап, Криттен шықпауларың керек еді; сонда осындай қатерге бас тігіп, зиян шекпеген болар едіңдер. 22Ал енді батылданыңдар деп ескертемін, себебі ешқайсыңның өмірлерің қиылмайды, тек кеме ғана құриды. 23Неге десеңдер, өзім қызмет етіп, Соның меншігімін деп жүрген Құдайымның бір періштесі[†] өткен түні қасымда пайда болып былай деді: 24«Қорықпа, Пауыл! Сен римдік патшаның алдына баруға тиіссің! Біліп қой: Құдай[†] тілегіңді ескеріп, сапарластарыңды өлімнен аман алып қалады».[*] 25Сондықтан, азаматтар, батыл болыңдар! Маған қалай айтылса, солай болады да деп Құдайға сенемін. 26Бірақ біз бір арал маңындағы бір таяз жерге қайраңдап қалуға тиіспіз, — деді.

27Адрия теңізінде сандалып жүргенімізге он төрт күн болғанда, түн ортасында кемешілер құрлыққа жақындағанымызды шамалады. 28Олар өлшеуішті суға түсіріп, судың жиырма құлаш[*] терең екендігін анықтады; сәлден кейін тағы өлшеп, он бес құлаш деп тапты. 29Жартасқа соғылып қалудан қауіптенген теңізшілер кеменің артынан суға төрт зәкір[*] тастап, таңның атуын асыға күтті. 30Алдыңғы жақтан да зәкір тастаймыз деп сылтауратқан теңізшілер қайықты суға түсіре бастады. Бірақ олар мұны кемеден қашып кету үшін істеді. 31Сол себепті Пауыл жүзбасы Юли мен жасақшыларға: «Егер мыналар кемеде қалмаса, сендерге құтқарылу жоқ», — деп ескертті. 32Сонда жасақшылар қайықты байлап қойған арқандарды кесіп, оны теңізге құлатты.

33Таң атар алдында Пауыл адамдарды бір нәрсе жеп алуға шақырып: «Бастарыңа қауіп төніп, нәр татпай жүргендеріңе бүгін он төрт күн болды. 34Сондықтан жүрек жалғап алыңдар деймін. Бұл құтқарылуларың үшін қажет. Ешқайсыңның бір тал шашың да түспейді».[*]

35Пауыл осылай деп, бір нанды алды да, бәрінің көзінше Құдайға шүкірлік айтты; бір жапырағын үзіп, жей бастады. 36Содан адамдар жігерленіп, тамақтанып алды. 37Кемеде жалпы саны екі жүз жетпіс алты кісі едік. 38Бәріміз тойып алған соң, теңізшілер кемені жеңілдету үшін жүк қоймасында қалған астықты теңізге лақтырып тастады.

39Таң атқанда олар келген жерді таныған жоқ. Жағасы жайлы шығанақты көріп, мүмкін болса, кемені сол жерге тақап тоқтатуға ұйғарды. 40Зәкірлердің арқандарын кесіп, теңізге тастады да, кеменің рулін байлаған қайысты босатып, алдыңғы желкенді жоғары көтеріп, жағаға бет алды. 41Алайда бір таяз жерге тап болып, кеме қайраңдап, тұмсығы құмға терең батып, қимылдамай қалды. Ал артын лықсыған толқындар соққылап, сындыра бастады.

42Тұтқындар жүзіп қашып кетпесін деп, жасақшылар оларды өлтіріп тастамақ болды. 43Бірақ Пауылды аман алып қалғысы келген жүзбасы олардың ниетін іске асыруларына тыйым салып: «Жүзе білетіндер бірінші болып теңізге секіріп түсіп, құрлыққа жүзіп барсын! 44Ал қалғандары тақтайларды және кеменің басқа да бөлшектерін қарманып, жағаға жетсін!» — деп бұйырды. Осылай барлығы да аман-есен жағаға жетіп алды.

#### 28


Мальта аралында қыстап шығып, Римге бет алу

1Енді құтқарылғаннан кейін біз аралдың Мальта екенін білдік. 2Тұрғындары айрықша адамгершілік танытып, от жағып, бізді өздеріне шақырды. Себебі жаңбыр жауып, күн суытып кеткен еді. 3Пауыл бір құшақ отындық ағаш[†] жинап әкеліп, отқа тастағанда, шыбықтардың арасынан ыстыққа шыдамаған бір улы жылан атып шығып, оның қолынан тістеп, жабысып алды. 4Жергілікті тұрғындар оның қолындағы салбыраған жыланды көргенде бір-біріне: «Мынау сөзсіз кісі өлтірген бір қанішер болар. Теңізден құтылған оны «әділет тәңірі» тірі қалдырмас», — деді.

5Бірақ Пауыл жыланды отқа лақтырып жіберіп, ешқандай зиян шекпеді.[*] 6Айнала тұрғандар енді Пауылдың денесі ісіп кетеді немесе өліп, жерге бір-ақ құлайды деп, едәуір уақыт күтіп тұрды; бірақ оған ештеңе болмағанын көрген соң, ойларын өзгертіп: «Мынау бір тәңір болар!»[*] — десті.

7Жақын маңда арал әкімшісі Публи дегеннің меншікті жері бар екен. Сол кісі бізді қабылдап, үш күн бойы жылы қабақ танытып, үйінде қонақ қылды. 8Публидің әкесі ыстығы көтеріліп, іші өтіп, төсек тартып ауырып жатыр екен. Пауыл оның бөлмесіне барып, Құдайға сиынып, үстіне қолын қойды да, ауруынан сауықтырып жіберді. 9Содан кейін тағы басқа ауырып жүрген, осы туралы естіген арал тұрғындары да (Пауылға) келіп, айығып кетіп жатты. 10Сол үшін олар бізге көп құрмет көрсетіп, сапарымызды әрі қарай жалғастырарда қажет нәрсенің бәрімен қамтамасыз етті.


11Үш айдан кейін біз аралда қыстап қалған, диоскурлардың[*] таңбасы бар ескендіриялық кемеге мініп, теңізге шықтық. 12Сиракузға тоқтап, бұл қалада үш күн аялдадық. 13Сол жерден айналып жүріп, Региге бардық. Бір күннен кейін сапарымызды жалғастырып, оңтүстіктен соққан желмен екінші күні Путеолға жеттік. 14Бұл жерден сенуші бауырластарымызды тауып алдық. Олар бізден жеті күн қастарында қалуымызды өтінді. Содан кейін Римге жол тарттық. 15Сол қаладағы бауырластар[*] біз туралы хабар алып, «Аппи базары» мен «Үш қонақүй» деген жерлерге дейін келіп, алдымыздан шықты. Пауыл оларды көргенде Құдайға шүкірлік айтып, жігерленіп қалды.

16Біз Римге келген соң (жүзбасы тұтқындарды патша сарайы сақшыларының бастығына тапсырды, ал) Пауылға бір күзетші жасақпен бірге жеке үйде тұруға рұқсат берілді.


Пауылдың Римде Ізгі хабарды уағыздауы

17Үш күннен кейін Пауыл яһудилердің беделділерін өзіне шақырып алды. Жиналған соң, оларға былай деді:

— Қымбатты бауырластар! Халқымызға, ата-бабаларымыздың әдет-ғұрыптарына қарсы ешқандай жамандық жасамасам да, Иерусалимде тұтқындалып, римдіктердің қолына тапсырылдым. 18Бұлар ісімді тексеріп, өлім[†] жазасына кесетіндей кінәм болмаған соң, босатып жібергілері келді. 19Бірақ яһуди басшылары бұған қарсы шыққандықтан, римдік патша сотын талап етуге мәжбүр болдым. Ал мұнымен мен өз халқымды айыптайын деп отырған жоқпын. 20Осы себепті бетпе-бет сөйлесу үшін өздеріңізді шақыртып алдым. Өйткені берген уәдесін[*] Құдай[†] орындайды деген Исраилдің үміті үшін мен осы кісенмен бұғауланып жүрмін. — 21Олар бұған:

— Біз Яһудея аймағынан сіз туралы ешқандай хат алған жоқпыз. Бірде-бір бауырлас ресми түрде немесе жеке өз атынан жаманат хабар айтып келген де емес. 22Енді сізден өз ойыңызды естігіміз келеді, өйткені осы алған бағытыңызға әр жерде де қарсы сөйлеушілердің бар екенін білеміз, — деді.

23Яһуди беделділері Пауылға бір күнді белгілеп[†] қойды. Сол кезде олар оның үйінде алғашқыдағыдан да көп болып жиналды. Пауыл таңертеңнен кешке дейін оларға Құдайдың Патшалығы[†] туралы дәлел келтіріп, Мұса арқылы берілген Таурат заңына[†] және Пайғамбарлардың[†] жазбаларына сүйене отырып, оларды Иса[†] туралы сендіруге тырысты. 24Ол кейбіреулерін айтқанына сендірді, ал басқалар сенбей қалды. 25Содан олар өзара келісе алмай, екіге бөлініп кетті. Қоштасарда Пауыл оларға салмақтап былай деді:

— Киелі Рухтың[†] Ишая пайғамбар арқылы ата-бабаларыңызға мына тәрізді айтқаны тауып айтылған сөз: 26Осы халыққа барып, мына хабарды жеткіз: Естисіңдер, бәрібір түсінбейсіңдер, көресіңдер, бәрібір аңғармайсыңдар! 27Себебі бұл халықтың жүректері қасарысқан сезімсіз, құлақтары керең, олар көздерін жұмып алған. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, теріс жолдарынан қайтар еді.[*] Сонда Мен оларды рухани[†] дертінен сауықтырар едім.

28Біліп қойыңыздар: сондықтан да Құдай құтқарылу жайлы хабарды басқа ұлттарға жіберді, олар оны зейінмен тыңдайды. — 29(Пауыл осыны айтқаннан кейін, келген яһудилер бір-бірімен қатты айтысып, тарап кетті.)

30Ал Пауыл өзінің жалдап алған үйінде толық екі жыл тұрып, өзіне келгендердің бәрін де қабылдап отырды. 31Оларға Құдай Патшалығын еш бөгетсіз, батыл уағыздап, Иеміз Иса Мәсіх[†] туралы тәлім беріп жүрді.[*]

### Жақыптың хаты


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Кіріспе


Жақыптың хаты


Жазба туралы мәлімет

Бұл қасиетті жазба — Інжіл шарифтегі «Бәріне арналған хаттардың» біреуі. Олар алғашқыда белгілі бір өлкенің барлық сенушілер қауымдарына жіберілгендіктен, жеке қауымдардың аттарымен емес, хат иелерінің есімдерімен аталған. Осы жазбалар тобына тағы Жоханның, Петірдің және Яһуданың хаттары да кіреді.

Бұл хатты жазған Жақып өзін «Құдайдың және Иеміз Иса Мәсіхтің басыбайлы қызметшісі» деп таныстырады. Жақып Исаның бір шешеден туған інілерінің үлкені болатын (Мат 13:55). Бастапқыда інілері Исаның уағыздаған Ізгі хабарын түсінбей, Оның Мәсіх екеніне сенбеді (Жох 7:3-5). Алайда Өзінің құрбандық өлімі мен қайта тірілуінен кейін Иса Жақыппен жеке кездесіп, оған Өзінің тірі екенін көрсетті. Сонда Жақып пен інілері Исаға Құтқарушы Иеміз деп сеніп, шешелері Мәрияммен бірге Иерусалимдегі алғашқы қауымның мүшелері болды (Қор1 15:7; 9:5; Елш 1:14).

Кейін Жақып осы қауымның құрметті де беделді жетекшілерінің біріне айналды. Бірде Сирия мен Иерусалимдегі қауым жетекшілері үлкен мәжілісте бас қосып, басқа ұлттардан шыққан сенушілердің Таурат заңын ұстанулары туралы мәселе жайлы кеңесті. Сонда Жақып екі жақты ымыраға келтіруге ерекше үлес қосты (Елш 12:17; 15:13; 21:18; Ғал 1:19).

Жақып бұл хатын «басқа халықтар арасына шашырап кеткен» исраилдік сенушілерге арнады. Олардың көбінің Степан шейіт болғаннан кейін қуғын-сүргінге ұшырап, Финикия өлкесіне, Кипр аралына және Сириядағы Антақия қаласына дейін бытырап кеткен Иерусалим қауымының мүшелері болғаны ықтимал (Елш 8:1,4; 11:19). Өйткені Жақып олардың жеке ішкі мәселелерімен жақсы таныс болып, қауым жетекшісі ретіндегі беделмен ақыл-кеңес береді. Иеміз Исаның салтанатты ұлылықпен қайтып келетінін естеріне салып, төзімді болуға жігерлендіреді. Олардың сенімдері игі істерінен нақты көрініп, шынайылығын дәлелдеуге тиіс. Сенушілер байларға жағымпазданбай, мұқтаждықтағы кедейлерге қамқорлық етсін. Олар бір-бірін өсектеп, бөсіп мақтанғанша, Құдай беретін даналыққа кенеліп, татуластырушы болсын. Сонымен қатар олардың аурулардың сауығып кетулері және күнәкарлардың теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсулері үшін сиынғандары да жөн.

Бұл хаттың кейбір бөліктері данышпан Сүлейменнің «Нақыл сөздерімен» және Пайғамбарлар жазбаларындағы уағыздармен мағыналас әрі сарындас. Хат иесі Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің «Таудағы уағызынан» әрі Оның астарлы әңгімелерінен де бірнеше үзінді келтірген. Құдайдың тура жолымен жүруге шешім қабылдағандар Киелі кітаптың осы қасиетті жазбасынан күнделікті өмірлері үшін аса құнды ақыл-кеңес пен жігерлендіру тауып келеді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың және Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] басыбайлы қызметшісі Жақыптан дүние жүзіне тарап кеткен Исраилдің он екі руына[*] дұғай сәлем!


Сенімнің сыналуына төзіп, адал өмір сүру жайында

2Бауырластарым менің, сендер алуан түрлі қиын сынақтарға ұшырағанда, бұл жайтты зор қуанышпен қабылдаңдар.[*] 3Себебі сенімдеріңнің сыналып, берік те шынайы екендігінің дәлелденуі төзімділік тудыратынын білесіңдер. 4Тек төзімділіктерің іс жүзінде соңына дейін жетуге тиіс, сонда сендер рухани[†] жағынан жетіліп те кемелденіп, ешбір кемшіліктерің қалмайды.[*]

5Ал егер кейбіреулерің даналыққа мұқтаж болсаңдар, Құдайдан сұраңдар, Ол береді. Тәңір Иеміз еш жазғырмай-ақ бәріне жомарттықпен бере салады.[*] 6Тек шүбәланбай, сеніммен Құдайдан сұрауларың керек. Себебі күмәнданған адам[†] жел айдап, соқтығысқан теңіз толқынына ұқсас. 7Мұндай кісі Жаратқан Иеден[†] бір нәрсе аламын деп күтпесін: 8ол — екіойлы, барлық іс-әрекетінде тұрақсыз адам.

9Қарапайым бауырластарың Құдай[†] алдындағы жоғары дәрежесімен, 10ал бай адам қарапайым дәрежесімен мақтансын.[*] Өйткені пенде шөп арасындағы жабайы гүл іспетті бірден құрып кетпек.[*] 11Күн шығып, аптап ыстық басқанда шөп қурап, гүл де солып, бар сұлулығынан айырылады. Дәл солай, бай адам да бұ дүниедегі іс-әрекетімен шұғылданып жүргенде-ақ[*] қалжырап, құрып кетпек.

12Қиын сынақты төзімділікпен басынан өткізіп жатқан әркім бақытты! Содан өтіп, сенімді екендігі дәлелденгеннен кейін, ол бәйге жүлдесіндей «шынайы өмірдің тәжін» иемденбек.[*] Мұны Жаратқан Ие Өзін сүйгендерге сыйлауға уәде етті.

13Күнәға еліккен ешқайсың да: «Құдай мені еліктіреді» деп айтпаңдар! Құдай күнәға еш елікпейді де, ешкімді еліктірмейді де. 14Қайта, адамды өзінің құмарлықтары еліктіріп, ол солардың жетегінде кеткенде сынаққа түседі.[*] 15Сонда құмарлыққа берілсе, сол күнәні тудырады, ал күнә[†] жасау рухани өлімге ұшыратады.[*]

16Сүйікті бауырластарым, алданып қалмаңдар: 17көктегі Әкеміз берген қай нәрсе де игі.[*] Нұр шашқан аспан[†] денелерін жаратқан Ол бізге Өзінің мүлтіксіз жарылқауын жаудырады. Аспан денелерінің көлеңкелері қозғала бергенмен, Құдайда ешқандай тұрақсыздық жоқ. 18Ол шынайы хабары арқылы бізге мәңгілік өмір[†] сыйлап, Өзінің жаңа жаратылысындағы тұңғыш рухани балалары[*] болуымызды қалады.


Құдайдың хабарын есту және іске асыру

19Ал енді, сүйікті бауырластарым, мынаны ескеріңдер: «Әркім тыңдауға жүйрік, ал сөйлеуге шабан, ашулануға баяу болсын».[*]

20Ашу-ызаның жетегіндегі адам Құдайға ұнайтын әділ істерді жасай алмайды.[*] 21Ендеше, өздеріңде қалған барлық арамдық пен жамандық атаулыны тастаңдар, жүректеріңе себіліп жатқан Ізгі хабарды кішіпейілділікпен қабылдаңдар! Ол сендерді күнәнің құлдығынан құтқара алады.

22Құдайдың айтқандарын құр естуші ғана болмай, оларды іске асырушы болыңдар! Әйтпесе өздеріңді-өздерің алдайсыңдар. 23Өйткені Тәңір Иенің хабарын[*] естігенмен, оны іске асырмайтын адам айнаға қарап, бет-әлпетін көрген біреуге ұқсайды: 24ол өзіне байыппен қарайды, бірақ былай шыға бере-ақ өз түрін ұмытып қалады. 25Ал кім кемелді тәлімге,[*] яғни күнәнің құрсауынан азат ететін Ізгі хабарға, ұқыпты ден қойып, онысын ұдайы жалғастыра берсе, сол ұмытшақ тыңдаушы емес. Қайта, ол естігендерін жүзеге асырушы болып, іс-әрекетінде жарылқанбақ.[*]

26Өзін Құдайға қызмет етемін[*] деп ойлағанмен, тіліне ие болмайтын[*] әркім өзін-өзі алдап жүр. Оның діншілдігі еш пайдасыз. 27Құдай Әкеміздің алдындағы таза да мінсіз қызмет мынау: мұқтаждық көрген жетім-жесірлердің қамын ойлау[*] және өзін осы дүниелік[†] арамдықтардан кіршіксіз пәк ұстау.

#### 2


Бауырластарды алалап әділетсіздік жасаудан сақтандыру

1Бауырластарым менің, сендер салтанатты ұлылыққа бөленген Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] сенгендіктен, адамдарды сыртына қарап алаламаңдар![*] 2Айталық, қауым[†] жиналыстарыңа алтын жүзік тағып, жалтыраған сәнді киім киген кісі, сондай-ақ, жұпыны киінген кедей де келді дейік. 3Сонда сендер жүзік таққан байға: «Төрге шығып, жайғасыңыз» деп, ерекше назар аударасыңдар. Ал мүсәпірге: «Ана жерге тұр» немесе «Мұнда, аяқ жағыма отыр» дейсіңдер. 4Осылайша адамдарды алалап, жаман пиғылды төрешілерге айналасыңдар,[*] солай емес пе?

5Сүйікті бауырластарым, ден қойып тыңдаңдаршы! Құдай[†] осы дүниелік[†] тұрғыдан кедейлерді сенімдері арқылы рухани[†] бай болуға, әрі өз Патшалығына кіріп, үлес алуға таңдаған жоқ па еді? Осы Патшалығын Ол Өзін сүйетіндерге аманаттауға уәде етті ғой. 6Ал сендер кедейлерді кемсітіп келесіңдер! Өздеріңді жәбірлеп, сотқа тартатындар сол байлар емес пе?! 7Сендерге берілген ізгі есімді[*] масқаралайтын да солар ғой.[*]

8Киелі[†] жазбада берілген «асыл заң»[*] мынау: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды[*] да солай сүй!» Осыны іс жүзінде орындасаңдар, дұрыс істегендерің. 9Егер адамдарды сыртына қарап алаласаңдар, күнә[†] жасап Құдайдың заңын бұзушы болып әшкереленесіңдер.

10Тіпті бүкіл Таурат заңын[†] орындай тұра, бір жерінде сүрінген адам[†] оны түгел бұзғандай айыпты. 11Тауратта «Неке адалдығын бұзба!» деп бұйырған Тәңір Иеміз «Кісі өлтірме!» деп те айтты.[*] Егер де неке адалдығын бұзбай, кісі өлтірсең, бәрібір Құдайдың заңын бұзушы болып табыласың. 12Мәсіх сендерге рухани азаттық әкелген өз тәлімі[*] бойынша төрелік ететін болады. Сөздерің мен іс-әрекеттерің соған сай болсын! 13Мейірім көрсетпеген адамға сот та мейірімсіз болмақ.[*] Мейірім соттаудан үстем!


Шынайы сенімнің нәтижесі — игі істер

14Бауырластарым менің, біреу сенемін дей тұра, игі істер жасамаса, онысынан не пайда?! Сондай сенімі оны Тәңір Иенің қаһарынан құтқара ала ма?[*] 15Айталық, сендердің сенуші бауырластарың, не еркек, не әйел заты болсын, киер киім мен ішер тамаққа зәру жүр дейік. 16Араларыңдағы біреуің оларға: «Аман-сау болыңдар! Тоңбай, қарындарың ашпай өмір сүріңдер» деп тілек білдіріп, солардың тәндік қажеттерін қамтамасыз етпесе, оның тілегінен не пайда?![*] 17Ендеше, сенім игі іс-әрекет тудырмаса, ол — өлі сенім.[*]

18Мүмкін кейбіреу: «Сенің сенімің бар, ал мен игі істер жасаймын» дер. Игі істер тудырмайтын сеніміңнің шынайылығына көзімді жеткізші, ал мен жасаған игі істерім арқылы сенімімді дәлелдеймін.[*] 19Сен «жалғыз Құдай бар» деп сенесің.[*] Мұның дұрыс, алайда жындар да соған сеніп, Оның қаһарынан қорқып дірілдейді.[*]

20Қандай ақымақтық! Ей, пенде, игі іс-әрекетсіз сенімнің пайдасыз екенін ұқпайсың ба? 21Түп атамыз Ыбырайым баласы Ысқақты құрбандыққа ұсынғанда сол ісі арқылы Құдай алдында ақталды емес пе?[*] 22Байқайсың ба: Ыбырайым Құдайға сенді, сондай-ақ Оның айтқаны бойынша әрекет етті де. Осылайша сол істегендері арқылы Ыбырайымның сенімі кемеліне жетті. 23Сонда Киелі жазбадағы мына сөздер жүзеге асты: «Ыбырайым Құдайға сенді, сондықтан Оның алдында ақталды». Содан Ыбырайым тіпті «Құдайдың досы» деген атаққа да ие болды.[*] 24Өздерің көріп отырғандай, Тәңір Иенің алдында адамды тек оның сенімі ғана емес, істегендері[*] де ақтайды.

25Сол секілді, бұрын жеңіл жүрісті әйел болған Рахаб та (Құдайға сеніп) барлаушыларды үйіне түсіріп, басқа жолмен қашып құтылуларына жағдай жасады. Рахаб осы ісі арқылы ақталды емес пе?[*]

26Демек, жансыз тәннің өлі екеніндей, әрекетсіз[*] сенім де өлі.

#### 3


Өз аузыңа ие бол

1Бауырластарым менің, бәрің бірдей тәлім беруші болуға ұмтылмаңдар! Иеміздің бізге, тәлім беретіндерге, басқалардан гөрі қатаңырақ төрелік айтатынын[*] білесіңдер. 2Бәріміз де көп қате жібереміз. Ал кім сөзінде қате жібермесе, сол — денесін тұтастай меңгере алатын жетілген адам[†].

3Мініс атын өз еркімізге көндіру үшін жай ғана ауыздық салып, бүкіл денесін бағындырып, бағыттаймыз. 4Немесе мысалға теңіз кемесін алайық. Ол қаншама үлкен болса да, күшті желмен ыққанда өте кішкентай тұтқасымен[*] басқарылып, оны ұстап тұрған кісінің қалаған бағытына жүреді. 5Сол сияқты, тіл де дененің кішігірім мүшесі бола тұра, ғаламат нәрселермен мақтанады.

От ұшқыны қаншама майда болса да, қалың орманды өртеп жібере алады! 6Тіл де от іспетті, әділетсіздік тудырғыш.[*] Дене мүшелерінің арасында орналасқан ол бүкіл денемізді арамдап, өзі тозақ[†] отынан тұтанып, бар өмірімізді де өртеп, құрта алады.[*]

7Әр түрлі аңдар мен құстарды, бауырымен жорғалаушылар мен теңіз жануарларын адам өз еркіне бағындырып келді және бағындыруда.[*] 8Алайда адамдардың ешқайсысы да өз тілін бағындыра алмайды! Тіл — бағынуға көнбейтін жаман нәрсе, кісі өлтіретін уға толы. 9Біз тілімізбен Жаратқан Ие[†] — Құдай[†] Әкеге алғыс айтып, Оны дәріптейміз. Алайда Құдай рухани[†] жағынан Өзіне ұқсас етіп жаратқан адамдарды[*] сол тілімізбен қарғаймыз да! 10Осылайша алғыс та, қарғыс та бір ауыздан шығады.[*]

Бауырластарым менің, бұлай болмасын! 11Бұлақ көзінен бір мезгілде тұщы да, ащы да судың шығуы мүмкін бе? 12Бауырластарым, ойлаңдаршы: өрік[*] ағашы[†] зәйтүн жемісін немесе жүзім бұтасы өрік жемісін бере ала ма? Әрине, бермейді. Дәл сол сияқты, ащы су шыққан бұлақтан тұщы су да шықпайды.


Шынайы даналық жанжалға бастамайды

13Араларыңдағы қайсың парасатты да саналысың? Сондай адам онысын үлгілі мінез-құлқымен, парасатты инабаттылығымен көрсетсін. 14Ал егер жүректерің удай қызғанышқа толып, қара бастарыңның абыройын ойласаңдар, онда даналықтарыңа мақтанбаңдар, әйтпесе шындықты бұрмалайсыңдар. 15Мұндай жалған «даналық» көктен келмейді. Керісінше, ол осы күнәкар дүниеге, өз бетімен жүрген ескі болмысымызға және жын-перілерге тән.[*] 16Қай жерде қызғаныш пен қара бастың абыройын ойлау болса, тәртіпсіздік пен зұлымдық атаулы да сол жерде. 17Көктен келген даналық адамды ең алдымен пәк таза қылады, содан кейін оны ынтымақшыл, төзімді, ымырашыл, қайырым мен игі істер жасағыш, ешкімді алаламайтын әділ қылып, екіжүзділіктен арылтады. 18Татуластырушылар «тыныштық тұқымын» себушілер іспетті. Бұл «тұқымның» жемісі болып әділ мінез-құлық орнығады.[*]


#### 4

1Ендеше, араларыңдағы қастастық пен дау-жанжал қайдан шығады? Бойларыңдағы соғысып жатқан арам құмарлықтарыңнан туады емес пе?[*] 2Сендер бір нәрсені аңсап, иемдене алмайсыңдар; сонда кісі өлтіретіндей жек көріп,[*] қызғанасыңдар, алайда аңсаған нәрселеріңе қол жеткізе алмайсыңдар. Жанжалдасып, төбелесесіңдер, бәрібір иемденбейсіңдер, өйткені оны Құдайдан сұрамайсыңдар. 3Сұрасаңдар да, ие бола алмайсыңдар, себебі ізгі ниетпен емес, арам құмарлықтарыңды қанағаттандыру үшін сұрайсыңдар.


Құдайға шын жүректен мойынсұнып, бір-бірін жамандамау жайлы

4Әй, опасыздар! Осы күнәкар дүниемен достасу Құдайға қастық екенін білмейтін бе едіңдер? Осы дүниемен[†] дос болғысы келген әркім Құдайдың жауына айналады. 5Киелі[†] жазбадағы мынадай сөздер бекер айтылды деп санайсыңдар ма: Өмірімізден орын алған Құдайдың Рухы[†] жалғыз Құдайды ғана сүйіп, Оған түгелдей бағышталуымызды аңсайды.[*] 6Ал Тәңір Ие бізге (арам құмарлықтарға қарсы тұруға) рақымын молынан сыйлайды. Сол себептен де Киелі жазбаларда мынадай сөздер бар: Құдай[†] тәкаппарларға қарсылық жасайды, «ал езілген кішіпейілдерге рақымын сыйлайды».[*] 7Сонымен, Құдайға мойынсұныңдар!

Әзәзіл шайтанға қарсы тұрыңдар, сонда ол сендерден қашып кетеді.[*]

8Құдайға жақындаңдар, сонда Ол да сендерге жақындайды. Ей, күнәкарлар, қолдарыңды жамандық атаулыдан жуып тазартыңдар! Ей, екіойлы табансыздар, жүректеріңді орнықтырыңдар! 9Өкініп, зар еңіреп жылаңдар, күлкілерің қайғыға,[†] қуаныштарың қасіретке айналсын! 10Жаратқан Иенің[†] алдында бой ұсыныңдар, сонда Ол сендерді жоғарылатпақ.

11Қымбатты бауырластар, бір-біріңді жамандап қорлауды доғарыңдар! Бауырластарыңды жамандағандарың не үкімдегендерің — (Иеміздің сүйіспеншілік туралы) өсиетін[*] қорлап үкімдегендерің. Ал өсиетті үкімдегенде оны орындаушы емес, соттаушы болып шығасыңдар. 12Өсиеттерді[*] шығарушы да, соттаушы да — Біреу-ақ. Ол құтқара да, құрта да алады. Маңайыңдағыларды үкімдейтін соншама сен кімсің?


Өз бетімен жоспарлап, өткінші байлыққа сүйенуден сақтандыру

13«Біз бүгін-ертең пәлен қалаға барып, сонда бір жыл тұрып, сауда жасап, олжаға батамыз» дейтіндерің құлақ түріңдер: 14сендер тіпті күні ертең не болатынын білмейсіңдер![*] Өмірлерің неге ұқсас? Ол әншейін аз уақытқа көрініп, кейін ғайып болатын бу іспетті емес пе?[*] 15Оның орнына «Иеміз бұйыртса, аман болсақ, біз мынаны істейміз, не ананы істейміз» дегендерің дұрыс. 16Ал сендер паңданып мақтанасыңдар. Мұндай даңққұмарлық[*] атаулы жаман.

17Кім жасауға тиісті жақсылықты біле тұра жасамаса, сол күнәлі.[*]


#### 5

1Сонымен, байлар, құлақ түріп тыңдаңдар! Бастарыңа төніп тұрған қасіреттеріңе бола зар еңіреп жылаңдар! 2Дүние-мүліктерің шіріп, киімдерің күйеге жем болды, 3алтын мен күмістеріңді тот басты.[*] Солардың тоты сендерге қарсы айғақ болып, тәндеріңді оттай жалмайды. Осы заманның ақыры жақын болса да,[*] өздеріңе қазына жинап келесіңдер! 4Міне, сендер егіндеріңді жинаған жұмысшыларға төлемеген тиесілі жалақылар өздеріңе қарсы айғақ болып шағынып тұр! Орақшылардың айқайлаған дауыстары Әлемнің Иесінің[†] құлағына жетті.[*] 5Сендер бұ дүниеде молшылыққа белшеден батып, рақат кешіп келесіңдер. Құритын күндерің жетсе де, бордақыланған малдай семірудесіңдер. 6Тіпті өздеріңе қарсы шықпаған әділдерді соттап, өлтірдіңдер![*]


Мәсіхтің қайтып келуін сабырмен күту

7Ендеше, бауырластарым, Иеміз қайтып келетін кезге дейін шыдаңдар. Диқанға қараңдаршы: ол егіндік жерінен алатын құнды өнімін тосып, оны күзгі және көктемгі жаңбырдың суғаруын төзімділікпен күтеді. 8Сендер де сабырмен күтіп, жүректерің мызғымас табанды болсын. Өйткені Иеміз жуырда қайтып келмек.

9Сотталмауларың үшін, бауырластарым, бір-біріңнің үстеріңнен шағым айтпаңдар. Үкім шығаратын Иеміздің жуырда қайта оралатынын білесіңдер ғой. Ол есік алдына келіп қалғандай жақын.

10Бауырластарым менің, азап шегіп, төзе білуде Жаратқан Иенің[†] атынан сөйлеген пайғамбарлардан[†] үлгі алыңдар. 11Сол төзімді адамдарды бақытты деп санаймыз. Әйүп пайғамбардың шыдамдылығы туралы естігенсіңдер, Жаратқан Иенің ақыр аяғында оны қалай жарылқағанын да білесіңдер.[*] Иеміздің жанашырлығы мен қайырымдылығы қандай зор!


Бұлтартпай шындықты айту, бауырласы үшін сеніммен сиыну

12Ең бастысы, бауырластарым, ант етуші болмаңдар! Көк пен жердің немесе басқа да нәрселердің атымен ант етпеңдер. Қайта, сендер «иә» дегенде шынымен иә, «жоқ» дегенде шынымен жоқ болуға тиісті. Әйтпесе Тәңір Ие сендерді жауапқа тартпақ.[*]

13Кейбіреулерің азап шеккенде, Құдайға сиынсын, көңілді болғанда, мадақтау жырлары мен әндерін айтсын.

14Қайсыбіреуің ауырып қалса, қауым[†] жетекшілерін шақыртсын. Олар соның маңдайына Жаратқан Иенің атынан май жағып,[*] оның үстіне қолдарын жайып сиынсын.[*] 15Сеніммен сиынғандарыңа бола Иеміз науқастың денсаулығын қайтадан қалпына келтіріп, сауықтырмақ. Егер ол күнә[†] жасаған болса, кешірілмек. 16Сондықтан сауығып кету үшін, жасаған күнәларыңды бір-біріңе айтып мойындап, бір-бірің үшін сиыныңдар! Әділ адамдардың Құдайға сиынуларының күші орасан зор.

17Ілияс пайғамбар да біз сияқты пенде болатын. Алайда ол жаңбыр жаумасын деп шын жүректен сиынғанда, үш жарым жыл бойы жерге жаңбыр тамбады. 18Ол қайтадан жауын болсын деп сиынғанда, аспаннан[†] жаңбыр құйылып, жер тағы да өнімін берді.[*]

19Бауырластарым, қайсыбіреуің ақиқат жолынан тайса, басқа біреуің оны кері қайтарсын! 20Естеріңде болсын: кім күнәкарды теріс жолдан қайтарса, сол оның жанын рухани[†] өлімнен құтқарып,[*] көптеген күнәларының кешірілуіне себепші болады.

### Петірдің 1-хаты


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Кіріспе


Петірдің бірінші хаты


Жазба туралы мәлімет

Хат иесі Шимон Петір Иса Мәсіхтің Исраил халқына елшілері болуға тағайындаған он екі шәкіртінің бірі еді. Өзінің құрбандық өлімі мен қайта тірілуінен кейін Мәсіх елшілеріне күнә мен шайтанның құлдығынан құтқарылудың Ізгі хабарын әлемнің барлық халықтарына жеткізуді аманаттады. Елуінші күн (яки Алғашқы өнім) мейрамында Киелі Рух сенушілерге көктен түсіп қонған кезде жиналған қалың топ таң-тамаша қалды. Олар Құдайдың Мәсіх арқылы жасаған керемет істері жайындағы уағызды өздерінің сан алуан ана тілдерінде естіді. Көптеген тыңдаушылар күнәлары үшін опық жеп, Мәсіхтің тура жолына түсті. Олардың араларында (қазіргі Түркия орналасқан) Анадолудан да келген көп адам болды (Елш 2:9-10).

Петір елші бұл хатын солтүстік Анадолу аймақтарындағы «шашыраған сенушілерге» жолдады. Олардың бәріне Ізгі хабар Елуінші күн мейрамындағы Петірдің уағыздарын тыңдағандар арқылы жетті ме, әлде Пауыл елші не тағы басқа уағызшылар арқылы жетті ме, сол туралы нақты хабарымыз жоқ.

Петір осы хатын Пауыл елшінің бұрынғы серігі Сыйласқа айтып отырып жаздырған (5:12). Мазмұны Пауылдың ефестік және қолостық сенушілерге арналған хаттарына ұқсап, солармен толықтай үндеседі. Інжіл шарифтің осы бөліктерін жазған кезде екі елшіні де Құдайдың Рухының жетелегені анық.

Елші хатында сенушілерді Құдайдың рақымы туралы шынайы хабарға адал болып қала беруге жігерлендіреді. Қуғын-сүргінге түсіп, азап шегіп жүргендерді жұбатып, олардың назарын біздегі зор үмітке аударады: Мәсіх салтанатты ұлылықпен қайта оралып, өз халқын бүкіл азап пен жамандықтан құтқаратын болады. Енді олар Мәсіхтің өздері үшін өмірін құрбан етіп, қасиетті қанын төккенін ұдайы естерінде ұстап, пәк таза өмір сүруге тиіс. Шынайы кішіпейілділіктің үлгісі — Мәсіх. Оның ізбасарларының да өз отбасыларында, қоғамдық орындарда, көпшілік арасында, сондай-ақ, қауымда лайықты мінез-құлық көрсеткендері жөн. Ал Құдай Өзінің таңдаулы халқы — оларға рақымын жомарттықпен мәңгі бақи жаудырмақ.

#### 1


Арнау және сәлем

1Иса[†] Мәсіхтің[†] елшісі Петірден (осы күнәкар дүниеде) жат жерлік болып,[*] Понт, Ғалатия, Қападоқия, Азия және Бітүния аймақтарында[*] шашыраған (сенушілерге дұғай сәлем). 2Құдай[†] Әке сендерді алдын ала танып,[*] Өзінің Киелі Рухымен[†] Иса Мәсіхке мойынсұнатын, Оның құрбандық өлімінде төгілген қаны арқылы тазарған, меншікті де қасиетті[†] халқы болуға таңдап алған еді. Рақым, амандық және тыныштық сендерге молынан жауа берсін!


Тірі үміт сыйлағаны үшін Құдайды дәріптеу

3Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі — Құдай мадақталсын! Ол бізге зор мейірім көрсетіп, рухани[†] қайта туғызып жаңа өмір сыйлады[*] және Иса Мәсіхті өлімнен қайта тірілтуімен бізді тірі үмітке кенелтті.[*] 4Сондықтан да Құдайдың өз халқына сақтаған мол игілігін иемденуімізді күтеміз. Ешқашан шіріп бұзылмайтын, өшіп-солып қалмайтын сол мұраларың сендер үшін көкте дайын тұр.[*] 5Құдай Өзіне сенуші сендерді құдіретті күшімен қорғап, заманның ақырында осы күнәкар дүниеден құтқаратын болады, сол кез жеткенде бұл айқын көрінбек.

6Қазір сендерге біраз уақыт азап шегіп, қуғын-сүргін көруге тура келгенмен, осы сөнбес үмітке қуаныңдар! 7Азап шегулеріңнің мақсаты — шын жүректен сенгендеріңді дәлелдеу. Жойылып кетуі мүмкін алтын отта балқытылған кезде сыналып, тазартылады.[*] Сол сияқты, алтыннан әлдеқайда бағалы сенімдерің де бастан кешкен азаптарың арқылы сыналып, берік те шынайы екендігі дәлелденеді.[*] Сонда Иса Мәсіхтің қайта оралып, ашық көрінетін күні Құдай сендерді мақтап, даңқ пен құрметке бөлемек.[*]

8Мәсіхті өз көздеріңмен көрмеген болсаңдар да, Оны сүйесіңдер. Қазір де көре алмағанмен, Оған сенесіңдер. Сондықтан сендер сөзбен суреттеуге болмайтын ұлы да керемет[†] қуанышпен шаттанып тұрсыңдар. 9Ақыр соңында сенімдеріңнің нәтижесін: жандарыңның толықтай құтқарылуын қабылдамақсыңдар.[*]

10Құдайдың сендерге беретін рақымы туралы алдын ала айтқан пайғамбарлар[†] кезінде осы құтқарылу жайында мұқият ізденіп, зерттейтін. 11Оларға дарыған Мәсіхтің Киелі Рухы Оның төзуге тиісті азаптары және бұған жалғасатын салтанатты ұлылығы жөнінде алдын ала хабарлағанда, пайғамбарлар бұл оқиғалардың қалай және қай уақытта болатынын білуге тырысты.[*] 12Бірақ оларға осы пайғамбарлық қызметтерін өздері үшін емес, сендер үшін атқарғандықтары білдірілді.[*] Ал қазіргі заманда уағыздаушылар Мәсіх туралы Ізгі хабарды көктен жіберілген Киелі Рухтың жетелеуімен сендерге әкелді. Осы тамаша хабарға тіпті періштелер[†] де қызығып, түсінуге ұмтылады.


Құдайға бағышталған қасиетті өмір сүруге шақыру

13Сонымен, ақыл-ойларыңды іс-әрекетке дайын ұстауға бел буыңдар! Сергек болып, Иса Мәсіх салтанатпен қайтып келгенде көрсететін рақымға толығынан үміт артыңдар! 14Құдайдың рухани балалары ретінде Оған мойынсұныңдар. Бұрын Оның шынайы хабарын білмей, өмірлерің жаман істерге жетелейтін құмарлықтардың билігінде болып келді. Бұған енді жол бермеңдер![*] 15Қайта, өздеріңді шақырған Құдайдың қасиетті болғаны сияқты, сендер де бүкіл іс-әрекеттеріңде Оған бағышталған қасиетті болыңдар![*] 16Тауратта Оның былай дегені бар ғой: «Мен киелімін,[†] сондықтан сендер де Өзіме бағышталып киелі болыңдар!»[*]

17Сендер әр адамды бет-жүзіне қарамай әділ соттайтын Құдайға «Әкем» деп сиынасыңдар.[*] Ендеше жер бетінде жат жерлік болып сүретін өмірлеріңді Оны терең қастерлеп, Оған ұнамайтынды істеуден шошынып өткізіңдер!

18Ата-бабаларыңнан жеткен пайдасыз өмір салтынан азат болуларың үшін не төленгенін білесіңдер: күміс, алтын сияқты өткінші заттар[*] емес, 19Құдайдың мінсіз де мүлтіксіз «Тоқтысы»[*] — Мәсіхтің Өзі құрбан болып, баға жетпес қанын төгуімен құтқарылуларыңның құнын төледі. 20Құдай әлемді жаратпастан бұрын-ақ Мәсіхті бұл мақсатқа таңдап белгілеп[†] еді, ал заманның аяғында Оны сендер үшін ашық көрсетті. 21Сендер Мәсіх арқылы Құдайға сендіңдер; Ол Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп, ұлылыққа кенелткен еді. Сол себепті сенімдерің мен үміттерің Құдайға бағышталып келеді.[*]

22Шынайы хабарға мойынсұнып, күнәдан тазарған сендер бауырластарыңа деген нағыз сүйіспеншілікке кенелдіңдер. Енді бір-біріңді үздіксіз, шын жүректен сүйіңдер! 23Рухани қайта туылып, жаңа өмірге иесіңдер ғой. Бұл шіріп кететін табиғи тұқым арқылы жүзеге асқан жоқ. Қайта, сендер ешқашан құрымайтын «рухани тұқым» — Құдайдың өмір беретін мәңгілік сөзін[*] қабылдағанда, қайта туылып жаңа өмірге ие болдыңдар.[*]


24Күллі пенде атаулы көк шөп секілді!
Бар салтанаты дала гүліндей өткінші:
Шөп сарғайып қурап, гүл солады,
25Ал Жаратқанның сөзі мәңгі қалады![*]


Сендерге уағыздалған Ізгі хабар — Құдайдың осы мәңгілік сөзі.


#### 2

1Сондықтан барлық жамандық атаулыдан арылып, бұдан былай алдамшы, екі жүзді, күншіл немесе басқаны қаралаушы болмаңдар![*] 2Жаңа туған сәбидің сүтке шөліркегеніндей, әрдайым Құдай[†] сөзінің «таза сүтіне» құштар болыңдар. Содан нәр алғанда рухани[†] өсіп, күнәнің құлдығынан толығырақ құтқарыла аласыңдар. 3Себебі «Иеміздің қандай ізгі екенін» өздерің біліп алдыңдар.[*]


Қасиетті қауымның мәңгілік «Іргетасы»

4Иеміз Мәсіх[†] — адамдар «менсінбей бас тартқан», бірақ Құдай бағалы деп таңдаған «тірі Тас»[*] іспетті. Оған келген 5сендер де рухани үйге (яғни қауымға)[†] қаланған тірі тастар сияқтысыңдар. Сендер Иса[†] Мәсіхке бола Құдайға ұнамды рухани сый-тартулар ұсынып, Оған бағышталған қасиетті[†] қызмет атқарудасыңдар.[*] 6Себебі Киелі жазбада Құдайдың мына сөзі де бар:


«Міне, Мен аса құнды «Тасты» таңдап алдым,
Оны Сиондағы үйімнің бұрышының
Іргетасы ретінде орнатып қоямын.
Енді Оған сенімін артқан әркім
Ұятқа қалмайтын болады әрдайым».[*]


7Сенетін сендер үшін осы «Тас» (Иса Мәсіх) ерекше қымбат. Ал сенбейтіндерге байланысты мынадай сөздер жазылған: «Құрылысшылар менсінбеген «Тас» енді үйдің басты іргетасына айналды!»[*] Ол «адамдарды сүріндіретін кедергі тас, құлататын жартас сияқты».[*]

8Олар Мәсіх туралы хабарға мойынсұнбағандықтан «сүрініп, құлап», теріс жолға түсіп кетеді. Олардың ақырының осылай болатыны алдын ала белгілі[†] еді.

9Ал сендер өздеріңді қара түнектен тамаша нұрына шақырған Құдайдың қасиеттілігі мен ұлы істерін мадақтап жариялауға таңдалған нәсілсіңдер. Патшаның діни қызметкерлері,[†] Оған бағышталған қасиетті ұлт — Құдайдың меншікті халқы[†] болдыңдар![*] 10Бір кезде біртұтас халық емес едіңдер, ал қазір Құдайдың халқысыңдар.[*] Бір кезде Оның қайырымдылығын білмеген едіңдер, ал қазір қайырымына бөлендіңдер.


Сенушілердің қоғамдағы мінез-құлқы

11Сүйікті бауырластарым, (осы күнәкар дүниеде) жат жерлік адамсыңдар, сондықтан сендерге ескертемін: өз жандарыңа ұдайы қарсы шығатын арам құмарлықтардан бас тартыңдар! 12Құдайға мойынсұнбайтын халықтар арасында адал өмір сүріңдер! Олар сендерді жамандық жасаушылар деп айыптайды. Алайда Құдай бізді құтқаруға келген күні[*] олар өз көздерімен көріп жүрген игі істеріңе бола Оны мадақтайтын болады.[*]

13Сонымен, сендер Жаратқан Иенің[†] меншігі болғандықтан, Ол тағайындаған әрбір билік иесіне[*] мойынсұныңдар! Елдің басшысы ретінде патшасына бой ұсыныңдар, 14патшаның жамандық жасағандарды жазалап, жақсылық істегендерді мақтауға бекітіп жіберген әкімдеріне де бағыныңдар! 15Құдай сендердің игілік істеулерің арқылы ақымақ адамдардың (сенушілер туралы) надан әңгімелерін тойтаруларыңды қалайды. 16Рухани азатсыңдар, соған сай өмір сүріңдер! Дегенмен осы азаттықты жамандық жасауға сылтау ретінде пайдаланбаңдар! Қайта, Құдайдың адал қызметшілері болып өмір кешіңдер! 17Әркімге лайықты құрмет көрсетіңдер: сенімі бір бауырластарыңды сүйіңдер; Құдайды терең қастерлеп, Оған ұнамайтынды істеуден шошыныңдар; патшаны қадірлеңдер!


Қызметшілерге арналған ескертулер

18Сендер, басыбайлы қызметшілер, қожайындарыңа мойынсұныңдар; тек мейірімді де ақпейіл болғандарға ғана емес, сондай-ақ, өздеріңді жәбірлеп жүргендерге де толық құрмет көрсетіңдер![*] 19Кейбіреулерің әділетсіз қиналғанда, Құдайдың еркінің солай екенін білгендіктен азапқа төзе берсеңдер, Ол соған риза.[*] 20Бірақ егер жасаған жамандықтарыңа лайықты соққыға шыдасаңдар, оның несі мақтарлық? Ал жақсылық жасай тұра азап шегіп, соған шыдасаңдар, бұл Құдайға ұнайды. 21Ол сендерді сол үшін де шақырды. Мәсіхтің Өзі бізге бола азап шегіп, үлгі қалдырды, сондықтан Оның ізімен жүруіміз керек.[*]

22«Ол ешқандай күнә[†] жасаған да емес, аузынан бірде-бір өтірік шыққан да емес».[*] 23Мәсіх Өзіне тіл тигізгендерге жаман сөз қайырмады, азап көрген кезде де оларды қорқытпады. Қайта, Ол ісін әділ Соттаушыға[*] тапсырды. 24Біз күнәнің құлдығынан босатылып, әділ өмір сүре алуымыз үшін Мәсіх айқыш[†] ағашта күнәларымыздың айыбын өз денесінде көтеріп тұрды.[*] Осылай Оның жаралары арқылы сауықтыңдар.[*] 25Өз бетімен жүріп, адасып кеткен қой сияқты едіңдер, ал қазір өздеріңді бағып жетелеп, жандарыңды қорғап жүретін «Бағушыларыңа»[*] қайта оралдыңдар.

#### 3


Ерлі-зайыптыларға арналған ескертулер

1Сол сияқты сендер, әйелдер, күйеулеріңе мойынсұныңдар.[*] Осылайша, олардың кейбіреулері Құдайдың сөзіне[†] құлақ аспаса да, өздеріңнің айтқан сөздеріңмен емес, игілікті мінез-құлықтарыңмен оларды баурап алып, Мәсіхтің[†] иелігіне айналдырыңдар. 2Олар таза да ізетті мінез-құлықтарыңды көргенде ғана бұлай болмақ.

3Сендердің көріктерің сыртқы әшекейлерге: шашты ерекшелеп жинау, алтын әшекей бұйымдар тағып, көз тартарлық әдемі киімдер киюге тәуелді болмасын. 4Қайта, көріктерің жүректеріңдегі көзге көрінбес ізгі қасиеттеріңнен тұрсын; мейірімді де сабырлы жан дүниелеріңнің[*] мәңгі солмайтын көркі Құдай[†] алдында аса бағалы.

5Ежелгі заманда үміттерін Құдайға артып, Оған бағышталған әйелдер өздерін дәл осылайша әшекейлеген. 6Солардың бірі Сара еді; ол Ыбырайымның айтқандарына құлақ асып, оны «қожайыным» деп атайтын.[*] Егер сендер ешқандай қорқынышқа көнбей, адал өмір сүрсеңдер,[*] Сараның рухани[†] ұрпағы боласыңдар.

7Сол секілді сендер, күйеулер, әйелдеріңе ілтипат пен қамқорлық көрсетіп бірге өмір кешіңдер! Жан-тәндерінің нәзік екенін түсіне отыра, оларды ерекше қастерлей біліңдер. Себебі Құдай рақым етіп сыйлаған мәңгілік өмірді[†] сендермен бірге олар да иемденеді. Тәңір Иеге сиынған кездеріңде ештеңе кедергі болмас үшін де осылай істеңдер!


Әділдік үшін азап шегу

8Қорыта айтқанда, бәрің де өзара ниеттес, қуаныш пен қайғыға[†] ортақтас, бір-біріңді туған бауырлардай сүйетін, қайырымды да кішіпейіл болыңдар. 9Жамандыққа жамандықпен, қорлыққа қорлықпен емес, ақ батамен жауап беріңдер. Себебі Құдай сендерді шақырғанда Өзінің ақ батасына ие болсын деп мақсат еткен еді.

10Забурда мынадай сөздер жазылған ғой: Өмірді ұнатып, жақсы күндерді көруді қалағандар ауыздарынан жаман сөз шығармасын, өтірік айтудан да әрқашан сақтансын! 11Жамандықтан бас тартып, жақсылықты жасасын, татулыққа ұмтылып, сол үшін лайым күш салсын! 12Себебі Жаратқан Ие[†] әділдерге назар аударады, Өзіне жалынған оларға құлақ салады. Ал сұмдық жасайтындарға Жаратқан Ие қарсы шығады.[*]

13Егер жақсылық жасауға ынталы болсаңдар, кім сендерге нұқсан келтірмек? 14Тіпті әділдік үшін азап шегетін болсаңдар да, соларың арқылы жарылқанасыңдар.[*] Өздеріңді қорқытқандардан «не қорықпаңдар, не қысылмаңдар!»[*] 15Қайта, жүректеріңнен Мәсіхке қасиетті[†] Иеміз деп ерекше орын беріңдер! Сендер ұстанған үмітті түсіндіруді сұраған кез келген адамға жауап беруге әрдайым даяр болыңдар.[*] Тек ілтипат, құрмет танытып сөйлеңдер. 16Ар-ұждандарыңды[†] таза ұстаңдар, сонда Мәсіх жолындағы сендердің ізгі жүріс-тұрыстарың туралы жаман айтып айыптағандар өздерінің айтқандарынан ұялатын болсын. 17Егер де жақсылық жасай тұра, азап шегулерің Құдайдың еркі болса, бұл жамандық жасап, азап шеккеннен әлдеқайда жақсы.

18Мәсіх те әділ бола тұра, әділетсіздер үшін азап шекті. Ол бізді Құдаймен табыстыру үшін күнәларымызға бола біржола құрбан болды. Сонда Мәсіх тәнінде өлтірілді, ал рухани денемен қайта тірілді.[*]

19Осы рухани денесімен Мәсіх о дүниеге[†] де барды. Ол сол жерде, өлген адамдардың жандары қамалған орында, оларға Өзінің жеңісін жариялады.[*] 20Бұдан көп бұрын, Нұх пайғамбар[†] кемесін жасап жатқан кезде, Құдай теріс жолдан қайтуларын сабырлықпен күткен еді. Бірақ олар Тәңір Иеге мойынсұнған жоқ. Тек азғана — сегіз-ақ адам[†] кемеге кіріп, топан судан құтқарылды. 21Бұл жайт қазіргі замандағы суға шомылдыру рәсімінің[†] алдын ала берілген белгісі[†] болды. Осы рәсім денеміздегі кірді жуып тазартуды емес, Құдайдан таза ар-ұждан сыйлауын өтінуді білдіреді.[*] Осылай ол сендерді Иса[†] Мәсіхтің өліп, қайта тірілуі[†] арқылы күнәнің құлдығынан құтқарады. 22Ал Мәсіх көкке көтеріліп, Құдайдың оң жағындағы құрметті орнына жайғасты. Періштелер,[†] рухани билеушілер және күш атаулылар Оған бағынышты.

#### 4


Құдайға бағышталған жаңа өмір

1Сонымен, Мәсіхтің[†] Өзі тәнімен азап шеккендіктен, сендер де (жақсылық үшін азап шегуге дайын) болыңдар! Осындай ой-ниет өздеріңді қорғайтын қалқан іспетті. Тәні азап шегіп жатқан сенуші күнәлі құмарлықтарына берілмейді.[*] 2Бұдан былай осы дүниедегі[†] өміріңнің қалған кезеңін ескі күнәкар болмыстарыңның құмарлықтарына сай емес, Құдайдың еркіне мойынсұнып өткізулерің керек. 3Өткен кезде сендер ұзақ уақыттарыңды Оған мойынсұнбайтындарға ұнайтынды жасап өткіздіңдер: өмірлерің жүгенсіздік, нәпсіқұмарлық, маскүнемдік, ырду-дырду ойын-сауықтар, мас жын-ойнақтармен және Құдайға жек көрінішті жалған тәңірлерге құлшылық етумен өтіп келді.

4Бұрынғы серіктерің өздерінің иіріп, тартып әкететін азғын өмір салттарына енді батпағандықтарыңа таңғалып, налып, сендерді жамандайды. 5Қиямет[†] сотында олар тірілер мен өлілерге үкім шығаруға дайын тұрған Иемізге есеп бермек. 6Ізгі хабардың кейін өлген сенушілерге де уағыздалғандығының себебі мынау: Тәңір Ие адамзатқа күнәкарлығы үшін ажалды етіп үкім шығарғандықтан, сол сенушілердің де тәндері өлді[*]. Бірақ жандары Құдайдың еркі бойынша мәңгі тірі болмақ.[*]

7Күллі дүние атаулының ақыры таяп келеді. Сондықтан сиынып дұға[†] ете алу үшін байсалды да салауатты болыңдар! 8Ең бастысы, бір-біріңді шынайы сүйіңдер, сондай сүйіспеншілік адамдардың көптеген күнәларын кешіреді.[*] 9Ешбір наразылықсыз өзара қонақжай болыңдар. 10Тәңір Ие рақым етіп сыйлаған алуан түрлі рухани[†] дарындарыңды жақсылап қолданыңдар. Әрқайсыларың қабылдаған дарындарыңмен бір-біріңе адал қызмет етіңдер:[*] 11уағыз айтатындарың Құдай[†] сөзін уағыздай беріңдер; қызмет көрсететіндерің Тәңір Иенің өздеріңе берген күш-қуатымен қызмет ете беріңдер! Осылайша барлық істе де Құдай Иса[†] Мәсіх арқылы мадақталсын. Ұлылық, даңқ және билік мәңгі Онікі! Аумин.[†]


Мәсіхші ретінде азап шегудегі төзімділік

12Қымбатты бауырластарым, өздеріңнің «от кешіп» ауыр азап шегіп, сыналғандарыңды[*] оғаш нәрсе деп ойламаңдар. 13Қайта, неғұрлым көбірек Мәсіх секілді азап шексеңдер, соғұрлым көбірек қуаныңдар. Сонда Мәсіх салтанатты ұлылықпен қайта оралып, ашық көрінген кезде де шаттанып қуанатын боласыңдар.[*] 14Мәсіхтің атына бола қорлық көрсеңдер, бақыттысыңдар, себебі ұлылыққа бөлейтін Құдайдың Рухы[†] сендерге орнығады.[*]

15Алайда егер қайсыбіреулерің азап шексеңдер, бұл, әрине, кісі өлтіріп, ұрлық не өзге қылмыс жасаудың немесе басқаның шаруасына қол сұғудың зардабы болмауға тиіс! 16Ал мәсіхші[*] болғандарыңа бола жәбірленсеңдер, одан ұялмаңдар, керісінше, Мәсіхтің атымен аталғандарың үшін Құдайды мадақтаңдар.[*]

17Осылай Тәңір Иенің ең алдымен өз халқын соттай бастайтын уақыты келді. Ал сот бізден басталса, онда Құдайдың Ізгі хабарына бағынбайтындардың ақыры қандай болмақ! 18Әділ жанның өзі зорға құтқарылғанда, арамза, күнәлі адаммен не болмақ?![*]

19Сонымен, Құдайдың еркі бойынша азап шегіп жүрген сендер, жандарыңды әрдайым уәдесін орындайтын Жаратушыға сеніп тапсырыңдар, әрі игі істер жасай беріңдер!

#### 5


Құдайдың рухани «отары» мен «бағушылары»

1Араларыңдағы қауым[†] жетекшілері! Мен өзім де сендермен қызметтес қауым жетекшісімін, Мәсіхтің[†] шеккен азаптарының куәсімін. Ол қайта оралғанда ашық көрінетін салтанатты ұлылығын бөлісетін де боламын. Сендерге ескертетінім мынау: 2Құдайдың өздеріңе сеніп тапсырған рухани[†] «отарын» (яғни қауымын) қамқорлап бағыңдар![*] Мұны лажсыздан емес, шын көңілден, Құдайдың еркіне сай орындаңдар. Оны ашкөз пайдақорлықпен де емес, адал ынта-жігермен істеңдер. 3Тәңір Иенің меншікті қауымдарына өктемдік жүргізбеңдер, қайта, рухани «отарға» үлгі-өнеге болыңдар! 4Осылай істесеңдер, «Бас Бағушымыз» (Мәсіх) қайтып келіп, анық көрінгенде, ешқашан солмайтын «салтанат тәжін» жүлде ретінде Оның қолынан аласыңдар.[*]

5Сол сияқты, сендер де, жастар, жетекшілерге[*] мойынсұныңдар! Бәрің де арақатынастарыңда әрдайым кішіпейілділік танытыңдар! Себебі «Құдай[†] тәкаппарларға қарсылық жасайды, ал кішіпейілдерге рақымын сыйлайды».[*]

6Сонымен, Құдайдың құдіретті қолының астына бой ұсыныңдар; Өзі белгілеген[†] уақыты жеткенде Ол сендерді жоғарылатпақ. 7Барлық уайымдарыңды Құдайға сеніп тапсырыңдар, себебі Ол қамдарыңды ойлайды![*]

8Салауатты да сергек болыңдар![*] Сендердің қас жауларың, шайтан, ақырған арыстандай қауымды айнала шарлап, кімді жалмасам деп торуылдап жүр.[*] 9Сенімдеріңе берік болып, оған төтеп беріңдер! Дүниенің төрт бұрышындағы құрбы қауымдастарыңның да дәл сондай азаптарды шегуге мәжбүр екенін білесіңдер ғой. 10Ал барлық рақымның бастауы, Құдай, біразырақ уақыт азап шегіп жатқан сендерді қайтадан жетілдіріп, нығайтып, қуатты да табанды етпек. Себебі Ол Мәсіх Иса[†] арқылы сендерді Өзінің мәңгі салтанатты ұлылығын бөлісуге шақырды. 11Оның билігі мәңгілік бола берсін! Аумин.[†]


Соңғы сәлемдер мен ақ бата

12Мен бұл қысқа сәлемхатымды адал бауырласымыз деп сенетін Сыйласқа[*] жаздырдым. Сендерді жігерлендіріп, Құдайдың шынайы рақымы осы айтқандарымдай[*] екеніне куәлік етіп сендіргім келеді. Бұл рақымды қабылдай беріңдер!

13Құдай сендерді таңдағаны сияқты, Бабылда[*] бірге таңдап алған сенушілер қауымы, сондай-ақ менің рухани ұлым[†] Марқа[*] да сендерге сәлем жолдауда. 14Сүйіспеншіліктеріңді білдіріп,[*] бір-біріңмен амандасып, сәлемімізді жеткізіңдер. Мәсіх Иса Өзімен тығыз байланыстағы сендердің бәріңе амандық пен тыныштық сыйлай берсін! (Аумин.)

### Петірдің 2-хаты


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Петірдің екінші хаты


Жазба туралы мәлімет

Петір елшінің осы екінші хаты қайтыс боларынан сәл бұрынырақ жазған өсиеті іспетті (1:12-15). Елші оны бірдей сенімге ие болғандарға арнады. Оларға бұрын да сәлемхат жолдаған болатын (3:1), ол Інжіл шарифтегі Петірдің бірінші хаты болуы ықтимал. Олай болса, осы екінші хатты қабылдайтындар да солтүстік Анадолудың бірқатар аймақтарында шашырап тұрып жатқан сенушілер еді (Пет1 1:1).

Елші соңғы өсиетінде сенушілерді рухани дамуға шақырады. Оларды, сондай-ақ, болашақта қауымдарға келіп, азғындық тарататын жалған тәлім берушілерден сақтандырады. Мұндай адамдар Иса Мәсіх қайта оралғанда тиесілі жазаларын тартпақ. Ал сенушілер таза өмір сүруге тиіс. Сондай-ақ, Мәсіхтің қайтып келген кезінде қазіргі әлемді жойып, күнәсіз жаңа аспан мен жерді жаратуын нық сеніммен күткендері абзал.

#### 1


Арнау және сәлем

1Иса[†] Мәсіхтің[†] басыбайлы қызметшісі және елшісі Шимон Петірден ортақ сеніміміздегілердің бәріне дұғай сәлем. Осы аса құнды сенім бізге[*] берілгендей, сендерге де Құдайымыз әрі Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің әділдігіне сай сыйға берілді. 2Лайым сендер Құдай[†] мен Иеміз Исаны бұрынғыдан да жақынырақ танып білгендерің арқылы сендерге рақым, амандық және тыныштық молынан жауа берсін!


Сенушінің табанды мінезін дамытып, құтқарылуға таңдалғанын бекітуі

3Құдай бізді құдіретті күшімен және Оны жақыннан танып білуіміз арқылы Өзіне ұнамды жаңа өмір сүруімізге[*] қажеттінің бәрімен қамтамасыз етті. Ол бізді Өзінің ұлы да ізгілікті болмысы арқылы меншікті халқы болуға шақырады. 4Өзінің болмысы сондай ұлы әрі ізгілікті болғандықтан, Құдай бізге аса құнды да тамаша уәделерін берді. Бұл уәделерінің арқасында сендер Құдайдың әділ болмысын бөлісіп, арам құмарлықтарға салынбай, осы күнәкар дүниелік адамдардың азғындығынан аулақ жүріп құтыла аласыңдар.

5Сол себептен де мына қасиеттерге кенелуге бар ынталарыңмен ұмтылыңдар: сенімдеріңде ізгілік көрсетіңдер, ал ізгілік көрсеткенде саналылық та танытыңдар,[*] 6саналылықтарыңда ұстамдылық та молынан болсын! Ал ұстамдылықтарыңда төзімділік, төзімділіктеріңде Тәңір Иеге бағышталғандық,[*] 7Тәңір Иеге бағышталғандықтарыңда бауырластарыңа деген ізгі ниеттілік, ал ізгі ниеттіліктеріңде шынайы сүйіспеншілік танытыңдар! 8Егер осы қасиеттер сендердің бойларыңда болса және молая түссе, онда рухани[†] өмірлерің пайдасыз, өнімсіз болып қалмайды, керісінше, Иеміз Иса Мәсіхті жақынырақ танып біле бересіңдер.[*] 9Ал кімде бұл қасиеттер жетілмесе, сол алыстан көрмейтінге, тіпті соқырға ұқсайды. Сондай кісі өзінің өткен кезеңдердегі (Мәсіхке сеніп) күнәларынан тазарғанын ұмытқан.

10Сондықтан да, бауырластарым, Құдайдың өздеріңді меншікті халқы болуға шақырып, таңдап алғандығын өмірлеріңмен нық бекітуге[*] ынтамен ұмтылыңдар! Егер солай істесеңдер, ешқашан да тура жолдан тайып кетпейтін боласыңдар. 11Осылайша сендерге Иеміз бен Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің мәңгілік Патшалығының «қақпасы» айқара ашылып, оған емін-еркін кіресіңдер.[*]


Киелі кітаптағы пайғамбарлар сөздері мен елшілер куәліктерінің ақиқаттығы

12Сол себепті, сендер осы айтқандарымды білсеңдер де, қабылдаған шынайы ілімді берік ұстансаңдар да, мен оларды бәрібір ұдайы естеріңе салып отырмақпын. 13Мен әлі де осы тәндік «шатырда» тұрғанымда, соларды естеріңе түсіріп, рухани дамуларыңа қозғау салып отыруды[*] дұрыс деп санаймын. 14Иеміз Иса Мәсіх өзіме анық білдіргеніндей, жуырда осы тәндік денемді тастайтыным маған белгілі.[†] 15Сондықтан мен бұ дүниеден аттанғаннан кейін де сендер сол айтқандарымды әрдайым есте сақтауларың үшін қолымнан келгеннің бәрін де істеймін.

16Біз сендерге Иеміз Иса Мәсіхтің зор құдіретпен қайта оралуы туралы білдіргенде, қулықпен қиыстырылған аңыз-ертегілерге сүйенген жоқпыз. Керісінше, біз Иеміздің салтанатты ұлылығын өз көзімізбен көрген куәгерлер болған едік.[*] 17Сол кезде шексіз ұлылықтың Иесі, Құдай Әке,[*] Мәсіхке арнап: «Бұл — Менің сүйікті Ұлым, Мен Оған ризамын», — деп дауыстап, Оны құрмет пен салтанатты ұлылыққа кенелтті. 18Біз Иеміз Иса Мәсіхпен бірге қасиетті[†] тауда болғанда, көктен шыққан осы дауысты естідік.

19Сонымен қатар, біздерде пайғамбарлардың[†] жазып қалдырған нық сенімді сөздері бар ғой. Бұларға көңіл бөлсеңдер, жақсы болады. Сол сөздер қараңғылықта «нұрын шашып тұрған шам-шыраққа» ұқсайды.[*] Таң атып, шолпан жұлдызының пайда болатынындай, ақырында Мәсіх көктен қайтып келіп, жүректеріңе толық түсінік құятын болады. 20Ең бастысы, Киелі жазбалардағы пайғамбарлар сөздерінің ешқайсысы да пайғамбардың жеке түсінігі бойынша туындамағанын[*] біліңдер. 21Себебі бұл пайғамбарлық сөздер ешқашан адам[†] баласының қалауымен пайда болған емес. Қайта, Киелі Рух[†] Құдайға бағышталған адамдарға Оның хабарларын айтуға қозғау салып отырды.

#### 2


Жалған тәлім берушілерден сақтандыру

1Алайда сол заманда Құдай[†] халқының арасында жалған пайғамбарлар[†] да пайда болды. Дәл солай сендердің араларыңда да жалған тәлім берушілер болмақ. Олар жік салғыш зиянды ілімдерді жасырын енгізеді; тіпті өздерінің күнәларының құнын өтеп жанын құрбан еткен Әміршісі[†] Мәсіхті[†] де мойындамайды! Сондықтан олар бастарына кенеттен түсетін жойылуды өздері шақырып алады. 2Көптеген адамдар солардың азғындықтарына еріп кетпек. Оларға бола ақиқат жолы масқараланатын болады. 3Сол жалған тәлім берушілер сендерді ашкөздіктен өтірік сөздерімен алдап кетпек. Олардың үкімі әуелден-ақ бастарына төніп тұр; жойылулары кешікпей, сөзсіз іске аспақ!


Тәңір Иенің зұлымдарға қаһарын төгіп, әділдерді құтқаруы

4Себебі Құдай күнә[†] жасаған періштелерді[†] де аяған жоқ. Оларды қияметте[†] сотталуға сақтау үшін тозақтың[†][*] қара түнегіне ұстап беріп, шынжырлатып тастады. 5Тәңір Ие ежелгі дүниені де аямай, арсыз зұлымдардың әлеміне топан су жіберді. Жалғыз құтқарғаны әділдікті уағыздаушы Нұх пайғамбар мен оның отбасы, барлығы сегіз-ақ адам[†], болды.[*] 6Құдай Содом мен Ғомора қалаларын да үкімдеп, күл-талқандарын шығарды.[*] Ол солардың мысалымен болашақтағы зұлымдардың неге ұшырайтынын көрсетті. 7Ал әділ Лутты Тәңір Ие аман сақтап қалды. Ол айналасындағы арсыз адамдардың бұзық қылықтары үшін қатты қиналып жүрді.[*] 8Сол ізгі жан олардың арасында тұрып, Құдайдың бұйрығына қайшы іс-әрекеттерін күн сайын көріп, естіп, өзінің әділ ар-ұжданы[†] алдында азап шекті.[*]

9Бұл солай болғанда, Жаратқан Ие[†] Өзіне ұнамды өмір сүретіндерді өтіп жатқан сынақтарынан құтқаруды,[*] ал әділетсіздерді қиямет соты болатын күнге дейін сақтап, жазалауды, әрине, біледі. 10Әсіресе, күнәкар болмыстарының арам құмарлықтарының жетегіне ерген, ешбір билікті елемейтіндердің тағдырлары осындай болмақ![*]

Сондай тәкаппар да қиқар жалған тәлім берушілер[*] абыройлы билеушілерді балағаттаудан қаймықпайды. 11Тіпті күш-қуаттары әлдеқайда зор періштелер де соларды Жаратқан Иенің алдында ешқандай балағат сөзбен айыптамайды.[*] 12Бірақ сол алдамшы тәлім берушілер ақылдарымен емес, жабайы аңдар сияқты түйсіктерімен ғана жүреді.[*] Ал аңдар аулап, өлтіру үшін бар ғой. Сол адамдар түсінбеген нәрселері туралы жаман сөз айта береді. Ақырында жабайы аңдар сияқты олар да жойылмақ, 13осылай жасаған әділетсіз істеріне лайықты жазаларын тартпақ.

Мұндайлар тіпті күндіз[*] тәндік тәбеттерін қанағаттандырып, алдамшы ырду-дырдудан ләззат табады; өздеріңмен бірге тойлауларымен ар-ұяттарыңа дақ түсіріп, сендерді жұрт алдында ұятқа қалдырады.[*] 14Олар ұдайы күнә жасаудың орайын іздеп, көздерімен әйелдерді «ішіп-жеп», сенімі тұрақсыздарды өздеріне еліктіріп отырады. (Солардың саны көбейе түссін деп) ашкөзденіп үйренген мұндайларды Құдайдың қарғысы атқан! 15Олар баяғыдағы Босор ұлы Балағамның жолына түсіп, тура жолдан тайып, адасып кетті. Балағам әділетсіз ісі үшін алатын сыйын қатты ұнатты,[*] 16бірақ жаман қылықтары бетіне басылды: оның есегіне тіл бітіп, адам секілді сөйлеп, қиқар пайғамбардың ақымақ әрекетін тоқтатты!

17Сол жалған ілімді таратушылар қауымды[†] алдап, тақырға отырғызатын, кеуіп қалған бұлақ көздеріне және дауыл айдаған, жаңбырсыз ақ бұлттарға ұқсайды. Оларға тозақтың қара түнегі дайын тұр.[*] 18Мұндайлар бос сөздермен мақтанып жүреді. Олар теріс жолмен жүргендердің арасынан жуырда ғана құтылып шыққан адамдарды[*] күнәкар болмыстарының құмарлықтарын қайтадан жүгенсіздікпен қанағаттандыруға еліктіріп, торларына түсіреді. 19Олар осындай жандарға бостандықты уәде етеді, бірақ өздері азғындықтың құлдығында жүреді. Өйткені адам неден жеңілсе, соның құлы болар.[*]

20Осындайлар Иеміз әрі Құтқарушымыз Иса[†] Мәсіхті танып білгендері арқылы осы дүниелік[†] арамдықтардан арылып, құтылған болатын. Алайда кейін қайтадан олардың шырмауына түсіп, жеңіледі. Сонда олардың соңғы жағдайы бұрынғысынан да мүшкіл болмақ.[*] 21Олар үшін әділдік жолын танып біліп, Мәсіхтің тапсырған қасиетті[†] өсиеттерін қабылдап, кейін кері бұрылғаннан гөрі, сол жолды мүлдем білмегендері жақсы болар еді.[*] 22Бастарынан кешкендерінде мына тауып айтылған мақал-мәтел жүзеге асады:


«Төбет қайта оралар өзінің құсығына»,[*]
«Жуылған шошқа қайтар аунайтын батпағына».

#### 3


Иеміздің дүниені соттауға қайтып келуін күтіп, лайықты өмір сүру

1Сүйікті бауырластарым, бұл менің сендерге жазған екінші хатым. Екеуінде де осы жайттарды естеріңе түсіре отырып, шындап ойлануларыңа түрткі салмақ болдым. 2Өткен замандарда Құдайға бағышталған пайғамбарлар[†][*] айтып кеткен сөздерін және Иеміз әрі Құтқарушымыздың сендерге жіберген елшілері арқылы жеткізген өсиетін есте сақтағандарыңды қалаймын.[*]

3Ең бастысы, мынаны біліп қойыңдар: осы соңғы заманда[*] арам құмарлықтарына салынып, сендерді келемеждейтін адамдар шығатын болады. 4Мұндайлар: «Иелеріңнің қайтып келетіні жайлы берген уәдесі қайда, ә? Аталарымыз[*] қайтыс болғаннан кейін де барлық жайттар еш өзгеріссіз, жаратылыстың басталуынан бергі қалпында[*] қалып келеді ғой», — дейді. 5Солай ойлағанда олар мыналарды әдейі ескермейді: Құдайдың бұйрығымен[*] көк баяғыдан бері бар болған, ал жер судан шығып, сумен қалыпқа келтірілді. 6Тәңір Иенің бұйрығына сай топан су кенеттен көне заманғы дүниені басып, адамзатты жойып жіберді. 7Сол сияқты, Құдай[†] Өзінің әмірімен осы қазіргі аспан[†] мен жерді де әділетсіздердің сотталып, тозаққа[†] түсетін күні отпен қиратуға қалдырып отыр.

8Сүйікті бауырластар, Жаратқан Иенің[†] алдында бір күн мың жылдай, ал мың жыл бір күндей екенін жақсылап ұғып алыңдар.[*] 9Кейбіреулер «Ол кешігіп, келмей қалды» деп санағанмен, Иеміз уәдесін орындауын кешіктірмейді! Керісінше, Ол бізге төзімділік танытуда: ешкімнің де тозаққа түсуін емес, барлық адамдардың теріс жолдан қайтып, күнәларына өкініп, солардан арылуын қалайды!

10Ұрының табан астынан түсетіні сияқты, Иеміздің қайта оралатын күні де білдіртпей кенеттен келмек. Сол күні аспан қатты шумен[*] жоқ болып, дүниенің құрамдас бөліктері өртеніп құрып кетеді. Жердің өзі де, ондағы бүкіл жаратылыс пен адам[†] қолымен істелгеннің бәрі де өртеніп жоқ болады.[*]

11Бар дүние осылайша құрып кететіндіктен, сендер қандай болуларың керек? Жүріс-тұрыстарың Тәңір Иеге бағышталып, қасиетті[†] де Оған ұнамды болуға тиіс! 12Себебі сендер Құдайдың алдын ала белгілеген[†] күнін сағына күтіп, оны тезірек келтіргілерің келеді.[*] Сол күні аспан өртеніп құрып, дүниенің құрамдас бөліктері оттың жалынында балқып кетеді. 13Ал біз Құдайдың уәдесіне сай әділдік орнаған жаңа аспан мен жаңа жердің пайда болуын күтудеміз.[*]

14Сонымен, сүйікті бауырластар, сендер бұлардың келуін күтіп жүргендіктен, Мәсіхтің[†] алдында тұрғанда Оның сендерді мүлтіксіз пәк таза, тыныштықпен өмір сүрді деп табуы үшін осыған жан сала ұмтылыңдар! 15Иеміз төзімділік танытуда, себебі Ол адамдарды құтқарғысы келеді, мұны дұрыс ұғыңдар![*]

Сүйікті бауырласымыз Пауыл да сендерге Тәңір Ие өзіне сыйлаған даналығымен осы туралы хат жазған болатын.[*] 16Ол бұл мәселеге тоқталып өткен барлық хаттарында да осылай дейді. Оларда бірқатар түсінуге қиын жерлер бар. Шынайы рухани[†] тәлім алмаған, тұрақсыз адамдар өзге Киелі жазбаларды[*] бұрмалағандары сияқты, бұларды да бұрмалап, қате түсіндіреді. Сол арқылы олар тозаққа түсулеріне өздері себепші болады.

17Алайда сендер, сүйікті бауырластарым, бұны алдын ала біліп, сақ болыңдар: ұяты жоқ, тура жолдан адасқан адамдарға ілесіп, берік негіздеріңнен айырылып қалып жүрмеңдер! 18Қайта, Иеміз әрі Құтқарушымыз Иса[†] Мәсіхтің рақымына кенеліп, Оны жақынырақ танып білуде өсе беріңдер!

Оның ұлылығы қазір де, мәңгілікте де даңқтала берсін![*] Аумин.[†]

### Жоханның 1-хаты


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Кіріспе


Жоханның бірінші хаты


Жазба туралы мәлімет

Мәсіх Исаның шәкірті және елшісі Жохан бұл хатты б.з. 85-95 жылдары аралығында жазды. Сол кезде сенушілер қауымдарына «білімпаздық» (гностицизм) деп аталған қате ілім ене бастаған еді. Оны уағыздаушылар Мәсіх шынымен адам болып дүниеге келмеген және адамзат үшін өлмеген деген қате пікірлер ұстанды (4:2-3,9-10). Олар заттық нәрсе жаман, тек рух қана Құдайдікі, әрі адам өмірінің тәндік жағы емес, рухани жағы ғана маңызды деп ойлады. Мұндай ілімдердің көптеген жақтаушылары айрықша күнәлі өмір сүрсе, басқалары өз денелерін аса қатаң тәртіппен билейтін.

Сол қате ілімдердің зияндылығын қарт елші Жохан терең түсініп, бүгінгі Түркияда орналасқан Азия аймағындағы бірнеше қауымдарға осы сәлемхатын жолдады. Онда ол Иеміздің шынайы ілімі мен сол жалған ілімдердің арасындағы айырмашылықтарды көрсетті. Өзі де, басқа елшілер де Құтқарушы Иемізден өз көздерімен көріп, құлақтарымен естігендерін айтып берді. Олар солардың шындығына куә болып, соның жолында жандарын қиды. Сондықтан да олардың айтқандарына еш шүбәсіз сенуге болады.

Жохан сәлемхатын жолдап отырғандарды ерекше жылылықпен «балаларым» деп атады. Себебі олардың көпшілігі оның қызметінің арқасында рухани өмірге ие болған не рухани жетілуге көмек алған еді. Бүгінгі күні біздер де Құдайдың елшісі Жоханның үш хатынан айқын да толымды тәлім мен өте пайдалы нұсқауларды табамыз.

#### 1


Құдаймен байланыста болуларың үшін «Құдай Сөзін» білдіреміз

1Әуел баста[*] Ол бар болатын. Біз Оны естіп, көзімізбен көріп, Оған анықтап қарап, қол тигіздік.[*] Ол — шынайы өмір сыйлайтын «Сөз». Сендерге Сол туралы айтып береміз, 2себебі Өмір бізге келді. Осы мәңгілік Өмірді[†] көрдік те, енді Оған куә болып, сендерге таныстырамыз. Ол Әкемен бірге болатын, содан көктен жерге түсіп, бізге көрінді.[*] 3Сендер бізбен байланыста болсын деп, өзіміз көріп, естігеніміз туралы хабар беріп отырмыз. Осылай бәріміз Әкемен және Оның (рухани) Ұлы[†] Иса[†] Мәсіхпен[†] байланыстамыз. 4Ортақ қуанышымыздың толық болуы үшін сендерге бұларды жазып отырмыз.


Құдайдың нұрында тұрып таза өмір сүру туралы

5Біз Мәсіхтен естіп, сендерге білдіріп отырған хабар мынау: Құдай[†] — Нұр, Оның ішінде ешқандай түнек жоқ. 6Егер біз «Құдаймен байланыстамыз» дей тұра, түнекте жүрсек, өтірікші боламыз, әрі өміріміз шындыққа сай болмай қалады.[*] 7Ал егер Құдайға ұқсап нұрда тұрсақ, онда өзара байланыста боламыз және Оның (рухани) Ұлы Исаның төгілген қаны бізді барлық күнәларымыздан тазартады. 8Егер «күнәсізбіз» десек, онда өзімізді алдап, бізде шындықтың болмағаны. 9Егер де күнәларымызды мойындасақ, Құдай сенімді де әділетті болғандықтан оларды кешіріп, бізді барлық әділетсіздігімізден тазартады. 10Ал егер «еш күнә[†] жасаған жоқпыз» десек, Құдайды өтірікші етіп көрсетеміз, әрі Оның сөзі жан дүниемізден орын алмағаны.


#### 2

1Балаларым менің, сендер күнә[†] жасамасын деп осыны жазып отырмын. Алайда егер біреуің күнә жасап қойсаң, Әкенің алдында әділ Қорғаушымыз бар. Сол Қорғаушымыз — Иса[†] Мәсіх.[†][*] 2Ол өз жанын құрбан етіп,[*] күнәларымыздың құнын өтеді. Өзіміздің ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзаттың да күнәларының құнын өтеді.


Бауырларын сүйгендер ғана Құдайды шын біледі

3Егер Құдайдың өсиеттерін орындасақ, Құдайды жақыннан танитынымызды білеміз. 4Құдайды танимын дей тұра, Оның өсиеттерін орындамайтын кісі — өтірікші, соның жан дүниесінен шындық орын алған жоқ. 5Құдайға деген сүйіспеншілік Оның сөзін орындаған кісіде шын мәнінде толық болып, мақсатына жетті. Құдаймен тығыз байланыста екенімізді мынаған қарап білеміз: 6Онымен қатынаста тұрмын дейтін кісі Иса Мәсіх қалай өмір сүрген болса, солай өмір сүруге тиіс.

7Сүйікті бауырларым, сендерге жазып отырғаным — жаңа өсиет емес, өздеріңе бастапқыдан белгілі[†] көне өсиет. Осы көне өсиет — сендер Исаға сене бастаған сәтте-ақ естіген хабарларың. 8Дегенмен сендерге жаңа өсиет те жазып отырмын: ол бұрын Мәсіхтің өмірінде, қазір сендердің өмірлеріңде іске асуда. Себебі түнек түріліп, шынайы жарық нұрын шашып келе жатыр.[*]

9Нұрда жүрмін дей тұра, бауырын жек көретін кісі әлі де түнекте жүр. 10Ал бауырын жақсы көрген әркім нұрда жүріп, азғырылуға түспейді де, өзгені азғырмайды да. 11Бауырын жек көретіннің жүріс-тұрысы түнекте, ол қайда кетіп бара жатқанын білмейді. Себебі түнек оның жан дүниесін соқыр қылып қойған.


Құдайды білгендер, Ізгі хабарға сай таза өмір сүріңдер!

12Балаларым менің, Исаның құрбандығы арқасында күнәларың кешірілгендіктен сендерге осыны жазып отырмын.

13Рухани[†] жағынан әке болғандар,[*] өздеріңе осыны жазып отырмын, өйткені сендер әуел баста бар болған Мәсіхті білесіңдер.

Рухани жағынан жастар, өздеріңе осыны жазып отырмын, өйткені сендер әзәзілді жеңіп шықтыңдар.

Рухани жағынан балалар, өздеріңе осыны жаздым, өйткені сендер көктегі Әкені білесіңдер.

14Әке болғандар, өздеріңе осыны жаздым, себебі сендер әуел баста бар болған Мәсіхті білесіңдер.

Жастар, өздеріңе осыны жаздым, өйткені сендер күштісіңдер, әрі Құдайдың сөзі[†] жан дүниелеріңнен орын алып, әзәзілді жеңіп шықтыңдар.

15Осы күнәлі дүниені[*] және ондағы еш нәрсені сүймеңдер! Осы дүниені[†] сүйгендердің көктегі Әкеге сүйіспеншілігі жоқ. 16Себебі осы дүниеге тән нәрселердің бәрі: күнәкар адамның құмарлықтары, көзінің қомағайлығы әрі тұрмысына мастануы[*] көктегі Әкеден емес, осы дүниеден бастау алған. 17Осы дүние мен оның ләззаты өткінші, ал Құдайдың еркін орындаушылар мәңгі өмір сүреді.[*]


Жалған уағызшылардан сақтаныңдар!

18Балаларым менің, қазіргі уақыт — осы заманның соңғы дәуірі.[*] Сендер Мәсіхке қарсы шығатын біреу[*] келеді деп естідіңдер, ал қазірдің өзінде де Мәсіхке қарсы шығатын адамдар көп. Біз осыдан-ақ соңғы дәуірдің келгенін біле аламыз. 19Олар ортамыздан шықса да, біздікі болған жоқ, өйткені егер біздікі болса, бізбен бірге қалар еді. Бұлардың бәрінің біздікі болмағандықтары осылайша білініп қалды.

20Киелі[†] Құдай[†] сендерге Өзінің Рухын қондырғандықтан барлығын ажырата білесіңдер.[*] 21Сендер шынайы ілімді білмегендіктен емес, қайта, оны біліп, шындықтан өтірік тумайтынын да ұққандарыңа бола осыны жазып отырмын.

22Исаның Құдай жіберген Мәсіх екендігін мойындамайтын әркім — өтірікші. Көктегі Әкені және Оның (рухани) Ұлын[†] мойындамайтындар — Мәсіхке қарсы шығушылар. 23Кім Ұлды мойындамаса, оның Әкеге қатысы жоқ. Ал кім Ұлды мойындаса, соның Әкеге де қатысы болады.[*]

24Сондықтан бастапқыдан естіген шынайы ілімді ұстаныңдар! Егер осылай істесеңдер, онда Ұлмен және Әкемен тығыз байланыста өмір сүресіңдер. 25Ал Құдайдың бізге берген уәдесі — мәңгілік өмір.[†]

26Осыны дұрыс жолдан азғырушылардан сақтандыру үшін жазып отырмын. 27Ал сендерге келсек, Құдайдан алған Киелі Рух[†][*] өздеріңде қалады. Сол себептен сендерге жаңа ілім үйрететін біреудің қажеті жоқ, өйткені қажеттілердің бәрін де Киелі Рух үйретеді. Оның сендерге үйреткендері еш өтіріксіз, шынайы, сондықтан Киелі Рухтың үйреткені бойынша әрекет ете беріңдер.[*]


Рухани балаларына деген Құдайдың сүйіспеншілігі

28Ал енді, балаларым менің, Мәсіхпен тығыз байланыста қала беріңдер! Сонда Ол қайтып келгенде нық сеніміміз болып, Оның алдында ұятқа қалмаймыз. 29Құдайдың әділ екенін білесіңдер, сондықтан әділдік істейтін әркімнің рухани мағынада Құдайдан туғанын[*] ұғасыңдар.


#### 3

1Қараңдар, Әкенің бізге деген сүйіспеншілігі қандай зор: Құдайдың рухани[†] балалары деп аталамыз және нақ солаймыз да![*] Осы күнәлі дүние кім екенімізді білмейді, себебі ол Құдайды білген жоқ. 2Сүйікті бауырларым, қазір Құдайдың рухани балаларымыз, ал келешекте кім болатынымыз әлі анық емес. Алайда Мәсіх[†] қайтып келгенде Оған ұқсайтынымызды білеміз. Себебі сол кезде Оның шынымен қандай екенін көретін боламыз. 3Оған осындай үміт артқан әркім Мәсіхтің кіршіксіз таза болғанындай, өзі де күнәдан арылып, тазарады.

4Күнә[†] жасаған әркімнің Құдайдың заңын бұзғаны, себебі күнә — Құдайдың заңын бұзғандық. 5Ал Мәсіхтің күнәларымызды алып тастауға келгенін де, Оның ешқандай күнә жасамағанын да білесіңдер. 6Сондықтан кім Мәсіхпен тығыз байланыста тұрса, сол күнә жасай бермейді. Күнә жасай беретін әркім Оны көрген де, таныған да емес.[*]

7Балаларым менің, сендерді ешкім де күнә жасауға азғырмасын! Әділдік істеуші адам[†] Мәсіхтің Өзі сияқты әділ болады. 8Ал кім күнә жасай берсе, сол — шайтанның баласы,[*] себебі шайтан әлем жаратылғаннан бері күнә жасап келеді. Бірақ Құдайдың (рухани) Ұлы[†] шайтанның ісін жою үшін бұ дүниеге келді.[*]

9Рухани мағынада Құдайдан туғандар күнә жасай бермейді, себебі олардың бойында Құдай[†] сыйлаған жаңа өмір[*] қала береді. Осылайша олар Құдайдан туғандықтан күнә жасауларын жалғастыра алмайды. 10Құдайдың рухани балаларын шайтанның адамдарынан мынадан ажыратуға болады: әділ өмір сүрмейтін, әсіресе бауырласын сүймейтін, әркім Құдайдың рухани баласы емес.


Шынайы сүйіспеншілік пен нық сенім

11Сендер бастапқыда естіген хабар мынау: бір-бірімізді сүюіміз керек! 12Інісін ұрып өлтірген шайтанның адамы Қабылға ұқсамаңдар! Оны неліктен ұрып өлтірді? Өйткені өз іс-әрекеті әділетсіз, ал інісінікі әділетті болатын.[*] 13Сонымен осы күнәкар дүние сендерді жек көрсе, бұған таңғалмаңдар, бауырларым!

14Өзіміздің рухани өлілерден тірілерге айналғанымызды білеміз, себебі бауырларымызды сүйеміз. Бауырын сүймейтін адам өлі болып қала береді. 15Бауырын жек көретін әркім — кісі өлтіруші![*] Ал мынаны білесіңдер: кісі өлтірушінің мәңгілік өмірі[†] жоқ.

16Иса[†] Мәсіхтің өз өмірін біз үшін қиғандығы арқылы нағыз сүйіспеншіліктің не екеніне көзіміз жетті. Біз де бауырларымыз үшін жанымызды қиюға даяр болуымыз керек. 17Ал егер осы дүниелік[†] мал-мүлкі бар біреу басына қиыншылық түскен бауырына тасжүректік танытса, оның бойында Құдайдың сүйіспеншілігі бар ма?! 18Балаларым менің, сөз жүзінде емес, іс жүзінде шынайы сүйіспеншілік білдірейік!

19Сөйтіп өзіміздің шынайы жолда екендігімізді біліп, Құдай алдында жүрегіміз орнығады. 20Себебі егер жүрегіміз бізді айыптаса да,[*] Құдай жүрегімізден жоғары ғой, Ол бәрін де біледі. 21Сүйікті бауырларым, жүрегіміз бізді айыптамағанда Құдай алдында нық сеніміміз болады және 22Одан не сұрасақ та, аламыз. Өйткені Құдайдың өсиеттерін орындап, Ол не қаласа, соны істейміз. 23Ал Құдайдың өсиеттері мынау: Оның (рухани) Ұлы Иса Мәсіхке[*] сеніп, бір-бірімізді сүюіміз керек. 24Кім Оның өсиеттерін орындаса, ол Құдаймен және Құдай онымен тығыз байланыста тұрады. Құдайдың бізбен тығыз байланыста екенін Оның бізге сыйлаған Киелі Рухы[†] арқылы білеміз.

#### 4


Рухтарды ажырата білу

1Сүйікті бауырларым, кез келген рухтарға сене бермеңдер, олар Құдайдан келген бе, жоқ па — алдымен соны анықтаңдар! Өйткені көптеген жалған пайғамбарлар[†] жер жүзіне тарады.[*] 2Құдайдың Рухын[†] мынаған қарап ажырата білесіңдер: Құдайдан шыққан Киелі Рух Иса[†] Мәсіхтің[†] адам[†] тәнінде дүниеге келгенін мойындайды.[*] 3Ал Иса Мәсіхтің адам болып келгенін мойындамайтын әрбір рух[†] Құдайдан емес, керісінше, ол — Мәсіхке қарсы шығушының рухы. Сендер соның келетінін естідіңдер, ол қазірдің өзінде-ақ дүниеде жүр.[*]

4Ал, балаларым менің, сендер Құдайдансыңдар, жалған пайғамбарларды жеңіп шықтыңдар. Өйткені сендердегі Киелі Рух күнәкар дүниені билеп тұрған шайтаннан құдіретті. 5Жалған пайғамбарлар осы күнәкар дүниеден болғандықтан осы дүниелік[†] тұрғыдан сөйлейді, әрі осы дүниенің адамдары оларға ден қояды. 6Біз Құдайданбыз; Оны танитындар бізге құлақ салады, ал Құдайдан еместер бізге құлақ салмайды. Шындықты сөйлейтін Рух пен алдамшы рухты осы арқылы ажырата аламыз.


Құдайдың сүйіспеншілігі және біздің өзгелерді сүюіміз

7Сүйікті бауырларым, бір-бірімізді сүйейік! Себебі сүйіспеншілік Құдайдан; сүйетін адам — Құдайдың рухани[†] баласы, ол Құдайды танып біледі.[*] 8Сүймейтін кісі Құдайды білмейді, өйткені Құдай[†] — сүйіспеншілік.[*] 9Құдай бізге деген сүйіспеншілігін былай көрсетті: Сол арқылы шынайы өмір сүруіміз үшін Құдай Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын[†][*] бұ дүниеге жіберді. 10Бұл сүйіспеншіліктің мәнісі мынада: Құдайды сүйген біз емес, қайта, Ол бізді сүйгендіктен, құрбандығы арқылы күнәміздің құнын өтеу үшін Өзінің (рухани) Ұлын жіберді.[*] 11Сүйікті бауырларым, Құдай бізді осылайша сүйгендіктен, біз де бір-бірімізді сүюіміз керек. 12Ешкім еш уақытта Құдайды көзімен көрген емес; алайда бір-бірімізді сүйсек, онда Құдай жан дүниемізден орын алып, Оның сүйіспеншілігі бойымызда әбден толысып, мақсатына жеткені.

13Құдай бізге Өзінің Рухын сыйлады.[*] Біздің Онымен, Оның бізбен тығыз байланыста екендігімізді осыдан білеміз. 14Әкенің Өзінің (рухани) Ұлын дүниеге Құтқарушы ретінде жібергенін біз өз көзімізбен көрдік, соған куә болып келеміз. 15Кім Исаны Құдайдың (рухани) Ұлы деп мойындаса, Құдай онымен, ол да Құдаймен тығыз байланыста тұрады.

16Біз Құдайдың өзімізге деген сүйіспеншілігін біліп, Оған нық сенеміз. Құдай — сүйіспеншілік.[*] Сол себептен, кім Оның сүйіспеншілігіне сай әрекет ете берсе, ол Құдаймен, Құдай да онымен тығыз қатынаста тұрады.

17Мәсіхтің осы дүниеде қалай өмір сүргеніндей өмір сүрсек, онда Құдайдың сүйіспеншілігі бойымызда әбден толысып, мақсатына жетеді. Осылай қиямет[†] сотында нық сенімді боламыз.[*] 18Сүйіспеншілікте қорқыныш жоқ. Шынайы сүйіспеншілік қорқынышты жолатпайды, себебі қорқыныш жазаға байланысты. Қорқатын кісіде сүйіспеншілік мақсатына жеткен емес.

19Біз сүйеміз, себебі Ол бізді алдымен сүйді. 20Біреу «Құдайды сүйемін» дей тұра, бауырын жек көрсе, оның өтірікші болғаны. Себебі көз алдындағы бауырын сүймейтін кісі көзге көрінбейтін Құдайды қалай сүйе алады? 21Одан алған өсиетіміз мынау: Құдайды сүйетін кісі бауырын да сүюге тиіс!

#### 5


Сенім мен сүйіспеншіліктің жеңімпаздығы

1Исаны Мәсіх[†] деп сенетін әркім — Құдайдың рухани[†] баласы. Әкені сүйетіндер Оның балаларын да сүйеді. 2Біз рухани балаларын сүйетінімізді Құдайды сүйіп, Оның өсиеттерін орындауымыздан білеміз. 3Ал өсиеттерін орындағанымыз — Құдайды сүйгеніміз; оларды орындау қиын емес. 4Өйткені Құдайдың рухани балалары осы күнәлі дүниені жеңеді. Осы дүниені[†] жеңген күш — біздің сеніміміз. 5Кім осы күнәлі дүниені жеңе алады? Исаны Құдайдың (рухани) Ұлы[†] деп сенген кісі ғана оны жеңе алады.


Мәсіхтің адамзатты құтқаруға келгендігін Киелі Рух растайды

6Иса[†] Мәсіх бізге келгенде сумен шомылдыру рәсімін[†] де, жанын қиып, қанын төгуді де басынан өткізді.[*] Ол келгенде тек сумен шомылдыру рәсімінен өтіп қана қойған жоқ, жанын қиып, қанын төкті де. Киелі Рух[†] бұған куә, себебі Киелі Рух — шындық. 7Сонымен куә болатындар үшеу: 8Киелі Рух, су және қан; бұл Үшеуінің айғақтығы бірдей.[*]

9Адамдардың куәлігін қабылдап жүрміз. Ал Құдайдың куәлігі адамдікінен гөрі әлдеқайда салмақты. Сондықтан Құдайдың Өзінің (рухани) Ұлы жайында берген куәлігіне сенуге тиіспіз. 10Оның (рухани) Ұлына сенген адамның жүрегінде Құдайдың куәлігі жүреді. Ал Құдайға сенбеген адам[†] Оны өтірікші етіп көрсетеді, себебі ол Құдайдың Өзінің (рухани) Ұлы туралы берген куәлігіне сенбейді.

11Бұл куәліктің мәнісі мынадай: Құдай[†] бізге мәңгілік өмір[†] сыйлады. Осы өмір Оның (рухани) Ұлында: 12Құдайдың (рухани) Ұлымен байланысы бар адам шынайы өмірге ие, ал Онымен байланысы жоқта шынайы өмір де жоқ.[*]


Құдаймен тығыз байланыстағы мәңгілік өмір

13Сендер Құдайдың (рухани) Ұлына сенгендіктен мәңгілік өмірге иесіңдер. Оған сенім артқан сендердің соны білулерің үшін бұларды жазып отырмын.

14Біз Оның еркіне сай бір нәрсе сұрасақ, Құдай тілегімізге құлақ салады деп нық сенеміз. 15Не сұрасақ та, Құдай бізге құлақ салады деп білсек, Оның тілегенімізді беретінін де білеміз.

16Бауырының өлімге апармайтын күнә[†][*] жасап жатқанын көрген адам ол үшін Құдайға сиынсын. Сонда күнә жасағанның өмірі сақталады. Алайда өлімге апаратын күнә[*] да бар. Құдайға сиынсын дегенде сондай күнә туралы айтып отырған жоқпын. 17Әділетсіздіктің бәрі — күнә, ал өлімге апармайтын күнә да бар.


Қорытынды

18Мынаны білеміз: кім Құдайдың рухани баласы болса, сол күнә жасай бермейді. Құдайдың (рухани) Ұлы оны сақтағандықтан,[*] шайтан оған тиісе алмайды. 19Біз Құдайданбыз, бірақ бүкіл дүниеге шайтан билігін жүргізіп отыр, бұны білеміз. 20Құдайдың (рухани) Ұлының келгенін де білеміз; біздің шынайы Құдаймен танысуымыз үшін Ол көзімізді ашты. Сондықтан шынайы Құдаймен және Оның (рухани) Ұлы Иса Мәсіхпен байланыстамыз. Ол — шынайы Құдай және мәңгілік өмір.

21Балаларым менің, жалған тәңірлерден аулақ болыңдар![*]

### Жоханның 2-хаты


Кіріспе

[1]


#### Кіріспе


Жоханның екінші хаты


Жазба туралы мәлімет

Бұл хатты да Құдайдың елшісі Жохан б.з. 85-95 жылдарында жазған. Сол заманда бірқатар уағызшылар мен тәлім берушілер Ізгі хабарды ел аралап тарататын. Сенушілер дәстүр бойынша оларды үйлеріне қондырып, сапарларын жалғастыру үшін қажет нәрсенің бәрімен қамтамасыз етіп отырған.

Осы қонақжайлылықты «білімпаздық» деп аталған қате ілімді таратушылар пайдаланып жүрген еді. Сондықтан қарт елші осы хатымен қауымдарды сақтандырып, ел аралап жүрген уағызшылардың қандай ілімді таратып жүргенін тексерулерін ескертеді. Әйтпесе қауымдардың сол жалған ілімдерді таратуға өздерінің қалауынсыз болса да қатысқан болып шығулары әбден мүмкін еді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдай[†] таңдаған бәйбіше мен оның балаларына ақсақалдан[*] дұғай сәлем! Сендерді шын жүректен жақсы көремін. Бұл жөнінде мен жалғыз емеспін, шындықты білетіндердің бәрі де сендерді жақсы көреді. 2Өйткені шындық өзімізде қазір бар және мәңгі бола береді. 3Құдай Әке мен Оның (рухани) Ұлы[†] Иса[†] Мәсіх[†] рақымын, мейірімін және тыныштығын, сонымен қатар шындық пен сүйіспеншілігін бәрімізге сыйлай бермек.[*]


Шындық пен сүйіспеншілік

4Балаларыңның[*] арасынан шындық жолымен жүрген бірнешеуін көргеніме қатты қуандым: Құдай Әке бізге солай өмір сүруге өсиет етті. 5Сондықтан, бәйбіше, мынаны өтінемін: бәріміз бір-бірімізді жақсы көрейік. Мұны жаңа өсиет ретінде жазып отырған жоқпын, бұл өсиет бізде бастапқыдан бар.

6Ал осы сүйіспеншілік Оның өсиеттері бойынша жүруімізде. «Сүйіспеншілікке сай әрекет ету керек» деген бұл өсиетті бастапқыдан бері естіп келесіңдер.[*]


Мәсіхке адал болу

7Дүниеге көптеген азғырушылар келе жатыр. Олар Иса Мәсіхтің адам[†] тәнінде дүниеге келгенін мойындамайды. Азғырушыларды және Мәсіхке қарсы шығушыларды осыдан білуге болады. 8Еңбекпен қол жеткізгендеріңді жоғалтпай, Иемізден толық сыйларыңды алу үшін[*] байқап жүріңдер! 9Мәсіхтің ілімімен жүрмей, одан шығып кеткен адамның Құдаймен қатынасы жоқ. Ал Оның ілімімен жүргендер көктегі Әкемен де, Оның (рухани) Ұлымен де тығыз байланыста болады. 10Сондықтан да біреу келіп, осы ілімге қарсы бір нәрсе үйретсе, ондайды үйлеріңе кіргізбеңдер, тіпті сәлемін де алмаңдар![*] 11Себебі біреудің сәлемін алған адам соның жамандық істеріне ортақ болады.


Қоштасу

12Сендерге әлі көп нәрсе айтар едім, бірақ оны жазбаша жасағым келмейді. Өзім келіп, ауызба-ауыз сөйлессек деп ойлаймын, сонда зор қуанышқа кенелеміз.

13Құдай таңдаған бауырласыңның балалары[*] дұғай сәлем жолдайды.

### Жоханның 3-хаты


Кіріспе

[1]


#### Кіріспе


Жоханның үшінші хаты


Жазба туралы мәлімет

Батыс Түркияда орналасқан Азия аймағында Диотреф есімді өркөкірек қауым жетекшісі болды. Ол Құдайдың елшісі Жохан жіберген уағызшыларды қабылдамай, тіпті оларды қарсы алған сенушілерді қауымнан аластатқан еді. Енді қарт елші бұл хатын уағызшыларға көрсеткен қонақжайлылығы үшін Гайды мақтап, ал Диотрефті сөкпек ниетпен сол қауымға арнап жазды. Бұл да шамамен б.з. 85-95 жылдары орын алған болса керек.

#### 1


Арнау және сәлем

1Ақсақалдан[*] өзі шын жүректен жақсы көретін қымбатты Гайға дұғай сәлем! 2Сүйікті бауырым! Сенің рухани[†] өміріңнің сау болғанындай, саған барлық жағынан да Құдайдан игілік пен денсаулық тілеймін. 3Кейбір бауырластар келіп, сенің шындыққа адал болып, үнемі шындық жолымен жүріп келе жатқаныңды хабарлағанда, мен қатты қуандым. 4Рухани балаларымның шындық жолымен жүріп жатқанын естуден артық маған қуаныш жоқ.


Құдайдың адал қызметшілерін жылы жүзбен қабылдау

5Сүйікті бауырым, сендерге сапарлап келген бауырластарымыз өзіңе таныс болмаса да, оларға демеу болып дұрыс істеп жүрсің. 6Олар осындағы қауым[†] алдында сенің сүйіспеншілігіңе куәгер болды. Мұндайларды Құдайдың адамдарына лайық түрде жолға жабдықтап, шығарып салсаң, игі болады. 7Себебі олар бұл сапарға Оның атын таныту үшін[*] шықты және Оған сенбейтіндерден ешқандай жәрдем алмайды. 8Сондықтан осындай кісілерді қолдау — біздің міндетіміз; шындықты таратуға осылай үлесімізді қосамыз.


Өркөкірек жетекші әрі адал сенуші

9Мен қауымға жазып жібердім, бірақ олардың басшысы болуға тырысып жүрген Диотреф бізді мойындамайды. 10Сондықтан барған кезде оның істегендерінің бәрін есіне саламын: ол бізді жаман сөзбен өсектеп жүр; ал соған да қанағаттанбай, сапармен келген бауырластарымызды өзі де қабылдамайды, басқаларға да қабылдатпайды. Оларды қарсы алғандарды тіпті қауымнан шығарып тастайды.

11Сүйікті бауырым, жамандыққа еліктемей, жақсылыққа елікте! Жақсылық істейтін адам[†] Құдайдікі, ал жамандық жасаушы Құдайды білмейді.

12Деметір туралы елдің бәрі жақсы пікір айтады. Ол шындыққа сай әрекет жасайды.[*] Біз де соған куәлік етіп жүрміз, ал сендер шындықты айтатынымызды білесіңдер.


Қоштасу

13Саған әлі де көп нәрсе жазуым керек еді, бірақ оны жазғым келмейді. 14Сені жақын арада көретін шығармын деген үмітім бар, сонда екеуіміз ауызба-ауыз сөйлесеміз. 15Саған амандық пен тыныштық болсын! Бұл жақтағы достарың сәлем айтып жатыр. Сол жақтағы достардың бас-басына сәлем айт!

### Яһуданың хаты


Кіріспе

[1]


#### Кіріспе


Яһуданың хаты


Жазба туралы мәлімет

Осы қысқа хатты жазған Яһуда өзін Жақыптың інісі деп атаған. Себебі туған ағасы Жақып Иерусалимдегі қауымның танымал жетекшісі болып, Інжіл шарифтегі хаттардың біреуін жазған еді. Бұлардың екеуі де Мәсіх Исаның туған інілері болатын (Мар 6:3; Жақ 1:1; Жақыптың хаты туралы мәлімет).

Яһуданың хаты мен Петірдің екінші хатының бірқатар ұқсастықтары бар. Хат иелері бір-бірімен байланыста болып, Киелі Рухтың жетелеуімен біреуі екіншісінен кейбір үзінділерді алып, аздап өзгертіп қолданған.

Хат Құдай Әкеге және Құтқарушымыз Иса Мәсіхке сенушілерге жолданған. Яһуда онда құтқарылу туралы жазуға ниеттенген болатын, алайда Киелі Рух оны қауымдарға еніп алған алдамшы тәлім берушілердің қате ілімдері мен азғын өмір салттары туралы ескертіп жазуға жетеледі. Бұлар сенушілерге Құдайдың рақым етіп, күнәларын кешіруі туралы мүлдем қате пікірлер үйретуде еді. Сондықтан Яһуда сенушілерді оларға мықтап қарсы тұруға, әрі кіршіксіз таза өмір сүріп, шынайы Ізгі хабарды берік ұстануға жігерлендіреді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Иса[†] Мәсіхтің[†] басыбайлы қызметшісі әрі Жақыптың[*] туған інісі Яһудадан Құдай[†] Әке сүйіспеншілікпен Өзіне бағыштап, қасиетті[†] халқы болуға шақырған, Иса Мәсіх аман сақтап жүрген сенушілерге дұғай сәлем: 2Ол сендерге шапағатын жаудырып, амандық, тыныштық және сүйіспеншілікті молынан сыйлай көрсін!


Алдамшы тәлім берушілерге төнген қаһарлы үкім

3Сүйікті бауырластарым, мен бар ынтаммен бәрімізге ортақ құтқарылу туралы хат жазбақшы едім. Алайда Құдайдың Өзіне бағыштаған халқына[*] біржола аманаттаған, бәріміз сенетін шынайы ілімін жан сала қорғауды ескертіп жазуымды қажет деп есептедім. 4Себебі араларыңа бірқатар адамдар білдіртпей ұрланып еніп алыпты. Осы арсыздар[*] сотталуға баяғыда-ақ белгіленген[†] болатын. Олар азғындықтарына сылтау ету үшін Құдайымыздың рақымы туралы Ізгі хабарды бұрмалайды. Сонымен қатар олар Иса Мәсіхті бірден-бір Әміршіміз[†] әрі Иеміз[*] деп мойындамайды.

5Сендер ежелгі замандағы мына жайттарды түгел білсеңдер де, оларды қайтадан естеріңе салып өткім келеді: Иеміз өз халқын Мысырдан құтқарып алған еді, ал кейін көпшілігі қасарысып, сенбегенде Ол солардың көздерін құртты.[*] 6Сондай-ақ, өздерінің билік жүргізуге тиесілі орындарын сақтамай, мекен-тұрағын тастап кеткен періштелерді[†] де ескеріңдер:[*] Иеміз оларды соттайтын ұлы күн жеткенше, тозақтың[†] қара түнегінде мәңгі шынжырлап сақтап отыр.

7Сол сияқты, Содом, Ғомора және маңайындағы қалаларды ұмытпаңдар: олардың тұрғындары жыныстық азғындықпен әуестеніп, табиғатқа қайшы ұятсыздықтарға салынғандары үшін жазаланды.[*] Сонымен олар мәңгілік отта азап шегетіндердің мысалы болды.[*]

8Дәл осылайша, араларыңдағы сол «түс көрушілер» өз тәндерін масқаралап, ешбір билікті елемей, абыройлы билеушілерді балағаттап жүр. 9Ал тіпті бас періште Михайл Мұса пайғамбардың[†] мәйіті туралы шайтанмен айтысқанда, оны балағат сөзбен айыптауға дәті бармады. Ол «Жаратқан Ие[†] саған жазаңды тартқызсын!» — деп қана қойды. 10Бірақ сол алдамшылар өздері түсінбеген нәрселер туралы жаман сөз айтып, қарсыласады. Олар жабайы аңдар сияқты ақылдарымен емес, түйсіктерімен ғана білген нәрселері арқылы өздері жойылып кетпек.[*] 11Бұлар қасіретке қалмақ! Олар Қабыл[*] таңдаған жолмен жүреді және Балағам іспетті өздері алатын сыйына қызығып, алдамшылыққа беріледі.[*] Ақырында олар Қорах сияқты қиқарлықпен (қауым[†] жетекшілеріне қарсы) бас көтергендері үшін құртылмақ.[*]

12Осындайлар достық дастарқандарыңа[*] еш қаймықпастан келіп, тойынып алып, сендерді лас дақтар сияқты ұятқа қалдырады.[*] Мұндай адамдар жаман шопандай тек өз қамдарын ғана ойлайды. Олар жел айдаған жаңбырсыз ақша бұлт іспетті, әрі күзде жеміс бермейтін, тамырымен жұлынған, біржола өлген ағаш[†] секілді ешбір пайда келтірмейді. 13Қайта, олар ұятсыз істерін паш етіп, көбік шашып, қоқыр-соқыр әкеліп жатқан теңіздің буырқанған толқындарына ұқсайды. Осы азғырушылар кезбе жұлдыздай тура бағытты сілтей алмайды; оларға тозақтың мәңгілік қара түнегі дайын тұр.[*]

14Бұлар туралы адамзаттың жетінші атасы Енох[*] пайғамбар былай деп алдын ала айтқан еді: «Тыңдаңдар, Иеміз Өзінің он мыңдаған қасиетті нөкерлерін ертіп көктен түспек! 15Ол бәрін де соттап, әділетсіздердің зұлымдықпен істеген барлық жаман істерін де, арсыз күнәкарлардың Оған қарсы айтқан күллі қатал сөздерін де әшкерелеп, жазаларын тартқызатын болады». 16Мұндайлар ұдайы наразылық білдіріп, күңкілдеп жүреді. Олар жаман құмарлықтарына салынып, бас пайдалары үшін мақтанып, өзгелерге жағымпазданады.


Таза өмір сүріп, рухани дамып, күнәкарларды құтқару туралы

17Ал сендер, сүйікті бауырластарым, Иеміз Иса Мәсіхтің елшілерінің алдын ала айтып кеткендерін естеріңе түсіріңдерші! 18Олар сендерге: «Осы соңғы заманда өздерінің арсыз құмарлықтарына салынып, шынайы ілімді келемеждеп жүрген адамдар шығады!» — деген еді.[*] 19Қауымдарға жік салатын мұндайларда Киелі Рух[†] болмайды, қайта, олар күнәкар болмыстарының жетегінде жүреді.

20Ал сендер, сүйікті бауырластарым, өздерің сенетін Тәңір Иенің қасиетті де пәк таза ілімінің негізінде рухани[†] өсіп толысуға ұмтылыңдар; Киелі Рухтың жетелеуімен сиыныңдар.[*] 21Әрдайым Құдайдың сүйіспеншілігіне бөленіп, жамандық атаулыдан сақтаныңдар. Иеміз Иса Мәсіхтің қайта оралғанда өздеріңе шапағатын тигізіп, мәңгілік өмірге[†] жеткізуін аңсап күтіңдер! 22Ізгі хабарға күмәнданып жүргендерге қайырымды болып, 23оларды ынта-жігермен тозақ отынан құтқарып алыңдар! Ал (жалған ілімдерді ұстанған) басқаларға аяушылық танытқанда, күнәнің ықпалынан шошына сақтаныңдар! Олардың азғын болмыстарынан бастау алатын арам істерінен жиреніп, аулақ жүріңдер![*]

24Сендерді адасып кетуден сақтап, Өзінің нұрлы салтанаты көрінген күні қуанышпен, мүлтіксіз таза күйлеріңде өз алдына тұрғызуға 25бірден-бір Құдайымыздың құдіреті жетеді. Ол бізді Иеміз Иса Мәсіх арқылы құтқарған еді ғой. Даңқ пен ұлылық, құдірет пен билік күллі өткен дәуірлерде болғандай, қазір де, мәңгілік те Онікі! Аумин.[†]

### Римдіктерге хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Кіріспе


Римдіктерге арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл осы хатын Рим қаласындағы сенушілер қауымдарына арнады. Елші хатты Ізгі хабарды басқа елдерде таратуға шыққан үшінші сапары кезінде, шамамен б.з. 57 ж., Грекиядағы Қорынтта немесе оған көршілес кемежай қаласы Кеніхреяда жазған болса керек. Осы сапарының соңында елші Иерусалимге соғып, ондағы ашаршылыққа ұшыраған сенушілерге шетелдегі жаңа қауымдар бөлген көмекті апармақ болды (15:25-27).

Сол кезде Римдегі сенушілердің көбі басқа ұлттардан шыққан болатын, бірақ араларында яһудилер де бар еді. Бәрі ұлан-байтақ патшалықтың астанасы болған ірі қаланың түрлі аудандарында бас қосып, жиналатын.

Пауыл елші көптен бері Римдегі қауымдармен кездесіп, оларды жігерлендіруге ниеттеніп келген еді. Бұдан кейін Ізгі хабарды әрі қарай тарату үшін Испанияға да бармақшы болды (1:10-15; 15:22-29).

Осы хатында елші құтқарылуға адамның өз игі істері арқылы емес, Құдайдың рақымы арқылы ғана жетуіне болатынын егжей-тегжейлі түсіндіреді. Ежелде Жаратқан Иеге деген сенімі арқылы күнәсінен ақталған Ыбырайым атаның тәжірибесін мысалға алып, елші Құдайдың құтқарылу жолының яһудилерге де, басқа ұлттарға да арналғанын көрсетеді. Сонымен осы екі топты бір-біріне сүйіспеншілікпен қарауға шақырады.

Хат соңында елші Жаратқан Ие алдында ақталған сенушілердің жаңартылған мінезін сипаттап, оларды Құдайдың Киелі Рухының жетелеуі мен күшіне сүйеніп өмір сүруге жігерлендіреді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Иса[†] Мәсіхтің[†] қызметшісі Пауылдан дұғай сәлем. Мәсіх мені елші[†] болуға шақырып, Құдайдың Ізгі хабарын жариялауға бағыштап тағайындады.[*] 2Осы хабарды жіберемін деп Құдай[†] ежелде Өзінің пайғамбарлары[†] арқылы Киелі[†] жазбаларда уәде берген болатын. 3Бұл Ізгі хабарда Құдайдың (рухани) Ұлы[†][*] туралы сөз болады. Ол адам[†] ретінде Дәуіт пайғамбардың әулетінен шыққан еді. 4Ал Оның құдайлық қасиетіне келсек, Құдай Оны қайта тірілтуі арқылы Өзінің (рухани) Ұлы екенін зор құдіретпен дәлелдеді.[*] Ол — Иеміз Иса Мәсіх. 5Құдай өз рақымымен бізге Мәсіхтің арқасында және Оның атының даңқы үшін елші болуды әрі барлық ұлттардың адамдарын Оған сеніп, мойынсұнуға шақыруды тапсырды. 6Сол адамдардың ішінде сендер де барсыңдар, себебі Құдай сендерді Иса Мәсіхпен тығыз байланыста болуға шақырды.

7Мен сәлемімді Құдайдың Римдегі барлық сүйіктілеріне, яғни Оның қасиетті халқы[*] болуға шақырылғандарға, жолдаймын. Сендерге Құдай Әкеміз және Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, амандық пен тыныштық сыйлай берсін!


Пауылдың римдіктерге баруды аңсауы

8Сендердің сенімдерің туралы хабар әлемнің шартарабына тарап жатқандықтан,[*] ең алдымен бәрің үшін Иса Мәсіх арқылы Құдайыма ризашылығымды білдіремін. 9Мен Құдайдың (рухани) Ұлы туралы Ізгі хабарды жариялап, шын жүрегіммен қызмет етіп жүрмін. Құдайдың Өзі мынаған куә: Оған сиынған сайын сендерді үнемі еске аламын; 10Оның еркімен маған енді қастарыңа баруға жол ашылса екен деп мінажат етемін. 11Себебі өздеріңді көруді қатты аңсаудамын. Сендерді күшейту үшін рухани[†] дарындарыммен бөліссем, 12яғни сендермен болған кезімде Құдайға деген ортақ сенімімізді көріп, бір-бірімізді жігерлендірсек деймін.

13Қымбатты бауырластар, сендерге шынын айтайын: өздеріңе бірнеше рет бармақшы болдым, бірақ әр жолы маған әлдене бөгет болып отырды. Өзге жерлердегі басқа ұлттардың арасында болғанымдай, мен сендердің де араларыңда еңбек етіп, соның рухани жемісін көргім келеді.

14Гректер[*] мен басқа ұлттарға, білімділер мен білімсіздерге Ізгі хабарды жариялау — менің парызым. 15Сондықтан Римде тұратын сендерге де оны уағыздауға деген ықылас менде жетерлік.


Ізгі хабар — күнәкарларды құтқаратын құдірет

16Мен Ізгі хабар үшін еш ұялмаймын, ол — Мәсіхке сенетін барлық адамдарды, алдымен яһудилерді, сондай-ақ басқа ұлт адамдарын да құтқаратын Құдайдың құдіреті!

17Себебі Құдайдың адамдарды ақтау жолы мынадан білінеді: ол басынан аяғына дейін сенімді қажет етеді.[*] Пайғамбарлар жазбаларында мына тәрізді сөздер бар ғой: Сенімі арқылы ақталған адам шынайы өмір сүреді.[*]


Адамзаттың әділетсіздігіне қарсы Құдайдың қаһары

18Құдай көктен адамдардың барлық азғындығы мен әділетсіздігіне қарсы өз қаһарын білдіреді. Себебі олар әділетсіз істері арқылы шындықты басады. 19Құдай туралы білуге болатын шындық адамдарға белгілі,[†] мұны оларға Оның Өзі білдірген. 20Өйткені Құдайдың көзге көрінбейтін қасиеттері — Оның мәңгілік құдіреті мен құдайлық болмысы дүние жаратылғаннан бері айқын: бұларды Оның жаратқан нәрселерінен байқап түсінуге болады. Сондықтан адамдар Құдайды біле алмадық деп сылтаурата алмайды.

21Олар Құдай туралы білсе де, Оны Құдай деп дәріптеп, шүкірлік еткен жоқ. Керісінше, адамдар түкке тұрғысыз ойға берілді. Содан саналарын қара түнек басып, наданға айналды. 22Өздерін ақылдымыз деп жүріп, шын мәнінде ақымақ болып шықты. 23Осылай олар мәңгі тірі Құдайдың ұлылығына табынудың орнына ажалды пенденің, құстың, төрт аяқты не бауырымен жорғалаушы жануардың мүсіндеріне құлшылық ететін болды.

24Сондықтан да Құдай оларды көңілдері ынтыққан азғындықтың былығына батырып жіберді; осылай олар өз тәндерін өздері қорлауда. 25Өйткені адамдар Құдай туралы шындықты мойындамай, жалған тәңірлерге сиынып келеді.[*] Жаратушы Иеге бас ұрып ғибадат етудің орнына жаратылған нәрселерге құлшылық етеді. Ал Жаратушы Құдай мәңгілік мадақталуға лайық! Аумин.[†]

26Сол себептен де Құдай адамдарды өздерін қорлайтын құмарлықтарға батырып жіберді. Араларындағы кейбір әйелдер табиғи жыныстық қатынасты табиғи емес қатынаспен ауыстырды. 27Дәл солай кейбір еркектер де әйелдерімен табиғи қатынасты қойып, бір-біріне құмарлықпен ынтығып, азғындық істейтін болды. Олар тура жолдан тайып кеткендіктерінің[*] тиісті жазаларын өз бойларында тартып жатты.

28Бұған қоса мұндай кісілер Құдайды танудың қажеті жоқ деп шешті. Сондықтан Ол соларды бұзық пейілдерінде қалдырып, ұятты нәрселер істеуге тастады. 29Олардың тұла бойлары тұнған әділетсіздік, бұзықтық, дүниеқорлық,[*] залымдық, қызғаншақтық, кісі өлтіруге құмарлық, даукестік, алдамшылық және арам ниеттілік. 30Олар жасырын жамандап, ашық та өсектегіш, Құдайды жек көретін, күш көрсеткіш, өркөкірек, мақтаншақ, жамандықты ойлап тапқыш, ата-анасын сыйламайтын, 31санасыз, опасыз, тасбауыр,[*] мейірімсіз жандар.

32Осындай күнәлар жасағандардың тартатын жазалары — өлім[†][*] деген Құдайдың әділ үкімін сол адамдар біледі. Әйтсе де олар бұларды өздері істеп қана қоймай, солармен айналысатын басқаларды мақұлдап та отырады.

#### 2


Құдайдың яһудилерге шығаратын әділ үкімі

1Сондықтан, ей, басқаларды айыптаушы адам[†], кім болсаң да, сен ақтала алмайсың: өзге біреуге айып тағып тұрып өзіңе үкім айтасың! Себебі оны айыптаған сен де сол сияқты күнәлар жасайсың. 2Ал сондай істермен айналысатындарды Құдай[†] әділдікпен соттайтынын білеміз. 3Ей, пенде, егер өзің де айналысқан жаман істер үшін басқаларды айыптасаң, сонда қалай, Құдай сотынан құтылам деп ойлайсың ба? 4Әлде сен Құдайдың мейірім көрсетіп, өзіңді теріс жолдан қайтарғысы келетінін ұқпай, Оның мол мейірімділігін, сабырлылығын және шыдамдылығын менсінбейсің бе?

5Бірақ сен жүрегіңді қасарыстырып теріс жолдан қайтудан қыңырлана бас тартасың. Осылай Құдайдың қаһары төгіліп, әділ үкімі жарияланатын күні өзің тартатын жазаңды ауырлатасың. 6(Киелі[†] жазбада мына тәрізді сөздер жазылған:) Құдай әркімге істеген ісіне қарап қарымтасын қайтаратын болады.[*] 7Тәңір алдында игілікті істерінен таймай, ұлылыққа, құрметке және өз есімін мәңгі өшірмеуге тырысқан кісіге Ол мәңгілік өмір[†] сыйлайды. 8Ал өзімшіл болып, шындыққа емес, әділетсіздікке мойынсұнып жүргендерді Құдайдың зор қаһары күтіп тұрады. 9Жамандық істеген әркімді — алдымен (Құдайдың таңдап алған халқынан шыққан) яһудиді,[*] сондай-ақ басқа ұлт адамын да азап пен қысым күтіп тұр. 10Ал игілік істейтін әркімді — алдымен яһудиді, сондай-ақ басқа ұлт адамын да ұлылық, құрмет, амандық пен тыныштық күтіп тұр.[*] 11Себебі Құдай ешкімнің бет-жүзіне қарамайды.


Құдайды білмейтін ұлттардың ар-ұжданы

12Таураттағы Құдайдың заңын білмей күнә[†] жасағандарға сол заң қолданылмай-ақ тозаққа[†] үкім шығарылады.[*] Ал Таурат заңын[†] біле тұра күнә жасағандар сол заң бойынша сотталады. 13Заңды тек естігендер емес, оны орындап жүргендер ғана Құдай алдында ақталады.[*] 14Таурат заңы жоқ басқа ұлттар өз еріктерімен оның талаптарын орындаса, онда олар өздерінің сол заңсыз-ақ не істеп, не қою керек екенін білетіндіктерін көрсетеді.[*] 15Осы арқылы олар Таурат заңының талаптарының өз жүректерінде жазулы екенін дәлелдейді. Бұған олардың ар-ұждандары[†][*] куә. Демек, оларды іштей қаралайтын немесе ақтайтын осы ұждандарынан туған ойлары соған куә. 16Ал адамдардың бәрінің жасырын істері мен ойларына үкімді Құдай қиямет[†] соты күні Иса[†] Мәсіх[†] арқылы шығарады.[*] Мен уағыздап жүрген Ізгі хабар осыны білдіреді.


Таурат заңы және сүндеттеу рәсімі

17Сен яһуди[*] екеніңді айта жүріп, Таурат заңына сүйеніп, Құдаймен ерекше байланыста тұрғаныңа мақтанасың ба? 18Оның еркін білесің, Таураттан тәлім алып, ненің жақсы-жаман екенін анықтай аласың. 19Өзіңді соқырларға жетекшімін, қараңғыда адасқандарға жарықпын, 20надандарға тәрбиешімін, сәбидей білімсіздерге ұстазбын деп ойлайсың. Өйткені Таураттан нақты білім мен шындықты таптың.

21Сонымен, сен басқаларды үйретіп жүрсең де, қалайша өз іліміңді өзің ұстанбайсың?! «Ұрлама» дей тұра ұрлағаның не? 22«Неке адалдығын бұзба» дей тұра оны өзің бұзғаның қалай? Жалған тәңірлердің мүсіндерін жек көресің, алайда неліктен өзің Құдайға тиісті құрметті көрсетпейсің?[*] 23Таурат заңымыз бар деп мақтанғанмен сол заңды бұзып, Құдайды қорлайсың! 24Сол сияқты Пайғамбарлар[†] жазбаларында мына тәрізді сөздер айтылған: Басқа ұлттардың арасында сендерге бола Құдайдың аты қорланады.[*]

25Ал сүндет рәсіміне[*] келетін болсақ, егер де Таурат заңын қалтқысыз орындап жүрсең, ол рәсім пайдалы болар еді. Бірақ сүндеттелген сен бұл заңды бұзып жүргендіктен, сүндеттелмеген басқа ұлт адамынан сенің қай жерің артық? 26Егер сол адам Таурат заңының талаптарын орындап жүрсе, өзі сүндеттелмеген болса да, сүндеттелген болып есептелмей ме? 27Ей, яһудилер, сондықтан да басқа ұлт адамдары сендерді айыптайтын болады.[*] Сендер Тауратты және сүндеттеу рәсімін ұстанғандарыңа қарамастан, заңды бұзып жүрсіңдер, ал олар сүндеттелмеген болса да, кейбіреулері оның талаптарын орындайды.[*]

28-29Сырт бейнесінде емес, жан дүниесінде Құдайдың адамы болған ғана Оның таңдаулы халқына жатады. Сондай адамның сүндеттелуі сырттай, яғни тәнінде, ғана емес, жан дүниесінде болу керек. Бұл рухани[†] жаңартылу жазылған заңнан емес, Киелі Рухтан[†] пайда болады.[*] Ондай кісіні адам баласы емес, Құдайдың Өзі мадақтайды.

#### 3


Құдайдың берген уәдесіне адалдығы

1«Олай болса, яһуди болудың артықшылығы не? Сүндеттелудің пайдасы қандай?» (деп сұрауларың мүмкін.) 2Әрине, яһудилердің қай жағынан болса да артықшылықтары бар. Ең алдымен, Құдайдың сөзі[†] ата-бабаларымызға сеніп тапсырылды. 3Рас, олардың біразы Құдайға адал болған жоқ.

«Ал олардың адал болмағандығы Құдайдың өз уәдесіне деген адалдығын жоя ма?» 4Жоқ, мүлдем олай емес! Керісінше, адамдардың барлығы бірдей өтірікші болса да, Құдай[†] берген сөзінен таймайды. Бұл туралы Забурда мынадай сөздер жазылған: Осылай айтқандарыңның әділ екені көрінеді, Сен айыпталғанда жеңімпаз болып шығасың.[*]

5«Егер біздің әділетсіздігіміз арқылы Құдайдың әділдігі айқындала түссе, не деуіміз қажет? Онда Құдай бізге[*] қаһарын төккенде әділетсіз болып шықпай ма?» — Мұны адамдық тұрғыдан айтып отырмын. — 6Жоқ, мүлдем олай емес! Құдай әділетсіз болса, қалайша әлемді Соттаушы бола алар еді?

7«Егер мен әділетсіздік жасаған сайын Құдайдың адалдығы мадақталып, Оның даңқы артатын болса, онда неге мен әлі де күнәкар деп айыпталамын?» (деп қайсыбіреудің айтуы да мүмкін.) 8Әлде «Жақсылық шықсын деп жамандық істей берейік» деуге бола ма? Жоқ, болмайды! Ал кейбіреулер бізді осылай тәлім берді деп жала жауып жүр. Олар Тәңірдің үкіміне лайық!


Құдай алдында ешкім де өздігінен әділ емес

9«Сонымен қалай болды? Басқалардың алдында (яһуди халқынан шыққан) біздердің артықшылығымыз бар ма?» Жоқ, ешқандай! Яһудилер де, басқа ұлттың адамдары да бірі қалмай күнәнің билігінде екенін жоғарыда дәлелдедік. 10Киелі[†] жазбаларда бұл туралы мына тәрізді сөздер бар: Бірде-бір әділ кісі жоқ, 11ақылды ешкім де жоқ, Құдайға бет бұратын да жоқ. 12Бәрі тайып кетті теріс жолға, әбден бұзылып кетті бірігіп барлығы да. Жақсылық жасаушы ешкім жоқ, тіпті бір жан да.[*] 13Арандары олардың көрдей ашық,[*] майда тілдерімен айтады жалғандық. Сұр жыланның уы тілдерінен тамады. 14Ауызынан шыққандар: қарғыс, өтірік, жалғандық. 15Аяқтары жазықсыз қан төгуге асығады. 16Олар жүрген жерлерін қиратып, азап шеккізеді. 17Татулық дегенді олар білмейді.[*] 18Құдайды қастерлейтін ниеттері жоқ.[*]

19Ал Таурат заңының[†] күллі ережелері оған бағынышты адамдар үшін[*] күшінде екенін білеміз. Сондықтан (басқа ұлттардың да, яһуди халқының да) барлық адамдары ешбір сылтау таппай, үндері өшеді.[*] Осылай бүкіл адамзат та Құдай алдында күнәлі болып, сотталатын болады. 20Себебі Таурат заңын орындау арқылы бірде-бір адам[†] Құдай алдында ақтала алмайды. Керісінше, сол заң адамның күнәлі екенін әшкерелейді.[*]


Құдайдың адамдарды ақтау жолы

21Ал енді Құдайдың адамдарды ақтау жолы көрсетілді. Бұл жолға заңды ұстанудың қатысы жоқ. Ол туралы Таурат пен Пайғамбарлар[†] жазбалары білдірген еді.[*] 22Құдай яһуди және басқа ұлт адамдарының бәрін де Иса[†] Мәсіхке[†] деген сенімдері арқылы ақтайды. Себебі бұл жерде ешқандай айырмашылық жоқ: 23бәрі де күнә[†] жасап, Құдайдың өздеріне белгілеген[†] ұлылығынан құр алақан қалды.[*] 24Бірақ олар Құдайдың рақымымен Мәсіхтің бұлардың төлемдерін төлеп, құтқарғанының арқасында тегін ақтала алады.

25Құдай Мәсіхті күнәлардың құнын өтеуші құрбандық етіп көрсетті:[*] Соның қаны төгіліп құрбан болғандығына сенгендерді Құдай кешіреді. Құдайдың әділдігі осы арқылы айқын көрінеді. Себебі Ол бұрыннан бері шыдамдылық көрсетіп, адамдарға күнәларына лайықты жазаларын дереу тартқызбай жүрген еді. 26Ал қазіргі заманда Ол Өзінің әділдігін осылай дәлелдейді: Құдай әділ, Ол Исаға сенуші әркімді ақтап алады.[*]

27«Ал енді, мақтануымызға бола ма?» Мақтанатын түгіміз жоқ. «Не себептен бұлай? Игі істер жасау арқылы ақтала аламыз ба?» Жоқ, сену арқылы ғана ақтала аламыз. 28Сонымен біз адам заң бойынша жасаған игі істері арқылы емес, сенімі арқылы ғана ақталады деген қорытындыға келеміз.

29«Әлде Құдай тек яһудилердің Құдайы болып, басқа ұлттарды қабылдамай ма?» Әрине, қабылдайды, Ол басқа ұлттардың да Құдайы ғой! 30Себебі жалғыз бір-ақ Құдай бар. Ол сүндеттелген яһудилерді де, сүндеттелмеген халықтарды да сенімдері арқылы ақтап алады. 31Біз «адамдар сенім арқылы ақталады» деп, Құдайдың заңын күшінен айырамыз ба? Жоқ, мүлдем олай емес! Керісінше, біз Құдайдың заңының күшін нығайтамыз.[*]

#### 4


Ыбырайымның сенімі арқылы ақталуы

1Ал енді түп атамыз Ыбырайым туралы не дейміз? Ол осы мәселеде не тапты? 2Егер Ыбырайым өз игі істері арқылы ақталған болса, онда ол мақтана алар еді; бірақ Құдай[†] алдында емес. 3Тауратта: «Ыбырайым Жаратқан Иеге[†] сенді, сондықтан Жаратқан Ие оны Өзінің алдында ақтады»[*] деп жазылған.

4Мысалы, егер біреу еңбек етсе, онда ол жалақыны сый ретінде емес, тиісті ақы ретінде алады. 5Ал егер адам[†] Құдай алдында ақталу үшін өзінің игі істеріне сүйенбей, күнәкарды кешіретін рақымды Құдайға сенімін артса, онда ол осы сенімінің арқасында ақталады. 6Құдай еңбегіне қарамай-ақ ақтаған сондай адамның бақытты екендігін Дәуіт пайғамбар[†] да айтқан: 7«Әділетсіз істері кешірілген, барлық күнәларынан ақталған қандай бақытты әрбір жан! 8Иеміз мойнына кінә артпайтын қандай бақытты әрбір жан!»[*]

9«Бұл бақыттылық тек сүндеттелген яһудилерге ғана ма, әлде сүндеттелмеген халықтарға да арналған ба?» (Әрине, бұл халықтарға да арналған.) Біз жоғарыда Ыбырайым ата Құдайға артқан сенімінің арқасында ақталды дедік.[*] 10Ол қашан ақталды: сүндеттелмес бұрын ба, әлде кейін бе? Сүндеттелгеннен кейін емес, оған дейін ақталды. (Демек, Ыбырайым осы рәсімді орындау арқылы ақталған жоқ.) 11Кейінірек қана Құдай Ыбырайымға сүндеттеу рәсімін орындауды бұйырды. Осы рәсім Ыбырайымның Құдайға деген сенімі арқылы ақталғандығын бекітетін белгі[†] іспетті еді. Ал бұл сенім Ыбырайымда сүндеттелмей тұрғанда-ақ болған. Сонымен Ыбырайым — кейінгі замандарда сүндеттелмей-ақ Құдайға сеніп ақталатындардың рухани[†] түп атасы. 12Бұған қоса Ыбырайым (Мәсіхке[†] сенуші) яһудилердің де түп атасы. Бұлар сүндеттеу рәсімінен өтіп қана қоймай, атамыз Ыбырайым сүндеттелмей тұрған кезде-ақ жүрген сенім жолына да түсті.


Құдайдың сенушілердің барлығына арнаған уәдесі

13Құдай Ыбырайым мен оның ұрпақтарына жер бетін иемденулері жайында уәде берді. Бұл уәде Ыбырайымға заңды ұстанғаны үшін емес, (Жаратқан Ие сөзінде тұрады деген) сенімі арқылы ақталғаны үшін берілді. 14Егер адамдар Құдайдың берген уәдесіне тек заңды ұстану арқылы ие бола алса, онда сенімнің ешбір пайдасы және уәденің ешқандай күші болмас еді. 15Заң (оны мүлтіксіз орындамаған кісіні) Тәңірдің қаһарына ұшыратады, ал заң жоқ жерде оны бұзу да мүмкін емес.

16Сонымен, Құдайдың уәдесі сенімге байланысты. Осылай бұл уәде Оның рақымымен беріліп, Ыбырайымның бүкіл ұрпағы үшін — Таурат заңы[†] бар яһуди сенушілері үшін ғана емес, Ыбырайым сияқты Құдайға сенім артқан басқа ұлттар үшін де күшінде тұрады. Ыбырайым — Жаратқан Иенің еркімен бәріміздің рухани түп атамыз.

17(Тауратта) «Мен сені көптеген халықтардың түп атасы етіп тағайындадым» деп жазылған ғой.[*] Ал Ыбырайым өлгендерді қайта тірілтетін және жаңа нәрселерді жоқтан жарата алатын[*] Құдайға сенімін артты.

18Үміттенетін еш шара қалмаған кездің өзінде Ыбырайым үмітін үзбей, сенімінде берік тұра берді. Сондықтан да ол «Сенің үрім-бұтағың да осындай сансыз көп болады!» деген уәде бойынша көптеген халықтардың рухани түп атасы болды.[*] 19Жасы жүзге келіп қалған Ыбырайым өз денесінде ешқандай күш қалмағанын, әйелі Сараның да құрсағына бала бітпейтінін жақсы білгенімен, уайымдап сенімін әлсіретпеді. 20Қайта, Ыбырайым Құдайдың уәдесіне күмәнданбай, Оған деген сенімінен қуат алды. 21Осылай ол Тәңірдің өз уәдесін орындай алатынына қалтқысыз сеніп, Оған құрмет көрсетті. 22Сондықтан да «Жаратқан Ие оны Өзінің алдында ақтады» деп жазылған.[*]

23«Жаратқан Ие оны ақтады» деген сөз Ыбырайымға ғана емес, 24бізге де қатысты: біз Иеміз Исаны қайта тірілткен Құдайға деген сеніміміз арқылы ақталамыз. 25Құдай Иеміз Исаны күнәміздің құнын өтеу үшін құрбандыққа қиды және ақталғандығымызды дәлелдеу үшін қайта тірілтті.

#### 5


Мәсіхке сенетін біз Құдаймен татумыз, болашақтан үміттіміз

1Сонымен, Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] деген сеніміміз арқылы ақталғандықтан, Оның арқасында Құдаймен татумыз. 2Құдайдың осы рақымына бізге Иса Мәсіхтің арқасында, сенім арқылы жол ашылды. Енді Құдайдың рақымына бөленіп, салтанатты ұлылығын көреміз деген үмітімізге қатты шаттанамыз! 3Иә, тіпті азап шегіп жүрсек те, шаттана аламыз. Себебі азаптың бізге шыдамды болуды үйренуге көмектесетінін білеміз. 4Шыдамдылықтан сенімділік[*] туады, ал сенімділік бізге үміт береді. 5Бұл үміт алдамшы қиял емес, өйткені бізге сыйлаған Киелі Рухы[†] арқылы Құдай[†] жүрегімізді Өзінің сүйіспеншілігіне кенелтті.[*]

6Ақталуға ешқандай шарамыз болмай тұрғанда, Мәсіх Құдай алдын ала белгілеп[†] қойған уақытында күнәкар біздер үшін жанын қиды! 7Тіпті әділ біреу үшін өмірін құрбан ететін ешкім жоқ іспетті. Тым болмағанда, шынайы ізгі адам[†] үшін бірен-саран кісі өмірін қиюға даяр болуы мүмкін. 8Дегенмен, әлі де күнәкар болып жүрген кезімізде біз үшін Мәсіх өмірін құрбан етті! Осы арқылы Құдай бізге Өзінің зор сүйіспеншілігін дәлелдеді.

9Енді біз Мәсіхтің қаны төгіліп құрбан болғандығы арқылы ақталған соң, Оның арқасында Құдайдың қаһарынан мәңгілік құтқарылатынымыз да сөзсіз! 10Себебі бұрын біз Тәңірге әлі де қас болған кезде Оның (рухани) Ұлының[†] өлімі арқылы Құдаймен татулассақ, енді татуласқандар ретінде Мәсіхтің өмірі арқылы толықтай құтқарылатынымыз[*] сөзсіз! 11Бұл ғана емес, біз Иеміз Иса Мәсіх арқылы Құдайдың Өзіне қатты шаттанып та жүрміз, өйткені Мәсіхтің арқасында Онымен татуластық.


Өлім — Адам атадан, өмір — Иеміз Иса Мәсіхтен

12Бұдан шығатын қорытынды мынау: бір адам арқылы дүниеге күнә[†], ал күнә арқылы өлім[†][*] келді. Адамдардың бәрі де ажалды болды, өйткені барлығы күнә жасады. 13Әрине, Мұса арқылы Таурат заңы[†] берілгенге дейін де дүниеде күнә болған. Ал заң жоқ жерде күнәлар адамның мойнына артылмайды. 14Бірақ та өлім Адам атадан Мұсаның заманына дейін өзінің билігін жүргізіп келді. Дәл Адам атаның Құдайдың анық бұйрығын бұзғаны сияқты күнә жасамағандарға да өлім билігін жүргізді.

Адам атаға қарайтын болсақ, кейінірек келген Мәсіх жайында көп нәрселерді жақсырақ түсіне аламыз.[*] 15Алайда Құдайдың беретін сыйын және Адам атаның күнә жасауын салыстыруға болмайды: сол бір кісінің күнәсі арқылы бүкіл адамзат ажалды болды, ал Құдайдың рақымы және Оның бір Кісінің, яғни Иса Мәсіхтің рақымы арқылы берген сыйы[*] одан қаншама зор! Осы сый көптеген адамдарға молынан тиді. 16Құдайдың адамды тегін ақтауы мен Адам атаның күнә жасауы басқа жақтан қарағанда да тең емес: Адам атаның жасаған бір күнәсінен кейін Тәңір «кінәлісің» деген үкімін шығарды, ал адамзат жасаған көп күнәлардан кейін Ол «ақталдың» деген тегін сыйын берді! 17Күнә жасаған бір кісі — Адам ата арқылы өлім бүкіл адамзатқа билік жүргізіп келеді. Сол сияқты, Құдайдың шексіз рақымын және әділдіктің тегін сыйын қабылдағандар бір Кісі — Иса Мәсіх арқылы өмірде билік құрады.[*]

18Сонымен, бір кісінің күнәсі бүкіл адамзатқа өлім жазасын алып келді. Ал өзге бір Кісінің әділ ісі (Оған сенушілердің) бәрін ақтап, мәңгілік өмір[†] сыйлады. 19Бір кісінің Құдайға мойынсұнбауы көптеген адамдарды күнәкар етті. Дәл солай, басқа бір Кісінің Құдайға мойынсұнуы арқылы көптеген адамдар ақталады.

20Ал Таурат заңы болса, күнә туралы түсінігіміздің көбейе түсуі үшін берілді.[*] Бірақ күнә қаншалықты көбейсе, Құдайдың рақымы одан да асып түсті. 21Сонымен, күнәнің адамзатты билеп-төстеп, өлімге алып келгеніндей, Құдайдың рақымы да билік құрып, адамдарды ақтап, Иеміз Иса Мәсіх арқылы мәңгілік өмірге жеткізеді.

#### 6


Енді күнәға жоқ болып, Құдайға қызмет етіп жүрміз

1«Бұдан қандай қорытынды шығады? (Құдай[†] күнәларымызды кешіретіндіктен) Оның рақымы молайсын деп күнә[†] жасай берейік пе?» 2Жоқ, олай істеуге болмайды! Өлген адам[†] күнә жасамайды ғой. Біз (сенушілер) де сол өлген адамдай күнәға жоқ болдық.[*] Қалайша бұдан былай күнә жасап өмір сүрмекпіз?! 3Өздерің жақсы білесіңдер: Иса[†] Мәсіхпен[†] тығыз байланысқан бәріміз Онымен бірге рухани[†] өлдік. Шомылдыру рәсімінен[†] өткеніміз соны білдіреді.[*] 4Демек, Мәсіхпен тығыз байланысқанда біздер Онымен бірге рухани «өліп, жерлендік».[*] Сонымен, Құдай Әке Өзінің ұлы құдіретінің арқасында Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп, жаңа өмір бергендей, біз де енді жаңаша өмір сүруіміз керек![*]

5Себебі біз осылай рухани тұрғыдан Мәсіхпен бірге «өліп», күнәлі өмір салтымыздан біржола бас тартқан болсақ,[*] енді өлімнен қайта тірілген Мәсіхпен тығыз байланыста тұрып жаңаша өмір сүрейік! 6Мынаны білеміз ғой: бұрын өзіміз кім болсақ, сол күнәкар болмысымыз Мәсіхпен бірге айқышта[†] өлді. Осылай біздің күнә билеген болмысымыз күшінен айырылды, сондықтан енді күнәнің құлы емеспіз! 7Өйткені адам өлгенде күнәнің билігінен босатылады.

8Ендеше, біз Мәсіхпен бірге рухани өлгендіктен, Онымен байланыста өмір сүретінімізге де кәміл сенеміз. 9Себебі өлімнен тірілген Мәсіх енді қайтып өлмейді, бұдан былай өлім[†] Оған билігін жүргізе алмайды, мұны білеміз. 10Мәсіх өлгенде күнәға біржола жоқ болды,[*] енді Ол Құдайдың құрметі үшін өмір сүреді.[*] 11Сендер де өздеріңді «күнәға жоқпыз, енді Құдайдың құрметі үшін Иса Мәсіхпен тығыз байланыста өмір сүреміз» деп есептеңдер!

12Сондықтан күнә ажалды тәндеріңді билемесін! Яғни тәндеріңнің күнәлі құмарлықтарына еріп кетпеңдер! 13Дене мүшелеріңді күнә жасау үшін қолданып әділетсіздіктің құралы етпеңдер! Қайта, сендер рухани өлімнен шынайы өмірге өтіп келдіңдер; сондықтан өздеріңді Құдайдың қызметіне арнап, дене мүшелеріңді де Оған бағыштап, оларға әділ істер істетіңдер! 14Күнә сендерге билігін жүргізбеуі керек, себебі сендер енді Таурат заңына[†] емес, Құдайдың рақымына бағынасыңдар.[*]


Күнәнің құлдығынан босап, әділдікке қызмет ету

15«Бұдан қандай қорытынды шығады? Біз Таурат заңына емес, Құдайдың рақымына бағынғандықтан, күнә жасай берейік пе?» Жоқ, олай істеуге болмайды! 16Сендер білесіңдер ғой: егер біреуге бағынып, оның еркін орындасаңдар, онда сол қожайындарыңның құлы боласыңдар. Сол сияқты, сендер не мәңгілік өлімге апаратын күнәға құл боласыңдар, не Құдайға мойынсұнып, әділдікке қызмет етесіңдер. 17Құдайға шүкір, сендер бұрын күнәнің құлы болғанмен, енді алған тәлімнен тапқан ақиқатқа бет бұруға шын жүректен шешім қабылдадыңдар. 18Күнәнің үстемдігінен босағанда әділдіктің «құлы» болдыңдар.

19Түсініктеріңнің әлі де аз екенін ескеріп, осы қарапайым сөздерді қолданып отырмын. Бұрын сендер дене мүшелеріңді әділетсіздіктің құралы қылып, арам да заңсыз нәрселерге қызмет еткізгендерің сияқты, енді Құдайға бағышталған қасиетті[†] өмір сүру[*] үшін дене мүшелеріңді әділдікке қызмет етуге арнаңдар!

20Күнәнің құлы болып жүргенде сендер әділдіктің билігінде болмадыңдар. 21Сол кездегі өмір салттарыңнан қандай нәтижелер көрдіңдер? Олар қазір өздерің де ұялатын істер еді. Солардың ақыры — мәңгілік өлім![*] 22Енді сендер күнәнің[*] үстемдігінен босатылып, Құдайдың қызметіне кірдіңдер. Бұның өнімі — Құдайға бағышталған қасиетті өмір. Ал түпкі нәтижесі — мәңгілік өмір.[†] 23Күнәнің беретіні — (мәңгілік) өлім,[*] ал Құдайдың беретін сыйы — Иеміз Иса Мәсіхпен тығыз байланыстағы мәңгілік өмір.

#### 7


Құтқарылу үшін Таурат заңын орындау міндет емес

1Қымбатты бауырластар, сендер заң туралы білетіндіктен айтып отырмын: заң адамға оның көзі тірісінде ғана билігін жүргізеді, соны білесіңдер ғой. 2Мысалы, тұрмысқа шыққан әйел күйеуінің тірісінде оны тастап кетсе, бұнысы неке заңына қарсы. Бірақ күйеуі өлсе, әйел оған қосқан заңның ықпалынан босайды. 3Сонымен, егер бір әйел күйеуін тірі кезінде тастап, басқа еркекпен тұрса, ондайды неке бұзушы дейді. Ал күйеуі өлсе, әйел неке заңынан босайды. Бұдан кейін басқа біреуге қосылса, неке бұзушы болып саналмайды.

4Сол сияқты сендер де, бауырластарым, Мәсіхтің тәні өлгенде рухани[†] тұрғыдан Онымен бірге «өлдіңдер», сонымен Таурат заңын[†] орындау міндетінен босадыңдар. Енді сендер басқа Біреудің қарамағындасыңдар: Ол — өлімнен қайта тірілген Мәсіх.[†][*] Сондықтан біз Құдайға қызмет етіп, рухани жеміс бере аламыз.

5Біз әлі де ескі күнәкар болмысымыздың билігінде жүрген кезде заңның өзі бойымызда күнәлі құмарлықтарды қоздырып оятты.[*] Осылайша біз нәтижесі өлім[†][*] болатын нәрселерді істеп келдік. 6Ал енді біз өзімізді байлап қойған Таурат заңын орындау міндетінен босатылдық, себебі рухани тұрғыдан «өліп», оған жоқ болдық. Ендеше Құдайға бұрынғыдай тек заңның баптары бойынша емес, Киелі Рухтың[†] жетелеуімен жаңаша қызмет етеміз.[*]


Таурат заңы, күнә және рухани өлім туралы

7«Бұдан қандай қорытынды шығады? (Бойымыздағы күнәлі құмарлықтарды қоздырып, оятқандығына бола) Таурат заңы күнәлі ме?» Жоқ, мүлдем олай емес! Бірақ заң болмаса, күнә[†] жасағанымды білмес едім. Мысалы, Таурат заңы «Басқаның иелігіне сұқтанба!»[*] демесе, сұқтанудың күнә екенін білмес едім. 8Алайда күнә жағдайды пайдаланып, осы өсиеттің көмегімен менің бойымдағы күнәлі құмарлықтардың әр түрін қоздырды. Заң болмағанда күнә туралы білім болмас та еді.[*]

9Бір кезде заңды білмей өмір сүрдім. Ал заңның өсиеттерін естіген соң мен күнә туралы түсіне бастап, 10рухани тұрғыдан өлгенімді, яғни Құдайдан ажырағанымды, білдім.[*] Осылай Құдайдың нағыз өмірге жөн сілтейтін өсиеті маған өлім алып келді. 11Себебі күнә жағдайды пайдаланып, мені еліктіріп, рухани өлімге душар етті.[*] 12Ендеше Таурат заңы қасиетті[†], өсиет те қасиетті, әділ және игі.

13«Сонымен осындай игі заң маған рухани өлімді (яғни Құдайдан ажырауды) әкелгені ме?» (деп біреудің сұрауы мүмкін.) Жоқ, мүлдем олай емес! Қайта, күнәлі құмарлық игі заңды пайдаланып, өлім әкелді. Бұл, күнәнің шын мәнінде нағыз жаман, жексұрын нәрсе екенін өсиет арқылы анық көрсету үшін осылай болды.


Адамның ішкі қайшылығы

14Таурат заңының Құдай[†] Рухынан шыққанын білеміз, ал мен пенде ретінде күнәлі құмарлықтардың құлдығындамын. 15Не істеп жүргенімді өзім де түсінбеймін: қалағанымды емес, керісінше, жек көретінімді істеп жүрмін. 16Ал өзім қаламайтын қылықтарды істегендіктен, Таурат заңының игі екенін іштей мойындаймын. 17Онда жаман нәрсені істеген мен емес, бойымдағы күнәлі құмарлық.[*]

18Менің бойымда, яғни ескі күнәкар болмысымда, жақсылық жоқ екенін білемін; сондықтан да жақсылық жасағым келсе де, оны жүзеге асыратын күшім жоқ. 19Осылай мен қалаған игілікті емес, қаламайтын жамандықты жасаймын. 20Ал енді, өзім қаламайтын жамандықты жасағанымда бұны істеген мен емес, бойымдағы күнәлі құмарлық.


Күнәлі құмарлықтан құтқаратын құдірет иесі — Мәсіх

21Осылай мен байқаған заңдылық мынау: жақсылық жасағым келсе де, бойымдағы жаман құмарлық қарсы тұрады. 22Іштей Құдай заңына ризамын, 23бірақ бойымда басқа бір заңдылықтың да бар екенін байқаймын: ол ақыл-ойым қалайтын жақсылыққа қарсы шығып, мені бойымдағы күнәлі құмарлыққа кіріптар етеді. 24Сорлы басым-ай! Өлім әкелетін күнәлі тәнімнен мені кім құтқара алады? 25Құдайға шүкір, Иеміз Иса[†] Мәсіх арқылы (бойымыздағы күнәлі құмарлықтың құлдығынан құтқарыла аламыз)![*]

Сонымен, жағдайым мынадай: ақыл-ойыммен Құдайдың заңын орындағым келеді, ал ескі күнәкар болмысымның кесірінен күнәлі құмарлыққа кіріптармын.

#### 8


Күнәнің құлдығынан азат етуші — Киелі Рух

1Енді Иса[†] Мәсіхпен[†] тығыз байланыстағы адамдарға Құдай[†] жазалау үкімін шығармайды. (Олар өздерінің ескі күнәкар болмысының емес, Құдайдың Киелі Рухының[†] қалауына сай өмір сүреді.) 2Себебі Иса Мәсіхпен тығыз байланыстырып, жаңа өмір сыйлаған Киелі Рух мені күнәлі құмарлық пен рухани[†] өлімнің күштеуінен азат етті.[*] 3Біздің ескі күнәкар болмысымыз (Таурат заңын[†] мүлтіксіз орындауға) дәрменсіз болғандықтан, осы заң істей алмағанды Құдайдың Өзі істеді: Ол Өзінің (рухани) Ұлын[†] күнәміздің құнын өтеп құрбандық болу үшін күнәлі біздердің денеміздей денемен[*] осы дүниеге[†] жіберді. Біздің күнәмізге бола Құдай Оған үкім шығарып, Оның денесіне өлім[†] жазасын тартқызды. 4Ондағы мақсаты — біздің ескі күнәкар болмысымыздың еркі бойынша емес, Киелі Рухтың еркіне сай[*] өмір сүріп, Құдайдың заңының әділ талаптарын орындауымыз.

5Өзінің ескі күнәкар болмысының еркі бойынша өмір сүретін әрбір жан[*] сол болмысының қалауын жүзеге асыруға ұмтылады. Ал Киелі Рухтың жетелеуімен өмір сүретіндер Киелі Рухтың қалауын орындауға ниет етеді. 6Күнәкар болмыстың қамын ойлау мәңгілік өлімге, ал Киелі Рухтың еркін орындау шынайы өмір мен тыныштыққа жеткізеді.[*] 7Ескі күнәкар болмысымыздың ниеті Құдайға қас, ол Құдайдың заңына бағынбайды, әрі бағына алмайды да. 8Сондықтан ескі күнәкар болмысының еркімен өмір сүретіндер Құдайға ұнай алмайды.

9Бірақ Құдайдың Рухы өмірлеріңнен орын алғандықтан, сендер ескі күнәкар болмыстарыңның емес, Құдай Рухының жетелеуімен өмір сүрудесіңдер. Ал бойында Мәсіхтің Киелі Рухы жоқ адам[†] — Мәсіхтің адамы емес. 10Егер де Мәсіх (Өзінің Рухы арқылы) өмірлеріңнен орын алған болса, онда тәндерің күнәнің кесірінен ажалды болғанмен,[*] рухтарың ақталудың арқасында мәңгілік өмірге[†] ие. 11Өлімнен Иса Мәсіхті қайта тірілткен Құдайдың Киелі Рухы өмірлеріңнен орын алды. Сондықтан Құдай бойларыңда тұратын Өзінің Киелі Рухы арқылы сендердің денелеріңді де өлімнен тірілтіп алатын болады.

12Сондықтан, қымбатты бауырластар, ескі күнәкар болмысымыздың еркімен өмір сүруге міндетті емеспіз! 13Өйткені егер оның еркіне сай өмір сүрсеңдер, Құдайдан ажырап, мәңгілік өлімге ұшырайсыңдар.[*] Ал егер Киелі Рухтың күшімен күнәкар болмыстарыңның іс-әрекетінен мүлдем бас тартсаңдар,[*] шынайы өмір сүресіңдер. 14Өйткені Құдай Рухының жетелеуімен жүретіндер — Құдайдың рухани балалары.

15Сендер өздеріңді құл етіп, қайтадан қорқытып жүретін рухты емес, Құдайдың рухани баласы еткен Киелі Рухты қабылдадыңдар. Ол арқылы біз Тәңір Иеге сиынғанда «Әке, Әке!»[*] деп шақырамыз. 16Киелі Рух Құдайдың рухани баласы екенімізді өз рухымызға[*] растайды. 17Рухани баласы болғандықтан, Оның бізге дайындап қойған мәңгілік игіліктеріне де ие боламыз: Құдай Мәсіхке сыйлағандары іспетті игіліктерді бізге де сыйламақ.[*] Егер Мәсіхтің жолында жүріп, азабына ортақ болсақ, Оның салтанатты ұлылығына да ортақ болып, сол игіліктерді қабылдаймыз.


Құдай бізге болашақта беретін салтанатты ұлылық

18Болашақта біз үшін анық көрінетін салтанатты ұлылықпен салыстырғанда, қазіргі заманның азаптарының түк емес екендігіне әбден сенемін. 19Бүкіл жаратылыс Құдай Өзінің рухани балаларын анық көрсететін күнді сағына күтіп отыр. 20Өйткені жаратылыс өз еркімен емес, Құдайдың үкімімен өткіншілікке бағынды.[*] 21Солай бола тұра, Құдай бізге болашақта жаратылыс та өткіншіліктің құлдығынан[*] босатылып, Құдайдың рухани балаларының салтанатты ұлылығы мен бостандығына жетеді деген үміт берді.

22Қазірге дейін бүкіл жаратылыстың толғақ азабы секілді бейнет шегіп, ыңқылдай күрсініп жатқанын білеміз. 23Бірақ ол ғана емес, Құдайдың алғашқы сыйы ретінде Киелі Рухты қабылдаған[*] біз де іштей ыңқылдай күрсіне отырып, Құдай бізді рухани баласы ретінде Өзіне алатын, осылай тәнімізді өткіншіліктен азат ететін күнді сағына күтудеміз.[*] 24Құтқарылғаннан бері біздің осындай үмітіміз бар. Ал орындалған үмітті ешкім үміт демейді, өйткені ол іске асқанда үміт болудан қалады. 25Енді біз әлі де орындалмаған нәрсеге үміт артқандықтан, оны сабырмен сағына күтеміз.


Әлсіреген бізді Киелі Рух қолдайды

26Сонымен қатар әлсіреген бізді Киелі Рух та қолдайды. Тәңір Иеден не тілейтінімізді дұрыстап білмесек те, Киелі Рухтың Өзі біз үшін өтініш етіп,[*] сөзбен айта алмас ыңқыл, күрсінісімізді Оған жеткізеді. 27Ал Тәңір Ие адам жүрегінің түкпір-түкпіріндегіні біледі. Киелі Рух Құдайдың адамдары[*] үшін Оның еркіне сай өтініш жасағанда Құдай Киелі Рухтың ниетін де түгелдей түсінеді.


Құдайдың сүйіспеншілігінен бізді еш нәрсе ажырата алмайды

28Тағы да мынаны білеміз: барлық жағдайларда Құдай Өзін сүйетіндердің игілігі үшін әрекет етеді,[*] себебі Ол бізді өз мақсатына сай таңдап алды. 29Құдай алдын ала білетін біздерді Өзінің (рухани) Ұлының үлгісіне ұқсасын, осылайша (рухани) Ұлы көптеген бауырластарының арасындағы тұңғышы іспетті аса қадірлі болсын деп бұрыннан белгілеп[†] қойған еді. 30Құдай кімдерді бұрыннан белгілеп қойса, соларды шақырып алды, шақырып алғандарын ақтап та алды, ақтап алғандарына ұлылық та сыйлады.[*]

31Бұл жайында не дейміз? Құдай жақтаса, бізге кім қарсы шыға алады?! 32Ол Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын аямай, Оны біз үшін өлімге қиды.[*] Ендеше Онымен бірге бізге қажеттінің бәрін[*] қалайша сыйламайды? 33Құдайдың таңдап алғандарына кім айып таға алады? Құдайдың Өзі оларды ақтайды, 34ендеше кім үкім шығара алады? Мәсіх Иса біз үшін өлді, Ол қайта тірілді де. Содан Ол Құдайдың оң жағынан орын алып, бізді қолдауда.[*]

35Мәсіхтің сүйіспеншілігінен бізді не айыра алады? Азап пен қысым ба, қудалану мен аштық-жалаңаштық па, әлде қауіп пен семсер ме? 36Забурда мына сөздер жазылған: «Сен үшін жау бізді күнде жоюда, сойылатын қой деп бізге қарауда».[*] 37Ал осының бәрінде біз өзімізді шексіз сүйетін Иеміздің арқасында ұлы жеңіске жетеміз.[*]

38Мен мынаған нық сенемін: өлім де, өмір де, періштелер[†] де, жын-перілер де, бүгінгі күн де, болашақ та, табиғаттан тыс күштер де бізді Құдайдың сүйіспеншілігінен айыра алмайды! 39Рас, не үстіміздегі, не астымыздағы ешқандай күш те, тіпті жаратылыстың басқа ешбір нәрсесі де бізді Құдайдың Иеміз Иса Мәсіх арқылы көрсетіп жүрген сүйіспеншілігінен айыра алмайды!

#### 9


Елшінің қасарысқан яһудилер жайлы қайғы-қасіреті

1Мен Мәсіхпен[†] тығыз байланыстағы адам[†] ретінде жалған емес, шындығын айтып отырмын, Киелі Рухқа[†] бағынған ар-ұжданым[†] бұған куә: 2қасіретім зор, жүрегім үздіксіз сыздайды; 3егер қанымыз бір бауырлас яһуди халқының сенімге келуі үшін менің қарғысқа ұшырап, Мәсіхтен аластатылуым қажет болса, соған да дайын болар едім.[*] 4Олар — Құдай[†] рухани[†] баласы ретінде қабылдап, Өзінің салтанатты ұлылығын көрсетіп, әлденеше Келісім[†] жасасқан Исраил халқы. Таурат заңы,[†] киелі[†] үйдегі қызмет және Құдайдың уәделері де солардың үлесінде. 5Ыбырайым, Ысқақ, Жақып және оның ұлдары осы халықтың түп аталары болған. Мәсіхтің Өзі де адам кейпінде олардың Ұрпағы болып дүниеге келді. Ол — Құдай, бүкіл жаратылыс Оның қолында, Ол мәңгі мадақтала берсін! Аумин.[†]


Құдайдың өз еркімен қызметшілерін таңдап алуы

6Ал яһудилердің көпшілігінің Мәсіхті мойындамағандығы Құдайдың берген сөзін орындамағанын білдірмейді. Исраилден тарағандардың бәрі бірдей шынайы Исраил қауымы[†] емес қой; 7Ыбырайымнан тарағандардың бәрі бірдей оның Құдай таңдап алған ұрпағы да емес. Қайта, Құдай Ыбырайымға: «Сенің ұрпағың Ысқақтан тарайтын болады», — деді.[*] 8Олай болса, Ыбырайымның кіндігінен тараған балалардың бәрі емес, тек Ысқақ сияқты Құдайдың уәдесі бойынша дүниеге келген үрім-бұтағы ғана нағыз ұрпағы деп есептеледі. 9Өйткені Құдайдың Ыбырайымға берген уәдесі былай болған: «Келесі жылы осы уақытта Мен саған тағы да келемін. Сонда әйелің Сараның ұлы болады».[*]

10Рабиға жөнінде де тура осылай болды. Оның екі ұлы бір әкеден, яғни түп атамыз Ысқақтан, туған. 11Бірақ егіз ұлдары (Есау мен Жақып) дүниеге келмей, әрі не жақсылық, не жамандық жасамай тұрған кезде-ақ, Құдай екеуінің біреуін таңдап алды. 12Бұл жерде Құдайдың адамдарды олардың істеген істері бойынша емес, Өзінің еркі бойынша таңдап алуы айқын көрінеді. Ол Рабиғаға: «Ағасы інісінің қызметшісі болмақ», — деген хабар жіберді.[*] 13Сол сияқты Оның мына тәрізді сөздері де жазылған: «Мен Жақыпты сүйіп таңдап алдым, ал Есауды таңдамадым».[*]

14Бұл нені білдіреді? Құдайдың әділетсіз болғаны ма? Жоқ, мүлдем олай емес! 15Құдай Мұса пайғамбарға:[†] «Мен қалаған адамыма рақымды боламын, таңдап алғаныма мейірімімді шашамын», — деген.[*] 16Яғни Құдайдың таңдап алуы адамның қалауы мен әрекетіне емес, Құдайдың рақымына байланысты. 17Тауратта Өзіне қарсы шыққан Мысыр патшасы перғауынға Құдайдың былай дегені де жазылған: «Саған (істейтінім арқылы) құдіретімді көрсетіп, бүкіл жер жүзіне атымды шығару үшін ғана сені патша етіп қойдым».[*] 18Сонымен, Құдай Өзі қалағандарына рақымын төгіп, ал жаратпағандарын қасарыстырып қояды.

19Мүмкін, біреулерің маған: «Олай болса, Құдай бізді неге кінәлайды? Оның еркіне кім қарсы шыға алар еді?» деп айтарсыңдар. 20Ей, пенде, Құдайға қарсы сөйлейтіндей сен кімсің?! Жаратылған нәрсе өзін жаратқанға: «Неге мені осылай жараттың?» деп айта ма?[*] 21Қайта, құмырашы бір балшықтан алып, біреуін сән-салтанатқа, келесісін қарапайым қолданысқа арнап екі ыдыс жасаймын десе, ерікті емес пе?[*]

22Ал мынаған не дейсіңдер: Құдай біреулеріне күнәлары үшін қаһарын төгіп, құдіретін көрсетпек болды. Бұлар құртылуға лайықты болса да, Құдай солардың жаман іс-әрекеттеріне үлкен сабырлықпен шыдап келген еді. 23Ал басқалары арқылы Құдай Өзінің шексіз ұлылығын көрсетпек болып, оларға рақымын төкті. Бұларды Ол көктегі салтанатты ұлылықты иемденуге алдын ала дайындаған еді. 24Осы үшін Құдай бізді яһудилерден ғана емес, басқа ұлттардан да шақырды. 25Бұл туралы Ол Ошия пайғамбар арқылы былай деген: «Мен «Халқымеместі» енді «Өзхалқым» деймін, сүймегенімді «Сүйіктім» деп атаймын». 26Және: «Олар «халқым емессіңдер» делінген жердің өзінде енді «мәңгі тірі Құдайдың рухани балалары» деп аталады».[*]

27Ишая пайғамбар Исраил жайында дауыстап мынадай сөздер айтқан: Исраилдің ұрпақтары теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз көп болса да, олардың біразы ғана аман қалады. 28Иә, Жаратқан Ие[†] бұл үкімін жер бетінде тездеп, (шексіз әділдікпен) біржола іске асырады.[*] 29Ишаяның алдын ала айтып кеткен мына сөзі де дәл келді: «Әлемнің Иесі[†] біразымызды тірі қалдырмағанда, біз де ежелгі Содом мен Ғомора қалаларының кебінін киіп, толықтай жойылып кеткен болар едік».[*]


Исаға сеніп, Оны Құтқарушы Ие ретінде мойындау қажеттігі

30Бұған не дей аламыз? Құдай алдында ақталуға тырыспаған басқа ұлт адамдары сенімдері арқылы ақталды, 31бірақ Таурат заңын орындау арқылы ақталуға тырысқан Исраил халқы бұл мақсатқа жете алмады. 32Неге жете алмады? Себебі олар сенім арқылы емес, өз еңбектері арқылы ақталуға тырысты. Сондықтан Мәсіх олар үшін сүріндіретін «кедергі тас» іспетті болды. 33Бұл туралы да осы тәрізді сөздер алдын ала жазылған еді: Міне, Мен Сион қаласында[*] кедергі тасты орнатып қоямын. Бұған көбі сүрініп, құлайды. Ал «Оған сенімін артқан ешкім ұятқа қалмайтын болады лайым».[*]


#### 10

1Қымбатты бауырластар, менің жүрегімнің тілегі және Құдайдан жалбарынып сұрайтыным — исраилдіктердің құтқарылуы. 2Олардың Құдай[†] үшін ынта көрсетіп жүргендеріне куәмін, алайда ынталары дұрыс түсінікке негізделмеген. 3Өйткені олар Құдайдың адамды ақтау жолын ұқпай, өздерінің әділдігін орнатуға тырысты, осылайша Тәңір Иенің дайындаған ақтау жолын мойындамай қойды. 4Адамдардың Таурат заңын[†] ұстануға ұмтылысын Мәсіх[†] тоқтатты,[*] енді Оның құрбандық өліміне сенетіндер ақталады.

5Таурат заңының ережелерін орындау арқылы ақталу туралы Мұса пайғамбар[†] былай деп жазған: «Оларды бұлжытпай орындайтын адам[†] солар арқылы өмір сүреді».[*] 6Ал сенім жолымен ақталу туралы Тауратта мына тәрізді сөздер айтылған: Кім көкке көтеріледі? Яғни кім Мәсіхті көктен алып келеді? — деп іштей сұрама. 7Немесе: Кім тұңғиыққа түседі? Яғни кім Мәсіхті өлімнен қайтарып алып келеді? — деп те айтпа.[*] 8Қайта, сенім жолымен ақталу жөнінде былай делінген: «Бұл сөз саған өте жақын, ол ауызыңда және жүрегіңде».[*]

Сенім туралы біз жариялап жүрген сөз — осы. 9Өз аузыңмен Исаны Жаратқан Ием[†] деп мойындасаң, жүрегіңде Құдайдың Оны өлімнен қайта тірілткеніне сенсең, онда құтқарыласың. 10Себебі Мәсіхке жүрегімен сенуі арқылы адам күнәсінен ақталады, Оны аузымен мойындауы арқылы құтқарылады. 11Осы туралы Ишая пайғамбардың жазбасында «Оған сенімін артқан ешкім ұятқа қалмайтын болады лайым» делінген ғой.[*] 12Бұл жерде яһудилер мен басқа ұлттардың араларында айырмашылық жоқ, олардың жалғыз бір Жаратқан Иесі бар: Ол Өзіне сиынғандардың бәріне де шексіз рақымды. 13Себебі: «Иеміздің атын атап Оған сиынған әркім құтқарылады» деп те жазылған.[*]

14(Енді былай деулерің де мүмкін:) «Олар Иемізге сенбесе, қалай Оған сиынады? Ол туралы естімесе, қалай сенеді? Оны ешкім уағыздамаса, қайдан естиді? 15Ал Құдай жібермесе, қалай уағыздайды?» Пайғамбарлар жазбаларында мына тәрізді сөздер бар: (Татулық туралы) ізгі хабарды жеткізушілердің келгені қандай тамаша![*]

16Бірақ Құдай Ізгі хабарды жіберген болса да, исраилдіктердің бәрі бірдей оған сенген жоқ, оны қабылдаған да жоқ. Осы туралы Ишая пайғамбар мынадай сөздер айтқан: Уа, Ием[†], біздің хабарымызға азғана адам сенді![*] 17Сонымен, сенім хабарды естуден келеді, ал естудің өзі Мәсіхтің сөзін[*] жариялаудан болады. 18Енді: «Олар хабарды естіген жоқ па?» деп сұрағым келіп тұр. Әрине, естіген. «Үндері жайылады бар жер бетіне, сөздері таралады жердің шетіне» деп (Забурда) жазылған ғой.[*] 19Онда мен: «Мүмкін, Исраил халқы түсінбеген шығар?» деп сұраймын. Тіпті басқа ұлттық адамдар оны түсінді ғой! Мұса пайғамбар мұны бірінші болып Құдайдың мына тәрізді сөздерімен алдын ала айтты: «Мен халық сиқы жоқ бөтендер арқылы сендердің қызғаныштарыңды оятамын. Иә, өздерің түсінігі жоқ деп санайтын өзге халықпен сендерді ашуландырамын!»[*] 20Ишая пайғамбар бұл туралы батылдықпен Құдайдың мынадай хабарын жеткізді: «Іздемегендер Мені таба алды. Мен туралы сұрамағандарға Өзімді көрсеттім». 21Ал Исраил халқы жайында Құдай мына тәрізді сөздер айтты: «Мен құлақ аспайтын, қасарысқан халықты күні бойы қол созып шақырумен болдым».[*]

#### 11


Құдай Исраил халқынан біржола бас тартқан жоқ

1Ал енді мынаны сұрайын: «Құдай[†] өз халқынан біржола бас тартты ма?» Жоқ, мүлдем олай емес! Мен өзім де исраилдікпін, Ыбырайымның ұрпағынан, Бунямин руынан тарағанмын. (Алайда Мәсіхке[†] сенемін.)

2Демек, Құдай баяғы заманда ерекше таңдап алған халқынан біржола бас тартқан жоқ. Ілияс пайғамбар[†] туралы Пайғамбарлар жазбаларында не айтылғаны естеріңде ме? Ол Құдай алдында Исраил туралы былай деп шағым айтқан: 3«Уа, Жаратқан Ие![†] Олар Сенің пайғамбарларыңды өлтіріп, Саған арналған құрбандық үстелдерін қиратты. Жалғыз өзім ғана қалдым, олар енді менің жанымды да алмақшы».

4Құдайдың оған берген жауабы былай емес пе: «Мен Өзіме жеті мың адамды аман қалдырып отырмын. Олар (Маған адал болып, жалған тәңір) Бағал алдында тізе бүкпегендер».[*] 5Сол сияқты, қазірдің өзінде де Құдай Исраил халқының ішінен рақым етіп таңдап алған шағын топ Мәсіхке сенеді.[*] 6Ал Құдай рақым етіп таңдаған болса, онда оларды еңбектері[*] үшін таңдамағаны. Әйтпесе рақым нағыз рақым болмас еді.

7Бұның мәнісі не? Исраил халқы көздеген мақсатына жеткен жоқ, бірақ оның ішінен таңдап алынғандар оған жетті. Қалғандары қасарысып, сене алмай қалды. 8Бұл туралы мынадай сөздер жазылған ғой: «Құдай олардың ақыл-саналарын ұйықтатты.[*] Олар көздері болғанмен (шындықты) көрмейді, құлақтары болғанмен (Құдайдың сөзін)[†] естімейді, әлі күнге дейін солай».[*] 9(Жауыз дұшпандарын Жаратқан Ие дәрменсіз қылсын деп сұраған кезде) Дәуіт пайғамбардың айтқаны мынадай болды: «Мол дастарқандары жауларыма тор болсын, бейқам ішкен астары тұзақ боп айналсын; содан олар тұтқындалып, жазалансын! 10Көздері көре алмастай тұмандансын, белдері ұдайы бейнеттен бүкшиіп қалсын!»[*]


Басқа ұлт адамдарының құтқарылуы, елшінің Исраил халқы жайлы үміті

11«Ал енді, яһудилер Мәсіхті қабылдамай күнә[†] жасағанда Құдайдан біржола ажырап кетті ме?»[*] — деп сұрасам деймін. Жоқ, мүлдем олай емес! Алайда олардың безіп кетуі арқылы басқа халықтарға құтқарылу жолы ашылды. Құдай осылай исраилдіктердің қызғанышын оятпақ. 12Ендеше, бұлардың безіп кеткендіктері қалған адамзатты рухани[†] байлыққа жеткізсе, әрі зиян шеккендіктері басқа халықтарға пайдалы болса, онда олардың Құдайға толық мойынсұнулары[*] адамзатқа одан да зор игілік әкелмек!

13Уа, басқа ұлт адамдары, ендігі сөзім сендерге арналады. Мен Мәсіхтің басқа халықтарға жіберген елшісі ретіндегі қызметімді құрметтеймін,[*] 14осылайша ұлттастарымның қызғанышын оятып,[*] олардың да бірсыпырасын құтқарсам деп үміттенемін. 15Егер Құдайдың бұлардан бас тартуы арқылы басқа халықтар үшін Онымен татуласудың жолы ашылса, онда Құдайдың исраилдіктерді қайтадан қабылдауы қандай болады? Бұл оқиға өлімнен қайта тірілумен[†] бірдей болмақ! 16Мысалы, алғашқы өнімнен пісіріліп, Құдайға ұсынылатын нанның қасиетті[†] болатынындай, соның қалған қамыры да қасиетті.[*] Сол сияқты, ағаштың[†] түбірі қасиетті болғанындай, оның бұтақтары да қасиетті.[*]

17Ал Құдай «асыл тұқымды зәйтүн ағашының бірнеше бұтақтарын», яғни яһудилердің көпшілігін, сындырып тастап, қалғандарының арасына басқа ұлттық сендерді теліп кіріктірді. Сендер жай ғана «жабайы зәйтүн ағашынан» болсаңдар да, енді «асыл ағаштың түбінен шыққан шырыннан» олармен бірге нәр алып жатырсыңдар! 18Солай болғандықтан, сындырып алып тасталған сол «бұтақтарға» бола мақтанып шіренбеңдер! Ал егер біреуің шірене қалсаң, біліп қой: «ағаштың түбіне» сен нәр бермейсің, қайта, «түбі» саған нәр беріп тұр.[*]

19Ал сен: «Құдай мені теліп кіріктіру үшін бұрынғы бұтақтарды сындырып алып тастады ғой», — дерсің. 20Дұрыс! Құдай сол яһудилерді Мәсіхке сенбеген соң («асыл ағаштан», яғни Құдай халқынан) сындырып алып тастады. Енді олардың орнында сен тұрсың, өйткені Мәсіхке сенесің. Ендеше өркөкірек болмай, сақ болып жүр! 21Әйтпесе, тіпті «табиғи бұтақтарды» аямаған Тәңір Иенің сені де аямайтыны сөзсіз.

22Сонымен, Құдайдың мейірімін әрі қатаңдығын көре аласың: Ол Өзіне мойынсұнбай, ажырап кеткендерге[*] қатаңдық танытты. Ал егер сен Оның мейірімін бағалай білсең, соған кенеле бересің. Бірақ егер Оған мойынсұнудан бас тартсаң, сен де кесіліп тасталасың. 23Сол яһудилер сенбеушіліктерінен бас тартса, олар да қайтадан телініп кіріктіріледі. Құдай оларды тағы да телуге құдіретті ғой.

24Өйткені сендер «жабайы зәйтүн ағашынан» кесіліп алынып, қалыптасқан дағдыға қайшы «асыл тұқымды зәйтүн ағашына» телінгенсіңдер; сондықтан өзінің «табиғи бұтақтары» болғандар (яғни яһудилер) сол «ағашқа» оп-оңай-ақ «телініп» қайтарылмай ма?!


Құдайдың құтқару жоспарындағы шексіз даналығы

25Бауырластарым, сендердің ақылгөйсіп мақтанбауларың[*] үшін мына құпия жоспарды ашқым келеді: басқа ұлт адамдарының Құдай белгілеген[†] саны Оның Патшалығына түгелдей кіріп болғанша, Исраил халқының бір бөлігі қасарысып, сенуден бас тартатын болады. 26Осылай күллі Исраил құтқарылмақ. Бұл туралы Пайғамбарлар жазбаларында мынадай сөздер алдын ала айтылған еді: Сион қаласынан Құтқарушы келеді. Ол Жақыптың үрім-бұтағын теріс жолдарынан қайтарады. 27Күнәларын кешірген кезімде Менің олармен жасайтын Келісімім[†] осы болады.[*]

28Сол яһудилер Ізгі хабарды қабылдамағандықтан, олар Құдаймен қас, бұның пайдасы сендерге тиюде. Дегенмен Тәңір Ие ата-бабаларын таңдап алғандықтан, олардың өздерін де сүйеді. 29Себебі Құдай уәде беріп, таңдап алғандығынан таймайды.[*]

30Басқа ұлттық сендер бұрын Құдайға мойынсұнбайтын едіңдер, ал қазір яһудилердің мойынсұнбағандығынан Оның рақымына ие болдыңдар. 31Сол секілді бұл яһудилер де қазір Құдайға бағынбай жүр, бірақ Ол сендерге рақым етуі арқылы оларға да өз рақымын қабылдатпақ. 32Сонымен Құдай барлық адамдардың Өзіне мойынсұнбай, құлдықта жүргендерін әшкереледі. Осылай Ол бәріне[*] де рақымын көрсетпек.


33О, неткен бай Құдайдың даналығы,
Неткен терең Оның білік-парасаты;
Шешімдеріне адам[†] ақылы жетпес,
Жолдарын Оның ешкім зерттеп бітпес!
34«Кім Жаратқанның ақыл-ойын ұққан,
Кеңесшісі болып бағыт берді Оған?»
35«Құнын қайтарып аламын деп Құдайдан,
Кім алдымен бір нәрсесін берген Оған?»[*]
36Себебі әлемнің бәрі де Құдайдан,
Ол арқылы, Ол үшін пайда болған.[*]
Лайым Құдай мадақталсын әрқашан! Аумин.[†]

#### 12


Өмірлеріңді Құдайға бағыштаңдар

1Сонымен, бауырластарым, бізге осындай мол мейірімін төккені үшін өздеріңді Құдай[†] жолына арнауға шақырамын. Өмірлерің Құдайға ұнамды, толықтай бағышталған, тірі құрбандықтай болсын: Оған лайықты рухани[†] қызмет көрсетулерің осы болады. 2Бұл күнәкар дүниенің өмір сүру салтын үлгі етпеңдер, қайта, ой-тілектерің Құдайдың жаңартуымен түбегейлі өзгерсін! Осылай сендер Оның еркін — ненің игілікті, ұнамды және кемелді екенін ажырата білетін боласыңдар.


Киелі Рух қауымға беретін дарындар

3Иеміз маған берген рақымға сүйене отырып, әрбіреуіңе айтамын: өздерің туралы тиістісінен артық ойламаңдар! Қайта, Құдайдан сенім арқылы әрқайсыңның үлестеріңе қандай рухани дарындар тигенін[*] ойлай отырып, өздеріңді саналы түрде бағалаңдар. 4Денеміздің мүшелерінің көп, әрі олардың атқаратын қызметтерінің әр түрлі екеніндей, 5біз бәріміз де көптігімізге қарамастан Мәсіхтің[†] рухани денесіміз, осылай өзара байланысқан мүшелеріміз.

6Құдайдың рақымымен әрқайсымыз ерекше рухани дарындарды қабыл алдық: сенің пайғамбарлық[†] сөз сөйлеу дарының болса, хабардың Құдайдан келгендігіне деген сеніміңе сай оны жеткіз.[*] 7Сыбағаңа қызмет ету тиген болса, соныңды атқар, рухани тәлім беру дарының болса, оны қолдана бер. 8Кімде жігерлендіруші дарын болса, сонысын орындай берсін, мұқтаждарға жәрдем үлестіруші де онысын ақпейілмен атқарсын. Жетекшілік етіп жүргендер шынайы еңбекқорлық көрсетсін және қайырымдылық жасайтындар оны қуанышпен істесін.


Киелі Рухтың күш-қуатына кенелген қауымның өмірі

9Сүйіспеншіліктерің адал болуы керек. Жамандықты жек көріп, жақсылықты берік ұстаныңдар.[*] 10Бір-біріңді бауырлардай сүйіп, өз бастарыңнан артық сыйлаңдар. 11Лайым жақсылыққа деген талпыныстарың бәсеңдемесін; Иеміздің қызметінде жүріп, рухтарың жалындай берсін! 12Әрдайым үміттеніп қуаныңдар, қиыншылыққа шыдап, Құдайға ұдайы сиыныңдар. 13Оның мұқтаждыққа душар болған адамдарына[*] көмектесіп, ынтамен қонақжайлылық танытыңдар!

14Өздеріңді қудалағандарға Құдайдан жақсылық тілеңдер, оларды қарғамай, ақ баталарыңды беріңдер! 15Қуанғандардың қуанышына, қайғыланғандардың[†] қайғысына ортақтасыңдар! 16Өзара ынтымақтас болыңдар; өркөкірек емес, кішіпейіл болып,[*] өздеріңді басқалардан ақылды санамаңдар!

17Жамандыққа жамандықпен қайтармаңдар! Іс-әрекеттеріңнің жұрт алдында ізгі болуына тырысыңдар. 18Қолдарыңнан келгенше, барлық адамдармен тату болыңдар. 19Сүйікті бауырластарым, кек алмаңдар, соны Құдайдың қаһарына қалдырыңдар! Тауратта мынадай сөздер жазылған ғой: Жазалау — Менің ісім, тиісті жазаларын тартқызамын Өзім! — дейді Иеміз.[*]


20Ал «жауың сенің аш болса тамақтандыр,
Егер де шөлдесе шөлін қандыр!
Мұныңменен сен басына оның
Қызып тұрған шоқ жиғандай боласың».[*]


21Осылайша жамандықтан жеңілмей, оны жақсылықпен жеңіп шық![*]

#### 13


Үкіметке мойынсұну туралы

1Әрқайсың мемлекеттік билігі барларға мойынсұныңдар! Себебі мемлекеттік биліктің бәрі негізінде Құдайдан; қазіргі билікті де Құдай[†] орнатқан.[*] 2Сондықтан билікке қарсы шыққандар Құдайдың орнатқан тәртібіне қарсы тұрады. Мұндай қарсыласқандар жазаларын тартатын болады. 3Билеушілерден жақсылық істегендер емес, жамандық істегендер қорқуға тиіс. Билік иесінен қорықпай жүргің келсе, жақсылық істей бер, сонда одан мақтау аласың. 4Өйткені ол сенің мүддең үшін Құдайға қызмет етуші. Ал егер жамандық істесең, қорыққаның жөн, ол семсерін беліне бекер байлап жүрген жоқ. Билік иесі — Құдайдың қылмыскерге жазасын тартқызатын қызметшісі ғой. 5Сонымен, сендер тек жазадан қорыққандықтан ғана емес, ар-ұждандарыңның[†] таза болуы үшін де мойынсұнуларың керек.

6Сондықтан да алым-салық төлеп тұрсыңдар, себебі билік иелері — Құдайдың қызметіндегілер, олар ел басқарумен үздіксіз айналысуда. 7Әркімге тиістісін беріңдер: алым-салықты — салықшыларға,[†] кеден салығын — кеденшілерге төлеп, сый-құрмет пен қадірді — тиістілерге көрсетіңдер.


Мәсіхтің қайта оралуын асыға күтіп таза өмір сүру жайлы

8Қарыздарыңды уақтылы өтеп қайтарыңдар,[*] әсіресе, бір-біріңді сүю парызын өтеп тұрыңдар. Адамның басқаларды сүюі Құдайдың заңын да орындағаны.[*] 9«Неке адалдығын бұзба; кісі өлтірме; ұрлық жасама; басқаның иелігіне сұқтанба!» және тағы басқа бұйрықтар Таурат заңында[†] былай деп тұжырымдалған: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!»[*] 10Сүйіспеншілікке кенелген адам[†] маңайындағыларға жамандық істемейді. Сондықтан сүйіспеншілік көрсету — Құдайдың заңын орындау.

11Осыны іске асырыңдар, себебі қандай заманда өмір сүріп жатқанымызды білесіңдер: қазір рухани[†] ұйқыдан оянып, сақ болатын уақытымыз келді. Біздің Мәсіхке[†] сене бастаған кезімізден гөрі қазір құтқарылуымыз[*] жақынырақ тұр. 12Түнгі уақыт бітуге таяп қалды, ал Мәсіхтің күні жақындады. Сондықтан қара түнектегі жаман істерден бас тартып, жамандыққа қарсы тұратын «нұрдың қаруын» асынайық![*] 13Күндізге жарасатындай әдетпен өмір сүрейік: шектен тыс той-думанға, маскүнемдікке, неке адалдығын бұзуға, азғындыққа, дау-дамайға әрі күндестікке салынбайық! 14Одан да Иеміз Иса[†] Мәсіхке беріле түсіп, Оны үлгі етіңдер. Ескі болмыстарыңның күнәлі құмарлықтарын қанағаттандыруды ойлаудан бас тартыңдар![*]

#### 14


Түрлі көзқарастағы қауым мүшелерінің ынтымақтастығы

1Сенімі әлсіз[*] бауырластарды олардың ой-пікірлері жөнінде таласпай, қауымдарыңда[†] қабыл алыңдар! 2Мысалы, біреу «маған тамақтың бәрін де жеуге болады» деп сенсе, соған күмәнданатын басқа біреу көкөніс қана жейді.[*] 3Ет жейтін бауырлас одан бас тартқанды менсінбей жүрмесін. Ал еттен бас тартқан бауырлас оны жейтінді айыптамасын, өйткені Құдай[†] соны да қабылдады. 4Басқа Біреудің қызметшісін айыптауға қандай қақың бар?! Қызметшісін ақтау не айыптау — Иесінің ісі. Бауырласың ақталады әрі теріс жолға түсуден сақталады, себебі оны сенім жолында ұстауға Тәңір Иеміздің құдіреті жеткілікті.[*]

5Кейбіреулер бір күнді басқасынан қасиеттірек, ал өзгелері күндердің бәрін бірдей қасиетті[†] деп санайды. Әрқайсысы осы мәселелер жайында күмәні болмау үшін олардың дұрыстығын ойлап, бір нақты шешімге келуі керек.[*] 6Бір күнді екіншісінен қасиеттірек көретін кісі оны Иеміз үшін істейді, ал күндерді бірдей көретіннің ниеті де солай. Ет жейтін де мұнысын Иемізді құрметтеу үшін істейді, ол жеген тамағы үшін Құдайға шүкірлік етеді ғой. Одан бас тартқан да солай, ол да Құдайға шүкірлік етеді.

7Ешқайсымыз тек өзіміз үшін ғана өмір сүрмейміз де, өлмейміз де.[*] 8Себебі өмір сүрсек, Иемізді даңқтау үшін өмір сүреміз, ал өлсек, Иемізді даңқтау үшін өлеміз. Сонымен өмір сүрсек те, өлсек те, Иеміздің меншігіміз.

9Мәсіх[†] бәрінің де: өлгендер мен тірілердің Иесі болуы үшін жанын құрбан етіп, қайта тірілді. 10Олай болса, мұндай ережелерді[*] орындамайтын бауырласыңды айыптауға қандай қақың бар? Немесе оларды орындап жүрген бауырласыңа менсінбей қарауға қандай қақың бар? Бәріміз де Құдайдың төрелік сотының алдында тұрып,[*] әшкереленетін боламыз. 11(Ишая пайғамбардың[†] жазбасында) мынадай сөздер жазылған: Мәңгі тірі Жаратқан Ие[†] былай дейді: Менің алдымда әрбір адам[†] тізе бүгіп, тіл біткен әр пенде Құдай екенімді мойындайтын болады деп өз атыммен ант етемін.[*] 12Демек, әрқайсымыз Құдай алдында өз іс-әрекетіміз үшін есеп береміз.


Бауырласыңның адасуына себепші болма!

13Ендеше бір-бірімізді айыптауды тоқтатайық! Қайта, бауырластарыңды істегендерің арқылы тура жолдан тайдырып, азғындыққа түсірмеуге шешім қабылдаңдар! 14Мен Иеміз Исамен байланысқандықтан мынаған кәміл сенемін: ешқандай тамақ[*] өзінен-өзі арам емес. Алайда біреу қайсыбір тағамды арам деп санаса, онда ол сол кісі үшін арам.[*] 15Ал егер сенің ондай тамақты жеуің бауырласыңның ар-ұжданы[†] мен сеніміне нұқсан келтірсе,[*] бұл ісің сүйіспеншілікке жатпайды. Тамаққа бола бауырласыңды теріс жолға түсірме! Мәсіх өз жанын сол бауырласың үшін де құрбан етті. 16Істеріңе бола жұрттың Ізгі хабарды ғайбаттауына жол бермеңдер![*]

17Құдайдың Патшалығы[†] ішіп-жеуде[*] емес, Киелі Рухтың[†] күшімен әділ, өзара тату, қуанышты өмір сүруде. 18Мәсіхке осылай қызмет еткендер Құдайға ұнамды, адамдарға қадірлі болады.

19Ендеше өзара тату жүріп, бір-біріміздің рухани[†] өсуімізге көмектесетіннің барлығына жан-тәнімізбен ұмтылайық! 20Жейтін тамаққа бола бауырластардың өміріндегі Құдайдың ісін бұзба! Әрине, тамақтың бәрі де адал,[*] бірақ біреудің кейбір тағамды ішіп-жеуі басқа сенушілердің өз ар-ұждандарына қайшы іс істеулеріне түрткі болуы дұрыс емес! 21Егер ет жеу, шарап ішу немесе басқа нәрсе істеу бауырласыңның сенім жолынан тайып, азғындыққа елігіп, рухани әлсіреуіне себеп болса, ондай нәрселерден бас тартқаның жөн.[*]

22Осы мәселе жайында ұстанған сенімің жеке өзің мен Құдай арасында болсын.[*] Өзінің дұрыс деп таңдағанын істегенде ар-ұжданы айыптамайтын адам бақытты! 23Ал бір тамақты жеп отырып, «мұным дұрыс емес пе» деп күмәнданған адам айыпталады. Себебі ол соны сеніммен істеген жоқ. Адамның дұрыс екендігіне күмәні бола тұра істеген істерінің бәрі де күнә[†].

24[*]Менің Иса[†] Мәсіх туралы уағыздаған Ізгі хабарыма деген сенімдеріңді нығайтуға Құдай құдіретті. Бұл Ізгі хабар ерте заманнан бері құпия болып келгенмен, 25қазіргі уақытта ашылып жатыр. Осы хабар мәңгілік Құдайдың бұйрығы бойынша Пайғамбарлар жазбаларының уағыздалуы арқылы барлық халықтарға жариялануда.[*] Мұндағы мақсат — олардың Мәсіхке сеніп Оған мойынсұнулары. 26Даналықтың бірден-бір Иесі — Құдай. Оның даңқы Иса Мәсіх арқылы мәңгі арта берсін! Аумин.[†]

#### 15


Қауым өміріндегі бірлік пен татулық

1Сенімі берік біздер күмәнданғандардың Таурат заңына[†] сәйкес іс-әрекеттеріне төзіп, оларға көмектесуге тиіспіз. Тек өзімізге ұнайтынды ғана емес,[*] 2маңайымыздағы бауырластарға ұнайтынды да істеп, олардың игілігіне әрі рухани[†] өсуіне себепші болуымыз керек. 3Мәсіх[†] те Өзіне емес, көктегі Әкеге ұнайтынды істеді. Забурда алдын ала былай деп жазылған: «Сені қорлағандардың ғайбаты Маған тиген».[*]

4Киелі[†] жазбалардағы осындай сөздердің бәрі бізге тәлім болсын деп ежелде жазылып қалдырылды.[*] Керемет[†] болашағымыздан үміт үзбеуіміз үшін Киелі жазбалар арқылы табандылық пен жігерлілікке үйренеміз. 5Осы табандылық пен жігердің бастауы — Құдай[†]. Ол сендерді Мәсіх Исаның үлгісіне сай өзара татулыққа[*] жеткізе көрсін. 6Осылай ынтымақпен өмір сүріп,[*] Иеміз Иса[†] Мәсіхтің Әкесі — Құдайды бірігіп мадақтай аласыңдар.

7Сонымен, Мәсіх өздеріңді қалай қабылдаса, сендер де бір-біріңді солай қабылдап, Құдайдың даңқын асырыңдар! 8Сендерге айтамын: Мәсіх Құдайдың адалдығын дәлелдеу үшін сүндеттеу рәсімін ұстанып келген Исраил халқына қызмет көрсетті. Ол осылай Құдайдың ата-бабаларымызға берген уәдесін іске асырды. 9Сонымен қатар, Мәсіхтің ісі басқа ұлттық сенушілердің Құдайдың өздеріне деген мейірімін мадақтауларына да себепші болды. Бұл туралы Киелі жазбаларда былай делінген: «Басқа халықтар арасында сондықтан Сені мадақтаймын, Сенің атыңа ән-жырымды арнаймын».[*] 10Киелі жазбалардың тағы бір жерінде мынадай сөздер бар: «Шаттаныңдар енді, уа, басқа ұлттар, Жаратқан Иенің[†] халқымен қатар!» 11Сондай-ақ: «Иемізді даңқтаңдар, барлық ұлттар, Оны мадақтаңдар, күллі халықтар!» — деп те жазылған.[*] 12Ал Ишая пайғамбар[†] мынадай сөздерді жазып қалдырған: Есей ұлы Дәуіт патшаның «тамырынан» өскін іспетті шыққан Ұрпақ халықтарға билік құрады. Басқа ұлттар Оған үмітін артады.[*]

13Үмітіміздің бастауы — Құдай қандай жағдайда да бәріңді қуаныш пен тыныштыққа кенелте көрсін! Өздерің Оған сене отырып, Киелі Рухтың[†] құдіретімен үміттерің молая түссін!


Ізгі хабарды уағыздаудағы Пауылдың міндеті

14Бауырластарым, сендердің ниеттеріңнің ізгілікті болғанына кәміл сенемін. Осы жайттар туралы өздеріңе керектілердің бәрін де біліп, бір-біріңе бағыт-бағдар көрсете аласыңдар. 15Бұған қарамастан мен осы хатымда бірқатар мәселелерді естеріңе түсіріп, едәуір ашық жаздым. Себебі Құдай маған рақым етіп мынадай міндетті тапсырды: 16басқа халықтар арасында Иса Мәсіхке діни қызметкер[†] іспетті қызмет етіп, сендерге Құдайдың Ізгі хабарын жеткізу. Осылайша басқа ұлт адамдарының өмірлерін Киелі Рух арқылы Құдайға бағышталған, «тірі құрбандық» секілді Оған ұнамды қылуды[*] көздеймін.

17Сондықтан мен Иса Мәсіхпен тығыз байланыста жүріп, Құдай үшін атқарған жұмысымды мақтан тұтамын. 18Мәсіхтің өзім арқылы істегендерінен басқа еш нәрсе туралы айтуға батылым жетпейді: басқа халықтардың Ізгі хабарды естіп, мойынсұнулары үшін Киелі Рухтың құдіретімен сөйлеп, әрекеттеніп, 19уағыздайтындарым Құдайдың хабары екенін растайтын құдіретті кереметтер жасап келдім. Сөйтіп Иерусалимнен Іллирик өлкесіне[*] дейінгі үлкен шеңберге ұқсас саяхаттарымда Мәсіх туралы Ізгі хабарды сол өлкелерде жариялау міндетімді толығымен орындадым.

20Осылай жүргенде уағыздау жұмысын Мәсіхтің аты әлі де белгісіз[†] жерлерде жүргізуді мақсат тұттым. Басқа кісінің қалап қойған іргетасын пайдаланып үйін салған біреудей өзгелердің бастаған істеріне араласқым келмеді.

21Қайта, Ишая пайғамбардың жазбасындағы[*] мынадай сөздер орындалып отыр: Ол туралы еш хабар алмағандар енді көреді, әрі еш естімегендер енді түсінеді.


Елшінің сапар жоспарлары

22Сендерге баруыма қайта-қайта бөгет болған да осы міндетім еді. 23Ал енді бұл өлкелерде менің уағыз жүргізуге тиіс жерлерім қалмағандықтан, оның үстіне көп жылдан бері сендерді көрсем деп аңсағандықтан, 24Испанияға аттанғанда өздеріңе соқпақпын. Себебі мен сапар барысында сендерді көріп, біраз уақыт бірге болып қуанышқа кенелгеннен кейін, сендер мені солай қарай шығарып саларсыңдар деген үмітім бар.

25Алайда дәл қазір Иерусалимге сапар шегіп, Құдайдың сол жердегі адамдарына қызмет көрсетпекпін.[*] 26Македония мен Ахаядағы қауымдар[†] Құдайдың Иерусалимдегі адамдарының арасындағы мұқтаждары үшін ақша жинауды дұрыс деп тауып, оны зор ынтамен ұйымдастырды. 27Бұлай істеуді өздері шешті. Шынында да олар исраилдік қауымдар алдында қарыздар ғой: басқа ұлттық сенушілер Құдайдың бұрыннан таңдап алған Исраил халқының «рухани қазыналарынан» үлес алғандықтан, олар өз кезегінде исраилдіктермен бұ дүниелік игіліктерімен де бөлісуге тиіс. 28Осыны орындап, жинағаннан түскен «өнімді» аман-есен апарып тапсырған соң, Испанияға беттеп, жол-жөнекей сендерге соқпақпын. 29Сол кезде Мәсіхтің жарылқауына молынан кенелетінімізге[*] еш күмәнім жоқ.

30Бауырластарым, сендерден Иеміз Иса Мәсіхтің атымен және Киелі Рухтың сүйіспеншілігімен өтінемін: Құдайға мен үшін сиына отырып, рухани күресіме атсалысыңдар! 31Ол мені Яһудея аймағындағы сенбеушілерден құтқарсын, әрі Иерусалимдегі қызметім Құдайдың адамдарына[*] ұнамды болсын. 32Осылай мен, Құдай қаласа, қуана-қуана сендерге келмекпін. Сонда біз бірге болып, көңілімізді өзара орнықтырамыз. 33Тыныштық сыйлайтын Құдай бәріңе де жар болсын! Аумин.[†]

#### 16


Жеке кепілдік, сәлемдер және соңғы нұсқаулар

1Сендерге бауырласымыз Фөбе апайды ұсынамын,[*] ол — Кеніхреядағы қауымның[†] қызметшісі. 2Оны Иеміздің кісісі ретінде Құдайдың адамдарына лайықты қабылдап, мұқтаж нәрселерімен қамтамасыз етіңдер! Бұл кісі көп адамдарға қамқорлық жасап келеді, солардың арасында мен де бармын.

3Мәсіх[†] Исаның қызметіндегі әріптестерім Прискила мен Ақилаға сәлем айтыңдар. 4Олар мен үшін өмірін қиюға дайын болды. Бұған өзім ғана емес, басқа халықтардың күллі қауымдары да алғыс айтуда. Екеуінің үйінде бас қосатын қауымға да сәлемімді жеткізіңдер.

5Азия[*] өлкесінде Мәсіх жолына түскен алғашқылардың бірі болған сүйікті Епенетке де сәлем. 6Сендер үшін жан аямай қызмет еткен Мәриямға да сәлем айтыңдар.

7Түрмеде бірге отырған ағайындарым Андроник пен Юнияға[*] да сәлем. Елшілер арасында абыройлары ерекше, олар менен бұрын Мәсіхтің жолына түсті. 8Иемізбен байланысымыздағы ерекше жақсы көретін бауырласым Амплиға да сәлем. 9Мәсіхтің қызметіндегі әріптесіміз Ұрбанға және қымбатты досым Стахиға сәлемімді жеткізіңдер. 10Мәсіхке деген сенімі дәлелденген Апеллеске де сәлем. Аристобулдың отбасына сәлем айтыңдар. 11Туысқаным Иродионға, Иеміздің қарамағындағы Нарқистың үй ішіндегілерге де сәлем. 12Иеміз үшін құлшына жұмыс істеп жүрген Трифена мен Трифозаға сәлем айтыңдар; Иеміз үшін көп еңбек сіңірген қымбатты Персидаға да сәлем. 13Иеміздің таңдаулысы Руфқа[*] және оның маған да ана болған шешесіне сәлем. 14Асинкіритке, Філегонға, Ерімге, Патробқа, Ермиге және олармен бірге бас қосатын бауырластарға да сәлем жолдаймын. 15Филолог пен Юлияға, Нире мен оның қарындасына және Олимпанға, сондай-ақ олармен бірге жиналатын Құдайдың барлық адамдарына да сәлем айтыңдар. 16Шын жүректен бір-біріңе сүйіспеншіліктеріңді білдіріп,[*] сәлемімізді жеткізіңдер. Мәсіхтің осындағы барлық қауымдары сендерге сәлем жолдауда.


17Бауырластарым, сендерге өтіне айтарым: жік шығарып, өздерің үйренген ілімге қарсы араздық туғызушылардан[*] сақ болып, аулақ жүріңдер! 18Мұндайлар Иеміз Иса[†] Мәсіхке қызмет етпейді, қайта, қарындарының ғана қамын ойлап, жағымпазданып, майда да сылдыр сөздерімен тәжірибесіздерді алдайды. 19Сендердің Құдайға мойынсұнғандықтарың әлемге әйгілі болды. Сондықтан сендер үшін қуаныштымын, әрі жақсылыққа дана, жамандықтан аулақ болуларыңды тілеймін. 20Тыныштық сыйлайтын Құдай[†] жуық арада әзәзіл шайтанды аяқтарыңа жығып бермек.[*] Иеміз Иса Мәсіх сендерге жар болып, рақымын жаудыра көрсін! Аумин.[†]

21Қызметтесім Тімоте және ағайындарым Лұси, Ясон және Сосипатыр сәлем айтуда. 22Осы хатты (Пауыл үшін) қағазға түсіріп отырған мен, Терти, Иса Мәсіхпен жүрген сендерге сәлем жолдаймын.

23Маған және бүкіл қауымға қонақжайлылық танытқан Гайдан да сәлем. Осы қаланың қазына бастығы Ераст пен бауырласымыз Кварт та сәлем айтуда.[*]

24(Бәріңе де Иеміз Иса Мәсіх жар болып, рақымын жаудыра көрсін! Аумин.)

### Қорынттықт. 1-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Кіріспе


Қорынттықтарға арналған бірінші хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл б.з. 55 ж. шамасында осы көлемді сәлемхатын Грекияның Қорынт (яки Коринф) қаласындағы сенушілер қауымына жолдады. Пауыл, Сыйлас және Тімоте бұл қалада Құтқарушы Мәсіх туралы Ізгі хабарды уағыздаған болатын (Елш 18:4-11,[18]). Кейбір яһудилер және көптеген гректер мен басқа ұлт өкілдері Мәсіхке сеніп, Оның ақ жолына түсті. Олар жарты миллионнан астам халқы бар, кеме тоқтайтын, сауда-саттығы өркендеген қалада тұрды. Жалпы жұртшылық «даналық» пен шешендікке ерекше екпін берген дәстүрлі грек философиясын жоғары бағалайтын. Ал олардың көбі адамгершілік тұрғысынан таза жүрмеді; әйел тәңір Афродитаға құлшылық етуде жезөкшелікке дейін барды. Сондықтан да Құдайдың халқын азғындық атаулыдан аулақ, пәк таза өмір сүруге шақыру өте маңызды болды.

Пауыл осы хатты жазған кезде батыс Түркиядағы Ефес қаласында Ізгі хабарды уағыздап жүрген болатын. Ол Қорынттағы қауымның ынтымақ, адамгершілік және рухани дарындарды дұрыс пайдалану мәселелері бойынша үлкен қиындықтарға кездескені жайында хабар алған еді. Елші қорынттықтарға бұған дейін де жаман әдеттерден сақтану туралы хат жазған болатын (5:9-10), алайда оларға тағы да осы мәселеге байланысты Құдайдың еркін түсіндіріп осы хатты жолдаудың қажеттігі туды. Сонымен қатар Пауыл қорынттық қауымның қойған сауалдарына жауап беріп, өлгендердің қайта тірілуі туралы пайда болған қате пікірлерді де түзетті (15:1-57).

Хат соңында елші қауымның қуғынға ұшырап, дүние-мүлкінен айырылып кедейленген Иерусалимдегі сенушілерге қандай қайырымдылық көрсете алатыны жайлы кеңес берген.

Құдайдың ақ жолын қуушылардың көбі хаттың кейбір бөліктерін, мысалы, шынайы сүйіспеншілік туралы он үшінші тарауын жаттап алуды әдетке айналдырған. Біз, сондай-ақ, Иеміз Мәсіхтің өлімнен қайта тірілгені және біздің де қиямет күні қайта тірілетініміз жөнінде айтылғандардан да мол жұбаныш тауып, сеніміміз нығайып келеді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Иса[†] Мәсіхтің[†] елшісі болуға Құдайдың еркімен тағайындалған Пауыл мен бауырласымыз Состеннен 2Қорынт қаласындағы Құдайдың қауымына[†] дұғай сәлем. Құдай[†] сендерді Иса Мәсіх арқылы Өзіне бағыштап алды[*] да, кез келген жерде тұрып, Иеміз Иса Мәсіхке Жаратқан Ие[†] деп сиынатындардың бәрімен бірге сендерді де Өзінің қасиетті[†] халқы болуға шақырды. Ал Мәсіх — олардың да, біздің де Иеміз.[*] 3Құдай Әкеміз бен Иеміз Иса Мәсіх сендерге рақым мен тыныштық жаудыра көрсін!


Құдайдың қауымды жарылқауына шүкірлік

4Мен Құдайға әрдайым сендер үшін шүкірлік етемін, өйткені Ол өздеріңе Иса Мәсіх арқылы рақымын сыйлады. 5Сендер Мәсіхтің арқасында барлық жағынан да рухани[†] байып, Құдайдың сөзі[†] жайлы еркін сөйлей алып, жан-жақты білімге ие болдыңдар. 6Мәсіх туралы Ізгі хабарымыздың шындығы өмірлеріңде расталды. 7Осылай сендер Киелі Рух[†] сыйлайтын дарындардан ешқандай тапшылық көрмей, Иеміз Иса Мәсіхтің салтанатпен көрінуін[*] сағына күтудесіңдер. 8Иеміздің қайта оралатын сол күні еш айыпталмауларың үшін[*] Тәңір Ие сендерді өмірлеріңнің аяғына дейін табанды етпек. 9Құдай уәделеріне берік, Ол сендерді Өзінің (рухани) Ұлы[†] — Иеміз Иса Мәсіхпен тығыз байланыста болуға шақырған.


Қауымдағы жікке бөліну мәселесі

10Бауырластарым, сендерге Иеміз Иса Мәсіхтің атынан ескертемін: ауызбірлікті сақтап, жікке бөлінбеңдер! Қайта, бірдей мақсат пен пікірде болып, бірлікте тұрыңдар! 11Себебі, қымбатты бауырластарым, Хылойдың үйінен келгендерден араларыңда талас-тартыс бар екенін біліп алдым. 12Менің түсінуімше, біреулерің: «мен Пауылдың адамымын», басқа біреуің: «ал мен Аполлостікімін», үшіншің: «бірақ мен Петірдің»,[*] төртіншің: «ал мен Мәсіхтің шәкіртімін» дейді екенсіңдер. 13Сонда Мәсіхтің жіктеліп бөлінгені ме?![*] Әлде сендер үшін айқышқа[†] шегеленіп құрбан болған мен, Пауыл, ма едім?! Немесе Пауылдың адамы болу үшін[*] шомылдыру рәсімінен[†] өтіп пе едіңдер? (Ондайдан сақтасын!) 14Мен Крисіп пен Гайдан[*] басқа ешкімді осы рәсімнен өткізген жоқпын, сол үшін Құдайға шүкірлік етемін. 15Сондықтан Пауылдың адамы болу үшін шомылдыру рәсімінен өттім деп[*] ешқайсың айта алмайсыңдар! 16Рас, сондай-ақ Степанның үй ішіндегілерін де өткізгенмін, ал тағы басқа біреуді өткізгенім есімде жоқ. 17Мәсіх мені шомылдыру рәсімін орындауға емес, Ізгі хабарды уағыздауға жіберді. Ол маған данышпандық пен шешендікті пайдалан демеді де, әйтпесе Мәсіхтің айқыштағы құрбандығы туралы уағыз өз күшінен айырылар еді.


Құдайдың даналығы мен құдіретінің Мәсіхтен көрінуі

18Мәсіхтің айқыштағы құрбандығы туралы Ізгі хабарды тозаққа[†] кететіндер ақымақтық деп есептейді, ал құтқарылатын біздер үшін осы хабарда Құдайдың құдіреті жатыр. 19Пайғамбардың[†] жазбасында мынадай сөздер бар: «Даналардың даналығын жойып, ақылдылардың ақылын жоқ қыламын».[*]

20«Олай болса, даналар мен ғұламалар қайда, осы дүниелік[†] ұлы істер туралы айтысқыш шешендер ше?» Құдай солардың бәрін де ақымақтар, ал даналықтарын түкке тұрғысыз ақылсыздық қылып көрсетті емес пе? 21Адамзаттың тіпті ең кемеңгер деген ой-санасымен де Құдайды ешқашан тани алмайтындығын Ол алдын ала өз даналығымен білді. Сондықтан Құдай осы дүние ақымақтық деп есептейтін уағызымыз арқылы соған сенетіндерді құтқаруды лайық көрді. 22Яһудилер құдіретті кереметтер[†] талап етсе,[*] гректер[*] уағызымыздан даналық іздейді. 23Бірақ біз Мәсіх айқышқа шегеленіп, жанын құрбан етті деп жариялаймыз. Бұл хабар яһудилерге жек көрінішті, ал басқа ұлттық адамдарға ақымақтық болып көрінеді.[*] 24Алайда яһудилер мен басқа халықтардан шақырылғандар Мәсіхті «Құдайдың құдіреті мен даналығы» деп түсінеді. 25Адамдар «ақымақтық» дейтін Құдайдың құтқару жолы пенденің даналығынан әлдеқайда жоғары және Құдайдың «әлсіздігі» (яғни Мәсіхтің айқышта жанын қиюы) пенденің күш-қуатынан әлдеқайда күшті.

26Бауырластар, Құдай сендерді шақырғанда өздеріңнің кім болғандарыңа назар аударыңдаршы: табиғи тұрғыдан қарағанда араларыңда даналар, билік иелері, асыл туғандар көп емес еді. 27Бірақ осы дүние кімдерді «ақымақ» деп санаса, Құдай «данышпан-ақылгөй» делінгендерді ұялту үшін соларды таңдап алды. Және осы дүние «күшсіз» деп тапқандарды Құдай «күштілерді» ұялту үшін Өзіне таңдады. 28Осы дүние маңызды деп есептейтіндерді жою үшін Құдай осы дүниенің менсінбей, қорлап, түкке тұрғысыз деп санағандарын таңдап алды. 29Осылайша Құдайдың алдында ешкімнің де мақтануына болмайды. 30Тәңір Иенің істегені арқылы сендер Иса Мәсіхпен тығыз байланысқа келдіңдер. Құдай Мәсіхті даналығымыздың бастауы етіп, бізді Ол арқылы ақтап, Өзінің қасиетті халқы қылып, күнәнің құлдығынан құтқарды. 31Сондықтан: «Кім мақтанғысы келсе, тек Жаратқан Иемен мақтансын!» — деп (Пайғамбарлар жазбаларында) жазылғандай істеңдер.[*]

#### 2


Мәсіхтің құрбандығы туралы уағыз

1Сондықтан да, бауырластарым, мен сендерге келіп, Құдайдың шынайы хабарын[*] уағыздаған кезде шешен сөздер және дана пікірлер қолданған жоқпын. 2Сендерге Иса[†] Мәсіх[†] пен Оның айқыштағы[†] құрбандық өлімінен басқа нәрселер туралы айтпауға шешім қабылдаған едім. 3Араларыңда күш-қуатсыз, дірілдеп, қатты жүрексініп тұрып жаттым. 4Сөз сөйлеп, уағыз айтқанда адамды сендірерліктей данышпан пікірлерге емес, Құдайдың Рухы[†] мен құдіретінің айқын көрінуіне сүйендім. 5Ондағы мақсатым — сенімдеріңнің негізі адамның даналығы емес, Құдайдың құдіретінің болуы.[*]


Киелі Рух сыйлайтын шынайы даналық

6Дегенмен, біз рухани[†] жетілгендерге даналық туралы хабарды уағыздай береміз. Ал бұл даналық осы күнәкар дүниенікі емес, сондай-ақ, осы дүниелік[†] билеушілердікі де емес; солар — болашақта құрып кететіндер. 7Керісінше, жариялап жүргеніміз — Құдайдың құпия даналығы, бұл адамзаттың көзінен таса болып келді. Ал Құдай[†] оны біздің ұлылыққа ие болуымыз үшін әлемді жаратпастан бұрын-ақ белгілеп[†] қойған болатын. 8Бұны осы дүниелік билеушілердің біреуі де ұққан емес; ұққан болса, олар Ұлылықтың Иесін[*] айқышқа шегелетіп өлтіртпес еді.

9Алайда (Киелі[†] жазбаларда) алдын ала жазылғандай, көз көріп, құлақ естімеген, адам[†] ойына ешқашан келмеген игіліктерді Құдай Өзін сүйетіндерге дайындап қойған.[*] 10Бұны Құдай біздерге Өзінің Киелі Рухы арқылы анық білдірді.

Киелі Рух бәрінен де, Құдайдың терең ой-мақсаттарынан да хабардар.[*] 11Себебі адамның ішкі құпия-сырларын оның өз рухынан басқа бірде-бір адам біле ме? Сол сияқты, Құдайдың терең ой-мақсаттарын да Оның Киелі Рухынан басқа ешкім білмейді. 12Ал біз осы дүниелік рухты емес, Құдайдан келген Киелі Рухты қабылдадық, Соның көмегімен Құдайдың бізге сыйлаған игіліктерін біле аламыз. 13Солар туралы біз адамзаттың даналығынан емес, Киелі Рухтан үйренген сөздермен уағыздап, Оған мойынсұнғандарға рухани шындықты түсіндіреміз.[*]

14Өз еркімен жүретін адам Құдайдың Рухынан келгенді қабылдамайды, соны түсіне алмай, ақымақтық деп санайды. Себебі оны Киелі Рухтың тұрғысынан бағалау керек. 15Ал Құдайдың Рухына мойынсұнушы Одан келгеннің бәрін де бағалай алады, бірақ басқалар ондай адамға баға бере алмайды. 16Өйткені «Кім Жаратқанның ақыл-ойын ұққан, кеңесшісі болып бағыт берді Оған?»[*] (деп жазылған). Ал бізде Мәсіхтің ой-ниеті бар.[*]

#### 3


Жікке бөлінбеу және қызметкерлердің тиісті орны туралы

1Бауырластарым, осы себептен өздеріңе Киелі Рухқа[†] мойынсұнушылар ретінде айта алмай, ескі күнәкар болмыстарына сүйенетіндер — Мәсіхтің[†] сеніміндегі «сәбилер» ретінде айтуға мәжбүр болдым. 2Сәбиді сүтпен қоректендіретіндей, сендерге Ізгі хабардың ең негізгі ілімдерін үйретуіме тура келді. Өйткені «қою тамақты» жей алмадыңдар, қазірдің өзінде де жей алмайсыңдар. 3Себебі әлі де ескі күнәкар болмыстарыңа сүйенесіңдер: араларыңда қызғаныш пен таластың болуы[*] сендердің ескі болмыстарыңа сүйеніп, өз еріктеріңмен жүретіндіктеріңнің дәлелі емес пе? 4Біреуің: «мен Пауылдың адамымын», басқа біреуің: «ал мен Аполлостікімін», — дегенде, бұларың күнәкар дүниенің адамдарындай болғандарың ғой! 5Аполлос негізінде кім? Пауыл да кім? Екеуіміз небәрі сендерді сенім жолына түсірген Құдайдың қызметшілеріміз, әрқайсымыздың Иеміз белгілеген[†] міндетіміз бар. 6Мен жүректеріңе сенімнің «тұқымын ектім», ал Аполлос көбірек тәлім беріп «суғарды». Бірақ оны өсірген біз емес, Құдай[†]. 7Сондықтан сенімдеріңді «еккен» де емес, «суғарған» да емес, оны өсіріп отырған Құдай мадақталсын! 8Егуші мен суғарушы екеуіміздің мақсатымыз бірдей, әрқайсымыз да еткен еңбегімізге қарай Тәңір Иемізден лайықты сыйымызды алатын боламыз. 9Сонымен біз Құдаймен бірге еңбектенушіміз, ал сендер Оның «егістігісіңдер».

Сондай-ақ, сендер Құдайдың «құрылысысыңдар». 10Оның рақыммен өзіме сыйлаған елшілік қызметім бойынша мен үйдің іргетасын салатын данышпан «шебер құрылысшы» іспетті, қауымның[†] негізін қаладым. Ал қазір басқа біреулер соның үстіне қаластыруда. Бірақ әрқайсысы әрі қарай қалай салу керек екенін мұқият қарауы керек. 11Себебі Құдай өз қауымының бірден-бір «негізі» ретінде Иса[†] Мәсіхті белгілеп қойған, сондықтан ешқандай басқа негізді салуға болмайды.[*] 12Ал осы «негіздің» үстіне қауымды әрі қарай дамыту үшін адамдар алуан түрлі әдістер қолдануда: бұлар алтын, күміс, асыл тастар секілді төзімді немесе ағаш,[†] шөп, сабан сияқты осал болулары мүмкін.[*] 13Әр құрылысшының істеген жұмысының сапасы Мәсіх үкім шығаратын күні айқындалады. Сол күні әркімнің еңбегін от сынап, шынайы сапасын әшкерелейді.[*] 14Кімнің салғаны отқа өртенбей аман қалса, сол сыйын алады. 15Ал кімдікі өртеніп кетсе, сол сыйынан құр қалады. Өзі құтқарылса да, жаны оттан өткендей әзер дегенде құтылады.[*]

16Сендер өздеріңнің «Құдайдың киелі[†] үйі» екендіктеріңді және Құдайдың Рухы өздеріңде тұратынын білмейсіңдер ме?[*] 17«Өзінің киелі үйін» жойғанды Құдай жоймақ. Себебі Құдайдың «киелі үйі» — Оның қасиетті меншігі. Ал осы «киелі үй» — сендерсіңдер!

18Ешкім өзін-өзі алдамасын! Араларыңдағы қайсыбіреуің данамын деп ойласа, ол күнәкар дүниенің пікірінше «ақымақ» болып Мәсіхтің ілімін ұстансын; сонда ол Құдайдың даналығына ие бола алады! 19Өйткені осы күнәкар дүние нені даналық деп есептесе, сол — Құдай алдында ақымақтық. Киелі жазбада «Тәңір Ие данышпан делінгендерді қулықтарынан ұстап алады», — деп жазылған ғой.[*] 20Жаратқан Ие[†] данышпан делінгендердің «ойларының бекерлігін біледі де!» — деп те жазылған.[*] 21Сондықтан ешкім адамның жетістіктерімен мақтанбасын! Бәрі де сендерге игілік көрсетуге қатысады: 22Пауыл, Аполлос немесе Петір болайық, сонымен қатар бүкіл дүние, өмір не өлім[†], қазіргі мен болашақ нәрселер түгелдей қауымның пайдасы үшін болуға тиісті. 23Ал сендер Мәсіхтің меншігісіңдер және Мәсіх — Құдайдікі.[*]

#### 4


Еңбектерімізді бағалаушы — Мәсіхтің Өзі

1Сондықтан бізге[*] Мәсіхтің[†] нөкерлері ретінде, әрі Құдай[†] Өзінің ашып білдірген құпия хабарын басқаруды сеніп тапсырғандары ретінде қарау керек. 2Ал басқарушылардың әрқайсысынан сенімді болуы талап етіледі. 3Менің сенімділігімді сендер тексеріп, бағалайсыңдар ма, әлде осы дүниелік[†] басқа мекеме ме, оған қам жемеймін, өзіме-өзім де баға қоймаймын. 4Өзімді айыптайтын ешқандай қылығым есімде жоқ, алайда бұл мінсіз екеніме жеткілікті дәлел бола алмайды. Себебі мені тексеріп, бағалайтын — Иеміздің Өзі. 5Сондықтан уақыты келместен бұрын айыптауға асықпай, Иеміздің қайта оралуын күтіңдер! Ол әзірше қараңғыға жасырылғанды әшкерелеп, жүрегіміздің ой-ниеттерін ашып көрсетеді. Сол кезде Құдай әрқайсымызға лайықты мақтауын береді.[*]

6Бауырластарым, бұған дейін мен Аполлос екеуіміз туралы осы нәрселерді сендерге мысал ретінде айттым. Сендердің бізден үлгі алып, «Киелі[†] жазбаларда айтылғандардан артыққа бармау керек» деген қағиданың мәнін ұғынғандарың игі. Сонда сендер жетекшілердің біреуін екіншісінен жоғарылатып, мақтанбайсыңдар. 7Әлдекім сендерді басқалардан ерекше етті ме? Құдайдан қабылдамаған нелерің бар? Бәрін қабылдаған соң, несіне өз жетістігіміз деп мақтанасыңдар?


«Күштілік» пен «әлсіздік»

8Сендер тойынып, рухани[†] байыпсыңдар, біздің қолдауымызсыз-ақ патшадай билік құра бастапсыңдар! Шынымен рухани билік құрғандарыңды сондай қалар едім. Егер солай болса, біз де сендермен бірге билік жүргізген болар едік қой! 9Құдай біздерге, яғни елшілерге, өлімге кесілген тұтқындар іспетті «салтанатты жүрістің ең соңында» жүруді бұйырды деп ойлаймын.[*] Себебі біз бүкіл әлемге — періштелер[†] мен адамдарға масқара көрініс болдық.

10Мәсіхке қызмет еткеніміз үшін біздер «ақымақ», ал сендер «Мәсіхпен жүрген данышпан» екенсіңдер, біз «күшсіз», сендер «күшті», біз «қадірсіз», сендер «қадірлі» екенсіңдер! 11Күні бүгінге дейін аштық көріп, шөлдеп келеміз, кигеніміз алба-жұлба, жегеніміз таяқ, үйсіз-күйсіз қаңғып, 12қолмен ауыр жұмыс істеп өз күнімізді көрудеміз. Бізді жамандағандарға ақ бата тілейміз, қудаласа, оған да төземіз; 13қаралағандарға жылы сөйлеп ескертеміз.[*] Бүгінге дейін дүниенің «қоқысы», адамзаттың «сыпырындысы» болып келдік.[*]

14Мұны ұялту үшін емес, сүйікті рухани балаларым ретінде ескертіп жазып отырмын. 15Мәсіхпен жүрген тіпті он мың ұстаздарың болса да, «рухани әкелерің» көп емес. Себебі мен Ізгі хабарды уағыздап, сендерді Мәсіх Исаның жолына түсіріп, жаңа өмірге ие еттім. 16Енді: «Менен үлгі алыңдар!» — деп өтінемін.


Пауыл мен Тімотенің сапар жоспарлары

17Сол үшін Тімотені жіберіп отырмын, ол — Иемізге берілген сүйікті де қымбатты (рухани) ұлым.[†][*] Менің Мәсіх Исаның жолымен қалай жүріп жатқанымды Тімоте естеріңе түсіретін болады. Қай жердегі қай қауымда[†] болмасын, дәл сол тәлімді беріп келемін.

18Мені келмейді деп, кейбіреулеріңе көкірек бітіпті. 19Бірақ Иеміз қаласа, сендерге жуырда барып қалармын. Сонда көкірек біткендердің сөздерін емес, құдіреттерін анықтаймын. 20Себебі Құдайдың Патшалығы[†] сөзбен ғана емес, Оның құдіретімен көрінеді. 21Енді не қалайсыңдар? Сендерге таяқпен келейін бе, әлде сүйіспеншілік пен ілтипаттылық рухымен бе?

#### 5


Қауым күнә жасайтындардан тазару керек

1Араларыңда азғындық — тіпті басқа ұлттардың адамдары жасамайтын азғындық бар деген шүбәсіз хабар маған да жетті: араларыңдағы біреуің әкесінің жұбайымен[*] көңілдес екен. 2Ал сендер көкіректеріңді көтересіңдер! Оның орнына қайғыланып,[†] осындай қылықты жасағанды орталарыңнан шығарып тастағандарың дұрыс болар еді![*]

3Тәнім алыста болғанмен, рухыммен орталарыңдамын. Сондықтан мен араларыңда жүргендей, осыны істеген күнәкарға үкім шығарып қойдым: 4сендер Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] атынан[*] жиналыңдар, мен де рухыммен орталарыңда боламын. Сонда Иеміз Исаның билігімен 5әлгі адамды ескі күнәкар болмысын әлсірету үшін қауымнан[†] шығарып, шайтанның қолына тапсырыңдар.[*] Осылай ол теріс жолынан қайтып, жаны Иеміз қайта оралатын күні құтқарылсын.

6Мақтанғандарың еш дұрыс емес. «Азғана ашытқы бүкіл қамырды ашытады»[*] дегенді білмейсіңдер ме? 7«Ескі ашытқыдай» (күнә[†] атаулыны) араларыңнан шығарып тастаңдар! Сонда «жаңа қамырдай» рухани[†] таза боласыңдар.[*] Өйткені Құтқарылу мейрамына[†] құрбандыққа шалынған тоқтылар іспетті, Мәсіх біздер үшін өмірін құрбан етті. Сол арқылы сендер жаңа, пәк таза адам[†] болдыңдар.[*] 8Сондықтан да бұрынғы зұлым да сұрқия әдеттеріміздің «ескі ашытқысынан» арылып, қасиетті[†] өмір кешіп, адалдық пен ақиқаттың «тәтті нанының» дәмін татып, тойлайық!

9Өткендегі хатымда сендерге «Азғындармен араласпаңдар!» деп жазған болатынмын. 10Онда мен осы дүниелік[†] азғын, дүниеқоңыз, қарақшы немесе жалған тәңірлерге құлшылық етуші адамдарды ойлаған жоқпын. Әйтпесе бұ дүниеден түгелдей безіп кетуге тиіс болар едіңдер ғой. 11Алайда өзін сенімдегі бауырласпын деп атағанмен, азғын, дүниеқоңыз, жалған тәңірлерге құлшылық етуші, өсекші, маскүнем немесе алаяқ болып жүрген ешкіммен де араласпауларың керек. Мұндайлармен тіпті дастарқандас та болмаңдар.

12Қауымнан сырт адамдарды соттау біздің шаруамыз ба? Неге ішіндегілердің күнәларын тергемейсіңдер? 13Сыртта жүргендердің үкімін Құдай[†] шығарады. Ал өздерің «зұлымдық жасайтынды араларыңнан аластатыңдар!»[*]

#### 6


Сенушілердің сот алдындағы даулары

1Араларыңдағы кейбіреу бауырласымен бір даулы мәселе туралы келіспей қалғанда қалайша Құдай[†] алдында ақталмағандардың сотына жүгінуге дәті барады? Неге мәселені Құдай халқының алдына қоймасқа?[*] 2Болашақта[*] Құдай халқының адамзатқа билік айтатынын білмейсіңдер ме? Адамзатқа билік ететін өздерің болған соң, ұсақ-түйек даулы мәселелерді шешуге жарамайсыңдар ма? 3Біздердің періштелердің[†] үстінен де билік айтатынымызды білмейсіңдер ме? Сонда күнделікті өмір мәселелерін әлбетте шеше алуға тиіссіңдер! 4Бұлар жайлы дау-жанжал бола қалса, қауым[†] үшін елеусіздердің төрелігіне қалай жүгінесіңдер?[*] 5Сендерді ұялту үшін осылай деймін. Араларыңда бауырластарына төрелік айтатын бірде-бір парасатты адамның болмағаны ма? 6Қайта, бір бауырлас екіншісімен дауласып, тіпті сенбейтіндердің сотына жүгінеді екен.

7Бір-біріңмен таласқандарыңның өзі масқара! Одан да әділетсіздікке неге төзбеске, неге ақыларыңды жегізбеске?[*] 8Керісінше, сендер әділетсіздік жасап, өз бауырластарыңды тонайсыңдар!

9Әділетсіздердің Құдайдың Патшалығынан[†] орын алмайтынын білмейсіңдер ме? Алданбаңдар: азғындар, жалған тәңірлерге құлшылық етушілер, неке адалдығын бұзушылар, нәпсіқұмарлар, еркекжанды еркектер, 10ұрылар, дүниеқоңыздар, маскүнемдер, өсекшілер және тонаушылар үшін Құдайдың Патшалығында орын жоқ![*] 11Бұрын кейбіреулерің сондай болдыңдар. Алайда сендер күнәдан тазардыңдар; енді Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] атына сиынып Құдайымыздың Рухы арқылы Оның қасиетті[†] халқы[*] болып, ақталдыңдар.


Таза өмір сүріп, Құдайдың даңқын асыру

12Кейбіреулерің: «Не істесем де еріктімін», — дейсіңдер. Алайда бәрі бірдей тиімді емес. «Не істесем де еріктімін». Дегенмен өзімді құл ететін еш нәрсенің билігінде болмауым керек. 13«Тамақ асқазан үшін, ал асқазан тамақ үшін жаратылған».[*] Әлбетте! Құдай бір кезде екеуін де жоятын болады. Алайда адамның денесі нәпсі үшін емес, Иеміз үшін қызмет етуге тиіс, ал денеміздің қамын Иеміз ойлайды. 14Құдай Иемізді өлімнен қайта тірілтті, Ол біздің денемізді де Өзінің құдіретімен тірілтіп алмақ.[*] 15Денелеріңнің Мәсіхтің рухани[†] денесінің мүшелері екенін білмейсіңдер ме? Мәсіхтің бір мүшесін қайсыбір жезөкшенің дене мүшесі етіп қоюға бола ма? Жоқ, мүлдем болмайды! 16Әлде жезөкшемен жақындасқан кісінің онымен біртұтас болатынын білмейсіңдер ме? Себебі Тауратта «Екеуі біртұтас болады» делінген ғой.[*] 17Ал Иемізге қосылған адам[†] Оның Өзімен рухани біртұтас болады.[*]

18Азғындықтан аулақ болыңдар! «Барлық күнә[†] адам денесінен тысқары», — дейсіңдер. Бірақ адам азғындық арқылы өз денесіне күнә жасайды. 19Әлде денелеріңнің Киелі Рух[†] мекендейтін киелі үй екенін білмейсіңдер ме? Сендер Құдайдан қабылдаған Киелі Рух бойларыңнан орын алды. Енді өз меншіктерің емессіңдер, 20Иеміз сендерді үлкен құн төлеп, күнәнің құлдығынан азат етті. Ендеше денелеріңмен Құдайдың даңқын арттырыңдар![*]

#### 7


Некелесу мен үйленбеу жайында

1Ал енді маған жазғандарыңа тоқталайын. «Еркектердің әйелдерге жоламағаны жақсы» дейтіндерің бар екен. 2Ал азғындықтан сақтану үшін[*] әр еркектің өз әйелі, әр әйелдің өз күйеуі болсын. 3Күйеуі әйеліне, ал әйелі күйеуіне тиісті ықылас көрсетулері керек. 4Себебі әйелдің денесі өзінің ғана емес, күйеуінің де билігінде; дәл солай күйеуінің денесі өзінің ғана емес, әйелінің де билігінде. 5Егер біраз уақыт үздіксіз Құдайға сиынуға[*] алдын ала келісіп алған болмасаңдар, бір-біріңнен бас тартпаңдар! Содан кейін тағы бірге болыңдар, әйтпесе өздеріңе ие бола алмай, әзәзіл шайтанның азғыруына ерулерің мүмкін. 6Ал осы айтқаным бұйрық емес, рұқсат қана. 7Бәрінің өзім сияқты ұстамды, некесіз болғанын қалар едім. Бірақ әркімнің Құдай[†] сыйлаған өз дарыны бар; біреу былай болса, біреу олай.

8Үйленбегендер мен жесірлердің мен сияқты салт басты болып қала бергені жақсы деймін. 9Ал егер өздеріне ие бола алмаса, онда үйленсін. Себебі құмарлықтың отына күйіп-жанғанша, үйленгендері жақсы.

10Үйленгендерге мен ғана емес, Иеміздің Өзі: «Әйелі күйеуінен ажыраспасын!» — деп бұйырады.[*] 11Ал егер ажырасып кетсе, онда салт басты болып қала берсін, не күйеуімен қайта татулассын! Күйеулер де әйелдерінен ажыраспасын! 12Басқа жұптарға Иеміз емес, өзім[*] былай деймін: бір бауырласымыздың әйелі Мәсіхке[†] сенбейтін кісі болса және әйелі онымен бірге қалуға келіссе, онда ол ажыраспауға тиіс. 13Сол сияқты, сенуші әйелдің сенбейтін күйеуі онымен бірге қалуға келіссе, онда әйелдің де ажырасуына болмайды. 14Себебі сенбейтін еркек сенуші әйелінің арқасында және сенбейтін әйел сенуші күйеуінің арқасында Құдайдың қасиетті[†] әсерінің аясында болады. Әйтпесе балаларың құдайсыздардың балалары іспетті болар еді. Керісінше, олар да Құдайдың қасиетті әсерінің аясында. 15Алайда егер сенбейтін жұбайы ажырасқысы келсе, ажырассын. Мұндай жағдайда оның сенуші жұбайы некеде қалуға мәжбүр емес. Қайтсе де, Құдай бізді татулықта тұруға шақырған болатын. 16Мүмкін сен, әйел, күйеуіңді құтқарылуға алып келерсің немесе сен, күйеу, әйеліңді құтқарылуға әкелетін шығарсың, соны анық білмейсің ғой!


Құдай бұйырған тағдырды қабылдау туралы

17Тек әркімге Құдай Иеміз нені белгілеп,[†] оны неге шақырса, ол солай өмір сүре берсін! Осы ережені барлық қауымдарға[†] да айтамын. 18Кім Мәсіхтің жолына шақырылғаннан бұрын сүндеттелген болса, онысын жасырмасын. Ал бұған дейін сүндеттелмеген сенушілер сол рәсімнен өтпей-ақ қойсын.[*] 19Сүндеттелу не сүндеттелмеу маңызды емес, бастысы — Құдайдың өсиеттерін орындау.

20Әрқайсың сенімге шақырылған кезде кім болсаң, сол күйіңде қал! 21Құл болып шақырылдың ба, оныңа қысылма. Ал егер еркіндік алу мүмкіндігің болса, дұрысы, соны пайдалан.[*] 22Себебі Иеміз шақырған құл — «Иеміздің рухани[†] азат адамы»,[*] сол сияқты, Иеміз шақырған азат адам[†] — «Мәсіхтің құлы». 23Сендер үлкен құн төлеп, күнәнің құлдығынан азат етілдіңдер, енді «адамдардың құлы»[*] болып қалмаңдар! 24Бауырластарым, әрқайсың шақырылған кезде кім болсаң, сол күйіңде Құдаймен жүре бер.


Сенуші бойжеткендер мен жесірлерге қиын-қыстау кездегі ақыл-кеңес

25Бойжеткендерге қатысты Иеміздің маған берген бұйрығы жоқ. Бірақ Оның рақымымен сенімді қызметшісі болдым, сол ретінде пікірімді білдіремін: 26болып жатқан ауыр жағдайларға байланысты әркім күйі қандай болса, сол күйінде қала бергені жақсы деп ойлаймын. 27Бір әйелге басың байланған болса, онымен қатынасыңды үзуге ұмтылма! Салт басты болсаң, әйел іздеме! 28Ал егер үйленсең, мұның күнә[†] емес. Бойжеткен тұрмысқа шықса, ол да күнә емес. Бірақ үйленгендер өмірлерінде көп ауыртпалық көреді, сендер соны көрмесеңдер екен деймін.

29Менің айтайын дегенім мынау, бауырластарым: осы заманның ақыры таяп қалды.[*] Сондықтан бұдан былай әйелі барлар үйленбегендей, 30жоқтау айтып жүргендер жоқтамағандай, шаттанып жүргендер қуанбағандай, ал дүние-мүлік сатып алғандар меншігі жоқ іспетті Құдайға қызмет ете берсін! 31Осы дүниенің[†] қам-қарекетін жасап жүргендер оған тым беріліп кетпесін! Себебі дүниенің қазіргі қалпы жуырда сап болып, жойылады.

32Жалпы, сендерді уайым-қайғы[†] баспаса екен деймін. Үйленбеген ер адам Иемізге ұнауға ұмтылып, Оның ісінің қамын ойлайды. 33Ал үйленген ер адам жұбайының көңілін табуға тырысып, осы дүниелік істердің қамын жейді. Содан ол екіойлы болып жүреді.[*] 34Сол сияқты, үйленбеген әйел мен қыз Иеміздің істерінің қамын ойлай отырып, жан-тәнімен Оған берілмек. Ал тұрмысқа шыққан әйел күйеуіне ұнауға тырысып, осы дүниелік істердің қамын жейді. 35Сендерге бұғау салғым келмейді, қайта, игіліктерің үшін, сендер ұдайы әрі кедергісіз Жаратқан Иемізге[†] бағышталып дұрыс өмір сүрсеңдер екен деп, осыны айтып отырмын.

36Ал егер біреу бойжетіп қалған қызымды ұзатпай қартайтып қойсам, бұным дұрыс болмас деп ойлап оның тұрмысқа шығуын қажет деп тапса, ол қалағанын істесін. Онысы күнә емес, қызы күйеуге шықсын.[*] 37Алайда кім ешбір қожайын мен сыртқы ықпалдың күштеуінсіз берік шешімге келсе, яғни өз еркімен іс-әрекет жасай алып, қызымды ұзатпаймын деген байламға тоқтаса, онысы дұрыс.[*] 38Сонымен, бойжетіп қалған қызын ұзатқан дұрыс істейді, ал ұзатпайтын одан бетер дұрыс істейді.[*]

39Некедегі әйел күйеуінің көзі тірісінде оған басы байлаулы. Күйеуі өлсе, кімге тием десе де өз еркі,[*] тек екеуі де Иемізбен тығыз байланыста тұрсын.[*] 40Ал ең қолайлысы қайтадан тұрмыс құрмау. Бұл өз пікірім, ал мені де Құдайдың Рухы[†] жетелейді деп ойлаймын.

#### 8


Бауырын азғырмау үшін өз еркінен бас тарту

1Енді жалған тәңірлерге ұсынылған тағамдарға[*] тоқталсам: «Бәрімізде біліктілік[*] бар», мұны білеміз. Бірақ «біліктілік» мақтаншақ етеді, ал «сүйіспеншілік» сенімді жетілдіреді. 2Өзін сондай біліктімін деп есептейтін кісі қажетті біліктілікке әлі де ие болған жоқ. 3Ал Құдай[†] Өзін сүйгенді жақсы біледі.[*]

4Ал енді, жалған тәңірлерге ұсынылған тағамдарды ішіп-жеуге келсек, біз сондай тәңірлердің күллі әлемде шынымен жоқ екенін және жалғыз Құдайдан басқа еш құдайдың жоқ екенін білеміз. 5Кейбіреулердің ойынша көкте де, жерде де «құдай» делінгендер бар; сол адамдар көп «құдайлар» мен «иелеріне» құлшылық етеді. 6Бірақ біз бәрінің бастауы болған бір ғана Құдай Әкені танимыз, Ол үшін өмір сүрудеміз; сондай-ақ, жалғыз Иеміз — Иса[†] Мәсіхті[†] де танимыз: күллі әлем де, өзіміз де Сол арқылы пайда болдық.[*]

7Алайда сенушілердің барлығы бірдей мұны біле бермейді. Бұрын жалған тәңірлерге құлшылық еткен кейбіреулері күні бүгінге дейін осындай тағамды жегенде оны тәңірлерге арналған деп есептейді. Бұларының дұрыс-бұрыстығына дүдәмал ар-ұждандары[†] осылай арамданады. 8Құдайға деген қарым-қатынасымызға біздің жеген тамағымыздың қатысы жоқ; оны не жейік, не жемейік, бұдан Құдай алдында жаман да, жақсы да болмаймыз.

9Дегенмен байқаңдар, бұл еркіндіктерің сенімі әлсіздерді күнәға азғырмасын! 10Мысалы, ар-ұжданы әлсіз біреу «сондай білікті» сенің жалған тәңірдің ғибадатханасында[†] тамақ ішіп отырғаныңды көрді делік. Бұл оны сол тәңірлерге арналған тағамдарды жеуге батылдандырмай ма? 11Осылай әлсіз адам[†], яғни өз бауырласың, сенің «біліктілігіңе» бола тура жолдан адасып, рухани[†] жойылып кетеді. Ал Мәсіх ол үшін де жанын құрбан етті! 12Міне, осылайша бауырластарыңның әлсіз ар-ұждандарын жарақаттап, оларға қарсы күнә[†] жасауыңмен Мәсіхке қарсы да күнә жасайсың.[*] 13Сондықтан, егер жейтін тамағым бауырласымды күнәға азғырса, онда мен оны күнәдан сақтау үшін бұдан былай ешқашан да (базардан алынған) етті[*] жемейтін боламын.

#### 9


Елшілердің құқықтары

1Мен ерікті емеспін бе? Елші[†] емеспін бе? Иеміз Исаны өз көзіммен көрдім емес пе?[*] Сендер Иеміз үшін еткен еңбегімнің жемісі емессіңдер ме? 2Мен басқалар үшін елші болмаған күнде де сендерге жіберілген елші екенім сөзсіз. Менің Иеміздің елшісі екендігімнің дәлелі сендерсіңдер.[*] 3Өзімді айыптағандардан осылайша қорғанамын.

4Еңбегіміз үшін ішіп-жейтін тамақ алуға еркіміз жоқ па? 5Сондай-ақ, басқа елшілер, Иеміздің туған бауырлары[*] және Кефа (Петір) сияқты біздің де сенуші әйелге үйленіп, оны сапарға шыққанда ертіп жүруге хақымыз жоқ па? 6Әлде Барнаба екеуіміздің ғана кәдімгі жұмысты жасамай-ақ қызмет етіп күн көруге[*] еркіміз жоқ па? 7Қай жауынгер өз жалақысын өзі төлейді? Қай бағбан жүзімдік егіп, жемісін жемейді? Қай малшы мал бағып, сүтін ішпейді? 8Бұл адамдардың салты ғана ма? Құдайдың заңы да осылай дейді емес пе? 9Мұса арқылы берілген Таурат заңында:[†] «Астық бастырып жүрген өгіздің аузын бума», — деп жазылған ғой.[*] Құдай[†] бұл жерде өгіздерді ғана ойлап тұр ма, 10әлде осы айтқаны бізге де тікелей қатысты ма? Әрине, ол біз үшін де жазылған. Жер жыртушы да, астық бастырушы да еңбек етіп, өнімнен тиісті үлесімді алармын деп үміттенуі дұрыс. 11Біз жүректеріңе рухани[†] игілік — Ізгі хабардың тұқымын септік; енді соның «өнімі» ретінде бұ дүниелік игіліктеріңнен қабылдасақ, сол тым көп болар ма еді? 12Басқалардың бұған хақы болса, біз одан бетер қақылы емеспіз бе?

Алайда осындай хақымыз бола тұра, оны пайдаланған емеспіз. Қайта, біз Мәсіх[†] туралы Ізгі хабардың таралуына кедергі жасамау үшін әр түрлі қиыншылықтарға шыдап келеміз. 13Ғибадатханада[†] қызмет етушілердің сол жерден тамағын асырап отырғандарын білмейсіңдер ме? Олар шалған малдардың етін құрбандық үстеліне[†] салғанда одан өз үлестерін алады ғой. 14Сол сияқты, Иеміз Ізгі хабарды уағыздаушылардың осы қызметтерімен күндерін көруіне әмір еткен.[*]


Елшінің адамдарды құтқаруға өзін жан-тәнімен бағыштауы

15Бірақ мен бұл құқықтарымның бірде-біреуін қолданған емеспін. Қазір де осыларды сендерден бір нәрсе алу мақсатында жазып отырған жоқпын. Әділ мақтанышымды ешкімнің құр сөзге айналдыруына жол бермеймін, одан да аштан өлгенім артық! 16Ал Ізгі хабарды уағыздап жүргенімнің өзі мақтануыма себеп бола алмайды, ол борышты міндетім: Ізгі хабарды уағыздамасам, қасіретке қалар едім. 17Егер оны өз еркіммен істесем, еңбегімнің ақысын күтер едім; бірақ еріксіз істегендіктен, оны сеніп тапсырылған міндетім ретінде орындап жүрмін. 18Сонымен, менің алар сыйым қайсы? Уағыздауымда құқықтарымды қолданбай, Ізгі хабарды тегін таратуым — алар сыйым, міне, осы.

19Мен бүкіл адамдардан тәуелсіз болсам да, олардың барынша көбін Мәсіхтің жолына түсіру үшін өзімді барлығының құлы еттім: 20яһудилерді сол жолға түсіру үшін араларында яһуди сияқты өмір сүремін; Таурат заңына бағынған оларды Мәсіхке әкелу үшін, өзім Тауратқа бағынышты болмасам да, араларында Тауратқа бағынатындай жүріп-тұрамын. 21Таурат заңын білмейтін басқа халықтарды Мәсіхке әкелу үшін Тауратты білмейтіндей араларында өмір сүремін. Бұл, Құдайдың заңынсыз жүремін деген сөз емес, шынында мен Мәсіхтің өсиеттеріне мойынсұнып келемін. 22Сенімі әлсіздерді[*] әкелу үшін соларға ұқсап өмір сүремін. Әр түрлі адамдар арасында оларға бейімделудемін. Осылай мен ең болмағанда[*] бірсыпырасын құтқаруға ұмтыламын. 23Осының бәрін Ізгі хабардың таралуы үшін істеп жүрмін, содан мен оның игілігінен үлесімді алатын боламын.

24Жарысқа түскен жүйріктердің бәрі жүгіріп, біреуі ғана жүлдеге ие болатынын білесіңдер. Сендер де «жүлдеге» ие болатындай Мәсіхтің жолымен «жүгіріңдер»! 25Әрбір жарыскер барлық жағынан қатаң ұстамдылық танытады. Оның алғысы келетіні — кейінірек солып қалатын гүлдестесі[*] ғана, ал біздің алатынымыз — мәңгі солмайтын «жеңіс тәжі»! 26Сондықтан мен мақсатсыз жүгіріп жүрген жоқпын, жұдырығымен ауаны босқа ұрған боксшы сияқты да емеспін. 27Қайта, басқаларды рухани күреске шақырған мен «жүлде» бөліскенде құр алақан қалмау үшін,[*] тәнімді ауыртпалықтарға душар еткізіп, өзіме бағындырып жатырмын.

#### 10


Исраилдің тарихынан алатын сабақтар

1Бауырластарым, сендерді төмендегілер туралы хабарсыз қалдырғым келмейді: халқымыздың күллі ата-бабалары Мысырдан шыққан кезде нұрлы бұлттың жетелеуімен жүріп, бәрі де теңізден өтіп шығып, Тәңір Иенің құдіретін көрді. 2Олардың барлығы да Мұсаның соңынан ергендер ретінде бұлтта және теңізде шомылдыру рәсімінен[†] өткендей болды. 3Барлығы да Құдай[†] кереметпен[†] берген бірдей тағам[*] жеп, 4бірдей сусын ішті. Себебі олар Құдай қамтамасыз етіп, өздерімен бірге жүріп отырған «жартастан» сусындайтын.[*] Ал ол «жартас» Мәсіхтің[†] Өзі болатын. 5Алайда олардың басым көпшілігі Құдайға жақпай, айдалада құрып кетті.[*] 6Міне, осы оқиғалар бізді ата-бабаларымыздай жамандыққа құмар болудан сақтандырып, үлгі болып тұр: 7солардың кейбіреулері іспетті жалған тәңірге құлшылық етпеңдер! Бұл туралы (Тауратта): «халық жайғасып отырып, құрбандықтан ішіп-жеді; біраздан кейін азғын ойындар ойнау үшін орындарынан тұрды» деп жазылған.[*]

8Ата-бабаларымыздың кейбіреулері секілді азғындыққа түспейік! Сол кінәлары үшін олардың жиырма үш мыңы бір күнде өлді.[*] 9Солардың тағы кейбіреулеріндей Иеміз Мәсіхтің төзімділігін еркінсіп сынамайық! Жыландар оларды сол үшін шағып өлтірді.[*] 10Кейбіреулері сияқты Құдайға қарсы күңкілдей бермеңдер! Соның жазасы ретінде құртушы періште[†] оларды өлтіріп кетті.[*] 11Ата-бабаларымыздың бастарынан кешкендері өзгелерге үлгі болып, бізге ескерту ретінде жазылып қалдырылды. Себебі осы заманның соңғы кезеңінде[*] өмір сүрудеміз.

12Сондықтан өзін «сенімімде берік тұрмын» деп санайтын әркім күнәға батудан сақ болсын! 13Сендер әлі күнге дейін қатты сыналған жоқсыңдар, еліктірген жағдайлар әдетте адамдардың бастарына түсіп жүргендегідей ғана болып келді. Ал Құдай Өзінің уәдесіне берік: Ол төзімдеріңнен артық сыналуларыңа жол бермейді. Еліктірілген кездеріңде соған шыдауға күш-қуат беріп, құтылып шығудың лайықты жолымен қамтамасыз етеді.[*]


Иемізге және жалған тәңірлерге табынудың бір-бірімен сыйыспауы

14Сондықтан, сүйікті бауырластарым, жалған тәңірлерге құлшылық етуден аулақ жүріңдер! 15Енді айтатынымды парасаттылар ретінде пайымдап, ақылға салыңдар. 16Біз Иеміздің құрбандығын еске алып «шүкірлік тостағанынан» ішкенде, Мәсіхтің төгілген қанының игілігінен үлес алғанымызды білдіреміз, солай емес пе? Нанды үзіп жегенде, құрбан болған Мәсіхтің денесінің игілігінен үлес алғанымызды білдіреміз емес пе?[*] 17Нан біреу болғандай, біз — көпшілік те біртұтас рухани[†] денеміз. Себебі бәріміздің жейтініміз бір нан.

18Исраил халқының ескі дәстүріне назар аударыңдар: құрбандықтан жегендер құрбандық үстелімен[†][*] байланыста емес пе? 19Осылай дегенде «расында тәңірлер бар, оларға арналған құрбандықтардың шынайы мәні де бар» деп айтпақпын ба? 20Жоқ, олай емес. Алайда басқа ұлт адамдары сол құрбандықтарын Құдайға емес, жындарға[*] бағыштайды. Ал сендердің жындармен байланыста болғандарыңды қаламаймын. 21Иеміздің де, жындардың да тостағандарынан бірдей іше алмайсыңдар! Сол сияқты, Иеміздің және жындардың да дастарқандарына бірдей қатысуларыңа болмайды! 22Әлде Иеміздің қызғанышын қоздырып, өзімізді Одан күштірекпіз деп ойлаймыз ба?


Сенушінің еркіндігі әрі бауырының мүддесін ойлауы

23«Бәрін істеуге болады», — дейсіңдер. Бірақ бәрі бірдей тиімді емес. «Бәрін істеуге болады». — Бірақ бәрі бірдей сенімдеріңді жетілдірмейді. 24Әркім жеке басының емес, басқаның мүддесін ойлауы керек.[*]

25Базарда сатылатын еттің бәрін құрбандыққа шалынғандығы жайлы еш сұрақ қоймай ар-ұждан[†] алдында қысылмай-ақ, жеулеріңе болады. 26Себебі «жер жүзі мен ондағының бәрі Жаратқандікі».[*] 27Сол сияқты, егер Құдайға сенбейтін біреу дәмге шақырып, онысын құп алсаңдар, онда еш сұрақ қоймай ар-ұждан алдында қысылмай-ақ, жей беріңдер. 28Дегенмен, егер қайсыбіреу сендерге: «Бұл — бір тәңірге арналған құрбандықтың еті», — десе, осыны айтқан адамға бола әрі ар-ұжданға бола сол етті жемеңдер. 29Мұнда сендердің емес, сол кісінің ар-ұжданын айтып тұрмын. Ал басқа біреудің ар-ұжданы менің еркіндігіме төрелік ете ала ма? 30Мен шүкірлік етіп, дәм татсам, қалайша басқа біреу мені шүкірлік еткен тағамыма бола даттамақшы?

31Басты қағида мынау: не ішіп-жесеңдер де, не істесеңдер де, бәрін Құдайды дәріптеу үшін істеңдер![*] 32Яһудилердің де, басқа ұлт адамдарының да, Құдайдың қауымының[†] да сенімдеріне нұқсан келтірмеңдер! 33Мен де бәріне қай жағынан да ұнамды болуға тырысып, жеке басымның емес, көпшіліктің мүдделерін ойлаймын. Мұны олардың құтқарылуы үшін істеймін.


#### 11

1Менің Мәсіхтен[†] үлгі алғанымдай, сендер де менен үлгі алыңдар!


Қауым жиналысында әдеп сақтау туралы

2Ұдайы мені ойлап, өздеріңе тапсырған ілімдерді дәл сол күйінде ұстанып жүргендерің үшін сендерді мақтаймын.

3Енді мынаны да білулеріңді қалаймын: әрбір еркектің басы — Мәсіх, әйелдің басы — күйеуі, ал Мәсіхтің басы — Құдай[†].[*] 4Солай болғандықтан, ер адам[†] Құдайға сиынған немесе Оның хабарын жеткізген[*] кезде басын жапса, өз басын (яғни Мәсіхті) құрметтемегені. 5Ал Құдайға сиынған немесе Оның хабарын жеткізген кезінде жалаң бас тұрған әйел өз басын (яғни күйеуін) құрметтемегені. Бұл, шашын тақырлап алып тастағанымен бірдей. 6Себебі бір әйел басын жапқысы келмесе, онда неге шашын қиып тастамасқа?[*] Ал егер әйелдің шашын қиып немесе басын тақырлап тастағаны ұят болса, онда ол басын жапсын.

7Сонымен ер адам басын жаппау керек: ол Құдайға рухани[†] жағынан ұқсас жаратылып, Оның ұлылығын бейнелейді. Әйел болса, күйеуінің ұлылығын бейнелейді. 8Себебі еркек әйелден емес, қайта, алғашқы әйел еркектің сүйегінен жасалды. 9Сондай-ақ еркек әйелге бола емес, әйел еркекке бола жаратылды.[*] 10Сондықтан әйел өкілеттігінің белгісі[†] ретінде басын жауып, періштелер[†] назар аударатын тәртіпті сақтауы керек.[*] 11Дегенмен Иемізбен байланысымызда әйел еркектен, еркек әйелден тәуелсіз емес. 12Алғашқы әйел еркектің сүйегінен жаратылса да, еркек әйелден туады, ал екеуін де жаратқан — Құдай.

13Өздерің пайымдап, ақылға салыңдаршы: әйелдің басын жаппай Құдайға сиынуы әдепке жата ма? 14Табиғи түйсіктеріңнің өзі сендерді ұзын шаш еркек үшін ұят екенін үйретпей ме? 15Ал әйел үшін шашын өсіру оның мақтанышы емес пе? Ұзын шашы әйелге басын жабатын жамылғы ретінде берілген. 16Егер де біреу бұл туралы айтысқысы келсе, бізде де, Құдайдың өзге қауымдарында[†] да мұндай салт жоқ.


Иеміздің құрбандығын еске алатын ас

17Төмендегі нұсқауларымда сендерді мақтай алмаймын, себебі жиындарыңның пайдасынан гөрі зияны көп. 18Біріншіден, араларыңда жікке бөлінудің бар екені туралы хабар алдым, бұның ішінара болса да рас екеніне сенемін! 19Ал сендердің қайсыларыңның сенімді екендіктеріңді[*] анықтау үшін пікір алалығы да қажет. 20Алайда сендер жиналған кезде шын мәнінде Иеміздің асын[*] жемейді екенсіңдер. 21Әркім өзінің тамағын басқалардан бұрын ішуге асығып, қайсыбіреу аш қалып, басқасы мас болады екен. 22Ішіп-жеуге өз үйлерің бар емес пе? Немесе Құдайдың қауымын менсінбей, түгі жоқтарды ұятқа қалдырғыларың келе ме? Енді сендерге не десем екен? Осы үшін мақтайын ба? Әрине, мақтамаймын!


23Мынаны мен Иеміздің Өзінен қабылдап, сендерге де айтып тапсырдым: Иеміз Иса[†] ұсталып берілер түні нанды алып, 24шүкірлік етті де, үзіп беріп, былай деді: «Бұл — сендер үшін құрбан болмақ денем.[*] Мені естеріңе түсіру үшін осылай істеңдер!» 25Сондай-ақ, кешкі астан кейін тостағанды да алып: «Мына тостаған — төгілмек қаныммен бекітілетін Жаңа Келісім.[†][*] Одан ішкен сайын Мені естеріңе түсіру үшін осылай істеңдер!» — деді. 26Сендер осылай нан жеп, тостағаннан ішкен сайын, Иеміз қайтып келгенше, Оның құрбандық өлімін жариялай бересіңдер.

27Сондықтан, кімде-кім лайықсыз түрде Иеміздің нанын жеп, тостағанынан ішсе, сол Иеміздің денесі мен қанына қарсы күнә[†] жасайды. 28Әркім нанды жеп, тостағаннан ішпес бұрын өзін сынасын;[*] 29егер лайықсыз түрде нан жеп, тостағаннан ішіп, Иеміздің денесіне[*] тиісті құрмет көрсетпесе, онда ол өзіне Құдайдың үкімін шығартады. 30Сондықтан да сендердің көбің әлсіз де аурусыңдар, біразың қайтыс болдыңдар. 31Егер алдымен өзімізді-өзіміз сынасақ, Құдайдың жазасына ілікпес едік. 32Ал бізге күнәкар дүниемен бірге қияметте[†] үкім шығармас үшін Тәңір Иеміз бізді қазірдің өзінде тексеріп, жазалауда.[*]

33Сонымен, бауырластар, Иеміздің асына бас қосқанда бәрі жиналғанша күтіңдер! 34Кімнің қарны ашса, сол үйінен тамақтанып келсін, әйтпесе жиналғанда Құдайдың жазасына ілігіп қаласыңдар. Ал басқа нәрселер туралы өздеріңе барған кезімде нұсқау бермекпін.

#### 12


Құдайдың Рухы қауымға сыйлайтын алуан түрлі дарындар

1Енді рухани[†] дарындарға тоқталайын, қымбатты бауырластар, сендердің бұларды дұрыс түсінбегендеріңді қаламаймын. 2Өздерің білесіңдер: әлі де Құдайға мойынсұнбаған кездеріңде сендерді біреу жетелегендей, үндемейтін «тәңір» бейнелеріне құлшылық етудің әр түрлі жолдарымен азғырылдыңдар. 3Сондықтан сендерге айтамын: Құдайдың Рухына[†] кенелген ешбір адам[†] «Исаны қарғыс атсын» дей алмайды, әрі Киелі Рухтың жетелеуінсіз ешкім де «Иса[†] — Жаратқан Ие»[†] деп шын жүректен мойындай алмайды.[*]

4Алуан түрлі дарындар бар, бірақ оларды сыйлайтын Киелі Рух Біреу-ақ. 5Түрлі қызметтер де бар, ал біздің қызмет ететін Тәңір Иеміз Біреу. 6Әрекеттер де алуан түрлі, бірақ олар арқылы сендердің барлығыңда әрекет ететін Құдай[†] Біреу. 7Ол өз Рухының өмірлеріңде бар екенін әрқайсыңа бәрінің игілігі үшін көрсетеді. 8Кейбіреуге Киелі Рухтан даналық сөз, ал басқасына дәл сол Рухтан білімге толы сөз беріледі. 9Киелі Рух кейбіреуге ерекше сенім дарытса, сол Рух[†] тағы біреуге сауықтыру дарынын береді. 10Ол біреуге кереметтер[†] жасауды, өзгесіне Құдайдың хабарын жеткізуді,[†] ал басқа біреуіне рухтардың түрлерін ажырата білуді, келесіге түрлі бөтен тілдерде[*] сөйлеуді, ал тағы біреуге соларды түсіндіруді сыйлайды. 11Бұлардың бәрін де дәл сол Киелі Рух істейді. Ол дарындарды Өзінің қалауынша әркімге жекелеп үлестіріп береді.


Қауым: көп мүшеден тұратын біртұтас рухани дене

12Көптеген мүшелері болса да адамның денесі біреу, әрі мүшелері қаншама көп болғанмен тұтас бір денені құрайды: Мәсіхтің[†] рухани денесімен де дәл солай. 13Себебі яһуди не басқа ұлттың адамы, құл немесе ерікті болайық, бәріміз бір Киелі Рух арқылы біртұтас рухани денеге енгізілдік.[*] Барлығымыз да сол бір Киелі Рухқа кенелдік.[*]

14Дене бір ғана емес, көп мүшелерден тұрады. 15Егер аяқ: «мен қол еместіктен денеге жатпаймын» десе, ол бәрібір оған жатпай ма? 16Әлде құлақ: «мен көз еместіктен дененің мүшесі емеспін» десе, ол бәрібір сондай емес пе? 17Егер бүкіл дене көз болса, онда ол қалай ести алар еді? Яки бүкіл дене есту сезімінен тұрса, қалай иіс сезе алар еді? 18Іс жүзінде Құдай дене мүшелерінің әрқайсысын Өзінің қалауы бойынша орналастырған. 19Барлығы бір-ақ мүше болса, дене болмас еді. 20Шынында көп мүшелері бар, бірақ дене біреу.

21Сондықтан көз қолға: «Маған керегің жоқ» дей алмайды; бастың да аяққа: «Маған қажетсізсің» деуі мүмкін емес. 22Керісінше, дененің әлсіздеу болып көрінетін мүшелері өте қажет. 23Азырақ құрметті деп санаған мүшелерімізді көбірек қамқорлап, 24көріксіз мүшелерімізді ерекше назармен жауып қоямыз. Ал көріктілеріне соның қажеті де жоқ.

Осылай Құдай денені құрметі аздау мүшелерін көбірек қамқорлайтындай етіп құрастырды. 25Ондағы мақсаты: денеде жікке бөліну болмай, бүкіл мүшелері өзара бірдей қамқорлық көрсетсін дегені. 26Сондықтан бір мүше ауырса, бәрі бірге ауырады, бір мүше дәріптелсе, соған барлығы да қуанады.

27Сонымен сендер бірігіп Мәсіхтің рухани денесі, ал жеке дара оның бір мүшесісіңдер. 28Құдай қауымда[†] кейбіреулерді, біріншіден, елшілер, екіншіден, Өзінің хабарын жеткізушілер, үшіншіден, тәлім берушілер[*] етіп қойды; Ол, сондай-ақ, кейбіреулерге кереметтер жасайтын құдірет, әрі ауруларды сауықтыратын, көмек көрсететін, ұйымдастырып басқаратын және түрлі бөтен тілдерде сөйлейтін дарындар да сыйлады. 29Бәрі бірдей елші[†], Құдайдың хабарын жеткізуші, тәлім беруші немесе керемет істер жасаушы ма? 30Барлығының ауруларды сауықтыратын дарыны бар ма? Бәрі де бөтен тілдерде сөйлеп, немесе айтылғандарды түсіндіріп жүр ме? Жоқ. 31Ал сендер бәрің де ең пайдалы дарындарға ие болуға ұмтылыңдар![*]

Енді мен барлығынан да асып түсетін жолды көрсетемін:


#### 13


Сүйіспеншілік туралы толғау

1Мен адамдардың түрлі тілдерінде

Және періштелердің[†] тілдерінде
Жатық та мүдірмей сөйлей білсем де,
Бірақ егер сүйіспеншілігім болмаса,
Сөздерім сыңғырлаған қоңырауға
Әрі шылдырлаған асатаяққа[*]
Ұқсап мәнсіз боп қалады сонда.
2Мен Құдайдың хабарларын жеткізсем,
Күллі құпия-сырларды да білсем,
Әр түрлі білімді иемденсем,
Тау қозғайтындай сенімге кенелсем,[*]
Бірақ егер сүйіспеншілігім болмаса,
Түкке де тұрмаймын мен онда.
3Егер үлестірсем бар байлығымды
Бейшара жарлы-жақыбайларға,
Тіпті құрбан қылсам да жанымды,
Тәнімді қисам отқа жағуға,
Бірақ егер сүйіспеншілігім болмаса,
Маған келер пайда жоқ бұдан да.


4Сүйіспеншілік шыдамды да қайырымды,
Еш қызғанбайды, мақтанбайды, паңданбайды,
5Әдепсіз, өзімшіл, ашушаң да болмайды,
Ол көрген жәбірін есінде сақтамайды,[*]
6Әділетсіздікті еш құптамайды,
Қайта, ол ақиқатқа сүйсінеді,
7Дәйім қорған болып, ұдайы сенеді,
Үмітін еш үзбей, бәріне шыдайды.
8Сүйіспеншілік ешқашан сарқылмайды.


Құдайдың хабарын жеткізу[†] тоқталар,
Бөтен тілдерде сөйлеу[*] де сарқылар,
Білім дарыны да кейін доғарылар.
9Себебі біздің біліміміз жетіспейді,
Құдайдың хабарын жеткізуіміз шектеулі,
10Алайда жетілгендік келген кезде
Шектеулінің барлығы да бітеді.


11Бала кезімде балаша сөйлейтінмін,
Балаша ойлап, балаша пайымдадым.
Бірақ та ержеткеннен кейін мен
Қол үздім балалық қасиеттерден.
12Сол сияқты, біздің қазір көргеніміз
Айнадағы көмескі бейне іспетті,
Ал болашақта[*] бетпе-бет анық көреміз.
Қазіргі білетінім тек қана шектеулі,
Ал Құдайдың мені толық білетіні секілді,
Бәрін де толықтай білемін сол кезде.


13Сонымен сенім, үміт, сүйіспеншілік:
Осы үшеуі әрқашан да қалады.
Ал солардың ішінде сүйіспеншілік
Мәңгі бақи ең бастысы болады.

#### 14


Рухани дарындар туралы қосымша нұсқаулар

1Сүйіспеншіліктің жолын қуыңдар! Рухани[†] дарындарға, әсіресе Құдайдың хабарын жеткізу[†] дарынына,[*] ие болуға ұмтылыңдар! 2Бөтен тілде сөйлейтін кісі адамдарға емес, Құдайға арнап сөйлеп, ешкім оны түсінбейді. Ол өз рухымен[*] құпияларды айтады. 3Ал Құдайдың хабарын жеткізуші адамдарға арнап сөйлеп, оларды нығайтып, жігерлендіріп, жұбатады. 4Кім бөтен тілде сөйлесе, сол өз сенімін нығайтады, ал кім Құдайдың хабарын уағыздаса, сол қауымды[†] нығайтады. 5Мен сендердің бәріңнің де бөтен тілдерде сөйлегендеріңді, бірақ одан гөрі Құдайдың хабарын уағыздағандарыңды қалар едім. Сол жерде бөтен тілде айтылғандарды түсіндіріп, осылай қауымның нығаюына көмегін тигізетін біреу болмаса, онда бөтен тілде сөйлейтіннен гөрі Құдайдың хабарын жеткізушінің пайдасы әлдеқайда зор.

6Бауырластарым, мен сендерге келіп, алдарыңда бөтен тілде сөйлей берсем, бірақ не Құдай[†] ашқан құпия, не білім, не Құдайдың хабары,[*] не тәлім арқылы түсінік бермесем, онда сендерге менен қандай пайда? 7Мысалы, жансыз күй аспаптары[†] — сыбызғы не жетіген анық дыбыс шығармаса, қандай күйдің ойналғанын қайдан білеміз? 8Егер керней белгілі[†] әуенді тартпаса, кім шайқасқа дайындалмақ? 9Дәл сол сияқты, сендер өз тілдеріңде Құдайдың хабарын түсінікті қылып айтпасаңдар, тыңдаушылар не туралы айтқандарыңды қайдан білмек? Сөздеріңнің желмен ұшып кеткені ғой.

10Дүниеде қаншама көп тілдер[*] бар, ал олардың ешқайсысы да мәнсіз емес. 11Бірақ егер бөтен тілдің мағынасын білмесем, онда мен оны сөйлеген адам[†] үшін, ал ол мен үшін жат жерліктей болып сөйлесе алмаймыз. 12Сендермен де сол сияқты болып тұр: Киелі Рухтың[†] дарындарына ие болуға ұмтылудасыңдар. Ендеше қауымды рухани жетілдіретін дарындарды бәрінен көбірек пайдаланыңдар!

13Сол себепті бөтен тілде сөйлейтін адам соны түсіндіретін дарынды да Құдайдан сұрасын! 14Егер Оған бөтен тілде сиынсам, онда рухым сиынғанмен, ақыл-санам бұған қатыса алмайды. 15Сонда не істеуіміз керек? Мен рухыммен де, санаммен де Құдайға сиынамын, рухыммен де, санаммен де мадақтау жырларын айтамын.[*] 16Ал егер рухыңмен ғана шүкірлік етсең, онда соны ұғынбайтындардың[*] орнында отырған кез келген кісі ризашылық білдіргеніңді «аумин»[†] деп қуаттай алмайды. Себебі ол не айтып тұрғаныңды ұқпайды. 17Сен қаншама жақсы ризашылық білдірсең де, әлгі адамның рухани жетілуіне көмектеспейсің.

18Мен өзім бөтен тілде сендердің әрқайсыңнан да көбірек сөйлеймін, бұл үшін Құдайыма шүкірлік етемін. 19Алайда мен қауымның алдында бөтен тілде он мың сөз айтқанша, санаммен тәлім беретін бес сөз айтуды қалаймын.

20Бауырластарым, ақыл тоқтатпаған баладай болмаңдар! Жамандық істеуге келгенде, сәбидей кінәратсыз, бірақ ұғынуға келгенде ересектей кемелді болыңдар! 21Киелі[†] жазбада[*] Жаратқан Иенің[†] мынадай сөздері бар: Осы халыққа арнап бөтен тілдерде сөйлетіп, жат жерліктердің тілдерімен үн қатамын. Бірақ бұлай да олар Мені тыңдамайтын болады![*]

22Сонымен, бөтен тілде сөйлеу сенушілерге емес, сенбейтіндерге Құдайдың құдіретін көрсетеді.[*] Ал Оның хабарын жеткізу сенбейтіндерге емес, сенушілерге көмектесу үшін берілді. 23Мысалы, егер бүкіл қауым бас қосып, бәрі бөтен тілдерде сөйлегенде, мұны ұғынбайтындар[*] немесе сенбейтіндер сол жерге келсе, олар сендерді естері ауысыпты демей ме? 24Бірақ жиналғандардың барлығы Құдайдың хабарларын жеткізген кезде сенбейтін не ұғынбайтын біреу кірсе, бәрінен естіп тұрғаны оның күнәсін әшкерелеп, тергейді, 25әрі жүрек түкпіріндегі құпиялары ашылады. Сонда ол Құдай алдында бас ұра ғибадат етіп: «Шынымен араларыңда Құдай бар!» деп мойындайтын болады.


Қауым жиналысындағы тәртіп

26Бауырластарым, сонда не? Сендер жиналғанда әрқайсың бір рухани жыр, тәлім немесе Құдай ашып білдірген құпияны айтып бересіңдер, біреуің бөтен тілде сөйлеп, біреуің соның мәнін түсіндіресіңдер: бәрі де қауымның жетілуі үшін пайдалы болсын.

27Бөтен тілде сөйлейтіндер болса, екеуі, көп дегенде үшеуі ғана және бірінен соң бірі сөйлеп, айтқандарын біреу түсіндірсін; 28егер түсіндіретін ешкім болмаса, онда олар қауымда үндемей, іштей ғана Құдайға арнап[*] сөйлесін!

29Екі не үш кісің Құдайдың хабарын жеткізіп, басқаларың айтылғандарды ақылға салып,[*] пайымдаңдар. 30Егер осы жерде отырған тағы біреуге Құдай бір құпияны ашып білдірсе,[*] онда алғаш сөйлеуші үндемей қалуы керек. 31Бәрің біріңнен соң бірің Құдайдың хабарларын жеткізулеріңе болады. Осылай барлығың да тәлім, жұбаныш және жігер аласыңдар. 32Құдайдың хабарларын жеткізетіндердің рухтары оларға бағынады.[*] 33Себебі Құдай тәртіпсіздікті емес, тыныштық пен татулықты қалайды. Құдайға бағышталған халықтың барлық қауымдарындағы әдет осындай.

34Қауым жиналыстарында әйелдерің үндемесін, оларға сөйлеуге рұқсат етілмеген. Заңда да айтылғандай, олар басшылық етпесін.[*] 35Бір нәрсе туралы сұрағылары келсе, үйде күйеулеріне сауал қойсын. Өйткені әйелдердің қауымда сөйлеулері ұят. 36Егер келіспесеңдер, Құдай сөзі өздеріңнен шықты деп ойлайсыңдар ма? Ол тек сендерге ғана келіп пе еді?

37Біреу Құдайдың хабарын жеткізушімін немесе Киелі Рухқа кенелдім деп ойласа, менің жазып отырғанымды Иеміздің өсиеті деп ұғынсын. 38Кім мұны мойындамаса, оның өзі де мойындалмасын. 39Сонымен, бауырластар, Құдайдың хабарын жеткізуге талпыныңдар, әрі бөтен тілдерде сөйлеуге тыйым салмаңдар. 40Тек бәрінде әдеп пен тәртіп сақталсын!

#### 15


Мәсіхтің қайта тірілгендігінің куәгерлері

1Ал енді, бауырластар, мен сендерге уағыздаған Ізгі хабарды тағы да естеріңе салғым келеді. Сендер оны қабылдап, сенімдерің нығайып келді. 2Егер оны дәл мен уағыздағандай берік ұстансаңдар, осы Ізгі хабар арқылы құтқарыласыңдар; әйтпесе оған бекерге сенгендерің.

3Менің қабылдап алып, сендерге жеткізген ең басты хабарым мынау болды: Киелі[†] жазбаларда алдын ала айтылғандай, Мәсіх[†] біздің күнәларымыздың құнын өтеу үшін жанын құрбан етті. 4Осы жазбалардың тағы алдын ала айтып кеткеніндей, Мәсіх қабірге қойылып, үшінші күні қайта тірілді. 5Ол Кефаға (яғни Петірге), содан кейін он екі елшінің бәріне көрінді.[*] 6Мұнан соң Оны бес жүзден аса бауырластарымыз да бір мезгілде өз көздерімен көрді: олардың көпшілігі әлі тірі, біразы ғана қайтыс болды. 7Содан кейін Мәсіх Жақыпқа,[*] сондай-ақ барлық елшілеріне көрінді.

8Бәрінен кейін, дер кезінде жаңа өмірге дайын болмаған[*] мен де Мәсіхті өз көзіммен көрдім. 9Елшілердің ішіндегі ең лайықсызымын, елші[†] деп аталуға да тұрмаймын, себебі мен Құдайдың қауымын[†] қуғындадым. 10Бірақ та Құдайдың рақымымен қазір қандай болсам, сондай болдым. Оның рақымы бойымда бекер болған да емес. Қайта, басқалардың барлығынан көп еңбек еттім, ал шын мәнісінде мен өзім емес, маған жар болған Құдайдың рақымы еңбектенді. 11Мен бе, әлде өзгелер ме, бәрібір, біз жариялаған, сендер сенген Ізгі хабар — осы.


Сенушілердің қайта тірілуі

12Осылай Мәсіхтің өліп, қайта тірілгені жарияланып жатқанда, қайсыбіреулерің қалайша «өлгендердің қайта тірілуі[†] жоқ» дей аласыңдар? 13Егер өлгендердің қайта тірілуі жоқ болса, онда Мәсіх те қайта тіріле алмас еді. 14Ал егер Мәсіх қайта тірілмеген болса, онда біздің жариялауымыз да, сендердің сенімдерің де бекер болғаны. 15Бұған қоса біздер Құдай[†] туралы «Ол Мәсіхті тірілтіп алды» деп жалған куәлік келтіргендер ретінде әшкереленген болар едік! Себебі өлгендер шынымен тірілмейтін болса, Құдайдың Мәсіхті де қайта тірілтпегені: 16ешқандай қайта тірілу болмағанда Мәсіх те қайта тірілмес еді ғой. 17Ал егер Мәсіх тірілмеген болса, сенімдерің бекер болып, күнәларың әлі де мойындарыңда қала берер еді. 18Сондай-ақ, Мәсіхке сеніп қайтыс болғандар тозаққа[†] түсер еді.[*] 19Егер де Мәсіхке тек бұ дүниедегі өмір үшін ғана үміт артсақ, онда біз барлық адамдардың ішіндегі ең байғұс-бейшаралары болар едік.

20Алайда өлгендердің алғашқысы ретінде Мәсіх өлімнен біржола қайта тірілді![*] 21Бір адам[†] арқылы өлім[†] дүниеге келді, сол сияқты бір Адам арқылы өлгендер қайта тіріледі: 22яғни Адам атамен байланыстағылардың бәрі өлуге тиіс болғанындай, Мәсіхпен байланыстағылардың бәрі де тіріледі.

23Барлығы өз кезегімен: алғашқысы ретінде Мәсіх тірілді. Ал кейін, Ол қайтып келгенде, Оның қарамағындағы адамдар да тіріледі.[*] 24Мұнан соң бәрінің ақыры[*] болады: Мәсіх қарсы тұратын күллі билік пен күш атаулыны жойып жіберіп, өз Патшалығын Құдай Әкесіне тапсырады. 25Құдай «барлық жауларын Оның табанының астына салып бергенше», Мәсіх билік жүргізуге тиіс.[*] 26Жойылатын соңғы жау — өлім. 27Себебі Тәңір Иеміз «бәрін де Оған бағындырып берді».[*] Ал осы «бәрі» дегеніміз Құдай Әкені қамтымайды, бұл анық. Бәрін Мәсіхке бағындырып берген Оның Өзі ғой. 28Сол кезде Құдайдың (рухани) Ұлы[†] да әлемді Өзіне бағындырып берген Әкесіне мойынсұнады. Осылай Құдай бүкіл әлемге толықтай билік жүргізетін болады.

29Әйтпесе, егер де өлімнен қайта тірілу болмаса, өлгендердің орнын басып шомылдыру рәсімінен[†] өткендер не істемек? Егер өлгендер мүлдем тірілмесе, кісілер неге орындарын басып сол рәсімнен өтеді?[*] 30Біз де неге сағат сайын басымызды қауіп-қатерге тігеміз? 31Мен күн сайын өліммен бетпе-бет келемін. Бұл — нағыз шындық, бауырластарым, Иеміз Иса[†] Мәсіхпен тығыз байланыстағы өмірлеріңді мақтан тұтатын мен осыны айтамын. 32Егер де Ефес қаласында жабайы аңдармен[*] тек пенделік ниетпен ғана күрескен болсам, одан маған қандай пайда түсер еді? Егер шынымен өлімнен қайта тірілу жоқ болса, онда «ішіп-жеп тойып алайық, ертең бәрібір өліп қалармыз».[*] 33Мұндайды айтқандарға алданып қалмаңдар! (Былай делінген ғой:)


«Араммен араласып жүрген жан
Айырылар адал салтынан».


34Дұрыстап ақылға келіңдер: күнә[†] жасауды доғарыңдар! Кейбіреулерің Құдайды әлі де танымайсыңдар. Мұны сендер ұялсын деп айтып отырмын.


Қайта тірілген жаңа денеміз қандай болмақ?

35Әлдебіреуің: «Өлгендер қалайша қайта тіріледі, тірілген денелері қандай болмақ?» — дерсіңдер. 36Не деген түйсіксіздік! Жерге еккен дәнің көктеп, жаңа өмір шығарғанда өзі жойылады.[*] 37Сенің еккенің — кейін өсіп шығатын тұтас өсімдік емес, жай ғана тұқым, мысалы, бидайдың не басқа дақылдың дәні. 38Ал Құдай өз қалауынша әрбір тұқымды түріне қарай өзіндік денемен қамтамасыз етеді. 39Денелердің бәрі бірдей емес: адамның, малдың, құстың, балықтың денелері бір-бірінен өзгеше. 40Жердегіден басқа аспандағылардың[†] да денелері[*] бар, бұлардың сұлулығы мен салтанаты жердегілердікінен өзгеше. 41Күннің, айдың, жұлдыздардың өзіндік сұлулығы мен салтанаты бар, тіпті жұлдыздар сәуле мен салтанат жағынан бір-бірінен өзгеше.

42Өлгендердің қайта тірілуі де осындай болады: топыраққа көмілген дене шіріп кетеді, ал қайта тірілгені мәңгі шірімейді.[*] 43Жерленіп, дене қор болады, ал кейін салтанатпен тіріледі. Әлсіз тән жерленеді, күшті болып қайта тіріледі. 44Жерленгені — табиғи, тәндік дене болса, тірілгені — табиғаттан тыс, «рухани»[†] дене.[*] Тәндік дененің бар екендігі сияқты, «рухани» дене де болуға тиіс. 45Тауратта осылай деп жазылған: Алғашқы адам — Адам ата «осылай тірі жан болып шыға келді»,[*] ал «Соңғы Адам» (Мәсіх) — мәңгілік өмір[†] беретін Рух[†]. 46Алдымен рухани емес, тәндік дене болды, «рухани» дене кейінірек пайда болады. 47Топырақтан жаратылған алғашқы адам бұ дүниеден, ал «Екінші Адам» (Мәсіх) көктен келді. 48Бұ дүниелік адамдар топырақтан жаратылған Адам атаға ұқсас, ал көктен жаңа өмір алғандар көктен келген Мәсіхке ұқсас. 49Демек, қазір біз топырақтан жаратылғанның кейпінде болғанымыздай, сол кезде көктен келген Мәсіхтің кейпіне ие боламыз.

50Менің айтпағым мынау, бауырластар: ет пен қаннан тұратын тәндік дене Құдайдың мәңгілік Патшалығына кіре алмайды: шіріп кететін тәндеріміз мәңгі өмір сүре алмайды.

51Сендерге мына құпияны айтайын: бәріміз бірдей өлмейміз, бірақ бәріміз түгелдей өзгереміз. 52Бұл кенеттен, қас қағым сәтте, соңғы керней тартылған шақта[*] іске асады. Сонда кернейдің үні естіліп, өлгендеріміз қайта тіріліп, біз де түгелдей өзгереміз. 53Өйткені қазіргі құрып шіритін тәндеріміз ешқашан жойылмайтын денелермен алмасуға тиіс. 54Бұл жүзеге асып, құритын нәрселер мәңгілік нәрселермен алмасқан шақта Пайғамбарлар[†] жазбаларындағы мынадай уәделер орындалады: Өлім жеңіліп, біржола жоқ болады.[*] 55Өлім, қайда сенің жеңісің? О дүние,[†] қайда улы тісің?[*] 56Өлім тудыратын «улы тіс» — күнә, ал күнә өз күшін заңнан алады.[*] 57Құдайға шүкірлік етейік! Ол бізге Иеміз Иса Мәсіх арқылы жеңіс сыйлайды.

58Сонымен, сүйікті бауырластарым, табанды болып, сенімдеріңнен айнымай, Иеміздің ісін әрдайым молынан істей беріңдер! Өйткені Иемізбен жүріп атқарған еңбектеріңнің бекер еместігін біліп алдыңдар.[*]

#### 16


Мұқтаждықтағы қауымдарға жәрдем

1Енді Құдайдың мұқтаждық көріп жүрген (Яһудеядағы) халқына көмек жинау[*] туралы: Ғалатия өлкесіндегі қауымдарға[†] берген нұсқауларыма сай әрекет жасаңдар. 2Жексенбі сайын әрқайсыларың жағдайларыңа қарай қолдағы қаражаттарыңнан[*] бөлектеп, сақтап қойыңдар. Осылайша мен сендерге барған уақытта оларды жинаудың қажеті болмайды. 3Сол кезде өздерің сәлемдемелеріңді апару үшін таңдап алған адамдарыңа сенімхаттарымды беріп, оларды Иерусалимге шығарып саламын. 4Егер өзімнің де баруым жөн болса, онда бірге барармыз.


Елшінің жоспарлары, соңғы өтініштері және сәлемі

5Мен сендерге Македония арқылы сапар шегіп келмекпін. Себебі сол өлкемен өтетін ойым бар. 6Ал сендерде біраз тоқтап, тіпті қыстап та қалуым мүмкін. Осылай қай жаққа сапарымды жалғастырсам, мені жолға шығарып сала аласыңдар. 7Себебі қазір жолай соққым келмейді; Иеміз қаласа, біраз уақыт өздеріңмен бірге болсам деп үміттенемін. 8Алғашқы өнім мейрамына[†][*] дейін Ефес қаласында болмақпын. 9Өйткені осында өнімді еңбек етуіме есік айқара ашық және қарсыластар аз емес.

10Тімоте[*] сендерге келіп жатса, оның араларыңда алаңсыз жүруіне көңіл бөліңдер. Тімоте де мен сияқты Иеміздің ісімен айналысуда. 11Ешқайсың оны елемей жүрмеңдер,[*] аман-есен жолға шығарып салып, маған қайтып келуіне жағдай жасасаңдар екен. Тімотенің өзге бауырластарымызбен бірге қайта оралуын күтудемін.

12Ал бауырласымыз Аполлос[*] болса, оны сендерге баратын бауырластарға ілессін деп әлденеше рет жігерлендірдім, бірақ бұл жолы оның барғысы келген жоқ;[*] сәті түскенде барар.

13Сақ болыңдар, сенімдеріңде берік, ер жүрек әрі күшті тұрыңдар! 14Бәрін де сүйіспеншілікпен істеңдер!

15Степан мен оның үй ішін білесіңдер, олар Ахаядағы[*] алғашқы сенушілер арасында болып, өздерін Құдайдың халқына қызмет етуге бағыштап келеді. Бауырластар, сендерден өтінемін: 16осындай адамдардың және олармен істес болып, қажырлы еңбек етіп жүргендердің жетегіне сендер де еріңдер. 17Степан, Фортунат және Ахайықтың келгендеріне қатты қуанып қалдым. Олар сендердің жоқ екендіктеріңнің орнын толтырып, 18мені де, өздеріңді де рухтандырды. Мұндай адамдар шынында да қадірленуге лайық.

19Азия өлкесіндегі[*] қауымдар сендерге сәлем жолдайды. Ақила мен Прискила және олардың үйінде жиналатын қауымнан Иемізбен жүрген сендерге дұғай сәлем. 20Мұндағы барлық бауырластар да сәлем айтуда. Шын жүректен бір-біріңе сүйіспеншіліктеріңді білдіріп,[*] сәлемімізді жеткізіңдер. 21Енді мен, Пауыл, сәлемімді өз қолыммен жазып отырмын.

22Иемізді сүймейтін әркімді Құдайдың қарғысы атпақ.[*] Иеміз, келе гөр![*] 23Сендерге Иеміз Иса[†] Мәсіх[†] жар болып, рақымын жаудыра көрсін! 24Менің сүйіспеншілігім Мәсіх Исамен байланысқан бәріңмен бірге. (Аумин.)[†]

### Қорынттықт. 2-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Кіріспе


Қорынттықтарға арналған екінші хат


Жазба туралы мәлімет

Иеміз Мәсіхтің елшісі Пауыл бұл сәлемхатын өзінің қорынттық сенушілер қауымына арнаған бірінші хатынан жарты жылдан кейін, шамамен б.з. 55 жылының күзінде, Македония аймағынан жазып, жолдаған.

Алғашқы хатын қауымға апарып қайтқан Тімотеден естіген хабары елшіні қатты күйзелткен еді (2:13; 7:5; Қор1 4:17; 16:10-11). Себебі яһуди дінінің ескі салттарын ұстанушылар қауымға еніп алып, басшылықты өз қолдарына алуға ұмтылуда еді. Олар Пауылға қарсы шығып, оны шынайы елші емес, ынжық, тіпті шебер сөйлей алмайды деп айыптады. Басқа қауымдардан әкелген кепілдеме хаттарына мақтанған бұлар, Пауылды ешқандай кепілдемесі жоқ деп сынады. Сонымен қатар олар тәлім бергендері үшін ақы алатын. Ал Пауыл елші өз күнін өзі көріп, қажырлы еңбек етудің және қандай жағдайда да адалдықты сақтаудың үлгісі болды. Сол жалған тәлім берушілер яһуди дінінің ескі әдет-ғұрыптарын жоғары бағалады. Олар Киелі Рухтың Мәсіхке сенушілерді кенелтіп, оларды өз еріктерімен толықтай Құдайға мойынсұндыратынын ұғынбады.

Осы жағдайлар Пауылды Қорынтқа шұғыл сапарға аттануға мәжбүр етті. Бұл кездесу ауыр болған тәрізді (2:1). Сол діндарлар оған ымырасыз қарсы шыққан болса керек. Елші қайтарында қауымға жуық арада тағы да соғатын ниетін білдірді. Алайда кейінірек оларға тағы да барғаннан гөрі хат жазып, сонда айтқандарын тыңдар-тыңдамасын бақылауды дұрыс деп шешті (2:1-4). Елші сол хатын Титтен беріп жіберді. Бұл хат бізге жетпегенмен, оның болғандығын қолымыздағы осы хаттың ішіндегі мәліметтерден біле аламыз. Құдайдың рақымымен қорынттықтардың басым көпшілігі хаттың әрі Титтің уағыздарының әсерінен Мәсіхтің шынайы жолына қайта оралып, Пауылды Құдайдың елшісі деп қайтадан мойындады (7:6-7). Бұл оны қатты жігерлендірді.

Алайда әлгі жалған тәлім берушілер әлі де қауымда жүріп, сенушілерге ықпал етумен болды. Сондықтан Пауыл тағы бір хатты (кейін «Қорынттықтарға арналған екінші хат» деп аталған осы жазбаны) жолдады. Сонда ол қарсыластарының өзіне таққан айыптарына жауап беріп, Құдайдың шынайы елшілерінің қандай болатынын түсіндіреді (1:12-7:16). Сондай-ақ, оларды қолдарында бар қаржыларын Иерусалимдегі жоқшылық көріп жүрген сенушілермен бөлісуге шақырады (8:1-9:15).

Пауыл осы сәлемхатын жазған тұста Қорынттан тағы бір жайсыз хабар алған сияқты. Қалай болған күнде де елші Киелі Рухтың жетелеуімен хатқа жалған тәлім берушілерге қарсы жазылған қатаң бөлімді қосты. Онда ол сенушілерге солардан бас тартып, Мәсіхтің шынайы ілімінен таймауларын ескертіп, өзінің елшілік беделін қайтадан қорғайды (10:1-13:10).

Бұл хаты басқаларына қарағанда Пауылдың өзі туралы, яғни шеккен азаптары және Исаның жолымен жүргендерге қамқор болуға деген терең толғаныстары жайлы, көбірек мәлімет береді.

Сонымен елші өмірінде қандай жағдайларға ұшыраса да, Жаратқан Иеге қызмет ете беретін сенушінің керемет үлгісі болып келеді. Пауылдың бірден-бір мақсаты өзін маңызды ету емес, Иемізді қастерлеп, Оның қауымдарына көмектесу еді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың еркімен Мәсіх[†] Исаның елшісі болған Пауылдан және бауырласымыз Тімотеден Құдайдың Қорынттағы қауымына[†] және Оның бүкіл Ахая аймағындағы барлық адамдарына[*] дұғай сәлем! 2Құдай[†] Әкеміз бен Иеміз Иса[†] Мәсіх сендерге рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Құдайдың жұбатып, өлімнен құтқарғанына шүкірлік

3Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдай мадақталсын! Құдай — қайырымды Әкеміз, жұбаныш пен жігер атаулының бастауы.[*] 4Ол бізді барлық азаптарымызда жұбатып, жігерлендіреді. Осылай Құдайдың өзімізді жігерлендірген жұбанышымен біз де әр түрлі қайғы-қасірет[†] шегіп жүргендерді жігерлендіре аламыз. 5Өмірімізде Мәсіхтің жолындағы азаптарымыздың молая түскеніндей,[*] Ол арқылы көретін жұбанышымыз да ағыл-тегіл мол болады. 6Азап шегуіміз сендердің жігерленіп, құтқарылуларыңа септігін тигізеді. Өйткені біз көрген жұбаныш өздеріңді де жігерлендіреді. Соның нәтижесінде сендер дәл біз сияқты азаптарды бастан кешкенде шыдамдылықпен төзе аласыңдар. 7Өздерің жайындағы үмітіміз берік. Себебі азабымызды бөліскендеріңдей, біз қабылдайтын жұбанышты да бөлісетіндеріңді білеміз.

8Сондықтан, қымбатты бауырластар, сендерді Азия аймағында тап болған қиындықтарымыздан[*] хабарсыз қалдырғымыз келмейді. Басымызға түскен ауыртпалықтың шектен тыс, адам[†] төзе алмастай болғаны сонша, тірі қаламыз деп үміттенбедік те. 9Жүрегімізде өлімге кесілгендей сезіндік. Бұл жайт біздің өзімізге емес, Құдайға ғана сүйене алуымыз үшін де осылай болды. Ол өлгендерді тірілте алады ғой.

10Мұндай қорқынышты ажал қаупінен Ол бізді құтқарып алды және әлі де құтқаруда; сондай-ақ болашақта да құтқаратын болады деп Оған нық сенім артамыз. 11Бұған сендердің дұғаларың да септігін тигізеді. Осылайша көптеген сенушілердің мінажаттарына Құдай құлақ асып, бізге рақымын төгіп, сол үшін олар шүкірлік ететін болады.


Елшінің сапар жоспарын өзгерту себебі

12Біздің айналамыздағы адамдармен,[*] әсіресе өздеріңмен, Құдайға ұнамды ашықтықпен, адалдықпен қатынас жасап келгендігімізге ар-ұжданымыз[†] куә; мұны мақтан тұтамыз. Ескі күнәкар болмысымыздың «даналығымен» емес, Құдайдың рақымына бола солай өмір сүріп келеміз. 13-14Сендердің жазған хаттарымыздан оқып, түсінгендеріңнен өзге құпия ниетіміз жоқ. Мұнымызды ұға бастадыңдар, енді толық ұғасыңдар деп үміттенемін. Сонда Иеміз Иса қайтып келген күні біздің сендерді мақтан ететініміздей, өздерің де бізді мақтан тұтатын боласыңдар.

15Бұның бәріне сенгенім сонша, сендер екі рет рухани[†] игілікке ие болсын деп, алдымен өздеріңе баруға ниеттендім. 16Осылайша Македонияға бара жатқанда да, қайтып келе жатқанда да сендерге соға кетуді жоспарладым. Бұдан кейін Яһудея аймағына аттанғанымда мені шығарып сала алар едіңдер. 17Осыған ниеттенгенімде ұшқалақтандым ба? Әлде мені жоспарларын ескі күнәкар болмысына сүйеніп, біресе «иә», біресе «жоқ» деп жасады дейсіңдер ме? 18Құдай берген уәдесіне берік болғандай, біздің сендерге айтқан хабарымыз да кейде «иә», кейде «жоқ» емес, еш жалтақсыз! 19Сендердің араларыңда Сыйлас, Тімоте үшеуіміз уағыздаған Құдайдың (рухани) Ұлы[†] Иса Мәсіх те біресе «иә», біресе «жоқ» болған емес. Қайта, Ол арқылы Құдай «иә» дейді: 20Оның барлық уәделері Мәсіх арқылы жүзеге асып, «иәға» айналады; сондықтан «аумин»[†] деп, Мәсіхтің атымен Тәңір Иенің ұлылығын мадақтаймыз. 21Мәсіхпен байланысымызда бізді сендермен бірге табанды етіп, тағайындаған[*] — Құдайдың Өзі: 22Ол бізге өз иелігінің «таңбасын басып»,[*] берген уәделерінің орындалуының кепілі ретінде Киелі Рухын[†] жүректерімізге орнықтырды.[*]

23Осы кезге дейін менің Қорынтқа келмегенім сендерді аяғандығымнан екеніне Құдай куә. 24Сенімдеріңе өктемдік еткіміз келмей, қуаныштарың үшін өздеріңмен бірге еңбектенеміз. Өйткені сенімдерің арқылы беріксіңдер.


#### 2

1Сол үшін де мен сендерге бармай-ақ қояйын деген шешімге келдім. Себебі барсам, өздеріңді тағы да ескертіп, ренжітуіме тура келер еді.[*] 2Себебі егер сендерді ренжітсем, онда мені кім қуантпақ? Өзім қамықтырған сендерден басқа кім көңілімді серпілтер еді? 3Сондықтан да барып, мені қуантуға тиісті сендерден реніш табудың орнына сол хатты жазып жібердім. Бәріңнің мені қоштап, бірге қуанатындарыңа сендім. 4Оны қатты қиналып, жүрегім ауырып, көзіме жас ала отырып жаздым. Өздеріңді қайғырту[†] үшін емес, қайта, шексіз сүйетінімді ұғындыру үшін жаздым.


Күнәкарды кешіру туралы

5Сол ренішті туғызған адам[†] болса,[*] оның тек мені ғана емес, бәріңді де едәуір ренжіткені; тым асырып айтпау үшін «едәуір» дедім. 6Мұндайға көпшіліктен алған жазасы жеткілікті. 7Ендеше шексіз қайғыға батпасын деп, оны кешіріп, жігерлендіргендерің дұрыс болар. 8Сонымен сендерден өтінерім: оған сүйіспеншіліктеріңді көрсетіңдер.

9Сондай-ақ, барлық жағынан да айтқандарыма құлақ асар ма екенсіңдер деп тексеріп, сынау үшін де сол хатты жазып жібердім. 10Сендер кешірген адамды мен де кешіремін. Ал менің кешіргенім — егер де оның бір айыбын кешіруім қажет болса — оны сендердің игіліктеріңді көздеп, Мәсіхтің[†] алдында кешіргенім. 11Әзәзіл шайтан бізден амалын асырмау үшін осылай істедім, оның зымиян[*] ниетін жақсы білеміз.[*]


Жаңа Келісімге сай жүргізілетін рухани қызмет

12Мәсіх туралы Ізгі хабарды уағыздау үшін Троадаға[*] келген кезімде Иеміздің маған Өзінің жұмысы үшін есік ашып қойғанын көрдім. 13Бірақ сол жерден бауырласым Титті таба алмай мазам кетті. Сондықтан ондағы сенушілермен қоштасып, Македонияға жөнелдім.[*]

14Алайда Құдайға шүкір: Ол Мәсіхпен тығыз байланыстағы бізді әрдайым жеңістің шеруімен жетелеп, біз арқылы Мәсіхті танудың «хош иісін» барлық жерге де таратуда.[*] 15Себебі құтқарылу жолындағылар арасында да, тозаққа[†] қарай бара жатқандар арасында да Құдай[†] үшін Мәсіхтің хош иісі іспеттіміз.[*] 16Соңғылар үшін біздің таратқан Ізгі хабарымыз өлімнің шіріген иісіндей болса, алғашқылар үшін сол хабар шынайы өмірдің жұпар иісі секілді.[*] Ал кім мұндай жауапты қызметті атқаруға қабілетті? 17Біз көптеген басқалар сияқты Құдайдың хабарын пайда көздеп, бұрмаламаймыз.[*] Қайта, Мәсіхпен тығыз байланыста тұрып, Құдайдан жіберілгендер ретінде Ізгі хабарды Оның көз алдында адалдықпен уағыздаймыз.


#### 3

1Бұл тағы да өзімізді-өзіміз мақтағандай болып тұр ма? Яки кейбір басқалар сияқты, біз де сендерге немесе сендерден кепілдеме хаттарына мұқтажбыз ба? 2Жоқ, біздің «хатымыз» — өздеріңсіңдер: бәріне белгілі,[†] бәрі де оқитын, жүрегімізге жазылған кепілдемеміз сендерсіңдер! 3Осы «хатты» біздің қызметіміз арқылы Мәсіхтің[†] Өзінің жазып жібергендігі сендердің өмірлеріңнен анық көрініп тұр. Ол сиямен емес, мәңгі тірі Құдайдың Рухымен,[†] тас тақташаларға емес, адамдардың жүректеріне жазылды.

4Біз Мәсіх арқылы сендер жайында Құдайға нық сенгендіктен осылай дейміз. 5Бұл қызметке өзіміз қабілеттіміз деп ойлайтындай еш негізіміз жоқ. Біздегі бар қабілеттілік өзімізден емес, Құдайдан. 6Ол бізді жазылған заңдарға[*] емес, Киелі Рухына негізделген Жаңа Келісімге[†] сай қызмет етуге қабілетті қылды. Жазылған заңдар рухани[†] өлім[†] әкеледі, ал Киелі Рух шынайы өмір сыйлайды.[*]

7Рас, Таурат заңы[†] тас тақташаларға ойып жазылған әріптермен берілген кезде Құдайдың нұрлы салтанаты көрінді. Сонда Мұса пайғамбардың[†] бет-әлпетіндегі нұрдың сәулесінің күшті болғаны сонша, исраилдіктер оған қарап тұра алмады. Дегенмен сол нұрдың сәулесі өткінші ғана еді.[*] Ал енді, рухани өлім әкелетін Таурат заңына сай қызмет сондай салтанатпен көрінген болса, 8онда Киелі Рухтың қызметінің салтанаты содан бетер қаншама ұлы болуға тиіс! 9Яки адамдарды үкімдейтін қызмет сондай салтанатқа кенелгенде, ақтау мен әділдік әкелетін қызмет одан да зор салтанатқа кенелген[*] болуға тиіс! 10Кезінде салтанатқа кенелген Көне Келісім,[†] өзінен әлдеқайда салтанатты Жаңа Келісімнің келуіне байланысты бар салтанатынан айырылды. 11Себебі өткінші салтанат осыншама ұлы болғанда, мәңгілік салтанат одан бетер қаншама ұлы болмақ!

12Ендеше осындай үмітке ие болған біз зор батылдықпен қызмет етеміз. 13Өшіп бара жатқан өткінші салтанатқа исраилдіктер қадала қарамасын деп, бетін пердемен жапқан Мұса[*] сияқты істемейміз де. 14Ал солардың саналары да зердесіз болды. Олар Көне Келісімді оқығанда, ой-саналары тіпті күні бүгінге дейін сондай «пердемен» жабулы тұрған іспетті. Осы «пердені» алып тастаушы — Мәсіх. 15Әлі күнге дейін олар Мұсаның жазбаларын оқығанда жүректері «пердемен» жабулы тұрғандай. 16Ал Иемізге бет бұрғанда «перде» алынып тасталады.[*]

17Иеміз — Рух[†], Иеміздің Рухы бар жерде азаттық бар. 18Ал енді, бәріміз бетімізді бүркемей, ашық түрде Иеміздің салтанатты ұлылығына айнадан көргендей мұқият көз жібереміз.[*] Осылайша Ол бізді Өзіне ұқсатып, өзгертіп келеді. Сол арқылы Оның салтанатты ұлылығы барған сайын бізден көбірек көрініс табады. Бұл Иемізден — Киелі Рухтан келеді.

#### 4


Қарапайым елшілерге аманатталған шексіз құнды қазына

1Сонымен, Құдайдың рақымымен осы қызметке ие болған біз еш мойымаймыз. 2Қайта, құпия да ұят қылықтардан аулақ жүріп, ешқандай қулық-сұмдықты қолданбаймыз. Құдайдың хабарын бұрмаламаймыз да: Оның көз алдында шындықты ашық уағыздап, өзімізді барлық адамдардың ар-ұждандарына[†] таныстырамыз. 3Біз жариялап жүрген Ізгі хабар жабық болса, ол тозақ[†] жолындағылар үшін ғана жабық. 4Бұлар оған сенбейді, себебі осы күнәкар дүниенің «тәңірі» (әзәзіл шайтан) олардың ой-саналарын соқыр қылып қойған. Содан олар Мәсіхтің[†] салтанатты ұлылығы туралы Ізгі хабардың нұрын көре алмайды. Ал Мәсіх Құдайдың қандай екенін айқын көрсетеді.[*]

5Біз өзімізді емес, Мәсіх Исаны уағыздаймыз, Ол — Жаратқан Ие,[†][*] ал біз Исаға бағышталып, сендерге қызмет етеміз. 6Жаратылыстың басталуында қараңғылықтан нұрдың жарқырауын бұйырған Құдай[†] жан дүниемізді де жарқыратып, бізді Иса[†] Мәсіхтің бетінен көрінетін Өзінің салтанатты ұлылығын білуіміз арқылы нұрландырды.

7Біз осы рухани[†] қазынаны сақтайтын қарапайым қыш құмыралар іспеттіміз. Осылайша ондағы шексіз зор құдіреттің өзімізден емес, Құдайдан екені анық болып тұр. 8Жан-жақтан қысым көрудеміз, бірақ тапталған жоқпыз, шарасыз болып қысылудамыз, бірақ үмітімізді үзген жоқпыз. 9Қуғынға түссек те, Тәңір Ие бізді жалғыз қалдырған жоқ; жығылсақ та, жойылмаймыз. 10Иеміз Иса іспетті тәнімізде әрдайым азап шегіп, өлім[†] қаупіне душар боламыз. Сол арқылы Оның өмірі де тәнімізден көрініс табуда.[*] 11Себебі тірі жүрген біздер ұдайы Исаға бола өліммен бетпе-бет келеміз, осылай ажалды тәнімізден Оның өмірі көрініс табады. 12Мұның нәтижесінде бізде өлім, ал сендерде өмір әрекет етуде.

13Ал Забурда: «Мен Саған сенімімді жүктедім, содан мынаны айттым»[*] деп жазылған. Осындай сенімді Құдайға біз де жүктейміз, сондықтан Ол туралы айтамыз. 14Иеміз Исаны қайта тірілткен Құдайдың бізді де Иса арқылы қайта тірілтіп, сендермен бірге өз алдына әкелетінін білеміз ғой. 15Басымыздан өткен осылардың бәрі де сендердің игіліктерің үшін. Бұның нәтижесінде барған сайын көптеген адамдар Құдайдың рақымын қабылдап, Оған шексіз ризашылық білдіріп, даңқын асырмақ.


Уақытша азаптар және мәңгілік ұлылық

16Сондықтан да еш мойымаймыз. Тәніміз тозып әлсірегенмен, жан дүниеміз[*] күн сайын жаңара түсуде. 17Уақытша көретін жеңіл азаптарымыз бізді өздерінен әлдеқайда зор, тіпті шексіз де мәңгілік ұлылыққа жеткізеді! 18Сонымен көзге көрінетін емес, көрінбейтін нәрселерге назар тігеміз. Себебі қазір көрініп тұрғандар өткінші, ал көрінбейтіндер мәңгі.


#### 5

1Мынаны да білеміз: жер бетіндегі «шатырымыз», яғни тәніміз,[*] күйрегенде, адам[†] қолы емес, Құдайдың Өзі жасаған көктегі мәңгілік мекенімізге, яғни жаңа денеге, ие боламыз. 2Қазірдің өзінде ыңқылдай күрсіне отырып, көктен келетін денелерімізді жамылатын кезді зарыға күтудеміз.[*] 3Себебі жаңа денені жамылғанда мекенсіз қалмаймыз. 4Әлі де осы «шатырда» тұрып, ауыртпалық көргенде ыңқылдай күрсініп отырмыз. Алайда ажалдан жанымыз жалаңашталмай-ақ, көктен келген денемізді бірден жамылуды қалаймыз. Сонда өткінші тұрмысымыздың орнын мәңгілік өмір[†] ауыстырады.[*]

5Бізді осы үшін де жаратқан Құдай[†] Өзінің берген уәделерінің орындалуының кепілі болсын деп, Киелі Рухын[†] сыйлады.[*] 6Сол себептен әрдайым жігерліміз. Әлі де қазіргі тәнімізде тұрғанда Иеміздің қасындағы мекенімізден алшақ екенімізді білеміз. 7Ал біз көргенімізбен емес, сенімімізбен[*] өмір сүреміз. 8Содан жігерлі болып, осы тәнімізді тастап, Иеміздің қасында орнығуды қалаймыз. 9Сондықтан әлі де осы тәнімізде болайық немесе одан тыс (Иеміздің қасында) болайық, бәрібір бар ынтамен Оған ұнауға тырысамыз. 10Барлығымыз Мәсіхтің[†] төрелік тағының алдында тұрып, әшкереленуге тиіспіз ғой. Сонда әрқайсымыз тәндік өміріміздегі іс-әрекетіміздің жақсы-жамандығына қарай лайықты бағамызды алатын боламыз.[*]


Мәсіхпен тығыз байланыстағы «жаңа адамдар»

11Сонымен Иемізді терең қастерлеп, Оған ұнамсызды істеуден шошынуды ұдайы есімізде ұстаймыз. Сондай-ақ басқа адамдарды да осы шындыққа[*] сендіруге ұмтыламыз. Біз Құдай алдында әйгіліміз. Сендердің ар-ұждандарыңа[†] да әйгіліміз деп үміттенеміз. 12Тағы да өзімізді алдарыңда мақтайтын ойымыз жоқ.[*] Қайта, сендердің бізді мақтан тұта алуларыңның себебін айтып тұрмыз. Сонда сендер адамды ішкі дүниесіне емес, сырт көрінісіне ғана қарап мадақтайтын кісілерге[*] жауап бере аласыңдар. 13Біз «есімізден адасқан» болсақ,[*] Құдайға бағышталғанымыз үшін солай болып көрінгені. Ал іс жүзінде есіміздің дұрыс екендігі сендерге тиімді.

14Мәсіхтің сүйіспеншілігі бізді алға басуға мәжбүр етеді. Себебі мынадай қорытындыға келдік: бір Адам бәрі үшін өлгендіктен барлығы да рухани[†] өлді.[*] 15Мәсіхтің бәрі үшін өлгендігінің мақсаты мынау: жаңа өмірге ие болғандар енді тек өздері үшін ғана тіршілік етпесін, қайта, Мәсіхке бағышталып өмір сүрсін! Ол солардың игілігіне бола жанын құрбан етіп, өлімнен қайта тірілді ғой.

16Ендеше ешкімге адам тұрғысынан қарамаймыз. Бұрын біз Мәсіхке солай қарағанмен, қазір олай етпейміз. 17Сонымен, біреу Мәсіхпен тығыз байланыста болса, сол — жаңадан жаратылған адам. Ескі өмірі өтіп кетіп, міне, жаңасы пайда болды![*]


Адамдарды Құдаймен татуластыру қызметі

18Осының бәрі де Құдайдың ісі. Ол бізді Мәсіх арқылы Өзімен татуластырып, бізге басқаларды Өзімен татуластыру қызметін аманаттады. 19Құдай адамзатты Мәсіхтің арқасында Өзімен татуластырды, енді олардың күнәларын мойындарына артпай, татуласу туралы Ізгі хабарды жариялауды бізге тапсырды. 20Осылайша Мәсіхтің өкілдеріміз, біз арқылы Құдайдың Өзі адамдарға ескертеді. Мәсіхтің атынан: «Құдаймен татуласыңдар!» — деп өтінеміз. 21Құдай біздің күнәларымызды ешқашан күнә[†] жасамаған Мәсіхке артты. Онымен тығыз байланысқан біз осы арқылы Құдайдың алдында ақталдық.[*]


#### 6

1Құдаймен бірге еңбектенуші біз сендерден мынаны өтініп, ескертеміз: өздерің қабылдаған Құдайдың рақымы өмірлеріңде өнімсіз болмасын. 2Себебі Ол мынадай сөздерді айтқан: Мен мейірім көрсететін кезімде саған құлақ салдым, халқымды құтқаратын күнім келгенде сені қамқорладым.[*] Тыңдаңдар: Оның мейірім көрсететін кезі осы, құтқаратын күні, міне, бүгін!

3Қызметіміз ұятқа қалмасын деп, жұрттың Ізгі хабарды қабылдауларында іс-әрекетімізбен ешкімге ешқандай кедергі жасамаймыз. 4Қайта, барлық істе де Құдайдың қызметшілеріне лайық болуға ұмтылып, зор шыдамдылықпен азаптар, ауыртпалықтар және қиын-қыстау жағдайларды басымыздан өткіземіз. 5Біз ұрып-соғылып, түрмеге қамалып, қуғындалғанда, сондай-ақ, ауыр еңбек етіп, ұйқысыз түндер мен аш күндерді бастан кешкенде 6таза жүреміз. Түсінігіміз, төзімділігіміз және ақпейілділігімізбен бойымыздағы Киелі Рух[†] арқылы адал сүйіспеншілік танытамыз; 7шындықтың хабарын уағыздап, Құдайдың құдіретін көрсетеміз. Осылай Оның қызметшілері екенімізді паш етеміз. Екі қолымызда ұстанған «қаруымыз» — әділдік.[*] 8Бізді не құрметтеп, не қараласа да, не сөгіп, не мадақтаса да, не өтірікшілер десе де, бәрібір адалмыз. 9Танымал болмасақ та, бізді таниды. Өлгендер деп санаса да, міне, тіріміз. Бізді жазаласа да, өлген жоқпыз. 10Бізді ренжітеді, бірақ әрдайым қуаныштымыз. Кедей болсақ та, көптеген адамдарды байытамыз. Ештеңеміз жоқ болғанмен, бәріне де иеміз.

11Қымбатты қорынттықтар, сендермен ашық сөйлестік, жүректеріміз де айқара ашық. 12Өздеріңе деген пейіліміз кең болғанмен, сендер бізге жүректеріңнен аз-ақ орын бердіңдер.[*] 13Мен сендермен балаларымен сөйлескен әкедей сөйлесемін:[*] енді өздерің де бізге пейілдеріңді кең жайсаңдаршы!


Теріс жолмен жүргендердің ықпалынан арылу

14Сенбейтіндермен қоян-қолтық бірге жүріп, жаман ниеттеріне ортақтаспаңдар![*] Себебі әділдік пен заңсыздық арасында ортақ не бар? Яки жарық пен түнек қалай тығыз байланыста тұрмақ? 15Мәсіх[†] пен белияр[*] (шайтан) арасында ынтымақ бола ала ма? Мәсіхке сенуші мен сенбейтіннің арасында ортақ не бар? 16Құдайдың киелі[†] үйі мен жалған тәңірлер арасында қандай келісімнің[†] болуы мүмкін? Өйткені біз мәңгі тірі Құдайдың «киелі үйіміз».[*] Құдайдың Өзі мынадай сөздер айтқан: «Мен орталарында тұрып, араларында жүретін боламын. Мен олардың Құдайы, ал олар Менің халқым болады».[*]

17Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Сондықтан олардың арасынан шығыңдар! Олардан бөлек тұрыңдар, арам нәрселеріне мүлдем жоламаңдар! Сонда Мен сендерді қабылдаймын.[*] 18Мен сендерге Әке боламын, ал сендер рухани[†] ұл-қыздарым боласыңдар дейді Әлемнің Билеушісі — Жаратқан Ие.[*]


#### 7

1Осы уәделердің бәрі де бізге берілгендіктен, сүйікті бауырластарым, тәніміз бен рухымызды арамдайтын барлық нәрселерден тазарып, Құдайды терең қастерлеп,[*] толығымен Оған бағышталған қасиетті[†] өмір сүрейік!


Қорынттықтардың күнәдан тазарғандықтарына қуаныш

2Жүректеріңнен бізге орын беріңдер. Біз ешқайсыңа да әділетсіздік істеп, зиян келтірген жоқпыз. Ешкімді алдап, пайдаланған да емеспіз. 3Бұларды айтқандағы мақсатым сендерді айыптау емес. Бұрын айтып кеткенімдей, жүрегіміздің төріндесіңдер; бірге өліп не бірге өмір сүруге дайынбыз.[*] 4Өздеріңе деген сенімім зор, сендерді ерекше мақтан тұтамын. Соншама көп азап шексек те, жігерім артып, қуанышым қойныма сыймайды.[*]

5Ал Македонияға келгеннен кейін тәніміз дамыл таппай, жан-жақтан қысым-қыспақ көрдік: сырттан — шабуыл, ішімізде — үрей-қорқыныш.[*] 6Бірақ еңсесі түскенді жігерлендіретін Құдай[†] бізді Титтің келуімен жігерлендірді. 7Тек Титтің келуі ғана емес, сондай-ақ, сендердің оны жігерлендіргендерің туралы айтып бергендері де көңілімізді орнықтырды. Тит өздеріңнің бізді аңсап-сағынып, опық жеп жылап, мен үшін ынталана құлшыныс жасағандарың жайында хабар әкелді. Бұған одан бетер қуандым.

8Тіпті сендерді жазған хатыммен қапаландырсам да, мұныма өкінбеймін. Расында мен хатымның сендерді қасіретке батырғанын көріп, өкінген де едім. Ал қасіреттерің уақытша ғана болды. 9Қазір мен қуаныштымын — қасіреттеріңе бола емес, опық жеп қайғырып,[†] теріс жолдан қайта оралғандарыңа бола. Сол қайғыларың Құдайдың еркімен болған еді, сондықтан да ешқандай зиян көрмедіңдер. 10Себебі Құдайдың еркімен болған қайғы-қасірет адамның Оған бет бұрып, құтқарылуына түрткі болады. Ол кейін соған өкінбейді де. Ал күнәкар дүниелік қайғы-қасіреттің салдары — рухани[†] өлім[†].[*]

11Құдайдың еркімен болған қайғыларыңнан өздеріңде не туындағанын қараңдаршы: қандай ынта-жігер, күнәдан арылуға деген неткен ұмтылыс, болған жайтқа не қылған наразылық пен абыржу, неткен сағыныш, бәрін түзетуге деген соншама құлшыныс, қандай әділ жаза! Осының бәрімен сендер бұл істе[*] кінәратсыз таза екендіктеріңді дәлелдедіңдер. 12Ал мен сол хатты не қорлағанға, не қорланғанға бола жазған жоқпын. Сендердің Құдай алдында біздің қамдарымызды қалай ойлайтындарыңа[*] көздеріңнің жетуін қаладым. 13Сол себептен де жігерлендік.

Ал Титтің қуанышына одан бетер риза болдық, барлығың да оның көңілін орнықтырдыңдар. 14Сонымен, сендерді мақтауыммен ешбір ұятқа қалмадым. Қайта, сендерге айтқанымыздың түгел шынайы екеніндей, Титке өздеріңді мақтауымыз да нағыз шындық болып шықты. 15Ол сендерді тіптен жақсы көріп, бәріңнің өзін қалай тыңдап, қатты қобалжып қастерлеп, қол қусырып қабылдағандарыңды[*] есіне алып отырады. 16Ал мен қай істе де өздеріңе сене алатыныма қатты қуанамын!

#### 8


Мұқтаждықтағы сенушілерге жомарттықпен көмектесу

1Ал енді, қымбатты бауырластар, сендерді Құдайдың Македониядағы қауымдарға[†] рақымын төккені туралы да хабардар еткіміз келеді. 2Бастарынан өтіп жатқан ауыртпалықтар арқылы сенімдері қатты сыналғанмен, (Иемізге деген) қуаныштары шексіз болды. Осылайша олар ағыл-тегіл мол беріп, өздерінің тақыр кедейліктеріне қарамастан жомарттық көрсетті. 3Олардың қолдарынан келгенше, тіпті мүмкіндіктерінен де артық кеңпейілділік танытқандарына мен куәмін: өз жүрек қалауларымен 4бізден өтініп, өздері де Құдайдың халқына көмек жіберіп, қызмет етуге[*] қатыса алуларын қоймастан жалынып сұрады. 5Бұл күткенімізден де артық болды! Олар өздерін алдымен Иемізге бағыштап, сондай-ақ, Құдайдың еркімен бізге де беріле көмектесті.

6Сонымен, Тит сендердің араларыңда да осындай игілікті істі бастағандықтан, одан онысын тамамдауын сұрадық. 7Сенім, Құдайдың хабарын уағыздау, түсінік, барлық іске де ынта-жігер және бізге деген сүйіспеншіліктерің — бұлардың бәрі сендерде ағыл-тегіл мол. Дәл сол сияқты осы игілікті істі де молынан атқарыңдар. 8Мұны бұйыра айтып отырғаным жоқ. Ал басқалардың құлшыныстарына меңзеп, сүйіспеншіліктеріңнің шынайылығын сынап тұрмын.

9Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] рақымдылығын жақсы білесіңдер: Ол сондай бай бола тұра, сендердің рухани[†] баюларың үшін бәрінен бас тартып, жоқшылыққа ұшырады![*]

10Бұған байланысты айтар ақылым: былтыр сендер алғашқы болып көмек беріп қана қоймай, соны өз қалауларыңмен де атқардыңдар. 11Ал енді, құлшына тілегендеріңді жүзеге асырып, қолдарыңдағы бармен бөлісіп, осы істі тамамдаңдар.

12Біреу беруге ынталы болса, Тәңір Ие оның тарту-таралғысын қолындағы жоғына емес, барына қарай ризашылықпен қабылдайды. 13Басқалардың жағдайын жеңілдету үшін өздеріңнің қиналып қалуларыңның қажеті жоқ; керісінше, екі жақта да теңдік болуы керек. 14Қазіргі сендердің молшылықтарың олардың мұқтаждықтарын қамтамасыз етіп, кейін олардағы молшылық сендердегі мұқтаждықты қамтамасыз етпек; сонда екі жақта да теңдік орнайды. 15Осылайша «көп жинаған кісіден артылған жоқ, аз жинаған мұқтаж да болған жоқ» деп Тауратта жазылғандай болмақ.[*]


Қорынтқа баратын бауырластар

16Сендерге қамқорлық жасауға деген құлшынысты бізге бергеніндей, оны Титтің де жүрегіне сепкені үшін Құдайға шүкірлік. 17Жаңағы тілегімізді Тит жылы ықыласпен қабылдап қана қойған жоқ, сендерге зор құлшыныспен, өз қалауы бойынша бара жатыр.[*] 18Титпен бірге тағы бір бауырласымызды да жіберіп отырмыз. Оның Ізгі хабарды уағыздаудағы жұмысы барлық қауымдарда мақталып жүр. 19Мұның үстіне қауымдар оны осы игілікті істі орындау мақсатымен (Иерусалимге) аттанған сапарымызда бізбен бірге еріп баруға таңдап алды. Бұл игі істі Иеміздің даңқын арттырып, ізгі ниетімізді білдіру үшін атқарып жүрміз. 20Сеніп тапсырылған осы мол сый-тартуды қалай басқарғанымыз жайында бізге ешкім айып тақпасын деп сақ жүреміз. 21Иеміз алдында да, адамдар алдында да адал жүруге тырысамыз.

22Олармен бірге тағы бір бауырласымызды жіберіп жатырмыз. Оның ізгі ынта-жігеріне алуан түрлі жағдайларда әлденеше рет көз жеткіздік. Ол өздеріңе сенім артып, баруға бұрынғыдан бетер құлшынған. 23Тит — менің әрі жолдасым, әрі араларыңдағы қызметтесім. Ал осы бауырластарға келсек, олар — қауымдардың жіберген өкілдері, сүрген өмірлерімен Мәсіхтің ұлылығын паш ететіндер. 24Сонымен, оларға сүйіспеншіліктеріңді көрсетіңдер! Осылай біздің өздеріңді мақтан тұтатынымыздың орынды екеніне қауымдардың көздерін жеткізіңдер.

#### 9


Шынайы жомарттық

1Шынында сендерге Құдайдың халқына көмектесу туралы жазып жатудың қажеті де жоқ. 2Соған деген құлшыныстарыңды білемін ғой. Содан мен Ахая аймағында тұратын сендердің тіпті былтырдан бері көмектесуге әзір екендіктеріңді македониялықтарға айтып, мақтан тұтып келемін. Осы құлшыныстарың олардың көбіне де қозғау салған. 3Ал енді өздеріңді мақтағаным бекер болмасын деп, бауырластарды жіберіп отырмын. Осылай өзім айтып кеткендей, іс жүзінде де көмектесуге даяр бола аласыңдар. 4Олай етпеген күнде македониялықтар менімен бірге келіп, даяр еместеріңді көрсе, өздеріңді айтпай-ақ қояйын, біз қандай ұятқа қалар едік! Сендерді сондай нық сеніммен мақтап жүрдік қой. 5Сондықтан да бауырластардан сендерге бізден бұрын баруларын сұрауды тиімді деп таптым. Олар өздерің уәде еткен жомарт тарту-таралғыларыңды алдын ала жинап, дайындаудың қамын ойластырмақ. Сонда сыйларың іштарлықпен лажсыздан берілген емес, кеңпейілділікпен жасалған игілік болады. 6Бұл жайында: «Сараң сепкен сараң жинар, жомарт сепкен жомарт жинар» делінген ғой.[*]

7Әрқайсың жүректеріңнің шешіміне сай, еш ренішсіз, зорлықсыз барларыңмен бөлісіңдер! Құдай[†] қуанышпен[*] беретіндерді ұнатады. 8Ал сендерді бүкіл игілікке молынан кенелтуге Құдайдың құдіреті жетеді! Сонда әрдайым, қандай жағдайда да қажеттеріңнің бәрімен қамтамасыз етіліп, әр қилы игі істерді молынан жасай аласыңдар.

9«Ол мұқтаждарға мол көмек таратады, оның әділдігі мәңгіге ұласады»[*] деп Забурда жазылған.

10Егіншіге себуге тұқым, ашыққанға жеуге нан беретін Құдай сендерге «игіліктің тұқымын» ағыл-тегіл мол сыйлап, әділ істеріңнің өнімін молайта түспек. 11Ондағы көздегені — сендердің әр жағдайда жомарттық жасай алатындай дәулетті болуларың, әрі біз арқылы жіберген көмектерің үшін көп адамдардың Құдайға шүкірлік етуі.[†] 12Өйткені атқарып жатқан қызметтерің Құдай халқының мұқтаждықтарын қамтамасыз етеді. Олар сонымен қатар бұл сенушілердің Жаратқан Иеге[†] шексіз ризашылықтарын білдіріп шүкірлік етулеріне себепші болмақ. 13Сендер осы қызметте игі ниеттеріңді дәлелдеп, өздерің мойындаған Мәсіхтің[†] Ізгі хабарына мойынсұнып, солармен және басқалардың бәрімен жомарттықпен бөлісудесіңдер. Сондықтан олар Құдайды мадақтап, 14Оның өздеріңе шексіз мол жаудырған рақымына риза болып, шынайы сүйіспеншілікпен сендер үшін дұға[†] ететін болады.

15Бізге берген баға жетпес сыйы үшін Құдайға лайым шүкірлік етейік![*]

#### 10


Пауылдың өзінің елшілік беделін қорғауы

1«Қасымызда жүргенде момын, ал алыста жүргенде батыл» деп келекеленген мен — Пауыл[*] Мәсіхтің[†] ілтипаттылығы мен төзімділігін естеріңе сала отырып мынаны өтініп сұраймын: 2сендерге барған кезімде қатаң батылдықты қолдануға мені мәжбүр етпеңдер! Соны бізді күнәкарлар сияқты іс-әрекет жасайды деп ойлайтын[*] кейбіреулеріңе қарсы қолданатын ниетім бар. 3Біз осы күнәкар дүниеде өмір сүргенмен, оның салты бойынша күреспейміз:[*] 4қолданып жүрген қаруларымыз осы дүниелік[†] емес, оларда Құдайдың құдіреті бар.[*] Солармен жау бекіністерін талқандаймыз; оның дәлелдемелерінің қате екенін әшкерелеп, 5адамдардың Құдайды тануларына бөгет болатын тәкаппарлық атаулыны құртып, күллі ой-пікірлерді Мәсіхке бағындырамыз. 6Осылай өздерің Оған толық мойынсұнғаннан кейін (араларыңдағы қиқарлардың) бүкіл бағынбаушылықтарын жазалауға дайын боламыз.

7Сендер тек жайттың сыртқы көрінісіне ғана назар аударып келесіңдер.[*] Өзін Мәсіхтікімін деп иланған әркім қайтадан ойлансын: ол сияқты біз де Мәсіхтікіміз. 8Иеміз бізге сендерге зиян келтіру үшін емес, сенімдеріңді нығайту үшін билік берген болатын. Сол билігіммен емін-еркін мақтансам да, ұятқа қалмас едім. 9Бірақ сендерді хаттарыммен қорқытқым келмейді, солай болып көрінбесін! 10Кейбіреулерің мені «хаттары қатаң да күшті, ал жүзбе-жүз кездескенде өзі де әлсіз, сөзі де мәнсіз» дейді екенсіңдер. 11Ондайлар біздің сендерге алыстан хатта жазғандарымыз бен қастарыңда жүргенде істейтіндеріміздің бірдей болатынын білсін!

12Сондай мақтаншақтармен өзімізді теңестіруге не салыстыруға біздің дәтіміз, әрине, бармайды: олар өздерін өзіндік үлгілерімен бағалап, өздерін өздерімен ғана салыстырады. Қандай ақымақтық! 13Ал біз шексіз мақтанбаймыз. Керісінше, өзімізге Құдай[†] белгілеген[†] қызмет ауқымында қаламыз. Бұл сендерді де қамтиды, 14сондықтан да өз ауқымымыздың шегінен тыс шықпаймыз. Егер де сендерге бұрын еш бармаған болсақ, солай болар еді. Алайда Мәсіхтің Ізгі хабарын сендерге алғаш рет біз жеткіздік емес пе?! 15Сонымен басқалардың еңбектерімен мақтанатындай тиімсіз іс жасамаймыз. Қайта, сендердің сенімдеріңнің өсуі арқылы араларыңдағы қызмет ауқымымыз әлі де молынан кеңейе түседі деп күтеміз. 16Осылай біз Ізгі хабарды сендерден тыс, өзге жерлерде де уағыздай алып, басқаның ауқымында атқарылған дайын істер үшін мақтанбайтын боламыз. 17«Кім мақтанғысы келсе, тек Жаратқан Иемен[†] мақтансын!» деп Пайғамбарлар[†] жазбаларында айтылған ғой.[*] 18Ендеше өзін-өзі мақтаған емес, тек Иеміз мақтаған ғана шынымен қадірленуге лайық.

#### 11


Пауыл мен жалған елшілер арасындағы айырмашылықтар

1Мақтануыммен біраз ақымақ болып көрінгеніме төзсеңдер екен деймін.[*] Іс жүзінде төзіп келесіңдер де. 2Сендерді Құдай[†] берген қамқорлықпен қызғыштай қорғап келемін. Өздеріңді бір-ақ «Күйеу» — Мәсіхке[†] «айттырып қойдым», әрі пәк таза «қыз күйлеріңде» ұзатқым келеді.[*] 3Әзәзіл жыланның қулықпен Хауа ананы алдап, азғырғанындай,[*] кейбіреулер сендердің де ой-саналарыңды Мәсіхке деген адалдық пен пәк берілгендіктеріңнен ауытқытып жүрмесін деп уайымдаймын. 4Себебі, біреулер сендерге келіп, біз уағыздағаннан өзге «Исаны» уағыздағанда,[*] немесе өздерің қабылдаған Киелі Рухтан[†] өзге рухты, яки қабыл алған Ізгі хабардан басқа біреуін насихаттағанда, сендер бұның бәріне оңайлықпен көне кетесіңдер. 5Алайда өзімді сол бір «озат елшілерден» кеммін деп ойламаймын. 6Тіптен сөзге шешен болмасам да, білімім жеткілікті. Соған барлық жағынан да көздеріңді толық жеткіздік қой.

7Сендерді рухани[†] жағынан көтермелеу үшін өзімді «төмендетуіммен» күнә[†] жасадым ба? Құдайдың Ізгі хабарын сендерге тегін уағыздадым емес пе! 8Өздеріңе қызмет ету үшін басқа қауымдардың[†] көмегін қабылдап, оларды тонағандай болдым. Қастарыңда жүрген кезімде мұқтаждық көрген күнде де ешқайсыңды әуреге салмадым. 9Өйткені Македониядан келген бауырластар қажет нәрселерімнің орнын толтырды. Қай істе де сендерге ауыртпалық түсірмеуге тырыстым және тырысамын да. 10Өз бойымдағы Мәсіхтің адалдығымен мәлімдеймін: Ахая аймағындағы ешкім осы мақтануымды тоқтата алмайды! 11Неге бұлай істеймін? Сендерді сүймегендіктен бе? Өздеріңді сүйетінім Құдайға аян! Қалай істеп келсем, солай істеуді жалғастырмақпын. 12Жасаған игіліктеріне мақтанып, бізбен бірдей көріну үшін сылтау іздейтіндерге жол беретін ойым жоқ.

13Ондайлар — жалған елшілер, алдамшы қызметкерлер, өңдерін айналдырып, Мәсіхтің елшілері болып көрінгендер.[*] 14Мұнда таңғалатын ештеңе жоқ: шайтанның өзі өңін айналдырып, нұрлы періште[†] болып көрінеді.[*] 15Сондықтан оның қызметшілерінің де өңдерін айналдырып, әділдіктің қызметшілері болып көрінуі ғажап іс емес. Олардың ақыры қылықтарына сай болмақ!


Елшінің басынан өткен азаптарын баяндауға мәжбүр болуы

16Тағы да қайталаймын: ешқайсыларың мені ақымақ деп ойламаңдар! Ал егер олай ойласаңдар, мені ақымақ ретінде қабылдаңдар, сонда (Ізгі хабарды бұрмалап таратушы солар сияқты) мен де аздап мақтана аламын. 17Ендеше батыл мақтанғанда, Иеміздің үлгісі бойынша емес, ақылсыз болғансып айтатын боламын. 18Талай жалған тәлім берушілердің өзімшіл ниетпен (сендердің жетістіктеріңе) мақтанып жүргені іспетті, (өздеріңе жіберген елші[†] болуымды қорғау үшін) мен де мақтанбақпын. 19Себебі «сондай дана» сендер ақымақтарға қуана төзесіңдер-ау![*] 20Расында біреу өздеріңді құл қылса да, ақыларыңды жеп, тонап кетіп, менсінбей өктемдік көрсетсе де, беттеріңді соқса да, бәрібір төзесіңдер! 21Осындай қылықтарды өздеріңе істеуге біздің «күшіміз жетпеді».[*] Мұны айтқанда алдарыңда ұятқа қаламын ба?

Ал егер солардың біреуінің бір нәрсеге мақтануға дәті болса — ақымақша айтайын — соған мақтануға менің де дәтім барады. 22Олар яһуди ме? Мен де яһудимін. Олар исраилдіктер ме? Мен де солаймын. Олар Ыбырайым атаның ұрпағынан ба? Мен де.[*] 23Олар Мәсіхтің қызметшілері ме? Ақымақ кісідей сөйлеп тұрмын:[*] мен Мәсіхке солардан бетер қызмет етудемін. Оларға қарағанда әлдеқайда көбірек еңбектеніп, түрмеге қамалып, аяусыз соғылдым, талай рет өліммен бетпе-бет келдім.

24Яһудилер мені бес рет отыз тоғыздан қамшымен соқты.[*] 25Мені үш рет таяқпен дүре соқты, бір рет өлтірмек болып таспен атқылады. Үш рет кеме апатына ұшырадым, бір тәулік бойы ашық теңізде қалқып жүріп, әрең аман қалдым. 26Көп рет саяхатқа шығып, тасыған өзендерден, қарақшылардан, өз ұлттастарым мен басқа ұлттық адамдар тарапынан сансыз қауіп-қатерге ұшырап келемін. Қала мен иен далада, теңізде және жалған бауырластар арасында қатерге тап болдым. 27Ешқандай аянбастан еңбектеніп келемін, ұйықтамаған түндерімнің есебі жоқ. Аштықтың, шөлдің не екенін білемін, киімге мұқтаж болып талай рет тоңдым.

28Басқа жайттар туралы айтпағанның өзінде күн сайын барлық қауымдардың қамдары еңсемді басып, толғандырады.[*] 29Біреу әлсіз болса, мен де өзімді әлсіз сезінбеймін бе? Біреу күнәға азғырылса, сол үшін күйіп-жанбаймын ба?

30Егер де мақтануға тиіс болсам, өзімнің күшсіз екенімді көрсететін жайттармен мақтанайын. 31Иеміз Исаның Әкесі, мәңгілік мадаққа лайық Құдай, мына айтатындарымның нағыз шындық екенін біледі: 32Дамаскіде болған кезімде Аретас патшаның[*] аймақ әміршісі[†] қала қақпаларын күзеттіріп, мені тұтқындауға бұйырды. 33Бірақ мен қаланы қоршаған қамалдағы терезеден үлкен себетпен төмен түсіріліп, оның қолынан сытылып кеттім.[*]

#### 12


Елшінің көрген аяны және басына түсіп отырған азабы

1Түбі пайдалы болмаса да, мақтануым қажет; енді Иеміздің маған көрсеткен аяндары мен ашқан құпияларына тоқталайын.[*] 2Мәсіхпен[†] тығыз байланыстағы біреуді[*] танимын; оны он төрт жыл бұрын кенет «көктің ең биігіне»[*] көтеріп әкетті. Оның рухы көкке апарылды, ал тәнінде ме, әлде тәнсіз бе, о жағы маған емес, Құдайға ғана аян. 3Сол кісінің жұмаққа[†] апарылғанын дәл білемін; тек оның тәнсіз, не тәнінде барғаны маған емес, жалғыз Құдайға ғана анық.[*] 4Сонда ол адам[†] тілімен айтуға келмейтін, әрі басқаларға әңгімелеуге тыйым салынған сөздерді естіді. 5Сол ғажап оқиғаны мақтан ете аламын. Ал жеке басым туралы жалғыз күшсіздігімнен өзге ештеңемен мақтанбаймын. 6Дегенмен мақтанғым келген күнде де ақымақ болмас едім, өйткені нағыз шындықты айтамын. Алайда мен туралы аса жоғары пікірде болмауларың үшін содан бас тарттым. Одан да өзімнен көріп-естігендеріңе сай ғана мені бағалаңдар!

7Өзіме ашылған құпиялардың төтенше ұлылығына байланысты кеуде көтермеуім үшін, тәніме «шаншылып түйрелу азабы» бұйырылды:[*] шайтанның хабаршысы мені соғып қинайды. Бұл мені өркөкіректеніп кетуден сақтамақ. 8Мен бұл азапты өзімнен аластатуын өтініп, үш рет Иемізге сиындым. 9Бірақ Ол маған былай деді: «Менің рақымым саған жетер: күшсіз жағдайыңда Менің құдіретім толықтай іске аса алады». Сондықтан Мәсіхтің құдіретінің бойымда орнығуы үшін, күшсіздігіме қуана мақтанамын. 10Сонымен, басымнан әлсіздік, қорлық, мұқтаждық, қуғын-сүргін, қысымшылық өткізгенде де, Мәсіхке бола ризамын. Себебі өзім күшсіз болғанымда Ол арқылы күштімін.


Елшінің қорынттық қауымның қамын ойлап уайымдауы

11Мақтанып ақымақтай көріндім, мені соған мәжбүр еттіңдер. Ал сендер мені мадақтауға тиісті едіңдер, өйткені сол бір «озат елшілермен»[*] салыстырғанда ешқандай кемшілігім жоқ қой. Дегенмен жеке басым өздігінен түк те емес. 12Құдайдың шынайы елшісі екенімді көрсететін белгілер,[†] яғни ғажап кереметтер[†] мен құдіретті істер, үлкен төзімділікпен көз алдарыңда орындалды. 13Басқа қауымдарға[†] қарағанда сендерге не жетіспейді, тек менің сендерге ауыртпалық түсірмегенім[*] болмаса?! Мұнымды айыпқа бұйыра көрмеңдер.

14Ендеше сендерге үшінші рет бармақшымын, бірақ ешқандай ауыртпалық түсірмеймін. Маған дүние-мүліктерің емес, өздерің қымбатсыңдар. Балалары ата-анасы үшін емес, ата-анасы балалары үшін енші жинауға тиіс қой. 15Осылайша мен рухани[†] игіліктеріңе бола қолымдағы барымды қуана жұмсап, өзімді де еш аямаймын. Сендерді неғұрлым артық көрген сайын мені анағұрлым аз сүйсеңдер де, солай істей беремін. 16Қалай болған күнде де өздеріңе ауыртпалық түсірмедім. Дегенмен қу болғандықтан сендерден айлакерлікпен амалымды асырып кеттім (дейсіңдер ме)?[*] 17Не болмаса жіберген кісілерімнің біреуі арқылы өздеріңді пайдаландым ба? 18Титтен сендерге баруын өтініп, онымен бірге бауырластардың біреуін жібердім.[*] Тит те өздеріңді пайдаланған жоқ, солай емес пе? Екеуіміз бірдей рухпен әрекет жасап, бір жолмен келеміз ғой.

19Өзімізді сендердің алдарыңда ақтауға тырысамыз деп әлі де ойлайсыңдар ма? Жоқ, біз Құдай[†] алдында, Мәсіхпен тығыз байланыста тұрамыз. Істегендеріміздің бәрі де, сүйікті бауырластар, сенімдеріңнің нығаюына арналған. 20Сендерге барған кезімде қалаған жағдайда болмайсыңдар ма деп қамығамын,[*] онда мен де өздерің қалағандай бола алмаймын. Араларыңда айтыс-керіс, қызғаныш, ашу-ыза, жікке бөліну, жала жабу, өсек-аяң, менмендік және тәртіпсіздік жайылуы мүмкін деп уайымдаймын.[*] 21Сонда тағы барған кезімде Құдай мені сендерге бола ұялтпасын! Бұрын да күнә[†] жасаған, әлі де жасап жүрген арамдықтан, неке адалдығын бұзушылық пен жүгенсіздіктерінен бас тартпаған талай адамдарың үшін көз жасымды төгіп қайғырып[†] жүрмейін![*]

#### 13


Әркімнің өзін сынап, түзелуін ескерту

1Сонымен сендерге үшінші рет бармақпын. «Әрбір іс[*] ең кем дегенде екі не үш куәгердің айтқандарымен дәлелденуі керек» (деп Тауратта жазылғандай, мәселелеріңді қайтадан дұрыстап тексермекпін). 2Екінші рет қастарыңда болған кезде ескерткенмін, қазір де сендерден алыс жүріп, осы хат арқылы ескертемін: қайтадан барғанымда бұрын күнә[†] жасағандарды және кез келген басқаларыңды да еш аямаймын![*] 3Мен арқылы Мәсіх[†] шынымен айтып тұр ма, жоқ па, соған дәлел талап етіп отырсыңдар. Мен бұған былай деймін: өздеріңе әрекет жасағанда Мәсіх күшсіз емес, Ол араларыңда күшті болады. 4Кезінде Мәсіх өз құдіретінен бас тартып, айқышқа[†] шегеленіп өлсе де, Ол қазір Құдайдың құдіретімен тірі! Онымен тығыз байланыстағы біз де күшсізбіз, алайда сендерге әрекет жасағанда Құдайдың құдіреті арқылы Мәсіхпен бірге тіріміз!

5Шынында да сенім жолымен жүрсіңдер ме, жоқ па, соларыңды тексеріңдер! Әрқайсың жеке бастарыңды сынаңдар: әрине, жүректеріңнің төрінен Иса[†] Мәсіхтің орын алғанын білесіңдер. Егер Ол орын алмаған болса, шынымен сенім жолында емессіңдер![*] 6Алайда біздің (елшілік өкілеттілігіміздің) дәлеліне көздерің жететін болады деп сенемін. 7Дегенмен, сендер бұдан былай жамандық жасаудан бас тартсын деп Құдайдан өтініп сиынамыз. Ондағы мақсатымыз — біздің абыройлы болып көрінуіміз емес, сендердің жақсылық жасауларың. Егер осылай (бізге елшілік өкілеттілігіміздің дәлелін келтіруге орайы болмай) өзіміз абыройсыз болып көрінсек, мейлі, солай-ақ бола қойсын.[*] 8Себебі біз ақиқатқа қарсы емес, ақиқатты жақтап күш саламыз.[*] 9Өзіміз күшсіз, ал сендер күшті болсаңдар, соған қуанып шаттанамыз. Дәл осыны, түгелдей түзелулеріңді, сұрап Тәңір Иеге сиынамыз. 10Сондықтан бұларды алыста жүріп өздеріңе жазып отырмын. Иеміздің маған күйрету үшін емес, нығайту үшін берген билігін сендерге барған кезімде қатаңдықпен қолданғым келмейді.


Соңғы сәлемдер мен ақ бата

11Сонымен, қымбатты бауырластар, қош-сау болыңдар! Түзеле беріңдер, жігерленіңдер, бір ниеттес, тату болыңдар! Сонда сүйіспеншілік пен тыныштықтың бастауы — Құдай[†] сендерге жар болады. 12Шын жүректен бір-біріңе сүйіспеншіліктеріңді білдіріп,[*] сәлемімізді жеткізіңдер. Құдайдың барлық адамдары сендерге сәлем жолдауда.

13Лайым Иеміз Иса Мәсіхтің рақымы, Құдайдың сүйіспеншілігі және Киелі Рухпен[†] қарым-қатынастарың бәріңде бола берсін! (Аумин.)[†]

### Ғалаттықт. хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Кіріспе


Ғалаттықтарға арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл бұл сәлемхатын бүгінгі Түркияның орталығында орналасқан Ғалатия өлкесіндегі сенушілер қауымдарына жазды. Пауыл өзін мазалаған мынадай хабар алған еді: негізінен яһудилерден емес, басқа ұлт өкілдерінен құралған қауымдарға Яһудеядан кейбір уағыздаушылар келіп, өз қате ілімдерін таратуда еді. Олар сенушілерге яһуди дінінің парыздарын, әсіресе сүндеттеу рәсімін, орындау қажет, онсыз Құдай алдында күнәдан ақталуға болмайды деп үйретті. Сонымен қатар олар Пауылдың Құдайдың елшісі екендігін мойындамады, әрі оның Таурат заңын ұстанбай-ақ тек Мәсіхке сену арқылы Құдай алдында ақталамыз деген Ізгі хабарын теріске шығарды.

Пауыл осы хатында солардың қате көзқарастарына қарсы шығып, өзін елші болуға адам баласы емес, Құдайдың тағайындағанын дәлелдейді. Сондай-ақ, ол уағыздап жатқан Ізгі хабарын өзіне Мәсіхтің тікелей аманаттағанын, ал кейін Иерусалимдегі елшілер мен қауым жетекшілерінің соның мазмұнымен келіскендерін білдіреді.

Егер де адамдардан Құдай алдында ақталу үшін сенімге қоса игі істер талап етілсе, онда Ізгі хабар түгелдей өзгерер еді. Себебі оның түпкі мәні Құдайдың рақым етіп, Мәсіхті адамзатты құтқару үшін құрбан болуға жібергендігінде. Мәсіх жанын қиғанда барлық күнәларымыздың жазасын Өзіне алды! Құдай жасаған осы мүлтіксіз құтқару жолына еш нәрсе қосуға болмайды. Мәсіхтің құрбандығына сеніп, жан дүниесінен Оған орын берген әрбір адам жаңа өмір сүре бастайды.

Бұдан былай Құдайдың Киелі Рухы сенушінің іс-әрекетіне басшылық жасап, игі істерге жетелеп, оның өмірін шын мәнінде өзгертеді. Барлық заңдар мен ережелер, тіпті Құдай ертеде Исраил халқына бұйырған Таурат заңының өзі де, адамды толығымен өзгерте алмайды, оған түзу жолды көрсете ғана алады. Заңдар адамды тәрбиешінің бақылауындағы баладай шектеп ұстайды. Бірақ сенімдерін Мәсіхке артқандарға Құдай Иеміз таза өмір сүру үшін рухани күш-қуат пен азаттықты және Өзімен тығыз байланысты сыйлайды.

#### 1


Арнау және сәлем

1-2Ғалатия өлкесіндегі сенушілер қауымдарына[†] Пауыл елшіден және қасымдағы барлық бауырластардан дұғай сәлем. Ал мені елшілікке тағайындаған — адам[†] баласы емес, Иса[†] Мәсіх[†] және Оны өлімнен қайта тірілтіп алған Құдай[†] Әкеміз. 3Сендерге Құдай Әкеміз бен Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай берсін! 4Иса Мәсіх бізді қазіргі зұлым дүниенің құлдығынан құтқару үшін Құдай Әкеміздің еркі бойынша күнәларымыздың құнын өтеп жанын құрбан етті. 5Құдайдың ұлылығы[†] мәңгі мадақтала берсін! Аумин.[†]


Өзге «Ізгі хабар» жоқ

6Сендерді Мәсіхтің рақымы арқылы Өзіне шақырған Тәңір Иеден осылай тез бас тартып, өзге бір «ізгі хабарға» бет бұрып кеткендеріңе таңғаламын. 7Дегенмен өзге «ізгі хабар» жоқ! Мәселе сендерді шатастырып, Мәсіх туралы Ізгі хабарды бұрмалағысы келген кейбір кісілерде болып тұр. 8Егер біздер немесе тіпті «көктен түскен періште»[†][*] сендерге бұрын уағыздағандарымызға қайшы өзге бір «ізгі хабарды» уағыздайтын болсақ, онда солай істегенімізді Құдайдың қарғысы атпақ.[*] 9Бұрын айтқанымызды тағы қайталаймын: біреу сендерге өздерің қабылдаған Ізгі хабарға қайшы келетінді таратып жүрсе, оны Құдайдың қарғысы атпақ!

10Ал енді, мен мұны адамға не Құдайға жағу үшін айтып отырмын ба? Жоқ, мен адамдарға ұнауға тырыспаймын, әйтпесе Мәсіхтің қызметшісі бола алмас едім.


Өзін Құдайдың тағайындағаны туралы елшінің дәлелі

11Бауырластар, сендерге мынаны білдіргім келеді: мен уағыздаған Ізгі хабар адам ойынан шыққан емес! 12Оны ешбір адамнан не қабылдаған, не үйренген емеспін, Иса Мәсіхтің тікелей білдіруімен[*] қабылдадым.

13Сендер менің яһуди діні мен дәстүрлерін бұрын қалай ұстанғанымды естігенсіңдер: Құдайдың қауымын шектен тыс қудалап жүріп, құртуға тырыстым. 14Мен яһуди дінін ұстануда ұлтымның ішіндегі көптеген құрдастарымнан озып, ата-бабаларымыздан мирас қалған салт-дәстүрлерді қызу жақтап, қатаң ұстанушы болдым.[*]

15Бірақ Құдай мені анамның құрсағында жатқанда-ақ таңдап, Өзінің зор рақымымен шақырып алды. Содан Ол маған өз қалауымен 16Исаның Өзінің (рухани) Ұлы екендігін ашып білдіріп, Ол туралы Ізгі хабарды яһудилерден басқа халықтардың арасына таратуға бұйырды.

Сонда мен осы жайлы ешбір адамнан ақыл сұраған жоқпын, 17әрі Иерусалимге барып, менен бұрын елші[†] болғандармен де ақылдасқан емеспін. Қайта, ешқайда соқпастан, Арабия еліне[*] тура аттанып, сол жақтан Дамаскіге қайтып келдім. 18Үш жылдан кейін ғана Петір елшімен[*] танысу үшін Иерусалим қаласына бардым. Оның қасында он бес күн болдым. 19Сол кезде басқа елшілердің ешқайсысын көрмедім, тек Иеміз Исаның туған інісі Жақыппен[*] ғана кездестім. 20Құдай куә, бұл жазып отырғандарым өтірік емес. 21Содан кейін Сирия мен Кіликия өлкелеріне бардым.[*] 22Ал Яһудея аймағындағы Мәсіхке сенушілердің қауымдары мені әлі де жүзбе-жүз танымайтын. 23Олар тек: «Бізді бұрын қудалаған адам өзі түп-тамырымен құртпақ болған сенімді қазір уағыздап жүр» дегенді естіді. 24Содан олар мені тәубеге келтіргендігі үшін Құдайды мадақтады.

#### 2


Өзге елшілердің Пауыл уағыздап жүрген Ізгі хабарды қолдауы

1Он төрт жылдан кейін мен тағы да Иерусалимге аттандым. Бұл жолы Барнабамен бірге барып, Титті де ертіп алдым.[*] 2Осы сапарға Иеміздің тікелей білдіруімен[*] шықтым. Иерусалимде мен, әсіресе, қауымның[†] беделді кісілерімен жеке сөйлесіп, оларға өзім басқа ұлт адамдарына уағыздап жүрген Ізгі хабардың мазмұнын айтып бердім. Ондағы мақсатым қазіргі әрі бұрынғы еңбектерімнің зая кетпеуі еді.[*] 3Ал менің уағыздарыммен бұлардың келіскендері сондай, қасымдағы Титтің грек болғандығына қарамастан, олар оның сүндеттелуін талап етпеді. 4Мұны екіжүзділікпен кіріп кеткен жалған «бауырластар» ғана талап етті. Олар Иса[†] Мәсіхтің[†] жолындағы біздің рухани[†] еркіндігіміздің ізіне түсіп, Таурат заңына[†] бағындыру үшін қауымдарға ұрланып еніп алған еді.[*] 5Алайда біз оларға бір сәтке де көніп, бағынған емеспіз. Өйткені Ізгі хабардың шындығын сендерге тап-таза күйінде қалдыруды көздедік.

6Ал беделділерге келсек, беделдерінің қандай екені мен үшін онша маңызды емес, Құдай[†] адамның бет-жүзіне қарамайды ғой: олар маған ерекше міндеттер жүктеген жоқ. 7Керісінше, Ізгі хабарды яһуди халқына уағыздау Петірге қалай тапсырылған болса, Ізгі хабарды басқа халықтарға уағыздаудың маған да солай аманатталғандығына көздері жетті. 8Өйткені Петірдің яһудилер арасындағы елшілік қызметін қолдаған Құдай менің басқа халықтар арасындағы қызметіме де жар болды. 9«Қауымның тіректері» деп саналатын Жақып, Петір[*] және Жохан Құдайдың маған берген рухани дарынын мойындап, менімен және Барнабамен қол алысып, қатынасымызды бекіттік. Сонымен біз Ізгі хабарды басқа халықтарға, ал олар оны яһуди халқына алып барсын деп келістік. 10Олар бізден тек қана мұқтаж сенушілерге[*] көмектесуді ұмытпауымызды өтінді. Ал мен дәл осыны істеуге зор ынтамен ұмтылып келемін.


Пауылдың Петірге қарсы шығып, қауымдағы бірізділікті қорғауы

11Бірақ Петір Антақияға келген соң, оған ашық қарсы шығуым қажет болды. Өйткені оның қылығы айыптауға тұрарлық еді: 12алғашқыда Петір сүндеттелмеген басқа ұлттық сенушілермен дастарқандас болып жүрген еді. Алайда (Иерусалимдегі қауымның жетекшісі) Жақыптан бірқатар яһудилер келгеннен кейін, Петір басқа ұлттық сенушілерден тартыншақтап, алшақтай бастады. Себебі ол сүндеттеуді талап ететін әлгі яһудилер жақтырмай жүрер деп қаймықты. 13Петірмен бірге қауымдағы басқа яһудилер де сондай тұрақсыздық[*] танытты. Тіпті Барнаба да оларға еріп адасып кетті. 14Мен солардың Ізгі хабардың шындық жолынан тайып кеткендіктерін көргенде, бәрінің алдында Петірге тіл қатып былай дедім: «Сіз яһуди болсаңыз да, яһудилердің дәстүрлерін орындамай, бірге тұрған басқа ұлттық сенушілер сияқты өмір сүріп келдіңіз. Енді қалайша бұл сенушілерді яһуди дәстүрлерін ұстануға зорламақсыз?! 15Яһуди болып туған біздер «басқа ұлттық күнәкарлар» болмасақ та, 16адамдардың Таурат заңын ұстану арқылы емес, тек Иса Мәсіхке деген сенімдерімен ғана Құдай алдында ақталатынын білеміз. Сондықтан біз де Таурат заңын орындаудың арқасында емес, Мәсіхке сенуіміз арқылы ақталу үшін сенімімізді Мәсіх Исаға арттық. Себебі заңды орындаумен ешбір адам[†] ақтала алмайды».[*]

17Егер Мәсіхтің арқасында ақталғымыз келген біз (яһуди дәстүрлерін ұстанбағанымыз үшін) әлі де күнәкар болып есептелсек, онда Мәсіхке деген сенімнің[*] бізді бәрібір күнәлі жағдайымызда қалдырғаны емес пе? Жоқ, мүлдем олай емес! 18Себебі Таурат заңын орындау арқылы ақталамыз деген пікірді жойып келген мен оны қайтадан қалпына келтірсем, онда өзімді заң бұзушы күнәкар етіп көрсеткен болар едім.

19Адам өлгенде заңға бағынудан босайтыны сияқты, мен де Таурат заңы бойынша өлімге кесіліп, сол заңды орындаудан босатылдым. Ондағы мақсат — менің Құдай үшін өмір сүруім. Мен рухани жағынан Мәсіхпен бірге айқышқа[†] шегеленіп өлдім, 20сондықтан өзім[*] бұдан былай өмір сүріп жатқаным жоқ, қайта, бойымда Мәсіх өмір сүруде. Ендігі тәндік өмірім — Құдайдың (рухани) Ұлына[†] деген сенімімнің арқасындағы өмір. Ол мені сүйгендіктен, Өзін мен үшін құрбан етті!

21Осылайша Құдайдың рақымын жоққа шығармай, соған ғана сүйенемін. Себебі егер Таурат заңын орындау арқылы ақтала алсақ, онда Мәсіхтің Өзін өлімге қиғаны бекер болғаны!

#### 3


Ақталу жолы

1О, түйсіксіз аңқау ғалаттықтар-ай, сендерді біреу сиқырлап қойды ма? Иса[†] Мәсіхтің[†] айқыштағы[†] өлімін көз алдарыңнан кетпестей етіп суреттеп беріп едім ғой! 2Маған мынаны ғана айтыңдаршы, Киелі Рухты[†] қалай қабылдадыңдар: Таурат заңын[†] орындау арқылы ма, әлде Ізгі хабарды тыңдап, сену арқылы ма? 3Сондай түйсіксіз бе едіңдер: рухани[†] өмірді Киелі Рухпен бастап, өз күштеріңмен кемелденбек екенсіңдер ғой? 4Сонда қалай, бастарыңнан өткізгендеріңнің бәрі бекер болғаны ма? Ол шынымен бекер болмады, солай емес пе?[*] 5Құдайдың сендерге өз Рухын беріп, араларыңда керемет[†] істер жасағанының себебі — Таурат заңын орындауларың ба, әлде Ізгі хабарды тыңдап, сенулерің бе?

6Ыбырайыммен де солай болды: ол Құдайға сенді, сондықтан Оның алдында ақталды.[*] 7Көздерің жетіп тұр: Тәңір Иеге сенім артқандар ғана — Ыбырайымның нағыз ұрпақтары. 8Киелі[†] жазбалар Құдайдың басқа ұлттарды сенім арқылы ақтайтынын алдын ала білдірді. Ол Ыбырайымға: «Сен арқылы Мен барлық ұлттарды жарылқаймын» деген Ізгі хабарды мәлімдеді.[*] 9Сондықтан Тәңір Иеге сенім артқандар ежелде Оған сенген Ыбырайыммен бірге жарылқанады.

10Ал өздерінің Таурат заңын ұстанғандарына сүйенушілердің бәріне қарғыс тиеді! Сол туралы мынадай сөздер жазылған: Таурат заңының кітабындағы барлық ережелерді сақтап орындамағанды қарғыс атады![*] 11Ендеше Таурат заңын орындаған ешкімнің сол арқылы Құдай[†] алдында ақтала алмайтыны анық. Өйткені «сенімі арқылы ақталған адам[†] шынайы өмірге ие болады».[*] 12Осы сенім жолы Таурат заңының жолынан өзгеше: соның ережелерін «бұлжытпай орындайтын адам солар арқылы өмір сүреді».[*] 13Алайда айқыш ағашқа шегеленіп ілінген кезде Мәсіх бізге тиісті қарғысты өз мойнына алып, бізді Таурат заңы мәлімдеген қарғыстан құтқарды! Себебі Тауратта «ағашқа ілінген әркім Құдайдың қарғысына ұшыраған» деп жазылған.[*] 14Осылайша Құдай Ыбырайымға уәде еткен ақ батаны Иса Мәсіх арқылы басқа ұлттарға да берді. Енді Мәсіхке сенген бәріміз уәделенген Киелі Рухты сенім арқылы қабылдаймыз.


Құдайдың уәдесінің күшін Таурат заңы жойған емес

15Қымбатты бауырластар, күнделікті өмірден мысал келтірейін: бекітілген келісімнің[†][*] күшін жоюға немесе оған бір нәрсе қосуға болмайды. Бұл жерде де солай: 16Тәңір Ие уәдесін Ыбырайымға және оның ұрпағына берді. Ол «ұрпақтарыңа» деп көпше түрде емес, «ұрпағыңа» деп жекеше түрде айтты.[*] «Ұрпағың» Біреуді білдіреді, Ол — Мәсіх. 17Айтайын дегенім мынау: төрт жүз отыз жылдан кейін берілген Таурат заңы Құдай бұрын бекіткен Келісімнің күшін, яғни Оның Ыбырайымға Мәсіх жөнінде берген уәдесінің күшін, жоя алмайды! 18Себебі егер мұрагерлік Таурат заңына байланысты болса, онда ол уәде арқылы берілмес еді. Алайда Құдай мұраны Ыбырайымға рақыммен уәде етті.

19Онда Таурат заңының атқаратын қызметі қандай? Ол күнәларды әшкерелеу үшін[*] қосымша ретінде берілді. Тәңірдің уәдесі Ыбырайымның Ұрпағы Мәсіхке байланысты; Ол келгенше, Таурат заңы күшінде тұрды. Періштелер[†] мұны халыққа арада жүрген Мұса пайғамбар[†] арқылы жеткізген еді. 20Ал жалғыз біреу іс жүргізетін болса, онда арада жүрушінің керегі жоқ: Ыбырайымға уәдені берген — Құдайдың жеке Өзі![*]

21Сонымен, Таурат заңы Құдайдың бұрын берген уәдесіне қайшы келіп тұр ма? Жоқ, мүлдем олай емес! Себебі егер мәңгілік өмірге[†] қол жеткізетін заң берілген болса, онда адамдар оны орындап ақтала алар еді. 22Алайда Киелі жазбалар бүкіл адамзаттың күнәнің тұтқынында екенін мәлімдейді.[*] Ондағы мақсат — Иса Мәсіхке сену арқылы табыс етілетін уәделі сыйдың (яғни күнәдан ақталудың) тек сенетіндерге ғана берілуі.

23Осы сенімнің заманы туып, келуге тиісті Мәсіхке сене алғанға дейін біз Таурат заңының бақылауында болып, тұтқынында жүрдік. 24Басқаша айтқанда, Таурат заңы «тәрбиелеушіміз» болып бізді Мәсіхке әкелді,[*] осылай Оған сеніп, ақталдық. 25Ал енді, сенімнің заманы туғаннан бері «тәрбиелеушінің қарамағынан шықтық».


Құдайдың құлы емес, Оның рухани баласысыңдар

26Өйткені барлығың Иса Мәсіхке деген сенімдерің арқылы Құдайдың рухани баласысыңдар. 27Мәсіхпен тығыз байланысып, шомылдыру рәсімінен[†] өткен[*] бәрің де Мәсіхтің рухани қасиеттеріне бөлендіңдер. 28Бұл жерде яһуди мен басқа ұлт адамының, құл мен еріктінің, еркек пен әйелдің арасында айырмашылық жоқ, себебі барлығың Иса Мәсіхпен тығыз байланыста біртұтассыңдар.[*] 29Және сендер Мәсіхтікі болғандықтан, Ыбырайымның рухани ұрпағысыңдар, әрі Құдайдың оған уәде еткен игіліктерін иемденесіңдер.[*]


#### 4

1Тағы айтпағым мынау: мұрагер болашақта барлық байлықты иемденуге қақылы болса да, балалық кезінде оның құлдан еш айырмашылығы жоқ. 2Жас мұрагер әкесі белгілеген[†] уақытқа дейін қамқоршылар мен үй басқарушылардың бақылауында. 3Біз де рухани[†] балалық шағымызда осы дүниедегі[†] бастапқы діни ілімдердің[*] құлдығында болдық. 4Ал Құдай[†] белгілеген уақыты жеткенде, Өзінің (рухани) Ұлын[†] жіберді. Ол бір әйел арқылы дүниеге келіп,[*] Таурат заңы[†] үстемдік етіп тұрған халықтың арасында 5сол заңға бағынғандарды босатып,[*] Өзінің рухани балалары ету үшін келді. 6Енді біз рухани балалары болғандықтан, Құдай Өзінің (рухани) Ұлының Рухын жүрегімізге дарытты. Сол Рух[†] бізді: «Абба, Әке!»[*] — деп Құдайға сиындырады.

7Сонымен енді құл емес, рухани ұлсың; ал рухани баласы болған соң, Құдай саған Өзінің уәде еткендерін сыйлайтын болады.


Елшінің ғалаттықтарды уайымдап қиналуы

8Сендер бұрын Құдайды әлі білмейтін кезде шынайы Тәңір емес жын-перілерге құл болып қызмет еттіңдер. 9Ал енді Құдайды жақыннан танып алғаннан кейін, дұрысын айтқанда, Құдай сендерді танып, Өзімен жақын байланыста болуға шақырғаннан кейін, қалай ғана кері айналып, қайтадан әлсіз де бейшара, бастапқы діни ілімдерге[*] бет бұрасыңдар? Соларға тағы да құл болып жүргілерің келе ме? 10Белгілі діни күндер мен айларды, мерекелер мен жылдарды берік ұстануда екенсіңдер. 11Сендерге арнаған еңбегім зая кетті-ау деп уайымдаймын.[*]

12Бауырластарым, сендерден өтінемін: пайдасыз ережелерге бағынбай, мен сияқты болыңдар, мен де сендер сияқты болдым. Жеке басыма жамандық істеген жоқсыңдар. 13Сендерге Ізгі хабарды алғаш рет жариялағанымда денсаулығымның нашар болғанын білесіңдер. 14Бірақ та тәнімнің ауруынан жиреніп, теріс қарап кетпедіңдер. Керісінше, мені Құдайдың бір періштесіндей,[†] тіпті Иса[†] Мәсіхтің[†] Өзіндей, қабылдадыңдар. 15Бұрынғы риза көңілдеріңе не болды? Өзім мынаған куәмін: сол кезде, мүмкін болса, өз көздеріңді ойып алып, маған сыйлар едіңдер.[*] 16Ал қазір мен сендерге шындықты айтқаным үшін жау болып шықтым ба? 17Көңілдеріңнен шығуға ынталанғандардың ниеттері[*] жақсы емес: олар сендерді бізден ажыратып, өздеріне құштар етіп қаратып алмақ. 18Біреудің көңілінен шығуға ізгі ниетпен ынталану — жақсы нәрсе, бірақ бұл тек қастарыңда жүргенімде ғана емес, әрдайым болу керек.

19Балаларым менің! Баласын туғанда толғақ азабын басынан кешкен анадай мен тағы да сендерді уайымдап қиналып жүрмін. Бұл, мінез-құлықтарыңнан Мәсіхтің болмысы толығырақ көрінгенше, жалғаса бермек. 20Дәл қазір қастарыңда болып, сендермен жұмсақ үнмен сөйлессем шіркін! Себебі сендерді түсіне алмай жүрмін.


Ажар мен Сараның мысалы

21Таурат заңына бағынғысы келген сендер маған айтыңдаршы: Тауратта айтылғанды білмейсіңдер ме? 22Онда Ыбырайымның екі ұлы: біреуі күңінен, екіншісі ерікті әйелінен туғаны туралы жазылған.[*] 23Күңінің ұлы әдеттегідей туылса, ерікті әйелінің ұлы Құдайдың берген уәдесі бойынша кереметпен[†] дүниеге келді.[*] 24Бұл әңгімеде астарлы мағына бар, екі әйел екі түрлі Келісімді[†] білдіреді: біреуі — перзентін құлдықта туған Ажар, ол — Синай тауында жасалған Келісімнің бейнесі.[*] 25Ал Арабиядағы Синай тауын бейнелейтін Ажар қазіргі Иерусалимге де ұқсайды. Себебі ол қала өз халқымен әлі де Таурат заңының құлдығында. 26Бірақ көктегі Иерусалим ерікті, біздің рухани анамыз — сол!

27Бұған байланысты Пайғамбарлар[†] жазбаларында: «Қуан, уа, құрсақ көтермейтін, бала сүймеген әйел, шаттана ән шырқа! Иә, толғатып көрмеген сен, масаттанып дауыста! Өйткені күйеуі бардан гөрі жалғыз басты әйелдің балалары енді көбірек болады!» — деп алдын ала айтылған.[*]

28Уәде бойынша дүниеге келген Ысқақ іспетті біздер де, уа, бауырластарым, Құдайдың уәдесіне сай Оның қайта туылған рухани балаларымыз. Себебі Ыбырайымның Тәңір Иеге сенгеніндей, біз де Оған сенеміз. 29Ал әдеттегідей жолмен дүниеге келген бала[*] сол заманда Құдай Рухы дарытқан қабілетпен туған баланы қудалады. Сол сияқты, қазір де құлдықта жүрген яһудилер Киелі Рухтан[†] қайта туылған біздерді қудалауда. 30Тауратта не делінген? Онда мынадай сөздер бар: Күңді баласымен бірге қуып жібер! Күңнің ұлы ерікті әйелдің ұлымен бірдей мұраға ие болмасын![*] 31Ендеше, бауырластар, біздер «күңнің» емес, «ерікті әйелдің» ұрпағымыз![*]

#### 5


Мәсіх арқылы қол жеткен азаттық

1Мәсіх[†] бізді еркін өмір сүрсін деп азат етті. Енді табанды болып, құлдықтың қамытын қайта кимеңдер!

2Мен, Пауыл, сендерге мынаны айтамын, сөзіме ден қойыңдар: егер Құдай[†] алдында ақталу үшін сүндетке отырсаңдар, онда сендерге Мәсіхтен ешбір пайда болмайды. 3Сүндетке отыратындардың әрбіреуіне тағы да байыппен айтамын: ақталу үшін сүндеттелген әркім Таурат заңының[†] барлық ережелерін де бұлжытпай орындауға міндетті! 4Осы заңды ұстану арқылы ақталуға тырыссаңдар, онда Мәсіхпен байланыстарың үзілді! Сендер Құдайдың рақымынан айырылдыңдар!

5Ал біз сенім жолымен Құдай алдында ақталғандықтан, мұның Мәсіх қайта оралғанда ашық жариялануын Киелі Рухтың[†] арқасында үміт етіп күтудеміз. 6Иса[†] Мәсіхпен тығыз байланыста болғандар үшін сүндеттелу не сүндеттелмеу маңызды емес. Біз үшін ең маңыздысы — сүйіспеншілікпен әрекет жасайтын сенім.

7Жақсы жүріп бара жатыр едіңдер. Енді кім жолдарыңа бөгеу болып, сендерді шындыққа мойынсұнудан бас тартқызады? 8Бұған иландырған — сендерді Өзіне шақырған Құдай емес. 9Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді дейді.[*] (Сол сияқты, жалған ілімдер көп зиян келтіреді.) 10Бұдан былай Иеміз сендерді Ізгі хабардан басқа пікірлерді ұстанудан сақтайды деп сенемін. Сендерді абыржытып, адастырып жүрген адам[†], кім болса, ол болсын, өз сазайын тартатын болады.

11Ал маған келсек, бауырластар: егер мен (біреулер айтқандай) әлі де сүндеттелудің қажеттігін уағыздап жүрген болсам, неге күні бүгінге дейін қудаланудамын? Сонда Мәсіхтің айқышта[†] жанын құрбан еткені туралы уағыздарым яһуди діндарларының ашуын қоздырмас еді ғой.[*] 12Мазаларыңды алып жүргендер қауымдарыңнан[†] біржола кетіп қалса етті![*]


Мәсіх жолындағы еркіндік жүгенсіздік емес, ізгілік туындатады

13Бауырластар, Құдай сендерді еркіндікке шақырды. Бірақ еркіндікті күнәлі құмарлықтарыңды қанағаттандыру үшін теріс пайдаланбаңдар, қайта, бір-біріңе сүйіспеншілікпен қызмет етіңдер! 14Бүкіл Таурат заңын орындау мына бір бұйрыққа саяды: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды[*] да солай сүй!» 15Ал егер бір-біріңді «қауып, жесеңдер», жойылып кетуден сақ болыңдар!

16Ал мен былай деймін: Киелі Рухтың күші мен жетегінде өмір сүріңдер, сонда ескі күнәкар болмыстарыңның қалауы іске аспайды.[*] 17Өйткені ескі болмысымыздың қалауы Киелі Рухқа қарсы, әрі Рухтың қалауы ескі болмысымызға қарсы. Бұл екеуі бір-біріне қарама-қайшы, сондықтан игі ниеттеріңді жүзеге асыра алмайсыңдар.[*] 18Ал егер Киелі Рухтың жетелеуімен жүрсеңдер, онда Таурат заңының билігі сендерге жүрмейді.

19Ескі күнәкар болмысымыздан туындайтын қылықтар белгілі,[†] бұлар: неке адалдығын бұзу, азғындық және ұстамсыздық;[*] 20жалған тәңірлерге табынушылық пен сиқыршылық; қаскөйлік, ұрыс-керіс, қызғаныш, ашу-ыза, жеке бастың абыройын ойлау, алауыздық туғызу, жік салу, 21күншілдік, кісі өлтіру, маскүнемдік, жүгенсіздік және сол сияқтылар. Бұлар жайлы сендерге былай деп ескертемін, бұрын да ескерткенмін: мұндаймен айналысатындарға Құдайдың Патшалығында[†] орын жоқ.[*]

22Ал Киелі Рух өмірлеріңде жетілдіретін игілікті «жеміс» мынадай: сүйіспеншілік, қуаныш, тыныштық, шыдамдылық, қайырымдылық, кеңпейілділік, сенімділік, 23ілтипаттылық, ұстамдылық. Ешбір заң бұларға қарсы тұрмайды.

24Сонымен қатар Иса Мәсіхтікі болғандар айқыш ағашта өлген Онымен бірігіп кетті. Сол себептен олар өздерінің ескі күнәкар болмыстарын және соның азғын құмарлықтары мен тілектерін сол айқыш ағашқа шегелеп тастағандай таза өмір сүреді.


Киелі Рухтың күшімен өзара тату болу

25Біз Киелі Рухтың арқасында жаңа өмірге ие болғандай, Оның жетекшілігімен өмір сүре берейік. 26Жеке басымызды қастерлеп, бір-бірімізді ашуландырып, күндеуге жол бермейік!


#### 6

1Бауырластар, араларыңдағы біреу күнә[†] жасап қойса, сендер оны Киелі Рухтың[†] жетелеуімен ілтипаттылық танытып түзу жолға қайтаруға ұмтылыңдар. Ал өздерің де азғырылудан сақ болыңдар! 2Біріңнің ауыр жүгіңді екіншің көтерісіңдер! Сөйтіп Мәсіхтің[†] өсиетін[*] орындайсыңдар. 3Кімде-кім шын мәнінде өзгелерден артық болмай тұрып,[*] ерекшемін деп көкірегін көтеріп, көмектесуден бас тартса, сол өзін-өзі алдайды. 4Әркім өз іс-әрекетін тексерсін, сонда өзін басқалармен салыстырмай, жетістіктерін мақтан ете алады. 5Өйткені әр адам[†] өз міндетін атқаруға тиіс.[*] 6Құдай[†] сөзінен тәлім алушылар қолда бар игіліктерін ұстаздарымен бөліссін![*]

7Алданбаңдар: Құдай адамның Оны елемей, өз бетімен жүруіне жол бермейді.[*] «Адам не ексе, соны орады» дейді.[*] 8Өзінің ескі күнәкар болмысын қанағаттандырушы сол болмысқа тән өлімді орады.[*] Ал Құдайдың Рухына қызмет етуші осы Рухқа тән мәңгілік өмірді[†] орады. 9Жақсылық жасаудан талмайық! Себебі бұдан шаршап, бас тартпасақ, тиісті уақытта оның игілікті өнімін Құдайдан қабылдайтын боламыз. 10Сондықтан мүмкіндік барда барлық адамдарға, әсіресе сенімі бір бауырластарымызға, жақсылық істей берейік!


Соңғы бата мен ескерту

11Енді сендерге өз қолыммен, үлкен әріптермен жазып отырғандарыма қараңдар![*]

12Адамдарға ұнағысы келетіндер сендерді сүндетке отыруға мәжбүр етпек. Олардың мақсаты — яһуди діндарлардың өздерін Мәсіхтің айқыштағы[†] құрбандығы арқылы ақталамыз деген Ізгі хабар үшін қудаламаулары ғана.[*] 13Өйткені сүндеттелгендердің өздері Таурат заңын[†] орындамайды, тек тәндеріңе жасаған сол рәсімге мақтанулары үшін сендердің сүндетке отыруларыңды қалайды.

14Мен болсам, Иеміз Иса[†] Мәсіхтің айқыштағы өлімінен басқа еш нәрсеге де мақтанбай-ақ қояйын. Себебі Оның айқыштағы құрбандығының нәтижесінде осы күнәкар дүние мен үшін, ал мен ол үшін жоқпын.[*] 15Енді сүндеттелу мен сүндеттелмеуде тұрған ештеңе жоқ, мәселе Құдайдың адамды жаңадан жаратуында.[*] 16Осы ережемен өмір сүргісі келетіндердің бәріне, яғни «Құдайдың рухани[†] Исраил халқына»,[*] тыныштық пен қайырымдылық болсын!

17Бұдан былай маған ешқайсыларың осы мәселемен ауыртпалық түсірмеңдер. Иеміз Исаның «таңбасы» ретінде денемдегі жараларымның орындары Оның басыбайлы қызметшісі екенімді білдіреді.[*]

18Лайым жан дүниелерің Иеміз Иса Мәсіхтің рақымына кенеле берсін, бауырластарым! Аумин.[†]

### Ефестікт. хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Кіріспе


Ефестіктерге арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Пауыл елші бұл хатын Ефес қаласындағы сенушілер қауымына, сондай-ақ қазіргі батыс Түркиядағы өзге де қауымдарға арнап жазды. Сондықтан әдетте хат соңында болатын жеке сәлемдер жоқ. Елші Ефесте үш жыл уағыздап, сенушілерді Құдайдың ілімін терең ұғынуға жетелеген еді (Елш 19-тарау).

Осы жазбада ол Хақ Тағаланың шексіз даналығы мен тамаша көздегендерін, Оның зор рақымы мен қауымға арнаған биік мақсаттарын түсіндіріп береді: олардың Құдайға бағышталған өмірлерінен Оның даналығы бәріне, тіпті табиғаттан тыс рухани күштерге де, анық көрінуге тиіс. Мәсіх — сенушілер қауымының рухани Басы. Ол қайта оралған соң бүкіл әлемге әділ билігін құратын болады.

Қауым осы жоғарғы міндетіне өзінің жасаған игі істерімен емес, Құдайдың рақым етуімен тағайындалды. Ол адамзатты құтқару жолын дайындағанда Исраил халқын таңдап алған болатын. Осы халықтан шыққан яһуди сенушілерін Құдай енді басқа ұлттық сенушілермен Мәсіхтің қауымында біріктірді. Тек Құдай ғана біліп келген бұл жаңа да керемет жайт туралы құпия енді адамдарға ашылды.

Мәсіхке сенушілердің рухани отаны — көк, Жаратқан Иенің көзге көрінбейтін мекені. Ондағы рухани игіліктердің рақатын олар қазірдің өзінде көре бастады. Сондықтан сенушілердің бұ дүниеде жүргенде жасаған іс-әрекеттерінен олардың рухани қайтадан туылған жаңа халық екені көрінсін. Құдай олардан сенімде бірігіп, қауымда өзара қызмет етіп, таза өмір сүрулерін күтеді. Үйлеріндегі және жұмыстағы қарым-қатынастарынан да олардың Мәсіхке бағышталғандықтары көрініс табуға тиіс.

Әзәзіл шайтан және оған бағынышты зұлым күштер әлі де күнәкар дүниеге үстемдік жүргізуде. Мәсіхтің тура жолын қуушылар солармен ымырасыз күрес жүргізіп келеді. Олар «рухани қару-жарақпен» жабдықталып, Құдайға сиынып Оның құдіретін қабылдағанда жеңіп шығатын болады.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың еркімен Иса[†] Мәсіхтің[†] елшісі болған Пауылдан Оның (Ефестегі) халқына,[*] яғни Мәсіх Исаға адал сенетіндерге, дұғай сәлем. 2Сендерге Құдай[†] Әкеміз бен Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай берсін!


Құдайдың керемет құтқару жолы

3Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі[*] — Құдай мадақталсын! Ол бізді Мәсіх арқылы жарылқап, көктегі[*] әр қилы рухани[†] игіліктерді сыйлады.[*] 4Құдай бізді Өзінің алдында қасиетті[†] де мінсіз халқы болып жүрсін деп, әлемді жаратпастан бұрын Мәсіхтің құрбандығына бола сүйіспеншілікпен таңдаған еді. 5Ол бізді Иса Мәсіхтің арқасында рухани балалары етуге алдын ала белгілеп[†] қойды; Оның ізгі еркі осы болған. 6Өзінің сүйікті (рухани) Ұлы[†] арқылы бізге сыйлаған керемет[†] рақымы үшін Құдай мадақтала берсін! 7Мәсіхтің құрбан болып, қаны төгілуімен төлеміміз өтеліп, біз жамандықтың құлдығынан азат етіліп, күнәларымыз кешірілді. Осылайша Құдай Өзінің шексіз зор рақымын 8терең даналығымен және түсінігімен бізге молынан жаудырды. 9Енді Ол бізге Өзінің құпия жоспарын — Мәсіхке байланысты алға қойған ізгі ниетін ашып берді. 10Тәңір Ие мұны белгілі уақыты жеткенде іске асырып, бүкіл әлемді: көк пен жердегінің барлығын да біріктіріп, Басшысы ретінде Мәсіхтің билігіне тапсыратын болады.

11Құдай ниет еткендерінің бәрін өз еркіне сай орындайды. Ол бізді Мәсіхпен байланысты өз халқы болуға[*] алдын ала таңдап алған еді. Бұл Құдайдың әуел бастағы мақсатына сәйкес болды. 12Мұнымен Ол Мәсіхке басқалардан бұрын үміт артқан біздің (яғни яһудилердің) Өзінің ұлылығын мадақтауымызды көздеді. 13Басқа ұлттық сендер де шындық туралы сөзді: өздеріңді құтқарған Ізгі хабарды естіп, Мәсіхке сенім артқанда Онымен тығыз байланысқа түстіңдер. Уәде етілген Киелі Рух[†] сол кезде бойларыңа кірді, Ол — сендердің Құдайдың меншігі екендіктеріңнің белгісі.[*] 14Киелі Рух, сондай-ақ, болашақта алатын игіліктеріміздің[*] бастапқы бөлігі әрі кепілі де. Құдай Өзінің меншікті халқын жамандықтың әсерінен түгелдей құтқарғанда[*] сол игіліктердің бәрін иемденетін боламыз. Осылай Тәңір Иенің керемет ұлылығы мадақталмақ.


Мәсіхтің ғаламат ұлы дәрежесі

15Сол себепті мен сендердің Иеміз Исаға берік сеніп, Оның бүкіл халқын қатты сүйгендіктерің туралы естігендіктен, 16мінажат еткен сайын сендер үшін ұдайы шүкірлік етемін. 17Иеміз Иса Мәсіхтің Құдайы — салтанатты ұлылыққа ие Әке сендерге Өзін жақынырақ танып білулерің үшін Өзінің Киелі Рухы арқылы даналық пен терең түсінік берсе екен деп Одан тілеймін. 18Ол көкірек көздеріңді оятып, рухани нұрға кенелтіп, өздеріңді қандай үмітке шақырғанын, яғни, өз халқына қандай керемет игіліктер сыйлайтынын білсеңдер екен деп сиынамын. 19Сендер Құдайдың шексіз құдіретінің Иемізге сенуші біздерге қаншалықты күшті әсер ететінін ұқсаңдар екен деп те Одан сұраймын. Құдай осы керемет құдіретін 20Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп, көкке көтеріп, Өзінің оң жағындағы орынға отырғызғанда да қолданды. 21Осылай Мәсіх күллі билік пен өктемдіктен, күш-қуат пен әкімшіліктен, осы және келешек замандардағы бүкіл атақ пен дәрежелерден[*] де әлдеқайда үстем. 22Құдай бұлардың бәрін Мәсіхке бағындырып, Оны барлығынан да жоғары қойып, сенушілер қауымының[†] Басы етті. 23Ал қауым — Мәсіхтің рухани денесі.[*] Мәсіх бүкіл әлемді Өзімен толтырғаны сияқты, қауымды да толтырады.[*]

#### 2


Мәсіхпен байланыстағы жаңа өмір

1Бұрын сендер Құдайдың бұйрығын бұзып, күнә[†] жасай беріп, рухани[†] өлі едіңдер. 2Сол кезде сендер осы күнәкар дүниенің дәстүріне сай өмір сүріп, бізді ауа іспетті қоршап тұрған зұлым күштердің әміршісінің,[†] яғни Құдайға бағынбайтын адамдарды билейтін рухтың[*] жетегінде жүрдіңдер. 3Біз де бұрын сондайлармен бірге болып, күнәкар болмысымыздың құмарлықтарына беріліп, ойымыз бен бойымыздағы тілектерімізді орындадық. Басқаларға сияқты бізге де Құдайдың қаһарының төгілетіні табиғатымыздан белгілі[†] еді. 4Алайда рақымы мол Құдай[†] бізге зор сүйіспеншілігін көрсетті: 5Оның айтқанына көнбей, рухани өлі болған бізді Құдай Мәсіхпен[†] бірге тірілтіп алды.[*] Осылайша тек Оның рақымымен ғана құтқарылдыңдар. 6Құдай Мәсіх Исамен тығыз байланыстағы бізді Онымен бірге тірілтіп, көкте Оның жанына отырғызды.[*] 7Осылайша Ол бізге Мәсіх Исаның арқасында мейіріммен қарап, болашақ дәуірлерде Өзінің ағыл-тегіл мол рақымын көрсетпек. 8Себебі Құдайдың рақымымен, Мәсіхке деген сенімдерің арқылы құтқарылдыңдар. Бұл — өздеріңнің жетістіктерің емес, Құдайдан келген сый. 9Сондықтан игі істерімнің арқасында құтқарылдым деп ешкім мақтанбасын. 10Құдай бізді Иса[†] Мәсіхпен тығыз байланыста болып, игі істер жасау үшін ерекше қылып жаратты. Соларды орындауымыз үшін Құдай бізге алдын ала жағдай туғызды да.


Мәсіх сенушілердің бәрін біріктірді

11Сондықтан естеріңде болсын: сендер басқа ұлттық болып тудыңдар, тәнінен ет кесіліп[*] сүндеттелген яһудилер өздеріңді «сүндеттелмеген құдайсыздар» деуші еді. 12Ол кезде сендер Мәсіхтен мүлдем алшақ болып, Исраил халқынан тыс және Құдайдың Келісімдерінде[†] берген уәделерінен шет қалдыңдар.[*] Құдайды танымай, үмітсіз өмір кештіңдер. 13Алайда Иса Мәсіхтің қанын төгіп, құрбан болғандығы арқылы бұрын алшақ жүрген сендер енді Құдайға жақындадыңдар. 14Мәсіх — татулығымыздың Бастауы: Ол екі топқа бөліп тұрған қабырғадай өштестікті жойып, алып тастап, екі жағын біріктірді. 15Мәсіх өз денесін біз үшін құрбан еткенде, Таураттың өсиеттері мен ережелерін (орындауды құтқарылу жолы ретінде) күшінен айырды. Осылай Ол яһуди және басқа ұлттық сенушілерді Өзімен байланысқан бір жаңа халық етіп[*] қайта жасап, өзара татуластырды. 16Мәсіх айқыштағы[†] құрбандығымен екеуінің өштестігін жойып, бір рухани дене (біртұтас қауым)[†] болып біріккен екеуін Құдаймен татуластырды. 17Сөйтіп Ол келіп, Құдайдан алшақ жүрген сендерге және жақынырақ тұрған біздерге татулық туралы Ізгі хабарды жариялады: 18екі жағымызға да Мәсіх арқылы бір Киелі Рухтың[†] арқасында Құдай Әкеге сиынуға жол ашылды.

19Сонымен сендер енді не бөтен, не келімсек[*] сияқты емес, Құдайдың халқы болып келген яһуди сенушілерімен бірдей, сол халықтың азаматысыңдар, тіпті «Құдайдың отбасысының мүшелерісіңдер»! 20Құдайдың рухани үйінің елшілер мен пайғамбарлар[†] салған іргетасының үстіне сендер де «тірі тас» іспетті қаландыңдар. Осы «үйдің» ең негізгі және басты «Тасы»[*] — Иса Мәсіхтің Өзі. 21Ол арқылы бүкіл рухани құрылыс (сенушілердің бәрі) біріктіріліп, Жаратқан Иеге[†] бағышталған «киелі[†] үй» болу үшін өсіп жатыр.[*] 22Осылайша сендер Иса Мәсіхтің арқасында «Құдайдың тұратын мекені» ретінде бірге қаланасыңдар. Құдай оны Өзінің Киелі Рухы арқылы мекендейді.

#### 3


Пауыл елшінің басқа ұлттарға арнаған қызметі

1Сондықтан мен, Пауыл, басқа ұлттық сендерге Мәсіх[†] Исадан жіберілдім, сол себептен тұтқындалдым да. 2Құдайдың өздеріңе арналған осы міндетті атқаруды рақымдылықпен маған жүктегенін, әрине, естідіңдер. 3Себебі Ол Өзінің құпия жоспарын маған ашып білдірді, бұны қысқаша баяндап жазып қойдым. 4Соны мұқият оқысаңдар, Мәсіх іске асыратын құпия жоспарды түсінгенімді ұға аласыңдар. 5Осы жоспар адамзаттың алдыңғы ұрпақтарына айтылмаған болатын, ал қазір Киелі Рух[†] оны Құдайдың қасиетті[†] елшілері мен пайғамбарларына[†] ашып отыр. 6Оның мазмұны мынау: басқа ұлттар Ізгі хабардың арқасында яһуди сенушілерімен бірге Құдайдың жарылқауын қабылдайды және олармен бірге Мәсіхтің рухани[†] денесінің мүшелері болып, Тәңір Иеміздің берген уәдесінен өз үлестерін алмақ.

7Құдай[†] маған рақымын төгіп, Өзінің құдіретімен өмірімді өзгертіп,[*] мені Ізгі хабарды уағыздайтын қызметшісі етіп қойды. 8Оның адамдарының ең лайықсызы болсам да, Құдайдың рақымымен Мәсіхтің шексіз зор[*] рухани байлығы туралы басқа халықтарға уағыздау үлесіме тиді: 9әлемді жаратқан[*] Құдайдың әуел бастан Өзінде құпия сақтап келген жоспарының қалай іске асырғанын жұртқа ашып беру менің міндетім болды. 10Құдайдың мұндағы ниеті — Өзінің жан-жақты даналығын көзге көрінбейтін дүниедегі билеушілер мен өктемдік иелеріне[*] енді сенушілер қауымы[†] арқылы ашып мәлім қылуы. 11Бұл Құдайдың Иеміз Мәсіх Иса[†] арқылы іске асырған мәңгілік мақсатына сәйкес еді. 12Онымен байланысқан біз Оған деген сенімімізге бола көктегі Әкемізге еркін жақындап, сиынуға батылымыз жетеді. 13Сондықтан да сендерден өздерің үшін көрген азаптарыма бола жігерлеріңді жасытпауларыңды өтінемін. Себебі олар арқылы Құдайдың ұлылығына[†] кенелесіңдер.


Пауыл елшінің сенушілер үшін мінажат етуі

14Сол себептен мен сендер үшін Құдай Әкеміз алдында тізе бүгіп Оған сиынамын; 15көктегі және жердегі бүкіл әкелік бедел Оның атынан тарайды.[*] 16Былай деп мінажат етемін: Құдай өз ұлылығының байлығына сәйкес Киелі Рухының арқасында жан дүниелеріңді Өзінің құдіретімен нығайта көрсін. 17Мәсіх сенімдерің арқылы жүректеріңе орныға көрсін, 18әрі рухани өмірлерің Оның сүйіспеншілігіне тамыр жайып, негізделсін. Осылай сендер Мәсіхтің сүйіспеншілігінің қаншалықты кең де көз жеткісіз терең және биік екенін Құдайдың бүкіл халқымен бірге түсіне алып, 19адам[†] санасы жетпейтін осы сүйіспеншілікті танып білсеңдер екен. Сол арқылы Құдайдың рухани қасиеттері бойларыңа толықтай дари берсін! 20Ал Тәңір Иеміз бізге әсер ететін Өзінің құдіреті арқылы біз сұрағаннан немесе ойлағаннан әлдеқайда көп нәрселерді істей алады. 21Оның даңқы қауымда Мәсіх Иса арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетіп, мәңгілік арта берсін! Аумин.[†]

#### 4


Қауымның бірлігі және мүшелерінің түрлі дарындары

1Сонымен Иемізге қызмет еткеніме бола түрмеде жатқан мен сендерге Құдайдың өздеріңді шақыруына лайық өмір сүріңдер деп ескертемін. 2Барлық жағдайларда кішіпейіл, ілтипатты, бір-біріңе төзімді болып, сүйіспеншілік көрсетіңдер. 3Құдай[†] Рухымен иемденген бірліктеріңді өзара байланыстырған татулық арқылы сақтауға ұмтылыңдар!

4Бәріміз біртұтас рухани[†] денеміз, Құдайдың Рухы[†] да Біреу, сол сияқты Құдай сендерді шақырғанда бірдей үміт берді. 5Иеміз бір, бір сенімдеміз, шомылдыру рәсіміміз[†][*] де бірдей. 6Барлығымыздың бір Құдай Әкеміз бар, Ол бәрімізден үстем және бәріміз арқылы әрекет етіп, бәріміздің жүрегімізден орын алды.

7Ал әрқайсымызға Мәсіхтің[†] рақым етіп үлестіріп берген ерекше рухани дарындарымыз бар. 8Сондықтан (Забурда) мына тәрізді сөздер жазылған: «Ол заңғар биікке көтерілді, көптеген тұтқындарды ертіп жүрді, әрі адамдарға тартулар сыйлады».[*] 9«Ол заңғар биікке көтерілді» деген сөздің мағынасы қандай? Мәсіх алдымен төменге, жер бетіне[*] түскен еді дегенді білдіреді. 10Соған түскен Мәсіх — аспаннан[†] әлдеқайда жоғары орынға, «көктің ең биігіне», көтеріліп кеткеннің дәл Өзі. Осылайша Мәсіх бүкіл әлемге өз билігін орнатпақ.[*]

11Ол рухани дарындар сыйлап, сенушілердің біреулерін елші[†], біреулерін пайғамбар,[†][*] тағы басқаларын Ізгі хабарды таратушы, енді біреулерін қауымның[†] рухани бағушысы немесе тәлімгері етіп тағайындады. 12Олар Құдайдың халқын өз қызметтерін атқаруға дайындауға тиіс. Соның нәтижесінде Мәсіхтің рухани денесі өсіп, күшейе бермек. 13Осылайша бәріміз бірге Құдайдың (рухани) Ұлына[†] сеніп, Оны жақын білу арқылы Мәсіхтің кемелдігіне сай келетін біртұтас, жетілген қауым[*] болмақпыз.

14Онда біз бұдан былай әрбір ой толқынына тәлкек болған жас баладай кез келген ағымдағы ілімге ілесуден, әрі қу, айлакер адамдардың алдап-арбауына еріп азғындық жолға түсуден аулақ боламыз. 15Қайта, бір-бірімізге шындықты сүйіспеншілікпен айтамыз және қауымның Басы — Иса[†] Мәсіхпен тығыз байланысымызда жан-жақты өсіп жетілеміз. 16Сонда мүшелері үйлесіп, бірігіп жұмыс істеп тұрған бұл біртұтас рухани дене түгелдей өзінің Басы — Мәсіхке бағынады.[*] Әрбір мүшесі өз міндетін атқарса, бүкіл дене өсіп, сүйіспеншілік арқылы күшейе береді.


Сенушілердің бұрынғы және қазіргі өмір салты

17Иеміздің атынан сендерге мықтап айтып ескертемін: бұдан былай құдайсыз халықтардың түкке тұрғысыз ойларына сай өмір сүрмеңдер! 18Олардың санасын қараңғылық басып, жүректері шындықты білгілері келмей жақсылық атаулыға қарсы қасарысқан, сөйтіп Құдай беретін шынайы өмірден құр қалған. 19Мұндайлар ұяттан әбден безіп, жүгенсіздікке салынып, тойымсыз нәпсіқұмарлықпен әр түрлі азғындық істей береді.

20Бірақ сендердің Мәсіх туралы үйренгендерің осындай емес еді ғой! 21Оның айтқандарын естіп, Онымен тығыз байланысып, шынайы тәлім алып келдіңдер. Себебі шындық Исада. 22Алдамшы құмарлықтарымен өмірлеріңді құртып келген ескі күнәкар болмыстарың мен бұған дейінгі өмір салттарыңды енді тастаңдар! 23Рухтарың мен ақыл-ойларың түгелдей жаңарсын; 24осылай Құдайға рухани жағынан ұқсас жаратылған жаңа, шынымен әділ де қасиетті[†] адам[†][*] болып өмір сүріңдер!


Жаңа мінез-құлық

25Сондықтан өтірікті тастап, әрқайсың басқаларға шындықты айтыңдар![*] Бәріміз біріккен бір рухани дененің мүшелеріміз ғой. 26«Ашуланғанда күнә[†] жасамаңдар!» деп (Забурда) жазылған.[*] Күн батпай тұрып, ашуларыңнан бас тартыңдар,[*] 27сөйтіп шайтанның жамандыққа түрткі салуына жол бермеңдер!

28Ұры болған енді ұрлық жасамасын, керісінше, адал еңбек етіп, тапқан табысынан мұқтаждарға үлестірсін. 29Ауыздарыңнан жаман сөз емес, жақсы сөз ғана шығып, тыңдап тұрғандардың сенімдерін жетілдіріп, игілік сепсін.

30Осылай Құдайдың Киелі Рухын ренжітуден аулақ болыңдар! Онымен «таңбаландыңдар»:[*] өмірлеріңнен орын алған Киелі Рух — бір күні жамандық атаулыдан азат етілулеріңнің кепілі. 31Әрқилы кекшілдік, ашу-ыза, айқай-шу, қаралау, тағы басқа барлық жаман нәрселерден арылыңдар! 32Қайта, бір-біріңе мейірімді де жанашыр болыңдар; Мәсіхтің арқасында өздеріңді Құдай кешіргендей, сендер де өзара кешірімді[†] болыңдар!


#### 5

1Сонымен сүйікті рухани[†] баласы ретінде Құдайдан үлгі алыңдар! 2Мәсіхтің[†] бізді сүйіп, біз үшін Өзін құрбан еткеніндей, сендер де бір-біріңді сүйіп өмір сүріңдер! Оның өз жанын қиғаны Құдайға ұнамды, хош иісті құрбандық іспетті болды.

3Араларыңда неке адалдығын бұзу, әр қилы азғындық пен ашкөздіктің тіпті аттары да аталмасын. Құдайға бағышталған адамдарға бұлардан аулақ жүру лайық. 4Сендерге әдепсіздік жасау, ақымақ сөз бен тұрпайы қалжың айту емес, шүкірлік ету[†] жарасымды. 5Мынаны біліп қойыңдар: неке адалдығын бұзатындар, ұятсыздар және ашкөз адамдар — жалған тәңірлерге табынушылар.[*] Мұндайлардың ешқайсысына да Мәсіхтің және Құдайдың Патшалығында[†] орын жоқ. 6Ешкім де сендерді өтірік сөздерімен алдамасын! Себебі Құдайға мойынсұнбайтындарға осы күнәлары үшін Оның қаһарлы соты төніп тұр. 7Сондықтан олардың іс-әрекеттеріне сыбайлас болмаңдар!


Иеміздің нұрына кенеліп өмір сүру

8Бұрын сендер түнек болдыңдар, ал енді Иемізбен байланысып, «нұрсыңдар»: ендеше «нұрдың адамдары» болып әрекет етіңдер! 9Ал нұрдағы[*] өмірдің өнімі — нағыз игілік, әділдік, шындық. 10Құдай[†] Иеге не ұнайтынын біліп алып, 11түнектегі адамдардың бекер істеріне араласпаңдар, қайта, оларды әшкерелеңдер! 12Мұндайлардың жасырын істейтіндерін айтудың өзі ұят. 13Ал түнекке нұр шашылса, ондағының бәрі анық көрінеді. Бар нәрсені әшкерелейтін — нұр.[*] 14Сондықтан да былай деп айтылады:


«Оян, ей, ұйқышыл,
Рухани өлімнен тіріл!
Мәсіх саған төгеді нұр».


15Сонымен парасатсыз емес, ақыл-парасатпен өмір сүруге ерекше ден қойыңдар: 16жақсылық жасауға әр мүмкіндікті пайдаланыңдар, себебі қазіргі күндер зұлымдыққа толы.[*] 17Сондықтан ақымақ болмай, Құдай Иенің еркін біліп алыңдар. 18Арақ-шарап ішіп, мас болмаңдар, бұл жүгенсіздікке апарады! Қайта, Киелі Рухқа[†] кенеле беріңдер! 19Бір-біріңді Забур жырлары, мадақтау өлеңдері және Киелі Рух дарытқан әндер арқылы жігерлендіріп, Иемізді ән-күймен шын жүректен дәріптеңдер. 20Иеміз Иса[†] Мәсіхтің атымен[*] Құдай Әкеге қай нәрсе үшін де ұдайы шүкірлік етіңдер!


Сенушілердің отбасындағы өмірі: ерлі-зайыптыларға өсиет

21Сендер Мәсіхті қастерлейтіндіктен, бір-біріңе мойынсұныңдар!

22Әйелдер, Иемізге мойынсұнғандай, күйеулеріңе де мойынсұныңдар;[*] 23өйткені Мәсіхтің сенушілер қауымының[†] Басы болғаны сияқты, еркек — әйелдің «басы». Мәсіх сенушілерді құтқарып алды, енді қауым — Оның рухани денесі. 24Қауымның Мәсіхке мойынсұнғанындай, әйелдер де барлық істе күйеулеріне мойынсұнуға тиіс.

25Күйеулер, Мәсіх қауымды қалай сүйсе, сендер де әйелдеріңді солай сүйіңдер: Мәсіх қауым үшін өз жанын құрбан етті! 26Оны Құдай сөзімен тазартып, қайта туғызып, қасиетті[†] қылды.[*] 27Сонымен қауым күйеуіне апарылған қалыңдықтай салтанатты да сұлу, ешбір дақсыз, ақаусыз, басқа да кемшіліксіз, қасиетті де пәк таза[*] болсын.

28Дәл осылай жұбайларын өз тәніндей жақсы көру — күйеулердің міндеті. Әйелін сүйген өзін де сүйеді.[*] 29Ешкім де өз тәнін жек көрмейді, қайта, оған нәр беріп, баптап күтеді, Иеміз де қауымды солай қамқорлайды. 30Біз Оның рухани денесінің мүшелеріміз.[*] 31«Сондықтан еркек әке-шешесін қалдырып, әйеліне қосылады, сөйтіп екеуі біртұтас болады», — деп (Тауратта) жазылған.[*] 32Осында терең сыр бар, мен мұны Мәсіхке және қауымға байланысты айтамын. 33Бірақ ол сендерге де қатысты: әрқайсың әйеліңді өзіңдей сүюге тиістісің, ал әр әйел күйеуін құрметтеуге міндетті.

#### 6


Ата-ана мен балаларына өсиет

1Балалар, Иеміздің еркіне мойынсұнып, әке-шешелеріңнің тілін алыңдар, өйткені осылай істегендерің дұрыс. 2«Ата-анаңды сыйла!» Бұл, Құдайдың бір уәдемен байланыстырып берген алғашқы өсиеті: 3«Сонда жерде игілікті де ұзақ өмір сүретін боласың».[*]

4Ал ата-аналар, балаларыңа шектен тыс ұрыспаңдар, керісінше, ақылмен жөн сілтеп, Иемізбен жүргендерге лайықты тәрбиелеңдер![*]


Қожайын мен жалшыларына өсиет

5Басыбайлы қызметшілер,[*] Мәсіхке[†] мойынсұнғандай, жер бетіндегі қожайындарыңа да шын жүректен мойынсұнып, жамандық жасаудан шошыныңдар! 6Айтқандарын тек көңілдерінен шығу үшін, олар сендерді бақылап тұрғанда ғана емес, ұдайы жан-тәндеріңмен орындай беріңдер! Осылай Құдайдың еркін Мәсіхтің қызметшісі ретінде іске асырыңдар! 7Сөйтіп қызметтеріңді адамға емес, Иемізге арнағандай ынтамен атқарыңдар.[*] 8Мейлі басыбайлы, мейлі ерікті болсын, әркімнің істеген игі істерінің лайықты сыйын Иемізден алатынын біліп қойыңдар.

9Ал сендер, қожайындар, қызметшілеріңе осылай қарап, қатаңдықты жұмсартыңдар! Көкте олардың да, өздеріңнің де Қожайындарыңның бар екенін білесіңдер. Ол ешкімнің бет-жүзіне қарамайды.[*]


Әзәзіл шайтанның «әскеріне» қарсы рухани күрес

10Соңында айтарым мынау, бауырластарым: Иемізбен тығыз байланыста жүріп, Оның құдіретінен қуат алып, нығая беріңдер! 11Шайтанның қастық іс-әрекетіне тойтарыс бере алуларың үшін Құдай[†] берген «рухани[†] қару-жарақпен» түгел жабдықталыңдар! 12Біз адам[†] баласына қарсы емес, қазіргі қара түнектің әкімдері мен күштілеріне әрі дүниені билеп-төстеушілеріне: көзге көрінбейтін дүниедегі[*] зұлым рухтарға қарсы күресудеміз. 13Сондықтан Құдай берген «рухани қару-жарақтың» бәрін асыныңдар! Сөйтіп зұлым күштер шабуыл жасаған күні қарсы тұрып, ақырына дейін күресіп, жеңіп шыға аласыңдар.

14Сонымен, шындықпен «белді бекем буып», әділдікті «сауыт қылып киіп»,[*] табанды тұрыңдар! 15«Аяқкиімдеріңді де киіп», татуласу туралы Ізгі хабарды таратуға дайын болыңдар! 16Бұларға қоса сенімдеріңді «қалқан қылыңдар», онымен шайтанның барлық «отты жебелерін» өшіріп тастай аласыңдар; 17құтқарылғандықтарыңды «дулыға етіп киіп» қорғаныңдар; Құдай сөзін «рухани семсер қылып ұстаңдар»![*] 18Киелі Рух[†] арқылы[*] әрдайым Құдайға сиынып, барлық өтініштеріңді айтып, рухани сергек те шыдамды болыңдар: Құдайдың бүкіл халқы үшін мінажат ете беріңдер!

19Сөйлеген сайын Ізгі хабардың құпиясын қаймықпай жариялауыма қажетті сөз аузыма түссін деп, мен үшін де мінажат етіңдер! 20Бұл хабарды жеткізуге жіберілген елші[†] ретінде осы жерде бұғаудамын. Сондықтан оны тиісті түрде батыл жариялай алуымды Құдайдан тілеңдер.


Елшінің соңғы хабарлары мен ақ батасы

21Сүйікті бауырымыз әрі Иеміздің адал қызметшісі Түхік[*] менің жағдайым мен қызметім туралы білулерің үшін сендерге бәрін хабарламақ. 22Түхікті сол мақсатпен жіберіп отырмын. Ол жағдайымызды білдіріп, жүректеріңді жігерлендірмек.

23Лайым Құдай Әкеміз бен Иеміз Иса[†] Мәсіх барлық бауырластарға тыныштық, сүйіспеншілік және сенім сыйлай көрсін! 24Иеміз Иса Мәсіхті шын беріле сүйгендердің бәріне Құдай жар болып, рақымын жаудыра берсін![*]

### Філіпілікт. хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Філіпіліктерге арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл өзіне сәлемдеме жолдаған філіпілік сенушілердің қауымына осы хатымен алғысын білдіреді әрі римдік патша сотындағы өз ісінің жуырда аяқталатынын хабарлайды. Сонымен қатар қауымның өзіне жіберген көмекшісі Епафродиттің жағдайын да баяндайды.

Філіпі Македониядағы маңызды жол торабына орналасқан қала болатын. Оның тұрғындары Римнің азаматтық хұқығын мақтан тұтып, римдіктерше киініп, латынша сөйлейтін. Араларында небәрі бірнеше яһуди ғана тұратын. Қаладағы алғашқы мәсіхші, солармен бірге Құдайға сиынатын басқа ұлт өкілі Лүдия еді. Көп кешікпей жаңа қауым пайда болды (Елш 16:9-40).

Хаттан Пауыл мен філіпілік сенушілер арасындағы жылы байланыс айқын көрінеді. Қауымның бастапқы кезеңінде Пауыл мен Сыйлас Ізгі хабарды уағыздағандары үшін азапталып, түрмеге қамалған еді. Філіпіліктер сенімі үшін тағы да түрмеге түскен елшіге жандары ашып, оны мұқтаж нәрселерімен қамтамасыз етіп отырды. Енді Пауыл өзінің барлық жағдайларда да риза екенін білдіріп, олардың көңілдерін жұбатады. Тіпті оның түрмеде болуы және кейбір қарсыластарының әрекеттері де Ізгі хабардың бұрынғыдан бетер кең жайылуына себепші болды.

Елші осы «қуаныш хатымен» філіпіліктерді қуануға жігерлендіреді. Оларды қуғын-сүргін кезінде де сенімдерінде берік тұрып, өздерінің Мәсіхпен байланыстарына шаттанып, ынтымақтас, кішіпейілді болуға шақырады. Соған байланысты Пауыл оларға Мәсіхтің үлгісін көрсетеді. Хаттың бұл бөлімі — Мәсіхтің шынайы болмысы және құрбандығы туралы ерекше маңызды анықтамалардың бірі (2:5-11).

Пауылдың қауымға тарап кеткен жалған ілімнен сақтандыруына тура келді: игі істер жасау адамды Құдай алдында ақтай алмаса да, бұл жайт сенушілер тәндік құмарлықтарына салына берсін дегенді білдірмейді! Керісінше, олар жуырда Билеуші ретінде қайтып келіп, Өзінің салтанатты ұлылығын өздерімен бөлісетін Мәсіхке бағышталған таза өмір сүруге тиіс (3:2-21).

#### 1


Арнау және сәлем

1Філіпі қаласында тұратын, Иса[†] Мәсіхпен[†] тығыз байланыстағы қауым[†] басқарушылары мен қызметшілеріне қоса Құдайдың барлық адамдарына[*] Иса Мәсіхтің қызметшілері[*] Пауыл мен Тімотеден дұғай сәлем: 2сендерге Құдай[†] Әкеміз бен Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Шүкірлік пен тілек мінажаты

3Сендерді еске алған сайын Құдайға ризашылық білдіріп, 4бәрің үшін әрдайым қуана-қуана тілек тілеп сиынудамын. 5Себебі сендерге Ізгі хабар жеткен алғашқы күннен бастап оны таратуға бізбен ортақтасып келе жатырсыңдар. 6Өмірлеріңде игі ісін бастаған Құдайдың оны жалғастыра беріп, Мәсіх Иса қайта оралар күнге дейін толықтай аяқтайтынына кәміл сенемін. 7Барлығың туралы осындай жақсы пікірде болуым дұрыс, себебі менің жүрегімнен берік орын алдыңдар.[*] Қазір мен тұтқында отырғанда да, Ізгі хабардың шындығын қорғап, нығайтқанда да Құдайдың маған мейірімділікпен тапсырған қызметіне ортақтасып келесіңдер.[*] 8Бәріңді Иса Мәсіх дарытқан сүйіспеншілікпен сағынып жүргеніме Құдай куә.

9Мен Оған сиынып, былай деп тілеп отырмын: сендердің сүйіспеншіліктеріңмен қатар жан-жақты рухани[†] білімдерің мен көрегендіктерің бұдан да арта берсін. 10Соның нәтижесінде әр жағдайда ненің ізгілікті екенін ажырата білсеңдер екен деймін. Осылай сендер Мәсіх қайта оралар күні мінсіз пәк болып, 11Иса Мәсіхтің көмегімен молынан әділ іс-әрекеттер жасап келген боласыңдар.[*] Содан Құдайдың ұлылығы[†] көрініп, мадақталмақ.


Шексіз қуаныш пен сарқылмас үміт

12Бауырластарым, мен басымдағы жағдайымның Ізгі хабарды бөгемей, керісінше, оның кең таралуына үлес қосып жатқанын сендерге білдіргім келеді. 13Патшаның бүкіл күзетші жасағына және мұндағы барлық басқаларға да менің Мәсіхке қызмет еткенім үшін бұғауда отырғаным мәлім болды. 14Сонымен қатар, тұтқындалуым бауырластардың басым көпшілігінің Иемізге деген сенімдерін нығайта түсті. Олар Құдай сөзін бұрынғыдан бетер қорықпай уағыздауға батылданды.[*]

15Рас, кейбіреулері Мәсіхті қызғаныш пен күншілдіктен, ал басқалары ақниеттен уағыздап жүр. 16Бірқатарлары Мәсіхті ақпейілден емес, өз абырой-атақтары үшін уағыздайды: олар бұғаудағы маған одан да көп қасірет тартқызбақшы. 17Ал өзгелері Құдайдың мені Ізгі хабарды қорғауға тағайындағанын ұғып, оны сүйіспеншілікпен таратуда. 18Бірақ мұнда тұрған не бар? Мейлі, жалған не адал ниетпен, болсын, әйтеуір Мәсіх уағыздалса болғаны, мен соған қуанамын.

Оған бұдан былай да қуанамын. 19Өйткені сендер сиынып, Иса Мәсіхтің Киелі Рухы[†] көмек көрсеткендіктен, осы жағдайымның мен үшін жақсылықпен аяқталатынын[*] білемін. 20Себебі мен ешбір ұятқа қалмайтыныма, қайта, батылдыққа кенеліп тірі жүремін бе, не өлемін бе, әрдайым болғандай, қазір де өз бойымда Иса Мәсіхтің дәріптелетініне үміт артып, соған нық сенемін. 21Себебі Мәсіх — менің өмірім, ал өлім[†] мен үшін ұтыспен тең.[*] 22Егер тәнім сау болса, өнімді еңбек ете аламын. Енді нені таңдауды білмей, 23екеуіне де құштармын: бұ дүниеден кетіп, Мәсіхпен бірге болғым келеді, бұл бәрінен де анағұрлым жақсы, 24ал тәнімнің аман қалғаны сендер үшін қажеттірек. 25Бұған көзім жеткендіктен менің тірі жүріп, қастарыңда болатынымды білемін. Сонда сенімдерің арта түсіп, қуанышқа кенелесіңдер. 26Сендерге тағы да келгенімде мені құтқарғаны үшін Иса Мәсіхке ұлан-ғайыр мақтау айтатын боласыңдар.


Мәсіх үшін рухани күрестегі табандылық

27Қандай жағдай болмасын, тек Мәсіх жайлы Ізгі хабарға сай өмір сүріңдер! Мен келіп, сендерді көремін бе, я болмаса алыста жүремін бе, бәрібір — сендер туралы «бірдей ниетпен табанды тұрады, Ізгі хабарға деген сенімдері үшін бір кісідей жұмылып, жан аямай күреседі, 28қарсыластарынан еш қорықпайды» дегенді естігім келеді. Сендердің тайсалмас жігерлерің қарсыластарыңның мәңгі жойылып кететінін, ал өздеріңнің құтқарылатындарыңды алдын ала білдіреді. Мұны іске асырушы — Құдай. 29Ол сендерге рақым етіп, Мәсіхке сенуді ғана емес, Ол үшін азап шегуді де белгіледі.[†] 30Осылайша сендер бұрын менен көріп, қазір де айналысып жатқанымды естіген рухани күреске өздерің де араласудасыңдар.

#### 2


Мәсіхтің кішіпейілділігі мен шынайы ұлылығының үлгісі

1Мәсіхпен[†] байланыстарың сендерді жігерлендіріп, Оның сүйіспеншілігі көңілдеріңді жұбатқандықтан және өздерің Киелі Рухпен[†] қатынаста жүріп, қайырымды да жанашыр болғандықтан, 2пікірлес, бір-біріңді тең сүйетін, ынтымақтас әрі ниеттес болыңдар. Осылай мені қуанышқа кенелтсеңдер екен. 3Жеке басының абырой-атағын ойлайтын менмен емес, кішіпейіл болып, басқаларды өздеріңнен жоғары қойыңдар! 4Әрқайсың өз мүдделеріңді ғана емес, басқалардікін де ойлап жүріңдер! 5Иса[†] Мәсіхтің мінез-құлқы сендердікі де болсын:


6Мәсіхтің құдайлық болмысы бола тұра,
Ол Онысына жармасқан жоқ,[*] 7қайта,
Өз құдіреті мен салтанатты ұлылығынан
Бас тартып, қабылдады құлдың сиқын:
Ол адам[†] секілді бұ дүниеге келді
Әрі кәдімгі адамға ұқсап көрінді.
8Өзін төмен тұтып, Құдайға мойынсұнды,
Тіпті айқыштағы[†] өлімге дейін бойсұнды.
9Сондықтан да Құдай[†] Оны көкке көтерді,
Оның мәртебесін бәрінен де биіктетті,
Оған бар есімнен жоғары Атақты[*] берді:
10Енді естігенде Исаның Атағын
Көктегі, жердегі, жер астындағылардың[*]
Бәрі де тізе бүкпек Оның алдында
11Және Иса Мәсіхті тіл атаулы барлығы да
Жаратқан Ие[†] деп ашық мойындауға[*]
Тиіс һәм Құдай Әкенің даңқын арттыруға.


12Сонымен, сүйікті бауырларым, сендермен бірге болғанымда әрдайым Құдайға мойынсұндыңдар, ал қазір мен қастарыңда жоқ кезде де солай істей берулерің әлдеқайда маңыздырақ болмақ: құтқарылуларыңа сай іс-әрекет жасап, соны толығымен жүзеге асыруға ұмтылыңдар әрі Құдайды терең қастерлеп, Оған ұнамайтын нәрселерден қатты жиреніңдер![*] 13Себебі Өзіне ұнайтын істерді қалап, жүзеге асыруларыңа түрткі болушы — Құдай.[*]

14Бәрін де наразылықсыз, шүбәланбай[*] істеңдер! 15Осылай қазіргі азғын да алдамшы ұрпақтың арасында[*] еш кінәсіз таза, Құдайдың мінсіз рухани[†] балалары болыңдар: қараңғы дүниеде жарық жұлдыздай жарқырап, 16адамдарға шынайы өмірді жеткізетін Құдай сөзін ұсыныңдар.[*] Сонда мен араларыңда жан сала істеп жүрген еңбегімнің босқа кетпегеніне Мәсіхтің қайта оралған күні риза болып, қатты қуанатын боламын.

17Сендердің Құдайға сеніп, өмірлеріңді бағыштауларың Оған арналған құрбандық іспетті. Ал мен, мүмкін, шейіт болып, қаным «сол құрбандықтың үстіне» төгілетін де шығар.[*] Сонда мен қуанып, осы қуанышымды бәріңмен бөліспекпін. 18Сол сияқты, сендер де қуанып, бірге шаттаныңдар!


Екі адал қызметкерге кепілдеме

19Иеміз Иса қаласа, жақын арада сендерге Тімотені жіберетін ойым бар. Осылайша сендер жігерленіп, оның сендерден алып келетін хабары маған да жігер берер деп сенемін. 20Ол сияқты менімен ниеттес, шын көңілден қамдарыңды ойлайтын басқа адамым жоқ. 21Өзгелердің бәрі Иса Мәсіхтің ісін емес, өз қара бастарының қамын ойлайды. 22Ал Тімотенің сенімді екенін өздерің білесіңдер: ол маған Ізгі хабарды уағыздауда ұлының әкесіне көмектесетініндей қолғабыс етіп келеді. 23Сот ісімнің немен аяқталатынын біле сала, оны сендерге жібермекпін.[*] 24Иеміз маған жақын арада өзім де сендерге барамын деген сенім сыйлады.

25Қызметтес әрі күрестес серігім — сендер маған қамқор болсын деп жіберген бауырымыз Епафродитті шұғыл түрде өздеріңе қайтаруды қажет деп таптым. 26Ол өзінің ауырып қалғаны туралы сендерге хабар жеткенін қатты уайымдап, өздеріңді көруге құштар болып жүр. 27Шынында да ол қатты ауырып, хал үстінде жатты. Бірақ Құдай оған рақымшылық жасады, оған ғана емес, қасіретке қасірет қоспау үшін маған да рақым көрсетті. 28Сондықтан Епафродитті жібермек болып, одан бетер асығып отырмын. Оны көріп қуанған сендерді ойлап мен де қайғырмайтын[†] боламын. 29Епафродитті Иемізбен жүрген бауырларың ретінде қуана қарсы алыңдар. Мұндайларды жалпы құрметтеңдер. 30Себебі ол Мәсіхтің ісі үшін өлімге таяп келді. Маған сендер бере алмаған көмекті ол өз басын өлімге тіге отыра көрсетті.

#### 3


Нағыз артықшылық пен залал

1Ал енді, бауырластарым, Иемізге[*] шаттанып қуаныңдар! Мұны қайталап жаза беру мен үшін әуре емес, ал сендерді ол нығайтады.

2Қауымды[†] иттей шарлап, қауып жүрген зұлым қызметкерлерден, сүндеттеуді күнәдан ақталу жолы ретінде уағыздаушылардан сақтаныңдар![*] 3Біз — Құдайдың «рухани[†] сүндеттелген» халқымыз! Құдайға Киелі Рухының[†] көмегімен қызмет етіп, Мәсіх[†] Исаны мақтан етеміз, әрі өз болмысымызға[*] сүйенбейміз.

4Ал менің өзіме сүйенуге себептерім жеткілікті болар еді ғой. Егер біреу өзіне сенерлік дәлелім бар десе, менікі онікінен де артық: 5туғаннан кейін сегізінші күні сүндеттелдім. Исраил халқының Бунямин руына жататын, таза еврей тұқымынан шыққан евреймін. Тәлімім бойынша Тауратты қатаң ұстанатын парызшыл[†] болып, 6Мәсіхке сенушілердің қауымын бар ынтаммен қудалайтынмын. Осылайша Таурат заңына[†] сай әділеттілігім мінсіз еді.[*]

7Алайда осы «артықшылықтарымды» Мәсіхке бола залал[*] деп санай бастадым. 8Иә, мен бәрін де залал деп санаймын, өйткені Ием[†] Иса[†] Мәсіхті жақыннан танып білу өзге нәрселерден әлдеқайда жоғары. Иеме бола бұлардың бәрінен айырылдым, оларды түкке тұрғысыз сыпырынды деп санаймын да. Осылайша қабылдайтын сыйым — Мәсіхтің Өзі. 9Онымен тығыз байланыста тұруым үшін Таурат заңын орындауға негізделген жеке басымның ақталуына сүйенбеймін, қайта, Мәсіхке деген сенім арқылы Құдайдан ақталған адам[†] болғым келеді. 10Сөйтіп, Мәсіхтің Өзін де, Оны қайта тірілткен құдіретті де жақыннан танып білуге құштармын. Мәсіхтің азаптарына ортақтасып, Оның өз жанын мен үшін өлімге қиғанындай, мен де Ол үшін өмірімді қиғым келеді.[*] 11Осылайша, қайтсе де, өлімнен қайта тірілуге[†][*] қол жеткіземін.


Бәйгені жеңіп алу

12Бұған әлі жете қойған жоқпын, өзімді Құдайдың көздегеніндей жетілдім деп те есептемеймін. Бірақ соның ізіне түсіп, иемденуге тырысудамын. Дәл осыған бола Мәсіх Исаның Өзі мені иемденіп алды ғой. 13Бауырластарым, мен бұл мақсатқа жеттім деп санамаймын. Істеп жүргенім бір-ақ нәрсе: өткен нәрселерді ескермей, алдымдағы бәйгеге қарай жан сала жүгіріп келемін. 14Құдайдың сыйына — Оның Мәсіх Иса арқылы шақырған көктегі өміріне ие болу үшін көздеген мақсатты қуып жүрмін.

15Арамызда кім жетілген болса, осылай ойласын. Егер бір нәрсе жайында басқа пікірде болсаңдар, Құдай[†] сендерге мұны да білдіреді. 16Тек қол жеткізген түсінігімізге сай ойлап, өмір сүруге тиіспіз.

17Қымбатты бауырластар, менің өмірімді үлгі етіңдер, әрі біздің өнегемізге сай жүргендерге назар аударыңдар! 18Себебі сендерге бұрын да айтқанмын, қазір де көз жасымды төгіп айтып отырмын: көптеген адамдар Мәсіхтің айқыштағы[†] құрбандығына қас болып жүр. 19Бұлардың ақыры — тозаққа[†] түсу, құдайлары — өз құлқыны,[*] ал мақтаныштары — ұятсыз әдеттері. Олар осы күнәлі дүниенің нәрселерін ғана ойлайды.

20Алайда біздің отанымыз[*] көкте, содан Құтқарушымызды — Иеміз Иса Мәсіхті сағына күтеміз. 21Ол әлемдегі күллі нәрселерді де жеңіп бағындыру үшін қолданатын құдіретті күшімен біздің өткінші тәнімізді Өзінікі сияқты салтанатты денеге айналдырады.

#### 4


Рухани игіліктер туралы

1Сонымен, сүйікті бауырластарым, Иемізбен байланыста берік тұрыңдар! Сендерді жақсы көремін, сағынып та жүрмін. Менің қуанышым, «бәйгелік тәжім» сендерсіңдер ғой.

2Еуодия мен Сүнтүхе екеуін де Иемізбен жүргендер ретінде өзара татуласуға шақырамын. 3Иә, адал серігім,[*] сенен де сұраймын: осы екі әйелге көмек көрсетші. Олар Ізгі хабарды таратудағы күресіме ортақтасып, Кілемент пен өзге қызметтестеріммен де бірге істесті. Солардың есімдері көктегі Мәңгілік өмір[†] кітабына[*] жазылып қойылған.

4Әрдайым Иемізбен байланыстарыңа[*] қуаныңдар! Тағы да айтамын: қуаныңдар! 5Сендердің кішіпейіл[*] екендеріңді елдің бәрі көре алсын. Иеміз қастарыңда ғой.[*] 6Еш нәрсені уайымдамай, барлық жағдайда өтініштеріңді Құдайға сиынып тілекпен және шүкірлікпен білдіріңдер! 7Сонда Құдайдың адам[†] ақылынан асқан керемет[†] тыныштығы сендердің жүректерің мен ой-саналарыңды Мәсіх[†] Исада сақтайды.

8Сонымен, бауырластарым, күллі шынайы да қастерлі, әділ де таза, ұнамды да тартымды нәрселер, яғни қандай да адамгершілік және мақтауға тұрарлық қасиет болмасын, солар туралы ойлана беріңдер! 9Менен үйреніп, қабылдаған тәлімді әрі өмірімнен көріп, естігендеріңді іске асыра беріңдер! Сонда тыныштықтың қайнар көзі — Құдай[†] сендерге жар болады.


Қандай жағдайға да қанағат ету

10Сендердің тағы да қамымды ойлай бастағандарыңа Иемізге шүкірлік етіп қатты қуанамын. Әрине, мені бұл жағынан естен шығарған жоқсыңдар, алайда оған жағдайларың мүмкіндік бермеген еді. 11Мұны бір нәрсе қажет болғандықтан айтып тұрған жоқпын. Мен қандай жағдай болмасын, қолдағы барды қанағат етуді үйрендім. 12Жоқшылықта да, молшылықта да өмір сүре аламын. Мен не тоя тамақ жейін, не аш жүрейін, молшылықта немесе мұқтаждықта болайын, қай жағдайда да қанағат етудің құпиясымен жақсы танысып алдым. 13Себебі маған күш-қуат беретін Мәсіхпен бірге болсам, бәріне де төзе аламын.[*] 14Дегенмен, қиын-қыстау жағдайыма ортақтасқандарың бір ғанибет болды.

15Қымбатты філіпіліктер, өздерің де білесіңдер: мен алғаш рет Ізгі хабарды сендерге жеткізіп, содан кейін Македония өлкесінен кеткенімде, маған басқа бір қауым[†] емес, сендер ғана игіліктер жіберіп, Құдайдың жарылқауын қабылдауда ортақтастыңдар.[*] 16Әлі Салониқада жүргенімде де[*] сендер маған бірнеше рет қажетімді жеткізіп тұрдыңдар. 17Сендерден сәлем-сауқат дәметпеймін, менің үміттенетінім — осылар үшін өздеріңе қайтатын жарылқау мен сауап. 18Сендер жібергендердің бәрін де алдым, енді артығымен жетіп жатыр. Епафродит сәлемдемелеріңді әкеліп бергелі қажетті нәрселерім ағыл-тегіл. Олар — Құдай ұнатып қабылдайтын хош иісті тартулар мен құрбандық іспетті. 19Ал Иса[†] Мәсіхпен жүрген сендердің барлық қажеттеріңді де менің Құдайым Өзінің керемет байлығы бойынша қамтамасыз ететін болады. 20Құдай Әкеміздің ұлылығы мәңгілік мадақтала берсін! Аумин.[†]


Соңғы сәлем және ақ бата

21Мәсіх Исаның арқасында Құдайдікі болғандардың бәріне[*] сәлемімізді жеткізіңдер. Қасымыздағы бауырластар да сәлем айтуда. 22Сендерге Құдайдың мұндағы адамдары түгелдей, әсіресе патша сарайындағылар, сәлем айтады!

23Лайым жан дүниелерің Иеміз Иса Мәсіхтің рақымына кенеле берсін! Аумин.

### Қолостықт. хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Қолостықтарға арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл бұл сәлемхатын Қолос қаласындағы сенушілер қауымына арнады. Оны жазған кезде (шамамен б.з. 60 жылы) елші Рим қаласындағы қамауда отырған еді. Ол Жаратқан Иенің өзіне берген тапсырмаларын адал атқарған болса да, дұшпандары оған қарсы шығып, билік иелерінің алдында айыптаған болатын. Қолос батыс Түркиядағы ежелгі Ефес қаласынан шығысқа қарай 175 шақырымдай жерде орналасқан болатын.

Пауыл Ефесте Ізгі хабарды уағыздағанда, Епафрас есімді қолостық кісі Мәсіхтің жолына түсіп, Ізгі хабарды өз қаласына да жеткізді. Осылай сол жердегі алғашқы қауым пайда болды. Ал кейін осы қауымда қате ілімдер уағыздала басталды. Епафрас Пауылға барып, сол жөнінде айтып берген соң, елші қауымға осы хатты жазды.

Әлгі қате ілімдер яһуди дінінің кейбір ережелерін, мысалы, адал, арам тағамдар туралы ұғымды, діни мейрамдарды және сүндеттеу рәсімін сақтауды талап етті. Сонымен қатар, кейбір уағыздаушылар періштелерге табыну керек деп, Мәсіхтің дәрежесін төмендетуге ұмтылды. Олар құпия даналықпен, біліммен әрі көне рәсімдермен таныс болғандарын айтып мақтанды.

Сондықтан Пауыл елші ефестіктерге жазғанындай, қолостықтарға да арнап тәлімдік хат жазды. Хатында ол Мәсіхтің мәңгілік даңқ-абыройын көрсетеді: Ол — бүкіл әлемді жаратқан, оны құрып кетуден сақтаушы Иеміз, қауымның рухани «Басы» және бізді Құдаймен бірден-бір Татуластырушы. Сол себептен де сенушілердің бәрі үшін Иса Мәсіхпен тығыз байланыста тұрулары толық жеткілікті.

Ал жаңа ілімдер — қате, мәнсіз, алдамшы пәлсапа ғана, олар адамның күнәкар болмысын өзгертуге дәрменсіз. Себебі жан дүниеміздің тереңдеп тазарып, жаңаруы керек. Құдай сенушіге осылай сыйлаған жаңа өмір оның басқаларға деген көзқарасы мен іс-әрекетінен де көрінеді. Енді сенушілер қауымы Мәсіхпен тығыз байланыста тұрса, жан-жақты кемелденіп, Оның даңқын асырады.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың еркімен Мәсіх[†] Исаның елшісі болған Пауылдан және бауырласымыз Тімотеден 2Құдайдың халқы болып[*] Мәсіхпен тығыз байланыста жүрген, Қолос қаласында тұратын сенімді бауырластарымызға дұғай сәлем. 3Сендерге Құдай[†] Әкеміз бен Иеміз Иса[†] Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Қолостықтар үшін шүкірлік етіп, тілек тілеу

Біз сендер үшін Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдайға сиынған сайын шүкірлік етеміз. 4Сендердің Мәсіх Исаға сеніп, Құдайдың барлық адамдарын[*] сүйетіндерің туралы естідік. 5Ал осы сенімдерің мен сүйіспеншіліктерің өздеріңе көкте дайындалған игіліктерді иемденеміз деген үміттеріңе негізделген. Бұл туралы сендер алдымен Құдайдың шынайы хабары — Ізгі хабар өздеріңе жеткенде естідіңдер. 6Осы хабар дүние жүзінде кеңінен жайылғандай, сендерге де жетті. Ол барлық жерде адамдарды жақсылық жасауға жетелеп, көптеген кісілер оны қабылдауда.[*] Сендер Ізгі хабар туралы естіп, Құдайдың рақымын шынымен таныған күннен бастап, осылай рухани[†] өсіп-өніп келесіңдер. 7Құдайдың рақымы жөнінде біздің сүйікті қызметтесіміз Епафрастан осы тәлімді алдыңдар. Ол — сендер үшін еңбектеніп жүрген Мәсіхтің сенімді қызметшісі. 8Епафрас бізге жүректеріңе Киелі Рух[†] дарытқан сүйіспеншілік туралы айтып берді.

9Сол себептен де біз мұны естіген кезден бері сендер үшін ұдайы Құдайға сиынып келеміз. Сендердің Оның еркін толықтай біліп, өте парасатты да рухани көреген болуларыңды Құдайдан өтінудеміз. 10Осылайша Иеміздің халқына лайық, Оны риза қылатындай өмір сүрулеріңді, әр түрлі игі істер істеп, өсіп-өне беріп, Құдайды неғұрлым жақынырақ тануларыңды тілеп келеміз. 11Сендер Оның ұлы құдіретінен мол қуат алып, әрдайым төзімділік пен ұстамдылық таныта алсын әрі қуанышқа кенеліп, 12Құдай Әкеге шүкірлік ете берсін деп мінажат етудеміз.[†] Өйткені Ол бәрімізді Өзінің халқы иемденетін нұрлы Патшалығынан үлес алуға шақырып, лайықтады.


Мәсіхтің теңдесі жоқ ұлылығы

13Құдай бізді қара түнектің[*] билігінен құтқарып, сүйікті (рухани) Ұлы[†] Иса Мәсіхтің Патшалығына енгізді. 14Оның құрбандық өлімі арқылы күнәларымыздың құны өтеліп, кешірімге[†] ие болдық.

15Көзге көрінбейтін Құдайдың қандай екенін (рухани) Ұлы көрсетеді. Ол — жаратылыс атаулының бәрінен жоғары.[*] 16Өйткені көктегі әрі жердегі, көзге көрінетін және көрінбейтін нәрселердің бәрін Құдай Өзінің (рухани) Ұлы арқылы жаратты: тақтар мен үстемдік иелері, билеушілер мен әміршілер[†][*] бәрі де Мәсіх арқылы және Мәсіх үшін жаратылған. 17Бүкіл әлем жаратылмай тұрғанда-ақ Ол бар болатын, бәрін аман сақтайтын да — Сол. 18Мәсіх — сенушілер қауымының,[†] яғни, Өзінің рухани денесінің Басы әрі оның өмірінің Бастауы. Ол — өлімнен қайта тірілгендердің ең Бастысы[*] да. Сондықтан барлық жағынан да Оның жолы үлкен.

19Құдай Өзінің бүкіл болмысының (рухани) Ұлында тұрғанын ұнатты.[*] 20Ол арқылы Құдай жер мен көктегі барлық нәрсені Өзімен татуластыруды қалады, яғни Оның айқышта[†] қанын төгіп, құрбан болғандығының арқасында татулық орнатуды жөн көрді.

21Ал сендер бұрын жаман ой-пікірлерге салынып, зұлым іс-әрекет жасап, Құдайға жат әрі қас болдыңдар.[*] 22Алайда Ол сендерді Мәсіхтің тәндік өлімі арқылы Өзімен татуластырды. Бұны сендерді алдына әкелген кезде[*] Өзіне бағышталған кінәратсыз, айып тақпайтындай таза болуларың үшін жасады. 23Егер Ізгі хабар туралы естігендеріңе күмәнданбай, берік сеніп, Оған деген үміттеріңнен таймасаңдар, бұл солай болады. Осы Ізгі хабар аспан[†] астындағы барлық адамзатқа дерлік жарияланып келеді. Мен — Пауыл да оның таратушысына айналдым.


Пауылдың қауымға Мәсіх туралы құпияны ашуы

24Қазір мен сендер үшін тәнімде бейнет шегіп отырғаныма қуанамын. Мәсіхтің өз рухани денесінің, яғни бүкіл қауымның, игілігі үшін басымнан өтсін деп белгілеген[†] азаптарын кешіп жүрмін, осылайша соларды толықтыра түсудемін. 25Құдайдың хабарын сендерге толықтай жеткізесің деген Оның тапсыруымен қауымның қызметшісі болдым. 26Бұл хабар ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа жасырын болып келді; ал енді оның сыры Құдайдың адамдарына ашылды. 27Құдай оларға осы құпия хабарда басқа ұлттар үшін қаншама мол жарылқау бар екенін білдірмек болып шешті: Мәсіх жүректеріңнен орын алды,[*] сол себептен болашақ ұлылықтан үміттісіңдер.[*]

28Мәсіх туралы хабарды біз барлық адамдарға жеткізіп, бәріне де ескертіп, барынша даналықпен тәлім беріп келеміз. Осылай әрбір жанды Мәсіхпен тығыз байланыста, толық кемелденген түрде Құдай алдына әкелуге талаптанудамыз. 29Осы үшін жан сала еңбек етіп жүрмін. Бұған мені бойыма дарып келе жатқан Мәсіхтің құдіреті қуаттандыруда.


#### 2

1Сендер мен лаудікиліктер үшін[*] және менімен әлі де жүздеспегендердің бәрі үшін қаншалықты күресіп жүргенімді білдіргім келеді. 2Күресімнің мақсаты — сендердің жүректеріңнің жігерленіп, сүйіспеншілікпен рухани[†] бірлесулерің, сөйтіп Құдай[†] Әкеміздің Мәсіх[†] туралы құпия хабары жөнінде терең де бай түсінік алып, оны толық тануларың. 3Ал Мәсіхте Құдайдың даналығы мен білімінің бүкіл қазынасы жатыр.[*] 4Мен мұны ешкім сендерді ақылға қонымды болып көрінген сөздерімен алдап кетпесін деп айтып отырмын. 5Тәніммен қастарыңда болмасам да, рухыммен орталарыңда тұрып, сендердегі ынтымақты, Мәсіхке деген берік сенімдеріңді көріп, қатты қуанамын.


Мәсіхпен тығыз байланысып, рухани кемелдену

6Сендер Иеміз Мәсіх Исаны қалай[*] қабылдаған болсаңдар, солай Онымен тығыз байланыста жүріңдер! 7Негіздерің Мәсіхте болып, терең тамыр жайып, өсе беріңдер; өздеріңе үйреткен сенімді мықтап ұстанып, Құдайға шексіз алғыс айтатын болыңдар!

8Қайдағы біреу пәлсапасымен,[*] пайдасыз ілімімен сендерді өзіне баурап алмасын, байқаңдар! Адамдар ойлап шығарған аңызға негізделген ондай ілім Мәсіх туралы емес, әлемдегі тұрпайы рухани күштер туралы[*] үйретеді. 9Ал Құдайдың бүкіл болмысы Мәсіхтің бойында тұрады![*] 10Сендер Мәсіхпен тығыз байланысып, рухани игіліктерге толықтай ие болдыңдар. Ол күллі билік пен өктемдікке басшылық етеді. 11Мәсіхпен тығыз байланысқандықтан сендер «рухани сүндеттелдіңдер» де. Бұл — қолмен істелген тәннің сүндеттелуі емес, Мәсіхтің «рухани сүндеттеуі»,[*] яғни Оның ескі күнәкар болмыстарыңды түгелдей алып тастауы.[*] 12Сендер Мәсіхпен бірге рухани тұрғыдан «жерлендіңдер» әрі Мәсіхпен бірге «қайта тірілдіңдер». Бұл Құдайдың Мәсіхті Өзінің құдіретімен өлімнен қайта тірілткеніне деген сенімдерің арқылы болды. Шомылдыру рәсімінен[†] өткендерің соны білдіреді.[*]

13Бұрын сендер Құдайдың бұйрықтарын бұзып, «рухани сүндеттелмеген», яғни күнәкар болмыстарыңа тәуелді болып, рухани тұрғыдан өлі едіңдер. Алайда Құдай сендерді Мәсіхпен бірге қайта тірілтіп алды.[*] Ол күллі күнәларымызды кешірді: 14бізге айып тағып, үкім белгілейтін[†] «құжатты»[*] Мәсіх құрбан болған айқышқа[†] «шегелеп іліп қойып», күшін жойды.[*] 15Осылайша Құдай рухани билеушілер мен әміршілердің[†][*] күш-қуатын талқандап, оларды бүкіл әлем алдында әшкерелеп, Мәсіхтің істегендері арқылы жеңіп шықты.

16Сондықтан ешкім сендерді белгілі тағамдар мен сусындарды ішкендерің, немесе бір мерекені, айдың басын не діни демалыс күнін сақтамағандарың үшін айыптамасын! 17Өйткені осындай ережелер — келуге тиісті нәрсенің әлсіз нұсқасы ғана: шынайы жарылқауды Мәсіхтің Өзі алып келді.

18Орынсыз кішіпейілділік танытып періштелерге[†] табынуларыңды талап ететіндер[*] сендерді кінәламасын![*] Осындайлардың ақыл-ойларын өз күнәкар болмыстары билейді, ал беделдері өздері ешқашан көрмеген нәрселерге[*] негізделген. Олар ешбір себепсіз кеуделерін көтеріп, 19қауымның[†] Басы — Иеміз Мәсіх туралы ілімді ұстанбайды.[*] Ал өзара буындармен, сіңірлермен нығайып, тұтасқан тәндік дененің өсуін бастың басқаратыны сияқты, бүкіл қауымның Құдайдың қалағанындай рухани өсуін де Мәсіх басқарады.[*]

20Өлі денеге ешқандай бұйрық жүрмейтіні секілді, сендер Мәсіхпен бірге рухани өлгендіктен осы дүниедегі[†] бастапқы ілімдерге[*] бағынбауға тиістісіңдер. Ендеше сендер әлі де осы күнәкар дүниеге жататындай, неліктен мынадай ережелерге бағынасыңдар: 21«Сол нәрселерді қолға ұстама, ана тағамдарды ішіп-жеме, ол заттарға қол тигізбе!» 22Бұлардың бәрі түбі қолдану барысында жоқ болатындар ғой. Ондай парыздар мен ілімдер адам[†] ойынан шыққан. 23Олар кісінің өз бетімен құлшылық етіп, кішіпейілділік танытып, тәнін қатаң тәртіппен ұстауын талап етулеріне бола дана болып көрінеді. Алайда олар адамды ізгілікке жетелемей, оның күнәкар болмысының құмарлықтарын қанағаттандыруына жол береді.

#### 3


Құдайға бағышталған қасиетті өмір сүру жөніндегі нұсқаулар

1Сонымен, Мәсіх[†] өлімнен қайта тірілгенде сендер Онымен бірге рухани[†] тірілдіңдер. Сондықтан көкке[*] лайықты қасиеттерді иемденуге ұмтылыңдар! Өйткені Мәсіх көкте, Құдайдың оң жағында отыр. 2Ойларыңды күнәкар дүниедегіге емес, көктегіге аударыңдар! 3Себебі сендер рухани өлдіңдер,[*] енді өлген кісідей бұрынғы күнәлі іс-әрекеттеріңе жоқсыңдар. Ал Мәсіхпен бірлесіп сүрген жаңа өмірлерің ел көзінен таса, Құдайдың алдында. 4Өмірлеріңнің бірден-бір бастауы мен мақсаты — Мәсіх.[*] Ол жер бетінде қайтадан көрінген кезде сендер де Онымен бірге салтанатты ұлылықпен көрінесіңдер.

5Ал енді, күнәкар дүниеге жататын қылықтарыңды біржола тоқтатыңдар:[*] неке адалдығын бұзу, әр қилы азғындық, нәпсіқұмарлық және арам пиғылдан аулақ жүріңдер; ашкөздікке де салынбаңдар, ол жалған тәңірлерге табынумен бірдей! 6Құдайға мойынсұнбайтындарға осындай күнәлары үшін Оның қаһарлы соты төніп тұр. 7Бір кезде сендер де оларды жасайтындармен бірге дәл солай әрекет етіп жүрдіңдер. 8Ал мына қылықтарды енді тастаңдар: ашу-ыза, кек сақтау, қаралау, бейпіл ауыздық; 9бір-біріңе өтірік те айтпаңдар! Себебі сендер ескі күнәкар болмыстарыңның іс-әрекетін тастап, 10жаңа ізгі болмысқа ие болдыңдар.[*] Оны жаратып берген Иеміз Өзін жақынырақ тануларың үшін сендердің рухани жағынан Өзіне ұқсас болуларыңды көздеп соған ұмтылуда. 11Бұл жерде яһуди не басқа ұлттық, сүндеттелген не сүндеттелмеген, шетелдік не көшпенді скиф,[*] құл не ерікті жоқ, қайта, Мәсіх барлық сенушілердің өмірлерінде басты орында.[*]

12Ал енді, Құдай[†] сендерді сүйіп, өз халқым деп таңдап алғандықтан, ұдайы жанашыр, мейірімді, кішіпейіл, ілтипатты, сабырлы болып, осы қасиеттерге бөленіңдер! 13Өзара төзімді болыңдар. Егер біреуге реніш сақтап, тағатын кінәларың болса, кешірімді[†] болыңдар: сендерді Иеміз Мәсіх қалай кешірсе, сендер де солай етіңдер! 14Барлық қасиеттердің бастысы ретінде сүйіспеншілікке бөленіңдер, ол бәріңді толықтай біріктіреді.[*]

15Иеміз Мәсіх сыйлаған тыныштық сендерге билігін жүргізсін! Ол сендерді біртұтас рухани дененің құрамдас мүшелері ретінде татулықта тұруға шақырды. Сонымен қатар ризашылықтарыңды білдіріңдер! 16Мәсіх туралы Ізгі хабарға[*] көңілдеріңнен мол орын беріңдер: Забур жырлары, мадақтау өлеңдері және Киелі Рух[†] дарытқан басқа да әндер[*] арқылы бір-біріңе зор парасатпен тәлім-тәрбие және бағыт-бағдар беріңдер. Жүректерің ризашылыққа кенеліп, Құдай Иемізге арнап ән айтып отырыңдар!

17Не айтып, не істесеңдер де, бәрін Иеміз Исаның атымен жасап,[*] Иеміз арқылы Құдай Әкемізге шүкірлік етіңдер!


Сенушілердің отбасындағы өмірі

18Әйелдер, күйеулеріңе мойынсұныңдар![*] Иемізбен байланыстағы сендердің осылай істегендерің жөн.

19Күйеулер, әйелдеріңді сүйіп, оларға қатаң болмаңдар!

20Балалар, барлық жағдайда да ата-аналарыңның тілін алыңдар, өйткені Иемізге осы ұнайды!

21Ата-аналар, балаларыңның ынжық болмауы үшін оларға шектен тыс ұрыспаңдар![*]

22Басыбайлы қызметшілер,[*] барлық жағдайда да бұл дүниелік қожайындарыңның тілін алыңдар! Көңілдерінен шығу үшін тек олар бақылап тұрғанда ғана емес, ұдайы шын жүректен мойынсұныңдар! Осылай Құдай Иемізді терең қастерлеңдер!

23Қандай жұмыс болса да, оны адам[†] баласы үшін ғана емес, Иеміз үшін істеп жүргендей жан-тәндеріңмен атқарыңдар! 24Себебі осының ақысы ретінде сендер Иемізден Оның уәде еткен игіліктерін қабылдайтындарыңды білесіңдер.[*] Қызмет ететін Қожайындарың — Мәсіхтің Өзі ғой.[*] 25Ал жамандық жасайтын әркім соның лайықты жазасын тартады. Мәсіх ешкімнің бет-жүзіне қарамай әділ үкім шығармақ.


#### 4

1Қожайындар, қызметшілеріңді[*] тиісті нәрселермен қамтамасыз етіп, әділ болыңдар! Өйткені көкте сендердің де Қожайындарыңның бар екенін білесіңдер.


Мінажат ету және сенбейтіндермен қарым-қатынас жасау туралы

2Әрдайым Құдайға сиынып, рухани[†] сергек те шыдамды болып, шүкірлік ете беріңдер! 3Біз үшін де мінажат етіңдер: Құдай[†] өз хабарын уағыздауымызға жол аша көрсін, осылай Мәсіх[†] туралы құпияны жариялай алайық. Сол үшін де бұғауда отырмын. 4Менің тиісті түрде бұл хабарды ашық айта алуым үшін де Құдайға сиыныңдар.

5Қауымнан[†] тыс адамдармен парасатты қарым-қатынас жасап, тиімді сәттерді пайдаланыңдар! 6Сөйлескенде ұдайы ниеттерің игі, сөздерің дәмді болсын, әрқайсысына қалай жауап беру керек екенін біліңдер.


Соңғы сәлемдер және ақ бата

7Адал көмекшім әрі Иемізге бірге қызмет етуші, сүйікті бауырласымыз Түхік[*] сендерге мен туралы бәрін хабарламақ. 8Оны сол мақсатпен жіберіп отырмын, ол жағдайларыңның қалай екенін көріп, жүректеріңді жігерлендірмек. 9Онымен бірге сүйікті де адал бауырласымыз әрі сендердің жерлестерің — Онисым[*] да барады. Бұл жердегі болып жатқан жағдайды Түхік екеуі сендерге толық айтып береді.

10Менімен бірге тұтқында отырған Арыстарқ,[*] сондай-ақ Барнабаның жиен інісі Марқа[*] сендерге сәлем жолдайды. Марқа жайлы ерекше нұсқау алдыңдар: ол сендерге барса, жылы қабылдаңдар! 11Иуст деп аталатын Иса[†] да сәлем айтады. Яһудилердің ішіндегі осы үшеуі ғана Құдай Патшалығы үшін қызметтестерім болып жүр; бұлар маған нағыз жұбаныш.

12Мәсіх Исаның қызметшісі әрі сендердің жерлестерің — Епафрас[*] та сәлем айтып отыр. Ол сендердің рухани жағынан жетіліп,[*] берік сеніммен Құдайдың бүкіл еркін орындауларың үшін үздіксіз мінажат етіп күресуде. 13Оның сендерді және Лаудіки[*] мен Иераполдағы бауырластарды қатты уайымдап жүргеніне куәмін. 14Сүйікті дәрігер Лұқа да, Димас[*] та сәлем жолдайды.

15Лаудікидегі бауырластарымызға, әсіресе Нүмфан мен оның үйінде жиналатын қауымға, сәлем айтыңдар. 16Сендер осы хатты оқып болған соң, оны әрі қарай Лаудікидегі қауымға беріңдер, оларға жазған хатымды да оқыңдар. 17Арқыпқа: «Иеміз саған міндеттеген қызметіңді адал атқаруға ықылас сал!» деген сәлемімізді жеткізіңдер.

18Енді мен, Пауыл, сендерге өз қолыммен сәлем жазып отырмын. Бұғауда екенімді естеріңде ұстаңдар! Лайым Құдай сендерге жар болып, рақымын жаудыра көрсін! (Аумин.)[†]

### Салониқал. 1-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Кіріспе


Салониқалықтарға арналған бірінші хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл б.з. 50 жылы шамасында қызметтестері Сыйлас, Тімотемен бірге Македония аймағының астанасы Салониқаға барып, сонда уағыз айтқан еді. Мұның нәтижесінде Мәсіхке сенушілердің қауымы пайда болды. Қарсыластары бүлік шығарғанда Пауылдың қаладан кетуіне тура келді (Елш 17:1-9). Кейін елші қауымның жағдайынан хабардар болу үшін Тімотені Афиныдан Салониқаға қайтарып жіберді.

51 жылы Пауыл Грекияның Қорынт қаласында Тімотемен қайта кездесіп, салониқалық сенушілерден хабар алды. Енді Пауыл көмекшілері Сыйлас, Тімотемен бірге қауымға арнап осы алғашқы хатын жазды. Ондағы мақсаты салониқалық сенушілерді жігерлендіріп, жалған ілімдерден сақтандыру болды. Хатта, сондай-ақ, Иеміздің ізгі жолымен жүрушілердің шынайы өмір салты және Мәсіхтің болашақта қайтып келуі туралы тәлім берілген. Осы қысқа жазба бүгінгі бізге де осындай ізгі өмірге жол көрсетеді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдай[†] Әкеге және Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] сенушілердің Салониқадағы қауымына[†] Пауыл, Сыйлас[*] және Тімотеден дұғай сәлем. Құдай сендерге рақымын жаудырып, тыныштығын сыйлай көрсін!


Сенушілердің үлгілі сеніміне ризашылық білдіру

2Сендерді Құдайға сиынғанда еске алып, бәрің үшін әрдайым шүкірлік айтамыз. 3Құдай Әкеміздің алдында сендердің Оған деген сеніммен игілікті іс істеп, сүйіспеншілікпен ауыр еңбек етіп және Иеміз Иса Мәсіхке[*] табандылықпен үміт артып жүргендеріңді үнемі еске алып отырамыз.

4Құдай сүйген қымбатты бауырластар, Оның сендерді таңдап алғанын білеміз. 5Себебі біз сендерге Ізгі хабарды сөзбен ғана емес, құдіретпен, Киелі Рухпен[†] және зор сеніммен де жеткіздік. Сендердің игіліктерің үшін араларыңда қалай әрекет еткенімізді өздерің білесіңдер. 6Ал сендер бізге және Иемізге еліктеп көп азапқа ұшырасаңдар да, Ізгі хабарды Киелі Рух сыйлаған қуанышпен қабылдадыңдар. 7Осылай Македония мен Ахая өлкелеріндегі[*] сенушілердің барлығына үлгі болдыңдар.

8Иеміздің хабары сендерден Македония мен Ахаяға ғана тараған жоқ, Құдайға деген сенімдерің барлық жерде белгілі[†] болғандықтан, бізге бұл туралы айтудың қажеті де жоқ. 9Себебі жұрт сендердің бізді қандай жылылықпен қабылдағандарың және жалған тәңірлерден бас тартып, Құдайға бет бұрғандарың туралы бір-біріне айнала әңгімелеп жатыр. Енді сендер тірі де шынайы Құдайға қызмет ете жүріп, 10Оның (рухани) Ұлы[†] Исаның көктен түсуін күтудесіңдер. Құдай өлімнен қайта тірілткен Иса бізді келешектегі қаһарлы соттан құтқарып алады.[*]

#### 2


Елшілердің Салониқадағы қызметі

1Қымбатты бауырластар, сендерге барып, біраз уақытқа қалғанымыздың нәтижесіз болмағанын өздерің білесіңдер. 2Алдында ғана Філіпіде азап шегіп, қорлық көргеніміз туралы да хабардарсыңдар. Сонда да Құдайға сене отырып, қатты қарсылыққа қарамастан сендерге Оның Ізгі хабарын жариялауға батылымыз барды.

3Сендерге уағызды өзіміз шындықтан адасқандықтан немесе арам пиғылмен айтып жүрген жоқпыз және біреуді алдаудан да аулақпыз. 4Қайта, Құдай[†] лайықты деп тауып, Ізгі хабарды бізге сеніп тапсырды. Сондықтан біз адамға емес, жүрегіміздің түкпірін тексеретін Құдайға ұнау үшін уағыз айтып жүрміз. 5Ешқашан да жағымпазданып сөйлеп көрген жоқпыз, оны өздерің білесіңдер. Пайда табайық деген ішкі есебіміз де болған емес, бұған Құдай куә. 6Сондай-ақ адамдардан, сендерден не басқалардан да атақ іздеп жүрген жоқпыз.

7Мәсіхтің[†] елшілері ретінде біз талап қойсақ та болар еді, алайда сендерге балаларын қамқорлаған мейірімді анадай жылы жүзбен қарадық. 8Осылай жақсы көріп, Құдайдың Ізгі хабарын ғана жеткізген жоқпыз, жүрегімізді де алдарыңа жайып салдық, өйткені сендер бізге сүйкімді болып кеттіңдер. 9Бауырластар, біздің бар күшімізді салып, бейнет шеге еңбек еткеніміз естеріңде ғой. Сендерге масыл болмау үшін күні-түні жұмыс істедік, сөйте жүріп, Құдайдың Ізгі хабарын уағыздадық.

10Құдайға сенетін сендердің алдарыңда өзімізді таза, әділ, мінсіз ұстадық, бұған сендер де, Құдай да куә. 11Мынаны білесіңдер: әрқайсыңды туған баламыздай көріп, 12сендерге Құдай алдында ұялмайтындай болып жүріңдер деп ескертіп, соған көздеріңді жеткіздік, тіпті өздеріңе жалындық та. Өйткені Құдай сендерді өз Патшалығы мен салтанатты ұлылығына шақырады.

13Сендердің бізден естіген Құдай сөзін адамның емес, Құдайдың хабары ретінде — шындығында да бұл солай! — қабылдағандарың үшін біз Оған үнемі ризашылығымызды білдіреміз. Қазір бұл хабар Оған сенетін сендерге күшті әсер етіп жатыр. 14Себебі сендер, бауырластар, Құдайдың Иса[†] Мәсіхке сенетін Яһудеядағы қауымдарына[†] ұқсайсыңдар: олар яһуди діндарларынан қандай азап шексе, сендер де өз жерлестеріңнен сондай азап шектіңдер. 15Яһуди діндарлар тіпті Иеміз Иса және пайғамбарларды[†] өлтіріп, бізді де қуып шыққан еді. Олар Құдайға ұнамайды әрі барлық адамдарға қастық танытады. 16Себебі олар біздің басқа ұлттарға Ізгі хабарды жариялап, құтқару әкелуімізге кедергі жасай береді. Осылай олар күнәларын күннен күнге көбейтіп келе жатыр. Содан Құдайдың қаһары төбелерінен төніп тұр.


Елшілердің салониқалықтарды сағынып, Тімотені жіберуі

17Қымбатты бауырластар, аз уақыт сендерден ажырап, көңілдеріңнен емес, көздеріңнен таса болғанда сағыныштан жүздеріңді көруге қатты құштар болдық. 18Иә, сендерге барғымыз келді; өзім — Пауыл бірнеше рет баруға тырыстым, бірақ бұған шайтан кедергі жасады. 19Өйткені Иеміз Иса Мәсіх қайтып келген кезде біздің үмітіміз, қуанышымыз, басымызға киер «мақтау тәжіміз» сендер болмағанда, кім болмақ? 20Расында да біздің мақтанышымыз бен қуанышымыз сендерсіңдер.


#### 3

1Сондықтан біз одан әрі шыдай алмай, Афиныда жалғыз өзім қалайын деп шештік те, 2Тімоте бауырымызды сендерге жібердік. Ол — Мәсіхтің[†] Ізгі хабарын тарату жөніндегі Құдайдың қызметшісі.[†] Осы азаптар ешқайсыңды шайқалтпасын деп, Тімоте сендерді жігерлендіріп, сенімдеріңді нығайтпақ. 3Азап шегу маңдайымызға жазылғандығы өздеріңе мәлім. 4Қастарыңда жүрген кезімізде «Қуғынға ұшырайтын боламыз» деп алдын ала айттық қой. Міне, сол айтқанымыз келді, оны өздерің білесіңдер. 5Осыған бола мен одан әрі шыдай алмай Тімотені жіберіп, сенімдерің берік пе, әлде әзәзіл азғырып, бар еңбегіміз зая кетті ме, соны білгім келді.


Тімоте алып келген қуанышты хабар

6Қазір Тімоте сендерден келіп, сенімдерің мен сүйіспеншіліктерің туралы жақсы хабар әкелді. Сендердің бізді ұдайы жақсылықпен еске алып, көрсек деп сағынып жүргендеріңді айтты; біз де сендерді көрсек дейміз. 7Қымбатты бауырластар, сенімдеріңді берік ұстап жүр екенсіңдер. Бұл қиналып, қысылып отырған бізге жаңадан жігер берді. 8Енді рухымыз көтеріліп қалмақ, себебі сендердің Құдаймен байланыстарың тұрақты екен. 9Бізді өздеріңе қуантып қойған Құдайға қанша алғыс айтсақ та аздық қылады. 10Күні-түні Одан қайтадан сендермен көрістіріп, сенімдеріңнің жетіспейтін жақтарын толықтыруға мүмкіндік бере гөр деп құлшына өтінеміз.

11Осылай Құдай[†] Әкеміздің Өзі және Иеміз Иса[†] жолымызды сендерге бұра көрсін. 12Бір-біріңе және барлық адамдарға деген сүйіспеншіліктеріңді Иеміз біздің өздеріңе деген сүйіспеншілігіміз сияқты өсіріп, арттыра берсін. 13Осылай Ол көңілдеріңді орнықтыра көрсін. Содан сендер Иеміз Иса Мәсіх күллі қасиеттілерімен көктен түскенде,[*] Құдай Әкеміздің алдында Оған толықтай бағышталған, мінсіз боласыңдар.

#### 4


Құдайға лайықты өмір сүру

1Тағы да, қымбатты бауырластар, Құдайға ұнау үшін қалай өмір сүру керек екенін бізден үйрендіңдер, солай өмір сүріп келе жатырсыңдар да. Осы жолмен алға баса беріңдер деп Иеміз Исаның атынан[*] ескертіп, өтінеміз. 2Сендерге Иеміз Исаның еркімен қандай нұсқаулар бергенімізді білесіңдер.

3Құдай[†] сендердің Өзіне бағышталып қасиетті[†] өмір сүргендеріңді[*] қалайды. Бұл азғындықтан аулақ жүрулеріңді де білдіреді: 4әркім өз денесін қасиеттілікпен әрі құрметпен күте білсін![*] 5Құдайды танымайтын ұлттарға ұқсап күнәлі құмарлықтарға салынбаңдар, 6ешқайсың да заңды аттап, пайдакүнемдікпен бауырластарыңды алдап кетпеңдер![*] Сендерге бұрынырақ ескерткеніміздей, Иеміз мұндай күнәлардың бәрінің жазасын береді! 7Құдай бізді азғын емес, Оған бағышталған қасиетті өмір сүруге шақырды.[*] 8Бұған бағынбайтын кісі адамға емес, Құдайға қарсы тұрады. Ол сендерге Өзінің Киелі Рухын[†] берді ғой.

9Бауырластарға деген сүйіспеншілік туралы мен жазбай-ақ қояйын, бір-біріңді сүюді Құдайдың Өзі үйретті ғой. 10Оны бүкіл Македониядағы бауырластарыңа іс жүзінде көрсетіп жүрсіңдер. Бұдан былай да осы жөнінде алға баса берулеріңді тілейміз.

11Бірқалыпты өмір сүруді құрметті іс деп біліңдер. Біз сендерге нұсқау бергендей, міндеттеріңді атқарып, өз қолдарыңмен еңбек етіп күндеріңді көріңдер. 12Сөйтіп қауымнан[†] тыс адамдардың алдында әдепті жүріп, еш нәрседен мұқтаж болмаңдар.[*]


Иеміздің қайтып келіп, өлгендерді қайта тірілтуі

13Қымбатты бауырластар, үміті үзілген басқалар сияқты қайғырмауларың[†] үшін сендерді бұ дүниеден қайтқан сенушілердің жағдайы туралы хабарсыз қалдырмаймыз. 14Исаның өліп, қайта тірілгендігіне кәміл сенеміз ғой. Сондықтан Оған сеніп бұ дүниеден кеткендердің Исамен бірге болулары үшін Құдайдың оларды қайта тірілтетініне де сенейік.

15Себебі бұны Иеміздің өз сөзіне сүйеніп айтамыз: Иеміз Иса[†] көктен қайтып келген кезде әлі тірі жүретін біздің өліп қалған бауырластарымыздан ешқандай артықшылығымыз болмайды. 16Өйткені Иеміздің Өзі көктен түсіп, бұйрық береді, әрі бас періште[†] шақырып, Құдайдың кернейі қатты дауыстайды. Сонда ең алдымен Мәсіхке[†] сеніп бұ дүниеден кеткендер қайта тіріледі. 17Тірі жүрген біз мұнан соң солармен бірге Иемізбен кездесу үшін бұлттың үстімен көкке көтерілеміз. Содан мәңгі бақи Иемізбен бірге боламыз. 18Бір-біріңді осы сөзбен жұбатыңдар!

#### 5


Мәсіхтің қайтып келуіне дайын болу

1Қымбатты бауырластарымыз, болашақ уақыттар мен мезгілдер туралы сендерге жазудың қажеті жоқ. 2Иеміздің қайта оралатын күні ұрының түнде түсетініндей кенеттен келетінін өздерің анық білесіңдер. 3Жұрт «Бәрі тыныш, қауіпсіз» деп жүргенде, апат аяғы ауыр әйелдің толғағындай табан астынан болады. Сонда ешкім қашып құтыла алмайды.

4Бірақ сендер, бауырластарымыз, түнекте тұрмай, сол күні ұры түскендей қапыда қалмайсыңдар, 5бәрің де жарықта және күнде жүресіңдер ғой.[*] Біз түндікі және түнектікі болмағандықтан, 6басқаларға ұқсап ұйықтап қалмай, сергек те салауатты жүрейік! 7Себебі ұйықтайтындар түнде ұйықтайды, ішетіндер түнде ішеді.

8Ал біз күндікі болғандықтан салауатты жүрейік, сеніміміз бен сүйіспеншілігімізді «сауыт қылып», мәңгілік құтқарылуға деген үмітімізді «дулыға етіп киейік!»[*] 9Өйткені Құдай[†] бізді Өзінің қаһарына ұшырауға емес, қайта, Иеміз Иса[†] Мәсіх[†] арқылы құтқарылуға тағайындады. 10Мәсіх қайтып келгенде тірі боламыз ба, әлде өлі боламыз ба, бәрібір, біздің Өзімен бірге тұруымыз үшін Ол жанын пида етті. 11Сондықтан бір-біріңді жігерлендіріп, сенімдеріңді бұрынғыша өзара нығайта беріңдер!


Соңғы нұсқаулар, баталар және қоштасу

12Қымбатты бауырластар, сендерден сұрайтынымыз мынау: Иеміздің ізгі ісінде өздеріңе жетекшілік еткендерді сыйлаңдар. Олар араларыңда еңбек етіп, сендерге дұрыс жолды сілтеп жүр. 13Оларды айрықша құрметтеп, еңбектері үшін жақсы көріңдер. Өзара бейбіт, тату болыңдар! 14Бауырластар, сендерден тағы мынаны өтінеміз: жүгенсіз, бос жүргендерге ескерту жасаңдар, жасқаншақтарға жігер беріңдер, әлсіздерді қолдап, төзімділік танытыңдар! 15Ешкім жамандыққа жамандықпен қайтармасын, қайта, бір-біріңе де, басқаларға да жақсылық жасауға ұмтылыңдар!

16Әрдайым қуанып, 17Құдайға үздіксіз сиыныңдар, 18Оған барлық жағдайларда да алғыс айтыңдар! Иса Мәсіхтің жолымен жүруші сендерден Құдай осыны күтеді.

19Құдай Рухының іс-әрекетін тежемеңдер![*] 20Оның пайғамбарлық[†] нұсқауларын[*] менсінбей жүрмеңдер, 21алайда бәрін де тексеріп сынаңдар! Жақсысын ғана қабылдап, берік ұстаныңдар! 22Жамандықтың қай түрінен де аулақ жүріңдер!

23Тыныштықты сыйлайтын Құдай сендерді Өзіне толықтай бағышталдырып, қасиетті[†] өмір сүргізсін. Иеміз Иса Мәсіх қайтып келгенде мінсіз болуларың үшін рухтарың мен жан-тәндерің кіршіксіз пәк сақталсын. 24Сендерді шақырған Құдай сенімді, Ол бұларды жүзеге асырады да.

25Қымбатты бауырластар, біз үшін Құдайға сиыныңдар! 26Бауырластардың бәріне шын жүректен сүйіспеншіліктеріңді білдіріп,[*] сәлемімізді жеткізіңдер! 27Осы хатты барлық бауырластарға да оқып беріңдер деп Иеміздің атынан тапсырамын.

28Иеміз Иса Мәсіх сендерге рақымын жаудыра көрсін. (Аумин.)[†]

### Салониқал. 2-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Салониқалықтарға арналған екінші хат


Жазба туралы мәлімет

Бірінші хатынан алты айдан кейін Пауыл, Сыйлас және Тімоте Салониқадағы қауымға осы екінші сәлемхатын жазды. Мұнда олар Мәсіхтің қайтып келетін күні өтіп кетті деген қате ілімге жауап береді. Сондай-ақ, олар сенушілерді қарсыластары қудалағанда табанды болып, жалған ілімнің азғыруына берілмеуге және Мәсіхтің атына лайықты өмір сүруге жігерлендірді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдай[†] Әкемізге және Иеміз Иса[†] Мәсіхке[†] сенушілердің Салониқадағы қауымына[†] Пауылдан, Сыйластан[*] және Тімотеден дұғай сәлем. 2Сендерге Құдай Әкеміз және Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштығын сыйлай көрсін!


Қауым көрген қиыншылықтар және Құдайдың әділ соты

3Қымбатты бауырластар, Құдайға сендер үшін әрдайым шүкірлік етуге[†] тиіспіз. Бұл, әрине, дұрыс, өйткені бәріңнің сенімдерің мен өзара сүйіспеншіліктерің артып келе жатыр. 4Сондықтан біз бастарыңнан өтіп жатқан әр түрлі қудалау мен қысымшылықтар кезіндегі шыдамдылықтарың мен сенімдеріңді Құдайдың өзге қауымдарына айтып, мақтан етіп жүрміз.

5Бұның бәрі Құдайдың барлық адамдарды әділ соттайтынын көрсетеді: Ол Өзінің Патшалығы үшін азап шеккен сендерді соған кіруге лайықтысыңдар деп есептейді. 6Құдайдың әділдігі мынадай: Ол сендерді қинағандардың өздерін қинамақ, 7ал қиналып жүрген сендерге бізбен бірге тыныштық бермек.

Бұл, Иеміз Иса Мәсіх құдіретті періштелерімен[†] бірге жалындаған отпен көктен түсіп келгенде[*] болады. 8Сонда Ол Құдайды менсінбей, Иеміз Исаның Ізгі хабарына құлақ аспай жүргендерді жазаламақ. 9Сол адамдар мәңгі бақи Иеміздің алдын көрмей, Оның салтанатты ұлы құдіретінен аластатылып, құрып кетеді.[*] 10Сол күні Иеміз келеді де, Өзіне бағышталған адамдарына жасаған игіліктері үшін зор мақтанышқа бөленіп, Өзіне сенген олардың бәрін қайран қалдырады.[*] Сендер де солардың ішінде боласыңдар, өйткені біз әкелген Ізгі хабарға сендіңдер.


Елшілердің қауым үшін мінажат етуі

11Сондықтан біз әрдайым сендер үшін былай деп мінажат етеміз: Құдай сендерді құтқарылуға шақырған соң соған лайықты өмір сүрулеріңе, ізгі ниеттеріңді жүзеге асыруларыңа және сеніммен бастаған істеріңді Құдайдың көмегімен аяқтауларыңа қабілет бергей. 12Осылай сендер арқылы Иеміз Исаның есімі даңққа бөленіп, өздерің де Оның ұлылығын бөлісесіңдер.[*] Құдайымыз және Иеміз Иса Мәсіх бұл үшін сендерге рақымын жаудыра көрсін.

#### 2


Ақырзаман алдында құдайсыз көсемнің пайда болуы

1Бауырластар, Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] қайтып келуі мен біздің Оның қасына жиналуымызға байланысты сендерден мынаны өтінеміз: 2кейбіреулер «Иеміз Мәсіхтің келетін күні болып қалған екен» деген лақапты таратса, сендер бірден абыржып, қорқып қалмаңдар! Олар осы жайлы аян көрдік, не (Құдайдан) хабар[*] жетті, не бізден хат алдық десе де, бәрібір иланбаңдар! 3Ешкім сендерді амалын тауып алдап кетпесін. Себебі Иеміз келер алдында адамдар Құдайдан бас тартып, опасыздық жасайды, әрі әділетсіздіктің қолдаушысы, кейін мүлдем құритын кісі[*] пайда болады. 4Ол Құдайға және Оның ұлылығын білдіретін бар нәрсеге қарсы тұрып, өзін олардан жоғары қояды, тіпті Құдайдың киелі[†] үйінде отырып алып, өзін «құдаймын» деп жариялайды.

5Қастарыңда болған кезімде менің осыны айтып отырғаным естеріңде емес пе? 6Күні бүгінге дейін сол кісіні қандай күш шығармай ұстап тұрғанын білесіңдер. Себебі оған белгіленген[†] уақыт бар. 7Әрине, адамдарды Құдайдың заңына қарсы тұрғызатын құпия күштер қазірдің өзінде әрекет етуде![*] Бірақ соларды ашық шығармай, ұстап тұрған қасиетті күшті алдымен Құдай[†] алып тастауы керек. 8Оның заңына қарсы тұрушы кісі содан кейін шығады. Алайда оны Иеміз Иса қайтып келіп, бәріне салтанатты түрде көрінгенде, аузынан шыққан леппен-ақ мүлдем жояды.[*]

9Ал Құдайдың заңына қарсы тұрушы кісі келгенде, шайтанның әрекетіне сай зор күш-қуат, әр түрлі алдамшы ғажайып істер мен кереметтер[†] көрсетпек. 10Ол кейін құритындардың бәрін[*] күллі жамандықтармен арбап тура жолдан адастырады. Себебі олар өздерін құтқара алатын шындықты ұнатпай, оны жүректеріне жолатпады. 11Сондықтан да Құдай оларды өтірікке иланып, түзу жолдан оп-оңай адасатын қылып қояды.[*] 12Сонымен шындыққа сенбей, әділетсіздікке құмартқандардың бәрі сотталатын болады.


Елшілердің сенушілерді жігерлендіріп, бата беруі

13Иеміз сүйген қымбатты бауырластар, сендер үшін Құдайға үнемі алғыс айтуға міндеттіміз. Себебі Ол сендерді Киелі Рухының[†] арқасында Өзіне бағышталып қасиетті өмір сүріп, әрі шындыққа сеніп құтқарылуларың үшін әуел бастан таңдап алған еді. 14Біздің сендерге уағыздаған Ізгі хабарымыз арқылы Құдай сендерді Иеміз Иса Мәсіхтің салтанатты ұлылығынан үлестеріңді алуға да шақырды. 15Сондықтан, бауырластар, сенімдеріңе берік, табанды болып, біздің ауызша және жазбаша үйреткен тәлімімізден таймаңдар.

16Лайым бізді сүйетін, әрі рақымын төгіп, мәңгілік жұбаныш пен үзілмес үміт берген Иеміз Иса Мәсіх пен Құдай Әкеміз 17жүректеріңді жігерлендіріп, сендерге іс жүзінде де, сөз жүзінде де ізгілік жасауға күш бергей.

#### 3


Біз үшін мінажат етіңдер

1Ал енді, бауырластар, біз үшін мінажат етіңдер: Иеміздің Ізгі хабары тура сендердегідей көп тарап, құрметке бөлене берсін. 2Иеміз бізді қара ниетті, зұлым адамдардың шабуылынан құтқара көрсін. Өйткені жұрттың бәрі бірдей сенуші емес. 3Ал Жаратқан Ие[†] сенімді, Ол сендерге күш-жігер беріп, әзәзілдің әрекетінен сақтайды. 4Сендер Иемізбен тығыз байланыста тұрғандықтан, біз өздеріңе бұйырғанымызды қазір де, келешекте де орындайды деп сенім артамыз. 5Иеміз жан дүниелеріңді Құдайдың сүйіспеншілігіне бұрып, сендер Мәсіхтің[†] қайта оралуын сабырмен күтсін деп мінажат етеміз.[*]


Еңбек ету — міндет

6Қымбатты бауырластар, Иеміз Иса[†] Мәсіхтің атынан сендерге тағы мынаны ескертеміз: жүгенсіз жүріп, біздің өздеріңе тапсырған ілімімізге ермейтіндерден бойларыңды аулақ ұстаңдар![*] 7Бұл жерде бізден үлгі алу қажеттігін өздерің де білесіңдер. Себебі біз сендерде болғанда жұмыссыз, бос жүріп, 8басқаның нанын тегін жеген жоқпыз. Ешқайсыңа ауыртпалық түсірмеу үшін күні-түні еңбек етіп, жан сала бейнеттеніп жұмыс істедік. 9Нандарыңды жеуге қақымыз бар еді; бірақ сендер бізге еліктесін деп, үлгі болғымыз келді. 10Араларыңда жүргенде «Еңбек еткісі келмеген тамақ та ішіп-жемесін» деген қағиданы саналарыңа сіңірдік.

11Ал енді кейбіреулеріңнің жүгенсіз жүргендіктерің туралы естідік. Олар жұмыс істемей, басқалардың мазасын алып, босқа сандалып жүр екен. 12Осындайларға біз тыныш еңбек етіп, өз нандарын өздері тауып жесін деп Иеміз Иса Мәсіхтің атынан бұйырып ескертеміз. 13Ал өздерің, қымбатты бауырластар, жақсылық жасаудан жалықпасаңдар екен.

14Кімде-кім біздің осы хатта айтып отырған нұсқауларымызға құлақ аспаса, соны естеріңде сақтаңдар. Өз қылығына ұялуы үшін сол кісімен араласпай қойыңдар.[*] 15Бірақ оған жау деп қарамай, бауырлас ретінде түсіндіріп ескертіңдер.


Соңғы баталар мен қоштасу

16Тыныштықтың бастауы — Жаратқан Иенің Өзі сендерге әрдайым қай нәрседе де тыныштық сыйлай берсін! Иеміз барлығыңа жар болғай!

17Ал мен, Пауыл, осы сәлемімді өз қолыммен жазып отырмын. Хаттарымды ұдайы осылай аяқтаймын, олардың менікі екенін осыған қарап білесіңдер.

18Лайым Иеміз Иса Мәсіх барлығыңа рақымын жаудыра көрсін!

### Тімотеге 1-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Кіріспе


Тімотеге арналған бірінші хат


Жазба туралы мәлімет

Пауыл елші жас қызметтестері Тімоте мен Титке жолдаған үш сәлемхатында қауым мүшелерін қамқорлау туралы нұсқау бергендіктен, олар «Рухани қамқорлық хаттар» деп аталады.

Осы хаттарда және кесариялық Еусеби мен римдік Кілемент сияқты ерте кездегі қауым жетекшілерінің жазбаларында берілген мәліметтер бойынша, Пауыл елші Рим қаласындағы алғашқы тұтқындалуынан босаған соң, төртінші үлкен уағыздау сапарына шықты. Сонда ол Испанияға, Крит аралына және бүгінгі Түркиядағы Ефес, Қолос қалаларына барып, содан Грекия арқылы Римге қайта оралды. Бұл қалада Пауыл шамамен б.з. 66 жылы, қатыгез Неронның патшалық құрған кезінде, қайтадан тұтқындалып, 68 жылы шейіт болды.

Пауыл төртінші уағыздау сапары кезінде Ефес қаласынан солтүстік Грекиядағы Македония аймағына аттануға дайындалғанда, сенімді шәкірті Тімотеге Ефестегі қауымға қамқорлық жасау туралы нұсқау берген еді. Кейінірек елші өзінің жуырда Ефеске қайта оралмайтынына көзі жеткенде, дарынды жас серігін жігерлендіріп, оған берген тапсырмаларын әлі де нақтылау үшін осы бірінші хатын жазды: Тімоте қауымда жайылған жалған ілімдерге қарсы тұруға, лайықты жетекшілерді тағайындауға және қауымдардың жиындары мен қызметтерін дұрыстап өткізу туралы тәлім беруге тиіс болды.

Ефес қауымындағы басты мәселе қате ілімдердің: «білімпаздық» (гностицизм) ағымының алғашқы түрінің, яһуди дініне байланысты, Мәсіхтің Ізгі хабарына қайшы келетін дәстүрлердің және сопылық (суфизм) іспетті дүниеден безу ағымының таралуы еді.

Елші бұл хаттың қауым жетекшілері мен мүшелеріне де оқылып берілуін қалағандықтан, өзін Құдайдың және Мәсіхтің бұйрығымен Мәсіхтің елшісі болған Пауыл деп ресми түрде таныстырып, Тімотенің де қауымдағы беделін нығайтты.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құтқарушымыз Құдайдың және үмітіміздің Бастауы — Иса[†] Мәсіхтің[†] бұйрығымен Иса Мәсіхтің елшісі болған Пауылдан 2сеніміміздегі шынайы ұлым іспетті[*] Тімотеге дұғай сәлем. Лайым Құдай[†] Әкеміз және Иеміз Мәсіх Иса саған рақымы мен қайырымын жаудырып, тыныштығын сыйлай берсін!


Қате ілімдерге қарсы ескертулер

3Македонияға барарда өтініп сұрағанымдай, сен Ефес қаласында қалып, кейбіреулердің басқа ілімдерді үйретулеріне 4және аңыздармен, ұлан-ғайыр шежірелермен шұғылдануларына тыйым сал. Бұлар сенім арқылы білінетін Құдайдың ісіне[*] қызмет етудің орнына көп дау-жанжал тудырады. 5Осы бұйрықтың мақсаты — пәк жүрек, таза ар-ұждан[†] мен шынайы сенімнен бастау алатын сүйіспеншілікті ояту. 6Кейбір адамдар бұлардан бас тартып, көп мылжыңдыққа түсіп, адасып кетті. 7Олар Таурат заңының[†] ұстаздары болғылары келеді, бірақ өз айтқандарын әрі табандылықпен білдіріп жүрген пікірлерін өздері дұрыстап түсінбейді.

8Ал тиісінше қолданылса, Таурат заңының игілікті болатынын білеміз.[*] 9Оның Құдай алдында ақталған біздерге емес,[*] заң мен билікке бағынбайтындарға, зұлымдар мен күнәкарларға, қасиетсіздер мен дінсіздерге, ата-анасын не басқа біреуді өлтірушілерге,[*] 10бұзылғандар мен жыныстық азғындыққа түскендерге, кісі ұрлаушыларға, өтірікшілер мен жалған ант беретіндерге, яки дұрыс ілімге қайшы әрекет ететіндердің бәріне тыйым салатынын түсінеміз. 11Осы ілім мадақталуға тиісті Құдайдың ұлы[†] Ізгі хабарында мәлімденген.[*] Құдай соны уағыздауды маған аманаттады.


Құдайдың рақымына шүкірлік

12Міндетімді атқаруға күш-қуат беріп келе жатқан Иеміз Мәсіх Исаға ризашылығымды білдіремін. Өйткені Ол мені сенімді болады деп бағалап, Өзіне қызмет етуге тағайындаған. 13Бұдан бұрын Оған тіл тигізіп, қауымдарын[†] қудалап, зорлық-зомбылық көрсеткеніммен, Иеміз маған қайырымды болды. Себебі менде әлі де шынайы сенім болмағандықтан, не істеп жүргенімді білмедім. 14Осылай маған Иеміздің рақымы молынан төгіліп, Мәсіх Исадан келетін сенім мен сүйіспеншілікке кенелдім.


15«Мәсіх Иса осы дүниеге[†] келді
Құтқару үшін күнәкар кісілерді!»


Бұл — дәл айтылған шынайы сөз, оны түгелдей қабылдау қажет. Күнәкарлардың ішіндегі нағыз күнәкар мен едім. 16Ал Иса Мәсіх алдымен мен[*] арқылы Өзінің төзімділігін толығымен көрсету үшін маған қайырымдылық танытты. Сөйтіп мені болашақта Иса Мәсіхке сеніп, мәңгілік өмірге[†] ие болатын адамдардың бәріне үлгі етті. 17Мәңгілік Патша — өлмес, көзге көрінбес бірден-бір Құдай мәңгі[*] құрметтеліп, ұлылығы мадақтала берсін! Аумин.[†]

18Тімоте, балам менің, саған мына өсиетті аманаттаймын, ол бұдан бұрын өзің туралы Құдай Рухы білдірген хабарларға[*] сәйкес: ізгі күресте сол хабарларға сай әрекет жасап, 19сенімің мен ар-ұжданыңды таза ұста! Кейбіреулер ар-ұждандарынан безіп, сенімдерін құртты. 20Олардың араларында Үменей мен Ескендір бар. Құдайға тіл тигізбеуге үйренсін деп, екеуін (қауымнан шығарып) шайтанның қолына тапсырдым.[*]

#### 2


Қауымның Құдайға сиынуы

1Ал енді, ең алдымен мынаны ескертемін: барлық адамдар үшін Құдайға сиынып, өтініштерің мен алғыстарыңды білдіріңдер. 2Патшалар мен басқа да барлық әкімшілік иелері үшін де мінажат ету[†] керек;[*] соның нәтижесінде біз барлық жағдайда Құдайға ұнамды да адал болып, тыныш та бейбіт өмір сүрмекпіз. 3Бұл игілікті әрі Құтқарушымыз Құдайға ұнамды. 4Ол барлық адамдардың құтқарылып, шындықты біліп алуларын қалайды. 5Құдай[†] — Біреу-ақ, Құдай мен адамдар арасын Келістіруші де Біреу, Ол — адам[†] (болып дүниеге келген) Иса[†] Мәсіх.[†] 6Бәрін күнәнің құлдығынан босату үшін Мәсіх жанын құрбан етіп, соның төлемін өтеді. Бұған дер кезінде куәлік берілді.[*] 7Оны жариялау үшін уағыздаушы және елші[†] болуға тағайындалдым. Еш өтірік емес, Мәсіх алдында нағыз шындықты айтып тұрмын: Ол мені халықтарға сенім мен шындық туралы тәлім беруге жіберді.

8Сонымен ер адамдардың әр жерде адал қолдарын жайып, ашу-ыза, күмән және жанжалдан аулақ болып, Құдайға сиынуларын қалаймын. 9Сол сияқты, әйелдер әдеппен әрленіп-сәнденсін: шаштарын тым баптай бермей, алтын, інжу-маржан және қымбат киімге үйір болмай, киімдері қарапайым да сыпайы болсын. 10Оларды істеген игі істері көркейтсін. Бұл Құдайға ұнамды болуға ұмтылған әйелдерге лайық.

11Әйелдер тыныштықпен, әр жағдайда (қауым[†] жетекшілерінің басшылығына) мойынсұнып тәлім алсын. 12Олардың (Құдайдың ілімі жайлы) тәлім беріп, ер адамдарға билік жүргізулеріне жол бермеймін; олар тыныш болсын. 13Алдымен Адам ата, содан кейін Хауа ана жаратылған 14және Адам ата емес, әйел әзәзілге алданды. Осылай ол Құдайдың бұйрығын бұзды.[*] 15Ал егер әйелдер сенім мен сүйіспеншілікті, қасиеттілік пен ұстамдылықты ұстанса, аналық міндетін атқарғанда (күнәнің ықпалынан) аман сақталады.[*]

#### 3


Қауым жетекшілері мен қызметшілері

1«Егер біреу қауым[†] басқарушысы болуға ынталанса, оның игілікті істі қалағаны». Бұл — дәл айтылған шынайы сөз. 2Ал қауым басқарушысының ешбір кінәратсыз таза болуы қажет: ол әйеліне адал,[*] салауатты, байсалды, әдепті, қонақжай және қабілетті оқытушы, 3не арақ-шарапқа құмар, не ұрыншақ та емес, шыдамды, айтыс-тартыстан аулақ жүретін, ақшаға да құнықпайтын жан болуға тиіс. 4Ол отбасына жақсы басшылық жасап, балаларын өзін құрметпен тыңдайтындай етіп тәрбиелеуі шарт. 5Өйткені өз отбасына басшылық ете алмаған адам[†] қалайша Құдайдың қауымын қамқорлай алады? 6Басқарушы сенім жолына жуықта ғана түскен біреу болмауға тиіс. Әйтпесе ол әзәзіл шайтан іспетті мақтаныштан кеудесін көтеріп, Құдайдың үкіміне ұшырауы мүмкін.[*] 7Сондай-ақ, масқараланып, шайтанның торына түсіп кетпеуі үшін[*] қауымнан тыс жұрттың да оған жақсы куәлік берулері керек.

8Сол сияқты, қауым қызметшілері де байыпты, өтірік айтпайтын жандар болып, маскүнемдік пен пайдақұмарлықтан аулақ жүрулері қажет. 9Олар бізге сенім туралы ашылған шынайы ілімдерді[*] ұстанып, таза ар-ұжданмен[†] өмір сүруге тиіс.[*] 10Бұлар да алдымен сыналсын.[*] Содан кейін, егер айыпсыз болса, міндеттеріне кіріссін.

11Сондай-ақ (қауым қызметшілерінің) әйелдері[*] де байыпты, өсек айтпайтын, салауатты, қай нәрседе де адал болуға тиіс.

12Қауым қызметшілері әйелдеріне адал болып,[*] балалары мен отбасыларына жақсы басшылық етулері керек.

13Міндеттерін жақсы атқаратындар зор беделге және Мәсіх[†] Исаға деген сенімде үлкен батылдыққа ие болады.


«Сенімнің ұлы құпиясы»

14Жақын арада саған баруға үміттенсем де, осы хатты жазып отырмын. 15Сөйтіп, егер кешіксем, сенушілердің «Құдайдың отбасының» мүшелері ретінде[*] қалай әрекет етуге тиіс екенін сен білетін боласың. Ал Оның «отбасы» — мәңгі тірі Құдайдың қауымы; ол шындықты бағана мен тіреу іспетті көтеріп ұстайды.[*]

16Құдайға ұнамдылық туралы бізге ашылған мына құпияның ұлы екендігі еш шүбәсіз:


Мәсіх[*] адам болып дүниеге келді,
Киелі Рух[†] әділдігін дәлелдеді,
Содан Мәсіх періштелерге[†] көрінді,
Халықтарға Ол жарияланды,
Жер жүзінде Оған көбі иланды,
Ол ұлылықпен көкке қабылданды.

#### 4


Қате ілімдерден сақтанып, Мәсіхтің ізгі қызметшісі болу

1Құдай[†] Рухы: «Соңғы дәуірде[*] кейбіреулер сенімдерінен бас тартып, жалған рухтарға құлақ салып, жындар үйреткен ілімдерге еретін болады», — деп анық айтады. 2Осындай ілімдер ар-ұжданнан[†] әбден безген,[*] екі жүзді өтірікшілер арқылы тарайды. 3Олар: «Үйленуге және белгілі[†] бір тағам түрлерін жеуге болмайды!» — деп үйретеді.[*] Алайда сол тағамдарды Құдай Өзіне сеніп, шындықты білетіндердің шүкірлік ете отырып жеулері үшін жаратты. 4Құдай жаратқандардың бәрі де адал; шүкірлік етіп қабылданған тамақтарға тыйым салуға болмайды.[*] 5Олар Құдайдың сөзін[†] оқып, Оған сиынуымыз арқылы Оған бағышталып адал[*] болады.

6Осы нұсқауларды бауырластарға білдіріп, сеніміміз туралы сөздерден, ұстанған игілікті ілімнен нәр алсаң, онда Иса[†] Мәсіхтің[†] ізгі қызметшісі боласың. 7Сол бір кексе әйелдердің бос аңыздарынан бойыңды аулақ ұстап, Құдайға ұнамды жүруге жаттыға бер. 8Денені шынықтырудың біраз пайдасы бар, ал Құдайға ұнамды жүру барлық жағынан да пайдалы: Құдайдың уәдесі бойынша ол осы және болашақ өмірде де игілікті. 9Бұл — дәл айтылған шынайы сөз; оны түгелдей қабылдау қажет. 10Біз барлық адамдардың құтқарылуын қалайтын әрі Ізгі хабарға сенушілердің бәрін құтқаратын мәңгі тірі Құдайға сенімімізді арттық. Сол себептен жан сала еңбек етіп қорлыққа төзудеміз.[*]


Қауымға үлгі болып, кеңес пен тәлім беру міндеті

11Осыларды нық уағыздап үйрет. 12Ешкімнің де өзіңді жас деп менсінбей қарауына жол берме. Қайта, сенушілерге сөйлеген сөзің, мінез-құлқың, сүйіспеншілігің, сенімің және пәктігіңмен[*] үлгі бол. 13Мен барғанша, Киелі[†] жазбаларды оқып беріп, насихаттап сенімдерін нығайтып, тәлім берумен айналыса бер. 14Қауым[†] жетекшілері сенің үстіңе қолдарын қойып бата берген кезде Құдайдың Рухы[†] білдірген хабарымен саған сыйлаған рухани[†] дарынын елемей жүрме! 15Осыларды орындап, өзіңді соған арна; бәрі де бұдан сенің алға басуыңды көре алсын. 16Өзіңе де, үйретіп отырған іліміңе де мұқият ықылас аудар. Осыларды ұдайы атқара бер, сонда өзіңді және тыңдаушыларыңды күнәнің ықпалынан аман сақтайтын боласың.


#### 5

1Жасы үлкен адамды сөкпе, қайта, өз әкеңе айтқандай ілтипатпен ескерт. Жас жігіттерге — туған бауырыңа, 2егде әйелдерге — анаңа, ал қыз-келіншектерге — әпке-қарындасыңа қарағандай қарап, пәк таза болып жүр.


Жесірлердің қамқорлыққа алынып, қауымға қызмет көрсетулері

3Шынымен мұқтаж жесір әйелдерді құрметте. 4Егер жесірдің балалары не немерелері болса, онда бұлар алдымен өз отбасын қадірлеп, әке-шешелері мен ата-әжелерінің алдындағы борыштарын өтеп, өз сенімдерін іс жүзінде көрсетуді үйренсін. Өйткені бұл Құдайға ұнайды.[*] 5Ал шынымен мұқтаж, жалғыз басты жесірлер бар үмітін Құдайға артып, күні-түні Оған сиынып мінажат етеді.

6Алайда тіршіліктің ләззатын ғана ойлайтын жесір әйел — тірі өлік. 7Қауымның[†] кінәратсыз болуы үшін осыларды насихаттап үйрет! 8Туысқандарының, әсіресе үй ішінің, қамын ойламайтын адам[†] сенімінен бас тартқан, ол тіпті Құдайға сенбейтіннен де жаман.

9Жасы алпыстан асқан, күйеулеріне адал болған[*] жесірлер ғана таңдалып, арнайы тізімге тіркелсін. 10Олардың жасаған игі істері белгілі[†] болулары керек, мысалы, балаларын тәрбиелеуі, қонақжайлылық танытуы, Құдайдың адамдарына қарапайым қызмет көрсетуі,[*] бейшараларға көмектесуі, игілікті іс атаулының бәріне де өздерін арнауы.

11Жастай жесір қалған әйелдерді бұл тізімге қабылдама. Олар тәндік құмарлықтарының жетегіне еріп, Мәсіхке[†] берілгендігінен безсе, күйеуге шыққылары келеді. 12Осылай олар алдыңғы уәделерін[*] бұзып, айыпталуға душар болады. 13Мұнан басқа, өздері жұмыс жасамайтындықтан, уақытты бос өткізіп, үй-үйді аралауды әдетке айналдырады. Олар еріншек болып қана қоймай, мылжыңмен әуестеніп, өзгенің жұмыстарына араласып, сөз қылуға болмайтын нәрселерді айтатын болады. 14Сондықтан мен жас жесірлердің күйеуге шығып, балалы болып, үй шаруасын басқаруларын қалаймын. Солай олар дұшпанымыздың жамандауына жол бермеуге тиіс. 15Кейбіреулері дұрыс жолдан тайып, шайтанның жетегіне еріп кетті ғой. 16Егер сенуші (ер адамның не) әйелдің отбасында жесірлері болса, соларды қауымның иығына артып қоймай, өзі көмектессін. Сонда қауым шынымен мұқтаж жесірлерге көмектесе алады.


Қауым жетекшілері туралы және басқа да нұсқаулар

17Қауымды жақсы басқаратын жетекшілер, әсіресе Құдай[†] сөзін уағыздап, үйретуге еңбегі сіңгендер, ерекше құрмет пен қамқорлыққа лайық. 18Себебі Киелі[†] жазбаларда былай делінген: «Астық бастырып жүрген өгіздің аузын бума». Және: «Еңбек еткен ақысын алуға лайық».[*]

19Қауым жетекшілері айыпталғанда, ең аз дегенде екі-үш куәгер болмаса, соған құлақ аспа. 20Басқаларды да сақтандыру үшін күнә[†] жасаушыларға бәрінің алдында сөгіс бер.

21Құдайдың, Иса[†] Мәсіхтің және Оның таңдаулы періштелерінің[†] алдарында саған мықтап ескертемін: осы нұсқауларды алаламай орында, еш нәрсені де біржақтылықпен істеме!

22Адамдардың үстеріне қол қойып батаңды беруде асығыстық жасама![*] Әйтпесе олардың күнәларына сен де жауапты боласың.[*] Өзіңді пәк таза ұста.

23Айтпақшы, әлсіз асқазаныңа және жиі сырқаттануыңа бола бұдан былай тек су ғана ішпей, аздап шарап та іш.[*]

24Кейбір адамдардың күнәлары көзге айқын көрініп, оларды тікелей айыпталуға бастайды. Ал басқаларынікі кейінірек қана әшкереленеді. 25Сол сияқты, кейбіреулердің игі істері де айқын көрінеді. Ал ашық білінбейтін іс-әрекеттер де жасырын қала алмайды.[*]


#### 6

1Құлдықта жүрген барлық қызметшілер қожайындарын құрмет атаулыға лайық деп есептесін! Әйтпесе Құдайдың есімі мен біздің ілімімізге жұрт тіл тигізіп жүрер. 2Қожайындары сенуші болса, қызметшілері соларға рухани[†] бауырласым деп тиісті құрмет көрсетпей жүрмесін! Керісінше, оларға одан да жақсы қызмет етуге тиіс. Себебі соның пайдасын көретіндер — олардың сүйікті бауырластары ғой.


Қате ілімдер және ақшақұмарлық туралы

Осы нұсқауларды қауымға[†] үйретіп ескерте бер! 3Ал басқаша тәлім беріп, Иеміз Иса[†] Мәсіхтің[†] шынайы сөздерімен және Құдайға ұнамды өмір салтына жетелейтін ілімімен келіспеген адамдар 4кеуделерін көтеріп, ешқандай шындықты білмейді. Олар тек сөздер туралы айтыс-тартысқа деген зиянды құмарлықпен ауырады. Бұл қызғаныш, дау-жанжал, жамандау және арам күдік тудырып, 5ақыл-естері уланған, шындықты білуден ада болған адамдардың арасындағы үздіксіз ұрыс-керіске себепші болады. Ондайлар Құдайға ұнамдылықты байлыққа қол жеткізудің жолы деп санайды.

6Расында да Құдайға ұнамды өмір сүріп, барға қанағат ету зор рухани байлыққа жеткізеді. 7Бұ дүниеге ештеңе де әкелген жоқпыз, одан ештеңе алып кетпейтініміз де айдан анық. 8Сондықтан ішер ас пен киер киім болса, соған қанағат етейік. 9Ал баюға ұмтылғандар азғыруға ұшырап, өздерін апатқа, құрып кетуге апаратын көптеген ақымақ та зиянды құмарлықтардың торына түседі. 10Өйткені ақшақұмарлық — әр түрлі жамандықтың түп-тамыры. Кейбіреулер осыған бола сенімдерінен адасып, өздерін көптеген қайғы-қасірет[†] пен өкінішке душар етті.


Соңғы өсиет: ұлы мақсатқа адал бол!

11Ал сен, Құдайдың таңдаған адамы,[*] мұндайлардан алшақ жүріп, әрдайым әділ, Құдайға ұнамды өмір сүріп, сенім мен сүйіспеншілікке, төзімділік пен ілтипаттылыққа ұмтыла бер. 12Сенімнің ізгілікті мүддесі үшін жан сала күресіп, мәңгілік өмірді[†] берік ұстан. Құдай[†] сені осыған шақырды, өзің де көптеген куәлардың алдында Ізгі хабарды мойындадың.

13Барлық жаратылысқа өмір сыйлаған Құдай алдында және Понти Пилат тергеген кезде Ізгі хабарды табандылықпен мойындаған Иса Мәсіх алдында саған мынаны аманаттаймын: 14берілген нұсқауларды Иеміз Иса Мәсіхтің қайтып келіп, ұлылықпен көрінетін күніне дейін мүлтіксіз, таза орында! 15Құдай Өзінің белгілеген[†] кезінде Мәсіхті салтанатпен көрсететін болады. Ол — мадақталған, бірден-бір қуатты Билеуші, патшалардың Патшасы, иелердің Иесі, 16мәңгіліктің жалғыз Иесі! Ол ешкім жақындай алмайтын нұрда тұрады,[*] ешбір адам[†] баласы Оны көрген де емес, көре де алмайды. Қадір-құрмет пен билік мәңгі Онікі! Аумин.[†]

17Осы дүниелік[†] мал-мүлікке бай сенушілерге мынаны ескерт: олар менмен болмасын және сенімдерін өткінші байлыққа емес, Құдайға артсын! Ол адамдар рақатын көрсін деп игіліктердің бәрін сыйлайды. 18Байлар жақсылық жасай беріп, игі істерге дарқан әрі жомарт болып, басқалармен бөліссін. 19Осылай олар өздеріне келешек заман үшін игілікті негіз болатын рухани қазына жинап, мәңгілік, шынайы өмірді берік ұстанбақ.

20О, Тімоте, қамқорлығыңа сеніп тапсырылғанды аман-есен сақта! Жарамсыз, бос сөздерден және «білімпаздық» деп қате аталатын, шындыққа қарсы тұратын ілімдерден аулақ бол! 21Кейбіреулер оларды ұстанып, жариялап, сенім жолынан тайып, адасып кетті.

Лайым Құдай сендерге жар болып, рақымын жаудыра берсін! (Аумин.)

### Тімотеге 2-хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Кіріспе


Тімотеге арналған екінші хат


Жазба туралы мәлімет

Құдайдың елшісі Пауыл өзінің сенімді серігі Тімотеге жолдаған осы екінші хатын б.з. 66-67 жылдары Рим қаласындағы түрмеде отырған кезінде жазған болса керек. Сол уақыт Неронның патшалық құрған заманы болатын. Бұл Пауылдың Құдайға адал қызмет еткеніне бола екінші рет Римде қамалғаны еді. Оның бұл жолғы жағдайы бұрынғысынан едәуір ауыр болды. Жасы егде тартқан елші салқын да ылғалды зынданда қауіпті қылмыскердей бұғауда ұсталып, достарына оның қай жерде екенін тауып алу қиынға соқты. Өзіне жүктелген міндетін түгел орындап шыққанына, әрі жуырда бұ дүниеден кететініне оның көзі жетті.

Пауыл осы хатында «рухани баласы» әрі қызметтесі Тімотеден жақын арада өзіне келуін сұрайды. Бірқатар жолдастары Пауылдан бас тартқан еді, ал қалғандары жұмыс бабымен басқа жаққа кетуге мәжбүр болды. Інжіл шарифтегі төрт «Ізгі хабардың» біреуін және «Елшілердің істерін» жазып қалдырған адал серігі Лұқа ғана Пауылдың қасында болды.

Елші қатыгез Нерон патшаның әмірімен болған қатаң қудалау кезіндегі Тімотенің және барлық қауымдардың рухани хал-жағдайының қамын ойлап отырды. Соған қоса ол болашақта түрлі қате ілімдердің қауымдарға жайылатынын алдын ала біліп, Тімотеге шынайы Ізгі хабарды еш өзгеріссіз, таза сақтап, соның жолында өмірін қиюға дайын болуды ескертті.

Құдайдың адал елшісі Пауылдың өлер алдында жазған осы соңғы хаты Тімотеге және ол қызмет көрсетіп жүрген қауымдарға, сондай-ақ, күллі дәуірлерде Иеміздің тура жолын қуушылардың бәріне де арналған өсиет пен аманат болып табылады.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың Мәсіх[†] Исамен байланыстағыларға шынайы өмірді уәде еткендігін жариялау үшін Оның еркімен Мәсіх Исаның елшісі болған Пауылдан 2сүйікті «рухани[†] балам»[*] Тімотеге дұғай сәлем. Құдай[†] Әкеміз бен Иеміз Мәсіх Иса[†] саған рақымы мен қайырымын жаудырып, тыныштығын сыйлай берсін.


Тімотенің сенімі үшін шүкірлік

3Ата-бабаларым қызмет еткен Құдайға мен де таза ар-ұжданыммен[†] қызмет етемін. Оған сен үшін күні-түні шүкірлік етіп, дұғаларымнан өзіңді ешқашан тастамаймын. 4(Қоштасқандағы) көз жасыңды есіме түсіріп, сені қайтадан көріп қуанышқа кенелуді қатты аңсаймын. 5Шынайы сенімің есімде. Ол алдымен әжең Лойда мен анаң Әуникенің жүректерінен орын алған еді. Оның сенің жүрегіңнен де орын алғанына көзім жетті.


Құдайдың күшіне сүйеніп, міндетіңді ынтамен орында!

6Сол себепті саған ескертемін: мен үстіңе қолымды қойып сиынғанымда Құдай рақым етіп, өзіңе берген дарынды көбірек ынтамен қолдан![*] 7Өйткені Құдай бізге қорқыныш емес, күш, сүйіспеншілік және ұстамдылықты дарытатын Киелі Рухын[†] сыйлады.

8Сондықтан да Иемізді ашық мойындаудан ешқашан тартынба! Иемізге бола түрмеде отырған мен үшін де ұялма. Қайта, Құдай беретін рухани күш-қуатқа сүйеніп, Ізгі хабар үшін азаптарды бірге көр. 9Құдай бізді құтқарып, өз халқы ретінде қасиетті[†] өмір сүруге шақырды. Ол мұны біздің жасаған игі істерімізге бола емес, Өзінің мақсаты мен рақымы бойынша істеді. Себебі Құдай бізге Иса Мәсіх арқылы рақымын сыйлауға әлем басталмастан бұрын-ақ ниеттенген еді. 10Қазір Ол соны Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің келуімен ашық көрсетті: Мәсіх өлімнің күшін жойып, Ізгі хабары арқылы шынайы, ешқашан өшпейтін өмірді жарыққа әкелді. 11Тәңір Ие мені осы Ізгі хабарды халықтарға жариялаушы, елші[†] және тәлім беруші етіп тағайындады. 12Сол себептен мен осындай азап көріп жатырмын. Ал соған еш ұялмаймын, себебі Кімге сенім артқанымды білемін. Оның қайтып келетін күніне дейін Өзінің маған аманаттаған Ізгі хабарын[*] аман-есен сақтайтынына кәміл сенемін.

13Менен естігендеріңді дұрыс ілімнің үлгісі ретінде Иса Мәсіхке деген сеніммен және сүйіспеншілікпен берік ұстан! 14Өзіңе аманатталған Ізгі хабарды[*] өмірімізден орын алған Киелі Рухтың көмегімен аман-есен сақта!

15Азия аймағындағы сенушілердің бәрінің дерлік мені тастап кеткенін білесің. Олардың арасында Фігел мен Ермоген де бар.

16Иеміз Онисыфордың үй ішіне мейірімін сыйлай көрсін. Онисыфор әлденеше рет көңілімді көтеріп, жігерлендіріп, бұғауда отырған жағдайыма ешқандай ұялмады. 17Керісінше, Римде болғанда ерінбей-жалықпай мені тапқанша іздеді. 18Иеміз қайта оралатын күні оған мейірімін көрсете көрсін! Онисыфор маған Ефесте де қаншама қызмет еткенін өзің жақсы білесің ғой.

#### 2


Мәсіх Исаның «адал сарбазы»

1Ал сен, балам менің, Мәсіх[†] Исаның сыйлайтын рақымымен күшейе бер. 2Өзің менен естіп, көптеген кісілер растаған шынайы ілімді[*] басқаларға да тәлім беруге қабілеті бар, сенімді жандарға аманатта!

3Иса[†] Мәсіхтің «адал сарбазы» ретінде азаптарды бірге көр! 4Есіңде болсын: ешбір сарбаз тұрмыстық істермен шырмалмайды, қайта, қолбасшысының көңілінен шығуға ұмтылады. 5Сондай-ақ, балуан күрес тәртібін бұзса, жүлдені жеңіп ала алмайды.[*] 6Жиналған өнімнен үлесін ең алдымен жан сала еңбектенген диқан алуға тиіс.[*] 7Айтқандарым туралы ойлана бер, сонда Құдай[†] саған бәріне түсінік береді.

8Дәуіттің ұрпағынан[†] шыққан, өлімнен қайта тірілген Иеміз Иса Мәсіхті әрдайым есіңде ұста! Мен уағыздаған Ізгі хабар — осы. 9Соған бола азап шегіп, қылмыскердей бұғауланудамын. Алайда Құдайдың сөзі[†] бұғаулы емес![*] 10Сондықтан мен Құдайдың таңдаған адамдары үшін, олардың да Иса Мәсіх арқылы құтқарылып, мәңгілік ұлылықты иемденулері үшін бәріне де төземін. 11Мынау — дәл айтылған, шынайы сөз:


«Егер Мәсіхпен бірге өлген болсақ,[*]
Онымен бірге өмір сүретін де боламыз.
12Егер қиыншылықтарға төзе берсек,
Онымен бірге патшалық ететін де боламыз.
Ал егер Мәсіхті мойындаудан бас тартсақ,
Ол да бізді мойындаудан бас тартпақ[*].
13Біз айтқанымызға адал болмасақ,
Ол айтқанына адал болып қала береді,[*]
Өз болмысымен келіспейтінді Ол істемейді».


Құдайдың құптаған қызметшісі болып, қауымдағы мәнсіз айтыстарды тоқтат!

14Осыларды бәрінің есіне түсіріп, сөздер туралы айтыспасын[*] деп Құдай алдында мықтап ескерт. Ондай айтыстардан ешқандай пайда жоқ. Қайта, олар тыңдағандардың сенімдеріне зор нұқсан келтіреді. 15Сен кінәратсыз жұмысшы[*] — Құдайдың шынайы сөзін дұрыс үйретуші ретінде Оған ұнамды болуға жан сала ұмтыл! 16Жай, бос әңгімелерден аулақ жүр. Бұларды айтатындар Құдайдың адал жолынан одан бетер адасып кетеді. 17Олардың сөздері қабынған жарадай жайыла беріп, рухани[†] денені құртпақ. Солардың арасында Үменей мен Філет те бар. 18Олар шындық жолынан тайып, «Қайта тірілу[†] болып кетті», — деп жариялап, кейбіреулердің сенімдерін жоюда. 19Бірақ Құдайдың салған негізі[*] берік тұрады, онда мына сөздер «мөрленіп» жазылған: «Иеміз Өзінікі болған адамдарын жақсы біледі»[*] және «Иеміздің атын атап сиынатын әркім жамандықтан алшақтасын!»

20Бір үлкен үйде алтын мен күмістен ғана емес, ағаш[†] пен қыштан жасалған ыдыс-аяқтар да бар: алдыңғылары қадірмен тұтылса, соңғылар қадір-құрметтен ада.[*] (Сол сияқты, қауымның[†] көптеген мүшелері игі істерімен Құдайды құрметтесе, басқалары жамандықтарымен Оның даңқы мен ісіне нұқсан келтіреді.) 21Сол себепті, кім өзін соңғылардан арылтып таза ұстаса, қадірлі ыдыстар іспетті Қожайынына бағышталған, пайдалы және әрбір ізгі істер үшін қолданылуға дайын болады.

22Сонымен жастықтың құмарлықтарынан бас тартып, пәк жүрекпен Иемізге сиынатындардың бәрімен бірге әділдік, сенім, сүйіспеншілік және татулыққа ұмтыл. 23Ақылсыз, мәнсіз айтыстардан аулақ бол, олардың дау-жанжал туғызатынын білесің ғой. 24Жаратқан Иенің[†] қызметшісінің жанжалдасуына болмайды. Ол бәріне бірдей жылы жүзді, жақсылап тәлім беретін, сабырлы болып, 25қарсыластарын ілтипаттылықпен түзету қажет. Мүмкін болса,[*] Құдай оларды өкіндіріп, шындықты мойындатар. 26Осылайша олар ақылға келіп, өзінің еркіне бағындыру үшін ұстап алған шайтанның тұзағынан босап, құтыла алмақ.

#### 3


Қара ниеттілерден аулақ жүр!

1Есіңде болсын, соңғы дәуірде[*] қиын-қыстау күндер туады. 2Адамдар өзімшіл, ақшақұмар, мақтаншақ, тәкаппар, өсекшіл болып, ата-аналарына бағынбайды. Олар алғысты білмей, қасиеттіні танымай, ешкімді сүймей, 3ымыраға келмейді. Адамдар, сондай-ақ, жалақор, ұстамсыз, қатыгез болып,[*] жақсылықты жек көреді. 4Опасыз сатқын, ақылсыз қызба, кеуде көтерген олар Құдайдан гөрі ләззат-ермекті артық көреді. 5Олар сырт көзге Құдайға ұнайтындай болып көрінгенмен, Оның күшінен бас тартады.[*]

Мұндай адамдардан аулақ жүр! 6Олардың кейбіреулері кісілердің үйлеріне қулықпен кіріп, түйсіксіз әйелдерді еліктіріп, құлдыққа түсіреді. Сондайлар күнәға белшесінен батып, түрлі құмарлықтардың жетегінде жүреді. 7Олар әрдайым тәлім алуға ұмтылғанмен, ешқашан шындықты білуге қол жеткізбейді. 8Янни мен Ямбыридың[*] Мұса пайғамбарға[†] қарсы күрескені сияқты, мұндай азғырушылар да шынайы ілімге қарсы шығады. Бұлардың ақылдары бүлінген, сенімдері түкке тұрғысыз, жалған. 9Бірақ та олар алысқа бара алмайды, өйткені олардың ақылсыздығы бәріне айқын болады. Кезінде Янни және Ямбыримен де солай болған.


Көз жеткізген шынайы ілімді уағыздай бер!

10Ал сен маған еріп, менің ілімімді, жүріс-тұрысым мен өмірлік мақсатымды үлгі тұтып келесің. Сенімім, төзімділігім және сүйіспеншілігімді, 11әрі қуғындалып, азап шеккен кездерімде көрсеткен табандылығымды өз көзіңмен көрдің. Антақия, Қония және Лүстрада маған қандай жағдайлардың болғанының бәрін, сол қалаларда қандай қудалауды басымнан кешкенімді білесің.[*] Ал Иеміз мені солардың бәрінен де құтқарды. 12Мәсіх[†] Исамен жүріп, Құдайға ұнамды өмір сүргісі келетіндердің бәрі де қуғындалатын болады. 13Қараниеттілер мен алаяқтар бұрынғыдан бетер жамандық жасап, өздері де алданып, өзгелерді де алдай бермек.

14Ал сен үйреніп, берік сенгендеріңе адал болып қала бер! Өйткені өзіңнің кімдерден тәлім алғаныңды білесің. 15Сонымен бірге балалық шағыңнан-ақ Киелі[†] жазбалармен таныссың. Олар сені парасатты етіп, Мәсіх Исаға деген сенімің арқылы құтқарылуға бастап әкеледі. 16Киелі жазбалардың бәрі Құдай[†] Рухының жетелеуімен[*] жазылған. Олар тәлім беру, әшкерелеу, түзету әрі әділдікке тәрбиелеу үшін тиімді. 17Осылай Құдайдың адамы[*] барша игі іске дайындалып, толықтай даяр болмақ.


#### 4

1Құдай[†] (Әке) алдында және қайтып келіп көрініп, Патшалық құрғанда тіріні де, өлгенді де соттайтын Иса[†] Мәсіх[†] алдында саған мықтап ескертемін: 2Құдайдың сөзін[†][*] уағызда! Мұны адамдарға ұнауы, ұнамауына қарамастан әрдайым орындауға табандылықпен ұмтыл. Олардың қателерін әшкерелеп, тыйым сал және жақсылыққа жігерлендіре отырып, зор сабырлылықпен тәлім бер! 3Себебі адамдар дұрыс тәлімді еш қабылдамайтын уақыт та туады. Олар жеке құмарлықтарының жетегінде кетіп, құлақтарына жағатындарды ғана айтатын тәлім берушілерді көптеп шақырып, соларды тыңдайтын болады. 4Осылай олар шындыққа құлақ салмай, бос аңыздарға назар аудармақ. 5Ал сен әрдайым қырағы, азапқа төзімді бол! Ізгі хабарды уағыздаушының міндетін атқарып, қызметіңді орындай бер!

6Менің қаным төгіліп құрбан болып, бұ дүниеден аттанатын кезім таяп қалды.[*] 7Мен «ізгі күреске» қатысып болдым, «жарыста жүгіріп, мәреге жеттім»,[*] сенімімді сақтап қалдым. 8Енді мені «жеңімпаздың жүлдесі» — «әділдіктің тәжі» күтіп тұр, оны маған сол күні әділ Төреші — Иеміз бермек. Ол тек маған ғана емес, Оның қайта оралып, анық көрінуін сүйіспеншілікпен күткендердің бәріне де сол «жүлдені» сыйлайды.


Жеке ақыл-кеңес пен өтініштер

9Маған тезірек келуге тырыс. 10Себебі Димас осы күнәкар дүниені жақсы көріп, мені тастап, Салониқа қаласына кетті. Кіріскент Ғалатияға, ал Тит Далматияға аттанды. 11Жалғыз Лұқа ғана қасымда. Марқаны тауып бірге ала кел, өйткені ол қызметіме пайдалы болмақ. 12Түхікті Ефеске жібердім. 13Троадада Қарпостың үйіне тастап кеткен шапанымды, сондай-ақ, шиыршық кітаптарымды[†] да ала кел, әсіресе, жарғаққа жазылғандарын.[*]

14Мыс шебері Ескендір маған көп жамандық жасады. Иеміздің Өзі оған істегендеріне лайықтысын қайтарар. 15Ескендір айтқандарымызға тым қарсы шықты, сен де одан сақтанып жүр.

16Алғашқы тергеліп, жауапталған кезімде қасымда жақтаған ешкім болмады, қайта, бәрі мені тастап кетті. Құдай олардың мұнысын мойындарына артпай-ақ қойсын! 17Алайда Иеміз маған жар болып, әр ұлттық адамдардың естуі үшін Ізгі хабарды толықтай жариялауға күш-қуат беріп, мені арыстанның аранынан құтқарғандай, өлімнен аман алып қалды. 18Иеміз мені болашақта да жамандық атаулыдан[*] сақтап, Өзінің көктегі Патшалығына апармақ. Оның ұлылығы мәңгі мадақтала берсін! Аумин.[†]


Соңғы сәлемдер және ақ бата

19Прискила[*] мен Ақилаға, сондай-ақ Онисыфордың үй ішіне сәлем айт. 20Ераст Қорынт қаласында қалды, Трофимды ауырғандықтан Мілит қаласында қалдырдым. 21Қыс түспей келуге тырыс. Еубұл, Пұд, Лин, Клаудия және барлық басқа бауырластарымыз саған сәлем жолдап жатыр. 22Жаратқан Ие[†] жар болып, рухыңды жігерлендіре көрсін, Оның рақымы бәріңе де жауа берсін! (Аумин.)

### Титке хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]


#### Кіріспе


Титке арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Бұл сәлемхат та Пауыл елшінің «Рухани қамқорлық хаттарына» жатады (Тімотеге 1-хатқа берілген мәліметті қараңыз). Елші мұны шәкірті әрі Құдай ісіндегі серігі Титке б.з. 62 жылынан кейін жазған. Бұрынырақ, өзі Түркиядағы Ефес қаласында тәлім беріп жүрген кезде, Пауыл Титті қорынттық қауымға сәлемхатын апаруға жолдаған болатын, себебі сол қауымда бірқатар күрделі мәселелер бар еді.

Сонан соң, өзінің Римдегі алғашқы сотында ақталып шыққанынан кейін, қарт елші Титпен бірге Жерорта теңізіндегі Крит аралына сапар шегіп, Ізгі хабарды сонда уағыздады. Аралдан кетерінде Пауыл Титтен сонда қалып, бірқатар маңызды жұмыстарды жүзеге асыруын, мысалы, қауым жетекшілерін тағайындауды сұрады.

Осы хатында елші Титке қауым жетекшілеріне қажетті қасиеттер туралы қосымша нұсқау беріп, қате ілімдерді уағыздайтын ұстаздардан сақтандырады.

Сол заманда Крит тұрғындары өздерінің опасыздығы, жалқаулығы және ләззатқұмарлықтарымен кең танымал болатын. Сондықтан Титке қауымдағы барлық топтарды Құдайға ұнайтындай ұстамды да пәк өмір сүруге шақыру қажет болды. Иеміз Мәсіх сенушілерді жамандықтың құрсауынан құтқару үшін Өзін құрбан етті. Ол қайта оралып, салтанатты ұлылықпен көрінетін болады. Оған дейін Иеміз өз халқынан кінәратсыз, таза өмір сүруді күтеді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Құдайдың қызметшісі[†] әрі Иса[†] Мәсіхтің[†] елшісі Пауылдан дұғай сәлем.

Құдай[†] таңдап алғандарын Мәсіхке сендіріп, Өзіне ұнамды өмір туралы шындықты білуге жетелеу үшін мені тағайындап, жіберді. 2Осы сенім мен білім мәңгілік өмірге[†] деген үмітімізге негізделген. Жалған сөйлемейтін Құдай бізге сол өмірді әуел бастан-ақ уәде етіп, 3Өзі белгілеген[†] уақытында хабарын уағыздатып, паш еткізді. Соны уағыздау Құтқарушымыз Құдайдың бұйрығымен маған да аманатталды. 4Менімен бірге бір сенімдегі шынайы балам іспетті Титке Құдай Әке мен Құтқарушымыз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Қауым жетекшілеріне қажетті қасиеттер

5Мен сені Критте аяқталмай қалған істерді реттеп, әрбір қаладағы қауымға[†] жетекшілер тағайындау үшін қалдырған едім. Менің нұсқауларымды ұмытпа: 6жетекші ешбір кінәратсыз, әйеліне адал,[*] ал балаларының сенуші болуы қажет. Жұрт оларға мінез-құлықтары жаман, ешкімге мойынсұнбайды деп айып тақпауға тиіс. 7Себебі қауым басқарушысына Құдайдың жұмысына жетекшілік ету сеніп тапсырылады, сондықтан ол мінсіз болып, менмен, ашушаң, арақ-шарапқа салынған, ұрыншақ, пайдакүнем[*] болмауы керек. 8Керісінше, ол қонақжай, ізгілік атаулыны сүйетін, байсалды, әділ, пәк таза әрі ұстамды болуға міндетті. 9Сондай-ақ, ол басқаларды дұрыс ілімге үйретіп, соған еруге жігерлендіріп, Ізгі хабардың қарсыластарын теріске шығара алуы үшін ілімімізге сәйкес шынайы хабарды берік ұстануға тиіс.


Қате ілімдерге тойтарыс беру туралы

10Өйткені бағынбайтындар, бос сөйлеушілер және алдаушылар көп, әсіресе яһуди дәстүрлерін ұстанушылар[*] арасында. 11Мұндайлардың ауыздарын жабу қажет, себебі олар оқытпауға тиісті нәрселерді арам пайдалары үшін насихаттап, кейбір отбасыларын түгелдей тура жолдан адастырады.

12Криттіктердің біреуі, өздерінің пайғамбары:[†] «Криттіктер — әрдайым өтірікшілер, зиянды хайуандар, еріншек мешкейлер», — деген. 13Бұл — шынайы куәлік. Сол себептен де оларға мықтап ескерт: дұрыс сенімді ұстанып, 14яһуди аңыздарына, шындықтан адасқан адамдардың ережелеріне ден қоймасын! 15Көңілі тазаларға бәрі де таза, ал күнәға былғанып, сенбейтіндер үшін еш нәрсе де таза емес, олар ақыл-естері де, ар-ұждандары[†] да арамданғандар. 16Құдайды білеміз десе де, мұнысын іс-әрекеттерімен жоққа шығарады; олар — жек көрінішті, ешкімге бағынбайтын, ешқандай игі істер жасауға жарамсыз жандар.

#### 2


Қауымдағы топтарға арналған нұсқаулар

1Ал сен дұрыс ілімге сай келетінді үйретуің керек.

2Егде тартқан ер адамдар қырағы, байыпты әрі байсалды, олардың сенімі, сүйіспеншілігі және шыдамдылығы шынайы да берік болуға тиіс.

3Сол сияқты, егде әйелдердің жүріс-тұрыстары Құдайға бағышталған әйелдерге лайықты болуы қажет: олар ешкімге жала жаппай, арақ-шарапқа салынбай, қайта, басқаларды жақсылыққа үйрететін болсын. 4Егде әйелдер қыз-келіншектерді күйеулері мен балаларын сүйіп, 5байсалды, кіршіксіз таза, үй шаруасына ұқыпты әрі мейірімді болып, күйеулеріне мойынсұнуға жігерлендіріп үйретсін. Осылайша олар Құдай[†] сөзінің жамандалуына жол бермесін.

6Осы секілді, жігіттерді де байсалды болуға шақыр.

7Өзің барлық істе де ізгіліктің үлгісі, тәлім беруде адал және байыпты бол. 8Айтқан сөзің айыпталмайтындай дұрыс бола берсін, сонда қарсыластарымыздың бізді жамандайтын еш нәрселері болмай, ұятқа қалады.

9Басыбайлы қызметшілер[*] қожайындарына барлық істе де мойынсұнып, көңілдерінен шығуға ұмтылсын. Оларға қарсы сөйлемей, 10ұрлық жасамай, әрдайым шын көңілмен адал болулары керек; осылайша Құтқарушымыз Құдайдың ілімін көркейтсін.


Мәсіхтің қайта оралуына үміттеніп, әділ өмір сүру

11Өйткені Құдайдың бүкіл адамзатқа құтқарылуды ұсынатын рақымы анық білінді. 12Ол бізді Оған ұнамсыз қылықтар мен күнәкар дүниелік құмарлықтардан бас тартып, қазіргі заманда байыпты, әділ және Құдайға ұнамды өмір сүруге бағыттайды. 13Себебі біз керемет[†] үмітіміздің іске асуын күтудеміз: ұлы Құдайымыз әрі Құтқарушымыз Иса[†] Мәсіх[†] зор салтанатпен көрінетін болады. 14Ол бізді бүкіл жамандық атаулыдан азат етіп, тазартып, Өзінің меншікті, игі істерге ынталы халқы ету үшін жанын қиып, құрбан болды.[*]

15Бұларды қауымдарға[†] барлық беделіңмен айтып беріп, насихаттап, елемейтіндерді әшкереле. Ешқайсысы сені менсінбей жүрмесін.

#### 3


Сенушілердің өкіметпен және қоғаммен қатынастары

1Үкімет пен жергілікті әкімшілік өкілдеріне мойынсұнып, олардың еркін орындап, жақсылық атаулыны жасауға дайын болу қажеттігін сенушілердің естеріне салып отыр. 2Сонымен қатар, олар ешкімді қаралап, жанжал туғызбай, жұрттың бәріне бірдей мейірімділік пен ілтипаттылық танытуға тиіс.

3Бір кезде біз де түйсіксіз болып, тіл алмай, азғырылып, түрлі құмарлықтар мен ләззаттың құлы болдық. Өмірімізді қара ниеттілікпен, күншілдікпен өткізіп, басқаларға жексұрын болып, бір-бірімізді де жек көрдік. 4Алайда Құтқарушы Құдайымыз Өзінің қайырымын және адамзатқа деген зор сүйіспеншілігін айқын көрсеткенде 5бізді құтқарды. Ол бізді жасаған әділ істерімізге бола емес, Өзінің мейіріміне бола күнәдан жуып тазартып, Киелі Рухы[†] арқылы рухани[†] қайта туғызып жаңартты. 6Құдай[†] бізді Өзінің Киелі Рухына Құтқарушымыз Иса[†] Мәсіхтің[†] арқасында молынан кенелтті.[*] 7Осылай біз Құдайдың рақымымен ақталдық, Оның сыйлайтын игіліктерінен үлестерімізді алып, мәңгілік өмірден[†] үміттіміз.[*]

8Бұл айтқандарым нағыз шындық. Құдайға сенгендердің өздерін жақсылық жасауға арнаулары үшін бұларды баса айтуыңды қалаймын. Олар адамдарға ізгілікті де пайдалы.


Қауымдағы жіктелуден сақтану

9Мәнсіз айтыстар мен ата-тек туралы бос әңгімелерге, жіктелу мен Таурат заңы[†] туралы дау-тартыстарға жол берме! Олар пайдасыз, құр бекершілік. 10Қате ілім таратып, жік салатын әркімге бір-екі рет ескерту жасап, тыңдамаса байланыстарыңды үзіңдер. 11Әбден бүлінген мұндайдың күнә[†] жасай беріп, өз үкімін өзі шығаратынын білесің.


Соңғы өтініштер мен ақ бата

12Мен Артема не Түхікті саған жіберген бойда кешікпей-ақ Никополға тез жетуге тырыс, сол жақта қыстап шығуға бел будым. 13Заң қызметкері Зенаның және Аполлостың ешбір тапшылық көрмеулері үшін сапарларына қамқорлық жаса. 14Біздің адамдарымыз өнімсіз өмір сүрмей, мұқтаждардың қажеттерін қамтамасыз етулері үшін игі істермен айналысуға үйренсін.

15Қасымдағылардың бәрі де саған сәлем айтуда. Ортақ сенімде бізді сүйетіндерге сәлемімізді жеткіз. Лайым Құдай барлығыңа да рақымын жаудыра көрсін! (Аумин.)[†]

### Філимонға хат


Кіріспе

[1]


#### Кіріспе


Філимонға арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Пауыл елші бұл қысқа хатты шамамен б.з. 60 жылдары Қолос қаласындағы қауымға арнаған сәлемхатымен тұстас уақытта жазып, мұны да сол хатты жіберген адамдары Онисым мен Түхік арқылы жолдаған болса керек.

Хат Қолостағы сенуші Філимонға жолданған. Пауыл осы ер адамды бұрын кездестіріп, оған Ізгі хабарды айтып берген болатын. Філимон Ізгі хабарға шын жүректен сеніп, Қолостағы сенушілер қауымына қосылған еді. Кейінірек Онисым атты басыбайлы қызметшісі Філимонның меншікті дүниесінен ұрлап алып, Рим қаласына қашып кеткен болса керек. Мұндай қылмыс Рим империясының заңы бойынша өліммен жазаланатын. Сол аралықта Онисым Римде Пауылмен кездеседі. Елшінің ықпалымен ол Мәсіхке сеніп, Оның адал жолына түседі де, қожайынына қайтып барып, кінәсін мойындауға бел буады.

Енді Пауыл Філимоннан опасыз құлын кешіріп, оны тіпті сенімдегі бауырласы ретінде қабылдауын өтінеді. Осылайша елші өзінің Філимонды да, Онисымды да қадірлеп сыйлап, жақсы көретінін білдіре отырып, осы ілтипатты да жылы хатын жазады.

Құлдық Құдайдың адамзатқа деген игілікті еркіне сәйкес келмейді. Бірақ та елші осы жексұрын дәстүрді қара күш пен қантөгіс арқылы емес, шынайы сүйіспеншілікпен жасалған нақты іс-әрекет арқылы жеңіп шығу туралы кеңес береді.

#### 1


Арнау және сәлем

1Мәсіх[†] Исаға арнаған қызметім үшін түрмеде отырған Пауылдан және бауырласымыз Тімотеден сүйікті қызметтесіміз Філимонға, 2сондай-ақ бауырласымыз Әпияға,[*] бізбен бірге Ізгі хабар үшін жан сала қызмет етіп жүрген Арқыпқа және Філимонның үйінде жиналатын қауымға[†] дұғай сәлем. 3Құдай[†] Әкеміз және Иеміз Иса[†] Мәсіх сендерге рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Філимонның сүйіспеншілігі және сенімі үшін шүкірлік

4Мен Құдайға сиынып сені есіме түсіргенде әрдайым шүкірлік етемін. 5Өйткені Иеміз Исаға деген сенімің және Тәңір Иенің барлық адамдарына[*] көрсеткен сүйіспеншілігің туралы естідім. 6Мәсіхке деген сенімің және Құдайдың бәрімізге[*] берген күллі игіліктерін түсінуің арқылы басқа сенушілермен байланысың Мәсіхтің даңқын асыруға әсерлі болсын деп мінажат етемін.[*]

7Сенің сүйіспеншілігіңнен зор қуаныш пен жұбаныш таптық, өйткені сен, бауырым, Құдайдың адамдарының жүректерін орнықтырып келесің.


Філимонға өтініш

8Сондықтан Мәсіхтің елшісі ретінде керек істі саған бұйыруға батылым барса да, 9сүйіспеншілігіңе бола өтініп сұраймын. Иә, басқа біреу емес, мен — Пауыл қария, Мәсіх Исаға қызмет еткенім үшін қазір түрмеде отырған менің өзім, 10сенен ұлым жайында өтінемін. Мен осында тұтқында отырып, оған Ізгі хабарды айтып берген едім. Қайта туылып, рухани ұлыма[†] айналған сол жан — Онисым («Пайдалы»). 11Ол өткен кезеңде сен үшін пайдасыз болғанмен, енді маған да, саған да пайдалы.[*] Оны өзіңе қайтарып отырмын, 12ал онымен бірге өз жүрегімді жіберіп отырғандаймын![*] 13Ізгі хабарға бола түрмеге қамалған мен оны сенің орныңда өзіме көмектесу үшін қарамағымда қалдыруды ойлаған едім. 14Алайда жақсылық жасауың мәжбүрліктен емес, өз еркіңмен болсын деп, сенің келісіміңсіз[†] ешбір шешім қабылдағым келмеді.

15Мүмкін, оның уақытша сенен алшақтағанының мақсаты — оны мәңгілікке қабылдауың шығар. 16Ал қазір ол құлың ғана емес, одан әлдеқайда жоғары — сүйікті бауырласың ретінде өзіңе қайта оралады. Ол мен үшін дәл сондай, ал сен үшін адам[†] ретінде де, Иемізбен жүрген бауырласың ретінде де одан бетер жақын болады. 17Сондықтан маған шынымен дос болсаң, оны мені қабылдағандай қабылдағайсың.

18Ал егер ол саған жамандық жасаған не қарыздар болса, онысын менің мойнымда деп есепте. 19Мен, Пауыл, өз қолыммен жазып отырмын: онысын өзім өтеймін! Алайда сенің өзіңнің рухани[†] өмірің үшін маған қарыздар екеніңді айтпай-ақ қояйын.

20Сонымен, бауырласым, Иеміз Мәсіх үшін маған осылай бір жақсылық етіп, Оған деген сүйіспеншілігің арқылы менің жүрегімді орнықтыршы. 21Сен құлақ асар деп үміттеніп, айтқанымнан да артық орындайтыныңды[*] біле отырып, осыны жаздым.


Соңғы сәлемдер және ақ бата

22Сонымен бірге маған баспана дайындағайсың. Құдай мінажаттарыңа мейіріммен құлақ асып, мені сендерге жіберер деп үміттенемін. 23Мәсіх Исаға қызмет еткені үшін менімен бірге бұғауда отырған Епафрас 24әрі өзге қызметтестерім Марқа, Арыстарқ, Димас, Лұқа да саған сәлем жолдауда.

25Лайым жан дүниелерің Иеміз Иса Мәсіхтің рақымына кенеле берсін!

### Еврейлерге хат


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Кіріспе


Еврейлерге арналған хат


Жазба туралы мәлімет

Алғашқыда бұл хат Мәсіхтің ізгі жолына түскен, грекше сөйлейтін исраилдіктерге арналған болатын. Олар бұрынырақ ұстанған яһуди дініне қайтадан бет бұрып, Иерусалим ғибадатханасындағы діни қызметке сүйене бастаған еді. Осы ғибадатхана б.з. 70 ж. қиратылғандықтан, хаттың сол уақыттан бұрын жазылғандығы анық. Хат иесінің есімі берілмеген. Жазбаның мазмұны мен мәнерінен оның Пауыл елшінің серігі Тімотемен байланысып тұрғаны және қауымдар арасында абыройлы уағыздаушы болғаны анық көрініп тұр (13:18-19,22-23). Сондықтан бірнеше ғұлама хатты Пауыл елшінің қызметтесі Барнаба немесе Аполлос жазып қалдырған деп тұжырымдады (Елш 4:36; 13:1-4; 18:24-28; Қор1 1:12; 3:4-6).

Хат иесі Құдайдың Киелі Рухының жетелеуімен Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының Септуагинта атты ежелгі грекше аудармасынан көптеген үзінділер келтіріп, Иса Мәсіхтің періштелерден, ежелгі пайғамбарлардан және леуілік діни қызметкерлерден әлдеқайда мәртебелі екенін көрсетеді. Көне Келісімге сай шалынған құрбандықтардың күші уақытша, ал Мәсіхтің құрбандық өлімінің игілікті нәтижелері мәңгілік. Ол Өзіне сенгендерге көктегі киелі үйге, яғни Құдайдың алдына, апаратын жолды ашып берді. Бұған дейінгі табыну рәсімдері жеткіліксіз, тек жоба сияқты ғана еді. Ал Мәсіх олардың кемелді түпнұсқасын алып келді.

Содан хат иесі оқырмандарды Мәсіхке нық сенуге, тіпті қуғын-сүргінге ұшыраған күнде де мойымауға жігерлендіреді. Оларға ежелде Исраил халқының Мысырдан жаңадан құтқарылған буынының иен далада Жаратқан Иеге қарсы бас көтергендеріне бола қалай жазаланғанын ескертеді. Ол, сондай-ақ, Құдайға адал болған «сенімнің батырларын» да естеріне салады. Осы заманғы сенушілер де сол рухани батырлардай Иемізге толықтай бағышталып, күнделікті өмірлерінде таза жүрулері керек.

Сонымен осы жазба — Көне және Жаңа Келісімдердің салыстырмасы. Ол Құдайдың рақымын әкелуші ретінде Мәсіхтің қандай ұлы да теңдесі жоқ Тұлға екенін күні бүгінгі оқырманның да көз алдында керемет анық та тартымды етіп суреттейді.

#### 1


Құдайдың Өзін адамзатқа анық түрде көрсетуі

1Өткен заманда Құдай[†] әлденеше рет түрлі жолдармен өз хабарын ата-бабаларымызға пайғамбарлар[†] арқылы жеткізіп отырған. 2Ал осы соңғы заманда Ол бізге хабарын Өзінің (рухани) Ұлын[†][*] жіберіп жеткізді. Құдай Сол арқылы әлемді жаратып, Оны барлығының иесі[*] етіп тағайындады. 3Одан Құдайдың салтанатты ұлылығы жарқырап көрінеді: Ол — Құдайдың болмысының дәлме-дәл сипаты.[*] Ұл бүкіл әлемді құдіретті сөзімен қолдап ұстап тұр.[*] Өзінің құрбандық өлімі арқылы күнәдан тазару жолын ашып бергеннен кейін, Ол көктегі Ұлылық Иесіне (яғни Құдай Әкеге) барып, Оның оң жағындағы ең құрметті орынға жайғасты.


Мәсіх періштелерден әлдеқайда жоғары

4Сонымен, (рухани)[†] Ұлдың иемденген Атағы[*] періштелердікінен[†] қаншама жоғары болса, Оның жолы да олардікінен соншама үлкен. 5Себебі Құдай періштелердің ешқайсысына да былай деп айтқан емес: «(Рухани) Ұлымсың, Мен бүгінгі күн Әке болдым Саған».[*] Және: «Мен Оған Әке боламын, ал Ол Менің (рухани) Ұлым болады».[*]

6Құдай осы дүниеге[†] жолы бәрінен де үлкен (рухани) Ұлын[*] жібергенде, Ол туралы мынадай сөздер айтты: «Жаратқан Иенің[†] бар періштелері де Оған тағзым етсін!»[*] — 7Періштелер жайлы (Забурда) мына тәрізді сөздер айтылған: Ол желдей етеді періштелерін, от жалынындай да өз нөкерлерін[*]. 8Ал Ұл туралы былай делінген:


«Сенің тағың, о, Құдай, сақталады мәңгілік,
Патшалығыңа жүргізесің әділ билік.[*]
9Заңсыздықты жек көріп, әділдікті сүйесің,
Сондықтан да Құдай, өз Құдайың Сенің,
Өзіңді тағайындап, сыйлады Саған
Серіктеріңнен гөрі шаттықты молынан».[*]


10Ол туралы тағы мынадай сөздер де айтылған:


Ием[†], жердің негізін салғансың әуел баста,
Құдіретіңмен[*] жараттың аспанды[†] да.
11Олар құриды, Сен боласың әр уақытта,
Киімдей тозады олардың барлығы да,
12Сен соларды көйлектей ауыстырасың,
Шапандай бүктеп алып та қоясың.
Ал Өзің өзгермей қалатын боласың,
Еш таусылмайды Сенің жасар жылдарың.[*]


13Ал енді, Құдай қай кезде қай періштеге: «Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда!»[*] — деп айтқан еді? 14Періште атаулы — қызмет көрсететін рухтар ғана, солай емес пе? Жаратқан Ие оларды мәңгілік құтқарылуға ие болатын адамдарға қызмет етуге жібереді.

#### 2


Бірден-бір Құтқарушымыз — Мәсіх Исаға мықтап ден қоюымыз керек

1Сол себепті біз беттеген бағытымыздан ауытқып кетпеуіміз үшін Мәсіх[†] туралы естігендерімізге мықтап ден қоюымыз керек. 2Құдайдың періштелер[†] арқылы (Мұсаға) жеткізген Таурат заңын[†][*] халықтың бәрі берік ұстануға міндетті болды. Кім оның ережелерін бұзып, бағынбаса, сол әділ жазасын тартты. Бұл осылай болған күнде, 3егер біз сондай керемет[†] құтқарылуды елемесек, онда жазадан қалайша құтылмақпыз? Осы құтқарылуды алғашқыда Иеміздің Өзі паш еткен еді. Оны өз құлақтарымен естіген куәгерлер кейін соған біздің де көзімізді жеткізді. 4Құдай[†] Өзінің құдіретін көрсетіп, түрлі таңғаларлық кереметтер мен ғажайып істер жасау арқылы және Киелі Рухтың[†] өз еркіне сай әркімге үлестіріп берген түрлі рухани[†] дарындары арқылы да осы Ізгі хабарды растады.


Азапты өлім шеккен Мәсіх Исаның ғаламат даңққа бөленгендігі

5Біз айтып отырған болашақ әлемді Құдай періштелердің қол астына тапсырған емес. 6Қайта, Киелі[†] жазбалардың бір жерінде осы туралы біреу мынаны байыппен айтқан ғой:


«Өзің ескеретіндей адам[†] сонша кім?
Сен қамқорлайтындай адам баласы кім?
7Оны періштелерден сәл[*] төмен қойдың,
Құрмет, салтанатты оған тәждей сыйладың,
8Бәрін де оған бағындырып бердің».[*]


Құдай адам баласына бәрін де бағындырып берген кезде оған бағындырмаған еш нәрсені қалдырған жоқ. Алайда біз бәрінің де адам баласына бағынғандығын қазір көре алмаймыз. 9Бірақ Исаның азапты өлім[†] шеккені үшін Патша ретінде ғаламат салтанат пен құрметке бөленгенін көреміз. Ол біраз уақыт періштелерден төмен болып, Құдайдың рақымының арқасында күллі адамзат үшін жанын қиды.

10Тәңір Ие көптеген адамдарды күнәдан құтқарып, Өзінің рухани балалары етіп құрметке бөледі; ал оларға құтқарылу жолын салған Мәсіхті азап шегуі арқылы кемелді Бастаушы етті.[*] Бүкіл әлемді Өзі үшін жаратқан Құдайға осы лайық еді. 11Адамдарды Оған бағыштаған[*] Мәсіх те, сол адамдар да бір Әкеден тарайды. Сондықтан да Мәсіх оларды бауырларым деп атаудан ұялмайды.[*] 12Ол алдын ала былай деген: «Атыңды бауырларыма білдіремін, қауым[†] жиынында Сені дәріптеймін».[*] — Ол тағы мынадай сөздер де айтқан: 13«Мен Оған сенімімді арта беремін» және «Міне, Мен және Жаратқан Ие[†] Маған сыйлаған (рухани) балалар мұндамыз!»[*]

14Тәңір Иенің рухани балалары ет пен сүйектен жаралғандықтан, Иса[†] да ет пен сүйектен тұратын тәнді қабылдады. Осылайша Ол Өзінің құрбандық өлімі арқылы өлімнің әміршісін,[†] яғни әзәзіл шайтанды, жеңіп шықты,[*] 15әрі өмір бойы өлімнен қорқып, шайтанның құлы болып жүрген адамдарды азат етті.

16Себебі Мәсіх періштелердің емес, Ыбырайымның ұрпақтарының қамын[*] ойлайды. 17Сондықтан Ол барлық жағынан бауырластарына ұқсас болуға тиіс еді. Осылай Мәсіх Құдайға қызмет ететін қайырымды да адал Бас діни қызметкер[†][*] болып, өз жанын халқының күнәларының құнын өтеу үшін құрбандыққа қиды. 18Өзі азап шегіп ауыр сынаққа төзген Ол сынақтан өтіп жатқан бізге де көмектесе алады.

#### 3


Мәсіх Иса Мұса пайғамбардан әлдеқайда жоғары

1Бұл солай болғандықтан, қымбатты бауырластарым, әрі көктегі Құдай[†] сендерді Өзіне бағыштап, қасиетті[†] болуға басқалармен бірге шақырғандықтан, Мәсіх[†] Исаға берік ден қойыңдар: Ол — Құдайдың Елшісі және Бас діни қызметкері.[†] Оған сенім артқанымызды ашық мойындаймыз. 2Мұса пайғамбар[†] Құдайдың бүкіл үйіндегі қызметін[*] адал атқарғанындай, Иса[†] да Өзін тағайындаған Құдайға адал болды. 3Ал салынған үйден гөрі үй салушы көбірек құрметке лайық, сол сияқты Иса да Мұсаға қарағанда әлдеқайда зор құрметке ие. 4Әрбір үйдің салушысы бар, ал бәрінің де Жаратушысы — Құдай. (Сондықтан да Оның (рухани) Ұлы[†] Мәсіх Мұсадан анағұрлым мәртебелі!)

5Мұса Құдайдың бүкіл үйінде адал қызметшісі болып, Оның кейін жариялайтын хабарына меңзеп, ол туралы алдын ала айтып кетті. 6Ал Мәсіх Құдайдың (рухани) Ұлы ретінде Оның үйін (яғни Құдайдың халқын) адал басқарады. Егер (Мәсіхке деген) нық сенімімізді және мақтан тұтып келген үмітімізді берік ұстансақ, біз Соның рухани[†] үйіміз.[*]


Сенімнен таймай, Құдай сыйлайтын тыныштықты қабылдауды ескерту

7Сондықтан Киелі Рухтың[†] мынадай айтқандарына мән беріңдер:


Бүгін сендер Оның даусын естігенде,
8Ежелде айдалада сыналған кезде
Бас көтергендердің істегендері секілді[*]
Қасарыстырмаңдар енді жүректеріңді!
9(Тәңір Ие олар туралы былай деген еді:)
Қырық жыл ата-бабаларың сол жерде
Көріп жүрсе де керемет[†] істерімді,
Еркінсіп сынай берді төзімімді.
10Бұл ұрпаққа сол себепті ашуландым,
Сонымен былай деп қорыттым:
Жүрек қалаулары теріс бағыттағы
Олар тағылымымды қабылдамады![*]
11Қаһарланып ант еттім Мен сондықтан:
Тыныштық сыйлау үшін Мен дайындаған
Елге кірмейді олар енді ешқашан![*]


12Бауырластар, сақ болыңдар: ешқайсың жүректеріңді қасарыстырып сенбейтін болмаңдар, мәңгі тірі Құдайдан безіп кетіп жүрмеңдер! 13Қайта, бірде-біреуің күнәнің кесірінен алданып, қасарысып кетпеу үшін, әлі де «бүгін» деген мерзім бітпей тұрғанда, күн сайын өзара дем берісіп отырыңдар! 14Алғашқы сенімімізді[*] аяғына дейін берік ұстанғанда ғана Мәсіхпен тығыз байланыста болып, бірге қызмет етеміз. 15Жоғарыда айтылғандай, «Бүгін сендер Оның даусын естігенде, бас көтергендердің істегендері секілді қасарыстырмаңдар енді жүректеріңді!»[*]

16Жаратқан Иенің[†] даусын естісе де, Оған қарсы бас көтергендер кімдер? Олар Мұса пайғамбардың соңынан еріп Мысыр елінен көшіп шыққандардың бәрі емес пе еді?[*] 17Ал Құдай қырық жыл бойы кімдерге ашуланды? Олар күнә[†] жасағандықтан айдалада жүргенде өліп, жерленген ата-бабаларымыз емес пе еді? 18Құдай кімдер туралы «Тыныштық сыйлау үшін Мен дайындаған елге кірмейді олар енді ешқашан!» деп ант еткен болатын? Оған мойынсұнбаған ата-бабаларымыз туралы емес пе еді? 19Сонымен олардың Тәңір Иеге сенбегендіктеріне бола сол елге кіре алмағанын көреміз.

#### 4


Құдайдың тыныштық сыйлайтын ел туралы уәдесі

1Құдайдың шынайы тыныштық сыйлайтын елге кіргізу жайлы уәдесі әлі де күшінде. Сол себепті бірде-біреуіңнің осы мүмкіндікті жіберіп алмауларың үшін сақ болайық! 2Ата-бабаларымыз сияқты біз де Құдайдың сыйлайтын тыныштығы туралы уәдесін естідік. Олар бұл хабарды сеніммен қабылдамай, тек естіп қана қоя салғандықтан, оның пайдасын көрмеді.[*] 3Ал сенімімізді Мәсіхке[†] артқан біздер уәде етілген тыныштықты иемденеміз.

Рас, Тәңір Ие былай деген болатын: «Қаһарланып ант еттім сондықтан: Тыныштық сыйлау үшін Мен дайындаған елге кірмейді олар енді ешқашан!» Ал Тәңір Иенің өз жұмысы әлемді жаратып болған кезде-ақ тамамдалған еді ғой. 4Киелі[†] жазбалардың бір жерінде жаратылыстың жетінші күні туралы былай делінген: «Құдай[†] жүргізген жарату жұмысының бәрін жетінші күні аяқтап, демалды».[*] 5Алайда Құдай (жоғарыда келтірілген аяттарда) былай деген: «Тыныштық сыйлау үшін Мен дайындаған елге кірмейді олар енді ешқашан!» 6Демек, ежелде Ізгі хабарды естіген ата-бабаларымыз Құдайға бағынбағандықтан сол тыныштыққа кіре алмады. Ал өзге кейбіреулер үшін кіру мүмкіндігі әлі де сақтаулы. 7Сол себепті Құдай кейін басқа бір күнді белгіледі,[†] ол күн — «бүгін». Көп уақыт өткен соң Ол бұл туралы Дәуіт пайғамбар[†] арқылы былай деді: «Бүгін сендер Оның даусын естігенде, қасарыстырмаңдар енді жүректеріңді!» 8Егер кезінде Ешуа пайғамбар халықты Құдай дайындап қойған шынайы тыныштыққа жеткізген болса, онда кейінірек тыныштық сыйланатын басқа бір күн туралы сөз болмас та еді.

9Мұның бәрі осылай болғандықтан, Құдайдың Өзі жетінші күні демалып тыныққаны сияқты, Оның халқы үшін де шынайы тыныштыққа[*] жету мүмкіндігі әлі де бар. 10Құдайдың жарату жұмысын тамамдаған соң тынығып демалғанындай, Оның дайындап қойған шынайы тыныштығына ие болған әркім де өз бетімен еңбектенуін доғарып, тынығады.[*] 11Сондықтан ешқайсымыз ата-бабаларымыз сияқты бағынбаушылыққа бола сол тыныштықтан құр қалмау үшін оны иемденуге жан сала ұмтылайық!

12Себебі Құдайдың сөзі[†] тірі, әсері де күшті. Ол екі жүзді семсердің қайсысынан да өткір![*] Құдайдың сөзі бойымызға терең еніп, жан мен рухты айырып, буын мен жұлынға жеткен іспетті, жүрегіміздің түкпіріндегі ой-ниетімізді де әшкерелеп, бағалайды.[*] 13Құдайдан жасырын жатқан ешбір жан иесі жоқ, Оның көз алдында барлығы ашық та айқын көрініп тұр.[*] Біз Құдайдың алдында есеп беруге тиіспіз.[*]


Мәңгілік адал Бас діни қызметкер

14Сонымен сенімімізді берік ұстанып, оны тапжылмастан мойындайық. Көкке көтеріліп кеткен зор мәртебелі Бас діни қызметкеріміз[†] — Құдайдың (рухани) Ұлы[†] Иса[†] бар. 15Ол бізге жаны ашымайтын, осал жақтарымызды түсінбейтін діни қызметкер емес, қайта, өзіміз сияқты әр түрлі сынақтан өтіп көрді,[*] бірақ ешқашан күнә[†] жасаған емес.[*] 16Ендеше рақымы мол Құдайдың тағына нық сеніммен жақындап,[*] өтініштерімізді білдірейік. Осылай көмекке мұқтаж кездерімізде Оның мейірімділігі мен рақымына ие боламыз.


#### 5

1Әдетте әрбір бас діни қызметкер[†] пенделер арасынан таңдалып, олар үшін Құдайға қызмет етуге тағайындалады: Оған арнап сый-тартулар ұсынып, адамдардың күнәларының құнын өтеу үшін құрбандықтар шалады. 2Бас діни қызметкер өзінің де пенделік кемшіліктері[*] бар болғандықтан, тура жолдан білмей адасып кеткендерге мейірімділік көрсете алады. 3Сол себептен ол халық үшін де, өзі үшін де күнәнің құнын өтейтін құрбандықтар шалуға міндетті.

4Бас діни қызметкер болу құрметін ешкім өз бетімен иемденбейді, оны Құдай[†] белгілейді.[†] Һарон[*] да қызметіне осылай тағайындалған еді. 5Сондай-ақ Мәсіх[†] те Бас діни қызметкер болу құрметін өз бетімен иемденген жоқ. Қайта, Құдай Оған: «(Рухани) Ұлымсың,[†] Мен бүгінгі күн Әке болдым Саған»[*] деген. 6Киелі[†] жазбалардың тағы бір жерінде былай да делінген: «Сен Мәліксадықтай діни қызметкерсің, мәңгі сондай болып қала да бересің!»[*]

7Сонымен қатар Мәсіх жер бетінде жүргенде Өзін өлімнен құтқаруға құдіреті жететін Әкесіне қатты дауыстап сиынып, көз жасын төгіп жалбарынды. Мәсіх Әкесін терең қастерлегендіктен мінажаты қабыл болды.[*] 8Құдайдың (рухани) Ұлы бола тұра, Мәсіх ауыр азаптар шеккен кезінде де Әкесіне мойынсұнуға үйренді.[*] 9Жүктелген тапсырмасын толық орындап шыққан Ол[*] Өзіне мойынсұнғандардың барлығы үшін мәңгілік құтқарылуға жол ашты. 10Құдайдың Өзі Мәліксадықты тағайындағанындай, Мәсіхті де Бас діни қызметкер болуға белгіледі.


Сенімнен таймас үшін Құдайдың шындығын ұғу

11Бұл тақырып туралы тағы бірталай нәрселерді айтқанымыз жөн болар еді. Бірақ оларды түсіндіру қиын, өйткені сендер зейін қойып тыңдамайтын болдыңдар. 12(Мәсіхтің тура жолына түскеннен бергі) кездеріңді ескерсек, өзгелерге тәлім берулерің орынды болар еді. Керісінше, сендер әлі де Құдайдың хабарындағы ең бастапқы қарапайым тәлімді басқа біреуден үйренуге мұқтажсыңдар. Өздеріңе «қатты тағамның» орнына әлі де жай «сүт» керек! 13«Сүтпен» тамақтанатындар Құдай алдында ақталу туралы Ізгі хабарды әлі де не ұқпайды, не дұрыс қолдана да алмайды. Олар — рухани[†] сәбилер. 14Тек рухани кемеліне келгендер ғана «қатты тағамдарды» жей алады. Байыппен ойлауға дағдыланғандықтан да,[*] олар жақсы мен жаманды айыра біледі.


#### 6

1Сол себепті Мәсіхтің[†] Ізгі хабарының ең бастапқы тәлімін былай қойып, одан бетер жетілу үшін алға басайық. Тағы да ең негізгі тақырыптарға: бізді рухани[†] өлімге бастап әкететін қылықтардан[*] бас тартып, Құдайға сенім арту жайында, 2шомылдыру рәсімі[†][*] мен қол тигізіп бата беру жөнінде немесе өлгендердің қайта тірілуі[†] және мәңгілік үкімделуі туралы тәлімдерге тоқталғымыз келмейді. 3Құдай[†] қаласа, енді әрі қарай жылжымақпыз.

4Себебі кейбір адамдарды істегендеріне өкіндіріп, қайтадан Құдай жолына түсіру мүмкін емес: бір кезде жан дүниелері Тәңір Иенің нұрынан ағарған еді. Олар Оның көктен жіберген сыйының дәмін татып, Киелі Рухтан[†] үлестерін алды. 5Сондай-ақ, Құдай сөзінің игілігінің де, болашақ заманның құдіретінің де дәмін татып көрген болатын. 6Алайда кейінірек олар тура жолдан безіп кетті! Мұндай адамдар өз еріктерімен Құдайдың (рухани) Ұлын[†] тағы да айқышқа[†] шегелеп тастағандай, жұрттың мазағына айналдырып жүр. Мұндай жағдайда оларды Құдай жолына қайтару мүмкін емес.[*]

7Егіндік жер жиі жауған жаңбырмен шөлін қандырып, өзін өңдеп, баптаған егіншінің игілігі үшін өнімін бергенде, Құдай оны жарылқайды. 8Ал тікен мен ошаған шығаратын жер пайдасыз. Көп ұзамай егінші мұндай жерді үкімдеп, ақыры өртейді.[*]

9Ал, сүйікті бауырластарым, осыларды айтқанмен, сендердің бұдан жақсырақ жағдайда екендіктеріңе, яғни құтқарылуларыңды берік ұстанғандарыңа, көзіміз жетті. 10Құдай әділетсіз емес қой: Ол жасаған игі істеріңді, өз адамдарына[*] берген, әлі де беріп жатқан көмектерің арқылы Өзіне де көрсеткен сүйіспеншіліктеріңді ешқашан есінен шығармайды. 11Әрқайсыларыңның үміттеріңді соңына дейін берік ұстануларың үшін де осындай ынта-жігер танытқандарыңды аңсап тілейміз. 12Сонда сендер жігерсіз болмайсыңдар. Керісінше, сенім мен шыдамдылық көрсетіп, уәде етілген игіліктерді иемденгендерден үлгі аласыңдар.


Құдайдың уәделеріне толық сенуге болады

13Мысалы, Құдай Ыбырайымға уәде берді. Өзінен жоғары ешкім тұрмағандықтан, Құдай Өзінің атымен ант етіп 14былай деді: «Саған ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп бере отырып, сенің ұрпақтарыңды сансыз көбейтемін».[*] 15Осылай Ыбырайым шыдамдылықпен күтіп, Құдайдың уәде еткендеріне ие болды.

16Адамдар өздерінен жоғарының атымен ант береді. Сол арқылы айтқандарын бекітіп, күллі дау-дамайларын доғартады. 17Сондықтан Құдай да Өзінің уәдесін иемденетіндерге алға қойған мақсатының мызғымас екенін өте айқын көрсеткісі келгенде, айтқандарын антпен бекітті. 18Осылайша біз бұл екі мызғымас негізге (Құдайдың уәдесі мен антына) сүйеніп, олардан зор күш-жігер аламыз. Себебі Құдайдың өтірік айтуы еш мүмкін емес қой.[*] Бізге ұсынылған осы үміттен күдер үзбей, Одан пана таптық. 19Бұл үмітіміз — берік зәкір[*] сияқты жанымыздың сенімді сүйеніші; ол көктегі киелі[†] үйдің ішіндегі «шымылдықтың арт жағында» Құдайдың Өзімен бекітілген. 20Сол жерге Исаның Өзі кіріп, осы арқылы бізге де сонда кіруге жол ашты. Себебі Иса[†] — Мәліксадық сияқты тағайындалған мәңгілік Бас діни қызметкеріміз.[†][*]

#### 7


Мәліксадықтың діни қызметі

1Сол Мәліксадық Салим қаласының патшасы және Құдай[†] Тағаланың[†] діни қызметкері[†] болатын. Ыбырайым бірнеше патшаны жеңіп, шайқастан қайтып келе жатқанда, Мәліксадық оған жолығып, батасын берді. 2Сонда Ыбырайым қолындағы бар мал-мүліктің оннан бір бөлігін (құдайы сый-тарту етіп) оған қалдырып кетті.[*] Мәліксадық есімінің мәнісі «Әділдік патшасы» болса, «Салимнің патшасы» — «Амандық пен тыныштық патшасы» дегенді білдіреді. 3Мәліксадықтың әке-шешесі, шыққан тегі және өмір сүрген уақытының бас-аяғы туралы ешбір мәлімет берілмеген. Сол жағынан ол мәңгі бақи діни қызметкер болып қалатын Құдайдың (рухани) Ұлына[†] ұқсайды.[*]

4Мәліксадықтың мәртебесінің қандай жоғары екенін ойлап көріңдер: тіптен түп атамыз Ыбырайым түскен олжасының оннан бір бөлігін оған берді. 5(Ыбырайымның шөбересі) Леуінің тұқымынан шыққан діни қызметкерлер Құдайдың өсиетіне сай өз ағайындары — Исраил халқының жалпы түсімінің оннан бір бөлігін алып отырады. Бұлардың да Ыбырайымнан тарағандықтарына қарамастан, леуіліктер[†] олардан әлгі бөлікті жинайды. 6Ал Мәліксадық Леуі руынан шықпаса да, Құдайдың уәдесін алған Ыбырайымның түсімінің оннан бір бөлігін иемденіп, оған батасын берді.

7Бата алғаннан бата бергеннің дәрежесі, сөзсіз, жоғары. 8Оннан бір бөлігін жинайтын леуілік діни қызметкерлер күндердің күнінде өлетін пенделер ғана, ал Мәліксадықтың тірі екендігі туралы мәлімет берілген. 9Ыбырайымның Мәліксадыққа қолындағысының оннан бір бөлігін беруі арқылы кейінірек халықтан түсімінің оннан бір бөлігін жинайтын Леуі руы туралы да: «олар Мәліксадыққа сол құдайы сый-тартуды берді» деп айтуға болады. 10Себебі Леуі руы Мәліксадықпен кездескен атасы Ыбырайымнан тарағандықтан, соның істегендерінің нәтижесі бұларға да қонды. (Сондықтан да Мәліксадықтың діни қызметкер ретіндегі дәрежесі Леуі руынан шыққандардан әлдеқайда жоғары.)[*]


Мәсіхтің Бас діни қызметкерлігі

11Таурат заңы[†] Исраил халқына леуіліктердің діни қызметінің негізінде[*] тапсырылды. Егер осылардың қызметі көзделген мақсатқа қол жеткізген болса,[*] онда Мәліксадық іспетті басқа діни қызметкердің тағайындалуының қажеті болмай, (Леуінің ұрпағы) Һароннан тараған діни қызметкерлер де жетіп жатқан болар еді. Алайда олардың қызметі жеткіліксіз болды. 12Ал діни қызметте өзгерістер болса, онда Таурат заңының да өзгертілуі керек. 13Сол секілді, осы айтылғандарға қатысы бар Мәсіхтің[†] Өзі бірде-бір діни қызметкер шықпаған басқа рудан еді: 14Иеміздің Яһуда руынан шыққандығы белгілі.[†] Сол рудың діни қызметі туралы Мұса пайғамбар[†] еш нәрсе айтпаған болатын.

15(Ал леуіліктердің діни қызметі адамдарды рухани[†] мақсатына жеткізе алмай келді.[*]) Бұл жайт Мәліксадық іспетті басқа бір Діни қызметкердің тағайындалуы арқылы бұрынғыдан бетер анық болып тұр. 16Ол — адам[†] ретінде Таурат заңында жазылған шығу тегіне қатысты ережеге сай болғандықтан емес, бойында сарқылмас құдіретті өмір болғандықтан Діни қызметкер. 17Себебі Забурда Ол туралы «Сен Мәліксадықтай діни қызметкерсің, мәңгі сондай болып қала да бересің!»[*] деген куәлік берілген.

18Сонымен бұрынғы заң күшсіз, пайдасыз болғандықтан, оның ережелері істен шықты. 19Мұса арқылы берілген сол заң еш нәрсені де кемелділікке жеткізе алған жоқ. Ал қазір бұрынғыдан гөрі жақсы үмітіміз бар: сол бойынша біз шынымен Құдай алдына барып, Оған сиына аламыз![*]

20Сонымен қатар, Құдай Мәсіхтің діни қызметкерлігін тіпті антпен бекітті. 21Леуілік діни қызметкерлерге Ол ант берген жоқ, ал Мәсіх діни қызметкер болып тағайындалғанда Құдай Оған ант берді. Бұл туралы былай делінген: «Жаратқан Ие[†] былай деп ант берген еді, Онысын ешқашан да өзгертпейді: Сен діни қызметкерсің, мәңгі сондай болып қала да бересің!»[*] 22Құдай осы антты бергендіктен, Иса[†] — бұрынғыдан гөрі жақсы Жаңа Келісімнің[†] кепілі.[*]

23Тағы бір айырмашылық бар: Көне Келісімнің[†] тұсында бір-бірінің орнын басқан көптеген діни қызметкерлер болды. Барлығы да ажалы жеткенде қызметінде қала алмады. 24Ал Иса мәңгі бақи жасайтындықтан, Оның діни қызметі де өткінші емес. 25Сол себептен Ол Өзі арқылы Құдайға сиынғандардың[*] бәрін толықтай құтқара алады. Иса мәңгі өмір сүріп, олар үшін өтініш жасайды.[*]

26Бізге дәл сондай Бас діни қызметкер қажет: қасиетті[†] де кінәратсыз, кіршіксіз таза Ол күнәкарлардан аластатылып, аспаннан[†] да жоғары, Құдайдың қасына көтерілді.[*]

27Иса бұрынғы бас діни қызметкерлер сияқты күнде алдымен өз күнәларының құнын өтеу үшін, сонан соң халықтың күнәлары үшін құрбандық шалуға тиісті емес. Ол айқышта[†] өлгенде Өзін біржола құрбан етіп күнәлардың құнын өтеді.[*] 28Таурат заңы бойынша пенделік кемшіліктері бар адамдар бас діни қызметке тағайындалады. Ал сол заңнан кейін Құдайдың өз антымен бекітілген сөзі[*] бас діни қызметке Өзінің (рухани) Ұлын тағайындады. Ол мәңгілік еш кемшіліксіз кемелді болады.[*]

#### 8


Жаңа Келісімнің негізін салған Бас діни қызметкеріміз

1Айтып жатқандарымыздың ең бастысы мынау: көкте біздің Бас діни қызметкеріміз[†] бар; Ол тағына жайғасқан Ұлылық Иесінің[*] оң жағындағы құрметті орнында отыр. 2Сол жерде Ол адам[†] баласы емес, Жаратқан Иенің[†] Өзі көкте тұрғызған шынайы киелі[†] үйде қызметін атқарып жүр.[*]

3Әрбір бас діни қызметкер Құдайға сый-тарту мен құрбандық жасау үшін тағайындалады. Сол сияқты біздің Бас діни қызметкеріміздің де Құдайға ұсынатын құрбандығы болуға тиіс еді. 4Егер Ол жер бетінде қалса, діни қызметкер бола алмас та еді. Себебі Таурат заңы[†] бойынша ғибадатханада[†] құрбандық жасайтын арнайы діни қызметкерлер бар. 5Бұлардың құлшылық етуі көктегі рухани[†] қызметке ұқсағанмен, онымен бірдей емес.[*] Мұса киелі шатырды дайындауға кіріскенде Құдай[†] оған: «Байқа, барлығын саған осы тау басында көрсетілген үлгіге сай жасайтын бол!»[*] — деп ескертті ғой.

6Ал Исаға жер бетіндегі діни қызметкерлердің міндетінен анағұрлым жоғары қызмет тапсырылды. Сол сияқты Ол Құдай мен адамдардың арасындағы бұрынғысынан гөрі жақсы Келісімге[†] жол ашты.[*] Бұл Құдайдың ерекше игілікті уәделеріне негізделген. 7Егер бұрынғы Келісім ешбір кемшіліксіз болған болса, онда өзгесін жасаудың керегі болмас та еді. 8Алайда (Еремия пайғамбар)[†] халқының айыбын әшкерелегенде былай деген:

«Жаратқан Ие мынаны айтады: Біліп алыңдар, Мен Исраилдің және Яһуданың үрім-бұтақтарымен Жаңа Келісім жасайтын уақыт келеді. 9Бұл Келісім Мен олардың ата-бабаларын қолдарынан жетелеп Мысырдан алып шыққанда солармен жасаған Келісіміммен бірдей болмайды. Өйткені олар сол Келісіміме адал болмағандықтан ықыласымнан айырылды, — дейді Жаратқан Ие. — 10Қайта, Менің кейінгі заманда Исраил халқымен жасайтын Келісімім мынадай болады: Мен өз тәлімімді олардың ақыл-саналарына дарытамын әрі жүректеріне «жазып» та қоямын.[*] Мен олардың Құдайы, ал олар Менің халқым болады, — дейді Жаратқан Ие.

11Сонда ешкімге замандасы мен ағайынына: «Жаратқан Иені жақыннан танып біл!» деп үйретудің қажеті болмайды. Өйткені үлкенді-кішілі барлығы да Мені жақыннан танып білетін болады. 12Себебі Мен олардың әділетсіз істерін рақымшылықпен кешіріп, жасаған күнәларын бұдан былай есіме алмаймын».[*]

13Осылай Құдай «Жаңа Келісім» дегенде бұрынғысының ескіргендігін білдірді. Ал ескіріп, көнерген нәрсе көп ұзамай күшінен айырылып, жойылмақ.

#### 9


Көне және Жаңа Келісімдерге сай жасалған құрбандықтар

1Бұрынғы Келісімге[†] сай Құдайға құлшылық ету үшін арнайы ережелер және жер бетіндегі қасиетті[†] ғибадат орны болды.[*] 2Киелі шатыр тігіліп, оның «қасиетті бөлме» деп аталған алдыңғы бөлімінде шам қойғыш, үстел және соның үстінде сый-тарту ретінде ұсынылған нан тұратын.[*] 3Ал шатыр ішіндегі шымылдықтың арт жағында «ең қасиетті бөлме» деп аталған киелі орын болатын.[*] 4Сол жерде алтын жалатқан түтету үстелі[†] және жан-жағынан алтынмен қапталған Келісім сандығы[†] орналасқан еді. Сол үстелдің үстінде Құдайға арнап хош иісті заттар өртеліп түтетілетін.

Сандықтың ішінде Келісімнің куәліктері: манна деген керемет[†] тағам салынған алтын құмыра, Һаронның бүр жарған таяғы және он өсиет жазылған екі тас тақташа сақталатын.[*] 5Құдайдың салтанатты ұлылығы қонатын сол сандықтың үстінде керуб[*] атты екі періштенің[†] мүсіндері тұратын. Олардың жайылған қанаттары сандық қақпағын[*] жауып тұрды. Сол қақпаққа халықтың күнәсінің құнын өтеу үшін жыл сайын шалынған құрбандықтың қаны бүркілетін. Алайда мұны қазір егжей-тегжейлі айтып жатудың қажеті жоқ.

6Осылай жабдықталған киелі үйдің алдыңғы бөлмесіне діни қызметкерлер[†] күн сайын кіріп, Құдайға құлшылық етеді. 7Ал екінші, ең қасиетті бөлмесіне тек бас діни қызметкерге ғана жылына бір-ақ рет енуге болады. Сол кезде ол өзінің және халықтың білмей жасаған күнәларының құнын өтеу үшін шалынған құрбандықтың қанын ала кіруге тиісті.

8Киелі Рух[†] осы арқылы бізге мынаны білдіреді: киелі үйдің алдыңғы бөлімі әлі де бар болып тұрғанда, ең қасиетті бөлімге (яғни Құдайдың алдына) апаратын жол ашық емес. 9Бұл — осы замандағы жайттың бейнесі! Құдайға ұсынылатын сый-тартулар мен құрбандықтар Оған сиынатын адамдардың ар-ұжданын[†] өздерінің жасаған күнәларынан түпкілікті арылта алмайды. 10Сол ескі ғибадат ету жолының ережелері тек ішіп-жеу және түрлі тазару рәсімдері[†] сияқты сыртқы[*] дәстүрлерге байланысты. Олар Жаңа Келісім енгізілген кезге дейін ғана күшінде болды.


Мәсіхтің Жаңа Келісімді бекітіп төгілген қаны

11Енді міне, Бас діни қызметкеріміз Мәсіх[†] бізге соншама рухани[†] игіліктер алып келді! Сонда Ол жер бетіндегі ғибадат орнынан гөрі әлдеқайда ұлы да кемелді көктегі киелі үйге кірді. Бұл адам[†] қолынан шыққан, осы жаратылыстың бір бөлігі емес. 12Мәсіх, сондай-ақ, құрбандыққа шалынған қошқарлар мен бұзаулардың қанын емес, Өзінің құрбан болған кезінде төгілген қанын осы киелі үйдің ең қасиетті бөліміне біржола алып кірді. Осылайша Ол бізді күнәмізден арылтып, мәңгілік азат етті.[*] 13Таураттың ережелеріне сай арам деп есептелген адамдарға құрбандыққа шалынған қошқардың не бұзаудың қаны, немесе шалынып, өртелген жас сиырдың күлі бүркіліп себілетін. Сол арқылы олар сырттай тазартылатын.[*] 14Олай болса, мәңгілік Киелі Рухқа кенелген, Өзін мүлдем кемшіліксіз құрбандық ретінде Құдайға ұсынған Мәсіхтің өз қаны рухани өлімге бастап әкететін қылықтардан[*] ар-ұжданымызды одан бетер арылтып тазартпақ! Соның нәтижесінде біз мәңгі тірі Құдайға шынымен ғибадат ете аламыз.

15Сол себептен де Мәсіх Жаңа Келісімнің негізін салушы![*] Ол адамдардың Көне Келісімнің[†] тұсында жасаған күнәларының құнын төлеп оларды азат ету үшін өз жанын өлімге қиды. Сондықтан енді Құдай[†] шақырғандар Оның уәде еткен мәңгілік жарылқауына[*] ие болады.

16Құдай бекіткен Келісімді өсиетнамамен салыстыруға болады:[*] өсиетнаманы қалдырған кісінің өлгендігі анықталған соң ғана оны ашып оқуға болады. 17Өсиетнама адам тірі жүргенде емес, қайтыс болғаннан кейін ғана күшіне енеді. 18Сол сияқты, бұрынғы Келісім де қанмен бекітіліп,[*] күшіне енді. 19Алдымен Мұса пайғамбар[†] бүкіл Исраил халқына Таурат заңының[†] барлық өсиеттері мен ережелерін жариялаған еді. Содан кейін құрбандыққа шалынған бұзаулар мен қошқарлардың қанын алып, су қосты да, сайсағыз бұтақшалары мен аздаған ал қызыл түсті жүнді соған малып алып, Келісім кітабына және бүкіл халыққа бүркіп тұрып: 20Бұл — Құдайдың өздеріңмен жасаған Келісімін бекітетін қан,[*] — деді. 21Дәл солай Мұса киелі шатырға да, Құдайға қызмет жасағанда қолданылатын барлық бұйымдарға да қан бүркіп септі. 22Таурат заңы бойынша бәрі дерлік қанмен тазартылады. Қан төгілмей, Құдай күнәні кешірмейді.[*]


Бір-ақ рет ұсынылған, мәңгі жеткілікті құрбандық

23Сонымен, көктегі киелі үйдің көшірмесі болған жердегі ғибадат орны құрбандыққа шалынған малдың қаны арқылы тазартылуға тиіс болды. Алайда көктегі киелі үй үшін бұдан әлдеқайда құнды құрбандық жасау қажет еді. 24Себебі Мәсіх адам қолымен жасалған ғибадат орнына кірмеді. Сол ғибадат орны шынайы киелі үйдің көшірмесі ғана болатын. Қайта, Мәсіх көктің өзіне енді. Ол қазір сонда Құдайдың алдында тұрып, бізді қолдап сөйлейді.[*] 25Көне Келісімге сай бас діни қызметкер шалынған құрбандықтың қанын киелі үйдің ең қасиетті бөліміне жылма-жыл алып кіреді. Ал көкке енген Мәсіхке өз жанын қайта-қайта құрбан етудің қажеті жоқ. 26Әйтпесе Ол әлем жаратылғаннан бері әлденеше рет азап шегіп өлуге мәжбүр болған болар еді. Керісінше, Мәсіх қазір, дүниенің[*] ақырғы заманында, бір-ақ рет жер бетіне келіп, адамдарды күнәларынан біржола арылту үшін Өзін құрбандыққа қиды.[*]

27Құдай адамның бір рет өліп, содан соң қиямет[†] сотының алдында тұратынын белгілеген.[†][*] 28Сол секілді Мәсіх бір рет көптеген адамдардың күнәларын өз мойнына алып құрбан болды. Ол дүниеге[†] қайта оралған кезде тағы да күнәнің құнын өтеу үшін емес,[*] Өзін аңсап күтіп жүргендерді түгелдей құтқару үшін келеді.

#### 10


Нағыз құрбандық және Жаңа Келісім туралы уәделердің іске асуы

1Таурат заңына[†] негізделген ескі құлшылық ету жолы[*] Құдайдың адамдарға дайындап қойған игілігінің өзі емес, оның күңгірт жобасы ғана. Сол заң бойынша жыл сайын қайталап жасала беретін бірдей құрбандықтар Құдай[†] алдына баратын адамдарды еш уақытта түпкілікті тазартып, мүлтіксіз ете алмайды. 2Егер адамдар құрбандық жасаулары арқылы біржола тазартылса, онда олар өз күнәкарлықтарын сезінуден қалып, құрбандық жасауларын доғарған болар еді. 3Ал жылма-жыл ұсынылатын құрбандықтар адамдардың жасаған күнәларын шын мәнінде естеріне түсіріп қана отырады. 4Өйткені құрбанға шалынған бұқалар мен қошқарлардың қаны адамның күнәсін толығымен алып тастай алмайды. 5Сол себепті Мәсіх[†] бұл дүниеге келгенде, Өзін құрбандыққа қиятыны туралы (Құдай Әкеге) мынадай сөздер айтқан:


Құрбандықтар мен сый-тартуларды қаламадың,
Бірақ Маған тәндік денемді дайындадың.
6Шалып, өртелетін не күнәнің құнын
Өтейтін құрбандықтарды жақтырмадың.
7Сонда Мен былай дедім: «Міне, келе жатырмын,
Уа, Құдай, Сенің еркіңді орындау үшін.[*]
Шиыршық кітапта[†] Мен туралы жазылған».[*]


8Сол құрбандықтардың Таурат заңына сай ұсынылатынына қарамастан, Ол алдымен былай деді: «Құрбандықтар мен сый-тартуларды қаламадың, шалып, өртелетін не күнәнің құнын өтейтін құрбандықтарды жақтырмадың». 9Содан кейін Ол: «Келе жатырмын, уа, Құдай, Сенің еркіңді орындау үшін» деп қосты. Осылайша Тәңір Ие бұрынғы құрбандық рәсімдерін доғартып, олардың орнына Мәсіхтің құрбандығын енгізді. 10Иса[†] Мәсіхтің өз денесін біржола құрбан етіп, Құдайдың еркін орындауы арқылы біз Оның қасиетті[†] адамдарына[*] айналдық.

11Әрбір діни қызметкер[†] күн сайын міндетін атқарып, әрдайым бірдей құрбандықтарды ұсынады. Бірақ шын мәнісінде солар ешқашан күнәларды толығымен алып тастай алмайды.[*] 12Ал біздің Бас діни қызметкеріміз — Мәсіх сенушілердің күллі күнәларының құнын өтеп, тазарту үшін бір ғана құрбандық ұсынған соң, Құдайдың оң жағындағы құрметті орнына мәңгілікке жайғасты. 13Енді Ол барлық жауларының Өзінің табанының астына салынып берілуін күтіп отыр.[*] 14Сонымен Мәсіх Құдайға бағышталғандарды[*] жалғыз-ақ құрбандығымен мәңгілік кінәратсыз таза қылды.

15Киелі Рух[†] та бізге осыны растайды. Алдымен Ол былай деді емес пе: 16«Жаратқан Ие[†] мынаны айтады: Менің кейінгі заманда Исраил халқымен жасайтын Келісімім[†] мынадай болады: Мен өз тәлімімді жүректеріне дарытамын әрі ақыл-саналарына «жазып» та қоямын». 17Бұған Ол мына тәрізді сөздерді қосты: «Мен олардың күнәлары мен әділетсіз істерін бұдан былай есіме алмайтын боламын».[*]

18Ал күнәлар кешірілген жерде енді қайтып оларды алып тастайтын құрбандықтың қажеті де жоқ.


Құдайға жақындап, Одан үміттеріңді үзбеңдер!

19Сонымен, бауырластар, Исаның өз қанын төккенінің арқасында енді нық сеніммен ең қасиетті орынға[*] кіре аламыз. 20Өйткені Құдай алдына баруымызға бөгет болған «шымылдықты» Иса өз денесін құрбан етуімен қақ айырып, біз үшін мәңгілік өмірге[†] жаңа жол ашты. 21Ол, сондай-ақ, ұлы Діни қызметкеріміз ретінде бүкіл Құдай үйінің[*] үстінен қарайды. 22Сондықтан да адал жүрекпен, нық сеніммен Құдай алдына барып, Оған сиынайық. (Мәсіхтің төгілген қаны) жүректерімізге «бүркіліп», ар-ұжданымыз[†] күнә[†] атаулыдан арылған әрі денеміз таза сумен жуылған болсын.[*] 23Мойындаған үмітімізді үзбей, берік ұстанайық, себебі уәде берген Құдай сөзіне адал.

24Өзара сүйіспеншілік көрсетіп, игілік істеуге қозғау салудың қамын ойлайық. 25Кейбіреулер сенушілердің жиналыстарына бармай қалуды дағдыға айналдырып алған сияқты. Ал біздер солай істемей, бір-бірімізді одан бетер жігерлендірейік. Иеміздің қайтып келетін күнінің таяп қалғанын білесіңдер ғой.

26Ал егер шынайы хабарды естіп-білгеннен кейін де әдейі күнә жасай берсек, онда бізді күнәмізден арылта алатын ешқандай құрбандық жоқ.[*] 27Қайта, қиямет[†] сотын және Иемізге қарсы шыққандарды жалмайтын тозақ[†] отын үрейленіп күтуден басқа бізге түк те қалмайды. 28Егер біреу Мұсаға берілген Таурат заңынан бас тартып, онысын екі-үш куә дәлелдесе, сол адам[†] аяусыз өлімге кесіледі. 29Ендеше Құдайдың (рухани) Ұлын[†] аяқпен таптағандай менсінбеген әркім бұдан бетер қаншама ауыр жазаға лайық деп ойлайсыңдар!

Сондайлар Тәңір Ие Жаңа Келісімін бекіткен Исаның қаны арқылы күнәларынан арылғанмен, енді Оның қанына немкетті қарайды, әрі өздеріне Құдайдың рақымын жеткізген Киелі Рухты қорлайды. 30«Жазалау — Менің ісім, тиісті жазаларын тартқызамын Өзім!» дегеннің Кім екенін білеміз ғой. «Жаратқан Ие сотта тергейді өз халқын»[*] деп те (Тауратта) жазылған. 31Мәңгі тірі Құдайдың қолына түсіп, сотталу қандай қорқынышты!

32Бұрынғы уақытты еске алыңдаршы: Құдайдың нұры жүректеріңді ағартқаннан кейін, сендер азапқа толы күреске тап болып, соған төтеп бердіңдер. 33Кейбіреулерің масқараға, зорлық-зомбылыққа[*] ұшырап, жұрт қызықтап қарайтын тамашаға айналдыңдар. Ал өзгелерің осылай күйзеліп жүрген бауырластарыңның қасіретін бөлісіп, 34тұтқынға түскендерге жандарың ашып, жәрдем бердіңдер. Мал-мүліктеріңді талан-таражға салғанда, бұны тіпті қуана қабылдадыңдар! Себебі көкте өздеріңе арналған, одан әлдеқайда құнды, мәңгілік дәулеттің бар екенін білдіңдер.

35Ендеше жігер берген нық сенімдеріңнен[*] күдер үзбеңдер! Сол үшін берілетін зор сый алдарыңда күтіп тұр. 36Құдайдың еркін орындап, Оның уәде еткенін иемдену үшін төзімді болуларың қажет. 37Себебі келуге тиісті Ол сәлден кейін келіп, еш кешікпейді. 38Әділ адамым сенімі арқылы шынайы өмір сүреді.[*] Ал кім қаймығып, бағытынан кері қайтса, Мен оған риза болмаймын.[*]

39Бірақ біз алған бағытынан кері қайтып, тозаққа түсетіндердің[*] қатарынан емеспіз. Қайта, Құдайға нық сеніп, мәңгі құтқарылмақпыз.[*]

#### 11


Сенімнің мағынасы

1Ал сенім дегеніміз — үміттенгеннің жүзеге асатынына күмәнданбау, әлі де көрінбей тұрған уәденің орындалуына шүбәсіз илану.[*] 2Тәңір Иеге осындай сенім артқандары үшін ата-бабаларымыз Оның ризашылығына ие болды.

3Құдайдың әлемді айтқан сөзімен[*] жаратып, ретке келтіргенін, яғни көз алдымыздағы жаратылысты көзге көрінетін заттан емес, ғайыптан жасап шығарғанын сенімімізбен ұғынамыз.


Сенімнің ежелгі батырлары

4Құдайға сенгендіктен Әбіл Оған арнап Қабылдікінен гөрі тиімді[*] құрбандық жасады. Сенімі арқылы Әбіл ақталды, өйткені Құдай[†] оның ұсынған сый-тартуларын ұнатып қабылдады. Әбіл өлтірілген болса да, оның сеніммен істегені әлі де үлгі болып келеді.

5Енох Құдайға сенгені үшін ажалға жолықтырылмай бұ дүниеден әкетілді. «Ол жер бетінен ғайып болды, себебі Құдай оны Өзіне алып кеткен еді».[*] Енохтың бұған дейінгі өмірінің Құдайға ұнамды болғаны туралы да Тауратта куәлік берілген.

6Ал сенім артпай Құдайға ұнау мүмкін емес. Құдайға келген әркім Оның бар екеніне сенуге және Өзін іздеп, жақыннан танығысы келгендерді[*] Құдайдың жарылқайтынына илануға тиіс.[*]

7Нұх пайғамбар[†] әлі де көзге көрінбеген топан су туралы ескертілгенде, Құдайға сеніп, Оны терең қастерледі, сондықтан отбасын құтқару үшін кеме жасап дайындады. Осы сенімімен Нұх дүниенің қиқарлығын әшкереледі әрі сенім арқылы болатын ақталуға қолы жетті.[*]

8Ыбырайым пайғамбар да Құдай өзін шақырып алып, кейін тұрақты меншігіне беруге уәде еткен елге барып тұруға бұйырғанда, Оған сеніп, мойынсұнды. Ыбырайым қайда бара жатқанын білмесе де, жолға шықты. 9Уәде етілген елде ол жат жұрттық келімсек болып, Тәңір Иеге сеніп өмір сүрді. Сондай уәдені алған Ысқақ пен Жақып та Ыбырайым сияқты көшіп-қонып, шатырларда тұрып жатты. 10Себебі Ыбырайым сәулетшісі де, құрылысшысы да Құдайдың Өзі болған, негізі берік қаланған мәңгілік қаланың пайда болуын күтіп жүрді.[*]

11Сенімге бола Сара да бедеулігіне қарамастан жүкті болуға Құдайдың құдіретін қабылдап, жасы ұлғайған шағында бала сүйді. Өйткені ол ұлды етуге уәде берген Тәңір Иені сөзінде тұрады деп санады.[*] 12Сондықтан төрінен көрі жуық қарт адамнан аспандағы[†] жұлдыздар мен теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз көп ұрпақ тарады.

13Ыбырайым, Ысқақ, Жақып үшеуі де сенімдерін ұстанған күйі дүние салды. Тәңір Ие өздеріне уәде еткен игіліктерді иемденбестен соларды тек алыстан ғана көріп, қуанды. Олар өздерінің жер бетінде тек жат жұрттық келімсек ретінде тұрғандарын мойындады. 14Осылай айтқандар өздерінің шынайы отандарын көздеп жүргендерін білдіреді. 15Өздері тастап кеткен елдерін естеріне түсіріп отырса, соған қайта оралудың орайы да болар еді. 16Ал олар одан гөрі жақсы елді, яғни көктегі отандарын, аңсап күтті. Сол себептен де Құдай олардың Құдайы деп аталудан бас тартпайды,[*] соларға арнап Ол көкте мәңгілік қаланы дайындап та қойды.

17-18Ыбырайым сенімі сыналғанда Құдайға нық сенгендіктен Ысқақты құрбандыққа ұсынды. Ол туралы «сенің ұрпағың Ысқақтан тарайтын болады»[*] деген уәде алғанымен, Ыбырайым жалғыз ұлын құрбан етуге дайын болды. 19Ыбырайым Құдай баламды өлімнен қайта тірілтуге де құдіретті деп есептеді; астарлап айтқанда, ол баласын өлімнен қайтарып алды да.

20Ысқақ та Құдайға сенім артып, ұлдары Жақып пен Есауға олардың болашағы жайында көреген батасын берді.

21Жақып өлер алдында сеніміне бола Жүсіптің екі ұлына батасын беріп, таяғының басына сүйеніп тұрып Құдайға ғибадат етті.[*]

22Жүсіп Құдайға сенгендіктен, бұ дүниеден аттанарда Исраил ұрпақтарының келешекте Мысырдан көшіп шығатындары жайлы ескертіп, өзінің сүйегін бірге алып кетулерін өсиеттеді.[*]

23Мұса пайғамбардың әке-шешесі Құдайға сенгендіктен, жаңа туған нәрестесін үш ай бойы жасырып қойды. Оның ерекше сәби екенін көрген олар Мысыр патшасы перғауынның жарлығынан қаймықпады.

24Сеніміне бола Мұса жасы кәмелетке келгенде перғауынның қызының баласы деп аталудан бас тартты. 25Ол күнәкар өмірдің өткінші рақатынан гөрі Құдай халқымен бірге жәбірленуді таңдады.[*] 26Осылай Мұса (Құдай уәде еткен) Мәсіх[†] үшін масқара болуды Мысырдың қазыналарынан артық байлыққа санады. Себебі ол болашақтағы зор сыйды көздеді.[*]

27Мұса Тәңір Иеге сенгендіктен, патшаның қаһарынан қаймықпай, Мысырды тастап кетті. Ол көзге көрінбейтін Жаратқан Иеге[†] көріп тұрғандай иланып, Оның тапсырғандарына берік болды.

28Мұса сеніміне бола Құтқарылу мейрамында[†] исраилдіктерге құрбандыққа тоқты шалып, соның қанын босағаларына жағу рәсімін орындатты. Осылай мысырлықтардың тұңғыштарын өлтіруші (періште)[†] оларға жоламады.[*]

29Исраил халқы Құдайға сенгендіктен, Қызыл теңізден[*] құрғақ жермен жүргендей өте шықты. Мысырлықтар да солай істемекші болғанда суға батып қырылды.

30Исраилдіктер Тәңір Иеге сеніп Иерихон қаласын жеті күн бойы айналып жүргеннен кейін оны қоршаған қамалдары құлап түсті.

31Бұрын жеңіл жүрісті болған Рахаб Құдайға сенім артқандықтан, исраилдік барлаушыларды үйіне түсіріп, аман-есен сақтап қалды. Сол себепті ол Құдайға мойынсұнбаған жерлестерімен бірге өлтірілген жоқ.[*]


Сенімнің өзге батырлары

32Тағы не айтайын? Гедеон, Барақ, Самсон, Ефтах, Дәуіт, Самуил және басқа пайғамбарлар туралы әңгімелеуге уақытым жетпес те еді. 33Олар Құдайға сенгендіктен патшаларды жеңіп шығып, әділдік орнатып, уәде етілгенге ие болды. Кейбіреулері арыстандардың аузын жауып, 34жалын шашқан өртті сөндіріп, семсер жүзінен аман қалды.[*] Олар әлсірегенде Құдайдан күш алып, ұрыс-шайқаста нығайып, жау жасақтарын қуып шықты. 35Кейбір әйелдер өлгендері қайта тіріліп, олармен қайтадан қауышты.[*]

Ал қиналып өлтірілген басқалар да болды.[*] Олар сатқындықпен бостандық алудан бас тартып, өздерінің әлдеқайда жақсы өмірге қайта тірілулерін[†] көздеді.[*] 36Өзге кейбіреулері мазаққа ұшырап, соққыға жығылып, шынжырмен құрсауланып, түрмеге жабылды.[*] 37Біреулері таспен атқыланып, арамен кесіліп, семсермен шабылып өлтірілді. Басқалары қой-ешкінің терісін жамылып, жоқшылық көріп, азапталып жәбірленді. 38Күнәкар дүние сондай ержүрек адамдарға лайықсыз еді! Олар айдалада таулы-тасты жерлерде қаңғып жүріп, үңгірлер мен апандарда жасырынып өмір сүрді.[*] 39Бұлардың барлығы сенімдерінің арқасында Тәңір Иенің ризашылығына ие болды. Дегенмен Оның уәде еткенін[*] иемдене алмады. 40Себебі Құдай біз үшін одан да жақсы жоспар ойлап қойған болатын: Ол осы адамдарды бізбен бірге ғана кемелді етіп, мәңгілік мақсатына жеткізуді қалады.

#### 12


Мәсіх Исаның үлгісін және Құдайдың игілікті тәрбиесін қабылдау

1Осылай өз сенімдерін айқын паш еткен қалың көпшілік бізді жарыстағы жанкүйерлердей қоршап тұр.[*] Сондықтан да бізге бөгет болатынның барлығынан, әсіресе, тез шырмап алатын әрбір күнәдан арылып, алдымыздағы «жарысты» қажырлылықпен аяқтайық! 2Басқа жаққа мойын бұрмай, бар назарымызды Исаға аударайық! Бастапқыда сенім жолын салған Ол бізді сеніміміз арқылы Құдай[†] белгілеген[†] мақсатымызға жеткізеді де. Иса[†] Өзін күтіп тұрған зор қуаныш үшін айқышқа[†] шегеленудің қорлығын елемей, соған төзді. Бұдан кейін Ол Құдайдың тағының оң жағындағы құрметті орнына жайғасып отырды.[*] 3Исаның күнәкарлардың қаншама жауыздықтарына шыдағанын ескеріңдер! Осылай сендер де қажымаңдар, жігерлеріңді жасытпаңдар!

4Күнәға қарсы тойтарыс берген күрестеріңде сендер әлі де қандарыңды төгіп, жандарыңды пида еткен жоқсыңдар. 5Расында Құдайдың сендерді Өзінің рухани[†] балалары деп атаған мынадай ескертпесін ұмыттыңдар ма:


«Балам, Тәңір сені тәрбиелегенде
Онысын ешқашан менсінбей жүрме,
Ол сені жөнге келтіргенде,
Лайым еңсең түсіп жүнжіме!
6Иеміз Өзі сүйетін әркімді
Түзетеді әрі тәрбиелейді,
Бауырына басқан әр баласын да
Жазалайды қажет болғанда».[*]


7Көріп жатқан азаптарыңа тәрбие ретінде шыдаңдар. Құдай сендерге рухани баласына қарағандай қарайды. Әкесі түзетпейтін бала бола ма? 8Барлық сенушілер де соны бастарынан өткізеді. Егер сендер осылай тәрбиеленбесеңдер, онда Оның шынайы рухани балалары болмағандарың.[*] 9Туған әке-шешелеріміз бізді тәрбиеледі, біз оларды қастерлеп, сыйлап келеміз. Ендеше шынайы өмірге ие болу үшін көктегі рухани Әкемізге одан бетер мойынсұнуымыз керек емес пе? 10Әке-шешелеріміз өз пайымдауларынша шектеулі уақыт аралығында жазалап та тәрбиелесе, Құдай бізді нағыз игілігіміз үшін басымызға қиыншылықтар туғызып тәрбиелейді. Осылайша Өзінің қасиетті[†] болғанындай бізді де қасиетті етуді[*] көздейді. 11Кезінде әрбір жаза қуаныш емес, реніш туғызады. Ал жазаны басынан өткізіп тәрбиеленгенге ол кейін әділдік пен тыныштықтың игілікті жемісін береді.

12Сонымен салдырап, дәрменсіз қалған аяқ-қолдарыңның буындарын бекітіп, еңселеріңді көтеріңдер![*] 13Рухани жағынан әлсіреген бауырластарыңның адаспай, қайта, сауығып кетулері үшін түзу жолмен[*] аяқтарыңды нық басып жүріңдер![*]


Құдайдың жолынан таймауды ескерту

14Барлық адамдармен тату болып, Құдайға бағышталған қасиетті өмір сүруге ұмтылыңдар! Мұнсыз ешкім Жаратқан Иені[†] көре алмайды.[*] 15Абай болыңдар, ешқайсың Құдайдың рақымынан құр қалып жүрмеңдер! Әйтпесе улы жеміс беретін тамырды[*] қазып алып тастамаса, оның қайтадан көктеп, қаулап өсіп кететіні сияқты, мұндай адамдарың өздерінің жаман көзқарастарына көптеген басқаларды да еліктіріп, арамдап, зор зиян тигізетін болады. 16Ешқайсыларың да опасыз болып, азғын өмір сүрмеңдер! Яки Есау сияқты қасиетті атаулыға немқұрайды қарамаңдар! Ол бір ішер тамаққа бола өзінің тұңғыштық жолын[†] сата салды ғой.[*] 17Кейінірек ол әкесінің ерекше батасын алғысы келгенмен, өтініші қабылданбады. Есау жылап тұрып жалбарынса да, өзінің істеп қойғанын өзгерте алмады.[*]

18Сендер ата-бабаларымыз іспетті көріп-естуге болатын мынадай жайтты бастарыңнан өткізбедіңдер: олар от болып лаулап жанып жатқан Синай тауына жақындады. Айнала қара түнек болып, сұрапыл дауыл соғып, 19кернейдің қатты даусы шығып, сөздер айтылды. Соны естіген халық мұндай сөздерді енді қайтып естімесек екен деп жалбарынды. 20Олар «Тауға аяқ-қолдарын тигізген әркімді, тіпті мал тұяғы тисе де, оны таспен атқылап өлтіру керек» деген бұйрықтан қорықты.[*] 21Осы көріністің әсерінің үрей туғызатындай болғаны сонша, Мұса пайғамбардың[†] өзі: «Мен қорқып, үрейленіп тұрмын», — деді.[*]

22Ал сендер рухани Сион тауына, яғни мәңгі тірі Құдайдың көктегі Иерусалим қаласына, әрі ондағы сан мыңдаған періштелерге[†] келдіңдер. 23Сондай-ақ, сенушілердің мерекелік жиыны мен қауымына[†] қосылдыңдар. Сендер де, біз де Тәңір Иеге әке мен тұңғыш баласындай жақынбыз, есімдеріміз Оның көктегі кітабына жазылған.[*] Барлық адамдарға үкім шығаратын Құдайдың алдына, әрі өткен кезеңдерде сенімдері арқылы ақталып, мақсаттарына жеткендерге 24және Жаңа Келісімнің[†] негізін салған[*] Исаға да келдіңдер. Оның төгілген қаны Әбілдікінен гөрі игілікті хабарға меңзейді.[*]

25Абай болыңдар, өздеріңе сөйлеп тұрған Тәңір Иені тыңдаңдар! Ежелде Оның тапсырмасымен жер бетінде сөйлеген Мұса пайғамбарды тыңдамай қойған Исраил халқы жазадан құтылмады. Ендеше бізге көктен сөйлеп тұрған Құдайдың Өзінен бас тартсақ, онда алатын жазамыздан одан бетер құтыла алмаймыз! 26Сол кезде Тәңір Иенің зор даусы жерді шайқалтты.[*] Ал қазіргі заман туралы Құдай пайғамбары арқылы мынадай уәде берді: Мен тағы да жер түгіл, аспанды[†] да шайқалтамын![*] 27«Тағы да» деген сөздер мынаны білдіреді: Құдай Өзі жаратқанның барлығын шайқалтып, орнынан алып тастамақ. Сонда тек шайқалтуға болмайтындар ғана қалады.[*]

28Сонымен, өзіміз шаңырағы ешқашан шайқалмайтын Патшалықтан үлес алғандықтан, біз сол үшін Құдайға шын жүректен шүкірлік айтайық! Оны риза қылатындай қызмет етіп, терең қастерлеп, Оған ұнамсызды істеуден шошынатын болайық! 29Біздің сиынатын Құдайымыз жалмап қоятын от іспетті![*]

#### 13


Құдайдың жолымен жүру туралы қосымша нұсқаулар

1Бір-біріңді бауырластар ретінде ұдайы жақсы көріңдер! 2Қонақжайлылық танытуды ұмытпаңдар. Солай еткен кейбіреулер білместен тіпті Тәңір Иенің періштелерін[†] қонақ қылды.[*] 3Тұтқынға түскендеріңнің қамын ойлап, солармен бірге құрсауда отырғандай сезініңдер. Жәбір көріп жүргендерді өздерің де тәндік азап шеккендей естеріңнен шығармай, қолдау көрсетіңдер!

4Некеге барлығың да құрметпен қарап, жар төсегін былғамаңдар! Азғындар және неке адалдығын бұзғандар Құдайдың сотына түспек.[*] 5Ақшақұмар болмай өмір сүріп, қолдағы барды қанағат тұтыңдар! Құдай[†]: «Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын»,[*] — деген ғой. 6Сондықтан да біз: «Ием[†] маған жар, мен қорықпаймын ешбір жайттан, не істей алады адам[†] баласы маған?»[*] деп нық сеніммен айтамыз.

7Өздеріңе Құдайдың хабарын айтқан жетекшілеріңді ұмытпаңдар. Олардың қалай өмір сүріп, қалай бұ дүниеден кеткендерін естеріңде ұстап, сенімдерін үлгі-өнеге етіңдер!

8Иса[†] Мәсіх[†] өткенде, қазір және болашақта мәңгілік Өзі болып қала береді.[*] 9Түрлі бөтен ілімдерге ілесіп кетпеңдер! Жан дүниеміздің Құдайдың рақымымен нығаюы игі. Бұған ішіп-жеуге болатын тағамдар туралы діни ережелердің қатысы жоқ. Мұндайларды ұстанғандар олардан еш пайда таппайды.[*]

10Мәсіх біз үшін өмірін құрбан етті. Ал ғибадатханада[†] ескі рәсімдерге сай құлшылық етіп жүргендерге Мәсіхтің құрбандық өлімінен келер пайда жоқ.[*] 11Сол рәсімдер бойынша бас діни қызметкер[†] күнәнің құнын өтеу үшін құрбандыққа шалынған малдардың қанын (жылына бір рет) киелі үйдің ең қасиетті[†] бөлмесіне алып барады. Ал құрбандықтардың өздері ел қонысының сыртына шығарылып, өртеледі. 12Сол сияқты Иса да, адамдарды Өзінің қаны арқылы Құдайға бағыштап қасиетті ету үшін қала қақпасының сыртында азапталып, құрбан болды. 13Сондықтан біз ескі құлшылық ету рәсімдерінен аулақ шығып, Мәсіхке еріп, Оның көрген қорлығын бөлісейік. 14Осы күнәкар дүниеде біз тұратын мәңгілік қала жоқ, қайта, көктегі келешек қаланы аңсап күтудеміз.[*] 15Сонымен Мәсіх арқылы Құдайды үнемі мадақтап сый-тартуымызды ұсынайық: Оның «Жаратқан Ие»[†] деген атағын ауызбен де мойындап, дәріптеуіміз[*] біздің Тәңір Иеге арнаған құрбандығымыз болады. 16Сондай-ақ, қолдағы игіліктеріңмен өзара бөлісіп жақсылық жасауды ұмытпаңдар![*] Мұндай құрбандықтарға да Құдай риза.[*]

17Жетекшілеріңе мойынсұнып, айтқандарын тыңдаңдар. Олар ұдайы рухани[†] өмірлеріңнің қамын жеп, сол қызметтері туралы Мәсіх алдында есеп беруге тиісті.[*] Мұны қинала емес, қуана атқарулары үшін оларға мойынсұныңдар. Олай етпесеңдер, өздерің зиян көресіңдер.

18Біз үшін Құдайға сиыныңдар. Ар-ұжданымыздың[†] таза екеніне сенімдіміз, барлық жағдайда да адал жүруге ұмтыламыз. 19Маған тезірек өздеріңе қайтып баруға жол ашсын деп Тәңір Иемізден тілеулеріңді ерекше өтінемін.


Соңғы баталар мен сәлемдер

20Татулық пен тыныштық орнатқан Құдай біздің Иеміз Исаны өлімнен тірілтіп алды. Иеміз өз қанын төгіп құрбан болуымен мәңгілік Жаңа Келісімді[†] бекіткендіктен, сенушілер қауымының[†] Ұлы Бағушысы болды. 21Лайым Құдай Өзінің айтқандарын орындауларың үшін сендерге қажетті барлық жақсылықты дарыта көрсін, әрі Өзіне ұнайтын игі істерді Иса Мәсіхтің қолдауымен сендерге жасата берсін. Мәсіхтің ұлылығы мәңгілік мадақтала берсін! Аумин.[†]

22Қымбатты бауырластар, өтінемін, сендерге арнаған ескертпелерімді қабыл алыңдар; қысқа ғана жаздым емес пе? 23Бауырласымыз Тімотенің тұтқыннан босатылғанынан хабардар болыңдар. Егер ол мұнда тезірек келсе, онымен бірге өздеріңді көретін ойым бар.

24Барлық жетекшілеріңе және Құдайдың бүкіл халқына[*] сәлемімді жеткізіңдер. Италиялық бауырластарымыз да сендерге сәлем жолдауда.

25Лайым бәріңе Құдай жар болып, рақымын жаудыра көрсін! (Аумин.)

### Аян


Кіріспе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Кіріспе


Аян


Жазба туралы мәлімет

«Аян» жазбасы Құдайдың осы дүниеге арнаған мәңгілік ниетін көрсетеді. Мұнда Иса Мәсіх адамзаттың ұлы Билеушісі әрі Соттаушысы ретінде аян береді. Ол жер бетіне қайта оралып, жексұрын күштерді біржола құртып, ешқандай күнә, қайғы және өлім болмайтын жаңа көк пен жаңа жерді жарататын болады. Әзірше әзәзіл шайтан осы күнәкар дүниеге билігін жүргізіп, сенушілерді қуғындап келеді. Бірақ олар Құтқарушы Мәсіхтің құрбандық өлімі мен қайта тірілуіне деген сенімдерін берік ұстанып, ашық мойындаулары арқылы әзәзілді жеңіп шығады. Сенушілерде рухани қатерден қорғайтын Мәсіхтің «таңбасы» бар. Мәсіх қайтып келгенде олар бәрінің алдында ақталып, Оның мәңгілік Патшалығының салтанаты мен бақытынан үлестерін алады.

«Аянды» жазып қалдырған — Құдайдың елшісі Жохан. Ол жасы ұлғайған шағында Ефес қауымының жетекшісі болған еді. Ақсақал, сондай-ақ, қазіргі Батыс Түркияда орналасқан Азия аймағындағы өзге де қауымдарда қызмет етіп жүрген болатын. Осы аймақтың халқы римдік патшаға (императорға) жағымпазданып, оған «Әлемнің құтқарушы иесі» деп құлдық ұрып келді. Сол кездегі Домициан патша (б.з. 81-96 ж.) барлық ұлттарды өзіне осылай табынуға күштеген қатаң заң шығарды. Құдай Тағалаға сенушілер мұндай талапқа, әрине, бағына алмады; себебі олар Мәсіх Исаны өздерінің бірден-бір Құтқарушы Иелері деп мойындады. Сондықтан олар жергілікті әкімдерден де, жұртшылықтан да қуғын-сүргін көрді. Қарт елші Жохан өз қауымынан аластатылып, қылмыскерлер қамалған шағын Патмос аралына жер аударылса, бауырластардың бірнешеуі сенімдері үшін шейіт болып жандарын қиды.

Алайда бірқатар қауым мүшелері өздерінің Мәсіхке деген сенімдерін ұстанумен қатар тәкаппар патшаның зұлым бұйрықтарына көнуді де жақтап, екіжүзділік таныта бастады. Осындай жағдайда Мәсіх Иса елшісі Жоханға аян беріп, Азия аймағындағы жеті қауымға (сондай-ақ жер жүзіндегі барлық басқа қауымдарға да) Рим патшасының Құдайды қорлайтын жарлықтарына бағынбау жөнінде нық ескертіп, хабар жіберді. Өзіне адал болып қалғандарға Иеміз қайта оралған кезде тамаша сыйларын беретін болады.

«Аянда» суреттемелер, астарлы және бейнелі сөздер мен сөз тіркестері көптеп қолданылған. Мысалы, жеті саны түгелдік пен тұтастықты бейнелейді: жеті қауым жер бетіндегі барлық қауымдарды білдіреді, ал әрқайсысы жеті ауыр азаптан тұратын үш кезең Құдайдың күнәдан бас тартпаған адамзатты үзілді-кесілді жазалайтынына меңзейді. Астарлы суреттемелердің түсініктемелері көбінесе жазбаның өзінде берілген. Бірақ кейбір ұғымдарды егжей-тегжейлі түсіну бізге мүмкін емес. Қауымдардың тарихында осы жазбадағы кейіпкерлер мен суреттемелерді өз замандарының ерекше жағдайлары бойынша түсіндіріп, қате қорытындыға келген адамдар да болды.

Ал ғасырлар бойы Жаратқан Иенің «Аяндағы» хабары Оның қастық пен қудалау көріп жүрген халқы үшін керемет жұбаныш пен күш-қуаттың көзі болып келеді. Хақ Тағала Мәсіхтің қайта келуі мен ақырғы жеңісін күткен бүгінгі сенушілерді де Ізгі хабардың батыл куәгері болуға жігерлендіреді.

#### 1


Тақырып, арнау және сәлем

1Бұл — Иса[†] Мәсіхтің[†] көрініп, Құдайдың құпия жоспарын ашып, аян бергені туралы жазба. Құдай[†] жақын арада болуға тиісті оқиғаларды өз қызметшілеріне көрсету үшін осы аянды Иса Мәсіхке тапсырды. Ол соларды қызметшісі Жоханға періштесін[†] жіберіп білдірді. 2Ал Жохан көргендерінің бәрін: Құдайдың хабарын және Иса Мәсіхтің аян еткендерін баяндап берді. 3Осы пайғамбарлық[†] хабардың сөздерін оқып беретіндер де, оларды тыңдап, жазылғандарды ұстанатындар да бақытты![*] Себебі бұлардың іске асатын уақыты таяп қалды.

4Жоханнан Азия аймағындағы[*] жеті қауымға[†] дұғай сәлем: әрдайым бар, мәңгі болып келген және болашақта келетін (Құдай Ие), Оның тағының алдындағы жеті Рухы[*] 5және шынайы хабарды адал жеткізген[*] Иса Мәсіх сендерге рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін! Иса Мәсіх — өлімнен қайта тірілгендердің ең Бастысы,[*] әрі жер бетіндегі патшалықтардың Әміршісі.[†]

Мәсіх бізді сүйіп, Өзін құрбан етіп қанын төгуімен күнәларымыздан тазартып арылтты, 6һәм бізді өз Құдайы және Әкесіне бағышталған қызметкерлердің патшалығы қылды.[*] Оның салтанатты ұлылығы мен құдіреті мәңгілік бола бермек! Аумин.[†]


7Біліп алыңдар, Мәсіх бұлттармен қайтып келеді!
Әркім де, Оны түйрегендер де Мәсіхті көзімен көреді,
Жер бетіндегі барлық рулар үрейленеді,
Ол туралы қайғырып,[†] жылап еңірейді.[*]
Иә, ол солай болады да! Аумин.


8Бүкіл әлемнің Билеушісі — әрдайым бар, мәңгі болып келген және болашақта келетін Құдай Ие: «Алғашқы да, Соңғы да Менмін!» — дейді.[*]


Мәсіхтің нұрлы салтанатпен көрінуі

9Мен, Жохан, сендердің бауырластарыңмын және Иса Мәсіхке бола азап шегіп, Оның Патшалығына қызмет етіп, қайта оралуын төзімділікпен күтудегі серіктестеріңмін. Құдайдың сөзін[†] және Иса Мәсіхтің шынайы хабарын[*] уағыздағаным үшін Патмос аралында[*] тұрдым. 10Иемізге бағышталған жексенбі күні[*] мен Киелі Рухқа[†] ерекше бөленіп,[*] арт жағымнан керней үні сияқты қатты дауыс естідім. 11Сол дауыс былай деді: «Көргендеріңді шиыршық кітапқа[†][*] жазып, мына жеті қаладағы сенушілер қауымдарына салып жібер: Ефес, Ізмір, Перғам, Тиятир, Сард, Філаделфи және Лаудіки».[*]

12Мен кімнің сөйлеп тұрғанын көру үшін жалт бұрылдым. Бұрылып қарағанда жеті алтын шам қойғышты[*] көрдім. 13Олардың арасында адам[†] баласына ұқсас Біреу[*] тұр екен. Ол етегі аяғына дейін жететін ұзын шапан[*] киіп, кеудесіне алтын аспа бау таққан еді. 14Оның басындағы шашы ақ мамықтай[*] әрі қардай аппақ, ал көздері оттай жалындап жатты.[*] 15Аяқтары пеште балқыған қоладай жалтырап, даусы сарқырап аққан судың гүріліндей естілді. 16Оның оң қолында ұстаған жеті жұлдызы бар екен. Аузынан екі жүзі де өткір семсер[*] шығып, беті тал түстегі күндей нұрын төгіп тұрды.

17Мен Оны көргенде өлі адамдай алдына құлап түстім. Сонда Ол оң қолын үстіме қойып, былай деді: «Қорықпа! Мен Алғашқымын да Соңғымын[*] 18әрі Мәңгі Тірімін. Мен өлген едім, ал енді мәңгілік өмір[†] сүремін.[*] Өлімнің де, о дүниенің[†] де кілттері Менде.[*]

19Көргендеріңді, қазіргі барды және одан кейін болатындарды жазып қой! 20Сен Менің оң қолымнан көріп тұрған жеті жұлдыздың және жеті алтын шам қойғыштың құпия мағынасы мынау: жеті жұлдыз — жеті қауымның періштелерін, ал жеті шам қойғыш — жеті қауымды білдіреді.[*]

#### 2


Ефестегі қауымға арналған сәлемхат

1«Ефестегі[*] қауымның[†] періштесіне[†][*] былай деп жаз:

Бұл — оң қолында жеті жұлдыз ұстап, жеті шам қойғыштың арасында жүретін Иеңнен хабар.

2Мен сенің істеріңді білемін: сен еңбек етіп, шыдамды болып келесің. Арам адамдарға төзе алмай, өздеріне Құдайдың елшілері деген атақты таңатындарды сынап, өтірікшілер екенін анықтадың. 3Менің атыма бола (еңбектеніп) көп ауыртпалықты басыңнан өткізгенде шыдамдылық көрсетіп, қажымадың.

4Алайда саған айтар наразылығым мынау: сен алғашқы сенген кездегі сүйіспеншілігіңді жоғалтып алдың.[*] 5Өзіңнің қандай биіктіктен құлдырағаныңды ойлашы! Өкініп, теріс жолыңнан қайтып, алғашқыдағы игі істеріңді жасайтын бол! Әйтпесе саған жуырда келемін де, шам қойғышыңды[*] (қауымдардың арасындағы) орнынан алып тастаймын. Егер өкініп, теріс жолыңнан қайтпасаң, осылай істеймін. 6Бірақ сендегі бір жақсылық мынау: Мен жек көретін николаиттардың[*] істерін сен де жек көресің.

7Құлағы барлар Киелі Рухтың[†] қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын! Жеңіп шыққан әркімге Мен Құдайдың пейіш[†] бағында өсетін, мәңгілік өмірді[†] сыйлайтын ағаштың[†] жемісінен жегіземін.[*]


Ізмірдегі қауымға арналған сәлемхат

8Ізмірдегі[*] қауымның періштесіне былай деп жаз:

Бұл — бір кезде өлген, ал қазір тірі «Алғашқы және Соңғыдан» хабар.

9Мен сенің (істерің мен) шеккен азаптарыңды әрі жұтаң күйіңді білемін. Ал шынында сен рухани[†] байсың! «Яһудиміз» (яғни Құдайдың халқымыз) дейтіндердің сен туралы айтқан ғайбат сөздерін де білемін. Шын мәнісінде олар «шайтанның мәжілісханасы».[†][*] 10Болашақта басыңнан кешетіндеріңнен қорықпа! Рас, шайтан кейбіреулеріңді түрмеге салып, сынамақ, ал көретін азаптарың он күнге ғана созылады. Өлімге дейін[*] Маған адал бол, сонда саған «мәңгілік өмір тәжін»[*] сыйлаймын. 11Құлағы барлар Киелі Рухтың қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын! Жеңіп шыққан әркім «екінші өлімнен» зиян көрмейді.[*]


Перғамдағы қауымға арналған сәлемхат

12Перғамдағы[*] қауымның періштесіне былай деп жаз:

Бұл — екі жүзі де өткір семсері Бардан[*] хабар.

13Мен сенің (істеріңді және) «шайтанның тағы» орналасқан жерде[*] тұратыныңды білемін. Бірақ Менің атымды ұстанып келесің. Адал хабаршым Антипас сенің қасыңда, яғни әзәзіл шайтанның тұрағында, өлтіріліп шейіт болған кезде де Маған деген сеніміңнен бас тартпадың.

14Алайда саған айтар біраз наразылығым мынау: араларыңда Балағамның ілімін ұстанушылар бар. Сол көріпкел ежелде Исраилге қарсы шыққан Балаққа халықты күнәға азғыруды үйреткен: оларға жалған тәңірлерге шалынған құрбандықтардың етін жегізді әрі азғындық жасатты.[*] 15Сондай-ақ, араларыңда николаиттардың (Мен жек көретін) ілімін[*] ұстанушылар да бар. 16Енді өкініп, теріс жолдан қайтыңдар! Әйтпесе саған жуырда келемін де, сол қате ілімді ұстанушылармен аузымдағы семсеріммен соғысамын.[*]

17Құлағы барлар Киелі Рухтың қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын! Жеңіп шыққан әркімді Мен «жасырылған маннамен» тамақтандырамын.[*] Оған алған кісіден басқа ешкім де білмейтін жаңа есім ойып жазылған бір ақ тасты[*] да сыйлаймын.


Тиятирдағы қауымға арналған сәлемхат

18Тиятирдағы[*] қауымның періштесіне былай деп жаз:

Бұл — Құдайдың (рухани) Ұлынан[†] хабар. Оның көздері оттай жалындап, аяқтары балқыған қоладай жалтырайды.

19Мен сенің не істегеніңді — сүйіспеншілігің мен сеніміңді, қызметің мен төзіміңді білемін. Қазіргі игі істерің алғашқыдағыдан көбірек. 20Алайда саған айтар наразылығым мынау: өзін пайғамбармын[†] деп атайтын Езабел іспетті әйелге[*] жол бересің. Ол Менің қызметшілерімді азғындық жасап, жалған тәңірлерге арналған құрбандықтардың етін жеуге үйретіп адастыруда. 21Мен сол Езабелге өкініп, азғындық жолынан қайтуға уақыт бердім, алайда ол қайтқысы келмейді.

22Біліп ал: Мен Езабелді ауруға шалдықтырып, төсек тартқызамын. Егер сол әйелмен бірге азғындық жасап келгендер оның жаман істерінен қайтпаса, оларға да қатты азап шеккіземін. 23Оның соңынан ергендерді[*] өлтіріп құртамын. Сонда Менің әркімнің жүрегінің түкпір-түкпірін[*] тексеретін Біреу екеніме барлық қауымдардың көздері жететін болады. Мен әрқайсыңның істеріңе қарай еселеріңді қайтаратын боламын.

24Ал Тиятирда Маған адал болып қалғандарға, яғни осы арам ілімді қабылдамай, «шайтанның терең құпиялары» деп аталғанды үйренбегендерге, былай деймін: сендерге тағы басқа ауыртпалық түсірмеймін; 25алайда Мен келгенше, өздеріңде бар рухани игіліктерді берік ұстаңдар! 26Істерімді аяғына дейін атқарып, жеңіп шыққандарға халықтардың үстінен билік жүргізу құқығын сыйлаймын. 27Оларға қатаң билік жүргізеді.[*] Қыш ыдыстарын лақтырып сындырғандай, қиқарлықтарын тас-талқан етеді.[*] Мен де Әкемнен осындай билікті алғанмын.

28Мен жеңіп шыққандарға таңғы жұлдызды да сыйлаймын.[*] 29Құлағы барлар Киелі Рухтың қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын!

#### 3


Сардтағы қауымға арналған сәлемхат

1Сардтағы[*] қауымның[†] періштесіне[†] былай деп жаз:

Бұл — Өзінде Құдайдың жеті Рухы[*] әрі жеті жұлдызы[*] Бардан хабар.

Мен сенің істеріңді білемін; жұрт сені тірі деп санағанмен (рухани)[†] өлісің. 2Оян! Өзіңде әлі де бар, бірақ жуырда өлмекші игі қасиеттеріңді нығайт![*] Себебі сенің істеріңді Құдайымның көз алдында жеткіліксіз деп таптым. 3Өзің тыңдап қабылдаған шынайы ілімді есіңе түсіріп, ұстанып, теріс жолдан қайт! Ал егер оянбасаң, саған ұры сияқты сап ете түсемін. Менің келетін уақытымды ешқашан біле алмайсың.

4Дегенмен Сардтағы сендердің араларыңда арамданбаған[*] бірқатарың бар. Олар аппақ киім киіп,[*] Менімен бірге жүретін болады. Себебі олар соған лайық.

5Жеңіп шыққан әркім солар сияқты аппақ киім киетін болады; Мен оның есімін Мәңгілік өмір[†] кітабынан[*] өшірмей, Әкемнің және Оның періштелерінің алдында ашық мойындаймын.

6Құлағы барлар Киелі Рухтың[†] қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын!


Філаделфидегі қауымға арналған сәлемхат

7Філаделфидегі[*] қауымның хабаршысына былай деп жаз:

Бұл — Киелі[†] де Шынайыдан хабар.[*] Өзімде Дәуіттің (патшалығының) кілті бар; Мен ашқанды ешкім жаба алмайды, Мен жапқанды ешкім аша да алмайды.[*]

8Сенің істеріңді білемін. Міне, Мен алдыңнан есікті[*] ашып қойдым, ешкім де оны жаба алмайды. Өзіңдегі күш азырақ болғанымен, сен айтқандарымды сақтап, Менен танбадың.[*]

9Тыңда: өздерін яһудиміз (яғни Құдай[†] халқымыз) десе де, олай емес, өтірікші әрі «шайтанның мәжілісханасы»[†][*] болғандардың кейбіреулерін саған беремін; расында оларды аяғыңа бас ұрғызып, Өзімнің сені сүйетіндігіме көздерін жеткіздіремін. 10Сен Менің азаптарда төзімділік таныту туралы бұйрығымды орындап келгендіктен,[*] Мен сені осы дүниенің[†] адамдарын тексеруге арналған, бүкіл жер бетінде болатын азапты сынақ кезінде қорғаймын.[*]

11Мен жуырда келемін. «Жеңісіңнің тәжін»[*] сенен ешкім тартып алмау үшін, өзіңде бар рухани игіліктерді берік ұста! 12Жеңіп шыққан әркімді Мен Құдайымның киелі үйінің «бағанасы» қылып қадірлеймін; ол содан ешқашан шықпайтын болады. Сол жеңімпазға Құдайымның атын әрі Оның қаласының атын, яғни көктен, Оның қасынан түсетін жаңа Иерусалимнің атын, және Өзімнің жаңа атымды да жазамын. 13Құлақтары барлар Киелі Рухтың қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын!


Лаудікидегі қауымға арналған сәлемхат

14Лаудікидегі[*] қауымның періштесіне былай деп жаз:

Бұл — «Аумин»[†][*] деп те аталатын Мәсіхтен[†] хабар. Ол — шындықты жариялап, шейіт болған адал да шынайы Куәгер әрі Құдайдың жаратылысының Билеушісі.[*]

15Мен сенің істеріңді білемін: сен салқын да емессің, ыссы да емессің. Не ыссы, не салқын болсаң ғой, шіркін! 16Алайда ыссы да емес, салқын да емес, жылымшы болғаның үшін сені аузымнан түкіріп тастамақпын![*]

17«Мен баймын, ауқаттымын, еш нәрсеге мұқтаж емеспін», — дейсің. Ал өзіңнің шынында сорлы бейшара, рухани жарлы, жалаңаш әрі соқыр екеніңді білмейсің! 18Саған рухани баюың үшін отта балқытылып тазартылған «саф алтынды»[*] Менен сатып алуға кеңес беремін. Масқара жалаңаштығың көрінбес үшін Менен «аппақ киім» де алып, киін.[*] Сондай-ақ, көре алуың үшін «көзге жағатын шипалы май» да сатып ал!

19Мен сүйетіндерімді әшкерелеп, тәртіпке шақырамын. Енді ынталы болып, өкініп, теріс жолдан қайт! 20Міне, Мен есік алдына келіп, қағып тұрмын. Кімде-кім даусымды естіп, есік ашса, Мен оның жан дүниесіне еніп, онымен бірге «дастарқандас» боламын; ол да рухани нәр алып, Менімен тығыз байланыста болады.

21Өзімнің жеңімпаз болып, Әкеммен бірге Оның тағында отырғанымдай, Мен жеңіп шыққан әркімді де қасыма, тағымның үстіне отырғызамын.[*] 22Құлақтары барлар Киелі Рухтың қауымдарға айтқандарын жақсылап тыңдап алсын!

#### 4


Жаратқан Иенің көкте мәңгілік дәріптелуі

1Осыдан кейін қарап қалсам, көкте ашылған есікті көрдім! Мен бұдан бұрын да естіген, керней үніне ұқсайтын қатты дауыс[*] маған: «Мұнда көтеріл, саған осыдан кейін не болуға тиіс екенін көрсетемін», — деді. 2Мен дереу Киелі Рухқа[†] ерекше бөленіп аян көрдім: көкте бір тақ тұрды, үстінде Біреу отыр екен. 3Отырғанның сырт көрінісі яспис, карнеол іспетті асыл тастардай сәуле шашып, ал тақтың айналасын зүбәржаттай жалтыраған кемпірқосақ қоршапты. 4Тақты айналдыра жиырма төрт тақ тұр екен. Олардың үстінде ақ киімді, алтын тәж[†] киген жиырма төрт ақсақал[*] отырды. 5Тақтың тұсынан найзағайдың жарқылы, гүрсілі және күркірі шықты. Ал тақтың алдында жеті шырағдан[*] жалындап жанып тұрды. Олар — Құдайдың жеті Рухының белгісі.[†][*] 6Тақтың алды мөлдір кристалл іспетті шыны теңізге ұқсады.[*]

Тақты қоршай, оның ортаңғы баспалдағында[*] төрт нөкер[*] бар еді. Олардың денелерінің алды-артында көптеген көздері болды.[*] 7Алғашқысы арыстанға, екіншісі бұқаға, үшіншісінің беті адамның бетіне, ал төртіншісі ұшып бара жатқан бүркітке ұқсас екен. 8Әрбіреуінің алты қанаты болатын, қанаттардың тұла бойлары да толған көздер еді. Олар күні-түні тоқтамастан: «Бүкіл әлемнің Билеушісі — әрдайым болып келген, мәңгі бар және болашақта келетін Құдай[†] Ие[*] қасиетті[†], қастерлі, киелі!»[*] — деп сиынумен болды.

9Төрт нөкер тақта отырған, мәңгілік өмір[†] сүретін Құдайға даңқ пен құрмет көрсетіп, шүкірлік еткен сайын, 10жиырма төрт ақсақал Оның алдына бас ұра жығылып, мәңгі тірі Оған тағзым етеді. Олар тәждерін тақтың алдына ұсынып, былай дейді: 11«Уа, Құдай Иеміз, Сен даңқ пен ұлылыққа, құрмет пен билікке лайықсың! Өйткені бүкіл әлемді жаратқан Өзіңсің; Сенің еркіңмен ол жаратылды және бола да береді».[*]

#### 5


«Тоқтының» ақырзаманның билігін қабылдауы

1Содан кейін тақ үстінде Отырғанның оң қолынан бір шиыршық кітапты[†][*] көрдім. Шиыршық кітаптың екі жағына да жазу жазылып, ол жеті мөрмен бекітілген болатын. 2Сол кезде бір құдіретті періштені[†] де көрдім. Ол қатты дауыспен: «Кім мөрлерді бұзып, кітапты ашуға лайық?» — деп жариялады. 3Алайда көктен де, жерден де, жер астынан да кітапты ашып, оның ішіне қарау билігі бар ешкім табылмады.

4Кітапты ашып, оның ішіне қарауға лайықты ешкімнің табылмағандығына қатты қайғырып[†] жыладым. 5Сонда ақсақалдардың біреуі маған:

— Жылама, қара: Дәуіт патшаның әулетінен,[*] Яһуда руынан шыққан «Арыстан»[*] жеңіске жетті! Оның сол жеті мөрді сындырып, кітапты ашып, оқуға билігі бар, — деді.

6Мен қарасам, тақтың ортасында, айнала тұрған төрт нөкер мен ақсақалдар қоршаған «Тоқтыны» көрдім. Ол құрбандыққа шалынғандай[*] болып көрінді. Оның жеті мүйізі мен жеті көзі бар екен, бұлар бүкіл әлемге жіберілген Құдайдың жеті Рухын[*] білдіреді.

7Тоқты барып, тақта Отырғанның оң қолынан кітапты[*] қабылдады. 8Тоқты соны қолға алған кезде төрт нөкер мен жиырма төрт ақсақал Тоқтының алдына бас ұра жығылды. Әрқайсысының қолында ішекті алтын аспап[*] және түтетілетін хош иісті заттарға толы алтын табалар болды. Осы хош иісті заттар Құдай[†] халқының[*] айтқан мінажаттарын[*] білдіреді.

9Нөкерлер мен ақсақалдар жаңа мадақтау жырын айтып былай деді:


«Сен лайықсың кітапты қолыңа алуға
Және мөрлерін бұзып, оны ашуға!
Өйткені құрбан болып, қаныңды төктің,
Сол арқылы әр ру,[*] тіл, ұлт пен халықтан
Шыққандардың төлемін өтеп босаттың,
Һәм Құдайға оларды бағыштадың,
10Әрі Құдайымызға арнап соларды
Жасадың діни қызметкерлер[†] патшалығы;
Олар жер бетін билейтін болады».[*]


11Мен тағы да қарап, тақты, төрт нөкерді және ақсақалдарды қоршап тұрған мыңдаған, миллиондаған періштелерді көріп, үндерін естідім. 12Олар қатты дауыспен әндетіп былай деді:


«Құрбандыққа шалынған Тоқты
Билік пен байлықты,
Даналық пен құдіретті,
Құрмет, ұлылық пен дәріпті
Қабылдауға әбден лайықты!»


13Көк пен жердегі, жер асты мен теңіздегі, яғни бүкіл әлемдегі, әрбір тіршілік иесінің былай деп ән салған даусын естідім:


«Тақта Отырған және Тоқты
Дәріптелу мен құрметке,
Ұлылық пен құдіретке
Мәңгі бақи лайықты!»


14Төрт нөкер: «Аумин»,[†] — деп жауап берді. Ал жиырма төрт ақсақал жерге бас ұра жығылып, (мәңгі тірі Жаратқан Ие[†] мен Тоқтыға) тағзым етті.

#### 6


Ақырзаман туралы құжатты бекіткен мөрлердің ашылуы

1Содан кейін мен «Тоқтының» жеті мөрдің біріншісін сындырып ашқанын көрдім. Сол кезде төрт нөкердің біреуінің күннің күркіріндей қатты дауыспен: «Аттан!»[*] — деп шақырғанын естідім. 2Қарап қалсам, алдымда ақ боз ат[*] тұр екен. Ат үстіндегі қолына садақ ұстап, басына жеңімпаздың тәжін киіп алыпты. Ол өзінің өктемдігін орнату үшін елдерді жаулап алуға[*] аттанды.

3Тоқты екінші мөрді сындырып ашқанда, екінші нөкердің де: «Аттан!» — деп шақырғанын естідім. 4Сонда оттай қызыл ат шықты. Оған мінгенге адамдар бірін-бірі қырулары үшін жер бетіндегі бейбітшілікті жою билігі беріліп, үлкен семсер табыс етілді.

5Тоқты үшінші мөрді сындырып ашқанда, үшінші нөкердің де: «Аттан!» — деп шақырғанын естідім. Қарасам, алдымда қара ат тұр екен. Үстіндегі салт атты қолына таразы ұстапты. 6Сонда мен нөкерлер жағынан шыққан: «Бір күндік еңбекақыға тек бір қадақ[*] бидай немесе үш қадақ арпа ғана берілмек, ал зәйтүн майы мен шарапты бүлдірме!»[*] — деген дауысты естідім.

7Тоқты төртінші мөрді сындырып ашқанда, мен төртінші нөкердің де: «Аттан!» — деп шақырғанын естідім. 8Қарасам, алдымда сұп-сұр қуқыл[*] ат тұр екен. Оған мінгеннің есімі «Өлім[†]», ал соңынан «О дүние»[†] делінгені еріпті. Осы екеуіне жердің төрттен бір бөлігіне өктемдік құрып, семсер, ашаршылық, індет және жыртқыш аңдар арқылы құрту билігі берілді.

9Тоқты бесінші мөрді сындырып ашқанда, мен құрбандық үстелінің[†] астыңғы жағынан Құдайдың хабарын жариялап, сенімдеріне адал қалғандары үшін шейіт болғандардың жандарын көрдім. 10Олар қатты дауыспен:

— Уа, киелі[†] де шынайы[*] Билеуші! Қашанғы Сен жер бетіндегі адамдарды соттамай, төккен қанымыздың құнын талап етпей жүресің?» — деген сұрақ қойды. 11Олардың әрбіреуіне (ақталу белгісі[†] ретінде) ақ шапан жабылып:

— Сендер сияқты шейіт болуға тиісті қызметтестерің мен бауырластарыңның саны толық болғанға дейін біраз уақыт тынышталып күте тұрыңдар,[*] — деген жауап берілді.

12Тоқты алтыншы мөрді сындырып ашқанда қарасам, жер қатты сілкініп, күн қалың қара жамылғымен жабылғандай[*] түнекке, ал ай түгелдей қан қызыл түске айналыпты! 13Жұлдыздар қатты жел шайқағанда ағаш[†] басынан құлап түсетін, әлі де піспеген інжір жемістеріне ұқсап жерге құлап түсті. 14Аспан[†] шиыршық кітап[†] іспетті оралып ғайып болды, әрбір тау мен арал да өз орындарынан қозғала жөнелді. 15Жердегі патшалар, ақсүйектер және байлар, қолбасылар мен күштілер және күллі құл-еріктілер үңгірлерге және таудағы құздардың арасына тығылып қалды. 16Олар таулар мен құздарға жалбарынып:[*] Үстімізге құлап түсіп, бізді тақта Отырғанның көзінен таса қылып, Тоқтының қаһарынан жасыра көріңдер! 17Олардың қаһарын шашатын күні жетті, енді кім соған төзе алады?!» — деді.

#### 7


Құдайдың өз халқын таңбалап, ерекше қамқорлыққа алуы

1Мұнан кейін мен дүниенің төрт бұрышында тұрып, жер бетіне, теңізге және ағаштарға[†] ешқандай жел соға алмастай етіп жердің төрт желін тұсаулап ұстаған төрт періштені[†] көрдім. 2Сол кезде күншығыстан келе жатқан, қолында мәңгі тірі Құдайдың мөрі бар басқа бір періштені де көрдім. Ол Құдайдан жер мен теңізге зақым келтіру билігін алған төрт періштеге қатты дауыспен айқайлап: 3«Біз Құдайымыздың қызметшілерінің маңдайына таңба салып болмайынша, жер бетіне, теңізге және ағаштарға ешбір зақым келтірмеңдер!» — деп бұйырды. 4Мен маңдайларына Құдайдың таңбасы салынғандардың саны жүз қырық төрт мың[*] екенін естідім; олар Исраилдің[*] барлық руларынан еді. 5-8Әрбір рудан, яғни Яһуда, Рубен, Ғад, Ашир, Нафталим, Манаса, Шимон, Леуі, Исашар, Забулон, Жүсіп және Бунямин руларынан он екі мыңнан адамға таңба салынды.


Құдай алдында ақталғандардың орасан зор жиыны

9Содан соң қарасам, сансыз көп адамдардың ғаламат жиынын көрдім. Олар әрбір ұлт, ру, халық және тілден шығып,[*] тақ пен Тоқтының алдында ақ шапан киіп,[*] қолдарына пальма бұтақшаларын ұстап тұр екен. 10Жиналғандар қатты дауыспен былай деп мақтау айтты:

— Құтқарылу тақта отырған Құдайымыз бен Тоқтының билігінде!

11Барлық періштелер де, ақсақалдар мен төрт нөкер де тақты айналдыра тұрды. Олар тақтың алдында жерге бас ұра жығылып Құдайды былай деп даңқтады:


12— Аумин.[†] Дәріптеу, ұлылық және даналық,
Шүкірлік, құрмет, құдірет пен билік
Біздің Құдайға арналған мәңгілік!
Аумин.


13Мұнан кейін ақсақалдардың бірі маған:

— Ақ шапан киген мына адамдар кімдер, олар қайдан келді? — деген сұрақ қойды.

14— Мырзам,[†] өзіңіз білесіз ғой, — деп жауап бердім. Ол маған былай деп түсіндірді:

— Бұлар — зор қудалану кезеңінен[*] өткендер. Олар шапандарын Тоқтының төгілген қанымен «жуып» аппақ қылды.[*] 15Сондықтан олар Құдайдың тағының алдында тұрып, Оған күні-түні киелі[†] үйінде қызмет етеді. Тақта отырған Құдай[†] олардың арасында бірге тұрып, баспана болады.[*] 16Енді ешқашан да соларды аштық пен шөл азабы қинамайды, күннің аптабы[*] да күйдірмейді. 17Себебі тақтың ортасындағы Тоқты олардың Бағушысы болып, «тірі судың» бұлақтарына[*] жетелейді. Құдай солардың барлық көз жастарын сүртіп тастап жұбатады.[*]

#### 8


Құдай халқының Оған сиынып айтқан мінажаты

1Тоқты жетінші мөрді бұзып ашқанда, көкте жарты сағат шамасында тыныштық орнады.

2Бұдан кейін мен Құдай[†] алдында тұрған жеті періштені[†] көрдім, оларға жеті керней берілді.

3Қолында хош иісті заттарды түтетуге арналған алтын табасы бар өзге бір періште келіп, түтету үстелінің[†][*] жанына тұрды. Оған молынан хош иісті заттар берілді. Ол соларды Құдайдың бүкіл халқының[*] айтқан мінажаттарымен бірге[*] тақтың алдындағы алтын жалатқан түтету үстеліне Тәңір Иеге бағыштап қоюға тиіс еді. 4Сонда хош иісті заттардың түтіні Құдай халқының мінажаттарымен бірге періштенің қолынан көтеріліп, Құдайдың алдына жетті.

5Бұдан кейін періште хош иісті заттар салынған табаны алып, түтету үстелінен алынған шоққа толтырып, жерге лақтырып жіберді. Сонда күн күркіреп, жаңғырықты; найзағай жарқылдап, жер сілкінді.[*]


Адамзатқа Құдайдың қаһарын ескертетін кернейлер үні

6Сол кезде қолдарында кернейлері бар жаңағы жеті періште[*] соларын тартуға дайындалды. 7Алғашқысы кернейлеткенде, қан аралас бұршақ пен от пайда болып, жерге жауды. Жер бетінің және ағаштардың[†] үштен бір бөлігі мен көк шөптің бәрі де өртеніп, жанып кетті.

8Екінші періште кернейлеткенде, жалындап жатқан зәулім таудай бір нәрсе теңізге лақтырылды. Теңіздің үштен бірі қанға айналып, 9ондағы тіршілік иелерінің үштен бірі өліп, кемелердің де үштен бірі қирады.

10Үшінші періште де кернейін тартты. Сонда аспаннан[†] шырақ сияқты лаулаған зәулім жұлдыз өзендердің үштен бір бөлігіне және су көздеріне құлап түсті. 11Сол жұлдыздың аты — жусан.[*] Судың үштен бір бөлігі жусандай ащы болып, одан ішкен көптеген адамдар өліп қалды.

12Төртінші періште кернейін тартқанда, күннің, айдың, жұлдыздардың үштен бір бөлігі зақымдалып,[*] олардың үштен бірін қараңғылық басып, күннің үштен бір бөлігі түн іспетті қара түнекке айналды.[*]

13Мұнан кейін қарасам, аспанда ұшып жүрген бір бүркітті[*] көріп, оның қатты дауыспен: «Қасірет, қасірет! Қалған үш періште кернейлерін тартқанда, күнәкар дүниеде өмір сүргендердің қасіреті қандай болмақ!» — деп ескерткенін естідім.


#### 9

1Бесінші періште[†] кернейлеткенде, көктен жерге құлап түскен «жұлдызды» көрдім. Оған (жындар тұратын) терең тұңғиық көзінің кілті берілді.[*] 2Жұлдыз тұңғиықтың қақпасын ашқанда, одан үлкен пештен шыққандай қою түтін шығып, содан күн көзі де, ауа да қараңғыланып кетті.[*]

3Түтіннен «шегірткелер» шығып, жерге қонды. Оларға жердегі шаяндар іспетті (залал тигізу) күші беріліп, 4тек маңдайларында Құдайдың таңбасы[*] жоқ адамдарды ғана жәбірлеу бұйырылды. Ал оларға көк шөпке, басқа да ешқандай өсімдіктер мен ағаштарға[†] зақым келтіруге рұқсат берілмеді. 5Сол «шегірткелердің» бұл адамдарды өлтірмей, тек бес ай бойы азаптау еркі ғана болды. Олардың шаққаны адамды улы шаянның шаққанындай азаптап қинайды. 6Осы бес ай ішінде адамдар өлгілері келсе де, өле алмайды. Олар өлуді қаншама аңсағанмен, ажал олардан безіп кететін болады.[*]

7Шегірткелер ұрысқа дайын аттардай көрінді. Бастарына алтын тәж[†] секілді бір нәрсе киіп, бет пішіндері адамға ұқсас болды. 8Олардың шаштары әйелдердің шаштарындай, тістері арыстанның тістеріндей, 9ал кигендері[*] темір сауытқа ұқсас екен. Қанаттарынан шыққан шуы ұрысқа шапқан ат жеккен сансыз күймелердің дөңгелектерінің дыбысындай еді. 10Шегірткелердің шаяндікі сияқты құйрықтары мен улы тістері бар екен; оларға бес ай бойы адамдарды шағу еркі берілді. 11Тұңғиықтың періштесі шегірткелердің үстерінен патшадай билік жүргізеді екен. Оның еврейше, грекше аттарының мағынасы — «Құртушы».[*]

12Бір қасірет өтті, енді, міне, тағы екеуі төніп келеді!

13Алтыншы періште кернейлеткен кезде Құдай[†] алдында тұрған, алтын жалатқан түтету үстелінің[†] төрт бұрышындағы мүйіздерінен шыққан бір дауысты естідім. 14Сол дауыс кернейі бар алтыншы періштеге: «Ұлы Евфрат өзенінің жағасында[*] байлаулы жатқан төрт хабаршыны[*] босат!» — деп бұйырды. 15Сонда дәл осы сағат, осы күн, осы ай, осы жылда (күнәкар) адамдардың үштен бірін өлтіруге дайындалған төрт хабаршы босатылып жіберілді. 16Олардың атты әскерінің санын естідім: екі жүз миллион[*] шамасында еді. 17Мен осы аянда көрген аттар мен салт аттылардың сырт көрінісі мынадай: үстерінде оттай қызыл, қара көк және күкірттей сары түсті қалқандары бар еді. Аттардың бастары арыстандікіне ұқсап, ал ауыздарынан от-жалын, түтін және күкірт шығып жатты. 18Адамзаттың үштен бірі аттардың ауыздарынан шыққан осы үш пәледен: от-жалын, түтін және күкірттен қырылып қалды. 19Аттардың күштері ауыздарында да, құйрықтарында да бар еді. Себебі құйрықтары адамды шағып зақымдайтын басы бар жыландарға ұқсайтын.

20Алайда сол пәлелерден өлмей, аман қалған адамдар өз қылықтарына өкініп, бас тарта қоймады. Олар өздерінің жын-перілерге[*] және алтын, күміс, мыс, тас немесе ағаштан жасалған мүсіндерге табынып келгендеріне опық жеп, тәубеге келмеді. Ал сол мүсіндер не көре, не ести, не жүре алмайды ғой. 21Сонымен қатар адамдар өздерінің кісі өлтіріп,[*] сиқыршылықпен айналысып,[*] азғындыққа салынып, ұрлық жасап күнәға батқандарынан да қайтпады.

#### 10


Жоханның пайғамбарлық қызметін жалғастыра алуы үшін күшейтілуі

1Мұнан кейін көктен түсіп келе жатқан басқа бір күшті періштені[†] көрдім. Ол бұлтқа оранған еді, ал басының үстінде кемпірқосағы бар болатын. Беті күндей жарқырап, ал аяқтары от бағанасына[*] ұқсады. 2Періште қолына жазуы бар, ашылған кітапшаны[†][*] ұстап тұрды. Содан ол оң аяғын теңіз бетіне, сол аяғын құрлық үстіне қойып, 3арыстанның ақырғанындай қатты айқайлады. Ол айқайлағанда, (Құдайдың тағындағы) жеті күн күркірі[*] үн қатып сөйледі. 4Олар сөйлеп жатқанда, мен айтқандарын жазып алмақшы болдым. Алайда көктен маған: «Жеті күн күркірінің айтқандарын жазба. Оларды жауып тастап, мөр басып бекіткендей құпия сақта!» — деген дауысты естідім.

5Содан кейін мен бір аяғымен теңізде, бір аяғымен құрлықта тұрғанын көрген періште[*] оң қолын көкке қарай көтерді.[*] 6Ол аспан[†] мен жерді, теңізді және олардағы барлық нәрселерді жаратқан, мәңгі тірі Тәңір Иенің атымен ант беріп, былай деді: «Енді еш кешеуілсіз, 7жетінші періште кернейін тартып, белгі[†] берген кезде Құдайдың құпия жоспары жүзеге асады! Бұл Оның өз қызметшілері — пайғамбарларына[†] алдын ала хабарлағанындай болмақ».

8Мен бұрын көктен естіген дауыс[*] маған қайтадан тіл қатып: «Барып, теңіз бен құрлықта тұрған періштенің оң қолындағы ашылған кітапшаны ал»,[*] — деді. 9Сонда мен періштеге барып, одан кітапшасын беруін өтіндім. Ол маған: «Ал да, жеп қой. Ол қарныңа барғанда ащы, ал аузыңда балдай тәтті болады»,[*] — деді. 10Мен періштенің қолынан кітапшаны алып, жеп қойдым. Аузымда ол маған балдай тәтті болса, жұтқаннан кейін ішімді қуырды.[*]

11Мұнан соң маған: «Сен тағы да Құдайдың көптеген халықтар, ұлттар, тілдер және патшалар туралы хабарын жариялауға тиіссің», — деген тапсырма берілді.

#### 11


Мәсіхтің куәгерлерінің қызметі мен тағдыры

1Содан кейін біреу маған бір өлшеуіш қамыс таяқты[*] беріп, былай деді:

— Бар да, Құдайдың киелі[†] үйін және ондағы түтету үстелін[†] өлшеп, сол жердегі ғибадат етіп жатқандардың санын есепте! 2Алайда киелі үйдің сыртқы ауласын өлшеме, оны есептен шығарып таста! Себебі Құдай[†] оны Өзіне мойынсұнбаған басқа ұлттарға уақытша табыс етті. Олар киелі қаланы қырық екі ай бойы[*] табандарының астына таптайтын болады.

3«Бірақ Мен Өзімнің екі хабаршымды[*] тағайындаймын. Олар азалы киім киіп қайғырып,[†] сол бір мың екі жүз алпыс күн бойы Менің хабарымды жариялайтын[*] болады».

4Екі хабаршы — «қос зәйтүн ағашы»[†] және әлемнің Иесінің[†] алдында тұрған «қос шам қойғыш».[*] 5Егер кейбіреу оларды жәбірлемек болса, онда ауыздарынан от-жалын шашып, жауларын жалмап қояды. Оларға зиянкестік жасағысы келгендер осылай құртылады. 6Екеуі Құдайдың хабарын жариялаған кездерінде өз қалаулары бойынша жаңбыр жаумайтындай етіп аспанды[†] жауып тастау, суды қанға айналдыру және жерді әр түрлі пәлелерге душар еткізу биліктері бар.[*] 7Екі хабаршы Мәсіхтің[†] хабарын түгелдей жариялап болғаннан кейін, тұңғиықтан шыққан бір хайуан олармен соғысып, жеңіп шығып, өлтіреді. 8Мұнан кейін олардың сүйектері «үлкен қаланың» көшесінде жатады. Екеуінің Иесі (Мәсіх) айқышқа шегеленіп, өлтірілген сол қаланы (яғни Иерусалимді) астарлап «Содом» және «Мысыр»[*] деп те атайды. 9Үш жарым күн бойы барлық халықтар, рулар, тілдер және ұлттардың адамдары екі хабаршының мәйіттеріне қарап, қабірге қоюға рұқсат бермейтін болады. 10Олардың өліміне күнәкар дүниенің адамдары шаттанып, тойлап, бір-біріне сый-сыяпаттар жібереді. Себебі осы екі пайғамбар[†] күнәкар адамзатқа азап әкелген болатын.

11Бірақ үш жарым күн өткеннен кейін, Құдайдың өмір беретін демі[*] олардың бойларына еніп, екеуі де орындарынан түрегелді. Оларды көргендердің бәрін зор үрей биледі. 12Екі пайғамбар көктен өздеріне үн қатып: «Мұнда көтеріліңдер!» — деген дауысты естіді. Дұшпандары қарап тұрған кезде олар бұлтпен көкке көтеріліп кетті. 13Дәл сол сәтте болған қатты жер сілкіністен қаланың оннан бір бөлігі талқандалып, жеті мың адам[†] қырылды. Ал қалған халықты қатты қорқыныш билеп, олар көктің Иесі — Құдайдың даңқын мадақтады. 14Екінші пәле аяқталды, енді үшіншісі жақындап келе жатты.


Жетінші керней

15Жетінші періште[†] кернейін тартқанда, көктен: «Әлемді басқару билігі Жаратқан Иеміздікі[†] және Оның тағайындаған Патшасы Мәсіхтікі! Ол мәңгілік билік жүргізетін болады!» — деген қатты дауыстар шықты. 16Құдай тағының алдында өз тақтарында отырған жиырма төрт ақсақал жерге бас ұра жығылып, Құдайға тағзым етіп былай деді:

17«Уа, бүкіл әлемнің Билеушісі — әрдайым бар және мәңгі болып келген Құдай Ие! Сен ұлы құдіретіңді қолыңа алып, Патшалық құра бастадың, соған ризашылығымызды білдіреміз. 18Саған мойынсұнбаған ұлттар ашу-ызаға кенелді. Алайда Сенің қаһарыңды шашып, о дүниеге[†] аттанғандарды соттайтын уақытың келді. Енді Сен қызметшілеріңе: пайғамбарларың мен барлық халқыңа, Өзіңді құрметтейтін үлкен-кішінің бәріне де сыйыңды бересің. Ал жерді құртқандардың өздерін құртасың».

19Сонда Құдайдың көктегі киелі үйі ашылып, ондағы Келісім сандығы[†] көрінді. Найзағайлар жарқылдап, қатты дауыстар мен күн күркірі естіліп, жер сілкініп, бұршақ қатты жауды.

#### 12


Мәсіхті жоюға тырысқан шайтанның жеңілісі

1Мұнан кейін аспанда[†] бір керемет[†] зор көрініс пайда болды: күнді жамылған, аяғының астында айы бар, басына он екі жұлдыздан тәж[†] киген бір әйел көрінді. 2Ол босанбақ болып, толғақтың ауруы мен азабынан айғай салды. 3Аспанда тағы басқа бір ғажап көрініс пайда болды: бұл жеті басты, он мүйізді, әр басында тәжі бар оттай қызыл алып айдаһар екен. 4Ол құйрығымен аспандағы жұлдыздардың үштен бірін тартып алып, жерге қарай лақтырып жіберді. Айдаһар толғатып жатқан әйелдің алдында тосып тұрып, оның Баласын туысымен-ақ жалмап қоймақшы болды. 5Осылай әйел Ұлын дүниеге келтірді; Ол болашақта күллі халықтарға қатаңдықпен билік жүргізетін болады.[*] Нәресте тезірек Құдайға, Оның тағының алдына әкелінді. 6Ал әйел Құдай[†] алдын ала дайындап қойған айдаладағы бір жерге қашып құтылды. Сол жерде әйелге бір мың екі жүз алпыс күн[*] бойы қамқорлық жасалатын болады.

7Сонда көкте соғыс бұрқ ете түсті. Михайл[*] мен оның қол астындағы періштелері[†] айдаһарға қарсы аттанды. Айдаһар өз нөкерлерімен бірге оларға қарсы шайқасты, 8бірақ төтеп бере алмады. Бұдан былай соларға көктен орын берілмеді. 9Осылайша алып айдаһар — бүкіл әлемді алдап келген әзәзіл әрі шайтан есімді, ежелден бері келе жатқан жылан[*] көктен қуылып, бүкіл хабаршыларымен[*] қоса жер бетіне лақтырылды. 10Содан кейін мен көктен шыққан қатты дауысты естідім. Ол былай деді:

«Енді Құдай (Өзінің халқын) құтқарды! Ол құдіретін көрсетіп, патшалық етіп, билік жүргізеді. Оның тағайындаған Патшасы Мәсіх[†] үстемдік етеді! Ал Құдай алдында күні-түні бауырластарымызға жала жауып келген шайтан көктен лақтырылып тасталды.

11Бауырластарымыз «Тоқтының» өз жанын құрбан етіп Қанын төгуінің арқасында және өздерінің Ізгі хабарды қабылдап, ашық мойындауларымен жеңіске қол жеткізді. Олар өз жандарын тым қатты сүймей өлімге қиды.[*]

12Қуаныңдар, көк және оны мекендегендердің[*] бәрі де! Алайда жер мен теңізде тұратындарға қасірет! Себебі әзәзіл шайтан төменге, сендердің қастарыңа түсті. Ол өз уақытының аз қалғанын білгендіктен қатты ашулы».


Әзәзіл шайтанның Құдай халқымен аяусыз күресуі

13Айдаһар өзінің жерге лақтырылғанын білгенде, Ұлды туған әйелдің соңына түсіп, оны қудалай бастады. 14Сонда әйелге айдалада өзіне дайындалған арнайы орынға ұшып бару үшін алып бүркіттің қос қанаты[*] берілді. Айдалада әйел үш жарым кезең бойы сол улы жыланнан қауіпсіз тұрып, Құдайдың қамқорлығында болады.[*] 15Әйелді сумен ағызып әкетіп, құрту үшін алып жылан аузынан үлкен өзен іспетті су тасқынын лақ еткізіп төгіп жіберді. 16Алайда жер әйелге көмектесіп, аузын кеңінен ашып, сол айдаһардың[*] аранынан шыққан өзенді жұтып қойды. 17Айдаһар әйелге долданып, оның өзге де ұрпақтарымен, яғни Құдайдың бұйрықтарына бағынып, Исаның шынайы хабарына адал болып жүргендерімен, шайқасуға аттанды.

#### 13


Теңізден шыққан (алғашқы) айуан

1Бұдан кейін айдаһар теңіз жағасында тұрды.[*] Сонда мен теңізден шығып келе жатқан бір айуанды көрдім. Оның он мүйізі мен жеті басы бар еді. Әрбір мүйізінде бір тәжден болды. Ал бастарында Құдайды қорлайтын атаулары жазылыпты.[*] 2Осы айуан қабыланға ұқсас, аяқтары аюдікіндей, ал аузы арыстанның аранындай болатын. Айдаһар[*] оған өз күшін, тағын және зор бедел мен билікті тапсырды.[*] 3-4Айуанның бір басының өлімге шалынып жарақаттанғандай болғанын көрдім. Алайда ол ажалды жарақатынан сауығыпты! Бүкіл әлем осы ғажапқа қайран қалып, айуанның соңынан ілесті. Олар айуанға бедел мен билік берген айдаһарға бас ұрып табынды; сондай-ақ: «Айуанға тең келер кім бар? Онымен кім шайқаса алады?» — деп айуанға да құлшылық етті.

5Айуанға өз ұлылығын марапаттап,[*] Құдайды қорлайтын ауыз, әрі қырық екі ай[*] бойы өз бетімен әрекет ету билігі берілді. 6Ол аранын ашып, Құдайды, Оның есімін, киелі[†] үйін[*] және көкте мекендейтіндерді балағаттап қорлай бастады. 7Оған Құдайға бағышталған халқымен күресіп, жеңіп шығатын күш, сондай-ақ әрбір ру, халық, тіл және ұлттың үстінен билік берілді. 8Жер бетінде тұратын (күнәкар) адамзат түгелдей, яғни құрбандыққа шалынған Тоқтының Мәңгілік өмір[†] кітабына[*] әлем жаратылмас бұрын есімдері жазылғандардан басқасының бәрі де, оған құлшылық ететін болады.

9Құлағы барлар жақсылап тыңдасын: 10кімге тұтқындалу бұйырылса, сол тұтқындалады; кімге семсерден өлу бұйырылса, сол семсерден өлім[†] табады.[*] Мұнда Құдай[†] халқының[*] төзімділігі мен сенімділігі қажет болады.


Жерден шыққан (екінші) айуан

11Содан кейін мен жерден[*] шығып жатқан басқа бір айуанды[*] көрдім. Оның Тоқтынікі сияқты қос мүйізі бар екен, бірақ ол айдаһарша сөйледі, 12әрі алғашқы айуанға қызмет етіп, оның бүкіл билігін жүргізді. Екінші айуан күнәкар дүниені және онда өмір сүрушілердің бәрін ажалды жарақаты жазылған алғашқы айуанға құлшылық еткізіп, 13-14зор кереметтер[†] көрсетуге билікті болды: ол тіпті адамдардың көз алдында көктен жерге от түсірді. Алғашқы айуанның алдында жасаған осы кереметтері арқылы ол күнәкар адамзатты түгел алдап, азғырып теріс жолға салды. Оларға семсерден жарақаттанғанмен аман қалған алғашқы айуанның құрметіне мүсін жасауды тапсырды. 15Екінші айуанға осы мүсінге өз рухын енгізетін күш-қуат берілді. Осылайша мүсін тіпті сөйлеп, өзіне табынбайтындардың бәрін өлтірте алатын болды.

16Айуан барлық адамдарды: үлкенді-кішілі, бай-кедей, құл-еріктіні не оң қолын, не маңдайын таңбалауға мәжбүр етті. 17Осы таңбасы жоқтар еш нәрсені сатып ала да алмайды, сата да алмайды. Ол таңба — алғашқы айуанның есімі яки есімінің саны. 18Бұл парасаттылықты талап етеді. Зерек адамдар айуан есімінің санын есептеп шығарсын. Себебі осы сан бір адамның атын білдіреді: ол сан — алты жүз алпыс алты.[*]

#### 14


Тоқтының соңынан еріп, қиын-қыстау кезеңнен аман шыққан Құдай халқы

1Мұнан кейін қарасам, (Иерусалимдегі) Сион төбесінде тұрған Тоқтыны және Оның қасында маңдайларында Тоқтының және Оның Әкесінің аттары жазылған жүз қырық төрт мың адамды[*] көрдім. 2Сонда мен сарылдап аққан көп судың даусындай, күннің қатты күркіріндей, көктен шыққан бір дыбысты естідім. Ол жетігенде ойнаған күйшілердің әсем сазындай еді. 3Тақ алдында және төрт нөкер мен ақсақалдардың алдында жаңа ән айтылды. Оны күнәларының құны өтеліп, күнәкар дүниеден азат етілген жүз қырық төрт мың адам[†] ғана үйрене алды. 4Олар Иемізге деген адалдықтарын бұзбай, өздерін пәк ұстаған еді.[*] Тоқты қайда барса да, олар Оған еріп жүреді. Бұлар — Құдайға және Тоқтыға бағышталған алғашқы сый-тарту.[*] Олар адамзат арасынан төлемдері өтеліп, азат етілгендер еді; 5ауыздарынан арам сөз шықпайтын, олар мінсіз[*].


Адамзатты соттаушы Мәсіхтің Өзінің үкімдерін жүзеге асыратын нөкерлерімен бірге көрінуі

6Мұнан кейін мен аспанның[†] биігінде ұшып бара жатқан ерекше бір періштені[†] көрдім. Ол жер бетінде Құдайға мойынсұнбай тұратын әрбір халыққа, руға, тілге және ұлтқа қарсы Құдайдың мәңгілік жеңісі туралы Ізгі хабарды жариялады. 7Сол ерекше періште қатты дауыспен:

— Құдайды терең қастерлеп, даңқтаңдар, Оның ұлылығын дәріптеп мадақтаңдар! Себебі Оның адамзатты соттайтын уақыты туды. Көк пен жерді, теңіз бен су көздерін жаратқан Құдайға бас ұрып ғибадат етіңдер! — деп жар салды. 8Екінші ерекше періште оған ілесіп мынаны хабарлады:

— Ол құлады: Ұлы Бабыл[*] қаласы құлады! Ол күллі халықтарға өзінің жынды қылатын «азғындығының шарабынан ішкізіп» келді! — 9Алдыңғы екеуіне тағы үшінші ерекше періште еріп, қатты дауыспен мынаны жариялады:

— Айуанға және оның мүсініне құлшылық етіп, өздерінің маңдайына не қолына оның таңбасын қабылдаған 10бәрі де Құдайдың ашу-ызасының «шарабынан ішуге» тиісті болады! Осы «шарап» Құдайдың қаһарының «тостағанына» еш сумен араластырылмай таза күйінде құйылды. Сол адамдар Құдайдың қасиетті[†] періштелері мен Тоқтының алдында сотталып, күкіртпен жанып тұрған отта азапталмақ. 11Олардың азабының түтіні мәңгі шығып жатпақ. Айуанға және оның мүсініне табынып және айуанның есімінің таңбасын қабылдағандарға күні-түні тыным болмайды.

12Мұнда Құдайдың халқы[*] төзімділік көрсетсін! Олар Оның өсиеттерін орындап, Исаға деген сенімдерін берік ұстанулары керек.

13Сол кезде мен көктен былай деген дауысты естідім:

— Мынаны жаз: Бұдан былай Жаратқан Иемен[†] тығыз байланыста болып қайтыс болғандар[*] бақытты! — Киелі Рух[†] соны бекітіп былай дейді:

— Иә, олар өздерінің ауыр еңбегінен кейінгі демалыстың рақатын көрмек. Істеген игі істерінің жемісі олардан айырылмайды.

14Содан соң қарасам, бір нұрлы бұлтты[*] көрдім. Бұлттың үстінде адам баласына ұқсайтын Біреу[*] отырды. Ол басына алтын тәж[†] киіп, қолына өткір орақ ұстапты.

15Мұнан кейін көктегі киелі үйден бір ерекше періште шығып, қатты дауыспен бұлттың үстінде отырған Билеушіге мынадай хабар жеткізді: «Орағыңды қолданып, егінді орып ала гөр. Жер бетіндегі егістік пісіп тұр, енді өнімді жинайтын уақыт болды». 16Сонда бұлт үстінде отырған Билеуші жерге қарай орағын сілтеп қалғанда, жердегі өнім орыла кетті.[*]

17Көктегі киелі үйден тағы бір ерекше періште шықты. Ол да қолына өткір қол орақ ұстапты. 18Сонда отқа өктемдік жүргізетін ерекше бір періште құрбандық үстелінің[†] жанынан шыға келді. Ол өткір қол орағы бар періштеге қатты дауыспен: «Жердегі жүзім бұтасының шоқтарын өткір орағыңмен орып ал! Олар пісіп тұр», — деп айғайлады. 19Періште қол орағын жерге сілтеп, жүзім бұтасының шоқтарын кесіп алып, жүзім шырынын сығып алатын үлкен шұңқырға салды. Бұл Құдайдың төгілетін зор қаһарын астарлап білдіреді.[*] 20Осылайша жүзім шоқтары қаланың сыртындағы сығу шұңқырында тапталды. Одан тереңдігі ат жалына[*] жететін, ал ұзындығы үш жүз шақырымдай қан тасқыны ағып шықты.

#### 15


Құдайдың қаһарына толы жеті тостаған

1Аспаннан[†] тағы басқа бір таңғаларлық үлкен әрі керемет[†] көріністі көрдім: (Құдайға қарсы шыққандарды) ең соңғы жеті пәлеге ұшырататын жеті періште[†] тұрды. Құдайдың қаһары осы пәлелермен толықтай жүзеге аспақ.

2Мұнан кейін мен отпен араласқан, шыны теңіз іспетті жарқыраған алаңды[*] көрдім. Оның жағалауында не айуанның мүсініне табынбаған, не оның есімінің санын бейнелейтін таңбаны[*] қабылдамаған, осылайша айуанды жеңіп шыққан адамдар тұр екен. Бәрі қолдарына Құдайды мадақтайтын жетігендерін ұстапты.[*] 3Олар Құдайдың қызметшісі[†] Мұсаның жырын[*] және Тоқты жөніндегі жырды[*] айтып тұрды:


«Уа, Құдай[†] Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі,
Сенің істерің керемет те ұлы!
О, халықтардың мәңгілік Патшасы,[*]
Сенің жолдарың әділ де шынайы![*]
4Уа, Жаратқан Ие,[†] кім Сенен қорықпас,
Есіміңнің ұлылығын кім даңқтамас?[*]
Сен ғана толықтай қасиеттісің!
Бар ұлттар келмек алдыңа Өзіңнің,
Бас ұрып мақтайды даңқыңды Сенің,
Себебі ашылды әділ үкімдерің!»


5Бұдан кейін қарасам, көктегі киелі[†] үйдің, яғни Келісім[†] шатырының, ашылып жатқанын көрдім.[*] 6Жарқыраған аппақ бәтестен киім киіп, кеуделеріне алтын аспа бау таққан жеті періште киелі үйден шықты. Жеті пәленің билігі соларда еді.[*] 7Құдай тағының қасындағы төрт нөкердің біреуі осы жеті періштеге жеті тостағанды берді. Тостағандар мәңгілік жасайтын Құдайдың қаһарына толы еді.[*] 8Содан киелі үй Құдайдың хош иісті түтіндей таралатын салтанатты ұлылығы мен құдіретіне кенелді. Жеті періште тостағандарынан төгетін жеті пәле аяқталғанша, ешкім де киелі үйге кіре алмады.[*]

#### 16


Жеті тостағанның төгілуі

1Сонда мен киелі[†] үйден шыққан бір қатты дауыстың жеті періштеге:[†] «Барыңдар да, Құдайдың қаһарына толы жеті тостағанды жер бетіне төгіп жіберіңдер!» — деп тапсырғанын естідім.

2Біріншісі барып, тостағандағысын жерге төгіп жіберді. Сонда айуанның таңбасын қабылдап, оның мүсініне табынғандарда жиренішті де азапты, іріңді жаралар пайда болды.

3Екінші періште тостағандағысын теңізге құйып жібергенде, оның суы өлген адамның қанындай қоюланды. Теңіздегі күллі тіршілік иелері өліп қалды.

4Үшіншісі тостағандағысын өзендер мен су көздеріне төгіп жібергенде, олар қанға айналды. 5Су атаулыға өктемдік жүргізетін періштенің былай дегенін естідім:

«Уа, әрдайым бар және мәңгі болып келген қасиетті Жаратқан Ие,[†] Сен әділсің! Сенің шығарған осы үкімдерің де әділ! 6Сол адамдар Сенің халқыңның[*] және пайғамбарларыңның[†] қанын төккендіктен, оларға қан ішкіздің.[*] Соларға осы лайық».

7Сонда мен түтету үстелі[†] жағынан былай деген дауысты естідім: «Иә, Құдай[†] Ие — бүкіл әлемнің Билеушісі, Сенің үкімдерің әділ де шынайы!»

8Ал төртінші періште тостағандағысын күнге төккенде, күн отты қызуымен адамдарды күйдіретін болды. 9Олар қатты аптапқа күйіп, осы пәлелерге билік жүргізетін Құдайдың атына тіл тигізді. Бірақ олар өкініп, теріс жолдарынан қайтпады, әрі Тәңір Иені даңқтап, Оған лайықты құрмет көрсетпеді.

10Енді бесінші періште тостағандағысын айуанның тағына құйып жібергенде, оның патшалығын қараңғылық басты. Адамдар аурудан қатты қиналып, тілдерін тістеді. 11Алайда олар өздерінің жаман қылықтарына өкініп, қайтпады; керісінше, аурулары мен іріңді жараларына бола көктегі Құдайға тіл тигізді.

12Алтыншы періште тостағандағысын ұлы Евфрат өзеніне құйып жіберді. Сонда өзен кеуіп қалып, осылайша шығыстан келетін патшаларға жол дайындалды. 13Мұнан соң құрбақаға ұқсаған үш жынды[*] көрдім. Олар айдаһардың, айуанның[*] және жалған пайғамбардың[*] ауыздарынан шықты. 14Үшеуі де — жындардың рухтары. Олар ғажап істер істеп, құдіреттерін көрсетеді. Олар бүкіл жер бетін аралап, күнәкар дүниенің күллі патшаларын Тәңір Иеге қарсы шайқасуға жинап әкеледі. Бұл шайқас Әлемнің Әміршісі[†] — Құдайдың ұлы[†] соты күні болады.

15(Мәсіх[†] былай дейді:) «Тыңда, Мен ұрының қапыда түсетініндей күтпеген кезде келемін! Жалаңаш қалып, жұрт алдында ұятқа қалмау үшін сергек болып, (кіршіксіз пәк) киімдерін дайын сақтағандар[*] бақытты!»

16Әлгі үш жын патшалардың бәрін еврейше Һар-Магедон[*] деп аталатын жерге алып келді.

17Жетінші періште тостағандағысын ауаға төккенде, киелі үйдегі тақтан «Орындалды!» — деген қатты дауыс шықты. 18Сонда найзағай жарқылдап, мықты гүріл естіліп, күн күркіреп, жер қатты сілкінді. Адамзат дүниеде өмір сүргелі ешқашан мұндай жер сілкінісі болып көрмеген еді: бұл барлығынан да қатты жер сілкінісі болды. 19Содан ұлы қала[*] үшке бөлініп, басқа халықтардың қалалары да қирап қалды. Осылай ұлы Бабыл Құдай алдында ескеріліп,[*] қала Құдайдың «тостағанынан» — Оның қатты ашуы мен қаһарын білдіретін «шарабынан» ішуге мәжбүр етілді.[*] 20Барлық аралдар «қашып», ғайып болып, таулар жермен-жексен болды. 21Аспаннан[†] адамдардың үстіне салмағы жүз қадақтай дәу тастар жауды. Сонда да адамдар сол ғаламат қорқынышты пәле, яғни тас бұршақ жаудырғаны, үшін Құдайды балағаттап, тілдеді.

#### 17


Айуанға мінген опасыз әйел

1Жеті тостағаны бар жеті періштенің[†] бірі қасыма келіп, маған былай деді:

— Жүр, мен саған көптеген сулардың үстінде отырған «аты шулы опасыз әйелдің»[*] сотталып, жазалануын көрсетейін. 2Жер бетіндегі патшалар[*] онымен азғындыққа түсті. Күнәкар дүниенің тұрғындары «опасыз әйелдің шарабынан» мас болып, оның азғындығына мүлдем берілді.

3Сонда мен Киелі Рухқа[†] ерекше бөленіп, періште мені айдалаға апарды.[*] Сол жерде бір ал қызыл айуанның[*] үстінде отырған әйелді көрдім. Айуанның жеті басы мен он мүйізі болды. Оның тұла бойында Құдайды қорлайтын атаулары жазылған екен. 4Әйел алтынмен, қымбат тастар және інжу-маржанмен әшекейленген, қою күлгін және ал қызыл түсті киім киіпті. Ол қолына өзінің жексұрын, былғаныш қылықтарын бейнелейтін нәрселерге толы алтын тостаған ұстап отырды. 5Ал маңдайында «Құпия: ұлы Бабыл, әлемдегі барлық опасыздық пен жексұрындық жасайтындардың анасы» деген атағы жазулы тұрды.

6Мен әйелдің Құдай[†] халқының қанынан мас болғанын көрдім. Ол Исаға адал болып қалғандықтан шейіт болғандардың төгілген қанын ішкен еді. Әйелді көргенде қатты таңғалдым. 7Періште:

— Сен неге таңғалдың? — деп сұрады. — Саған әйелдің және оны көтеріп жүрген жеті басты, он мүйізді айуанның құпия мәнін айтып берейін: 8сен көрген айуан бір рет өмір сүрді. Ол қазір өмір сүрмесе де, түпсіз тұңғиықтан[*] шықпақшы. Ал кейін ол құртылып кетпек. Күнәкар дүниенің тұрғындары, яғни әлемнің жаратылған кезінен-ақ «Мәңгілік өмір[†] кітабына»[*] есімдері жазылмаған адамдар, айуанға қарайды. Олар оның бір рет өмір сүріп, қазір өмір сүрмей, ал кейін қайтадан пайда болатынына[*] таңғалады.

9Бұл дана ой-сананы қажет етеді. Жеті бас әйел отырған жеті төбені бейнелейді. Олар, сондай-ақ, жеті патшаны да астарлап білдіреді. 10Солардың бесеуі тақтан құлаған, тағы біреуі қазір билік құрып отыр, ал соңғысы әлі келген жоқ. Ол келгенде азғана уақыт билік құратын болады. 11Бір кезде өмір сүрген, ал қазір өмір сүрмейтін айуанның өзі — сегізінші патша. Ол да әлгі жетеудің сапында болып, құрып кетпек.

12Сен көрген он мүйіз әлі билік құрмаған он патшаны білдіреді. Оларға айуанмен бірге қысқа уақытқа[*] патшалық билік берілмек. 13Осы онның мақсаты біреу-ақ: олар өздерінің күш-қуаты мен билігін айуанға аманаттап, 14Тоқтыға қарсы соғысқа шығады. Бірақ Тоқты оларды жеңіп шығады. Себебі Ол — «иелердің Иесі, патшалардың Патшасы»! Ал қасындағылар — Оның шақырылып, таңдалған, адал ізбасарлары.

15Періште маған тағы да тіл қатып былай деді:

— Сен опасыз әйел үстінде отырған суларды көрдің. Бұлар ұлттар мен халықтарды, тайпалар мен тілдерді белгілейді.[†] 16Сен көрген он мүйіз де, айуан да опасыз әйелді жек көреді. Сондықтан олар оны елсіз-күйсіз, тыр жалаңаш қалдырып, талан-таражға салады, оның тәнін жалмап, қалдықтарын өртеп тып-типыл етпек. 17Себебі Құдай олардың жүректеріне әсер етіп, өз мақсатын орындатады: оларға өзара келісіп, Құдайдың айтқандары іске асқанға дейін өз биліктерін айуанға аманаттау тілегін дарытты. 18Сен көрген әйел күнәкар дүниедегі патшаларға үстемдік жүргізетін ұлы Бабыл қаласын[†] бейнелейді.

#### 18


Опасыз қаланың құртылуы

1Бұлардан кейін көктен төмен түсіп келе жатқан бір ерекше періштені[†] көрдім. Оның зор билігі бар еді, салтанатының нұры бүкіл жерді жарқыратты. 2Періште қатты дауыспен былай деп жариялады: «Ол құлады! Ұлы Бабыл құлады! Ол жындардың ордасы, әр алуан арам рухтардың ұясы болды. Бұдан былай арам, жексұрын құстардың барлық түрі оған қоныстанбақ. 3Күллі ұлттар да оның жынды қылатын азғындығының «шарабынан» ішіп келді.[*] Дүниенің патшалары онымен азғындыққа түсетін. Әлемнің саудагерлері оның сән-салтанат пен асқан молшылыққа деген құмарлығынан байыды».

4Көктен былай деген басқа бір дауысты да естідім:

«Одан шық, халқым Менің, одан шық! Әйтпесе оның күнәларына араласып, басына түсетін пәлелерін де бөлісесің.[*] 5Себебі оның күнәлары көкке жетерліктей көп. Енді Құдай[†] оның әділетсіздіктерін ескеріп, соттамақ».

6«Өзгелерге көрсеткен зорлық-зомбылықтарын өзіне көрсетіңдер, жаман қылықтарына сай екі есе қылып қайтарыңдар![*] Оның басқаларға арнап араластырған «өз тостағанындағы шарабына» азғындықты екі есе қылып қосып өзіне дайындап беріңдер! 7Ол қаншама сән-салтанат пен молшылыққа кенелген болса,[*] оған соншама көп азап пен қайғы-қасірет[†] тартқызыңдар! «Мен тақта отырған ханыммын; жесір емеспін, қайғы-қасірет те шекпеймін!» дейді ол. 8Сол себепті бір-ақ күннің ішінде мына пәлелерге: індет,[*] қайғы-қасірет және аштыққа ұшырап, отқа өртенбек. Себебі оны соттаушы Құдай — Жаратқан Ие[†] құдіретті».


Құдайсыз мәдениет біржолата жойылады

9Бабылдың азғындығы мен сән-салтанатты өмір салтына араласқан жер бетінің патшалары[*] оны құртып жатқан өрттің түтінін көргенде жоқтау айтып, еңіреп жылайтын болады. 10Олар Бабылдың көрген азабынан зәрелері ұша қорқып, қашықта тұрып былай деп жоқтамақ:

«Ой, бауырым, басыңа қаралы күн туды! Ұлы, күшті Бабыл қаласы![†] Бір-ақ сағат ішінде үкімің кесіліп, іске асты!»

11Жер бетіндегі саудагерлер де жылап, оған жоқтау айтады. Себебі енді қайтып олардың тауарларын ешкім сатып алмайтын болады. 12Олар алтын-күмістерін, асыл тастары мен інжу-маржандарын, қымбат ақ бәтес, жібек, қою күлгін, ал қызыл маталарын, жұпар иісті ағаштардың[†] барлық түрлерін, піл сүйегі, қымбат ағаш, қола, темір және мәрмәрдан жасалған алуан түрлі бұйымдарын, 13дәм қабығы мен өзге де дәмдеуіштерін, түтетілуге арналған мүр, ладан және басқа да хош иісті заттарын; сондай-ақ шарабы мен майын, ұны мен бидайын, ірілі-ұсақты малдарын, аттары мен арбаларын, әрі құлдарын — иә, адам[†] өмірінің өзін![*] — саудаға салып келген болатын.

14«Сен сондай қатты ұнатқан жемістерден ада қалдың, барлық байлығың мен сәулелі салтанатың да бітті! Енді қайтып оларды таба алмайсың!» — дейді олар. 15Бабылда осының бәрімен сауда-саттық жасап, байып алғандар қаланың көрген азабынан зәрелері ұшып, қашықта тұратын болады. Олар еңіреп жылап, жоқтау айтып былай дейді:

16«Қайран қала, басыңа қаралы күн туды! Ұлы қала! Қымбат ақ бәтес, қою күлгін, ал қызыл киімдер киетінсің; алтын әшекейлер, асыл тастар, інжу-маржандарын тағынып, безеніп, жалт-жұлт ететінсің!

17Соншама зор байлық бір-ақ сағат ішінде құрып кетті-ау!»

Барлық кеме басшылары мен жолаушылары, теңізшілер мен теңізбен күн көретін өзгелер де алыста тұрып, 18оны құртып жатқан өрттің түтінін көргенде: «Бұрын-соңды осы ұлы қаладай басқа қала болған емес!» — деп айқайлады. 19Олар бастарына күл шашып, өкіріп жылап, былай деп жоқтау айтты:


«Қайран қала,
Ұлы қалаға қаралы күн туды!
Теңіз кемелері барлардың бәрі
Бұл қаланың дәулетімен байыған еді!
Оның бір-ақ сағатта талқандалғаны-ай!»


20«Уа, көктегілер, Құдайдың халқы,[*]
Елшілері мен пайғамбарлары,[†]
Бұған қуанып, шаттаныңдаршы!
Құдай оны соттап жазалады,
Ал қиналған сендерді ақтады!»[*]


21Сонда бір күшті періште үлкен диірмен тасындай дәу тасты алып, теңізге лақтырып жіберіп, былай деді:

«Міне, осындай қатты екпінмен ұлы Бабыл қаласы да лақтырылып, тұңғиыққа батып кетеді. Ол енді қайтып көрінбейтін болады!»[*]

22«Бұдан былай сен ешқашан жетіген сазы мен адам даусын, сыбызғы мен керней тартқандарды естімейтін боласың. Ұсталар мен өнер шеберлері сенде болмайды, диірменнің дыбысы да естілмейді. 23Енді қайтып шам жарығын көрмейсің, күйеу мен қалыңдықтың көңілді даусын да естімейсің!

Себебі сенің саудагерлерің әлемнің мықтылары еді; сен сиқырлығыңмен күллі халықтарды алдап, азғындыққа салдың! 24Сондай-ақ пайғамбарлар мен Құдай халқының қаны, иә, жер бетіндегі барлық өлтірілгендердің қаны осы қаладан табылды!»[*]


#### 19


Жаратқан Иені мадақтау

1Бұлардан кейін мен жиналған көптеген халықтың айқайындай көктен шыққан зор дауыстарды естідім.[*] Олар былай деді:

«Жаратқан Иені[†] мадақтаңдар![*] Құтқару мен салтанатты ұлылық, құдірет пен билік Құдайымызда! 2Оның үкімдері шынайы да әділ. Ол азғындығымен жер бетін бүлдірген аты шулы опасыз әйелді соттап, үкімін шығарды. Құдай[†] өз қызметшілерінің төгілген қанының құнын одан талап етті».

3Сол дауыстар тағы да былай деп айқайлады: «Жаратқан Иені мадақтаңдар! Өртенген қаланың түтіні мәңгі шығып жатпақ!»[*]

4Жиырма төрт ақсақал мен төрт нөкер Өзінің тағында отырған Құдайға бас ұра жығылып: «Аумин![†] Лайым Жаратқан Ие мадақталсын!» — деп ғибадат етті.[*]


«Тоқтының үйлену тойы»

5Мұнан кейін тақ жағынан бір дауыс шықты:


«Мадақтаңдар Құдайымызды,
Күллі қызметшілері Оның!
Дәріптей беріңдер, Тәңірімізді
Қастерлейтін үлкен-кіші барлығың!»


6Содан кейін мен жиналған көптеген халықтың зор дауыстарын тағы да естідім. Олар сарқырап аласұрған судың гүрілі мен қатты күн күркіріне ұқсап, былай деп айқайлады:

«Жаратқан Иені мадақтаңдар! Себебі біздің Құдайымыз — Жаратқан Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі Патшалық құруда.

7Шаттанып, қуанайық, Оның ұлылығын мадақтайық! «Тоқтының үйленетін уақыты»[*] жетті. Оның қалыңдығы әзірленіп, дайын отыр.[*] 8Оған кіршіксіз таза, жылтыраған ақ бәтес киімдер берілді». — Сол ақ бәтес киімдер Құдай халқының әділ істерін білдіреді.[*]

9Содан кейін періште[†] маған былай деді: «Мынаны жазып қой: «Тоқтының үйлену тойына» шақырылғандар бақытты! — Ол тағы мынаны қосты: — Бұл — Құдайдың шынайы сөздері».

10Мен (аң-таң болып) аяғына жығылып, бас ұрмақ едім. Бірақ ол маған: «Олай жасама! Мен өзіңмен және Исаның шынайы хабарын ұстанатын бауырластарыңмен бірге қызмет етушімін. Қайта, Құдайға бас ұрып ғибадат ет!» — деді. Себебі Исаның шынайы хабарын жеткізу — пайғамбарлық[†] сөз айтудың нағыз мәнісі.[*]


Жеңімпаз Мәсіхтің көрініп, қас жауларын құртуы

11Мұнан соң қарағанымда, көктің ашылғанын және сонда тұрған ақ боз атты көрдім; оның үстінде Отырған «Адал да Ақиқат»[*] деп аталады. Ол әділдікпен үкім кесіп, соғысқа шығады. 12Атқа мінгеннің көздері оттай жалындап, басына киген әлденеше патшалық тәждері болды.[*] Оның киімінде Өзінен басқа ешкім де мағынасын біле алмайтын бір Есім жазылған еді, 13ал жамылғысы қанға батқан екен.[*] Оның бір атағы: «Құдай Сөзі».[*] 14Ақ боз атқа мініп, кіршіксіз таза ақ бәтес жамылғы киген көктің әскерлері Оның соңынан еріп жүрді. 15Аттылының аузынан шығып тұрған, халықтарды шауып тастайтын өткір семсері бар екен. Ол халықтарға қатаңдықпен билік жүргізетін болады.[*] Жүзімді қысып таптағанда шырынының ағып шығатыны сияқты, Ол құдіреті шексіз Құдайдың қаһарлы ашуын Оған мойынсұнбағандардың үстеріне төккізеді.[*] 16Аттылының жамылғысының екі жанында: «Патшалардың Патшасы, иелердің Иесі»[*] деген атағы да жазылған.

17Содан кейін мен күннің бетінде тұрған періштені көрдім. Ол аспанның[†] биігінде ұшып бара жатқан барлық жыртқыш құстарға зор дауыспен: «Құдайдың «үлкен кешкі асына» жиналып келіңдер! 18Патшалардың, қолбасылар мен жауынгерлердің, аттар мен үстіндегілердің, құл-азат, үлкенді-кішілі күллі адамдардың өліктерінің етін жеңдер!» — деп айқай салды.

19Сонда мен айуанды,[*] дүниенің патшаларын және олардың әскерлерін көрдім. Олар ақ боз ат үстінде Отырғанмен және Оның әскерімен шайқасуға жиналған екен. 20Алайда айуан және оған қызмет етіп кереметтер[†] көрсеткен жалған пайғамбар[*] екеуі де кенеттен тұтқынға алынды. Сол бір таңғажайып кереметтер арқылы жалған пайғамбар айуанның таңбасын қабылдап, оның мүсініне құлшылық еткендерді еліктіріп, алдап жүрген болатын. Айуан мен жалған пайғамбар екеуі де күкірт жанып жатқан, мәңгі сөнбейтін отты көлге (яғни тозақ[†] отына) тірідей лақтырылды. 21Ал басқалары ат үстінде Отырғанның аузынан шығып тұрған семсерімен өлтіріліп, барлық жыртқыш құстар олардың өліктерінің етін жеп тойынды.[*]

#### 20


Мәсіхтің жер бетіндегі мыңжылдық Патшалығы

1Бұдан кейін мен көктен түсіп келе жатқан, қолында түпсіз тұңғиықтың кілті мен ауыр шынжыр ұстаған бір періштені[†] көрдім. 2Ол айдаһарды ұстап алып, оны мың жылға[*] шынжырлап тастады. Айдаһар — сол ежелгі жылан;[*] ол ібіліс және әзәзіл шайтан[*] деп те аталады. 3Әзәзілдің бұдан былай, мың жыл өткенше, халықтарды алдай алмауы үшін, періште оны түпсіз тұңғиыққа лақтырып жіберіп, есігін кілттеп, мөрмен бекітті. Ал осы кезең өткеннен кейін әзәзіл шайтан біраз уақытқа босатылуға тиіс.[*]

4Енді мен бірнеше тақтарды көрдім. Олардың үстінде отырғандарға адамзатты соттап, үкім кесу билігі берілген еді. Сонда мен Исаға адал болып, Құдайдың Ізгі хабарын жариялағандары үшін шейіт болғандардың[*] жандарын да көрдім. Бұлар не айуан мен оның мүсініне табынған да жоқ, не айуанның таңбасын маңдайлары мен қолдарына қабылдаған да жоқ. Олар қайта тіріліп, Мәсіхпен[†] бірге мың жыл бойы патшалық құрды.[*] 5Бұл — «алғашқы қайта тірілу».[†] Ал өлгендердің қалғандары мың жыл өтіп кеткенше тірілген жоқ.[*] 6Алғашқы қайта тірілуге қатысқан әркім бақытты да қасиетті[†]![*] Мұндайларға «екінші өлім[†]»[*] билігін жүргізбейді. Керісінше, олар Құдайдың және Мәсіхтің діни қызметкерлері[†] болып, Мәсіхпен бірге мың жыл бойы патшалық құрмақ.


Шайтанның біржола күйреуі

7-9Ал мың жыл өткеннен кейін әзәзіл шайтан зынданынан босатылады. Ол дүниенің[†] төрт бұрышындағы халықтарға — Гог пен Магогқа[*] барып, оларды алдап, шайқасқа жинауға ұмтылады. Олар теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз көп болады. Сонда дүние жүзінің түкпір-түкпірінен келген осы тобыр Құдай[†] халқының ордасы — Оның сүйікті қаласын қоршап алады. Алайда көктен от-жалын түсіп, жауды жалмап қояды. 10Бұларды еліктіріп алдаған әзәзіл шайтан күкіртпен жанып тұрған отты көлге (яғни тозақ[†] отына) тасталады; бұрын сол жерге айуан мен жалған пайғамбар[†] да лақтырылған еді. Олар сонда күні-түні мәңгілік азап шегетін болады.


Қиямет соты

11Бұдан кейін мен бір үлкен ақ түсті тақты және оның үстінде Отырғанды[*] көрдім. Оның қасынан жер мен көк қашып, оларға орын табылмады. 12Үлкенді-кішілі өлген адамдардың тақ алдында тұрғандарын байқадым. Кітаптар[†] ашылып, ерекше бір кітап — «Мәңгілік өмірдің[†] кітабы» да ашылды. Өлгендер сол кітаптарда жазылған, өздері тірі кездерінде жасаған істеріне сай сотталып, үкімделді. 13Теңізде қаза тапқандар да, жалпы, ажалға ұшырап, о дүниеге аттанғандардың бәрі де қайта тірілді.[*] Олар өздерінің іс-әрекеттері бойынша сотталды. 14Бұдан кейін ажал мен о дүние тозақ отына[*] лақтырылды. Тозақ оты «екінші өлім» деп те аталады. 15Кімнің есімі «Мәңгілік өмір кітабында» жазылмаған болса, сол да тозақ отына лақтырылды.

#### 21


Құдайдың өз халқымен бірге жаңа көк пен жерді мекендеуі

1Содан соң жаңа көк пен жаңа жерді көрдім. Себебі бұрынғы көк пен жер құрып кетіп, бұдан былай теңіз де болмады. 2Сонда мен көктен, Құдайдың қасынан түскен қасиетті[†] қаланы: жаңа Иерусалимді байқадым. Ол күйеуінің алдынан шығуға безеніп киінген қалыңдықтай дайындалған еді.[*] 3Көктегі тақтан былай деген зор дауысты естідім: «Қараңдар, Құдайдың адамдар арасындағы тұрағы![*] Ол солармен бірге тұрып, олар Оның халқы болмақ. Осылай Құдайдың Өзі солармен бірге мекендеп, олардың Құдайы болады! 4Ол барлық көз жастарын сүртіп тастап жұбатады.[*] Енді қайтып өлім[†], жоқтау, зар еңіреу мен ауру болмайды. Себебі бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

5Сонда тақта Отырған:[*]

— Енді бәрін де жаңадан жаратамын, — деді. Ал маған қарап: — Мұны жазып қой, бұл сөздер сенуге тұрарлық шынайы! — деп қосты. 6Содан соң Ол былай деді: — Енді түгел орындалды! Алғашқы да Соңғы,[*] Басы да Аяғы Менмін. Жаны сусаған әркімге шынайы өмірдің қайнар көзінен суды тегін ішкіземін. 7Жеңіп шыққан әркім осы игіліктердің бәрін иемденеді. Мен оған Құдай[†], ол Маған рухани[†] бала болады. 8Алайда қорқақтар, сенімсіздер,[*] зұлымдар, кісі өлтірушілер, азғындар, сиқыршылар, жалған тәңірге құлшылық етушілер және бүкіл өтірікшілердің алатын үлестері күкірт жанып тұрған отты көл болмақ. Бұл — «екінші өлім».[*]


Жаңа Иерусалимнің көрінуі

9Соңғы жеті пәлеге толы жеті тостағанды әкелген жеті періштенің[†] біреуі қасыма келіп:

— Жүр, мен саған «Қалыңдықты» — «Тоқтының үйленетін әйелін» көрсетейін, — деді. 10Сонда періште мені Киелі Рухтың[†] әсерімен[*] биік те ұлы таудың басына алып шығып, маған қасиетті Иерусалим қаласын көрсетті. Ол көктен, Құдайдың қасынан түсіп, 11Оның нұрлы салтанатына кенелді. Қала өте құнды асыл тас іспетті, мөлдір тастай айқын яспис сияқты жалт-жұлт етіп жарқырап жатты.[*] 12Оны өте биік қабырға қоршап, он екі қақпасында он екі періште тұрды. Қақпаларда Исраил халқының он екі руының аттары жазылған екен. 13Әр жақта үш қақпадан болды: шығыс, оңтүстік, солтүстік және батыста үшеуден. 14Қала қабырғасының он екі іргетасы да бар екен, оларға Тоқтының он екі елшісінің есімдері[*] жазылыпты.

15Маған тіл қатқан періште қолына бір өлшеуіш алтын таяқты ұстапты.[*] Осы таяқпен ол қаланы, оның қақпалары мен қабырғаларын өлшеп шықпақ болды. 16Қаланың ұзындығы мен ені бірдей төрт бұрышты болып салынған екен. Періште өлшеуіш таяғымен қаланы өлшегенде оның ұзындығы — он екі мың стади,[*] ені мен биіктігі де дәл сондай болды. 17Періште қаланы қоршаған қабырғаны да өлшеп шықты, ол жүз қырық төрт шынтақ екен.[*] Періште әдеттегі адамдар өлшемін қолданды. 18Қабырға яспистен, ал қаланың өзі мөлдір шыныға ұқсас саф алтыннан жасалыпты. 19Қала қабырғасының іргетастары әр түрлі асыл тастармен әшекейленген еді. Бірінші іргетасы яспис, екіншісі сапфир, үшіншісі агат, төртіншісі алмас,[*] 20бесіншісі оникс, алтыншысы карнелиан, жетіншісі сары кварц, сегізіншісі изумруд, тоғызыншысы топаз, оныншысы хрисопрас, он біріншісі жақұт, он екіншісі аметист еді. 21Он екі қақпасы — он екі інжу-маржан: әр қақпа бір маржаннан жасалыпты. Қаланың даңғыл көшесі мөлдір шыныдай саф алтыннан салынған еді.

22Қаладан киелі үйді көрмедім. Себебі оның киелі үйі — бүкіл әлемнің Билеушісі Құдай Ие және Тоқты.[*] 23Қалаға жарық түсіру үшін күн мен айдың да қажеті жоқ: Құдайдың нұрлы салтанаты оны жарқыратады, әрі Тоқты да — оның шам-шырағы іспетті. 24(Құтқарылған) халықтар оның нұрымен жүріп, жер бетінің патшалары салтанатты тарту-таралғыларын қалаға әкеліп тұрады. 25Қала қақпалары күн ұзағына жабылмайды, ешқашан түн де болмайды. 26Халықтар қымбат салтанатты сый-тартуларын әкеліп, құрмет көрсетеді. 27Ал арамдардың, жексұрын қылықтар жасап, жалған айтатындардың ешқайсысы да қалаға кірмейді. Тек Тоқтының «Мәңгілік өмір[†] кітабында» есімдері жазылғандар ғана енетін болады.

#### 22


Жаңа пейіштегі өмір суының қайнар көзі

1Періште[†] маған Құдай[†] мен Тоқтының тағынан бастау алған мөлдір тастай жылтылдаған өмір суының[†] өзенін де көрсетті.[*] 2Ол қала көшесінің ортасымен төменге қарай ағады. Өзеннің әр жағасында өсіп тұрған мәңгілік өмірді[†] сыйлайтын ағаш[†][*] ай сайын, жылына он екі рет, жеміс береді. Ал жапырақтары халықтарды сауықтыруға арналған.[*] 3Қарғалған[*] еш нәрсе де осы қаладан табылмайды. Құдай мен Тоқтының отырған тағы[*] қаланың ішінде. Құдайдың қызметшілері Оған бас ұра қызмет етіп,[*] 4Оның бет-жүзін көретін болады. Маңдайларында Оның есімі жазылып тұрмақ.[*] 5Енді ешқашан түн болмайды. Оларға шам-шырақ пен күн сәулесінің қажеті жоқ, себебі Құдай Иенің нұры түсіп тұрады. Олар мәңгі патшалық құрмақ.[*]


Құдайдың хабарын берік ұстануды ескерту

6Мұнан кейін періште маған: «Бұл сөздер сенуге тұрарлық нағыз шындық. Пайғамбарларға[†] өз Рухын дарытқан Құдай Ие[*] қызметшілеріне жуырда болуға тиісті оқиғаларды алдын ала көрсету үшін періштесін жіберді», — деді. 7(Мәсіх:)[†] «Міне, Мен жуырда[*] келемін! Құдайдың осы кітаптағы[†] хабарларын ұстанатындар бақытты!»[*] — деп ескертті.

8Мен, Жохан, осыларды естіп, көрдім. Естіп, көріп жатқан кезде мен оларды көрсеткен періштенің аяғына бас ұрмақ болып жығылдым. 9Алайда ол: «Бұлай істеме! Мен өзіңмен, саған бауырлас пайғамбарлармен және осы кітаптағы сөздерге мойынсұнатындармен бірге қызмет етушімін. Құдайға бас ұрып ғибадат ет!» — деді.

10Ол маған тағы да: «Құдайдың бұл кітаптағы хабарларын[*] мөрлеп бекітіп, құпия ұстама! Себебі жүзеге асатын уақыты таяп қалды. 11Әділетсіздер әділетсіз істерін әлі де жасап, арамдар арамдықтарын істей берсін, ал әділдер әділ істерін жалғастырып, қасиеттілер әлі де қасиетті[†] бола берсін»,[*] — деді.

12Иеміз Иса[†] маған тіл қатып:

— Тыңда, Мен жуырда келемін! Әркімге ісіне қарай беретін сыйымды Өзіммен бірге ала келемін. 13Алғашқы да Соңғы,[*] Бастапқы да Ақырғы, Басы да Аяғы Менмін.

14Шапандарын таза жуып,[*] осылайша мәңгілік өмір ағашының жемісін жеп, қақпалары арқылы қалаға ену құқығына ие болғандар бақытты! 15Алайда «иттер» — сиқыршылар, азғындар және кісі өлтірушілер, жалған тәңірлерге құлшылық етіп, жалғандықты ұнатып, соларын жасай беретіндер қала сыртында (яғни тозақта)[†] қалады.

16Мен, Иса, осы хабарларды қауымдардағы[†] сендерге жеткізу үшін періштемді жібердім. Мен Дәуіт патшаның әулетінен шыққан, «таңғы жарық Жұлдызбын»,[*] — деді.

17Киелі Рух[†] пен Қалыңдық:[*] «Келе гөр!» — деп шақырады. Мұны естіген әркім де «Келе гөр!» десін. Жаны сусаған әркім сыйлық ретінде шынайы өмірдің суын қабылдасын!


Құдайдың хабарын өзгертуден сақтандыру, соңғы уәде және ақ бата

18Құдайдың осы кітаптағы хабарларын[*] еститіндерге мұқият ескертемін: кімде-кім оған бір нәрсе қосса, соның жазасына Құдай осы кітапта суреттелген пәлелерді қосып береді. 19Ал кімде-кім Құдайдың хабары жазылған осы кітаптың сөздерінен бір нәрсені алып тастаса, Құдай оның осы кітапта бейнеленген мәңгілік өмір сыйлайтын ағаштан[*] және қасиетті қаладан[*] иемденетін үлесін де алып тастайды.

20Осының бәрін Растаушы[*] былай дейді:

— Бұл шындық, Мен жуырда келемін! Аумин![†]

— Иеміз Иса, келе гөр!

21Иеміз Исаның рақымы бәріңе де жауа берсін! Аумин.

## Түсіндірме


А

Ә

Б

Ғ

Д

Е

Ж

И

К

Қ

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Х

Ш


Ескерту: Көлбеу әріптермен берілген сөздер осы Түсіндірмедегі солармен аттас мақалаға сілтейді.

### АДАМ

АДАМ Құдай Тағала адамды жер бетіндегі тіршілік иелерінің ең озаты етіп жаратып, Өзімен жақын қарым-қатынаста тұруы үшін оны рухани жағынан Өзіне ұқсас қылды. Осылай Жаратқан Ие адамға ерекше ұлылық сыйлап, жануарлар мен өсімдіктерге билік жүргізуді аманаттады. Алайда алғашқы адамдар әзәзіл шайтанға иланып, Құдай Тағалаға бағынбады. Осылай олар Онымен тығыз қатынастарын бұзып, өздерін күнә мен шайтанның құлдығына кіріптар етті (Жар 1:26-27; 3:1-19; Рим 6:16-17; Қол 1:13).

Содан бері адамдар Жаратқан Иеге емес, әр түрлі жалған тәңірлерге: жаңа туған ай мен жұлдыздарға, аруақтар мен пірлерге, мықты хайуандарға, ақша мен байлыққа не адамның ерекше қабілеттеріне табынып, күнә жасап келеді (Рим 1:21-32). Ал Құдай Тағала адамзаттың бәріне теріс жолдан қайтуға бұйрық беріп отыр (Елш 17:30). Оған мойынсұнғандар кешіріліп, рухани жаңарып, Құдай Иемен әке мен баласындай мәңгі жақын қарым-қатынаста болады. Күнә, Кешірім және Мәңгілік өмірді де қараңыз.

### АДАМ ҰЛЫ

АДАМ ҰЛЫ Көктен келген Билеушіні қараңыз.

### АЙҚЫШ (АҒАШ)

АЙҚЫШ (АҒАШ) Көне Рим патшалығында қылмыскерлерге қолданатын ерекше азапты өлтіру әдісі айқыш ағашқа керіп шегелеп ілу болды. Көтерілісшілер мен кісі өлтіргендер, қашқын құлдар мен сарбаздар осылай жазаланатын. Олардың мәйіттерін жерлеу үшін арнайы рұқсат алу қажет еді (Жох 19:38). Мәсіх Иса Өзінің пәк таза жанын біздің құтқарылуымыз үшін құрбан еткенде айқышта қатты азап шегіп өлді (Мат 27:27-50; Пет1 3:18; Евр 9:14).

Иеміз Иса Өзіне еріп жүрген шәкірттеріне тәлім бергенде осы ұғымды ауыспалы мағынада қолданды. Олардың әрқайсысы айқышын көтеріп жүруі керек деп астарлап ескертті. Демек, шәкірттері өз еріктерінен бас тартып, тіпті азапты өлімге де дайын болып, Мәсіхтің ақ жолымен жүрулері қажет (Мат 10:38-39).

Кейін елші Пауыл айқыш деген сөзді қолданғанда Мәсіхтің айқыш ағашқа шегеленіп өмірін құрбан еткеніне сілтеді (Қор1 1:17,18; Ғал 5:11; 6:12,14; Еф 2:16).

### АҚША ӨЛШЕМІ

АҚША ӨЛШЕМІ Ежелде Батыс Азия халықтары алтын мен күмісті сом ақша ретінде қолданып, құнын таразыға тартып анықтайтын. Исраилде 1 талант 60 минаға, 1 мина 50 шекелге тең болатын. Осы аудармада талант «ат басындай», мина «қадақ» және шекел «мысқал» деп аударылды. Яһуда халқы Бабылға жер аударылғаннан кейін теңгелік ақшаны пайдалана бастады. Содан алты ғасырдан кейін, Мәсіхтің осы дүниеге келген кезінде, Рим патшалығының үкіметі мыс, күміс және алтын теңгелер соғып шығарды. Ең көп қолданылатын күміс теңгелер римдік динарий және грек драхмасы болды. Екеуі «күміс теңге» деп аударылды. Олардың құны қарапайым жұмыскердің бір күндік жалақысы еді (Мат 20:2). Статер деген үлкенірек күміс теңгенің құны 4 драхмаға, яки 1 исраилдік шекелге, 1 грек минасы 100 драхмаға, ал 1 талант 60 минаға, яғни 6000 драхмаға, тең болатын.

### АЛҒАШҚЫ ӨНІМ МЕЙРАМЫ (ЕЛУІНШІ КҮН МЕЙРАМЫ)

АЛҒАШҚЫ ӨНІМ МЕЙРАМЫ (ЕЛУІНШІ КҮН МЕЙРАМЫ) Исраил халқы егіннің алғашқы өнімдерін жинағаннан кейін Алғашқы өнім мейрамын тойлайтын. Сол күні олар Жаратқан Иеге ризашылықтарын білдіріп құрбандық шалып, басқа да сый-тартулар ұсынып, алған игіліктерінен жетім-жесірлерге үлестіріп беретін. Халық осы мерекені Құтқарылу мейрамынан жеті апта өткеннен кейін атап өтетін. Сондықтан ол Жеті апта мейрамы, Апталар мейрамы және Елуінші күн мейрамы деп те аталатын (Мыс 23:16; 34:22; Леу 23:16-19; Заң 16:10-12).

Құтқарушымыз Иса Мәсіх өз өмірін құрбандыққа қиып, қайта тірілгеннен кейінгі Алғашқы өнім (Елуінші күн) мейрамында жиналған сенушілер қауымына көктен Құдайдың Киелі Рухын қондырды (Елш 2). Содан елшілер халыққа Мәсіх туралы Ізгі хабарды ашық жариялап, бір күнде үш мыңдай адам Оның тура жолына түсті.

### АЛЛА

АЛЛА Жаратқан Иенің Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының түпнұсқаларындағы Элоах деген есімі Оның шексіз құдіретін білдіреді. Сол сияқты Құдайдың Элоахтан туындалған Элохим деген есімі Оның шексіз құдіреті мен салтанатты ұлылығын көрсетеді. Көне семит тілдерінің тарихын зерттеген ғалымдар Аллах деген есімнің соларға түбірлес екенін тұжырымдаған. Тағаланы қ.

### АПТАЛАР МЕЙРАМЫ

АПТАЛАР МЕЙРАМЫ Алғашқы өнім мейрамын қараңыз.

### АРАМА (АРАМ)

АРАМА (АРАМ) — Сирия елі мен сонда тұрған халықтың ежелгі атауы. Ыбырайым ата біраз жыл сол елдегі Солтүстік Месопотамияның Харан қаласында тұрды. Құдай оны сол жерді тастап, Қанахан еліне көшіп баруға шақырды. Арама елінің басқа да Хамат, Соба, Дамаск деген маңызды қалалары болатын. Солардың патшалары Исраилдің Дәуіт, Сүлеймен патшаларына тізе бүкті. Ал осыдан кейінгі ғасырларда олар Солтүстік Исраил мен Яһуда патшаларының бәсекелестері мен жаулары болды.

### АРАМЕЙ (АРАМА) ТІЛІ

АРАМЕЙ (АРАМА) ТІЛІ — көне еврей және араб тілдерімен түбірлес семит тілі. Ол Арама, Ассур, Бабыл және парсы патшалықтарында ресми тіл болған. Пайғамбарлар жазбаларының біраз бөлігі көне арамей тілінде жазылған. Иеміз Исаның заманында арамей және еврей тілдерінің екеуі де Яһудея аймағында кең қолданылатын.

### АР-ҰЖДАН

АР-ҰЖДАН Адам баласында оның Құдай Тағаланың еркінен тайғандығын білдіретін түсінік яки түйсік бар. Жаратқан Ие берген осы дарын ар-ұждан деп аталады. Адам күнә жасағанда өз ар-ұжданы оны айыптайды (Рим 2:14-15). Бұны тоқтатып, жан тыныштығына қайтадан ие болу үшін күнәкардың игі істер істеп, діни жоралғылар атқаруы жеткіліксіз. Тек Құдай Иеден кешірім сұрап, Мәсіхтің құрбан болып, қанын төккеніне сенгенде ғана адам күнәсінен шынымен тазарады. Сонда ол Құдай Рухының жетелеуіндегі таза ар-ұжданды қабылдайды. (Пет1 3:21; Евр 9:9,14; 10:22). Күнә мен Кешірімді де қараңыз.

### АСПАН

АСПАН Көкті қараңыз.

### АСПАН ПАТШАЛЫҒЫ

АСПАН ПАТШАЛЫҒЫ Құдайдың Патшалығын қараңыз.

### АСТАРЛЫ ӘҢГІМЕ

АСТАРЛЫ ӘҢГІМЕ — рухани және адамгершілік тәлім беретін, нақты өмірден алынған мысал. Пайғамбарлар да, Иеміз Мәсіх те халыққа уағыз айтқанда жиі астарлап сөйлейтін.

### АУМИН

АУМИН «Солай болсын!» деген осы сөз бата, мінажат және уағызда айтылғанды бекіту үшін қолданылады.

### АШЫМАҒАН НАН МЕЙРАМЫ

АШЫМАҒАН НАН МЕЙРАМЫ Құтқарылу мейрамын қараңыз.

### ӘЛЕМНІҢ ИЕСІ

ӘЛЕМНІҢ ИЕСІ Осы атақ Құдай Тағаланың ұлан-ғайыр ғарыштағы сансыз көп аспан денелерінің және Өзіне қызмет етуші періштелердің көптеген топтарын жаратқанын әрі оларға да, Өзінің таңдап алған халқының жасақшылар топтарына да әмір жүргізетінін білдіреді. Түпнұсқадағы Яһуә Цабаот (сөзбе-сөз Топтардың Жаратқан Иесі) деген атақтың мағынасын түсінікті етіп беру үшін ол Әлемнің Иесі деп аударылды.

### ӘМІРШІ

ӘМІРШІ — патшалықтың белгілі аймақтарын басқарушы әкімшілік әрі әскер бастығының атағы. Кейде періштелердің немесе жындардың басшылары да әмірші деп аталады (Дан 10:13; Жох 12:31; Еф 2:2).

### БАБЫЛ ҚАЛАСЫ

БАБЫЛ ҚАЛАСЫ Алғашқыда осы қаланы Құдайға мойынсұнбаған адамдар өздерінің даңқын асыру үшін салып, оның ішінде «аспанға жететіндей» биік мұнара тұрғыза бастады. Бірақ Құдай бабылдықтар сөйлейтін тілді шатастырып, адамдарды жер бетіне бытыратып жіберді (Жар 11:1-9).

Евфрат өзенінің бойында орналасқан сол жерде бірнеше ғасырдан соң үлкен сауда-саттық орталығы пайда болды. Өзеннің тармақтары сауда заттарын тасымалдау жолы ретінде қаланың іші арқылы ағып өтетін. Олар, сондай-ақ, қаланы дұшпанның кіріп кетуінен қорғап, оны айналдыра да ағып жатты.

Кейін ұлан-ғайыр патшалықтың астанасына айналған Бабыл қаласы жер аударылған Яһуда халқына зорлық-зомбылық жасады. Сол үшін Бабыл Құдайдың қаһарына ұшырап, жау қолынан жеңіліп, талқандалды (Иш 47:1-15).

Пайғамбарлар жазбаларында және Інжіл шарифтегі Аянда Бабыл қаласы опасыз әйел деп те аталады. Қала өзін мәңгі қауіпсіз сезініп, өркөкіректенген адамзаттың Жаратқан Иемен арасындағы байланысына жасаған опасыздығының айқын бейнесі болып табылады. Тіпті адамдардың қол жеткізген тамаша табыстары да, бетімен кеткен мәдениеті мен діндері де осы опасыздықты білдіреді. Өздерін емін-еркін сезініп кеуде көтерген олар кенеттен ауыр жазаларын тартатын болады (Аян 14:8; 16:19; 17:1-6).

### БЕЛГІ

БЕЛГІ Кереметті қараңыз.

### БЕЛЗЕБҮЛ (БАҒАЛ-ЗЕБУЛ)

БЕЛЗЕБҮЛ (БАҒАЛ-ЗЕБУЛ) — Исраил елінің төңірегін мекендеген халықтар табынған жалған тәңірдің атауы. Жаратқан Иеге адал исраилдіктер оның Бағал-Зебуб деп бұрмалап мысқылдайтын түрін қолданатын (Пат4 2:1). Інжіл шарифте белзебүл деген атау жындардың бастығы әзәзіл шайтанды білдіреді. (Лұқ 11:15,18-19).

### ҒИБАДАТХАНА

ҒИБАДАТХАНА — көне Иерусалимдегі ерекше сәулетпен салынған үлкен ғимараттар мен аулалар жиынтығының атауы. Оның ортасындағы киелі үйдің алдында халық Жаратқан Иеге сиынып, құрбандық шалып, өзге де сый-тартуларды ұсынатын. Киелі үй мен Діни қызметкерді де қараңыз.

### ДӘУІТТІҢ ҰРПАҒЫ

ДӘУІТТІҢ ҰРПАҒЫ Мәсіх осы дүниеге келместен бір мыңжылдай бұрын (б.з.д. 1000-961 жж.) Дәуіт пайғамбар Исраил елінің атақты патшасы болды. Құдай оған болашақта оның тұқымынан шыққан күшті Патша Исраилдің тағында отырады деп уәде еткен (Пат2 7:16). Содан да «Дәуіттің Ұрпағы» (сөзбе-сөз аударылғанда «Дәуіттің Ұлы») деген атау Құдайдың халқын жауларынан құтқаруға келетін Мәсіхтің бір атағына айналды. Осыған сәйкес, Мәсіх Исаның шешесі Мәриям да, өгей әкесі Жүсіп те Дәуіт пайғамбардың тұқымынан шыққан еді (Мат 1:1,6-16; Лұқ 3:23-31).

### ДҰҒА

ДҰҒА Сиынуды қараңыз.

### ДІНИ ҚЫЗМЕТКЕР

ДІНИ ҚЫЗМЕТКЕР — Құдай Тағала мен адамдардың арасында жүріп мінажат етіп, Жаратқан Иеге құрбандықтар мен басқа да сый-тартулар ұсынуға әрі халыққа Таурат заңын түсіндіріп, орындатуға тағайындалған қызметкерлердің атағы. Оларға жетекшілік ететін «бас діни қызметкердің» ежелгі киелі шатырда, ал кейін киелі үйде ерекше міндеттері де болатын. (Ескерту: Мұндағы дін сөзі тек діни рәсімдердің жиынтығын ғана емес, Құдай мен адам арасында сенім арқылы орнаған байланысты да білдіреді.)

Мәсіхтің заманында бас діни қызметкерлер Рим патшалығына бағынған яһуди халқының Жоғарғы кеңесінің басшысы ретінде саясатпен де айналысатын. Құдайға адал болмаған олар Мәсіхке мойынсұнбай, Оның қас жауларына айналды. Рим әскері б.з. 70 ж. Иерусалимдегі ғибадатхананы қиратқан соң, діни қызметкер лауазымы жоғалды.

Мәсіх Өзін біржола құрбан еткеннен кейін малдарды құрбандыққа шалудың керегі болмай қалды. Енді барлық сенушілер Мәсіхтің арқасында Құдай Тағалаға сиынып, мақтау айтып «рухани сый-тартулар» ұсынуға мүмкіндік алды (Евр 9:24-28; Рим 5:1-2; 12:1; Пет1 2:5).

### ДІН МҰҒАЛІМІ

ДІН МҰҒАЛІМІ — Киелі кітаптың Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбалары деген көне бөлімдерін зерттеп, көшіріп, халыққа түсіндіріп беретін оқымысты адам. Заң мұғалімі (Езр 7:6; Нех 8:1-6; Мат 13:52) деген атау осымен мәндес. (Лұқ 10:25). Парызшылды да қараңыз.

### ЕЛУІНШІ КҮН МЕЙРАМЫ

ЕЛУІНШІ КҮН МЕЙРАМЫ Алғашқы өнім мейрамын қараңыз.

### ЕЛШІ

ЕЛШІ — Мәсіхтің Ізгі хабарды барлық елдерге таратуға тағайындап, жіберген уәкілі (Мат 10:1-4; Елш 1:2-3,[8]).

### ЖАННАТ

ЖАННАТ Пейішті қараңыз.

### ЖАРАТҚАН ИЕ

ЖАРАТҚАН ИЕ Құдай Тағала Мұса пайғамбар мен Исраил халқына Өзін «Яһуә», яғни «Мәңгі Бар Болушы», «Жаратушы», деп таныстырды (Мыс 3:14-15). Исраилдіктер б.з.д. 4-ші ғасырдан бастап Құдайдың қасиетті есімін бекерге айтпау үшін оның орнына «Адонай», яғни «Ие», деген атақты қолданды. Осы атақ Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбаларының көне грекше «Септуагинта» тәржімесінде «Күриос», яғни «Ие», деп аударылған. Інжіл шарифте Құдай осы есімімен жиі аталады. Ием, Құдайды да қараңыз.

### ЖАРЫҚ БҰЛТ

ЖАРЫҚ БҰЛТ Жаратқан Ие ерте заманда Мұса пайғамбарға ішінде нұр жайнаған бір бұлттан аян беріп, Исраил халқына Өзінің еркін білдірді. (Мыс 40:34; Леу 16:2; Шеж2 5:13; Езк 1:4).

Кейін Құдай Әке Өзінің (рухани) Ұлы Мәсіх туралы пікірін де бір жарық бұлттан дауыстап білдірді (Лұқ 9:34-35). Мәсіх болашақта «бұлттар үстімен» ұлы құдіретпен жерге қайтып келеді (Дан 7:13; Мат 24:30; Аян 1:7).

### ЖАҺАННАМ

ЖАҺАННАМ Тозақты қараңыз.

### ЖОҒАРҒЫ КЕҢЕС

ЖОҒАРҒЫ КЕҢЕС — Інжіл шарифтің заманындағы яһуди халқының ең жоғарғы діни және саяси мекемесі. Кеңеске басты діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және рубасылар мүше болды.

### ЖҰМАҚ

ЖҰМАҚ Пейішті қараңыз.

### ИЕМ

ИЕМ Көне еврейше «адонай», грекше «күриос» деген сөздің түпкі мағынасы — «ие, мырза». Ол сыпайы қаратпа сөз ретінде қолданылғанда «мырза» деп аударылады. Ал Киелі кітаптың көп жерінде ол «Жаратқан Ие» деген мәнде келтіріліп, осылай немесе «Ием», «Иеміз» деп аударылады.

### ИРОД ӘУЛЕТІ

ИРОД ӘУЛЕТІ Б.з.д. 40 ж. римдік сенат Исраил еліне патшалық құруға шетелдік Едом ұлтынан шыққан Ирод І-ні тағайындады. Ирод І Құдайға бағынбай, елге зорлық-зомбылық жасап, тіпті өз туыстарын өлтіруден де тайынбады. Ол яһуди халқының көңілін табу ниетімен Иерусалимдегі Жаратқан Иеге бағышталған ғибадатхананы үлкейтіп, әдемілеп қайтадан салғызса да, грек діні мен мәдениетіне қатты бейімделіп, Рим патшасына табынуға арналған ғибадатханалар да тұрғызды. Ирод І Құдай Ие дүниеге жіберген Мәсіх Исаны бала кезінде өлтіруге тырысып, Бетлехем қалашығындағы және соның маңайындағы екі жасқа дейінгі барлық ер балалардың көздерін құртқызды (Мат 2:1-18).

Ирод І патшалық құрған жер өзінен кейін үш ұлына бөлініп, Архелайға Яһудея, Самария және Идумея (Едом елі), Ирод Антипасқа Ғалилея мен Перея, Філіпке Итурея мен Трахонит аймақтары берілді. Жақия пайғамбарды өлтіріп, Иса Мәсіхке де зорлық-зомбылық көрсеткен аймақ әкімі осы Ирод Антипас болды (Мат 14:1-12; Лұқ 23:6-11; Елш 4:27). Кейін Архелайдың аймақтары римдік әмірші Понти Пилатқа тапсырылды (Мат 2:22; Лұқ 3:1). Ол Мәсіхтің кінәсіздігіне көз жеткізе тұра Оны өлімге бұйырды.

Б.з. 37 ж. қайтыс болған аймақ әкімі Філіптің билігіне Ирод І-нің немересі Ирод Агриппа І ие болды. Ол кейін Ирод Антипастың әкімшілігіне де қол жеткізіп, соңында бүкіл Исраил еліне патшалық құрды. Яһуди халқының көңілін аулауға тырысқан патша Мәсіхтің жолын ұстанушыларды қудалап, Зебедей ұлы Жақып елшіні өлтіртті; Шимон Петірді ұстап алған соң, оны да соттамақшы болды. Алайда Құдайдың періштесі Петірді кереметпен түрмеден босатып жіберді. Жағымпазданып тұрған халықтың өзіне «құдай» деп құлшылық еткеніне қарсылық білдірмегендіктен, Агриппа І Құдай Тағаланың жазасына ұшырап, жаман өліммен өлді (Елш 12:1-11,18-23).

Оның ұлы Ирод Агриппа ІІ б.з. 53 жылынан бастап бұрын Філіп және Лүсани басқарған аймақтарға билік құрды. Туған қарындасы Берникені ертіп римдік әмірші Фестке сәлем беріп барғанда Фест олардан тұтқындағы Пауыл елшіні тергеп, жауап алуларын сұрады (Елш 25:13-26:32).

### ИСА

ИСА — көне түпнұсқадағы «Ешуа», грекше «Иесус» деген ер адамның аты, ол «Жаратқан Ие — Құтқарушы» дегенді білдіреді. (Лұқ 1:31). Қазақ тілінде бұл есім «Айса» не «Ғайса» деп те айтылатын. Көктен келген Билеуші, Құдайдың Қызметшісі, Құдайдың (рухани) Ұлы және Мәсіхті де қараңыз.

### КЕЛІСІМ

КЕЛІСІМ Таураттың түпнұсқасындағы «беріт» деген ұғымның мағынасы — «келісім, шартнама, одақ». Ол көне грек тіліне «диатеке» — «келісім» не «өсиетнама» деп аударылып, екі жақ арасындағы берік келісімшартты белгілеген.

Ежелде адамдар бітімге келгенде құрбандық шалып, қан төгумен келісімдерін бекіткен (Жар 31:44-54). Сол сияқты, Құдай Тағала адамдармен Келісім жасағанда оларға құрбандық шалғызды; соның аққан қанымен Келісім бекітілді (Жар 15:8-20; Мыс 24:3-8; Евр 9:18).

Құдай Тағаланың сенушілермен жасаған «Жаңа Келісімі» Иеміз Исаның төгілген қасиетті қанымен бекітілді. Бұл сенушілердің Жаратқан Иенің рақымымен ақталып, Онымен мәңгілік байланыста тұруларының негізі болды (Мат 26:28; Евр 9:25-26; 12:24; 13:20).

### КЕЛІСІМ САНДЫҒЫ

КЕЛІСІМ САНДЫҒЫ — Құдайдың бұйрығымен Мұса пайғамбар ағаштан жасатып, саф алтынмен қаптатқан сандық. Оның ішінде Жаратқан Иенің Исраил халқымен жасаған Келісімінің куәлігі — Он өсиет жазылған екі тас тақташа сақталатын. Сонымен қатар Құдайдың Мысырдан құтқарып, алып шыққан халқына айдалада жүрген кезінде тамақ ретінде беріп тұрған тәтті нанға (маннаға) толған құмыра және Һаронның бүршік жарған таяғы да сонда болды (Мыс 16:33-34; 25:16,22; Евр 9:4).

Бас діни қызметкер жыл сайын халықтың күнәсін өтеу әрі халықты күнәсінің арамдығынан тазарту үшін шалынған құрбандық малының қанынан сандықтың қақпағына бүркіп себетін. Сондықтан осы қақпақтың «Құдай халықтың күнәсін кешіретін орын» және «рақымшылық тағы» деген атақтары да бар (Мыс 25:17; Евр 9:5).

Құдай өз халқына «осы жерде араларыңда тұрып, сендермен сөйлесетін боламын» деп уәде берген еді. Келісім сандығы Киелі кітапта «Құдайдың жер бетіндегі тағы» деп те аталады (Мыс 25:8,10-22). Жаңа Келісім бекітілгеннен кейін Келісім сандығының қажеті болмай қалды. Себебі Құдай Өзінің (рухани) Ұлы Мәсіх арқылы осы дүниеге келіп, адамдардың арасында (Жох 1:14). Мәсіх өлімнен тіріліп, көкке қайтқаннан кейін Құдай сенушілерге Өзінің Киелі Рухын жіберіп, олардың өмірлеріне енді (Ерм 31:33; Жох 14:17-20,23-26; Елш 1:4-5; 2:1-4; Рим 8:9,14-15).

### КЕРЕМЕТ

КЕРЕМЕТ Жаратқан Ие кей кездері Өзінің шексіз құдіретімен табиғаттан тыс керемет істер істейді. Мысалы, Ол Исраил халқын Мысырдағы құлдықтан азат еткенде солай істеді (Мыс 3:20; 9:16; Заң 7:19). Мәсіх Иса және Оның елшілері де Құдайдың құдіретімен адамдарды ауру-дерттерінен сауықтырып, қинаған жындарын қуу сияқты кереметтер жасап, көмек берді. Осы ғажап істер Исаны және Оның елшілерін Құдай Тағаланың жібергендігін адамдарға көрсетіп дәлелдеді.(Мат 11:20; Жох 20:30-31). Сол себептен Киелі кітаптың түпнұсқасында «кереметтің» орнына көп жерде «белгі», «дәлел» деген ұғым да қолданылады (Жох 2:11).

### КЕШІРІМ

КЕШІРІМ Біреу Құдай Тағалаға немесе бір адамға қарсы жағымсыз әрекет жасаса, оған кешірім қажет. Соның нәтижесінде ол тазарып, өзара байланысы қайтадан қалыптасады.

Қасиетті Құдай Тағала күнәні мүлдем жек көреді. Дегенмен Ол күнәлі адамды әлі де сүйіп, теріс жолынан қайтуға шақырады. Адамның кешірілген күнәсін Құдай енді қайтып ешқашан есіне алмайды. Кешірім татуласу мен тығыз байланысқа, адамның жаны мен рухының тазарып, жаңаруына жол ашады.

Бұл Құдай Тағала күнәні ешбір зардапсыз, оп-оңай кешіре салады дегенді білдірмейді: Оның еркін бұзу жазаға апарады. Құдай қасиетті де әділ болғандықтан күнәларды ескерусіз қалдырмайды. Күнәнің салдары — өлім (Рул 27:3; Рим 6:23; Еф 2:1). Адамның игі, сауапты істер істеуі оның күнәсінен тазаруы үшін жеткіліксіз. (Леу 17:11; Евр 9:22). Алайда жазаның басқа біреуге аударылуы мүмкін. Таурат заңында Жаратқан Ие Исраил халқына күнә жасаған кезде бір малды құрбандыққа шалып, соның қанын төгіп, кейбір бөліктерін өртеуге бұйырды. Сол мал күнәкардың орнына өлгенде, күнәнің құны төленді. Сол заманда адамдар осылай Құдайдың кешірімін ала алатын (Леу 4:20,26; 17:11; Рул 15:24-26).

Бірақ бұл уақытша ереже ғана болатын, себебі ешқандай малдың қаны күнәні шын мәнінде тазартып әкете алмайды (Евр 10:4). Сондықтан да Құдай күнәсіз пәк таза Мәсіх Исаны шынайы «Құрбандық тоқты» ретінде өмірін қию үшін осы дүниеге жіберді (Жох 1:29; Пет1 1:19). Иса біздің орнымызды басып, күнәларымыздың құнын Өзінің қасиетті өмірімен өтегендіктен Құдай бізді кешіруге дайын (Рим 5:6-8; Қор1 15:3). Енді Құдай Тағаладан шын жүректен кешірім сұрап, Исаның құрбан болғандығына сенуіміз қажет. Сонда Құдай бізге жаңа, таза өмір сыйлайды (Рим 6:23; Қор1 6:11; Евр 9:14; 10:14).

Құдайдың кешірімін қабылдаған адам өзіне жамандық жасаған басқаларды да шек қоймай кешіруге тиіс. Әйтпесе Құдай оның өзін кешірмейді (Мат 6:12,14-15; Лұқ 6:37; 11:4; 17:3-4). Сенуші таза өмір сүруі үшін жасаған барлық күнәларын Құдай алдында, қажет болса басқа адамдар алдында да мойындап, кешірім сұрап, оны қабылдаған соң ризашылығын білдіруі керек (Жох1 1:9; 2:1-2).

### КИЕЛІ

КИЕЛІ Қасиеттіні қараңыз.

### КИЕЛІ РУХ

КИЕЛІ РУХ Құдайдың Рухын қараңыз.

### КИЕЛІ ҮЙ

КИЕЛІ ҮЙ — ежелгі Иерусалимнің ғибадатхана ауласындағы үлкен ғимарат. Діни қызметкерлер бұған кіріп, түтету үстелінің үстінде хош иісті заттарды түтетіп, Құдайға бас ұрып сиынатын. Арнайы үстелде Құдайға ұсынылған, тек діни қызметкерлердің ғана жеуіне арналған нан күлшелері де бар болатын.

Киелі үйдің артқы жағындағы «ең қасиетті бөлімі» үлкен шымылдықпен бөлектенген еді. Сол жерде орнатылған Келісім сандығын жапқан қақпақ «Құдайдың жер бетіндегі тұрағы» деп аталатын. (Шеж2 3:1-14; 5:7; 7:1,12-16; Мат 27:51). Құрбандық үстелін де қараңыз.

### КИЕЛІ ҮЙ МЕЙРАМЫ

КИЕЛІ ҮЙ МЕЙРАМЫ Жау Иерусалим қаласындағы ғибадатхананы қорлап кеткеннен кейін киелі үй б.з.д. 165 ж. тазартылып, қайтадан Жаратқан Иеге бағышталды. Осы оқиғаны еске түсіру үшін жыл сайын желтоқсан айында Ханука мейрамы атап өткізіледі (Жох 10:22).

### КӨК (АСПАН)

КӨК (АСПАН) Киелі кітаптағы «көк, аспан» сөздері үш мағынада қолданылады. Аспан, біріншіден, бізді қоршаған әуе кеңістігі мен бұлттарды білдіреді. Екіншіден, ол күн, ай, жұлдыздар сияқты барлық аспан денелерін қамтитын ұлан-ғайыр ғарышты белгілейді (Жар 1:8,[14]). Күнәнің кесірінен ластанып, бүлінген қазіргі аспан мен жер қиямет сотынан кейін жойылады. Сонда Мәсіх жаңа аспан мен жаңа жерді жарататын болады (Пет2 3:10,13; Аян 6:14; 21:1,[5]).

Көк деген сөз осы аудармада Жаратқан Иенің көзге көрінбейтін мекені үшін қолданылады. Оның мекені өте алыста емес, қайта, Құдай бізді қоршаған айналаның бәрінде (Елш 17:27; Жыр 138:5-10). Киелі кітапта Құдайдың мекені «көктің ең биігі» (сөзбе-сөз аударылғанда: «үшінші көк») және «пейіш», «жұмақ» деп те аталады (Лұқ 23:43; Қор2 12:2-4; Еф 4:10; Аян 2:7; 4:1-3; 21:2).

### КӨКТЕН КЕЛГЕН БИЛЕУШІ

КӨКТЕН КЕЛГЕН БИЛЕУШІ Ежелгі заманда Даниял пайғамбардың көрген аянында «адам баласына ұқсайтын Біреу» Құдай Тағаланың алдына келіп, Одан жер бетіндегі «барлық халықтар, ұлттар және тілдердің адамдарының» үстінен қарайтын билікті әрі салтанатты ұлылықты қабыл алды (Дан 7:13-14). Осы аянға қатысты «Адам Ұлы» деген ұғым кейінірек Жаратқан Иенің уәдесі бойынша көктен келіп, әлемдегі барлық халықтарға билік жүргізетін Патшаның атағына айналды.

Мәсіх Иса Өзі туралы айтқанда осы атауды жиі қолданатын. Оның шынайы мағынасын түсінікті қылу үшін бұл маңызды атақ «көктен келген Билеуші», «көктен келген Мен» немесе «Құдай тағайындаған Билеуші» деп аударылды (Мат 8:20; 9:6; 16:27-28; Лұқ 24:7; Жох 5:27; 6:27).

### КӨНЕ КЕЛІСІМ

КӨНЕ КЕЛІСІМ Келісімді қараңыз.

### КҮЙ (САЗ) АСПАПТАРЫ

КҮЙ (САЗ) АСПАПТАРЫ Ежелгі халықтар түрлі әуендер мен күйлерді орындау не айтқан әндерін сүйемелдеу үшін дауылпаз бен барабан, даңғыра мен сылдырмақ сияқты соқпалы, домбыра, жетіген, шертер секілді ішекті және сыбызғы, сырнай, керней іспетті үрмелі аспаптарды қолданатын (Жар 4:21; Мыс 15:20; Жыр 150; Дан 3:5). Кернейлер халықты не әскерді жинау үшін де пайдаланылатын (Пат1 13:3; Шеж2 5:12). Көне заманда көп ойналған сол ішекті аспаптардың біреуі біздің домбырамызға ұқсайды. Содан да ол домбыра деп аударылды.

### КҮНӘ

КҮНӘ Киелі кітапта күнә сөзі адамның Құдайға мойынсұнбағандығын әрі содан туындаған Құдаймен арасындағы байланысының үзілгендігін білдіреді. Хауа ана мен Адам ата алғашқыда жасаған күнәдан (Жар 3:1-19) бері барлық адамдар күнәкар болып дүниеге келеді (Рим 5:12,18-19). Өтірік айту, ұрлау, опасыздық жасау секілді нақты күнәлар адамның Құдаймен қарым-қатынасының үзілгендігінің салдары. Адам, Ар-ұждан, Өлім және Кешірімді де қараңыз.

### КҮРКЕЛЕР МЕЙРАМЫ

КҮРКЕЛЕР МЕЙРАМЫ Исраилдіктер жыл сайын бір апта бойы бұтақтардан жасалған күркелерде тұрып, көңілді мереке өткізетін. Осымен олар Жаратқан Иенің өздерінің Мысырдан көшіп шығып, елсіз даланы кезіп жүрген ата-бабаларын қамқорлығына алғандығын ризашылықпен еске түсіріп, шүкірлік ететін (Леу 23:34-36).

### КІТАП (ШИЫРШЫҚ КІТАП)

КІТАП (ШИЫРШЫҚ КІТАП) Ежелде үлкен құжаттар мен жазбалар папирус (қамыс) жапырақтарынан немесе жарғақтан (яғни пергаменттен: жас малдың арнайы иленген терісінен) жасалып, бір-біріне тігіліп жалғанған ұзын жолақтарға жазылатын. Осы жолақтар түтік сияқты ағаш шиыршықтарға оралып сақталатын (Заң 17:18; 31:24-26; Жыр 39:8; Лұқ 4:17; Аян 5:1)

Түптелген кітап («кодекс») қалпы Інжіл шариф жазылған б.з. 1-ғасырынан бері Киелі жазбаларды көшіріп, тарату үшін көп қолданылатын.

### ҚАЙҒЫ

ҚАЙҒЫ Адам ата мен Хауа ана пейіш бағында Құдаймен жақын қарым-қатынаста бейнет пен қайғы-қасірет атаулыны білместен бақытты өмір сүріп жатты. Алайда екеуі күнә жасағандықтан, Құдаймен байланыстары үзіліп, өмірлеріне азап пен қайғы-қасірет, ауру мен өлім енді (Жар 2:15-17; 3:6-10,16-19; Рим 6:23).

Алайда Құдай адамдарды әлі де шексіз сүйгендіктен, оларды күнәнің құлдығынан азат ету үшін Құтқарушы Мәсіхті дүниеге жіберді. Мәсіхтің құрбандық өлімін мойындап, Оған сенімін артқан әркім бұ дүниеде Жаратқан Иенің жұбанышы мен қуанышына кенеліп, о дүниеде пейішке (жұмаққа) енеді. Сол тамаша жерде күнә, қайғы-қасірет, азап және өлім атымен болмайды (Аян 21:3-4).

### ҚАЙТА ТІРІЛУ

ҚАЙТА ТІРІЛУ Адамзаттың тарихында Құдай Өзінің шексіз құдіретімен бірнеше өлген адамды қайтадан тірілтті. Бұлардың бастысы Құтқарушы Иеміз Мәсіх Иса болды. Иеміз ақырғы заманда осы дүниеге қайта оралғанда өлген сенушілердің бәрін де қайтадан тірілтіп, қасына ертіп алады.

Құдайға мойынсұнбағандар да қиямет күні қайта тіріледі, алайда оларды Құдайдың қаһарлы соты күтіп тұрады (Жох 5:28-29; Сал1 4:16-17; Аян 20:4-6,11-15). Өлім, О дүние, Пейіш және Мәңгілік өмірді де қараңыз.

### ҚАСИЕТТІ (КИЕЛІ)

ҚАСИЕТТІ (КИЕЛІ) Киелі кітаптағы қасиетті, киелі деген ұғымның түпкі мағынасы «Құдайға толықтай бағышталған» дегенді білдіреді. Құдайдың Өзі күнәдан мүлдем пәк таза болғандықтан, Оған арналып, Оның қарамағындағы әр адам мен әр нәрсе де кіршіксіз таза, түгелдей қасиетті болуға тиіс. Бұған адам, әрине, өздігінен қол жеткізе алмайды. Алайда Мәсіх Исаның құрбандық өлімін мойындап, Оған сенімін артқан әркім Құдайдың алдында ақталып, Исаның мүлтіксіз қасиеттілігінен үлес алып, киелі болып саналады (Елш 22:16; Қор1 1:30; Еф 5:26).

### ҚАУЫМ (СЕНУШІЛЕР ҚАУЫМЫ)

ҚАУЫМ (СЕНУШІЛЕР ҚАУЫМЫ) — Құтқарушымыз Мәсіх Исаға сеніп, Құдайдың еркін орындаушылардың бірлестігі. Қауым Мәсіхтің «рухани денесі» деп те аталып, Онымен тығыз байланыста тұруға шақырылды. Сенушілер қауым жиналыстарында бас қосып бір-бірімен бөлісіп, Құдайға сиынып шүкірлік етіп, тәлім алады және Оның Ізгі хабарын басқаларға да жеткізеді. Рухани бірлікті де қараңыз.

### ҚИЯМЕТ

ҚИЯМЕТ — өлген адамдар қайта тірілетін күн. Сонда Мәсіх оларды соттайтын болады (Дан 7:13-14; Мат 16:27; 25:31-32; Жох 5:21-29; Аян 20:11-15). Күнә мен Кешірімді де қараңыз.

### ҚҰДАЙ (АЛЛА)

ҚҰДАЙ (АЛЛА) Құдіретті Құдай — әлемнің Жаратқан Иесі. Ол мүлтіксіз қасиетті, кіршіксіз таза (Пет1 1:15), рақымды да мейірімді (Жыр 102:8). Құдай — сүйіспеншіліктің қайнар көзі (Жох1 4:7-8). Оның салтанатты ұлылығының шегі жоқ.

Құдай Тағала — Біреу-ақ (Заң 6:4), Оның болмысының бастамасы да, соңы да жоқ. Құдай мәңгі өмір сүріп (Рим 1:20), өзгермейді, әрдайым сөзінде тұрады (Мал 3:6). Киелі кітаптан Құдайдың үш жағы яки үш Тұлғасының бар екенін білеміз: Әрқайсысының ерекше қасиеттері болғанымен, Үшеуі біртұтас (Қор2 13:13; Жох 1:1; 10:30; 15:26; Қол 1:15; Евр 1; Жыр 142:10). Құдай Киелі кітапта Құдай Әке, Құдайдың (рухани) Ұлы және Құдайдың Рухы (Киелі Рух) деп аталады. Осы таңғаларлық шындық адам баласының түсіну қабілетінен шексіз жоғары. Ал пенде Жаратқан Иесінің болмысын тереңдеп ұғына ала ма? Әрине, ұғына алмайды. Кейбіреулер осындағы Әке мен Ұлы деген ұғымдарды қате түсініп, табиғи ұрпақтар ретінде елестетеді. Алайда Құдай Өзі өзгермейді де, Оның тәндік балалары да болмайды, қайта, Ол — Рух (Жох 4:24). Сол ұғымдар бұл жерде астарлы мағынада қолданылады. Құдайдың мәңгілік (рухани) Ұлы Әкесінің еркін түгел орындайды. Әрине, періштелер де Оның айтқанын екі етпейді, бірақ олардың болмысы Құдайдікі сияқты емес (Жох 5:30; Флп 2:6-8; Евр 1). Үшбірлікті де қараңыз.

Әрдайым Жаратқан Иенің қасиеттілігі мен сүйіспеншілігін ескерсек, Киелі кітапты жақсырақ түсіне аламыз. Құдай Тағала адамды зор сүйіспеншілікпен жаратқанмен адамдар Оның еркін бұзып күнә жасағанда сол үшін белгіленген жазаларын тартуға тиіс. Бірақ Құдайдың (рухани) Ұлы Мәсіх адамға сүйіспеншілікпен кешірім жасау үшін жазаны өз мойнына алды! Осылайша Құдайдың мүлтіксіз қасиеттілігі мен әділдігіне дақ түспейді (Жох 1:29; 3:16; Рим 3:21-26; Қор2 5:19,[21]).

Ал енді, Жаратқан Иенің сүйіспеншілігі шексіз болса, неліктен осы дүниеде қайғы бар? Құдай аса зор мейірімділікпен, сүйіспеншілікпен зұлымдарды да теріс жолдан қайтуға шақырады. Алайда олардың көбі осы заманда қиқарлық танытып, өз мүдделерін ғана ойлап, басқаларға жәбір көрсетеді (Тім2 3:11-13). Барлық адамдар осы күнәкар дүниеде қиын-қыстау жағдайларға ұшырайды. Бірақ та күнәнің құлдығынан құтқарылып, Құдай жолына түскендер қазір Оның жұбанышын көреді және пейіште (жұмақта) мәңгі бақи Жаратқан Иенің қасында болады. Сонда қайғы, жамандық атаулы болмайды, тек әділдік, игілік және шексіз бақыт орнайды. (Рим 3:23; 6:23; 8:28-39; Аян 21:3-8; 22:3-5).

### ҚҰДАЙДЫҢ ҚЫЗМЕТШІСІ

ҚҰДАЙДЫҢ ҚЫЗМЕТШІСІ Киелі кітапта Ыбырайым, Дәуіт, Мұса, Петір, Жохан, Пауыл сияқты жеке адамдар да, Исраил халқының Құдай Тағалаға мойынсұнушы бөлігі де Құдайдың қызметшісі деп аталған (Рул 12:7; Пат2 7:5).

Ишая пайғамбар алдын ала айтқандай, Құдайдың Қызметшісі деп аталған Біреу Исраил халқына көмектесумен қатар, өзге елдердің бәріне де тыныштық, әділдік және құтқару алып келетін болды. Алайда Исраил халқы Құдайдың Қызметшісін қабылдамай, Оған қастандық жасады. Бірақ Ол бәріміздің күнәларымызды да, Құдайдың күнәкар адамзатқа шығарған әділ үкімін де өз мойнына алып, соның қаһарлы жазасын тартты. Жаратқан Ие Өзінің адал Қызметшісінің құрбандығын қабылдап, Оны үлкен даңқ пен салтанатқа бөледі. Содан адамдар Оның жасаған құрбандығы арқылы күнәларынан тазарып, мәңгілік өмірге ие бола алады (Иш 42:1-4; 49:1-7; 50:4-10; 52:13-15; 53:1-12).

Матай «Ізгі хабарында» Исаны Құдайдың Қызметшісі және Құтқарушы Патша ретінде суреттегенде Ишая пайғамбардың Ол туралы алдын ала айтқандарына сүйенді. Осылайша Матай таңғажайып оқиғаға: әлемді жаратқан Құдайдың (рухани) Ұлының адамзатты күнә мен шайтанның құлдығынан азат ету үшін адамға, тіпті қарапайым қызметшіге, айналғандығына куәлік берді (Мат 12:18-21; 16:16).

Петір елші Иерусалим қаласында бұдан біраз бұрын Мәсіхті қабылдамай, өлтіріп тастаған халыққа уағыз айтқанда Исаны Құдайдың Қызметшісі деп атады. Елші жиналғандарға Құдайдың Ишая пайғамбар арқылы алдын ала айтқанындай Мәсіхті өлімнен тірілтіп, мәртебесін әлдеқайда көтергендігін хабарлады (Елш 3:13-21).

Пауыл елші де осы керемет жайтты філіпілік сенушілерге арнаған хатындағы ғажайып мадақтау жырында суреттеген (Флп 2:5-11).

### ҚҰДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ

ҚҰДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ Құдай Тағала — бүкіл жаратылыстың мәңгілік Билеушісі (Жыр 21:28-29; 102:19). Сонымен қатар Құдай Патшалығы деген ұғым Құдай Тағаланың жер бетіне жүргізетін игілікті Басшылығын да, Оған мойынсұнған адамдардың қауымын да білдіреді (Дан 7:18; Мат 5:3; 6:10). Ежелде Жаратқан Ие Ыбырайым атаны және оның ұрпақтарын таңдап алып, олармен Келісім жасады (Жар 12:2-3; 15:13-18). Кейін Ол Исраилге патшалық құрып, осы халық арқылы Өзінің ізгі еркін барлық ұлттарға көрсетпек болды (Мыс 19:5-6; 15:14; Заң 4:6; Еш 2:10-11; Пат3 8:41-43). Ал Исраил халқы Құдайға мойынсұнудан жиі бас тартқандықтан, Оның жазасына ұшырап, жауларының елдеріне жер аударылды. Сол жерлерде Жаратқан Иеге адал болған исраилдіктер Оның шексіз ұлылығының куәлары болды (Дан 2:47; 4:34; Ест 8:17).

Құдай Тағала белгілеген уақытында Өзінің (рухани) Ұлын Құтқарушы Патша Мәсіх ретінде осы дүниеге жіберді. Мәсіх Иса халыққа Құдайдың Патшалығының жер бетіне келгенін жариялап, Өзінің істеген көп кереметімен соны дәлелдеді. Мәсіхтің «Таудағы уағызы» (Мат 5:7) Құдай Патшалығының негізгі заңы болып, әділдік пен мейірімділіктің жолын нұсқайды.

Бірақ исраилдіктер мен басқа ұлттардың өкілдері Мәсіхке қарсы шығып, Оны өлтірді. Ал олар өздері білместен Құдайдың алдын ала белгілеген жоспарын іске асырды (Лұқ 18:31-33; 24:44-47; Елш 4:27-28). Себебі Мәсіх Исаның құрбандық өлімі, қайта тірілуі және көкке көтерілуі арқылы Құдайдың жаңа Патшалығының рухани негізі салынды (Аян 1:5-6).

Мәсіх Иса болашақта қайта оралғанда Өзінің асқан құдіретімен және әділдігімен Құдайдың Патшалығын түпкілікті орнататын болады (Лұқ 21:27,31; 22:18).

Құдай Патшалығы осы дүниелік патшалықтар мен мемлекеттерден толықтай өзгеше. Мысалы, Мәсіх Иса оны орнату үшін соғысудан, адамдарды күштеп бағындырудан бас тартып, рақым мен сүйіспеншілікті, ақиқат пен әділдікті Патшалығының негізі етіп қойды (Мат 26:52-56; Жох 18:36-37; Рим 5:1-2; 8:38-39; 14:17). Құдайдың Патшалығына кіру үшін адамдардың Құдайдың Киелі Рухынан қайтадан туылулары, яғни Оның рухани өміріне ие болулары, қажет (Жох 1:12; 3:5-8,16; Пет1 1:23-25; Қор2 5:17).

### ҚҰДАЙДЫҢ (РУХАНИ) ҰЛЫ

ҚҰДАЙДЫҢ (РУХАНИ) ҰЛЫ Көне заманда Құдай Өзінің меншікті халқына жер бетіндегі уәкілі ретінде билік жүргізуге тағайындаған патшаларды (рухани) ұлым деп те атады (Пат2 7:5,14; Жыр 2:2,6-7,[12]). Мәсіх Иса да Киелі кітапта осылай аталады. Ал Мәсіхте Құдайдың болмысы (қасиеттері) бар (Иш 7:14; 9:6; Мат 1:23; Флп 2:6). Ол Құдай Әкемен мәңгі бірге болып, бүкіл әлемді жаратты (Жох 1:1-2,18; 17:5; Қол 1:13-19; 2:9). Құдай Сөзін де қараңыз. Мәсіх адамдарды күнәнің құлдығынан құтқару үшін осы дүниеге келді.

Өкінішке орай, кейбіреулер Құдайдың Ұлы деген қасиетті атауды тәндік ұрпақ ретінде қате түсінеді. Керісінше, құдіреті шексіз Құдайдың Киелі Рухы кіршіксіз таза қыз Мәриямның құрсағында кереметпен Нәресте Мәсіх Исаны жаратты. Құдай Тағаланың періштесі мұны Мәриямға алдын ала хабарлап былай деді: «Саған Киелі Рух қонып, Құдай Тағала сая түсіргендей Өзінің құдіретін дарытады. Сондықтан да сен табатын Киелі Бала «Құдайдың (рухани) Ұлы» деп аталады». (Лұқ 1:35; Мат 1:18; Флп 2:6-11).

Алдымен азғана адамдар Исаның шынында кім екенін ұғынды. Бірақ Оның кінәратсыз пәк таза өмірі, жасаған құдіретті кереметтері және өлімнен қайта тірілуі арқылы көптеген кісілердің Мәсіх Исаның Құдайдың мәңгілік Ұлы, яғни Жаратқан Иенің Өзі, екендігіне көздері жетті (Мат 16:14; Жох 11:27; 20:28; Флп 2:9-11; Тім1 1:2; Евр 1:2-13). Сонымен қатар Құдай Тағала аян беріп, Мәсіх Исаны «сүйікті (рухани) Ұлым» деп атады (Лұқ 3:21-22; 9:34-35). Қате түсініктің алдын алу үшін бұл қасиетті атақ осы аудармада Құдайдың (рухани) Ұлы деп берілді. Үшбірлікті де қараңыз.

Мәсіхке сенушілер Құдаймен әке мен баласындай жақын байланысқа шақырылғандықтан Құдайдың рухани балалары деп те аталады (Жох 1:12). Иса Мәсіх көкке қайта оралғаннан кейін оларға Киелі Рухты қондырды. Өзі жер бетіне қайта оралғанда сенушілерді қасына ертіп алып, әлемге жүргізетін әділ билігіне ортақтастырады (Лұқ 21:27; Сал1 3:13; Аян 5:9-10).

### ҚҰДАЙДЫҢ РУХЫ (КИЕЛІ РУХ)

ҚҰДАЙДЫҢ РУХЫ (КИЕЛІ РУХ) Құдай Әке сияқты, Оның Киелі Рухы да мәңгілік (Евр 9:14). Ол адамдарға рухани өмір мен дарындарды сыйлап, нұсқау беріп, оларды дұрыс жолмен жетелейді. Құдайдың Рухы Көне Келісім заманында пайғамбар, діни қызметкер, патша және қолөнерші сияқты ерекше қызметкерлерге қонатын. Соның сыртқы белгісі ретінде оларға көбінесе май жағу рәсімі жасалатын (Мыс 29:21; 31:3; Пат1 10:1,6; 16:13). Мәсіх құрбан болып, қайта тіріліп, көкке оралғаннан кейін Құдайдың Рухы қауымға түсіп, сенушілердің бәріне қонды (Елш 1:5,8; 2:1-11). Үшбірлікті де қараңыз.

### ҚҰДАЙДЫҢ ТАҢДАҒАН (МЕНШІКТІ) ХАЛҚЫ

ҚҰДАЙДЫҢ ТАҢДАҒАН (МЕНШІКТІ) ХАЛҚЫ Құдай Тағала Ыбырайым пайғамбар мен оның ұрпақтарына батасын қондырып, олар арқылы барлық халықтарды жарылқауды ұйғарды (Жар 12:1-3). Жаратқан Ие Ыбырайымның немересі Жақыптан тараған үрім-бұтағын (Исраил халқын) Өзінің меншікті халқы болуға таңдап алды. Онымен Келісім жасап, сол арқылы адамзатқа Өзінің әділ еркі мен шексіз рақымын білдіруді жөн көрді (Жар 28:13-15; 46:3-4; Мыс 19:3-6).

Дегенмен Құдайдың меншікті халқының мүшесі болу үшін адамның Ыбырайымның тұқымынан тарауы шарт емес. Қайта, әрбір ұлттан шыққан, Құдайдың Мәсіх Иса арқылы ұсынған рақымды кешірімі мен уәделерін сеніммен қабылдаған әркім Құдайдың меншікті халқының мүшесі болады (Мат 28:19-20; Евр 10:15-19; Қол 3:9-12; Аян 5:9-10; 7:9-10,[15]). Құдайдың Патшалығы мен Қауымды да қараңыз.

### ҚҰДАЙДЫҢ ХАБАРЫН ЖЕТКІЗУ

ҚҰДАЙДЫҢ ХАБАРЫН ЖЕТКІЗУ — Құдайдың тапсыруы бойынша Құдайдың Рухының көмегімен Оның адамдарға арнаған хабарын жеткізу. Бұл — қауымға берілген рухани дарындардың бірі (Қор1 14:1,3-5,24-25,29-32), ол пайғамбарлық сөз айту деп те аталады. Пайғамбарды да қараңыз.

### ҚҰДАЙ СӨЗІ

ҚҰДАЙ СӨЗІ Киелі кітапта осы сөз тіркесі Жаратқан Иенің айтқан сөздері мен бұйрықтары үшін қолданылады, әрі Оның адамдарға өз еркін білдірген Киелі кітабының және соның мазмұнының атауы да болады. (Иш 40:8; Сал1 2:13; Еф 6:17).

Ал «Құдай Сөзі» деген атақ Жаратқан Иенің ерекше Хабаршысы — Құдайдың (рухани) Ұлы Иса Мәсіхті білдіреді (Жох 1:1-3,14; Аян 19:13).

### ҚҰДАЙ ТАҒАЙЫНДАҒАН БИЛЕУШІ

ҚҰДАЙ ТАҒАЙЫНДАҒАН БИЛЕУШІ Көктен келген Билеушіні де қараңыз.

### ҚҰРБАНДЫҚ ҮСТЕЛІ (ҚҰРБАНДЫҚ ҰСЫНЫЛАТЫН ОРЫН)

ҚҰРБАНДЫҚ ҮСТЕЛІ (ҚҰРБАНДЫҚ ҰСЫНЫЛАТЫН ОРЫН) Ежелде адамдар Құдайға арнап мал шалып, өртеп ұсыну үшін далада бірнеше тастарды қиюластырып арнайы орын салатын (Жар 9:20; 12:7; 35:1).

Киелі кездесу шатырының және кейін Иерусалим қаласында салынған ғибадатхананың алдында халықтың шалған құрбандықтары және өзге де сый-тартулары өртеліп ұсынылатын үлкен құрбандық үстелі тұрды. (Мыс 27:1-8; Шеж2 4:1).

Одан басқа арнайы үстелдің үстінде діни қызметкерлер хош иісті шайыр т.с.с. заттарды өртеп түтететін. Саф алтынмен қапталған осы «түтету үстелі» киелі шатырдағы және киелі үйдегі қасиетті бөлменің ішінде орналасқан еді (Пат3 7:48).

### ҚҰТҚАРЫЛУ МЕЙРАМЫ

ҚҰТҚАРЫЛУ МЕЙРАМЫ Бұл мерекеде Исраил халқы Құдай Тағаланың өздерінің ата-бабаларын Мысырдағы құлдықтан құтқарып, азат еткендігін шүкірлікпен естеріне алатын. Сол құтқарылудың қарсаңында әрбір исраилдік отбасы Құдайдың жарлығы бойынша бір тоқтыдан құрбандыққа шалды. Кейінгі ұрпақтар да Құтқарылу мейрамының кешінде тоқтыларды шалып, Құдай Тағаланың рақымын мадақтайтын. Оның бұйрығына сай жеті күн бойы исраилдіктердің үйлерінде ешқандай ашыған нан болмағандықтан, сол күндер «Ашымаған нан мейрамы» деп те аталған (Мыс 12:1-11; Леу 23:5-8; Пат4 23:23; Лұқ 2:41; 22:1,[7]).

### ҚҰШ

ҚҰШ — ежелде Шығыс Африкадағы оңтүстік Мысырдан солтүстік Эфиопия мен Эритреяға дейінгі аймақты қамтыған патшалық. Кей кездерде құштық патшалар Мысыр еліне де үстемдік құрды (Иш 18:1; 20:3-5; 37:9; 43:3; Ерм 13:23).

### ЛЕУІЛІКТЕР

ЛЕУІЛІКТЕР Жақыптың ұлы Леуінің үрім-бұтағы, Исраил халқының он екі руының біреуі леуіліктер деп те аталатын. Жаратқан Ие оларды исраилдіктердің тұңғыштарының орнына Өзінің алдында тұрақты қызмет етуге таңдап алды. Олардың міндеті Жаратқан Иеге ғибадат етіп, діни қызметкерлерге көмектесу болды (Мыс 13:1-2; Рул 3:6-8,12-13). Құдай Тағала діни қызметкер Һаронды және оның кейінгі ұрпақтарын Леуі руының арасынан тағайындаған еді (Мыс 28:1; Шеж1 6:1-3).

### ЛЕУІЛІК КӨМЕКШІ

ЛЕУІЛІК КӨМЕКШІ Леуіліктерді қараңыз.

### МАЙ ЖАҒУ РӘСІМІ

МАЙ ЖАҒУ РӘСІМІ Көне заманда Исраилдің діни қызметкерлері мен патшаларын тағайындаудың белгісі ретінде олардың бастарына арнайы май жағылатын не құйылатын. Осы рәсім Құдайдың Рухының сол кісіге қонғанының сыртқы бейнесі іспетті (Мыс 29:7; 40:15; Пат1 16:13; Зәк 4:6,[14]). Мәсіхті де қараңыз.

Інжіл шарифте ауырып қалған сенушілерге май жағу рәсімін жасап, соларды сауықтыруын сұрап Құдайға сиынып мінажат ету жайлы нұсқау берілген (Мар 6:14; Жақ 5:14-16).

### МӘЖІЛІСХАНА

МӘЖІЛІСХАНА Яһудилер Бабыл еліне жер аударылып, көп жерлерге шашырағаннан кейін өздерінің тұрған қалаларында арнайы жиналыс үйлерін салып, соларда Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларын оқып, Құдайға сиынып, ғибадат ететін. Осы мәжілісханаларда балалар сауатын ашып, Құдай жолы туралы сабақ алатын. Яһудилер сол орында сот та жүргізіп, өзара дау-жанжалдарын шешетін. Мәжілісхананы ресми түрде ашу үшін оның ең аз дегенде жүз жиырма ересек еркек мүшесінің болуы қажет болатын.

Кейін Исраил еліне қайта оралғандар да мәжілісханалар салып, сонда жиналатын. Иеміз Иса мен Оның елшілері қызметтерінің басында мәжілісханаларда жиі уағыз айтатын (Лұқ 4:16; Жох 6:59; Елш 13:14-16).

### МӘҢГІЛІК ӨМІР

МӘҢГІЛІК ӨМІР Құдай Әкенің, (рухани) Ұлының және Киелі Рухының өмірі шектеусіз, Үшбірліктің болмысының бастамасы да, соңы да жоқ.

Ал адамдар күнә жасағандықтан рухани және тәндік өлімге душар болды. Оларды өткіншіліктің құрсауынан құтқару үшін Иеміз Иса осы дүниеге келіп, күнәнің жазасын өз мойнына алып, пәк таза жанын құрбан етті. Оған сеніп, кешірім сұрап, Құдайдың тура жолына түскендерге Ол мәңгілік өмір сыйлайды (Жох 3:16,[36]).

Бұл ұғым, сондай-ақ, Құдаймен тығыз байланысты да білдіріп, «шынайы өмір» деп те аталады (Жох 17:2-3; Елш 13:48). Сенушілер қазіргі заманда ажалға ұшырағанмен, Иеміз Мәсіх қайтып келіп, оларды салтанатты ұлылықпен қайта тірілтіп, жаңа, ешқашан өлмейтін денелерге ие қылуға уәде берді (Мат 24:31,40-41; Жох 5:28-29; 14:2-3; Қор1 15:23; Сал1 4:13-17).

### МӘСІХ

МӘСІХ Ежелгі заманда діни қызметкер немесе патша болуға тағайындалудың белгісі ретінде арнайы адамдарға май жағу рәсімі орындалатын. «Май жағу рәсімі жасалған кісі» деген атақ көне еврей тіліндегі түпнұсқада «мәшиях», ал араб, түрік, қазақ тілдерінде «масих», «месіх» және «мәсіх» деп айтылады. Ол көне грек тіліне «христос» деп аударылған. Содан Исраилдің патшалары «Құдайдың мәсіхі» (тағайындаған патшасы) деп те аталатын (Пат1 2:10,35; Жыр 2:2; 19:7).

Иса осы дүниеге келген заманда яһуди халқы Мәсіх атауын өздері күткен Құтқарушы Патша үшін қолданатын. (Дәуіттің Ұрпағын да қараңыз.) Бірнеше ғасыр бұрын Құдайдың пайғамбарлары Оның келуін алдын ала айтып кеткен болатын. Бұл Құтқарушы Мәсіх Исаның Өзі еді.

Халықтың көпшілігі Мәсіхтен өздерін шетелдік жауларынан көрген зорлық-зомбылықтан құтқаруын күтті (Лұқ 24:21; Жох 6:14-15; 7:41; 10:24). Мәсіх Иса оларды әуелі теріс жолдарынан қайтуға шақырып, осылай күнәнің және шайтанның құлдығынан азат етілудің маңыздылығын уағыздады (Лұқ 4:18; 8:34,36,[44]). Ол адамдардың Құдаймен байланыстарын қалпына келтіріп, оларға әділ өмір сүруге жол ашу үшін дүниеге келді де, сол үшін Өзінің пәк таза жанын құрбан қылды (Мат 4:17; 5:3-10; 20:28; 26:28; Жох 3:16,21; 10:14-15,17-18).

### МЕРЕКЕ ЖЫЛЫ

МЕРЕКЕ ЖЫЛЫ Құдайдың ежелгі бұйрығына сай исраилдіктер әр 49 жыл сайын бір жыл бойы егістік жерлерін өңдеп, өнімін жинаудан бас тартып, үлкен той өткізетін. Сол кезде олар өздеріне бағынышты ұлттастарына бас бостандығын беріп, мұралық жер үлестерін қайтаруға тиісті еді. Бұл ереже Құдайдың жетім-жесірлер мен өзге де бейшараларға деген мейірімді қамқорлығын көрсетеді (Леу 25:10-13,[28]).

### МҰРАЛЫҚ ЖЕР ҮЛЕСІ

МҰРАЛЫҚ ЖЕР ҮЛЕСІ Көне Исраилдегі жер Таурат заңының нұсқаулары бойынша Құдайдың меншігі деп есептеліп, ешкімге жеке меншікке беруге болмайтын (Леу. 25:23). Сондықтан жер адамдарға тек пайдалануға ғана табысталып, ұрпақтан ұрпаққа мұра ретінде қалдырылатын (Пат3 21:3). Әулеттердің мұралық жер үлестерінің шекаралары Мұса мен Ешуаның заманында белгіленіп, оларды өзгертуге тыйым салынған еді (Заң 19:14; 27:17; Леу 25:10,23,28; Әйүп 24:2; Нқл 22:28; 23:10). Мереке жылын да қараңыз.

### МЫРЗА

МЫРЗА Иемді қараңыз.

### МІНАЖАТ ЕТУ

МІНАЖАТ ЕТУ — Құдайға сиынып өтініш білдіру.

### НАЗИР АНТЫ

НАЗИР АНТЫ Көне Келісім заманында Құдайға зор алғысын көрсететін ниеті немесе Одан ерекше тілегі бар адамдар нақты бір уақыт аралығында шашын алдырмай, өзге де белгілі іс-әрекеттерден бас тартуы жайлы назир антын бере алатын. Бұл дәстүр олардың өздерін Жаратқан Иеге ерекше бағыштауын білдірді (Рул 6:2-21). Уәделі уақыт өткенде сондай кісі арнайы тазару рәсімінен өтіп, ғибадатхананың алдында құрбандық шалып, ұсынғаннан кейін шашын алдыратын. Назир антын берген кедейлер үшін осы құрбандықтың құнын төлеген адамға сол ісінің сауабы тиеді деп саналды (Елш 21:23-24).

### НАН ҮЗУ РӘСІМІ

НАН ҮЗУ РӘСІМІ Сенушілер Иса Мәсіхтің Өзінің пәк таза жанын біздің құтқарылуымыз үшін құрбан еткенін еске түсіретін дәстүр. Ол «Иеміздің асы» деп те аталады (Лұқ 22:19-20; Елш 2:42; 20:7; Қор1 10:16; 11:23-26).

### О ДҮНИЕ

О ДҮНИЕ Адам өлгенде жаны о дүниеге жөнеледі. Пенденің көзіне көрінбейтін сол орын екіге бөлінген: бір жағында Құдайға мойынсұнбай, Оның еркін бұзып өмір сүргендер, ал екіншісінде Құдайдан ақталғандар тұрады. Екі жақтағылар да ақырғы заманда қайта тіріледі: ақталмағандар сотталып, тозақта жазаланатын болады, ал Құдай рақым етіп ақтағандар пейіште (жұмақта) Оның қасында мәңгі өмір сүреді (Мат 26:34,41,46; Лұқ 16:22-23; 23:43; Сал1 4:16-17; Аян 2:7; 20:11-15).

### ОСАННА

ОСАННА Осы сөздің көне замандағы түпкі мағынасы «Құтқара гөр» деген өтініш болатын (Жыр 117:25). Исаның заманында ол «Жаратқан Ие амандық берсін» не «Жаратқан Ие мадақталсын» деген мағынада да қолданылатын (Мат 21:10; Мар 11:9-10; Жох 12:13).

### ӨЛІМ

ӨЛІМ Киелі кітапта осы сөз көбінесе адам тәнінің өлуін ғана емес, рухани өлімді, демек, адамның Құдаймен байланысының үзіліп, Оның қасынан мәңгі аластатылуын, білдіреді (Жар 3:23-24; Рим 6:23). О дүние, Күнә және Кешірімді де қараңыз.

### ӨМІР СУЫ

ӨМІР СУЫ Осы астарлы ұғым Құдайдың Рухының іс-әрекетін білдіреді. Тәндік өміріміз үшін қаншалықты сусын керек болса, рухани өміріміз үшін Құдайдың Рухы сыйлайтын кешірім мен тазару, рухани нәр мен жарылқау және мәңгілік өмір де соншалықты қажет (Иш 44:3-4; Жох 4:10-14; 7:38-39).

### ПАЙҒАМБАР

ПАЙҒАМБАР — Құдай Тағала Өзінің хабарын адамдарға жеткізу үшін тағайындап жіберген кісі (Қор1 12:10,[28]). Пайғамбарлар Құдайдың еркін кейде аян мен бейнелі көрініс арқылы білгендіктен, халық оларды ежелде аян көруші деп те атайтын (Пат1 9:9). Жаратқан Иенің бірнеше пайғамбары Оның берген хабарларын Құдайдың Рухының жетелеуімен жазып қойып, келер ұрпақтарға қалдырды (Пет2 1:20-21). «Пайғамбарлар жазбалары» Киелі кітаптың үлкен бөлігі болып табылады. Құдайдың хабарын жеткізуді де қараңыз.

### ПАРЫЗШЫЛ

ПАРЫЗШЫЛ — Інжіл шарифтің заманында яһуди еліндегі кең тараған, ықпалды діншілдер тобының мүшесі. Олар «күнәлі» басқа адамдардан бөлектеніп, Жаратқан Иенің Таурат заңындағы бұйрықтары мен парыздарын және атақты дін ұстаздарының соларға қосқан мыңдаған ережелерін бұлжытпай орындаулары арқылы Құдайдың рақымына лайық болуға тырысатын. Осылай етсек, Жаратқан Ие Исраил еліне Құтқарушы Мәсіхті жіберіп, мықты Патшалығын құруға мүмкіндік береді деп сенетін.

Алайда сонша көп ережелер мен парыздарды мұқият орындауға тырысатын парызшылдар екіжүзділікке салынды. Содан «фарисей» деген атау «екіжүзді» деген қосымша жағымсыз мағынаға ие болды (Лұқ 11:37-52; Тазару рәсімдері мен Салықшыны да қараңыз.)

### ПЕЙІШ (ЖҰМАҚ, ЖАННАТ)

ПЕЙІШ (ЖҰМАҚ, ЖАННАТ) Әуел баста адамды жаратқан кезде, Құдай Тағала оны Едем бағы (яки пейіш, жұмақ) деп аталатын ғажайып жерге орналастырды. Мұнда Адам ата мен Хауа ана Құдаймен және бір-бірімен тығыз қатынаста болып, күнәнің, қайғының және өлімнің не екенін білмей, рақат өмір сүрді.

Алайда олар Жаратқан Иеге мойынсұнбай, күнә жасағандықтан, сол тамаша жер мен жағдайдан айырылды (Жар 2-3). Мәсіх арқылы Құдайдан ақталған әркім ажалы жеткенде о дүниеге аттанып, Мәсіхтің қасында болады (Лұқ 23:43; Жох 14:3; 17:24; Флп 1:23; Аян 7:9-10). Ақырғы заманда жаңа жұмақ: Құдайдың көктен түскен тамаша да салтанатты қаласы болады. Онда ешқандай жамандық, қайғы, өлім атаулы жоқ. Құдайдан ақталғандардың бәрі Онымен ұдайы жақын байланыста тұрып, Оның рақымын мадақтайтын болады (Аян 21:3; 22:5).

### ПЕРІШТЕ

ПЕРІШТЕ — Құдайдың хабарын жеткізіп, басқа да тапсырмаларын орындаушы, табиғаттан тыс тіршілік иесі (Жар 22:11; Дан 6:22; Евр 1:14).

### РУХ

РУХ Түпнұсқадағы рух сөзінің нақты мағынасы леп, дем және жел дегенді білдіреді, ал астарлап өмірдің лебін әрі адамның ішкі дүниесін белгілейді.

Құдайдың Рухы адамның рухына, яғни оның ішкі дүниесіне, ықпал етіп, оны түгелдей жаңартып, онымен қарым-қатынаста тұруды қалайды (Жар 2:7; Мат 26:41; Жох 3:5-8; Қор1 2:11; 14:15; Рим 8:16).

### РУХАНИ

РУХАНИ Киелі кітапта осы сөз жалпы «тәнге емес, рухқа қатысты» деген мағынаны білдіреді. Киелі кітаптың көп жерінде бұл сөз бір нәрсенің Құдайдың Рухынан шыққанын және оның Соған байланысты екенін де белгілейді (Еф 1:3; 6:13; Пет1 2:5; Қор1 2:13; 12:1; 15:44).

### РУХАНИ БІРЛІК

РУХАНИ БІРЛІК Киелі кітап сенушілер қауымын «Мәсіхтің рухани денесі» деп те атайды. Осы астарлы ұғым, біріншіден, Иеміз Мәсіх пен сенушілер арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Мәсіх рухани денесінің «Басы» болып, Киелі Рух арқылы қауымдарға рухани нәр мен күш-қуат беріп, жетекшілік етеді (Қол 1:18). Екіншіден, сенушілердің өзара жақын қарым-қатынасы да сол ұғыммен суреттеледі. Олардың бәрі де «Мәсіхтің рухани денесінің мүшелері» ретінде бір-біріне көмектесіп, сүйеніш болады. Осылай қауымдар кемелденеді. Олардың мүшелері Құдайдың Рухы жасаған осы керемет бірлікті сақтауға тиіс (Еф 4:3). Иеміз болашақ сенушілер үшін мінажат еткенде олардың бірлігіне ерекше мән берді (Жох 17:11,21-23). Киелі кітап дүниедегі алуан түрлі ұлттар мен мәдениеттердің, мысалы, яһудилер мен гректердің ерекшеліктерін мойындап, олардың өкілдерін бір-бірін қадірлеп, жақсы көруге шақырады (Рим 14:5,3,[19]).

Бұл үшін барлық сенушілер мен қауымдар қате ілімдер мен күнә атаулыдан, әсіресе, өзімшілдік, өркөкіректік және жіктелуден арылуға тиіс. Осылайша олар Иемізге шын жүректен сиынатындардың бәрімен бірге әділдік, сенім, сүйіспеншілік әрі татулыққа қарай ұмтыла алады (Тім2 2:22; Еф 4:1-6).

### САДДУКЕЙ (САДЫҚШЫЛ)

САДДУКЕЙ (САДЫҚШЫЛ) Інжіл шарифтің заманында саддукейлер яһуди еліндегі ықпалды қоғамдық топ еді. Олар Дәуіттің патшалық құрған кезінде Жаратқан Иеге адал болып қалған діни қызметкер Садықтың атымен аталатын. Бірақ уақыт өте саддукейлер тура жолдан адасып кетті: олар Киелі кітаптан Тауратты ғана қабыл алып, эллин (грек) ілімдерін қостап, өлімнен қайта тірілу мен қиямет сотына, пейіш пен тозаққа сенбей, періште, жын сияқты табиғаттан тыс жанды мақұлықтардың бар екендіктеріне де нанбайтын (Елш 23:8). Осы топтың жетекшілері бас діни қызметкер әулетінен шыққандықтан, саддукейлер солардың Құдайға мойынсұнбайтын римдік әкімшілікті қолдаған саясатын жақтайтын.

### САЛЫҚШЫ (САЛЫҚ ЖИНАУШЫ)

САЛЫҚШЫ (САЛЫҚ ЖИНАУШЫ) Исраил елі б.з.д. 63 ж. Рим патшалығына бағынып, соған алым-салық төлеуге мәжбүр етілді. Яһудилердің көпшілігі жалған тәңірлерге табынатын шетелдіктерге бағынышты болғандықтарына қатты қынжылатын. Әсіресе, парызшылдар сияқты діндарлар римдіктердің атынан алым-салық жинаушы ұлттастарын арам күнәкарлар деп санап, олардан бөлек жүруге тырысатын (Мат 9:10-11).

### САМАРИЯЛЫҚ

САМАРИЯЛЫҚ Яһудея мен Ғалилея аймақтарының ортасында орналасқан Самария аймағының тұрғындары Солтүстік Исраил патшалығының (б.з.д. 722 ж.) қиратылған кезінен бері басқа ұлттармен араласып кеткен исраилдіктерден тарады (Пат4 17:5-6,24,28-35).

Олар Киелі кітаптың Таурат бөлімін ғана қастерлеп, яһудилердің діни салттарының көбін орындамайтын. Сонымен қатар олар Иерусалимде емес, Сихар қаласының маңындағы Гәризим тауының басында Жаратқан Иеге құлшылық ететін (Жох 4:20). Ешуа пайғамбардың заманында сол тауда жарылқау туралы уағыз айтылды (Заң 11:29; Елш 8:33-34). Сондықтан Самария халқы оны киелі деп есептеп, тау басында ғибадатхана салды. Діндар яһудилер самариялықтарды Жаратқан Иеге опасыздық жасағандар деп менсінбей, олармен қарым-қатынас жасамайтын (Жох 4:9).

### САНДАРДЫҢ АСТАРЛЫ МАҒЫНАСЫ

САНДАРДЫҢ АСТАРЛЫ МАҒЫНАСЫ Кейбір ежелгі халықтар сандар үшін әліпбидің әріптерін де пайдаланып, белгілі ұғымдар мен кісі есімдерін сандық баламаларымен жұмбақтап беруді ұнататын. Бұны қуғын-сүргін кезеңдерінде құпия хабар жеткізу үшін де қолданатын.

Аян 13:18-дегі 666-ның мәні жайлы түрлі ұсыныстар жасалды. Мысалы, сол кездегі Домициан патшаның «жалғыз билеуші Цезарь Домициан Германик тақсыр» деген ресми атағының қысқартылған түрінің сандық баламасы 666 еді. Ал 666 санын арамдық пен жеткіліксіздіктің белгісі ретінде де түсінуге болады: «6» саны кемелділікті білдіретін «7» санына жетіңкіремей, кемелсіздікті көрсетеді.

### СИРИЯ ӨЛКЕСІ

СИРИЯ ӨЛКЕСІ Рим империясының «Сирия мен Кіликия» өлкесіне Исраил еліндегі Яһудея, Ғалилея және Самария аймақтары да қарайтын (Мат 4:24; Лұқ 2:2; Елш 15:23).

### СИЫНУ

СИЫНУ — Құдайға дұға етіп, мадақтау айту және өтінішін білдіретін мінажат ету. Құдай адамды Өзіне рухани жағынан ұқсас етіп жаратып, онымен алғашқы кезде тікелей қарым-қатынас жасап тұрды. Алайда осы тығыз қарым-қатынас адамның күнә жасауының кесірінен үзілді. Енді адам Құдайға сиынғанда құрбандық шалып, соның қанын төгетін болды (Жар 1:26-30; 2:16-17; 3:8-13,16-24; 4:4; 8:20; 12:7).

Әрине, құрбандық малдың қаны адамның күнәсін шынымен өтеп, тазарта алмайды. Тек кінәратсыз пәк таза Мәсіх Исаның құрбандық өлімі ғана адамдарды күнәнің құлдығынан құтқарып, арамдығынан арылта алады. Оған сенім артқан әркім енді еш қысылмастан-ақ Құдайға сиына алады (Евр 9:26; 10:2-4,10,19-22).

Құдай адамдардың Өзіне сиынуын қалайды. Қиыншылыққа ұшыраған кезде ғана емес, күн сайын ұдайы дұға етіп, Жаратқан Иеге терең құрмет көрсетіп, шүкірлік еткеніміз жөн. Сенушінің Құдаймен байланысы әке мен баласының арасындағы байланысы іспетті өте жақын болғандықтан, Онымен тығыз қарым-қатынаста тұрғаны әбден дұрыс (Жох 1:12; 15:4; 16:27; Жох1 3:1; Сал1 5:17).

Адамдар Әлемнің Иесіне сиынғанда Оның шексіз құдіреті мен даналығын, салтанатты ұлылығын, рақымы мен әділдігін мадақтап, Оны терең қастерлейді. Сонымен қатар Құдайдың жасаған игіліктеріне шүкірлік етіп, көріп жатқан мұқтаждықтарын ашық білдіріп, мінажат етеді. Тек өздері үшін ғана емес, басқа адамдар үшін, туған отандары мен оның басшылары үшін Құдайдың оларды жарылқап, тура жолмен жетелеп, амандық пен тыныштық сыйлауын сұрайды. Құдайға сиынғанда Мәсіх Исаның атымен, Оның құдіреті мен рақымына сеніп мінажат еткен жөн (Жох 14:13; 16:23). Мәсіх сенушілерге көктегі Әкеге сиынудың үлгісін үйретті (Мат 6:9-13).

### ТАҒАЛА

ТАҒАЛА Жаратқан Иенің осы атағы (Жар 14:18) Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының түпнұсқаларындағы Ғэлйон (яки Элион) сөзімен түбірлес. Осы атақ Құдайдың барлық нәрселерден жоғары екенін білдіреді.

### ТАЗАРУ РӘСІМДЕРІ

ТАЗАРУ РӘСІМДЕРІ Діни қызметкерлер мен басқа да исраилдіктердің бәрі Құдайға сиынып құлшылық етпес бұрын арнайы тазару рәсімдерін орындауға міндетті болатын. Әрине, мұндай жоралғылар адамды күнәларынан шынымен арылта алмайды. Бірақ бұл рәсімдер адамның Құдай алдында кіршіксіз таза болуға тиіс екендігіне меңзейді (Мыс 30:17-21; Рул 19:9,17-19).

Парызшылдар мен өзге діншіл яһудилер өздеріне жабысқан рухани арамдықтан, әсіресе, тәңір бейнелеріне табынушылардың арамдайтын ықпалынан құтылуға тырысу мақсатымен суға түсу, ыдыс-аяқтарын шайып-жуу сияқты түрлі діни тазару рәсімдерін орындай беретін.

Бірақ Мәсіх Иса адамдардың нағыз арамдығы оларға сыртынан жабыспай, өз жүректерінен шығатындығын мысалдармен көрсетті. Осылай Мәсіх сыртқы тазару рәсімдерінің рухани пайдасы шектеулі, әрі оларды орындаушылар екіжүзділікке түсу қаупіне ұшырайды деп нығарлап ескертті (Мат 23:25-26).

### ТАУРАТ ЗАҢЫ

ТАУРАТ ЗАҢЫ Ежелгі заманда Құдай Тағала Мұса пайғамбар арқылы Исраил халқына тапсырған бұйрықтар, ережелер, өсиеттер және Келісімдердің жалпы атауы. Олар Таурат кітабындағы бес жазбада жинақталып, Құдайдың өз халқымен жасаған байланысының негізі және оның жүріс-тұрысын реттейтін заң жиынтығы болды.

### ТӘЖ

ТӘЖ Көне заманда патшалар тәж ретінде басына асыл тастармен, алтын әшекейлермен безендірілген сәлде орап салатын. Бұл патшалық биліктің сыртқы белгісі еді. Жоханға аян бергенде Мәсіхтің басында әлденеше сәлдесінің бар болғандығы Оның барлық елдерге де билік жүргізетінін білдірді (Аян 19:12).

Сол заманда түрлі жарыстар мен соғыс жеңімпаздарының бастарына жүлде ретінде лавр бұтақшаларынан өрілген тәж іспетті шеңбер кигізілетін. Тапсырмаларын орындап шыққан сенушілерге де қияметте осындай жүлделер берілмек (Жақ 1:12; Пет1 5:4; Аян 2:10; 3:11).

### ТОЗАҚ (ТАМҰҚ, ЖАҺАННАМ)

ТОЗАҚ (ТАМҰҚ, ЖАҺАННАМ) — қорқынышты «жанып тұрған отты көл». Сол орында Құдайдан ақталмай, қияметте үкімделген пенделер, сондай-ақ шайтан мен жындар да жазаларын тартатын болады (Аян 20:10-15; 21:8).

### ТУЫСҚАН ҚАМҚОРШЫ

ТУЫСҚАН ҚАМҚОРШЫ Таурат заңына сәйкес, қиындыққа тап болған исраилдікке туысқандары қолдарынан келгенше көмек көрсетіп, қамқорлауға тиіс болды. Егер біреу қарыздар болып, мұралық жер үлесі мен күн көретін мал-мүлкін, тіпті отбасының мүшелерін не өз басын құлдыққа сатуға мәжбүр болса, ең жақын туысы «туысқан қамқоршысы» болып, солардың құнын төлеп қайтып сатып алуға міндетті (Леу 25:24-34,47-55).

Үйленген ер адам қайтыс болып, артынан ерген балалары болмаса, онда «туысқан қамқоршысы» жесіріне әмеңгер болып үйленіп, марқұмның ұрпағын жалғастыруға да борышты еді. Сол әйелден туған тұңғыш ұл марқұмның ұрпағы деп есептеліп, соның қалдырған мұралық үлесін иемденетін (Заң 25:5-10; Рут 4:3-5).

Исраил халқының қамқоршысы Жаратқан Иенің Өзі болды. Ол халықты өздерінің күнәларына бола түскен құлдықтан құтқарып, мейірімсіз жауларының қолдарынан азат етті. Құдай Тағала адамзатты кез келген туысқанның сүйгенінен де артық сүйеді (Мыс 6:6; 15:13; Пат2 7:23; Иш 43:1,14; 62:12; 63:4,[16]). Ол адамды күнә, ауру және өлімнің құрсауынан босатып, оның құнын өз өмірімен төлеу үшін Мәсіх Исаны дүниеге жіберді (Жох 3:16; Пет1 1:18-19; Аян 5:9).

### ТҰҢҒЫШТЫҚ ЖОЛЫ

ТҰҢҒЫШТЫҚ ЖОЛЫ Тұңғыш ұл інілерінен гөрі екі есе көп мұра және әкесінің ерекше батасын алатын (Жар 25:31-34; 27:27-40; Евр 12:16).

### ТҮТЕТУ ҮСТЕЛІ

ТҮТЕТУ ҮСТЕЛІ Құрбандық үстелін қараңыз.

### УАҚЫТ БЕЛГІЛЕУ ЖҮЙЕСІ

УАҚЫТ БЕЛГІЛЕУ ЖҮЙЕСІ Көне заманда күннің батқан кезі жаңа күннің басы деп саналатын. Түнгі уақыт он екі сағатқа не болмаса «күзет» деген үш немесе төрт сағаттық уақыт аралықтарына бөлінетін. Күндізгі уақыт та он екі сағатқа бөлініп, күн шыққаннан батқанға дейін созылатын. Мысалы, бұл жүйеге сәйкес күндізгі «алтыншы сағат» — түскі сағат 12, «тоғызыншы сағат» — түстен кейінгі сағат 3 болатын.

### ҮШБІРЛІК

ҮШБІРЛІК Құдай Тағала — жалғыз шынайы Құдай. Ол Өзін адамзатқа үш Жақ яки үш Тұлға болып танытады: Құдай Әке, Құдайдың (рухани) Ұлы және Құдайдың Рухы (Киелі Рух).

Үшбірлік деген ұғымның мазмұнын Киелі кітаптың көп жерінен табуға болады. Құдайдың «Сөзі» — Оның (рухани) Ұлы әуелден-ақ Құдайда болатын, әрі Өзі де — Құдай (Жох 1:1-2; Иш 9:5).

Үшбірліктің бірігіп әрекет етуін жаратылыстың басталуында көреміз: Құдай Әке әлемді жарату жұмысын (рухани) Ұлына тапсырды, әрі Құдайдың Рухы да соған қатысты (Жар 1:1-2; Жох 1:3; Флп 2:6-7; Қол 1:15-17; Евр 1:2-3,10-12). Сол сияқты, Құдай адамды жаратуға кіріскенде көпше түрде: «Біз (рухани жағынан) Өзімізге ұқсас әрі бейнелес етіп адамды жаратайық», — деді (Жар 1:26-27).

Құдайдың (рухани) Ұлы адамдарды құтқаруға осы дүниеге келгенде Құдай Үшбірлік болып әрекет етті: Әкесі Оны жіберді (Жох 10:36), әрі құдіреті шексіз Киелі Рух пәк таза қыз Мәриямның құрсағында Оның денесін жаратты (Лұқ 1:31-32,35; Жох 10:36). Сондай-ақ Мәсіх шомылдыру рәсімінен өткенде де Үшбірліктің әрекетін көреміз. Әкесі көктен тіл қатып: «Сен Менің сүйікті (рухани) Ұлымсың, Саған толықтай ризамын!» — деді. Құдайдың Рухы Оған қонып, Оның бойында қала берді (Лұқ 3:21-22; Жох 1:32-34).

Құдайдың (рухани) Ұлының бүкіл өмірінде Құдайдың Үшбірлігі айқын көрінеді. Құдайдың (рухани) Ұлы Әкесімен біртұтас екенін нық айтты (Жох 10:30). Ол адамдарға уағыз айтып, ауру-дерттерін сауықтырғанда осы қызметтерді Әкесінің еркіне сәйкес және Киелі Рухтың шексіз құдіретімен атқарды (Лұқ 4:18-19,21; 5:17; 6:17-19; Жох 10:25). Осы дүниедегі өмірінің соңында Мәсіх Құдайдың Киелі Рухына кенеліп, Өзін мүлдем кемшіліксіз құрбандық ретінде Құдай Әкесіне ұсынды (Лұқ 23:46; Жох 1:29; 10:17-18; Жох1 4:9-10,13-15; Флп 2:8; Евр 9:14). Құдай Әке таңдап алған адамдар Оның (рухани) Ұлының құрбандық өлімінің арқасында күнәларынан тазартылады, әрі Киелі Рухтың құдіретімен жаңадан туылады (Жох 3:5-6; 8,16; Пет1 1:2; Сал2 2:13-14; Тит 3:4-7).

Құдайдың (рухани) Ұлы шәкірттеріне Өзінің құрбандық өлімі мен қайта тірілгеніне сенушілерді «Құдай Әкенің, (рухани) Ұлының және Киелі Рухының атымен шомылдыру рәсімінен» өткізуді тапсырды (Мат 28:19). Демек, сенушілер Үшбірліктің атымен осы рәсімнен өтіп, Құдай Әке, (рухани) Ұлы және Киелі Рухымен тығыз байланысқа кіргендерін білдіреді (Жох1 1:3; Қор1 1:9; Қор2 13:13; Флп 2:1).

Құдайдың (рухани) Ұлы Өзіне сенушілерді Әкесінің еркіне сәйкес осы дүниедегі қызметтеріне жібергенде оларға Киелі Рухтың келуін уәде етті. Бұл Алғашқы өнім (Елуінші күн) мейрамында орындалды (Жох 21:21-22; Елш 1:4-6,8; 2:1-4,33; Қор1 12:4-6). Құдай Әке оларды жарылқайды (Еф 1:3-6); мұны Өзінің (рухани) Ұлы (Еф 1:7-12) және Киелі Рухы (Еф 1:13-14) арқылы істейді.

Құдай Әке, (рухани) Ұлы және Киелі Рухы біртұтас Үшбірлік болғандай, сенушілердің де біртұтас рухани дене болып бірлік пен татулықты сақтағандары абзал. Осылай істесе, осы дүниенің адамдары Ізгі хабардың шындығына көз жеткізе алады (Жох 17:21-23; Еф 4:3-7,11-13; Қол 3:9-17).

### ХАҚ

ХАҚ Ақиқат дегенді білдіретін осы атақ Құдай Тағаланың шынайылығы мен әділдігін білдіреді.

### ШОМЫЛДЫРУ РӘСІМІ

ШОМЫЛДЫРУ РӘСІМІ Ежелде адамдар осы рәсімнен өтулері арқылы өздерінің теріс жолдан қайтып, Құдайдың тура жолына түскендіктерін білдіретін (Мат 3:1-2,5-6). Сондай-ақ, бұл рәсім Құдайдың адамның күнәларын кешіріп, оған жаңа, пәк таза өмір сыйлағандығының сыртқы белгісі де болып келеді (Мат 28:19; Елш 2:38-41; Пет1 3:21).

Сенушілер қауымдарының тарихында бұл рәсімді орындаудың алуан дәстүрлері бар. Шомылу мен шомылдыру сөздері Інжіл шарифте кейде «біреумен тығыз байланысу» деген ауыспалы мағынасында да қолданылады (мыс. Рим 6:3).

### ШҮКІРЛІК ЕТУ

ШҮКІРЛІК ЕТУ — Жаратқан Иеге жасаған жақсылықтары үшін ризашылық білдіру. Сиынуды да қараңыз.

### ШИЫРШЫҚ КІТАП

ШИЫРШЫҚ КІТАП Кітапты қараңыз.

## Кестелер


Киелі кітаптағы басты тарихи оқиғалардың уақытнамасы

Исраилдегі патшалар мен пайғамбарлар

Елшілердің істері мен жазбаларының уақытнамасы

Көне Келісімдегі басты құрбандықтар мен сый-тартулар және олардың Жаңа Келісімдегі баламалары

Көне Келісімдегі мейрамдар мен өзге де қасиетті күндер

Көне Исраилдің күнтізбесі

Құдайдың Киелі кітаптағы есімдері мен атақтары

Мәңгілік Құдай Сөзінің дүниеге келіп, өз өмірін құрбан етіп, ұлы салтанатқа бөленуі

Салтанатқа бөленген Құтқарушы Иеміздің көкке көтерілгеннен кейінгі билігі мен қызметі

Көне Келісімде Мәсіх жайлы алдын ала берілген басты мәліметтердің қалайша орындалғаны туралы

Құтқарушы Иеміз жасаған кереметтер

Құтқарушы Иеміз айтқан астарлы әңгімелер

Түрлі тақырыптар жайлы Киелі кітаптан үзінділер

Жаттап алуға арналған Киелі кітап аяттары


### Киелі кітаптағы басты тарихи оқиғалардың уақытнамасы


1-кесте


Киелі кітаптағы басты тарихи оқиғалардың уақытнамасы

Уақыты б.з.д. жж. (ш. — шамамен) | Біздің заманымызға, яғни Мәсіхтің дүниеге келген кезіне, дейінгі оқиғалар
ш. 2200–1800 жж. (не 1800–1600 жж.) | Исраил халқының түп аталары Ыбырайым, Ысқақ, Жақып жат жұрттық болып Қанаханда көшіп-қонып жүреді.
ш. 1446 ж. (не 1290 ж.) | Исраил халқы Мұса пайғамбар мен бас діни қызметкер Һаронның жетекшілігімен Мысырдан көшіп шығады. Синай тауының беткейінде Жаратқан Иемен Келісім жасап, Таурат заңын қабылдайды. Халық бас көтерген соң 40 жыл иен далада кезіп жүреді.
ш. 1400 ж. (не 1250 ж.) | Халық Ешуаның жетекшілігімен уәделі Қанахан еліне көшіп кіреді.
ш. 1380–1050 (не 1230–1050) жж. | Билердің заманы
ш. 1050–1010 жж. | Саул Исраилге патшалық құрады.
ш. 1010–970 жж. | Дәуіт алдымен Яһудаға, кейін бүкіл Исраилге патшалық құрады, Иерусалимді Исраилдің астанасы етеді.
ш. 970–930 жж. | Сүлеймен Исраилге патшалық құрады. Патшалық жер көлемі мен қуаты жағынан шарықтау шыңына жетеді.
ш. 966–959 жж. | Сүлеймен Жаратқан Иенің Иерусалимдегі киелі үйін (ғибадатханасын) салғызады. Алайда патша бөтен тәңірлерге де құлшылық етеді.
ш. 930 ж. | Соның кесірінен Исраил патшалығы Яһуда және Солтүстік Исраил болып екіге бөлінеді. (Олардың патшалары туралы «Патшалар және пайғамбарлар» кестесінде толығырақ мәлімет берілген.)
853 ж. | Ассур патшасы Салманасар ІІІ Қарқар шайқасында Солтүстік Исраил патшасы Ахаб қатысқан Сирия одағын жеңіп шығады.
745–727 жж. | Ассурға Тиглатпаласар ІІІ билік құрып, Ассур патшалығын аса қуатты мемлекетке айналдырады.
733 ж. | Ассур Яһуда патшасын Сирия мен Солтүстік Исраилдің шабуылына қарсы қолдайды (Сирия-Ефрем соғысы).
722 ж. | Ассур Солтүстік Исраилді жеңіп, астанасы Самарияны талқандап, халқының көпшілігін Ассурға жер аударады. Солтүстік Исраилдің жеріне (яғни Самария аймағына) жат жұрттықтар қоныстанады.
701 ж. | Ассур патшасы Сеннахирим (Санхериб) Яһуда патшалығына шабуыл жасап, астанасы Иерусалимді қоршауға алады. Жаратқан Ие Өзіне мойынсұнған Езекия патша мен бүкіл халқының дұғаларын қабылдап, Сеннахиримді кері шегінуге мәжбүр етеді.
622 ж. | Жосия патша Яһуда халқын қайтадан Жаратқан Иеге шын жүректен бағышталуға шақырады.
612 ж. | Ассур патшалығының астанасы Ниневи Бабыл мен Мидия әскерлерінің қолына түсіп, Ассур патшалығы біржола жойылады.
605–562 жж. | Бабылға Набуходоносор патшалық құрады.
605 ж. | Набуходоносор Каркемиш шайқасында Мысыр мен Ассур әскерлерін талқандап, Ассур патшалығын біржола жояды. Бабылдықтар Иерусалимге басып кіріп, Даниялды және Яһуданың басқа да ақсүйек жас жігіттерін тұтқындап, Бабылға айдап әкетеді.
597 ж. | Набуходоносор Иерусалимді жаулап алып, ғибадатхананы тонайды. Яһуда патшасы Ехонияхты тұтқындап, онымен бірге тағы бір топ яһудалықтарды Бабылға жер аударады. Солардың ішінде Езекиел пайғамбар да бар.
588 ж. | Бабыл әскері Иерусалимді қайтадан қоршауға алып, Яһудамен одақтас мысырлық Хофра перғауынның әскерін жеңіп шығады.
586 ж. | Набуходоносор Иерусалимді жаулап алып, қиратады. Яһуда халқының басым көпшілігі Бабылға жер аударылады.
562 ж. | Ехония патша Бабылда ақталып, түрмеден босатылады.
558–530 жж. | Кир парсы патшалығының негізін қалайды.
539 ж. | Кир Бабыл қаласын жаулап алып, Бабыл патшалығын күйретеді.
538 ж. | Кир патша яһудилерге елдеріне қайтуға рұқсат етіп, Иерусалимдегі ғибадатхананы қайтадан салуға жарлық шығарады. Яһудилердің алғашқы тобы Яһуда әкімі Зоробабелдің бастауымен елге қайтады.
515 ж. | Жаңа ғибадатхананың құрылысы аяқталып, киелі үй Жаратқан Иеге бағышталады.
522–486 жж. | Парсы патшалығына Дарий І билік құрады.
486–465 жж. | Парсы патшалығына Ахасуер (Ксеркс) билік құрып, яһуди қызы Естерге үйленеді.
465–424 жж. | Парсы патшалығына Артақсерікс І Лонгиман билік құрады.
458 ж. | Дін мұғалімі Езраның бастауымен яһудилердің екінші тобы елге қайта оралады.
445 ж. | Патшаның уәзірі Нехемияның бастауымен яһудилердің үшінші тобы елге қайтады, Иерусалимнің қамал қабырғасы қайта тұрғызылады.
445–433 жж. | Нехемия әкім болып Яһуда аймағын басқарады.
336–323 жж. | Македониялық Ескендір патша парсы патшалығына қарсы соғысып, оны біржола жеңіп шығады.
332 ж. | Ескендір Сирия мен Мысырды жаулап алып, Яһуда аймағына да басып кіреді.
332–301 жж. | Яһуда аймағы Македонияның қол астында.
301–198 жж. | Яһуда аймағы Мысырдағы Птолемей әулетінің қол астында.
198–141 жж. | Яһуда аймағы Сириядағы Селевкид әулетінің қол астында.
168 ж. | Сирия патшасы Антиох IV Епифан Жаратқан Иенің Иерусалимдегі киелі үйін әдейі арамдайды.
166 ж. | Сондықтан діншіл яһудилер Маккавейлердің жетекшілігімен көтеріліске шығады.
165 ж. | Иерусалим жау қолынан азат етіліп, киелі үй арамдалған күйінен тазартылып, Жаратқан Иенің қызметіне қайтадан бағышталады.
141–63 жж. | Яһудаға Маккавей әулеті (Хасмонейлер) билік құрады.
63 ж. | Рим қолбасшысы Помпей Иерусалимді жаулап алып, Яһудея (яғни Яһуда) аймағын Рим патшалығының қол астына өткізеді.
37–4 жж. | Римдіктер едомдық Ирод І-ні Исраилдегі бес аймақтың, солардың ішінде Яһудеяның да, патшасы етіп тағайындайды.
20 ж. | Ирод І Иерусалимдегі ғибадатхананы қайтадан салғыза бастайды.
ш. 5 ж. | Жақия пайғамбар дүниеге келеді.
ш. 4 ж. [1] | Иеміз Мәсіх Иса дүниеге келеді.
Уақыты б.з. жж. (ш. — шамамен) | Біздің заманымыздағы, яғни Мәсіх дүниеге келгеннен кейінгі, оқиғалар
26–36 жж. | Әмірші Понти Пилат Яһудея аймағын басқарады.
26 ж. | Иеміз Иса қызметін бастайды.
29 ж. | Иеміз Иса жанын құрбан етіп, өлімнен қайта тіріледі.
ш. 33 ж. | Тарстық Саул (Пауыл) Дамаскіге бара жатқанда Мәсіхтің аянын көріп, Оның жолына түседі.
37–38 жж. | Саул Иерусалимге, сосын Кесария арқылы туған қаласы Тарсқа барады.
44 ж. | Жақып елші шейіт болады. Иерусалим қауымы тағы да қуғын көреді.
46–48 жж. | Антақия қауымында қызмет еткен Барнаба мен Саул (Пауыл) Ізгі хабарды басқа елдерге жеткізу үшін бірінші елшілік сапарына шығады.
48 ж. | Мәсіхтің елшілері және қауым жетекшілері Иерусалимде кеңес өткізеді.
49 ж. | Римдік Клауди (Клавдий) патша яһудилерді Рим қаласынан қуады.
50–52 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған екінші сапары.
53–57 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған үшінші сапары.
59–61 жж. | Пауыл елші Иерусалимде жала жапқандардың үгітімен тұтқындалып, Римдегі патшалық соттың үкімін талап етуге мәжбүр болады.
61–62 жж. | Пауыл елші Кесариядан Римге жөнелтіледі. Патшалық сот оны ақтап, босатады.
63–66 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған төртінші сапары.
64 ж. | Римді өрт шалып, Нерон патша мәсіхшілерді қаралап, қудалайды.
66-73 жж. | Яһуди ұлтшылдары римдік басқыншыларға қарсы бас көтеріп, соғысып, ақырында жеңіледі.
ш. 66–68 жж. | Пауыл елші қайтадан тұтқындалып, Римде шейіт болады.
70 ж. | Рим қолбасшысы Тит (кейінгі Рим патшасы) Иерусалимді басып алып, талқандап қиратады.
81-96 жж. | Рим патшалығына Домициан билік құрады. Бірнеше аймақтардың басқарушылары халықты патшаға тәңір әрі ие деп табынуға күшпен жұмылдырады.
ш. 90–95 жж. | Патшаға табынудан бас тартқан қарт Жохан елші тұтқындалып, Патмос аралына жер аударылады. Сонда Мәсіх оған аян беріп, қауымдарға арналған хабарларын тапсырады.
116 ж. | Яһуди ұлтшылдары қайтадан Римге қарсы көтеріліп, жеңіледі.
132–135 жж. | Бар-Кохбаның жетекшілігіндегі яһуди ұлтшылдарының соңғы көтерілісін Рим патшасы Адриян қатыгездікпен басып, барлық яһудилерді елдерінен қуып, Яһудеяның атын «Сирия Палестинасы» етіп өзгертеді. Жат жұрттық қоныстанушылар талқандалған Иерусалимнің орнына «Колония Элиа Капитолина» атты жаңа қала салады.


### Исраилдегі патшалар мен пайғамбарлар


2-кесте


Исраилдегі патшалар мен пайғамбарлар


Біріккен патшалық

Исраил патшалары | Патшалық құрған уақыттары б.з.д. жж. (ш. — шамамен)
Саул | ш. 1050–1010 жж.
Дәуіт | Яһудаға: ш. 1010–1008 жж., бүкіл Исраилге: ш. 1008–970 жж.
Сүлеймен | ш. 970–930 жж.


Екіге бөлінген патшалық

Яһуданың патшалары | Билік уақыттары б.з.д. жж. (ш. — шамамен) | Солтүстік Исраилдің патшалары | Билік уақыттары б.з.д. жж. (ш. — шамамен) | Жаратқан Иенің пайғамбарлары | Қызмет уақыттары б.з.д. жж. (ш. — шамамен)
Рохабоғам | ш. 930–913 жж. | Еробоғам I | ш. 930–909 жж. | Шилолық Ахиях | 
 |  |  |  | Шемаях | 
Абиях | 913–910 жж. |  |  |  | 
Аса | 910–869 жж. | Надаб | 909–908 жж. | Азариях | 
 |  | Бағаса | 908–886 жж. | Ханани ұлы Еху | 
 |  | Ила | 886–885 жж. |  | 
 |  | Зімри | 885 ж. |  | 
 |  | Тамни (Тібни) елдің бір бөлігіне билік құрған | 885–880 жж. |  | 
 |  | Омри елдің басқа бөлігіне билік құрған | 885–880 жж. |  | 
 |  | Омри бүкіл елге билік құрған | 880–874 жж. |  | 
Жосапат әкесі Асамен бірге билік құрған | 872–869 жж. | Ахаб | 874–853 жж. | Ілияс | 874–848 жж.
Жосапат тек өзі билік құрған | 869–853 жж. |  |  | Миқая | 
Жорам әкесі Жосапатпен бірге билік құрған | 853–848 жж. | Охозиях | 853–852 жж. | Еліше | 848–797 жж.
Жорам тек өзі билік құрған | 848–841 жж. |  |  |  | 
Охозиях | 841 ж. | Жорам | 852–841 жж. |  | 
Аталия | 841–835 жж. | Еху | 841–814 жж. |  | 
Жоғас | 835–796 жж. | Жоғахаз | 814–798 жж. |  | 
Амасиях | 796–767 жж. | Жоғас | 798–782 жж. |  | 
Ұзиях (Азариях) әкесі Амасияхпен бірге билік құрған | 792–767 жж. | Еробоғам II әкесі Жоғаспен бірге билік құрған | 793–782 жж. | Амос | 760–750 жж.
Ұзиях тек өзі билік құрған | 767–750 жж. |  |  |  | 
 |  | Еробоғам II бүкіл елге билік құрған | 782–753 жж. |  | 
 |  | Зәкәриях | 753 ж. | Жүніс | 765–750 жж.
 |  | Шаллум | 752 ж. |  | 
Жотам әкесі Ұзияхпен бірге билік құрған | 750–740 жж. | Менахим Самарияға билік құрған | 752–742 жж. | Ошия | 750–710 жж.
 |  | Пақиях | 742–740 жж. |  | 
 |  | Пақах Ғилақадқа билік құрған | 752–740 жж. |  | 
Жотам тек өзі билік құрған | 740–735 жж. | Пақах бүкіл елге билік құрған | 740–732 жж. | Ишая | 740–685 жж.
Ахаз әкесі Жотаммен бірге билік құрған | 735–732 жж. |  |  |  | 
Ахаз тек өзі билік құрған | 732–729 жж. | Ошия | 732–722 жж. |  | 
Езекия әкесі Ахазбен бірге билік құрған | 729–715 жж. |  |  | Миха | 735–712 жж.
Езекия тек өзі билік құрған | 715–686 жж. |  |  |  | 
Манаса | 697–642 жж. |  |  |  | 
Амон | 642–640 жж. |  |  | Нақұм | 650–620 жж.
Жосия | 640–609 жж. |  |  | Софония | 635–630 жж.
 |  |  |  | Олдама | 
 |  |  |  | Еремия | 626–580 жж.
Жоғахаз | 609 ж. |  |  | Аббақұқ | 612–605 жж.
Жохақым | 609–598 жж. |  |  | Даниял | 605–536 жж.
Ехониях | 598–597 жж. |  |  | Жоел | 6-ғасырда (болжам)
Седекиях | 597–586 жж. |  |  | Езекиел | 593–571 жж.
 |  |  |  | Абди | 586 жылдан кейін (болжам)
 |  |  |  | Хаққай | 520 ж.
 |  |  |  | Зәкәрия | 520–480 жж.
 |  |  |  | Малахи | 445 жылдан кейін (болжам)


### Елшілердің істері мен жазбаларының уақытнамасы


3-кесте


Елшілердің істері мен жазбаларының уақытнамасы

Уақыт (б.з.) (ш. — шамамен) | Елшілердің өміріндегі оқиғалар және жазбаларының пайда болу тарихы | Яһудея мен көрші аймақтардағы жайттар | Рим патшалығындағы жайттар
ш. 10 ж. | Болашақ елші Саул Кіликия аймағындағы Тарс қаласында дүниеге келеді (Елш 22:3; Флп 3:5). Саул тумысынан Рим азаматы (Елш 22:28). | Б.з.д. 4 – б.з. 39 жж. Ирод Антипас солтүстіктегі аймақтарды басқарады. | Б.з.д. 30 – б.з. 14 жж. Август патшалық құрады.
ш. 15–20 жж. | Саул Иерусалимде атақты ғұлама Гамалиелден тыңғылықты тәлім алып (Елш 22:3), парызшылдар бағытына қосылады (Флп 3:5). | 26–36 жж. римдік әмірші Понти Пилат Яһудея аймағын басқарады. | 14–37 жж. Тібери (Тиберий) патшалық құрады.
ш. 29 ж. | Құтқарылу мейрамында Мәсіх Иса Өзінің пәк таза жанын құрбан етіп, өлімнен қайта тіріледі. Мәсіх елшілеріне Ізгі хабарды барлық халықтарға жеткізуді аманаттап, көктегі Әкесіне қайтады. |  | 
ш. 29 ж. | Он күннен кейін (Елуінші күн яғни Алғашқы өнім мейрамында) Құдайдың Киелі Рухы Иерусалимде жиналған сенушілерге қонады. Он екі елші жиналған халыққа Ізгі хабарды жеткізіп, олардың көбі Мәсіхтің жолына түседі. Елшілер ел басшыларынан зорлық көргенмен, Ізгі хабарды уағыздай береді (Елш 2-4; 5:12-42). |  | 
ш. 32 ж. | Қауым қызметшісі Степан айыпталып, тергелгенде дінбасылардың кінәсін әшкерелеген соң өлтіріліп шейіт болады (Елш 6:8-15; 7:1-60). Саул сол қылмысқа қатысады (Елш 7:58; 8:1). |  | 
ш. 32–33 жж. | Саул қауымды қудалайды (Елш 8:1-3; Флп 3:6). |  | 
ш. 33 ж. | Саул Дамаск қаласына бара жатқанда Мәсіх оған аян береді (Елш 9:1-9). Саул сенім жолына түсіп, Дамаскіде Ізгі хабарды паш етеді (Елш 9:10-22; Ғал 1:15-16). |  | 
ш. 34 ж. | Саул біраз уақытқа Арабия еліне кетіп, Дамаскіге қайта оралады. (Ғал 1:15-17). |  | 
ш. 37 ж. | Саул Дамаскіден қашуға мәжбүр болып (Ғал. 1:17; Елш 9:20-25; 2 Кор 11:32-33), Иерусалимге өрлеп барады (Елш 9:26-29; Ғал. 1:18-20). | 37–44 жж. Ирод Агриппа І Яһудеяны басқарады. | Тібери патша қайтыс болып, 37–41 жж. Калигула патшалық құрады.
ш. 40 ж. | Содан Саул Сирия арқылы Кіликия аймағындағы туған қаласы Тарсқа қайта оралады (Ғал 1:21). |  | 41 ж. Калигула патша өлтіріліп, 41–54 жж. Клауди (Клавдий) патшалық құрады.
ш. 42–50 жж. | Бірнеше ғалымдардың болжамы бойынша, Матай Леуі елшінің «Матай жазған Ізгі хабары» шамамен осы уақытта алдымен арамей тілінде құрастырылып, грекше аудармасы 60-жылдары шығады. |  | 
ш. 43–44 жж. | Барнаба Саулды Тарста іздеп тауып, Сириядағы Антақия қаласына ертіп барады (Елш 11:25-26). Барнаба мен Саул Антақия қауымының атынан Иерусалимдегі бейшара сенушілерге жәрдем жеткізіп (Елш 11:29,[30]), Жохан Марқаны ертіп Антақияға қайтады (Елш 12:25). | Жақып елші Ирод Агриппа І-нің қолынан шейіт болады. Тұтқындалған Петір елші кереметпен түрмеден босатылады. Агриппа жаман өліммен өледі (Елш 12:1-23). | 
ш. 45–50 жж. | Иерусалим қауымының жетекшісі әрі Иеміздің інісі Жақып яһуди сенушілеріне арнаған Жақыптың хатын жазады. |  | 
46–48 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған бірінші сапары |  | 
46 ж. | Антақия қауымы Барнаба мен Саулды (Пауылды) Құдайдың шетелдегі ісіне бағыштап, жібереді (Елш 13:2,[3]). Екеуі жас жігіт Жохан Марқаны ертіп, Кипр аралын және оңтүстік пен орталық Түркияны аралап, зор азап пен қиыншылықтарға төзіп Ізгі хабарды таратады да, бірнеше қауымдардың негізін салады. Сосын екі елші Сириядағы Антақияға қайтады. Ал Жохан Марқа жолшыбай олардан бөлініп кеткен болатын (Елш 13:3-52; 14:1-28). |  | 
49 ж. | Пауыл мен Барнаба Иерусалимдегі қауым мәжілісіне қатысады (Елш 15). Пауыл Антақияға келген Петір елшінің жіберген қатесін әшкерелеп, түзетеді (Ғал 2:11-21). |  | 
49–52 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған екінші сапары |  | 
49 ж. күзінен 50 ж. күзіне дейін | Барнаба мен Пауыл Жохан Марқа жайлы келісе алмай, Барнаба сол жас жігітті ертіп Кипрдегі қауымдарды нығайтуға барады (Елш 15:36-39). Ал Пауыл Сыйласты ертіп Кіликия арқылы орталық Түркияға қайтып, сол жердегі қауымдарға қызмет көрсетеді. Жас жігіт Тімоте екі елшіге қосылады (Елш 15:40-41; 16:1-5). Елшілер Киелі Рухтың жетелеуімен Еуропадағы (солтүстік Грекиядағы) Македонияға бет алып, Філіпіде Ізгі хабарды айтады. Пауыл мен Сыйлас тұтқындалып, керемет арқылы түрмеден босайды да, жаңа қауым бастайды (Елш 16:9-40). Содан Салониқа мен Береяға барып, сол қалалардағы қауымдардың негізін қалайды. Пауыл Афиныға жалғыз барып, Ареопаг алаңында Ізгі хабарды паш етеді (Елш 17:1-34). |  | 49 ж. Клауди (Клавдий) патша яһудилерді Рим қаласынан қуу туралы жарлық шығарады (Елш 18:2).
50 ж. күзінен 52 ж. жазына дейін | Елші Қорынтқа барып, сондағы қауымның негізін салып, бір жарым жыл бойы тәлім береді. Сыйлас пен Тімоте оған қайта қосылады (Елш 18:1-17). Пауыл Ефес, Кесария және Иерусалим арқылы Антақияға қайта оралады (Елш 18:18-22). | 50–70 жж. Ирод Агриппа ІІ солтүстіктегі аймақтарға билік құрады. | 51–52 жж. римдік әмірші (проконсул) Галлион оңтүстік Грекиядағы Ахая өлкесін басқарады (Елш 18:12).
51–52 жж. | Пауыл, Сыйлас және Тімоте Салониқалықтарға 1- және 2-хаттарын жазады. |  | 
53–57 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған үшінші сапары |  | 
53–54 жж. | Пауыл елші орталық Түркиядағы Ғалатия мен Фрүгия аймақтары арқылы өтіп, сенушілерді жігерлендіріп нығайтады (Елш 18:23). | 52–59 жж. римдік әмірші Антоний Феликс Яһудеяны басқарады (Елш 23:24; 24:24). | 
ш. 53 ж. | Пауыл елші Ғалаттықтарға арналған хатын жазып, жолдайды. |  | 
54 ж. күзінен 57 ж. көктеміне дейін | Пауыл елші батыс Түркиядағы Ефес қаласында тұрып қызмет етеді (Елш 19:1-40). |  | 54 ж. Клауди патша өлтіріледі. 54–68 жж. Нерон Римге патшалық құрады.
ш. 55 ж. көктемі | Елші Қорынттықтарға арналған 1-хатын жолдайды (Қор1 1:1-2). |  | 
ш. 55 ж. күзі | Пауыл мен Тімоте Македониядан Қорынттықтарға арн. 2-хатын жолдайды (Қор2 1:1). |  | 
ш. 57–60 жж. | Жохан Марқа Петір елшінің хатшысы болып Марқа жазған Ізгі хабарды жазып қалдырады. |  | 
57 ж. Құтқарылу мейрамынан кейін | Пауыл елші оңтүстік Грекиядағы Қорынтқа сапар шегеді. Сосын Македония арқылы батыс Түркиядағы Троадаға қайта оралады (Елш 20:1-12). |  | 
ш. 57 ж. | Пауыл елші Қорынтта немесе Кеніхреяда Римдіктерге арналған хатын жазып, жолдайды (Рим 1:1,7; 16:1). |  | 
ш. 57 ж. сәуір–мамыр айларында | Елші кемемен Мілитке барып, сол қалаға келген Ефестегі қауымның жетекшілеріне соңғы өсиетін айтады (Елш. 20:13-38). Содан Тир мен Кесария арқылы Иерусалимге сапар шегеді. |  | 
57 ж. Алғашқы өнім мейрамы | Иерусалимде ғибадатханада құлшылық еткен Пауылға діншілдер тобы жала жауып, бас салғандықтан римдік әскери бөлім оны ашулы тобырдан құтқарып, тұтқындайды (Елш. 21:15-22:21). Рим азаматтығының арқасында Пауыл дүреленуден аман қалады (Елш 22:22-29). Ол Жоғарғы кеңестің алдында Мәсіхтің Ізгі хабары туралы куәлік береді (Елш 22:30-23:10). Түнде Мәсіх аян беріп, оны: «Маған Римде де куә болуға тиіссің», — деп жігерлендіреді (Елш 23:11). |  | 
57 ж. жазы не күзі | Пауыл елші өзіне қарсы қастандық ұйымдастырылғаны туралы хабарды римдік мыңбасыға жеткізіп, ол Пауылды дереу Кесариядағы римдік әміршіге жібереді (Елш 23:12-33). |  | 
57–59 жж. | Пауыл Кесариядағы сарайда ұсталып, әмірші Феликстің алдында (Елш 23:34-24:26), кейін әмірші Фест пен Ирод Агриппа ІІ патшаның алдында Мәсіхтің Ізгі хабары туралы куәлік береді. Рим патшасының сотын талап етуге мәжбүр болады (Елш 25:6-26:32). | 59 ж. Яһудеяның римдік әміршісі Антоний Феликс қызметінен босатылады. | 
59–60 жж. | Пауыл елшінің Рим қаласына сапары |  | 
59 ж. күзі – 60 ж. көктемі | Тұтқындалған Пауыл елші кемемен Рим қаласына апарылғанда, жойқын дауыл кемені қиратады. Жолаушылар Жаратқан Иенің рақымымен Мальта аралының жағасына шығып құтқарылады. Олар аралда қыстап, көктемде Римге қарай сапарларын жалғастырады (Елш 28:1-16). | 59–61 жж. римдік әмірші Порси Фест Яһудеяны басқарады. | 
60 ж. көктемі | Пауыл Римге жетіп (Елш 28:14-16), өз үйін жалдауға рұқсат алады. Сонда ол қаладағы яһуди басшыларын шақырып, оларға Мәсіх туралы Ізгі хабарды түсіндіреді (Елш 28:17-28). |  | 
60–62 жж. | Елші Римде екі жыл бойы үй қамауында болып, өзіне келгендерге еш кедергісіз Мәсіх туралы Ізгі хабарды түсіндіреді (Елш 28:30-31) әрі Філіпіліктерге, Ефестіктерге, Қолостықтарға және Філимонға арналған хаттарын жазып, жолдайды. | 61 ж. римдік әмірші Порси Фест қайтыс болады. 61–64 жж. римдік әмірші Албин Яһудеяны басқарады. | 
ш. 60–62 жж. | Дәрігер әрі тарихшы Лұқа «Лұқа жазған Ізгі хабарды» және «Елшілердің істерін» құрастырады. |  | 
ш. 60–66 жж. | Петір елші қазіргі Түркияның орталық аймақтарында шашырап тұрып жатқан сенушілерге арналған Петірдің 1-хатын жазып, жолдайды. Еврейлерге арналған хат та шамамен осы кезде жазылады. Хат Мәсіхтің ізгі жолына түскен, грекше сөйлейтін исраилдіктерге арналған. |  | 
ш. 60–жылдары | Бірқатар ғалымдардың болжамына сай, осы уақытта арамей тілінен грек тіліне аударылған «Матай жазған Ізгі хабар» таратыла бастайды. |  | 
ш. 62–63 жж. | Иеміздің және Жақыптың інісі Яһуда өзі жазып, жіберген «Яһуданың хаты» арқылы сенушілерді жалған тәлім таратушылардан сақтандырады. |  | 
ш. 62–67 жж. | Пауыл елшінің Ізгі хабарды таратуға арналған төртінші сапары |  | 
ш. 62–64 жж. | Елшілердің істері жазбасында осы кезең туралы ақпарат берілмеген. Алайда атақты кесариялық тарихшы Еусебидің жазбаларында берілген мәліметтерге сай, Пауыл елші Рим қаласындағы бірінші сотында ақталып, босатылды. Римдік қауым жетекшісі Климент пен басқа да ежелгі жазушылар өздерінің шығармаларында елшінің Испанияға сапар шеккеніне сілтеген. Елші өзінің Римдіктерге арналған хатында сол жаққа баратын ниетін білдірген еді (Рим 15:24,[28]). | 64–66 жж. римдік әмірші Гессий Флор Яһудеяны басқарады. | 64 ж. 19-шілдеде Римде үлкен өрт болады. Содан кейін көптеген сенушілер жалған айыпталып, өлтіріледі.
ш. 64–67 жж. | Пауыл елші Тімотеге арн. 1-хаты мен Титке арн. хатын жазып, жолдайды. Елші хаттарында өзінің Жерорта теңізіндегі Крит аралына, қазіргі батыс Түркиядағы Мілит пен Ефес қалаларына, солтүстік Грекиядағы Філіпі мен Никопол және Рим қалаларына да барғаны туралы жазады (Тит 1:5; Тім2 4:20; Тім1 1:3; Флп 2:24; Тит 3:12; Тім2 1:17). | Иерусалимдегі сенушілер қауымы Киелі Рухтың нұсқауымен Онқала аймағындағы Пелла қаласына қоныс аударады. | Рим патшалығының билік иелері Мәсіхке сенушілерді алғаш рет жаппай қудалайды.
ш. 67 ж. | Пауыл елші Рим қаласында тұтқындалып, екінші рет қамалып, тергеледі. Елші Тімотеге арн. 2-хатын жазып, жолдайды. Петір елші Петірдің 2-хатын жазып, қазіргі Түркияның орталық аймақтарында шашырап тұрып жатқан «ортақ сеніміміздегілердің бәріне» жолдайды. | 66 ж. ұлтшыл әрі діншіл яһудилер римдіктерге қарсы көтеріліп, «Яһуди соғысын» бастайды. | 
ш. 67–68 жж. | Петір елші және Пауыл елші Рим қаласында шейіт болады. | Римдік қолбасшы Тит Иерусалимді қоршап, басып алады да, халқының көбін қырып, ғибадатхананы өртеп жібереді. | 68 ж. Нерон патша өзін-өзі өлтіреді.
69 ж. | Жохан елші қазіргі Түркиядағы Ефеске көшіп, сол қала мен көрші қалаларындағы қауымдарда қызмет етеді. |  | 69–79 жж. Веспасиан, ал 79–81 жж. Тит патшалық құрады.
ш. 80–жылдары | Жохан елші Ефес қаласында Жохан жазған Ізгі хабарды құрастырады. |  | 81–96 жж. Домициан патшалық құрады.
ш. 85–95 жж. | Жохан елші Жоханның 1-, 2-, 3-хаттарын жазып, жолдайды. |  | 89–96 жж. Мәсіхке сенушілер қуғындалады.
ш. 90–97 жж. | Жохан елші тұтқындалып, Патмос аралына жер аударылады. |  | 
ш. 95–96 жж. | Иеміз Мәсіх Патмостағы Жохан елшіге аян беріп, осы дүниенің ақыры жайлы көріністерді көрсетеді де, Жоханға Аян жазбасын құрастыруды аманаттайды (Аян 1:11,19; 22:16). |  | 
ш. 96 ж. | Римдік қауымның жетекшісі Климент хатын жазып, жолдайды. |  | 96–98 жж. Нерва патшалық құрады.
ш. 97 ж. | Жохан елші Ефес қаласына қайта оралады. |  | 98–117 жж. Траян патшалық құрады.
ш. 104 ж. | Жохан елші Ефес қаласында қайтыс болады. |  | 
135–143 жж. |  | Яһудилер соңғы рет римдіктерге қарсы көтеріледі. Римдік билік иелері Иерусалимді талқандап, оның атын қолдануға тыйым салады. Қаланың орнына жат жұрттық қоныстанушылар Элиа Капитолина деген жаңа қала салады. Ал яһудилерге оған кіруге болмайды. Яһудея аймағы Сирия өлкесіне қосылып, оған «Сирия Палестинасы» деген жаңа ат беріледі. | 


### Көне Келісімдегі басты құрбандықтар мен сый-тартулар және олардың Жаңа Келісімдегі баламалары


4-кесте


Көне Келісімдегі басты құрбандықтар мен сый-тартулар және олардың Жаңа Келісімдегі баламалары

Аты | Сипаттамасы | Не үшін ұсынылатын | Сілтемелер
Күнәнің құнын өтейтін құрбандық | Адамдар құрбандыққа еш мінсіз мал, құс не астықты әкелетін: діни қызметкер және бүкіл халық — жас бұқаны, көсем — серкені, жай адам — ешкі не тоқтыны, кедей адам — екі орман кептерін немесе екі жас көгершінді, ал тым кедей адам — екі қадақ таңдаулы бидай ұнын. Ұсынған адам құрбандыққа қолын қойып күнәсін оған аударып, сосын оны бауыздап соятын. Діни қызметкер құрбандықтың біраз қанын құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына жағып, қалған қанын үстелдің түбіне төгіп тастайтын. Діни қызметкер құрбандық малдың майлы (демек, ең жақсы) бөліктерін құрбандық үстелінің үстінде жанып жатқан отынға салып, Құдайға бағыштап түтетіп өртеп жіберетін. Кейбір жағдайларда діни қызметкер малдың қалған етін асып, киелі орында жейтін. Құрбандықтың басқа бөліктері ел қонысының сыртына апарылып, өртелетін. | Адам осы міндетті құрбандықты Жаратқан Иеге немесе бір адамға қарсы білместіктен не абайсызда жасаған күнәларының кешірілуі үшін және күнәнің арамдығынан тазаруы үшін ұсынатын. Бұл құрбандық күнәнің өте ауыр нәрсе екендігін білдіріп, адамның оған өкінгенін бейнелейтін. Жаңа Келісім кезінде Мәсіх Иса Өзіне сенім артқандар үшін Өзінің мінсіз таза өмірін құрбан етті. Сол арқылы Мәсіх сенушілердің барлық күнәларының құнын біржола өтеп, оларды ақтады. | Леу 4:1-5:13; 6:24-30; 8:14-17. Жох 3:16; Жох1 2:2; 4:10; Рим 3:25; 8:3; Қор1 15:3; Ғал 1:4; Қол 1:14; Евр 2:17; 7:27; 9:5,15; 13:10-12; Аян 1:5.
Айыпты өтейтін құрбандық | Құрбандыққа қошқар не тоқты шалынатын. Мал күнәнің құнын өтейтін құрбандық сияқты сойылып, діни қызметкер қанын құрбандық үстелінің жан-жағына бүркіп себетін. Діни қызметкер құрбандық малдың майлы бөліктерін құрбандық үстелінің үстіндегі жанып жатқан отынның үстінде Құдайға бағыштап түтетіп өртеп жіберетін, ал малдың етін асып, киелі орында жейтін. Оған қоса, айыпты адам келтірген шығынының орнын толтырып, құнының бестен бірін қосымша өтеуге тиіс болды. | Біреу не Жаратқан Иеге, не басқа адамға қарсы абайсызда не әдейі күнә жасап, айыпты болса, соның кешірілуі үшін осы құрбандықты әкеліп, ұсынуға міндетті болды. Күнәлі адам оны ұсынғанда, өзінің сол күнәсінің кесірінен арамдалған күйінен тазартылатын. Ишая пайғамбар алдын ала білдіргендей, Мәсіх өз өмірін құрбан етіп, Өзіне сенім артқандардың айыбының құнын өтеп, Жаңа Келісімнің негізін салды. | Леу 5:14-19; 6:1-7; 7:1-6. Иш 53:10; Евр 9:12,14; Аян 7:14.
Шалынып, түгелдей өртелетін құрбандық | Құрбандыққа еш мінсіз бұқа, қошқар немесе серке шалынатын. Кедейлер оның орнына жас кептер не көгершін ұсына алды. Адам құрбандық малын Жаратқан Иенің алдына әкеліп, қолын оның басына қоятын, сосын оны құрбандыққа шалып соятын. Діни қызметкер малдың қанынан құрбандық үстеліне барлық жақтарынан бүркіп шашатын. Адам шалынған малдың терісін сыдырып алып тастап, денесін мүшелеп бөлетін. Діни қызметкер сол бөліктерді құрбандық үстелінің үстінде жанып жатқан отынға салып, Жаратқан Иеге бағыштап түгелдей өртеп жіберетін. | Адам осы құрбандықты өз еркімен ұсынып, абайсызда жасаған күнәнің құнын өтеу үшін және Жаратқан Иеге ғибадат ету үшін жасайтын. Осылай ол өзінің Жаратқан Иеге толығымен бағышталғандығын білдіретін. Жаңа Келісімде сенушілер өздерін Құдайға бағыштап, Оған ұнамды өмір сүруге шақырылған. | Леу 1:2-17; 6:8-13; 8:18-21; 16:24. Рим 12:1-2; Ғал 2:20; Флп 1:20.
Астық тартуы | Адамдар таңдаулы бидай ұнын, жармаланған астық дәндерін, тандыр нан, таба нан, пәтір нан т.с.с. үстіне зәйтүн майын құйып, хош иісті шайыр қойып, бәрін Жаратқан Иенің алдына алып келіп, діни қызметкерге табыстайтын. Ол астық тартуының бір бөлігін және тартудың үстіне салынған хош иісті шайырдың бәрін құрбандық үстелінің үстінде Жаратқан Иеге бағыштап түтетіп өртеп жіберетін. Тартудың қалғаны діни қызметкерлердің үлесі болатын. Астық тартуының өртелетін бөлігіне не ашытқы, не бал салуға болмайтын. Осы тартуға әрқашан тұз қосылған болуы керек еді. Астық тартуы шалынып, түгелдей өртелетін және ризашылық құрбандықтарына қоса сұйық тартумен бірге ұсынылатын. | Адам осы тартуды Жаратқан Иеге ризашылық білдіру үшін ұсынатын. Осылай ол жерден өсіп шыққан бүкіл өнімді сыйлаған Жаратқан Иеге өзінің толықтай тәуелді екенін мойындайтын. Тартудың ашытқысыз екендігі тазалықты бейнелесе, қосылған тұз Құдайдың Келісімін меңзейтін. Жаңа Келісімде сенушілер күнә атаулыдан арылып, Жаратқан Иеге қызмет етіп, Оған арнап рухани жеміс беруге шақырылған. | Леу 2:1-16; 6:14-23. Жох1 3:3; Рим 7:4; Қор2 7:1.
Күн сайын ұсынылатын құрбандықтар мен сый-тартулар | Күн сайын таңертең және ымырт жабыла бір тоқтыдан шалынып, түгелдей өртеліп ұсынылатын. Оларға қоса зәйтүн майымен араластырылған таңдаулы бидай ұны да Жаратқан Иеге бағышталып өртелетін және арнайы сұйық тарту да киелі орында құйылып ұсынылатын. | Ұсынылған құрбандықтан шыққан хош иіс Өзінің киелі орнында халқының арасында тұратын Жаратқан Иеге ұнамды болатын. Жаңа Келісімге сай сенушілердің Жаратқан Иені үнемі мадақтап ризашылық білдіргендері абзал. | Мыс 29:38-43; Рул 28:3-8. Рим 15:11; Евр 13:25; Аян 15:4.
Қарым-қатынасқа ризашылық білдіретін құрбандық және шүкірлік құрбандығы мен тартуы | Еш мінсіз мүйізді ірі қара немесе ұсақ мал Жаратқан Иенің алдына әкелінетін. Адам құрбандығының басына қолын қойып, сосын малды шалып соятын. Діни қызметкер малдың қанынан құрбандық үстелінің барлық жақтарына бүркіп шашып, малдың майлы бөліктерін құрбандық үстелінде Жаратқан Иеге бағыштап түтетіп өртеп жіберетін. Малдың төсі діни қызметкердің үлесі (сыбағасы) болатын. Ұсынған адам малдың қалған бөліктерін отбасысымен бірге Жаратқан Иемен қарым-қатынастарына шаттанып Оның алдында (демек, киелі шатырдың не киелі үйдің қасында) жейтін. | Адам осы құрбандықты Жаратушыға шүкірлік білдіру үшін өз еркімен немесе бұрынырақ берген сертіне сай ұсынатын. Осылай ол Жаратқан Иемен де, адамдармен де тату қарым-қатынастарына ризашылығын білдіретін. Жаңа Келісімде сенушілер Жаратқан Иенің ұлылығын мойындап, Оған арнап мадақтау ән-жырларын айтады әрі шүкірлік етіп, Оны ән-күймен дәріптейді. | Леу 3:1-17; 7:11-34; 22:29; Шеж2 33;16; Жыр 55:13; 115:8. Еф 5:19-20; Евр 13:15.
Әрі-бері тербеліп ұсынылатын құрбандықтар мен сый-тартулар | Белгілі жағдайларда діни қызметкер құрбандыққа шалынған малдың кейбір бөліктерін және өнімнің алғашқы бөлігін Құдайдың алдында көтеріп, әрі-бері тербеп ұсынатын. Тербеліп ұсынылған құрбандық пен сый-тарулардың қалған бөліктері діни қызметкерлердің үлесі болатын. Олар соларды отбасыларымен бірге жейтін. | Осылай құрбандықтар мен сый-тартулар Жаратқан Иеге бағышталатын, себебі олар түбінде Оның берген сыйлығы болатын. Жаңа Келісімде сенуші өзінің бүкіл өмірін Жаратқан Иеге бағыштап, Оған ұнамды іс-әрекеттер істеуге шақырылған. | Мыс 29:22-28; Леу 14:21; 23:10-12,17,20. Рим 12:1-2; Флп 1:20; Қол 3:17; Аян 14:4-5.
Жағылып түтетілетін хош иісті заттар | Діни қызметкер жұпар иісті шайыр мен басқа да арнайы хош иісті заттарды алтын жалатқан түтету үстелінде Жаратқан Иеге бағыштап түтетіп өртеп жіберетін. | Шыққан хош иісі халқының арасында тұратын Жаратқан Иеге ұнамды болатын. Жаңа Келісімге сай сенушілердің Жаратқан Иеге ұдайы мінажат етіп, Оны мадақтап, заттай сый-тартулар ұсынғандары тиімді. | Мыс 30:1-10. Флп 4:18; Евр 13:16; Аян 5:8.
Құтқарылу және Ашымаған нан мейрамындағы құрбандықтар мен сый-тартулар | Құтқарылу мейрамында әр отбасы бір еркек тоқтыны құрбандыққа шалып, етін қуырып жейтін. Кейінірек халық осы мейрамды Иерусалимде бірге өткізіп, арнайы құрбандықтар мен сый-тартуларды да ұсынатын: еш мінсіз екі жас бұқа, бір қошқар, бір жылдық жеті еркек тоқты, сонымен қатар зәйтүн майымен араластырылған таңдаулы бидай ұнын. Ата-бабалары Мысырда асығыс көшіп шығуға мәжбүр болғандықтан, олардың қамырларын ашытуға мүмкіндіктері болмады. Кейін халық соны есіне алып, бір апта бойы еш ашытқысыз пісірілген нан жейтін. | Халық Жаратқан Иенің олардың ата-бабаларын Мысырдағы құлдықтан азат еткенін ризашылықпен есіне алатын. Олар ата-бабаларының тоқтының қанынан өздері тұрған үйлердің есік жақтауларына жағып, періштенің мысырлықтарға тартқызған жазасынан аман қалғандарын да естеріне алатын. Жаңа Келісімде Иеміз Иса Құдайдың құрбандыққа жіберген «Тоқтысы» болып Өзінің пәк таза жанын құрбан етіп, қанын төкті. Сол арқылы Ол Өзіне сенушілерді жасаған күнәларына бола тартуға тиісті жазаларынан біржола құтқарып алды. | Мыс 12:14-20; Леу 23:5-8; Рул 28:16-25; Заң 16:1-8. Лұқ 22:15,19-20; Жох 1:29,36; Елш 8:32; Пет1 1:19-21; Қор1 5:7; Аян 5:7-12.


### Көне Келісімдегі мейрамдар мен өзге де қасиетті күндер


5-кесте


Көне Келісімдегі мейрамдар мен өзге де қасиетті күндер

Аты | Өткізілетін уақыты | Сипаттамасы мен мән-мағынасы | Сілтемелер
Демалыс күні | Әр аптаның жетінші күні | Бұл, Жаратқан Иенің дүниені жаратқан соң жетінші күні демалғаны сияқты, халықтың да демала алатынын көрсететін. (Көне еврейше «шаббат» сөзі «демалыс» дегенді білдіреді.) Адам да, мал да демалады. Жұрт Жаратқан Иені мадақтап, Оның сөзін тыңдауға жиналатын. Бұл, тек Жаратқан Ие ғана өз халқының заттық және рухани мұқтаждықтарын өтей алады дегенді бейнелейді. Исраилдіктердің демалыс күнін сақтамауы өздерін Мысырдағы үздіксіз құлдық жұмыстан азат етіп, Өзіне бағыштаған Жаратқан Иемен жасаған Келісімді бұзумен тең болатын. Жаңа Келісім арқылы Мәсіх Исамен қарым-қатынастағы сенушілер демалыс күні жиналып, Оны мадақтап дәріптейді. Сонымен қатар сенушілер Жаратқан Иеге өздерінің бүкіл өмірі мен барлық уақытын бағыштағандары абзал. | Мыс 20:8-11; 31:12-18; 34:21; Леу 23:3; Заң 5:12-15. Рим 6:11,13-14; 12:1-2; Ғал 2:20.
Тынығу жылы | Жетінші жыл | Егістік жер алты жылдық өңдеуден тынығатын. Халық алдыңғы жылдың қорымен және сол жылы өздігінен өсіп шыққан өніммен күн көретін. Бейшаралардың барлық қарыздары кешіріледі. Адамдар қолдарындағы барын Жаратқан Иеден алғандарын ризашылықпен ескеретін. Жаңа Келісім кезінде сенушілер Құдай Ие сыйлаған тыныштықты ризашылықпен иемденеді. | Мыс 23:10-11; Леу 25:1-7; 26:34-35; Шеж2 36:21. Евр 4:3.
Мереке жылы | Елуінші жыл | Жеті тынығу жылынан кейін белгіленген жер мен малға арналған қосымша демалыс жылы. Басталғаны керней тартылып білдірілетін. Халық алдыңғы жылдың қорымен және сол жылы өздігінен өсіп шыққан өніммен күн көретін. Барлық исраилдік құлдар бостандық алады, қарыздар кешірілетін, жер мен жылжымайтын мүлік бастапқы иелеріне қайтарылатын (қаладағы үйлерден басқасы). Жаратқан Ие бүкіл Исраил халқына бәрін қайтадан бастауға мүмкіндік берді. Жаңа Келісім кезінде Мәсіхпен тығыз байланыстағы әркім «жаңадан жаратылған адам. Ескі өмірі өтіп кетіп, міне, жаңасы пайда болды!» | Леу 25:8-55; 27:17-24; Рул 36:4. Қор2 5:17.
Айдың бірінші күні | Ай туған күні | Жаңа айдың басын білдіреді. Керней тартылып, арнайы құрбандықтар шалынады. Бар жұмыс тоқтатылады. Отбасы мейрамды дастарқан басында жиналып тойлайтын. Жаңа Келісім кезінде Мәсіх Иса аптаның бірінші күні (яғни жексенбі күні) өлімнен қайта тіріліп, шәкірттерімен кездесті. Сондықтан сенушілердің көбі жексенбі күнін Иемізге бағыштап, Оның құрбандық өлімін ерекше естеріне алады. Оның қайта тірілгеніне қуанып ризашылық білдіріп, Оны ән-күймен де мадақтайды. | Рул 10:10; 28:11-15. Мат 28:1; Мар 16:9; Лұқ 24:1,13,30,36; Жох 20:1,19; Елш 20:7; Аян 1:10.
Құтқарылу мейрамы | 14 авив (наурыз–сәуір) | Осы мейрам Құдайдың исраилдіктерді Мысырдағы құлдықтан құтқарып, оныншы апаттың кезінде тұңғыш ұлдарына рақым көрсеткенін еске алу үшін тойланатын. Мейрамның қарсаңындағы кеште әр отбасы мінсіз тоқтыны құрбандыққа шалып, қанын үйлерінің есік жақтаулары мен маңдайшаларына жағуға тиіс еді. Құрбандықтың етін отқа қуырып, ашытқысыз пісірілген нанмен және ащы шөптермен қосып жеу керек болатын. Құдайдың құрбандық «Тоқтысы» Мәсіх Иса Құтқарылу мейрамының кезінде Өзінің пәк таза жанын құрбан етті. Осы арқылы Құтқарылу мейрамының меңзегені — күнәдан құтқарылу орындалып, Жаңа Келісімнің негізі салынған. Қазіргі заманда көптеген сенушілер Иеміз Мәсіхтің өз өмірін құрбан етіп, өлімнен қайта тірілгендігін көктемдегі Құтқарылу мейрамында ерекше ескеріп мейрамдайды. | Мыс 12:1-14; Леу 23:5; Рул 9:1-14; 28:16; Заң 16:1-7. Мат 26:26-28; Жох 1:29; Пет1 1:18-19; Аян 5:6-12.
Ашымаған нан мейрамы | 15-21 авив (наурыз–сәуір) | Құтқарылу мейрамынан кейінгі жеті күн бойы осы мейрам тойланатын. Ежелгі ата-бабалардың Мысырдан асығыс кеткені еске алынып, жеті күн бойы тек ашымаған нан жеуге болатын. Мейрам кезінде арнайы құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынылатын. Мейрамның бірінші және соңғы күндері Жаратқан Иеге бағышталған жиналыс өткізіліп, арнайы құрбандықтар шалынатын. Жаңа Келісім кезінде Иеміз Иса және Оның елшілері арамдық пен екіжүзділікті кейде астарлап ашытқы деп атады. Олар сенушілерді солардан түгелдей арылып, Құдайға ұнамды таза өмір сүруге шақырған. | Мыс 12:15-20; 13:6-10; Леу 23:6-8; Заң 16:8. Мат 16:11; Мар 8:15; Лұқ 12:1; Қор1 5:6-8.
Алғашқы өнім мейрамы | 16 авив (наурыз–сәуір) | Ашымаған нан мейрамының екінші күні әр отбасы жаңа арпа өнімінің алғашқы бауын Жаратқан Иеге әкеліп, алғашқы сый-тарту ретінде ұсынатын. Сөйтіп олар өнімнің бәрі Жаратқан Иенің берген сыйы болып, түбінде Онікі екенін мойындайтын. Жаңа Келісім кезінде Мәсіхке сенім артқандар Оған «бағышталған алғашқы сый-тарту» деп те аталады. Олар, сондай-ақ, алған өнімдері мен табыстарынан Иемізге сый-тартуларын арнайды. Солардан қауымдардың шығындары жабылып, мұқтаждық көрген бауырларға көмек беріледі. | Мыс 23:19; 34:22; Леу 23:9-14. Жақ 1:18; Рим 16:15; Қор2 8:11; 9:7-8; Аян 14:4.
Жеті апта мейрамы (Елуінші күн мейрамы) | 6 сиван (мамыр–маусым) | Алғашқы өнім мейрамынан кейін жеті апта, яғни елу күн, өткен соң тойланатын. Халық жаңа бидай өнімінің алғашқы бауларын Құдайға ұсынып, Оған сыйлаған жарылқаулары үшін қуана ризашылық білдіретін. Олар мейрамда басқа да арнайы құрбандықтар мен сый-тартуларды ұсынды. Мәсіх Иса көкке көтерілгеннен кейін он күн өткен соң осы мейрамның кезінде Киелі Рух Оның шәкірттеріне келіп қонды. Сол арқылы Жаңа Келісім дәуірінің (яғни сенушілер қауымы дәуірінің) басталғаны бейнеленді. | Мыс 23:16а; 34:22; Леу 23:15-22; Рул 28:26-31; Заң 16:9-12; Елш 1:8; 2:1-21,36-47; Қор2 3:6.
Кернейлер мейрамы | 1 етаним (қыркүйек–қазан) | Бұл мейрамда халықты «Жаратқан Иенің есіне салу үшін» күні бойы кернейлер тартылатын. Басқа демалыс пен мейрамдардан айырмашылығы, ерекше құрбандықтар шалынатын. Кейінірек осы мереке Жаңа жыл мейрамына айналды. Жаңа Келісім кезінде Иеміз Мәсіх және Киелі Рух бізді Құдай Әкенің есіне салып, қолдап-қорғап, мінажат-тілектерімізді Оған жеткізеді. | Леу 23:23-25; Рул 29:1-6. Жох 14:16-17; Жох1 2:1; Рим 8:26-27; Евр 4:14-16.
Күнәнің арамдығынан тазартылу күні (Йом киппур) | 10 етаним (қыркүйек–қазан) | Бүкіл Исраил халқы өткен жылы жасаған күнәларына өкініп ораза ұстап, өздерінің күнәларының кесірінен арамдалған күйлерінен тазартылатын. Бұл, бас діни қызметкердің киелі шатырдың (не киелі үйдің) ең қасиетті бөлмесіне кіруіне рұқсат етілген жылдың жалғыз күні болатын. Күнәнің құнын өтейтін салтанатты рәсім жасалатын: бас діни қызметкер алдымен өз күнәларынан тазару үшін бұқаны, сосын киелі орынды, құрбандық орны мен халықты тазарту үшін екі текенің біреуін құрбандыққа шалатын. Екінші текеге барлық күнәлар мен қылмыстар жүктеліп, соларды өзімен бірге алып кетсін деп оны иен далаға айдап, қуып жіберетін. Жаңа Келісім кезінде Иеміз Мәсіх Иса өз өмірін құрбан етіп қанын төкті. Мәсіх, сондай-ақ, Бас діни қызметкер ретінде Өзінің қанын ең киелі орынға (Құдай Әкенің алдына) апарды. Сол арқылы Оған сенім артқандар күнәларының арамдығынан тазартылып, пәк таза күйінде Құдай алдына бара алады. | Леу 16; 23:26-32; Рул 29:7-11. Лұқ 22:19-20; Евр 2:17; 9:6-15; 10:19-23; 13:11-12.
Күркелер мейрамы | 15-21 етаним (қыркүйек–қазан) | Бұл мейрам кезінде халық ежелгі ата-бабаларының Мысырдан шыққан соң уәделі елге бармас бұрын қырық жыл бойы айдалада кезіп жүргенін еске түсіретін. Олар көшелерде және бос орындарда күркелер жасап, соларда тұрып, қуанышпен мейрамдайтын. Яһудилер Бабыл елінен қайта оралған кезден бастап осы мейрамда Құдай сөзін тыңдауға ерекше мән беретін. Бұл мейрам Сабантой немесе Жеміс жинау мейрамы деп те аталды, себебі соның кезінде халық Жаратқан Иеге жинаған астық пен түрлі жеміс өнімдері үшін алғыс та айтатын. Сегізінші күні, мейрам біткен соң, мейрамдардың тізбегін аяқтау үшін салтанатты жиналыс өткізілетін. Жаңа Келісімде сенушілер өздеріне уәде етілген шынайы отандары — көкке қарай бара жатыр деп жазылған. Осы күнәкар дүниеде олар «жат жерлік» болып өмір сүруде. Мұны әрдайым естерінде сақтағандары абзал. | Мыс 23:16ә; Леу 23:34-36,39-43; Рул 29:12-34; Заң 16:13-17; Нех 8:1-18; Жох 7:2,14. Мат 5:12; 6:19-21; Жох 14:2-3; Пет1 1:1; 2:11; Евр 10:34; 11:11; 13:13-14.
Киелі үй мейрамы (Хануққах) | 25 кислев (желтоқсан) | Сирияның билеушісі Антиох IV Епифан Иерусалимдегі арамдап кеткен киелі үйді б.з д. 165 ж. Яһуда Маккавей арамдалған күйінен тазартып, қайтадан Жаратқан Иеге бағыштады. Осы мейрамда сол оқиға жыл сайын еске алынатын. Жаңа Келісімде киелі үй рухани жағынан Мәсіхтің денесімен салыстырылған. Сондықтан да көптеген сенушілердің Мәсіхтің дүниеге келгенін Милад күні (25-желтоқсанда немесе 7-қаңтарда) ерекше ескеріп мерекелейтіндері орынды. | Жох 10:22. Мат 26:61; Жох 2:18-22.
Пурим мейрамы | 14-15 адар (ақпан–наурыз) | Мейрамда Естер патшайым мен Мардохайдың парсы патшасы Ахасуердің заманында яһуди халқын азапталып, қырылудан құтқарғандары еске алынатын. Халық көңіл көтеріп, сыйлықтар тарататын. Жаңа Келісім кезінде сенушілердің көбі өздерін тозақтағы азаптан құтқарған Мәсіх Исаның қайта тірілгеннен кейін қырық күн өткен соң көктегі Әкесінің қасына қайтқанын ерекше ескеріп мейрамдайды. Сонымен қатар олар Оның ұлы салтанатпен көктен қайтып келетінін зор қуанышпен күтеді. | Ест 9:18-23,26-28. Лұқ 24:50-51; Елш 1:9-11; Мат 26:64; Жох 14:2-3; Пет1 1:7; Сал1 4:16-17; Аян 1:5-7; 22:12.


### Көне Исраилдің күнтізбесі


6-кесте


Көне Исраилдің күнтізбесі

Айдың көне евр. аты | Қазіргі күнтізбеге сәйкестігі | Мейрамдар | Ауа райы | Ауылшаруашылық жұмыстары
авив (нисан) | наурыз–сәуір (көктемнің басы) | 14 Діни күнтізбеге сай жылдың басы 15 Құтқарылу мейрамы 16 Алғашқы өнім мейрамы 16-21 Ашымаған нан мейрамы | көктемгі (яғни кейінгі) жаңбыр | зығырды жинап, арпаны ора бастайды
зив (ияр) | сәуір–мамыр (көктемнің ортасы) | 14 Қосымша Құтқарылу мейрамы (негізгі мейрамға қатыса алмағандар үшін) | жаңбыр сирек жауады | арпа мен бидайды орады
сиван | мамыр–маусым (көктемнің аяғы) | 6. Жеті апта мейрамы (Елуінші күн мейрамы) | ауа райы жылы, жаңбыр тоқтайды | бидай орағын аяқтайды
таммуз | маусым–шілде (жаздың басы) |  | жазғы ыстық | жүзім бұтақшаларын қысқартып кеседі
ав | шілде–тамыз (жаздың ортасы) |  | жазғы ыстық | 
элул | тамыз–қыркүйек (жаздың аяғы) |  | жазғы ыстық | жүзім, құрма, зәйтүн, бадамды және алғашқы інжірді тереді
етаним (тишри) | қыркүйек–қазан (күздің басы) | Ауылшаруашылық күнтізбесіне сай жылдың басы 1 Кернейлер мейрамы (кейінгі ғасырларда: Жаңа жыл мейрамы) 10 Күнәнің арамдығынан тазартылу күні (Йом киппур) 15-21 Күркелер мейрамы 22 Жаратқан Иеге бағышталған салтанатты жиналыс | күзгі (яғни ерте) жаңбырдың басы | жүзім, құрма, зәйтүнді теруді аяқтайды; айдың соңында жер жыртып, тұқым себе бастайды
бул (мархешван) | қазан–қараша (күздің ортасы) |  | күзгі жаңбыр | жер жыртып, арпа мен бидай себеді
кислев | қараша–желтоқсан (күздің аяғы) | 25 Киелі үй мейрамы |  | кейінгі інжірді теріп, егіндікте тұқым себеді
тевет | желтоқсан–қаңтар (қыстың басы) |  | ауа райы суық, жаңбыр мен қар жауады | 
шеват | қаңтар–ақпан (қыстың ортасы) |  | ауа райы жыли бастайды, жаңбыр жауады | бадам, шабдалы ағаштары гүлденеді
адар | ақпан–наурыз (қыстың аяғы) | 14-15 Пурим мейрамы | нөсер мен бұршақ жауады, көктемгі (яғни кейінгі) жаңбыр басталады | (қазіргі заманда лимон, апельсин т.с.с. ағаштардың жемістерін тереді)
ве-адар | Кібісе жылдары ғана қосылады (наурыздың аяғы мен сәуірдің басында). |  |  | 


### Құдайдың Киелі кітаптағы есімдері мен атақтары


7-кесте


Құдайдың Киелі кітаптағы есімдері мен атақтары

Құдайдың есімдері мен атақтары | Көне Келісімдегі (яғни Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбаларындағы) сілтемелер
Құдай | Жар 1:1; 31:13; Заң 4:31; 5:23; 7:9; 8:15; Жыр 41:9; 67:8; Иш. 12:2; 45:18; 54:5; Ерм 32:27.
Мәңгі тірі Құдай | Жар 21:33.
Құдіреті шексіз Құдай | Жар 17:1; 28:3; 35:11; Мыс 6:1; Жыр 90:1,2.
Құдай Тағала | Жар 14:18,19,22.
Хақ Тағала | Жыр 9:3; 46:3; Дан 7:18,25.
Алғашқы да, Соңғы да | Иш 41:4; 44:6.
Мәңгі бақи Патша | Жыр 9:37.
Маған көз қырын салатын Құдай | Жар 16:13.
Қамқоршың | Иш 44:22.
Бізді құтқаратын қамқоршымыз | Иш 47:4.
Қамқоршым — тірі Құдай | Жар 16:14.
Қолдаушым да құтқарушым | Жыр 39:18.
Қорғаушым | Әйүп 16:19.
Қорғап-қолдаушым | Жыр 26:9.
Жаратушы | Уағ 12:1; Пет1 4:19; Рим 1:25.
Жаратқан Ие, (Мәңгі) Бар Болушы | Жар 4:3; Мыс 6:3 (т.қ. 3:14-15); Бил 1:2; Рут 1:6; Жыр 5:2; Иш 1:2; Ерм 1:2; Жүн 1:1; Мих 1:1.
«Жаратқан Ие қажетіңді береді» | Жар 22:14.
«Жаратқан Ие — амандықтың бастауы» | Бил 6:24.
«Әлемнің Иесі» | Пат1 1:3; 17:45; Иш 47:4.
«Сендерді жалғыз Өзіме бағыштап қасиетті еткен Жаратқан Иемін» | Мыс 31:13.
Менің Бағушым | Жыр 22:1.
Әділдігіміздің қайнары | Ерм 23:6.
Жаратқан | Пат2 22:2; Жыр 1:2; 2:2; 18:8.
Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие | Иш 17:6.
Жаратушы Тәңір Ие | Жар 15:2; Мыс 23:17; Бил 6:22; Пат2 7:18; Нех 10:29; Жыр 70:5; Иш 48:16; 56:8; 61:1.
Ие, Ием, Иеміз | Жар 18:2; 40:1; Пат1 1:15; Мыс 21:1-6; Еш 5:14.
Әке | Заң 32:6; Пат2 7:14; Жыр 2:7; 88:27; Иш 63:16; Ерм 3:19; 31:9; Мал 1:6.
Жетімдерге әке | Жыр 67:6.
Жетімге тірек | Жыр 9:35.
Жесірлерге қорғаушы | Жыр 67:6.
Пана | Жыр 9:10.
Баспанамыз | Жыр 89:2.
Берік баспана | Пат2 22:31; Жыр 17:31.
Паналайтын жартасым | Жыр 61:3,7.
Бас сауғалар жартасым | Жыр 93:22.
Сенім артқан шың құзым | Жыр 17:3.
Жартастай берік қорғаным | Жыр 17:3.
Паналайтын қорғаным | Жыр 93:22; Нқм 1:7.
Мықты қорғаным | Жыр 61:8.
Қорғаушың | Жыр 120:5.
Қалқандай қорғаушым | Жыр 17:3.
Қалқандай қорған | Пат2 22:31; Жыр 17:31.
Бізді құтқаратын қамқоршымыз | Иш 47:4.
Қамқоршым — тірі Құдай | Жар 16:14.
Қамқоршың | Иш 44:22.
Бағушым | Жыр 22:1
Сүйенішің | Нқл 3:26
Құдай | Жох 17:3; Елш 17:24; Рим 3:30; Тім1 4:10.
Шынайы Құдай | Жох1 5:20.
Алғашқы да, Соңғы да | Аян 1:8.
Мәңгі болып келген және болашақта келетін Құдай Ие | Аян 1:8.
Құтқарушымыз Құдай | Тім1 1:1; 2:3.
Үмітіміздің бастауы | Рим 15:13.
Сүйіспеншілік пен тыныштықтың бастауы | Қор2 13:11.
Құдай — сүйіспеншілік | Жох1 4:16.
Құдай — Рух | Жох 4:26.
Құдай — Нұр | Жох1 1:5.
Иеміз — Рух | Қор1 4:6.
Жаратқан Ие | Мат 3:3; 22:44; Мар 12:29; Лұқ 2:9; Жақ 4:10; Аян 19:6.
Ие, Ием, Иеміз | Мар 12:29; Лұқ 2:9; Евр 13:6; Аян 4:11.
Әмірші | Пет2 2:1; Яһд 1:4.
Әлемнің Әміршісі | Лұқ 2:29; Елш 4:24.
Билеуші | Аян 6:10.
Мадақталған, бірден-бір қуатты Билеуші | Тім1 6:15.
Бүкіл әлемнің Билеушісі | Аян 1:8.
Әке | Мат 7:11; Жох 3:16; 15:16; 16:27; Жақ. 1:17; Ғал 4:6; Еф 2:18; 3:14; Сал1 3:11; Евр 12:9.
Құдай Әке, Құдай Әкеміз | Жох 6:27; Пет1 1:2; Жох2 1:3; Рим 1:7; Қор1 8:6; Флп 2:11.


Иеміз Исаның атақтары

Иеміз Исаның атақтары | Сілтемелер
Иса («Жаратқан Ие — Құтқарушы») | Мат 1:21.
Мәсіх («Май жағу рәсімінен өткен», яғни Құдай жіберуге уәде еткен Құтқарушы Патша) | Мат 1:16.
Иеміз Мәсіх | Лұқ 2:11.
Иеміз Иса Мәсіх | Рим 1:4.
Құдайдың Сөзі | Аян 19:13.
Сөз | Жох 1:1.
Құдайдың Елшісі | Евр 3:1.
Құдайдың Киелісі | Мар 1:24.
Құдайдың Қызметшісі | Иш 52:13.
Құдайдың әділ Қызметшісі | Иш 53:11.
Құдайдың (рухани) Ұлы | Мар 1:1; Лұқ 1:35.
Құдайдың жалғыз (рухани) Ұлы | Жох 1:18; 3:16.
Құдайдың сүйікті (рухани) Ұлы | Мар 1:11.
Құдай Тағаланың (рухани) Ұлы | Лұқ 1:32.
Имануил («Құдай бізбен бірге») | Иш 7:14; Мат 1:23.
Құдай | Жох 20:28; Евр 1:8.
Құдіретті Құдай | Иш 9:6.
Мәңгілік Әке | Иш 9:6.
(Мәңгі) Бар Болушы Менмін | Жох 8:58.
Алғашқы да Соңғы (Альфа мен Омега) әрі Мәңгі Тірі | Аян 1:17-18; 22:13.
Бастапқы да Ақырғы | Аян 22:13.
Басы да Аяғы | Аян 22:13.
Ием | Жох 13:13; 20:28.
Иеміз | Яһд 1:17.
Бәрінің де Иесі | Елш 10:36.
Иелердің Иесі | Аян 17:14.
Көктегі Қожайынымыз | Еф 6:9; Қол 4:1.
Әмірші | Пет2 2:1.
Жаратылыс атаулының бәрінен жоғары | Қол 1:15.
Әлемді жаратқан | Жох 1:10.
Бәрін аман сақтайтын | Қол 1:17.
Жаратқан Ие | Рим 10:9; Флп 2:11.
Құдайдың Нұры | Лұқ 2:32.
Дүние үшін Нұр | Жох 8:12.
Шұғылалы Таң | Лұқ 1:78.
Ізгі Бағушы | Жох 10:11,14.
«Бас Бағушымыз» | Пет1 5:4.
«Есік» | Жох 10:7.
(Құдайға апаратын) Жол | Жох 14:6.
«Адал да Ақиқат» | Аян 19:13.
Шындық | Жох 14:6.
Шынайы өмір | Жох 14:6.
Шынайы өмірдің Бастауы | Елш 3:15.
Шынайы өмір сыйлайтын «нан» | Жох 6:35.
«Шынайы жүзім бұтасы» | Жох 15:1.
Тыныштықты сыйлайтын Әмірші | Иш 9:6.
Үмітіміздің бастауы | Тім1 1:1.
Назареттік | Мат 2:23.
Ұстаз | Жох 1:38; 13:13.
Құдайдан келген мұғалім | Жох 3:2.
Керемет ақылды Кеңесші | Иш 9:6.
Даналығымыздың Бастауы | Қор1 1:30.
Құтқарушы | Лұқ 2:11.
Дүниені Құтқарушы | Жох 4:42; Жох1 4:14.
Әділ Құтқарушы | Зәк 9:9.
Құтқарылу жолын салған | Евр 2:10.
Мәңгілік құтқарылуға жол ашқан | Евр 5:10.
Құтқаратын Қамқоршы | Иш 59:20.
Жаратқан Ие жіберген Құтқарушы Мәсіх | Лұқ 2:26.
Құдайдың құрбандыққа жіберген «Тоқтысы» | Жох 1:29.
Құрбандыққа шалынған Тоқты | Аян 5:12.
Ауыр азап көріп, көп қасірет шеккен | Иш 53:3.
Өлімнен қайта тірілгендердің ең Бастысы | Қол 1:18.
Құтқарушымыз Иса Мәсіх | Тім2 1:10; Тит 1:4.
Иеміз әрі Құтқарушымыз Иса Мәсіх | Пет2 2:20.
Құдайымыз әрі Құтқарушымыз Иса Мәсіх | Тит 2:13.
Ақталу сыйлайтын Күн | Мал 4:2.
Құдай мен адамдар арасын Келістіруші | Тім1 2:5.
Жаңа Келісімнің негізін салушы | Евр 9:15; 10:24.
Дәуіттің Ұрпағы | Мат 20:30.
Дәуіт патшаның әулетінен шыққан «таңғы жарық Жұлдыз» | Аян 22:16.
Яһуда руынан шыққан «Арыстан» | Аян 5:5.
Патша | Мат 2:2.
Патшалардың Патшасы | Аян 17:14.
Яһудилердің Патшасы | Мат 27:11; Жох 18:33; 19:19.
Тақсыр | Мат 20:30.
Көсем | Мих 5:2; Лұқ 2:6; Елш 5:31.
Исраилге басшылық ететін Көсем | Мат 2:6.
Сенушілер қауымының Басы | Еф 5:23; Қол 1:18.
Құдайдың «рухани үйінің» негізгі және басты «Тасы» | Еф 2:20.
Қауым үшін жанын қиған | Еф 5:25.
Қауымды қамқорлаушы | Еф 5:29.
Қауым өмірінің Бастауы | Қол 1:18.
Бастапқыда сенім жолын салған | Евр 12:2.
Бізді сеніміміз арқылы мақсатымызға жеткізуші | Евр 12:2.
Әкенің алдындағы әділ Қорғаушымыз | Жох1 2:1.
Қайырымды да адал Бас діни қызметкер | Евр 2:17.
Құдайдың Бас діни қызметкері | Евр 3:5.
Мәліксадық сияқты тағайындалған мәңгілік Бас діни қызметкер | Евр 6:20.
Аспандағы бұлттармен келе жатқан, адам баласына ұқсайтын Біреу (Билеуші) | Дан 7:13-14.
Көктен келген Билеуші | Мат 8:20.
Құдай тағайындаған Билеуші | Дан 9:25; Мат 16:28.
Қайта тірілу | Жох 11:25.
Өлім мен о дүниенің кілттерін ұстаушы | Аян 1:18.
Әділ Төреші | Тім2 4:9.
Тірілер мен өлілерді Соттаушы | Елш 10:42.
Осы дүниені әділдікпен Соттаушы | Елш 17:31.


Құдайдың Киелі Рухының атақтары

Құдайдың Киелі Рухының атақтары | Сілтемелер
Құдайдың Рухы | Жар 1:2; Мыс 31:3; Пат1 10:10; Мат 3:16; Рим 8:14; Қор1 3:16; Еф 4:30.
Жаратқан Иенің Рухы | Бил 3:10; 6:34; Пат1 10:6; 16:13,14; Езк 11:5; Мих 3:8; Лұқ 4:18; Елш 5:9.
Өзіңнің ізгі Рухың (яғни Жаратқан Иенің ізгі Рухы) | Нех 9:20.
Жаратушы Тәңір Иенің Рухы | Иш 61:1; Езк 39:29.
Иеміздің Рухы | Қор2 3:17.
Киелі Рух | Жыр 50:13; Иш 63:10,11; Мат 1:18,20; 3:11; 28:19; Жох 14:26; Елш 1:8; 2:4; 13:2; 15:28; 16:6; Пет2 1:21; Қор1 6:19.
Құдайдың Киелі Рухы | Еф 4:30.
Құдайдан шыққан Киелі Рух | Жох1 4:2.
Иса жіберген Киелі Рух | Елш 16:7.
Иса Мәсіхтің Киелі Рухы | Флп 1:19.
Құдайдың (рухани) Ұлының Рухы | Ғал 4:6.
Рух | Езк 2:2; 11:1; 43:5; Жох 3:6.
Шындықты білдіретін Киелі Рух | Жох 14:17; 15:26; 16:13.
Қамқоршы | Жох 14:16,26; 15:26; 16:7.
Күш, сүйіспеншілік және ұстамдылықты дарытатын Киелі Рух | Тім2 1:7.


### Мәңгілік Құдай Сөзінің дүниеге келіп, өз өмірін құрбан етіп, ұлы салтанатқа бөленуі


8-кесте


Мәңгілік Құдай Сөзінің дүниеге келіп, өз өмірін құрбан етіп, ұлы салтанатқа бөленуі


І. Құдайдың мәңгілік Сөзі әрі (рухани) Ұлы дүниеге келмес бұрын көкте бар болатын

Оның өмірінің басталуы жоқ. | Евр 7:3.
Оның шыққан тегі ежелгі заманнан, мәңгіліктен. | Мих 5:2.
Ол әуел баста, әлем жаратылмас бұрын да, бар болатын. | Жох 1:1-3; 17:5; Жох1 1:1; Қол 1:15-17.
Ол — Ыбырайым тумастан бұрын да (Мәңгі) Бар Болушы. | Жох 8:58.
Ол мәңгілік Өзі болып қала береді. | Евр 13:8.


ІІ. Мәсіхтің өміріндегі басты оқиғалар мен жайттар

Оқиғалар мен жайттар | Уақыты (шамамен) | Болған жері | Жазба
Лұқа жазған Ізгі хабардағы арнау сөзі |  |  | Лұқ 1:1-4
Мәсіх Иса — Құдайдың адамзатқа арнап өз ойын білдірген мәңгілік «Сөзі» |  |  | Жох 1:1-18; Жох1 1:2-3
Мәсіхтің ата-тегінің шежіресі |  |  | Мат 1:1-17; Лұқ 3:23-38
Құдайдың періштесі Зәкәрияға Жақия пайғамбардың дүниеге келуі туралы қуанышты хабарды жеткізеді. | б.з.д. 5 ж. | Иерусалим қаласындағы ғибадатхана | Лұқ 1:5-25
Жәбірейіл періште пәк қыз Мәриямға Мәсіхтің дүниеге келуі туралы қуанышты хабарды жеткізеді. | б.з.д. 5 ж. | Назарет қаласы | Лұқ 1:26-38
Мәриям Елізабеттің үйінде қонады. | б.з.д. 5 ж. | Яһудея аймағындағы бір қала | Лұқ 1:39-56
Жақия пайғамбар дүниеге келеді. | б.з.д. 5 ж. | Яһудея аймағындағы бір қала | Лұқ 1:57-58
Нәресте Жақия сүндеттеледі. | б.з.д. 5 ж. | Яһудея аймағындағы бір қала | Лұқ 1:59-79
Періште Жүсіпке Мәсіхтің дүниеге келуі туралы қуанышты хабарды жеткізеді. | б.з.д. 5 ж. | Назарет | Мат 1:18-23
Мәсіх Иса дүниеге келеді. | б.з.д. 5 ж. | Бетлехем | Мат 1:24-25; Лұқ 2:1-7
Періштелер малшыларға Мәсіхтің дүниеге келгені туралы Ізгі хабарды жариялайды. | б.з.д. 5 ж. | Бетлехемнің маңы | Лұқ 2:8-14
Малшылар Мәсіхке ізет білдіреді. | б.з.д. 5 ж. | Бетлехем | Лұқ 2:15-20
Нәресте Иса сүндеттеледі. | б.з.д. 4 ж. | Бетлехем | Лұқ 2:21
Қарт пайғамбарлар Шимон мен Анна Құтқарушыны танып, Құдайды мадақтайды. | б.з.д. 4 ж. | Иерусалимдегі ғибадатхана | Лұқ 2:22-38
Шетелдік ғұламалар жаңа туған Патша Мәсіхке ізет білдіреді. | б.з.д. 4 ж. | Бетлехем | Мат 2:1-12
Мәсіхтің отбасысы Мысырға қашып құтылады. | б.з.д. 4 ж. | Бетлехемнен Мысыр еліне | Мат 2:13-15
Ирод І жас балаларды өлтіртеді. | б.з.д. 4 ж. | Бетлехем | Мат 2:16
Отбасы Мысырдан қайтып, Назаретке қоныстанады. | б.з.д. 4 ж. | Мысырдан Назаретке | Мат 2:19-23; Лұқ 2:39
Мәсіх Иса 30-жасына дейін Назаретте тұрады. | б.з.д. 4 ж. – б.з. 26 ж. | Назарет | Лұқ 2:40,[51]
Он екі жасар Иса ғибадатханадағы дін мұғалімдерімен пікірлеседі. | б.з. 9 ж. | Иерусалим | Лұқ 2:41-50
Жақия пайғамбар Яһудеядағы айдалада тұрады. |  | Яһудеядағы айдала | Лұқ 1:80
Мәсіхке жол дайындаған Жақия пайғамбар уағыз айтып, тәубеге келгендерді суға шомылдыру рәсімінен өткізеді. | б.з. 26 ж. | Иордан өзенінің маңы | Мат 3:1-12; Мар 1:1-8; Лұқ 3:1-18; Жох 1:19-28
Мәсіх суға шомылдыру рәсімінен өтеді, Жақия Оның ізгі міндеті туралы куәлік келтіреді. | б.з. 27 ж. | Иордан өзенінің маңы | Мат 3:13-17; Мар 1:9-11; Лұқ 3:21-23а; Жох 1:29-34
Мәсіх айдалада сынақтан өтеді. | б.з. 27 ж. | Яһудеядағы айдала | Мат 4:1-11; Мар 1:12-13; Лұқ 4:1-13
Жохан, Әндір, Шимонды Өзіне еруге шақырады. | б.з. 27 ж. | Иордан өзенінің маңы | Жох 1:35-42
Філіп пен Натанайыл да Мәсіхпен кездеседі. | б.з. 27 ж. | Ғалилея аймағына бара жатқан жол | Жох 1:43-51
Мәсіх тойда алғашқы кереметін жасайды. | б.з. 27 ж. | Ғалилеядағы Қана қаласы | Жох 2:1-11
Қапарнаумға барады. | б.з. 27 ж. | Қапарнаум қаласы | Жох 2:12


Яһудеядағы қызметінің басы

Қызмет кезіндегі бірінші Құтқарылу мейрамы. Ғибадатхананы саудасаттықтан тазартады. | б.з. 27 ж. | Иерусалим | Жох 2:13-25
Нікөдеммен сұхбаттасады. | б.з. 27 ж. | Иерусалим | Жох 3:1-21
Мәсіх Яһудеяда уағыз айтады. | б.з. 27 ж. | Яһудея | Жох 3:22
Жақия пайғамбар Мәсіх туралы екінші рет куәлік келтіреді. | б.з. 27 ж. | Яһудея | Жох 3:23-26
Мәсіх Самария аймағы арқылы Ғалилеяға сапар шегеді. | б.з. 27 ж. | Яһудеядан Ғалилеяға апаратын жол | Жох 4:1-3
Самариялық әйелмен сұхбаттасады. | б.з. 27 ж. | Сихар қаласының маңы | Жох 4:4-42
Патша қызметкерінің баласын кереметпен сауықтырады. | б.з. 27 ж. | Қана | Жох 4:43-54
Жақия пайғамбар түрмеге қамалып, соңында шейіт болады. | б.з. 27 не 28 жж. | Переядағы Махерус қорғаны | Мат 14:3-5; Мар 6:17-20; Лұқ 3:19-20


Ғалилеядағы қызметінің басы

Мәсіх Ғалилеяда жұрт алдындағы қызметін бастайды. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Мат 4:12-17; Мар 1:14-15; Лұқ 4:14-15
Назареттегі халық Мәсіхті алғашқы рет қабылдамайды. | б.з. 28 ж. | Назарет | Лұқ 4:16-30
Мәсіх Петір, Әндір, Жақып және Жоханды шәкірттері болуға шақырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаумның маңы | Мат 4:18-22; Мар 1:16-20; Лұқ 5:1-11
Мәжілісханадағы жын буған кісіні азат етеді. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мар 1:21-28; Лұқ 4:31-37
Петірдің қайын енесін ауруынан жазады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 8:14-15; Мар 1:29-31; Лұқ 4:38-39
Көп ауру-сырқауды сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 8:16-17; Мар 1:32-34; Лұқ 4:40-41
Ғалилея аймағын аралап жүреді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Мат 4:23-25; Мар 1:35-39; Лұқ 4:42-44
Алапеспен ауырған адамды құлантаза сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Ғалилеядағы қала | Мат 8:2-4; Мар 1:40-45; Лұқ 5:12-16
Сал адамды сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:1-8; Мар 2:1-12; Лұқ 5:17-26
Матай Леуіні шәкірті болуға шақырып, оның үйіне қонаққа барады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:9-13; Мар 2:13-17; Лұқ 5:27-32
Қызмет кезіндегі екінші Құтқарылу мейрамы. Бетезда тоғанының маңындағы сал адамды сауықтырады. Яһуди дінбасыларымен келіспеушілік. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Жох 5:1-47
Шәкірттер масақ үзеді. Мәсіх діндарлармен діни демалыс күні туралы пікірталас жүргізеді. | б.з. 28 ж. | Ғалилеяға апаратын жол | Мат 12:1-8; Мар 2:23-28; Лұқ 6:1-5
Мәсіх қолы семген адамды демалыс күні сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 12:9-13; Мар 3:1-6; Лұқ 6:6-11
Діндарлардың Мәсіхтің көзін жою туралы кеңесі. Көп адам Оның соңынан ереді. | б.з. 28 ж. | Қапарнаумның маңы | Мат 12:14-21; Мар 3:7-12; Лұқ 6:17-19
Мәсіх он екі елшісін таңдап алады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаумның маңы | Мат 10:2-4; Мар 3:13-19; Лұқ 6:12-16
Тау беткейіндегі уағызын айтады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаумның маңы | Мат 5:1-8:1; Лұқ 6:20-49
Римдік жүзбасының қызметшісін ауруынан сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 8:5-13
Ғалилеяны аралап жүреді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Мат 11:1
Жесір әйелдің қайтыс болған ұлын тірілтеді. | б.з. 28 ж. | Наин қаласы | Лұқ 7:11-17
Жақия пайғамбардың сұрағына жауап береді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Мат 11:2-19; Лұқ 7:18-35
Күнәға батқан әйел Оның аяғын жуады. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Лұқ 7:36-50
Шәкірттерімен бірге Ғалилеяны екінші рет аралап жүреді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Лұқ 8:1-3
Жын буған адамды азат етеді. Киелі Рухты тілдеген парызшылдарды әшкерелейді. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 12:22-37; Мар 3:20-30; Лұқ 11:14-15,17-23
Парызшылдар талап еткен керемет белгі көрсетуден бас тартады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 12:38-45; 6:22-23; Лұқ 11:16,24-26,29-36
Анасы мен інілері Өзімен сөйлесуге келгенде, Иеміз рухани жағынан бірге туғандарының кім екенін анықтайды. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 12:46-50; Мар 3:31-35; Лұқ 8:19-21; 11:27-28
Парызшылдар мен заң мұғалімдерінің екіжүзділігін әшкерелейді. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Лұқ 11:37-54
Адамдардан қорықпай Құдайға сенім арту туралы және басқа да тәлімдері. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 10:26-33; 6:25-33; Лұқ 12:1-59
Өлтірілген ғалилеялықтар жайлы түсіндірмесі. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Лұқ 13:1-5
Диқан, бидайық, төрт түрлі топыраққа себілген дәндер, қыша дәні, ашытқы, көмілген қазына, т.б. жайлы астарлы әңгімелері. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 13:1-53; Мар 4:1-34; Лұқ 8:4-18; 13:18-21
Соңынан еріп шәкірті болу туралы түсіндірмелері. | б.з. 28 ж. | Ғалилея көлінің жағасы | Мат 8:18-22; Лұқ 9:57-62
Көлдегі дауылды тыныштандырады. | б.з. 28 ж. | Ғалилея көлі | Мат 8:23-27; Мар 4:35-41; Лұқ 8:22-25
Ғадарадағы жын соққан екі кісіні азат етеді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея көлінің шығыс жағалауы | Мат 8:28-34; Мар 5:1-20; Лұқ 8:26-39
Ораза ұстау туралы сұраққа жаңа өмірдің жаңа салттары жайлы берген жауабы. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:14-17; Мар 2:18-22; Лұқ 5:33-39
Жайырдың қызын қайта тірілтіп, қан ағып ауырған әйелді сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:18-26; Мар 5:21-43; Лұқ 8:40-56
Екі соқыр кісіні сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:27-31
Жын соққан мылқау адамды сауықтырады. | б.з. 28 ж. | Қапарнаум | Мат 9:32-34
Назареттіктер Оны екінші рет қабылдамайды. | б.з. 28 ж. | Назарет | Мат 13:54-58; Мар 6:1-6а
Он екі елшіні уағыздап, науқастарды сауықтыруға жібереді. | б.з. 28 ж. | Ғалилея | Мат 9:35-10:1; 10:5-11:1; Мар 6:6ә-13; Лұқ 9:1-6
Аймақ әкімі Ирод Антипас Жақия пайғамбарды өлтіртіп, Мәсіх туралы сұрастырады. | б.з. 28 ж. немесе 29 ж. | Ғалилея | Мат 14:1-2,6-12; Мар 6:14-16,21-29; Лұқ 9:7-9
Мәсіх қасына қайтып келген он екі елшісін ертіп көлдің арғы бетіне кетеді. Сол жерде бес мыңнан астам адамды тамақтандырады. | б.з. 29 ж. | Ғалилея көлінің солтүстік-шығыс жағалауы | Мат 14:13-21; Мар 6:30-44; Лұқ 9:10-17; Жох 6:1-14
Судың бетімен жүреді. | б.з. 29 ж. | Ғалилея көлі | Мат 14:22-23; Мар 6:45-52; Жох 6:15-21
Көптеген ауру-сырқауларды сауықтырады. | б.з. 29 ж. | Генесәреттің маңы | Мат 14:34-36; Мар 6:53-56
Үшінші Құтқарылу мейрамы кезінде шынайы өмір сыйлайтын рухани «нан» туралы уағыздайды. | б.з. 29 ж. | Қапарнаум | Жох 6:22-71
Парызшылдардың Құдайдың еркіне қарсы тұрған дәстүрлерін сынайды. | б.з. 29 ж. | Қапарнаум | Мат 15:1-20; Мар 7:1-23


Ғалилеядағы қызметінің соңы

Шетелдік әйелдің қызын сауықтырады. | б.з. 29 ж. | Финикиядағы Тир мен Сидон аймағы | Мат 15:21-28; Мар 7:24-30
Саңырау, тілі мүкіс адамды және басқа да ауру-сырқауларды сауықтырады. | б.з. 29 ж. | Онқала аймағы | Мат 15:29-31; Мар 7:31-37; Жох 7:1
Төрт мың адамды тамақтандырады. | б.з. 29 ж. | Онқала аймағы | Мат 15:32-38; Мар 8:1-9
Діндарлар тағы да бір керемет белгі көрсетуін талап етеді. Мәсіх олардың ашытқыдай тез тарап кететін жалған тәлімдерінен сақтандырады. | б.з. 29 ж. | Мағдала мен Далманутаның маңы. Ғалилея көлінің арғы беті | Мат 15:39-16:12; Мар 8:10-21
Бетсайдадағы зағиптың көзін ашады. | б.з. 29 ж. | Бетсайда қаласы | Мар 8:22-26
Елшісі Петір Оның Мәсіх екенін ашық мойындайды. | б.з. 29 ж. | Філіп-Кесариясы қаласының маңы | Мат 16:13-20; Мар 8:27-30; Лұқ 9:18-21
Өзінің өлімі мен қайта тірілуін алғаш рет алдын ала білдіреді. | б.з. 29 ж. | Філіп-Кесариясы қаласының маңы | Мат 16:21-28; Мар 8:31; 9:1; Лұқ 9:22-27
Мәсіх нұрлы салтанатпен үш елшісіне көрінеді. | б.з. 29 ж. | Філіп-Кесариясы қаласының маңы | Мат 17:1-13; Мар 9:2-13; Лұқ 9:28-36; Пет2 1:16-18
Ұстамасы бар баланы сауықтырады. | б.з. 29 ж. | Філіп-Кесариясы қаласының маңы | Мат 17:14-21; Мар 9:14-29; Лұқ 9:37-43а
Өз өлімі мен қайта тірілуін тағы бір рет алдын ала білдіреді. | б.з. 29 ж. | Ғалилея | Мат 17:22-23; Мар 9:30-32; Лұқ 9:43ә-45
Ғибадатхана садақасы және Құдайдың қамқорлығы (балық аузындағы күміс теңге). | б.з. 29 ж. | Қапарнаум | Мат 17:24-27
Өзін кіші тұту, басқаларды азғырмау және күнәлі бауырласын шексіз кешіріп, тура жолға қайтару жайлы тәлім. | б.з. 29 ж. | Қапарнаум | Мат 18-тарау; Мар 9:33-50; Лұқ 9:46-50


Иерусалимге соңғы сапары (Яһудеядағы және Иорданның шығыс жағындағы соңғы қызметі)

Мәсіх Ғалилеядан Самария аймағы арқылы Яһудеяға барады. Самариялықтар Оны қабылдамайды. | б.з. 29 ж. | Ғалилеядан Яһудеяға апаратын жол | Мат 19:1; Мар 10:1а; Лұқ 9:51-56
Мәсіх халыққа жетпіс хабаршысын жібереді. | б.з. 29 ж. | Ғалилеядан Яһудеяға апаратын жол | Лұқ 10:1-16
Күркелер мейрамында халыққа тәлім береді. | 29 ж. қазан айы | Иерусалим | Жох 7:2-52
Күнәкар әйелді кешіреді. | 29 ж. қазан айы | Иерусалим | Жох 7:53-8:11
Діндарлармен мейрам кезіндегі пікірталасы. | 29 ж. қазан айы | Иерусалим | Жох 8:12-59
Жетпіс хабаршысы қасына қайтып келіп, бастарынан өткендерімен бөліседі. | б.з. 29 ж. | Яһудея | Лұқ 10:17-24
Заң мұғалімімен сөйлесіп, қайырымды самариялық туралы астарлы әңгімені айтады. | б.з. 29 ж. | Яһудея | Лұқ 10:25-37
Бетанияда Марта, Мәриям және Елазардың үйінде қонақ болады. | б.з. 29 ж. | Бетания ауылы | Лұқ 10:38-42
Мінажат ету туралы тәлімі. | б.з. 29 ж. | Яһудея | Лұқ 11:1-13
Соқыр болып туған адамды сауықтырады. Дінбасылардың сын сөздері және Мәсіхтің оларға берген түсіндірмелері. Ізгі бағушы туралы астарлы сөзі. | 29 ж. желтоқсан | Иерусалим | Жох 9:1-10:38
Мәсіх Иорданның шығыс жағына өтіп, сол жерде қызмет етеді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 19:1б-2; Мар 10:15; Жох 10:39-41
Жеміссіз інжір ағашы туралы астарлы сөзі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 13:6-9
Мүгедек әйелді демалыс күні сауықтырады. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 13:10-17
Иерусалимге бара жатқанда тәлім беріп, Иерусалимнің қирайтыны туралы қайғырады. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 13:22-35
Бір парызшылдың үйінде қонақ болып, шемен ауруына ұшыраған адамды демалыс күні сауықтырады. Кішіпейілділік жайлы тәлім беріп, үлкен тойға шақырылғандар туралы астарлы әңгімені айтады. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 14:1-24
Шәкірттеріне Оның ақ жолымен жан-тәнімен жүру керектігі туралы тәлім береді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 14:25-35
Жоғалып, табылған қой мен теңге әрі адасып, қайта оралған ұл туралы астарлы әңгімелері. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 5-тарау
Тапқыр басқарушы туралы астарлы әңгімесі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 16:1-13
Парызшылдардың дүниеқорлығын әшкерелеп, мейірімсіз бай мен мүсәпір Елазар туралы астарлы әңгімені айтады. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 16:14-31
Бауырласын шексіз кешіру, сенімнің құдіреті және кішіпейілділік туралы тәлімі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 17:1-10
Сауықтырылған он алапес адамның біреуі ғана ризашылығын білдіреді. | б.з. 30 ж. | Самария мен Ғалилеяның шекарасы | Лұқ 17:11-19
Ақырзаманда Өзінің Билеуші ретінде аяқ астынан көктен қайтып келетінін алдын ала білдіреді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 17:20-37
Әділетсіз би және бетінен қайтпайтын жесір әйел туралы астарлы әңгімесі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 18:1-8
Өркөкірек парызшыл және күнәсіне өкініп, теріс жолдан қайтқан салықшы туралы астарлы әңгімесі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Лұқ 18:9-14
Мартаның қатты ауырып, қайтыс болған бауыры Елазарды тірілтеді. | б.з. 30 ж. | Бетания | Жох 11:1-46
Бас діни қызметкер Қаяфаның Мәсіхті өлтіру туралы кеңесі. Иерусалимнен Ефраим қалашығына кетеді. | б.з. 30 ж. | Иерусалим Ефраим қалашығы | Жох 11:47-54
Некенің ажырамастығы туралы тәлімі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 19:3-12; Мар 10:2-12; Лұқ 16:18; Қор1 7:10
Балаларға бата береді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 19:13-15; Мар 10:13-16; Лұқ 18:15-17
Бай жігітті Құдайға толық сенім артуға шақырады. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 9:16-30; Мар 10:17-31; Лұқ 18:18-30
Жұмысшылардың жалақысы туралы астарлы әңгімесі. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 20:1-16
Иерусалимге бет алып, үшінші рет Өзінің өліп, қайта тірілетіні туралы алдын ала білдіреді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 20:17-19; Мар 10:32-34; Лұқ 18:31-34
Зебедей ұлдарының өтінішіне Мәсіх Өзінің ізбасары болудың шарты туралы тәлімімен жауап береді. | б.з. 30 ж. | Иорданның шығыс жағы | Мат 20:20-28; Мар 10:35-45
Иерихондағы екі зағиптың көздерін ашады. | б.з. 30 ж. | Иерихон қаласы | Мат 20:30-34; Мар 10:46-52; Лұқ 18:35-43
Салықшы Зақай жаңа өмірге бет алады. | б.з. 30 ж. | Иерихон қаласы | Лұқ 19:1-10
Аманат етілген зор байлық туралы астарлы әңгіме. | б.з. 30 ж. | Иерихон қаласы | Лұқ 19:11-28
Мәсіх Құтқарылу мейрамынан алты күн бұрын Бетанияға барады. |  | Бетания | Жох 11:55-12:1


Мәсіх өз жанын құрбан еткен күннің алдындағы апта

Бетаниядағы ас: Мәриям Мәсіхтің аяғына қымбат иісмай құяды. Дінбасылар қастандық ұйымдастырады. | 30 ж. 1 сәуір сенбі | Бетания | Мат 26:6-13; Мар 14:3-9; Жох 12:2-11
Мәсіх Иерусалимге салтанатпен әрі кішіпейілділікпен кіреді, Бетанияда түнейді. | 2 сәуір жек-сенбі | Зәйтүн тауы Иерусалим Бетания | Мат 21:1-11; Мар 11:1-11; Лұқ 19:29-44; Жох 12:12-19
Жеміссіз інжір ағашын қарғайды. Балалар Мәсіхті қуана қарсы алады. Ол ғибадатхананы қайтадан сауда-саттықтан тазартады, соқырлар мен ақсақтарды сауықтырады. | 3 сәуір дүйсенбі | Иерусалимнің маңы және қаланың өзі | Мат 21:12-19; Мар 11:12-19; Лұқ 19:45-48; 21:37-38
Жеміссіз інжір ағашының қарғалғанының түсіндірмесі. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалимге бара жатқан жол | Мат 21:20-22; Мар 11:20-26
Ел басшыларының Иеміздің билігін мойындамауы және Оның берген жауабы: екі ұл, опасыз жүзімшілер және үйлену тойы туралы астарлы әңгімелері. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалим | Мат 21:23-46; Мар 11:27-33; 12:1-12; Лұқ 20:1-8,9-19
Парызшылдар римдік патшаға салық төлеу туралы, саддукейлер өлгендердің қайта тірілуі туралы, ал заң мұғалімі ең маңызды өсиет туралы сұрақтар қояды. Мәсіх оларға Дәуіттің Ұлы әрі Иесі жайлы сауал қояды. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалим | Мат 22:15-22; 22:23-33; 22:33-40; 22:41-46; Мар 12:13-17; 12:18-27; 12:28-34; 12:35-37; Лұқ 20:20-26; 20:27-40; 20:41-44
Мәсіх шәкірттерін қайтадан діндарлардың өзімшілдігі мен екіжүзділігінен сақтандырады. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалим | Мат 23-тарау; Мар 12:38-40; Лұқ 20:45-47
Бейшара жесірдің жомарттықпен құдайы сыйлық бергенін мақтайды. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалим | Мар 12:41-44; Лұқ 21:1-4
Гректермен кездесіп, халыққа соңғы рет тәлім береді. | 4 сәуір сейсенбі | Иерусалим | Жох 12:20-50
Ғибадатхана мен Иерусалим қаласының болашақтағы қиратылуы, сенушілердің қудалануы, Ізгі хабардың кең таратылуы және Өзінің көктен қайтып келуі туралы алдын ала білдіреді. | сейсенбі кеші | Зәйтүн тауы | Мат 24:1-31; Мар 13:1-27; Лұқ 21:5-28
Шәкірттерін сергек болуға шақырады: күйеу жігітті қарсы алмақ болған он қыз әрі аманатталған қаржы туралы астарлы әңгімелері әрі халықтардың қиямет соты туралы тәлімі. | сейсенбі кеші | Зәйтүн тауы | Мат 24:32-25:4; Мар 13:28-37; Лұқ 21:29-36
Дінбасылар Мәсіхке қарсы сөз байласып, Яһуда Исқариот Оған отыз күміс теңге үшін сатқындық жасайды. | 4 сәуір сейсенбі немесе 5 сәуір сәрсенбі | Иерусалим | Мат 26:1-5,14-16; Мар 14:1,2,10,11; Лұқ 22:1-6
Құтқарылу мейрамына дайындық. | 6 сәуір бейсенбі | Бетания Иерусалим | Мат 26:17-19; Мар 14:12-16; Лұқ 22:7-13
Қызмет кезіндегі үшінші (яғни соңғы) Құтқарылу мейрамы. Шәкірттер кімнің жолы үлкен болатыны жайлы айтысады. | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Мат 26:20; Мар 14:17; Лұқ 22:14-18,24-30
Иеміз Мәсіх мейрам асының алдында шәкірттерінің аяғын жуады. | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Жох 13:1-17
Яһуда Исқариоттың сатқындығын әшкерелейді, сол адам шығып кетеді. | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Мат 26:21-25; Мар 14:18-21; Лұқ 22:21-23; Жох 13:18-30
Шәкірттерімен бірге Құтқарылу мейрамының асын ішеді. «Иеміздің (соңғы кешкі) асы». | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Мат 26:26-29; Мар 14:22-25; Лұқ 22:19-20; Жох 13:31-35; Қор1 11:23-25
Иеміз Мәсіх Өзінен Петірдің танатыны туралы алдын ала білдіреді. | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Лұқ 22:31-38; Жох 13:36-38
Мәсіх елшілеріне соңғы өсиеттерін айтып, олар үшін көктегі Әкесіне мінажат етеді («Бас діни қызметкерлік мінажаты»). | бейсенбі кеші | Иерусалимдегі жоғарғы бөлме | Жох 14:1-17:26
Петірдің Өзінен танып, өзге шәкірттердің тарқап кететіні туралы тағы да ескертеді. | бейсенбі кеші | Гетсимани бағына бара жатқан жол | Мат 26:30-35; Мар 14:26-31
Иеміз Мәсіх Гетсимани бағында қатты қиналып Әкесіне мінажат етеді. | бейсенбі кеші | Гетсимани бағы | Мат 26:36-46; Мар 14:32-42; Лұқ 22:39-46; Жох 18:1
Иеміз келген жау тобырына қарсы тұрып, шәкірттерін қорғайды. Жарақаттанған малайдың құлағын сауықтырады. Өз еркімен жау қолына беріліп, тұтқындалады, ал шәкірттері тарқап кетеді. | бейсенбі түні | Гетсимани бағы | Мат 26:47-56; Мар 14:43-52; Лұқ 22:47-52; Жох 18:2-12
Мәсіх алдымен басты діни қызметкер Ханастың (яғни Ханнаның) алдында, | бейсенбі түні | Бас діни қызметкердің Иерусалимдегі сарайы | Жох 18:13-14,19-24
содан кейін Жоғарғы кеңестің алдында тергеліп, мазақ пен келемежке ұшырайды. | бейсенбі түні | Бас діни қызметкердің Иерусалимдегі сарайы | Мат 26:57,59-68; Мар 14:53,55-65; Лұқ 22:54-55,63-65
Петір Мәсіхтен үш рет танады. | бейсенбі түні | Бас діни қызметкердің Иерусалимдегі сарайы | Мат 26:58,69-75; Мар 14:54,66-72; Лұқ 22:56-62; Жох 18:15-18,25-27
Жоғарғы кеңес Мәсіхке әділетсіз үкім шығарады. | 7 сәуір жұманың таңы | Бас діни қызметкердің Иерусалимдегі сарайы | Мат 27:1; Мар 15:1а; Лұқ 22:66-71
Мәсіх әмірші Пилаттың алдында тұрып, шындыққа куәлік келтіреді. Мәсіхтің кінәсіздігіне көзі жеткен Пилат Оны босатуға тырысады. | 7 сәуір жұманың таңы | Рим әміршісінің сарайы | Мат 27:2,11-14; Мар 15:1б-5; Лұқ 23:1-5; Жох 18:28-30
Мәсіх аймақ әкімі Ирод Антипастың алдында әділетсіз айыпталып, мазақталады, бірақ үн қатпайды. | 7 сәуір жұманың таңы | Ирод Антипастың сарайы | Лұқ 23:6-12
Пилат Мәсіхті босатуға әлі де тырысады, бірақ яһудилер оның Мәсіхті өлімге бұйырып, орнына қарақшы Бараббаны босатуын қоймастан талап етеді. | 7 сәуір жұманың таңы | Рим әміршісінің сарайы | Мат 27:15-26а; Мар 15:6-15а; Лұқ 23:13-25; Жох 18:39-40
Пилат Мәсіхті айқыш ағаштағы өлімге кесіп, қамшымен соқтырады. | 7 сәуір жұманың таңы | Рим әміршісінің сарайы | Мат 27:26ә-30; Мар 15:15ә-19; Жох 19:1-3
Пилат соңғы рет Мәсіхті босатуға тырысады, алайда яһудилер онысына қатты қарсы шығып, Пилат олардың дегендеріне көнеді. | 7 сәуір жұманың таңы | Рим әміршісінің сарайы | Жох 19:4-16а
Яһуда опық жеп, сатқындығы үшін алған күмісті ғибадатхананың ішіне лақтырып тастап, өзін-өзі өлтіреді. Күміс бір танап жерді сатып алуға жұмсалады. | жұма таңертең | Иерусалим | Мат 27:3-10; Елш 1:18-19
Жасақшылар Мәсіхті өлтіруге қаланың сыртына әкетеді, жолшыбай күренелік Шимонға айқыштың бөренесін арқалатады. | жұма таңертең | Иерусалим | Мат 27:31-34; Мар 15:20-23; Лұқ 23:26-32; Жох 19:16ә-17; Евр 13:12
Жасақшылар Мәсіхті және екі қарақшыны айқыш ағаштарға керіп шегелеп тастап, тік көтеріп қояды. | жұма таңертең | Иерусалимнің маңындағы Ғолғота төбесі | Мат 27:35-38; Мар 15:24-28; Лұқ 23:33-34; Жох 19:18-24
Айқыш ағаштың маңындағылар Мәсіхті келекелесе, бір қарақшы кінәсіне өкініп, кешіріледі. Иеміздің соңғы сөздері. | жұма таңертең | Иерусалимнің маңындағы Ғолғота төбесі | Мат 27:39-49; Мар 15:29-32; Лұқ 23:35-43; Жох 19:25-29
Жерді үш сағат бойы қара түнек басады. Соңында Иеміз жанын көктегі Әкесіне тапсырады. | жұма күндізгі сағат үште | Иерусалимнің маңындағы Ғолғота төбесі | Мат 27:50; Мар 15:33-37; Лұқ 23:44-46; Жох 19:30
Иеміз Исаның өлімінен кейінгі оқиғалар. | жұма түс қайта | Иерусалим және оның төңірегі | Мат 27:51-56; Мар 15:38-41; Лұқ 23:47-49
Денесі айқыш ағаштан түсіріліп, қабірге қойылады. | жұма кеші | Ғолғотаға жақын жер | Мат 27:57-61; Мар 15:42-47; Лұқ 23:50-56; Жох 19:31-42
Қабірінің басына күзет қойылады. | жұма түнде | Ғолғотаға жақын жер | Мат 27:62-66


Мәсіхтің өлімнен қайта тірілуі

Иісмай көтерген әйелдер қабірге барып, оның бос жатқанын көреді. | 9 сәуір жексенбінің таңы | Иерусалим және оның төңірегі | Мат 28:1-10; Мар 16:1-8; Лұқ 24:1-11
Жохан мен Петір де қабірге келіп, оның бос екеніне көз жеткізеді. Мағдалалық Мәриям қабірдің басына қайтып барғанда, қайта тірілген Иемізбен кездесіп, Одан тапсырма алады. | 9 сәуір жексенбінің таңы | Иерусалим және оның төңірегі | Мар 16:9-11; Лұқ 24:12; Жох 20:1-18
Қабір күзеті болған оқиғаны дінбасыларға баяндап, жалған хабар таратуға бұйрық алады. | жексенбі таңертең | Иерусалим және оның төңірегі | Мат 28:11-15
Қайта тірілген Иеміз Еммаусқа барар жолда екі шәкіртімен керемет түрде кездеседі. | жексенбі кеші | Иерусалим және оның төңірегі | Мар 16:12-13; Лұқ 24:13-35
Иеміз он елшісімен (Тома олардың арасында жоқ кезде) кездеседі. |  | Иерусалим | Мар 16:14; Лұқ 24:36-49; Жох 20:19-24
Иеміз он бір елшісімен Тома бар кезде кездеседі. | 16 сәуір жексенбі | Иерусалим | Жох 20:25-29
Иеміз жеті шәкіртіне көрініп, Петірді кешіріп, оған жаңа тапсырма береді. | 20 сәуір мен 14 мамыр арасында | Ғалилея көлі | Жох 21:1-23
Иеміз бес жүзден көп шәкіртіне көрініп, Ұлы аманатын тапсырып, мәңгі жар болуға уәде береді. | 20 сәуір мен 14 мамыр арасында | Ғалилеядағы тау | Мат 28:16-20; Мар 16:15-18; Қор1 15:6-7
Иеміз олардың көз алдында көкке көтеріліп кетеді. | 18 мамыр бейсенбі | Бетанияның маңындағы Зәйтүн тауы | Мар 16:19; Лұқ 24:50-53; Елш 1:1-11
Жохан жазған Ізгі хабардағы соңғы сөздер. |  |  | Жох 20:30-31; 21:24-25


### Салтанатқа бөленген Құтқарушы Иеміздің көкке көтерілгеннен кейінгі билігі мен қызметі


9-кесте


Салтанатқа бөленген Құтқарушы Иеміздің көкке көтерілгеннен кейінгі билігі мен қызметі

Ізгі хабарды таратқан Степанға оның шейіт боларының алдында Иеміз көктен аян береді. | Елш 7:55-60.
Сенушілердің қас жауы Саулға Дамаскіге бара жатқан жолында Иеміз аян беріп, оны Өзіне мойынсұндырып, тапсырмаларын табыстайды. | Елш 9:1-19; 26:13-18.
Сенімі үшін Патмос аралына жер аударылған Жохан елшіге Иеміз аян беріп, Өзінің жуырда қайтып келетіні жайлы жігерлендіретін хабарларын қауымдар үшін жаздырып қалдыртады. | Аян 1:9-19; 22:6-17.


А. Құтқарушы Иеміз көктегі Әкесінің оң жағында

Иеміз сенушілерге көктен орын дайындайды. | Жох 14:2-3.
Иеміз — арашашы және Бас діни қызметкер. | Евр 4:14-16; 5:1-6; 6:20; 7; 8:1-6; 9:11-28; 10:1-23.
Иеміз Алғашқы өнім (яки Елуінші күн) мейрамында жиналған сенушілердің үстіне Киелі Рухты қондырып сыйлап, сенушілер қауымына мыңдаған адамдарды қосады. | Жох 15:26; 16:7; Елш 1:4-5,8; 2:1-39; Қор1 12:12-13; Рим 8:9-17,26-27.
Иеміз Өзінің көптеген жерлерге барып, Ізгі хабарды жеткізген шәкірттеріне жар болып, олардың уағыздаған хабарын Өзінің құдіретін көрсететін кереметтері арқылы растап бекітіп отырады. | Мат 28:20; Мар 16:19-20; Елш 3:1-10; 4:29-33; 5:17-32,40-42; 8:4-8; 18:9-11; 23:10-11; 27:21-25.
Иеміздің адал ізбасарларына (сенушілерге) берер сыйы зор. | Пет1 5:4; Аян 2:10.
Иеміз («Құдайдың Тоқтысы») дұшпанның кез келген күшін жеңеді. | Аян 17:14.


А. Құтқарушы Иеміз көктегі Әкесінің оң жағында

Иеміз Мәсіх және Оған сенушілердің қауымы:
Ол — сенушілер қауымының Басы, ал қауым Оның рухани денесі. | Еф 1:22-23; 4:15-16; 5:23-24; Қол 1:18; 2:19.
Ол — сенушілер қауымының «Күйеуі», ал қауым — Оның рухани қалыңдығы. | Иш 62:4-5; Мат 9:15; 25:1,6; Жох 3:29; Қор2 11:2; Аян 19:7; 21:2; 22:17.
Мәсіх — қауымның өмірі. | Жох 3:6; 5:4-7,10; 6:27-63; 14:20; 15:7,10; 17:23; Жох1 2:6,24,28; 3:24; Жох2 9; Рим 7:14; 8:10; Қор1 6:15; Қор2 11:2; Ғал 2:20; Еф 3:17-19; 5:30; Қол 1:27; Аян 3:20.


Ә. Құтқарушы Иеміздің көктен қайтып келуі

Иеміздің келер уақыты белгісіз. | Мат 24:36; Лұқ 12:40; Пет2 3:10; Сал1 5:2;
Иеміз жуырда келеді. | Флп 4:5; Аян 3:11.
Иеміз күтпеген кезде, аяқ астынан келеді. | Мат 24:37-44; Лұқ 17:26-32; Аян 16:15.
Иеміз сенушілердің қауымы үшін келеді. | Жох 14:3; Жох1 3:2; Қол 3:4.
Иеміз Құдай тағайындаған Билеуші және Патша ретінде келеді. | Дан 7:9,22,27; Аян 20:4-6.
Иеміз барлық адамдарды соттауға келеді. | Мат 25:31-46; Жох 5:22; Елш 10:42; 17:31; Рим 2:16; 14:10; Тім2 4:1; Аян 20:11-15.


Б. Құдайдың (рухани) Ұлының мәңгілік салтанатты ұлылығы

Оның салтанатқа бөленгендегі көрінісі. | Аян 1:13-16.
Иеміз — патшалардың Патшасы, иелердің Иесі. | Еф 1:20-21; Аян 5:11-14; 19:16.
Бүкіл жаратылыс Оның алдында тізе бүгіп, Ол бүкіл әлемге толықтай билік жүргізетін болады. | Пет1 3:22; Қор1 15:23-28; Флп 2:9-10.


### Көне Келісімде Мәсіх жайлы алдын ала берілген басты мәліметтердің қалайша орындалғаны туралы


10-кесте


Көне Келісімде Мәсіх жайлы алдын ала берілген басты мәліметтердің қалайша орындалғаны туралы

Көне Келісімдегі сілтемелер | Мазмұны | Інжіл шарифте орындалғаны
Жар 3:15. | Ол әйелдің Ұрпағы болады. | Мат 1:22-23; Ғал 4:4.
Жар 22:18. | Ыбырайымның Ұрпағы болады. | Мат 1:1; Ғал 3:16.
Жар 49:10. | Яһуда руынан шығады. | Лұқ 3:33; Аян 5:5.
Пат2 7:12-16; Иш 11:1. | Жас өркендей Дәуіт патшаның әулетінен шығады. | Мат 1:1; 21:9.
Жыр 131:11; Ерм 23:5. | Дәуіттің әулетінен Құтқарушы шығады, Ол Дәуіттің тағында отырады. | Елш 13:23; Рим 1:3.
Мих 5:2. | Ол Бетлехемде дүниеге келеді. | Мат 2:4-6; Лұқ 2:4-7,11.
Дан 9:25-26. | Ол Құдай белгілеген кезде дүниеге келеді. | Лұқ 2:1-2,11.
Иш 7:14. | Оны пәк қыз туады. | Мат 1:18,22-23; Лұқ 1:26-27,30-35.
Ош 11:1. | Ол Мысырдан қайтып келеді. | Мат 2:14-15,19-21.
Ерм 31:15. | Жау жас балаларды өлтіреді. | Мат 2:16-18.
Иш 40:3-5; Мал 3:1. | Хабаршысы Мәсіхтің жолын дайындайды. | Лұқ 3:3-6; 7:24,27; Жох 1:22-23,26-27.
Жыр 2:7. | Мәсіх Құдайдың (рухани) Ұлы деп жарияланады. | Мат 3:17.
Иш 9:6-7. | Дүниеге келген Ұлдың қасиеттері мен қызметі ғажайып. | Мат 1:1; 3:17; Лұқ 1:32-33; 2:11,14; Жох 3:16; 14:9-10; 20:28.
Иш 42:1-4. | Ол — Құдайдың «адал Қызметшісі». | Мат 12:18-21; Лұқ 4:18.
Иш 42:6-7. | Ол — Келісімнің кепілі әрі жол көрсеткіш Нұр. | Елш 3:25-26; Евр 8:6-13; 9:15.
Зәк 3:8. | Әлемнің Иесі Өзінің Қызметшісін алып келеді. | Мат 20:28; Мар 10:45.
Иш 9:1-2. | Ол Ғалилеяда Өзінің ізгі қызметін бастайды. | Мат 4:13-16.
Заң 18:15. | Пайғамбар тәрізді Құдайдың хабарын жеткізеді. | Елш 3:20-22.
Иш 61:1-2. | Азап шеккендерге ізгі хабар жеткізіп, ауруларды сауықтырады. | Лұқ 4:18-19; 6:17-19; 7:22.
Иш 53:1-3. | Өз халқы Оны қабылдамайды. | Лұқ 4:28-30; 23:18; Жох 1:11; 12:37-38.
Жыр 68:8-9. | Жақындары Оны танымайды. | Жох 7:5.
Жыр 68:5. | Дұшпандар Оны себепсіз жек көреді. | Жох 15:24-25.
Иш 8:14. | Мәсіх — мойынсұнбағандарды «сүріндіретін кедергі тас». | Пет1 2:7-8.
Жыр 44:2-4,7. | Ол — құдіретті де мейірімді Патша әрі Құдай. | Лұқ 4:22; Евр 1:8-9.
Зәк 9:9. | Патша Мәсіх салтанатпен әрі кішіпейілділікпен Иерусалимге кіреді. | Мат 21:4-9.
Жыр 68:10. | Киелі үйдің қамын жеп азапқа түседі. | Мат 21:12-13; Жох 2:17; Рим 15:3.
Иш 59:20-21. | Ол — Қамқоршы әрі Жаңа Келісімнің негізін салушы. | Лұқ 22:20; Елш 2:38-39; Рим 11:26-27.
Жыр 40:10. | Сырлас досы Оны жау қолына ұстап береді. | Лұқ 22:1-6,47-48; Жох 13:21-26; 18:1-12.
Зәк 11:12-13. | Оны отыз күміс теңгеге сатады. | Мат 26:14-16; 27:5-10.
Иш 53:4-6. | Құдайдың Қызметшісі ауруларымыз бен күнәларымызды өз мойнына алып, күнәларымыз үшін жарақаттанады. | Мат 8:17; Пет1 2:24-25; Рим 5:6,8.
Иш 53:7-9. | Ол зор азап шеккенмен тоқты іспетті үндемейді. | Мат 27:12-14; Мар 15:3-5; Лұқ 23:8-9; Жох 19:8-9.
Жыр 21:7-9; Иш 50:6. | Жаулары Оны соққылап, мазақтайды. | Мат 26:67; 27:41-43.
Зәк 12:10. | Оның қол-аяғын түйрейді. | Жох 19:34-37; 20:27; Аян 1:7.
Жыр 21:16-19. | Олар киімдерін жеребе тастап бөлісіп алады. | Мат 27:35; Лұқ 23:34-37; Жох 19:23-24,28.
Жыр 108:4; Иш 53:12. | Мәсіх жаулары үшін мінажат етеді. | Лұқ 23:34.
Жыр 21:8-9. | Дұшпандары Оны келекелеп, балағаттайды. | Лұқ 23:35.
Жыр 68:22. | Оған сірке суын ішкізеді. | Лұқ 23:36.
Жыр 21:2. | Құдай Оны жалғыз қалдырады. | Мат 27:46.
Дан 9:26. | Құдай тағайындаған Билеуші өз жанын өлімге қияды. | Мат 20:28.
Иш 53:10-12. | Ол көп адамдардың күнәларын өз мойынына алып, жанын өлімге қиып, қылмыскерлердің қатарына саналады. | Мар 15:27-28; Лұқ 22:37; 23:34; Жох 10:14-18; Елш 7:52; 10:43; Пет1 2:24.
Иш 53:10. | Ол тоқты іспетті айыпты өтейтін құрбандық болады. | Жох 1:29,36; Пет1 1:19; 3:18; Аян 5:6,9-10.
Жыр 33:21. | Құдай Оның сүйектерін сындыртпай аман сақтайды. | Жох 19:32-33,36.
Зәк 12:10. | Жау Оның бүйрегін түйрейді. | Жох 19:34; Аян 1:7.
Жыр 15:9-11; 48:16; Иш 53:10. | Мәсіх қайта тіріледі. | Лұқ 24:5-6; Елш 2:25-28; 13:35.
Жыр 67:19. | Ол көкке көтеріледі. | Лұқ 24:51; Елш 1:9.
Жыр 109:1. | Құдайдың оң жағында жайғасып, сенушілерді қолдайды. | Мат 26:64; Мар 14:62; 16:19; Лұқ 22:69; Елш 7:55-56; Рим 8:34; Евр 1:3; 10:12.
Жыр 109:4. | Ол — Мәліксадық сияқты Діни қызметкер. | Евр 5:5,6.
Иш 2:4; Мих 4:3. | Мәсіх татулық пен бейбітшілік әкеледі. | Рим 8:6; Ғал 5:22-23; Еф 2:14; Аян 21:3-5.
Зәк 6:12. | Ол (рухани) киелі үйді тұрғызады. | Жох 2:19-22; Пет1 2:5.
Жыр 117:22-23; Иш 28:16-17. | Өзі — Құдай үйінің басты «іргетасы». | Мат 21:42; Мар 12:10-12; Лұқ 20:17; Елш 4:11; Пет1 2:4-7; Қор1 3:11; Еф 2:20.
Иш 52:13-15. | Құдайдың Қызметшісі дәріптеліп, танымал болады. | Рим 15:21; Флп 2:7-11.
Дан 7:13-14. | Құдай тағайындаған Билеуші қиямет кезінде халықтарды соттайды. | Мат 24:30-31; 25:31-46; Лұқ 1:32-33; 21:27; Флп 2:9-11.


### Құтқарушы Иеміз жасаған кереметтер


11-кесте


Құтқарушы Иеміз жасаған кереметтер

Керемет істері | Киелі кітаптағы сілтемелері


1. Көктегі Әкесінің қасында болғанда

Әлемді жаратқанда. | Жар 1:1,26; Жох 1:1-3; Флп 2:10-11; Қол 1:15-17; Евр 1:1-2.


2. Дүниеге келгеннен кейін:


2.1. Табиғатқа жүргізетін билігін көрсететін кереметтері

Сұрапыл дауылды тыныштандыруы. | Мат 8:26; Мар 4:37-39; Лұқ 8:22-24.
Шәкірттерінің керемет көп балық аулауы. | Лұқ 5:1-11.
Шәкірттерінің екінші рет керемет көп балық аулауы. | Жох 21:1-11.
Балықтың аузындағы күміс теңге. | Мат 17:24-27.
Жеміссіз інжір ағашының қурап қалуы. | Мат 21:18-22; Мар 11:12-14.
Тойдағы судың шарапқа айналуы. | Жох 2:1-11.
Иеміздің көлдің бетімен жүруі. | Мат 14:14-18; Мар 6:48-51; Жох 6:19-21.
Жау тобырының арасынан көрінбей өтіп кетуі. | Лұқ 4:30.
Біраз ғана нан және балықпен 4000 адамды тамақтандыруы. | Мат 15:32-38; Мар 8:1-8.
Біраз ғана нан және балықпен 5000 адамды тамақтандыруы. | Мат 14:15-20; Мар 6:35-44; Лұқ 9:12-17; Жох 6:5-13.


2.2. Өлімге жүргізетін билігін көрсететін кереметтері

Наиндік жесірдің өлген ұлын қайта тірілтуі. | Лұқ 7:11-15.
Жайырдың өлген қызын қайта тірілтуі. | Мат 9:18-26; Мар 5:21-24,37-43; Лұқ 8:48-56.
Өлген Елазарды қайта тірілтуі. | Жох 11:32-44.


2.3. Ауру-дерт пен кемтарлыққа жүргізетін билігін көрсететін кереметтері

Жүзбасының малайын сауықтыруы. | Мат 8:5-13; Лұқ 7:1-10.
Патша қызметкерінің ұлын сауықтыруы. | Жох 4:46-54.
Алапеспен ауырған адамды сауықтыруы. | Мат 8:2-3; Мар 1:40-42; Лұқ 5:12-13.
Алапеспен ауырған он адамды сауықтыруы. | Лұқ 17:1-4.
Шеменмен ауырған адамды сауықтыруы. | Лұқ 14:1-4.
Қан кетіп ауырған әйелді сауықтыруы. | Мат 9:20-22; Мар 5:25-29; Лұқ 8:43-48.
Шетелдік әйелдің қызын сауықтыруы. | Мат 15:21-28; Мар 7:24-30.
Петірдің қайын енесін сауықтыруы. | Мат 8:14-15; Мар 1:30-31; Лұқ 4:38-39.
Мүгедек (бүкір) әйелді сауықтыруы. | Лұқ 13:11-13.
Саңырау, тілі мүкіс адамның сауығуы. | Мар 7:31-37.
Бетезда тоғанының маңындағы сал адамды сауықтыруы. | Жох 5:1-9.
Қапарнаумдағы сал болып ауырған адамды сауықтыруы. | Мат 9:2-7; Мар 2:3-12; Лұқ 5:18-25.
Қолы семіп қалған адамды сауықтыруы. | Мат 12:25; Мар 3:1-5; Лұқ 6:6-10.
Иерусалимдегі соқыр болып туған адамды сауықтыруы. | Жох 9:1-7.
Бетсайдадағы соқырды сауықтыруы. | Мар 8:22-26.
Қапарнаумдағы екі соқырды сауықтыруы. | Мат 9:27-31.
Иерихондағы соқыр Бартімейді (және тағдырлас серігін) сауықтыруы (Мат 20-тарауда сауыққан екі соқыр адам туралы сөз болады). | Мат 20:30-34; Мар 10:46-52; Лұқ 18:35-43.
Бас діни қызметкердің малайы Мәліктің құлағын сауықтыруы. | Лұқ 22:50-51.


2.4. Табиғаттан тыс күштерге жүргізетін билігін көрсететін кереметтері

Қапарнаумдағы жын соққан мылқауды сауықтыруы. | Мат 9:32-33.
Қапарнаум мәжілісханасындағы жын соққан кісіні сауықтыруы. | Мар 1:23-26; Лұқ 4:33-35.
Жын соққан, мылқау кісіні сауықтыруы. | Лұқ 11:14.
Жын соққан, соқыр да мылқау адамды сауықтыруы. | Мат 12:22.
Ғадаралық жын соққан адамның бойынан көп жынды қуып шығаруы. | Мат 8:28-34; Мар 5:1-15; Лұқ 8:27-35.
Жын азаптаған баланы сауықтыруы. | Мат 17:14-20; Мар 9:17-29; Лұқ 9:38-42.


### Құтқарушы Иеміз айтқан астарлы әңгімелер


12-кесте


Құтқарушы Иеміз айтқан астарлы әңгімелер

Тақырыптары | Сілтемелері


1. Құдай Патшалығының шексіз құндылығы

Егіндік жерге көмілген қазына | Мат 13:44.
Асыл інжу-маржан | Мат 13:45-46.


2. Теріс жолдан қайтып, Құдай Патшалығына кіргендерге зор қуаныш

Жоғалып, табылған қой | Мат 18:12-14; Лұқ 15:4-7.
Жоғалып, табылған күміс теңге | Лұқ 15:8-10.
Адасып, қайта оралған ұл | Лұқ 15:11-32.


3. Құдай Патшалығының өркендеуі

Қыша дәні | Мат 13:31-32; Мар 4:30-32; Лұқ 13:18.
Себілген тұқымның көктеп, өсіп, дән өсіруі | Мар 4:26-29.
Қамырдағы ашытқы | Мат 13:33; Лұқ 13:20.


4. Құдай Патшалығының ауқымына түскен алуан түрлі адамдар

Бидай арасындағы бидайық | Мат 13:24-30.
Әр түрлі балықтар түскен ау | Мат 13:47-52.
Төрт түрлі топраққа себілген дән | Мат 13:1-23.


5. Құдай Патшалығындағы ізгі қасиеттер: ризашылық, сүйіспеншілік, қайырым, кішіпейілділік, кешірімділік, ашықтық

Жұмысшының жалақысы иесінің рақымына байланысты | Мат 20:1-16.
Міндетін атқарған малай | Лұқ 17:7-10.
Кешірілген екі борышкердің әр түрлі ризашылығы | Лұқ 7:41-48.
Зор қарызы кешірілген қайырымсыз қызметші | Мат 18:23-35.
Қайырымды самариялық | Лұқ 10:30-37.
Жаңа матамен ескі киімді жамамас әрі ескі торсыққа жас шарапты құймас | Мат 9:16-17; Мар 2:21-22; Лұқ 5:36-39.
Шамды ыдыспен бүркеп қоймайды | Мат 5:14-16; Мар 4:21-23; Лұқ 8:16-17; 11:33.


6. Не өнімді, не өзімшіл болу (Жаңарған өмірдің белгісі: рухани жеміс беру)

Дүниеқор диқан | Лұқ 12:16-21.
Мейірімсіз бай мен мүсәпір Елазар | Лұқ 16:19-31.
Еш жеміс бермеген інжір ағашы | Лұқ 13:6-9.


7. Сеніммен мінажат ету

Қиын жағдайға түсіп, досынан көмек сұраған адам | Лұқ 11:5-10.
Әділетсіз биге маза бермейтін жесір әйел | Лұқ 18:2-8.


8. Құдайға бағынып-бағынбайтынын адамның өзі шешеді

Төрт түрлі топыраққа себілген тұқым | Мат 13:3-9,18-23; Мар 4:3-9,11-20; Лұқ 8:5-8,11-15.
Берік негіз бен осал негіз | Мат 7:24-27; Лұқ 6:47-49.
Әкелері тапсырма берген екі ұл | Мат 21:28-32.
Тойға шақырылған екі топ | Мат 22:2-14; Лұқ 14:16-24.
Парызшыл мен салықшының дұғалары | Лұқ 18:9-14.
Мұнара салмақ адам әрі басқа патшамен соғыспақ патша | Лұқ 14:28-33.
Опасыз да зұлым жүзімшілер | Мат 21:33-41; Мар 12:1-12; Лұқ 20:9-16.


9. Иеміздің қайтып келуін күтіп, бар мүмкіндіктерін тиімді қолдану

Үй қожайынының қайтып келуін күту | Мар 13:34-37.
Адал да саналы үй басқарушысы | Лұқ 12:42-46.
Күйеу жігітті қарсы алмақ болған он қыз | Мат 25:1-13.
Сергек қызметшілер | Лұқ 12:35-38.
Інжір ағашы жапырақ шығарса, жаздың жақындап қалғаны | Мат 24:32-33; Мар 13:28-29; Лұқ 21:29-30.
Аманатталған қаржы | Мат 25:14-30.
Аманат етілген зор байлық | Лұқ 19:12-27.
Тапқыр басқарушы | Лұқ 16:1-9.
Халықтардың ақырзамандағы сотталуы: «қойлар» мен «серкелер» | Мат 25:31-46.


### Түрлі тақырыптар жайлы Киелі кітаптан үзінділер


13-кесте


Түрлі тақырыптар жайлы Киелі кітаптан үзінділер

Адалдық пен әділдік

Жыр 14:1-3; 32:1-5; Миха 6:8; Лұқ 3:10-14; Ефест. хат 4:25.

Азап шегіп сынақтан өту

Заңды қайтал. 8:1-5; Әйүп 1:1-22; 2:1-13; Жыр 72:1-5,13-20,23-24,28; Ишая 53:6-8; Петірд. 1-хаты 1:3-7; 3:13-18; 4:12-19; Римд. хат 8:17-23,35-39; Філіпіл. хат 1:27-30; 2:5-11; Тімотеге 2-хат 2:3-13; 4:5-6,16-18; Аян 2:10-11.

Азаттық

Жыр 33:5; Ишая 35:10; Марқа 10:45; Жохан 8:31-32,36; Жақыпт. хаты 1:25; Петірд. 1-хаты 2:16; Римд. хат 8:1-17,21; Қорынтт. 1-хат 6:18-20; 7:20-23; Қорынтт. 2-хат 3:17; Ғалатт. хат 5:1,13-14; Аян 14:3-6.

Айқыш (ағаш) қ. Иеміздің өз өмірін құрбан еткені

Аманатталған нәрселерін тиімді қолдану

Шежірел. 1-ж. 29:1-9; Матай 25:14-30; Жақыпт. хаты 2:1-4; 5:1-6.

Ар-ұждан

Жыр 15:7; Елшіл. істері 23:1; 24:16; Петірд. 1-хаты 3:16,21; Римд. хат 2:15; 13:4-5; 14:14-15; Қорынтт. 1-хат 8:6-13; Қорынтт. 2-хат 1:12; Еврейл. хат 9:13-14; 10:22.

Ашкөздік

Патшал. 3-ж. 21:1-19; Лұқа 12:13-21; Жохан 12:6; Жақыпт. хаты 5:1-6; Тімотеге 1-хат 6:6-10; Еврейл. хат 13:5.

Аспан т.қ. Көк

Жаратыл. баст. 1:1-8,14-18; 15:5; Заңды қайтал. 4:16-20; Жыр 8:2-5; 18:2-7; 103:1-2; Нақыл 8:27-30; Ишая 65:17; Аян 12:1; 15:1.

Ашу-ыза

Жаратыл. баст. 4:1-12; Жыр 36:8; Нақыл 15:1; Матай 18:21-35; Жақыпт. хаты 1:19-20; Ефест. хат 4:26; Тімотеге 1-хат 2:8.

Аяушылық қ. Мейірімділік

Байлық-дәулет

Нақыл 11:28; Уағыздаушы 4:8; 5:9; Матай 6:19-24; 19:16-30; Лұқа 12:33; Жақыпт. хаты 5:1-6; Қорынтт. 2-хат 9:11; Еврейл. хат 10:34.

Бақыт т.қ. Көңілділік, Қуаныш

Жыр 1:1; 2:12; 31:2; Нақыл 29:18; Ишая 12:1-6; 52:7-10; Матай 5:3-12; 11:6; Жохан 13:14-17; 20:29; Римд. хат 4:6-8; Філіпіл. хат 4:4-9; Аян 22:14.

Балалар

Заңды қайтал. 11:19; Жыр 126:5; Нақыл 10:1; 22:6; Матай 18:1-5; Марқа 10:13-16; Ефест. хат 6:1-4.

Бата беру мен игі тілек тілеу

Жаратыл. баст. 49:28; Рул. санау 6:24-26; Патшал. 3-ж. 8:55-61; Матай 5:44-45; Петірд. 1-хаты 3:9.

Бейбітшілік

Ишая 9:2-7; 11,2-9; Миха 4:3; Зәкәрия 9:9-10; Матай 5:5-10; Римд. хат 12:17-21; Еврейл. хат 12:14.

Бейпілауыздық, жаман сөздер айту

Мысырд. шығу 20:7,16; Жыр 18:15; Нақыл 30:10-14; Жақыпт. хаты 3:1-12; Ефест. хат 4:29-32.

Достық қарым-қатынас

Патшал. 1-ж. 18:1-4; 20:1-4; Нақыл 17:17; 27:5-6; Уағыздаушы 4:9-12; Жохан 14:23; 15:12-15; Жоханн. 1-хаты 1:1-7; Қолост. хат 3:12-17; Аян 3:20-21; 14:3-4.

Екіжүзділік әрі шыншылдық

Жыр 10:7; Нақыл 12:19; Матай 6:1-24; Лұқа 12:1-3; Жақыпт. хаты 1:22-27; 3:17; Філіпіл. хат 4:8.

Жан тыныштығы

Рул. санау 6:24-26; Матай 11:28-30; Жохан 14:25-27; Філіпіл. хат 4:4-9.

Жаратылыс

Жаратыл. баст. 1:1-31; 2:1-23; Жыр 8:2-10; 18:2-7; 103:1-31; Римд. хат 1:18-23; 8:18-23; Қолост. хат 1:15-17.

Жұбайымен ажырасу

Жаратыл. баст. 2:18,21-24; Малахи 2:13-16; Матай 19:3-12; Марқа 10:2-12; Қорынтт. 1-хат 7:10-16; Еврейл. хат 13:4.

Иеміз беретін сый-жүлделер

Леуіліктер 26:3-5; Жыр 18:8-12; 118:24; Матай 5:3-12; 10:29-31; 19:27-30; Қорынтт. 1-хат 3:10-15; 9:24-27; Філіпіл. хат 3:12-14; Тімотеге 2-хат 4:3-5; Аян 2:7,10-11,17,28; 3:5,11-12,20-21; 22:3-4,12,[14].

Иемізге бағышталып қасиетті болу

Петірд. 1-хаты 1:15; Петірд. 2-хаты 1:3-11; Қорынтт. 2-хат 6:14-18; 7:1; Салониқал. 1-хат 5:23; Ғалатт. хат 5:22-23; Ефест. хат 4:22-24.

Иеміздің өз өмірін құрбан еткені

Ишая 53; Марқа 10:45; Лұқа 23:26-56; Петірд. 1-хаты 1:18-21; 3:18; Ғалатт. хат 2:20; Ефест. хат 5:2; Еврейл. хат 10:10; Аян 5:6-14.

Иеміздің (соңғы кешкі) асы (Нан үзу рәсімі)

Матай 26:26-30; Лұқа 22:7-23; Жохан 13; Елшіл. істері 2:42; 20:11; Қорынтт. 1-хат 11:17-34.

Кедейлерге жанашырлық көрсету т.қ. Құрбандық пен сый-тарту, Мейірімділік пен қайырымдылық

Заңды қайтал. 15:1-2,7-8; Ишая 58:6-10; Амос 5:11-15; Матай 5:42; 6:1-4; 25:31-46; Жақыпт. хаты 2:1-9,[13].

Кекшілдік пен өшпенділік

Жыр 72:1-5,17-20; Нақыл 10:12; 25:21-22; Матай 5:43-44; Римд. хат 12:14,19-21.

Кешірім

Жыр 24:6-7; Нақыл 19:11; Марқа 11:25; Петірд. 1-хаты 3:9; 4:8; Қолост. хат 3:13.

Киелі кітапты оқу қ. Құдайдың сөзі

Киелі Рух

Ишая 61:1-3; Жохан 14:15-17,25-27; Жохан 16:13; Елшіл. істері 2; Римд. хат 8:1-17.

Көк т.қ. Аспан

Жаратыл. баст. 28:12; Патшал. 3-ж. 8:27,33-34; Матай 6:19-21; Жохан 14:1-3; Петірд. 1-хаты 1:3-5; Філіпіл. хат 3:20-21; Аян 4:1-11; 5:1-14; 21:1-7,10-11.

Көңілділік т.қ. Бақыт, Қуаныш

Жыр 31:11; Нақыл 29:6; Лұқа 15:23-24; Жақыпт. хаты 5:13.

Күдер үзіп түңілу

Патшал. 3-ж. 19:2-18; Жыр 41:6; Жоқтау 3:21-25; Матай 11:28; 25;14-30; Лұқа 12:35-48; Філіпіл. хат 2:12-13; Салониқал. 1-хат 5:1-8,11; Аян 3:1-6,14-22.

Күнәнің кесірлері

Ишая 64:6; Еремия 17:9; Римд. хат 3:10,23; Ғалатт. хат 5:19-20.

Күнәнің құлдығынан құтқарылу

Жыр 61:2-3,6-9; Ишая 59:14-16; 61:1-2; Лұқа 19:1-10; Жохан 8:31-32; Елшіл. істері 4:12; 16:16-34; Петірд. 2-хаты 1:5-11; Римд. хат 3:23-26; 10:9; Ефест. хат 2:8-9.

Күнәсіне өкініп, оны мойындау

Жыр 18:13-15; 31:1-7; 50:3-14; 102:2-4,8-12; Нақыл 28:13; Ишая 6:5; Жоханн. 1-хаты 1:5-10; 2:1-2.

Кішіпейілділік

Матай 5:3-5; 11:28-30; 21:4-5; Жохан 13:1-5; 12-17; Римд. хат 12:16-18; Філіпіл. хат 2:1-11; 4:5.

Қабірге қою

Жаратыл. баст. 23; Матай 8:21-22; 27:57-60; Қорынтт. 1-хат 15:35-36,42-44,53-57; Салониқал. 1-хат 4:13-18.

Қадір-құрмет

Нақыл 3:13-16; 16:31; Римд. хат 13:7; Ефест. хат 6:1-4; Тімотеге 1-хат 6:16; Еврейл. 12:9; Аян 5:9-14.

Қайғы-қасірет

Жохан 11:33-36; 16:20-22; Римд. хат 12:15; Қорынтт. 2-хат 7:9-10.

Қайта тірілу

Әйүп 19:25-27; Жыр 15:8-11; 16:15; Даниял 12:2-3,13; Матай 27:57-66; 28:1-10; Лұқа 24:1-27; Жохан 11:23-26; Қорынтт. 1-хат 15:1-11,20-28; Қорынтт. 2-хат 4:14; Салониқал. 1-хат 4:13-18; Аян 20:4-6,11-13.

Қайтыс болу

Жаратыл. баст. 2:15-17; 3:23-24; 5:5,8,11,14,17,20,24,27,31; Жыр 89:2-4,12; 115:6; Уағыздаушы 12:5-7; Ишая 57:1-2; Жохан 11:25; 12:23-26; Қорынтт. 1-хат 15:20-22,51-57; Аян 21:1-4.

Қиямет күні т.қ. Қайта тірілу

Даниял 12:2-3; Матай 25:31-46; Петірд. 1-хаты 4:4-5; Римд. хат 2:16; Аян 20:11-15.

Қоғамдағы мінез-құлық

Еремия 29:5-7; Матай 5:13-16; Петірд. 1-хаты 2:12-14; 3:13-16; Римд. хат 13:1-7; Еврейл. хат 12:14.

Қонақжайлылық

Лұқа 14:12-14; Петірд. 1-хаты 4:9; Римд. хат 12:9-13; Еврейл. хат 13:2.

Қорқып-қамығу

Жыр 22:1-6; 24:1-3; 31:7-11; 33:5-8; 45:2-7; 90:1-16; 93:16-19; Лұқа 12:22-31; Петірд. 1-хаты 5:7; Філіпіл. 4:6-7; Тімотеге 2-хат 1:7; Еврейл. хат 13:5-6.

Қуаныш

Нехемия 8:10; Жыр 99:1-5; Ишая 12:3-5; Еремия 15:16; Лұқа 10:20; 15:4-10, 31-32; Жақыпт. хаты 1:2-3; Філіпіл. хат 4:4-7; Салониқал. 1-хат 5:16-18; Філимонға хат 1:7.

Қуғын-сүргін

Жыр 21; Лұқа 21:12-19; Елшіл. істері 4; 5:17-22; Петірд. 1-хаты 4:12-19; Қорынтт. 2-хат 12:9-10; Тімотеге 2-хат 4:16-18; Еврейл. хат 11:32-40; 12:1-13; 13:3.

Құдай Тағалаға мойынсұнбау

Мысырд. шығу 7:13,22; 10:3; Леуіліктер 16:16; Патшал. 1-ж. 15:22-23; Нехемия 9:26; Елшіл. істері 7:51; Петірд. 1-хаты 2:8; 4:2-5; Римд. хат 8:7; Еврейл. хат 4:6,[11].

Құдайдың сөзі (Киелі кітап)

Нехемия 8:8; Жыр 1:1-3; 18:8-12; 118:1-24; Ишая 40:8; Еремия 7:28; Даниял 9:9-10; Жақыпт. хаты 1:22-25; Петірд. 1-хаты 1:22-25; Ефест. хат 5:26; Філіпіл. хат 2:16; Тімотеге 2-хат 3:14-17; Еврейл. хат 4:12.

Құрбандық пен сый-тарту т.қ. Кедейлерге жанашырлық көрсету

Жыр 4:6; Нақыл 3:9-10; Малахи 3:10-12; Қорынтт. 2-хат 9:6-15; Еврейл. хат 13:15-16.

Махаббат т.қ. Сүйіспеншілік

Жаратыл. баст. 2:18,21-25; Таңдаулы ән 1-2; Уағыздаушы 9:7-9; Ефест. хат 5:21-33.

Мәңгілік өмір

Әйүп 19:25-27; Жыр 15:11; 22:6; Матай 19:27-30; Жохан 3:16; 17:3; Римд. хат 6:20-23; Аян 22:14.

Мәсіхтің ақ жолымен жүріп шәкірті болу

Марқа 8:34; Лұқа 11:28; 14:25-30; Жохан 13:34-35; 14:15; 15:7-8.

Мәсіхтің көктен қайтып келуі

Даниял 7:13-14; Матай 24:3-8,27,30-31,42-44; 26:63-64; Жохан 14:1-3; Елшіл. істері 1:9-11; Жақыпт. хаты 5:7-8; Петірд. 1-хаты 1:13; Қорынтт. 1-хат 15:20-26; Салониқал. 1-хат 4:13-18; 5:1-3; Аян 1:7; 22:12,[20].

Мәсіхтің мәңгілік жеңісі

Даниял 7:13-14; Қорынтт. 1-хат 15:51-57; Ефест. хат 1:9-10,21-23; Філіпіл. хат 2:9-11; Аян 5:9-10; 11:15-19; 19:11-13.

Мейірімділік пен қайырымдылық т.қ. Кедейлерге жанашырлық

Ишая 61:1-2; Матай 25:40; Жохан 11:33-36; Жоханн. 1-хаты 3:11-24; Ғалатт. хат 6:2; Ефест. хат 4:32; Філіпіл. хат 2:4; Қолост. хат 3:12.

Мінажат ету (Жаратқан Иеге сиынып дұға ету)

Жаратыл. баст. 4:26; 13:4; Шежірел. 2-ж. 7:14; Еремия 33:3; Матай 6:6; 14:23; Лұқа 11:2-4,9-10; Қорынтт. 2-хат 1:11; Қолост. хат 4:12; Аян 5:8.

Нәпсіқұмарлық

Матай 5:27-28; Жақыпт. хаты 1:14-15; Қорынтт. 1-хат 1:6-9; 6:12-20; Қолост. хат 3:5; Тімотеге 1-хат 1:8-10.

Неке адалдығын бұзу

Мысырд. шығу 20:14; Матай 5:27-28; Ғалатт. хат 5:13-26; Ефест. хат 4:17-32; 5:2-7; Еврейл. хат 13:4.

Некелі өмір

Жаратыл. баст. 2:19-25; Уағыздаушы 9:9; Петірд. 1-хаты 3:1-7; Қорынтт. 1-хат 13:4-7; Ефест. хат 5:21-33; Еврейл. хат 13:4.

Өзгелерді сынап үкімдемеу

Матай 7:1-2; Жақыпт. хаты 4:11-12; Римд. хат 14:1-4; 15:1-2,7-9.

Рақым т.қ. Мейірімділік пен қайырымдылық

Жыр 50:3; 85:1-5,13-17; 102:8-12; 114:5-6; 122:3; Миха 7:18-19; Зәкәрия 3:1-10; 4:6-7; Матай 9:22; Лұқа 15:11-31; Римд. хат 5:1-2,21; 11:6; Ефест. хат 1:6-8; 2:4-10.

Рухани дарындар

Римд. хат 12:3-8; Петірд. 1-хаты 4:7-11; Қорынтт. 1-хат 1:5-9; 12:1-31; 13:1-13; 14:1-25; Ефест. хат 4:7,11-13.

Рухани өмірдегі тәртіптілік

Нақыл 3:11-12; 13:24; Жоханн. 1-хаты 3:18; Қорынтт. 1-хат 9:24-27; Еврейл. хат 12:1-13; Аян 3:19-22.

Сенушілер қауымы — Мәсіхтің «рухани денесі»

Матай 16:15-18; 18:20; Елшіл. істері 2:41-47; Римд. хат 12:5; Қорынтт. 1-хат 12:11-21; Ефест. хат 1:22-23; 4:4-6,11-13; 5:23,29-30; Қолост. хат 1:18; Салониқал. 1-хат 1:1; Аян 1:4-5.

Сенім

Жаратыл. баст. 15:1-6; Шежірел. 2-ж. 14:11; Жыр 9:11; 26:1-3,13-14; 118:65-72; 130:2-3; Нақыл 3:5-6; Матай 6:25-34; Марқа 1:15; 9:24; Лұқа 17:5-6; Жохан 3:16; 20:31; Петірд. 1-хаты 1:6-7; Римд. хат 3:21-26; 4:3-5; 5:1-2; Еврейл. хат 11:1-40; 12:1-3.

Сүйіспеншілік

Марқа 12:28-33; Жохан 3:16; 16:27; Жоханн. 1-хаты 3:18; 4:7-21; Қорынтт. 1-хат 13:1-8; Ефест. хат 5:1-2.

Таза жүру

Петірд. 1-хаты 3:1-7; Қорынтт. 2-хат 6:3-7; Ғалатт. хат 5:24; Ефест. хат 4:22-32; Філіпіл. хат 2:14-15.

Татуласу

Жаратыл. баст. 50:15-21; Матай 5:23-26; Римд. хат 12:18; 14:19; Қорынтт. 2-хат 5:11-21; 6:1-2; Ефест. хат 2:14-18; 4:2-3.

Теріс жолдан қайтып, Құдайдың ақ жолына түсу

Заңды қайтал. 4:29-31; Шежірел. 2-ж. 7:14; Езекиел 18:30-32; Матай 4:17; Лұқа 18:9-14; Жохан 3:3-8,14-16; Елшіл. істері 2:38-41; Қорынтт. 2-хат 5:17-19; Ефест. хат 2:1-10; Салониқал. 1-хат 1:9.

Уайым

Жыр 22:4; 93:16-19; Матай 6:25-34; Лұқа 12:22-34; Петірд. 1-хаты 5:6-7; Філіпіл. хат 4:4-9; Еврейл. хат 13:5-6.

Үміт

Жыр 61:6-7; 130:2-3; Жохан 14:1-3; Петірд. 1-хаты 1:3-9; Римд. хат 5:1-5; Қолост. хат 1:3-27.

Шаттық қ. Бақыт, Көңілділік, Қуаныш

Шомылдыру рәсімі

Матай 3:1-12; 28:16-20; Елшіл. істері 2:36-38,41; 8:12,34-39; 9:10-19; Римд. хат 6:1-5.

Ынта-жігер және бәсекелестік

Патшал. 3-ж. 3:5-12; Хаққай 1:2-8; Матай 16:24-27; Марқа 9:33-37; 10:35-45; Жохан 21:15-19; Петірд. 2-хаты 1:5-11; Қорынтт. 1-хат 15:58; Қорынтт. 2-хат 8:11-12; Філіпіл. хат 2:1-11.

Ынтымақ-бірлік т.қ. Татуласу

Жыр 132:1,3; Жохан 17:6-11,20-23; Жақыпт. хаты 3:17-18; Римд. хат 15:5-6; Ефест. хат 4:1-16; Еврейл. хат 12:14.

Ізгі хабар

Патшал. 4-ж. 7:9; Ишая 52:7; 61:1-2; Матай 4:16-21,23; 24:14; Марқа 8:35; Петірд. 1-хаты 1:23-25; Римд. хат 1:16; 10:15; Қолост. хат 1:21-23; 3:16; Тімотеге 2-хат 1:8.


### Жаттап алуға арналған Киелі кітап аяттары


14-кесте


Жаттап алуға арналған Киелі кітап аяттары

Киелі кітапты оқығанда бір арнайы дәптерге немесе Киелі кітаптың соңындағы бос бетке өзіңіз үшін ерекше маңызды да мағыналы аяттардың (мәтін үзінділері, ән-жырлар, нақыл сөздер т.б.) сілтемелерін жазып қойғаныңыз жөн. Оларды біртіндеп жаттап алсаңыз, зор рухани қазынаға ие боласыз. Ол сіз үшін әр түрлі жағдайларда рухани нәр мен күш-қуаттың, қуаныш пен жұбаныштың қайнар көзі бола алады.

Төменде мысал ретінде бірқатар үзінділер сілтемелерінің тізімі берілген. Қара жазумен берілген сілтемелер ең алдымен соларды жаттап алуға ұсынылғандығын білдіреді.

Жаттап алуды қалайша бастағаныңыз жөн?

Бір мәтін үзіндісін, жырды немесе нақыл сөзді таңдап алып, бірнеше рет оқып шығыңыз. Сосын бір аяттан кейін келесі аятты жаттап алып, біртіндеп бүкіл үзіндіні есіңізге сақтап алыңыз.

Аяттардың мазмұнын жақсылап түсінуге мән беріңіз. Сол үшін Киелі кітап беттерінің төменгі жағында берілген шағын түсініктемелерді және Қосымшадағы «Түсіндірмені» қараңыз. Жаратқан Иеге сиынып, Оның Киелі Рухының сізге аяттардың мағынасын ұғындырып беруін сұраңыз. Жаратушы Иемізге соларда берген уәделері үшін ризашылығыңызды білдіріп, оларға сенім артыңыз.

Жаттап алған аяттарыңызды қалай қолдануға болады?

Достарыңызбен хабарласқанда және жанұя, қауымыңызбен кездескенде, бір-біріңізді жаттап алған үзінділеріңізбен жігерлендіргендеріңіз де жақсы болады. Қиыншылық көрген адамға жұбататын аяттарды, күдері үзіліп түңілген дос-жараныңызға Иеміздің уәделерін айтып беру — игілікті іс. Осылайша иемденіп алған рухани қазынаңызды өзгелермен бөлісе аласыз.

Сонымен қатар жанұя, қауым және балалар мен жастар топтарында «Аяттарды жаттап алу жарыстарын» ұйымдастырып, қатысқандарға жүлде ретінде кітапшалар мен дисктерді сыйлауға болады. Әрине, ең басты «жүлде» қатысқандардың жадында сақталып қалған Құдайдың сөздері болмақ.

Құдайдың Киелі Рухы сізді осы пайдалы да жарылқаулы еңбегіңізде бағыттап, бәріңізді молынан жарылқай көрсін.

«Жаратқанның сөзі мәңгі қалады! Сендерге уағыздалған Ізгі хабар — Құдайдың осы мәңгілік сөзі» (Петірдің 1-хаты 1:25 ).


Көне Келісім:


Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбалары (1, 2-бөлімі)

Таурат | Пайғамбарлар жазбалары (1-бөлім)
Жаратыл. баст. 1:1-5 | Ешуа 1:9
Жаратыл. баст. 1:26-28 | Патшалықтар 2-ж. 22:2-4
Жаратыл. баст. 2:18-24 | Патшалықтар 2-ж. 22:21-34
Жаратыл. баст. 3:1-7 | Шежірелер 2-ж. 7:14
Жаратыл. баст. 3:8-15 | Шежірелер 2-ж. 16:9а
Жаратыл. баст. 3:16-24 | Нехемия 8:10
Жаратыл. баст. 8:22 | Әйүп 19:25-27
Жаратыл. баст. 12:1-3 | Әйүп 33:31-32
Мысырдан шығу 20:1-17 | Әйүп 42:1-6
Руларды санау 6:22-27 | 
Заңды қайталау 6:4-5 | 
Заңды қайталау 6:6-9 | 


Забур

Жыр 1 | Жыр 102 | Нақыл сөздер 1:2-6
Жыр 8:2-10 | Жыр 109 | Нақыл сөздер 1:7-8
Жыр 15 | Жыр 114 | Нақыл сөздер 1:20-23
Жыр 21:2-32 | Жыр 117:1-9 | Нақыл сөздер 3:1-6
Жыр 22 | Жыр 118:105 | Нақыл сөздер 3:11-12
Жыр 23 | Жыр 120 | Нақыл сөздер 3:27-28
Жыр 26 | Жыр 125 | Нақыл сөздер 8:1-11
Жыр 31 | Жыр 129 | Нақыл сөздер 8:32-36
Жыр 41:1-6 | Жыр 126 | Нақыл сөздер 28:13-14
Жыр 45:2-12 | Жыр 130 | Уағыздаушы 3:11
Жыр 50:3-19 | Жыр 132 | Уағыздаушы 4:9-12
Жыр 72 | Жыр 138 | Уағыздаушы 11:6
Жыр 89 | Жыр 142:1-10 | Таңдаулы ән 8:6-7
Жыр 90 | Жыр 150 | 


Пайғамбарлар жазбалары (2-бөлім)

Ишая 2:2-5 | Ишая 51:9-11 | Даниял 7:13-14
Ишая 7:14 | Ишая 52:13-53:3 | Миха 4:3-4
Ишая 9:1-5 | Ишая 53:4-12 | Миха 5:2-5а
Ишая 9:6-7 | Ишая 58:6-10 | Зәкәрия 9:9
Ишая 11:2-9 | Ишая 61:1-4 | Зәкәрия 11:12-13
Ишая 40:1-5 | Ишая 61:10-11 | Малахи 3:16
Ишая 40:25-31 | Еремия 31:33-34 | 
Ишая 42:1-9 | Езекиел 34:11-16 | 
Ишая 43:1-2 |  | 
Ишая 50:4-9 |  | 


Жаңа Келісім (Інжіл шариф)


Ізгі хабарлар

Матай 5:3-12 | Лұқа 1:1-4 | Жохан 8:12
Матай 5:13-16 | Лұқа 1:26-38 | Жохан 10:7-10
Матай 7:7-16 | Лұқа 1:39-45 | Жохан 10:11-18
Матай 9:35-38 | Лұқа 1:46-55 | Жохан 10:27-30
Матай 10:1-8 | Лұқа 1:68-79 | Жохан 11:25-27
Матай 11:25-27 | Лұқа 2:1-20 | Жохан 11:38-45
Матай 11:28-30 | Лұқа 7:36-50 | Жохан 12:20-28
Матай 13:1-9 | Лұқа 15:11-32 | Жохан 13:1
Матай 13:44-46 | Лұқа 18:1-8 | Жохан 13:34-35
Матай 18:1-5 | Лұқа 18:9-17 | Жохан 14:1-7
Матай 18:21-22 | Лұқа 19:1-10 | Жохан 14:8-11
Матай 19:13-14 | Лұқа 24:13-35 | Жохан 14:12-14
Матай 20:25-28 | Лұқа 24:36-43 | Жохан 14:15-21
Матай 24:4-14 | Лұқа 24:44-53 | Жохан 14:25-27
Матай 24:29-31 | Жохан 1:1-14 | Жохан 15:1-8
Матай 25:31-40 | Жохан 1:15-18 | Жохан 15:9-16
Матай 28:18-20 | Жохан 1:29-34 | Жохан 15:18-21
Марқа 1:14-15 | Жохан 3:14-16 | Жохан 16:5-15
Марқа 2:1-12 | Жохан 3:17-21 | Жохан 17:1-8
Марқа 10:2-9 | Жохан 3:30-36 | Жохан 17:9-19
Марқа 12:28-31 | Жохан 4:23-24 | Жохан 17:20-26
Марқа 16:9-20 | Жохан 5:24-29 | Жохан 18:37
 | Жохан 6:47-48 | Жохан 20:11-18
 | Жохан 7:37-39 | Жохан 20:19-23
 |  | Жохан 20:24-31


Елшілердің істері

Елшіл. істері 1:1-7 | Елшіл. істері 9:10-20
Елшіл. істері 1:8-11 | Елшіл. істері 10:34-43
Елшіл. істері 2:1-12 | Елшіл. істері 12:1-12
Елшіл. істері 2:13-21 | Елшіл. істері 13:1-2
Елшіл. істері 2:36-42 | Елшіл. істері 17:30-31
Елшіл. істері 3:12-16 | Елшіл. істері 20:28-36
Елшіл. істері 4:12 | Елшіл. істері 23:11
Елшіл. істері 4:23-31 | Елшіл. істері 27:21-25
Елшіл. істері 7:54-60 | Елшіл. істері 27:42-44
Елшіл. істері 9:1-9 | Елшіл. істері 28:30-31


Елшілердің хаттары

Жақыптың хаты 1:5-8 | Римд. хат 1:1-7
Жақыптың хаты 1:12-18 | Римд. хат 1:16-17
Жақыптың хаты 1:19-25 | Римд. хат 3:21-26
Жақыптың хаты 3:2-6 | Римд. хат 3:27-31
Жақыптың хаты 3:14-18 | Римд. хат 5:1-11
Жақыптың хаты 5:13-16 | Римд. хат 5:12-21
Петірдің 1-хаты 1:3-9 | Римд. хат 6:1-11
Петірдің 1-хаты 1:13-21 | Римд. хат 6:20-23
Петірдің 1-хаты 1:22-25 | Римд. хат 7:21-25
Петірдің 1-хаты 2:1-10 | Римд. хат 8:1-11
Петірдің 1-хаты 2:21-25 | Римд. хат 8:12-17
Петірдің 1-хаты 3:1-7 | Римд. хат 8:18-25
Петірдің 1-хаты 4:7-10 | Римд. хат 8:26-30
Петірдің 1-хаты 5:6-11 | Римд. хат 8:31-39
Петірдің 1-хаты 5:8-9 | Римд. хат 10:8-10
Жоханның 1-хаты 1:1-4 | Римд. хат 10:11-17
Жоханның 1-хаты 1:5-2:2 | Римд. хат 12:1-2
Жоханның 1-хаты 3:1-3 | Римд. хат 14:7-10
Жоханның 1-хаты 3:7-10 | Римд. хат 15:4-9
Жоханның 1-хаты 4:7-12 | Қорынтт. 1-хат 1:18-25
Жоханның 1-хаты 4:13-21 | Қорынтт. 1-хат 1:27-30
Яһуданың хаты 1:17-25 | Қорынтт. 1-хат 2:9-13
 | Қорынтт. 1-хат 5:6-8
 | Қорынтт. 1-хат 6:14-20
 | Қорынтт. 1-хат 9:19-27
 | Қорынтт. 1-хат 10:16-17
 | Қорынтт. 1-хат 11:23-29


Елшілердің хаттары

Қорынтт. 1-хат 12:4-11 | Ефест. хат 1:3-14 | Тімотеге 1-хат 2:1-8
Қорынтт. 1-хат 13:1-7 | Ефест. хат 1:15-23 | Тімотеге 1-хат 3:16
Қорынтт. 1-хат 13:8-13 | Ефест. хат 2:1-10 | Тімотеге 1-хат 6:6-10
Қорынтт. 1-хат 15:1-11 | Ефест. хат 3:16-21 | Тімотеге 2-хат 1:6-10
Қорынтт. 1-хат 15:12-19 | Ефест. хат 4:1-13 | Тімотеге 2-хат 2:1-7
Қорынтт. 1-хат 15:20-28 | Ефест. хат 4:25-32 | Тімотеге 2-хат 3:14-17
Қорынтт. 1-хат 15:42-49 | Ефест. хат 5:1-14 | Тімотеге 2-хат 4:1-5
Қорынтт. 1-хат 15:50-58 | Ефест. хат 5:21-33 | Титке хат 2:11-14
Қорынтт. 2-хат 1:3-7 | Ефест. хат 6:10-19 | Титке хат 3:1-7
Қорынтт. 2-хат 1:18-22 | Філіпіл. хат 2:5-11 (Мәсіхті мадақтау өлеңі) | Філимонға хат 1:4-14
Қорынтт. 2-хат 2:14-16 | Філіпіл. хат 3:1-11 | Філимонға хат 1:15-21
Қорынтт. 2-хат 3:18 | Філіпіл. хат 3:12-14 | Еврейл. хат 1:1-4
Қорынтт. 2-хат 4:5-12 | Філіпіл. хат 4:4-7 | Еврейл. хат 4:14-16
Қорынтт. 2-хат 4:16-18 | Қолост. хат 1:9-14 | Еврейл. хат 9:11-15
Қорынтт. 2-хат 5:6-10 | Қолост. хат 1:15-20 (Мәсіхті мадақтау өлеңі) | Еврейл. хат 10:19-23
Қорынтт. 2-хат 5:14-21 | Қолост. хат 1:21-23 | Еврейл. хат 11:1-3
Қорынтт. 2-хат 6:1-10 | Қолост. хат 1:24-29 | Еврейл. хат 11:6-16
Қорынтт. 2-хат 6:14-16 | Қолост. хат 2:6-15 | Еврейл. хат 11:17-19
Қорынтт. 2-хат 9:6-12 | Қолост. хат 3:1-11 | Еврейл. хат 11:23-28
Қорынтт. 2-хат 11:1-4 | Қолост. хат 3:12-17 | Еврейл. хат 11:32-40
Қорынтт. 2-хат 12:9 | Салониқал. 1-хат 1:2-10 | Еврейл. хат 12:1-3
Қорынтт. 2-хат 13:13 | Салониқал. 1-хат 3:11-12 | Еврейл. хат 13:20-21
Ғалатт. хат 2:16-21 | Салониқал. 1-хат 4:13-18 | 
Ғалатт. хат 3:10-14 | Салониқал. 1-хат 5:16-24 | 
Ғалатт. хат 3:22-29 |  | 
Ғалатт. хат 4:4-7 |  | 
Ғалатт. хат 5:22-26 |  | 
Ғалатт. хат 6:1-10 |  | 


Құдайдың болашақ туралы хабарын білдірген жазба — Аян

Аян 1:1-8 | Аян 5:1-6
Аян 1:9-16 | Аян 5:7-14
Аян 1:17-20 | Аян 7:9-17
Аян 2:8-11 | Аян 19:5-9
Аян 3:7-13 | Аян 21:1-4
Аян 3:14-22 | Аян 22:17

Иеміз Иса: «Аспан мен жер жойылатын болады, бірақ Менің сөздерім еш жойылмайды», — деп айтқан (Матай 24:35). Сонымен Оның қасиетті сөздерін есіңізге сақтап алыңыз. Иеміз сізді молынан жарылқай көрсін.


## Әр күнге


Әр күнге қайрат-жігер мен жұбаныш


Әр түрлі жағдайларға ұшырағанда мына аяттарды оқып, есіңізге сақтап алғаныңыз игі болады:


А

Б

Е

Ж

К

Қ

М

О

Ө

Р

С

Т

Ұ

Ү

Ш

І


### Адалдық пен әділдікті аңсағанда

Адалдық пен әділдікті аңсағанда

Әділдікті аңсап зарыққандар бақытты:

олар қанағат табатын болады!

Жүректері пәк тазалар бақытты:

олар Құдайды көретін болады!

Әділдік үшін қудаланғандар бақытты:

Құдай Патшалығы сондайларға арналған!

(Мат 5:6,8,[10])

Құдай яһуди және басқа ұлт адамдарының бәрін де Иса Мәсіхке деген сенімдері арқылы ақтайды. Себебі бұл жерде ешқандай айырмашылық жоқ: бәрі де күнә жасап, Құдайдың өздеріне белгілеген ұлылығынан құр алақан қалды. Бірақ олар Құдайдың рақымымен Мәсіхтің бұлардың төлемдерін төлеп, құтқарғанының арқасында тегін ақтала алады.

(Рим 3:22-24)

Уа, Жаратқан, Сенің тұрағыңда кім тұра алады, Киелі тауыңда кімнің тұруына болады? Сондай адам мінсіз жүріп әділдік істейді, Шын жүректен ақиқатты ғана сөйлейді, Ешкімді уытты тілмен өсектемейді, Жолдасына ешбір зұлымдық істемейді, Жақынының арына дақ түсірмейді.

(Жыр 14:1-3)

Сендердің қайсыларың өмірді ұнатасыңдар,

Жақсы күндерді көптеп көруді қалайсыңдар?

Онда жаман сөз ауыздарыңнан шығармаңдар,

Өтірік айтудан да әрқашан сақтаныңдар!

Жамандықтан бас тартып, жақсылықты жасаңдар,

Татулыққа ұмтылып, сол үшін күш салыңдар!

Жаратқан Ие әділдерге назар аударады, Өзіне жалынған оларға құлақ салады.

(Жыр 33:13-16)

Сондықтан өтірікті тастап, әрқайсың басқаларға шындықты айтыңдар! Бәріміз біріккен бір рухани дененің мүшелеріміз ғой.

(Еф 4:25)

Әркімге тиістісін беріңдер: алым-салықты — салықшыларға, кеден салығын — кеденшілерге төлеп, сый-құрмет пен қадірді — тиістілерге көрсетіңдер.

(Рим 13:7)

### Азап шеккенде

Азап шеккенде

Содан кейін Иса тағы былай деді: «Қиналып қатты шаршап-шалдыққандар, Еңселерін тым ауыр жүк басқандар, Менің қасыма келіңдер, бәрің, Жандарыңды Мен рақатқа бөлеймін!»

(Мат 11:26ә,[28])

Иә, тіпті азап шегіп жүрсек те, шаттана аламыз. Себебі азаптың бізге шыдамды болуды үйренуге көмектесетінін білеміз. Шыдамдылықтан сенімділік туады, ал сенімділік бізге үміт береді. Бұл үміт алдамшы қиял емес, өйткені бізге сыйлаған Киелі Рухы арқылы Құдай жүрегімізді Өзінің сүйіспеншілігіне кенелтті.

(Рим 5:3-5)

Болашақта басыңнан кешетіндеріңнен қорықпа! Рас, шайтан кейбіреулеріңді түрмеге салып, сынамақ, ал көретін азаптарың он күнге ғана созылады. Өлімге дейін Маған адал бол, сонда саған «мәңгілік өмір тәжін» сыйлаймын.

(Аян 2:10)

### Алданып қалған болсаңыз

Алданып қалған болсаңыз

Егер бауырласың саған қарсы күнә жасаса, оған барып, істегені туралы оңаша сөйлесіп, әшкереле. Егер де айтқаныңа құлақ асса, бауырласыңды қайтадан тапқаның. Ал егер тыңдамаса, қасыңа бір-екі кісі ертіп алып, оған тағы бар. Осылай әрбір сөз екі не үш куәгердің айтқандарымен дәлелденсін. Егер де оларға да құлақ аспаса, бұл туралы сенушілер қауымына айтып бер. Ал егер қауымды да тыңдамаса, онда оған Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамына не күнәкар салықшыларға қарағандай қара.

(Мат 18:15-17)

Араларыңдағы кейбіреу бауырласымен бір даулы мәселе туралы келіспей қалғанда қалайша Құдай алдында ақталмағандардың сотына жүгінуге дәті барады? Неге мәселені Құдай халқының алдына қоймасқа? Бір-біріңмен таласқандарыңның өзі масқара! Одан да әділетсіздікке неге төзбеске, неге ақыларыңды жегізбеске? Керісінше, сендер әділетсіздік жасап, өз бауырластарыңды тонайсыңдар!

(Қор1 6:1,7-8)

Ал Мен сендерге айтамын: жауларыңды жақсы көріңдер! Өздеріңді қудалағандар үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңдер! Осылайша көктегі Әкелеріңнің рухани балалары боласыңдар: Ол жамандарға да, жақсыларға да күн сәулесін бірдей түсіріп, әділдерге де, әділетсіздерге де жаңбырды бірдей жауғызады.

(Мат 5:44-45)

Арам қүштер қарсы шыққанда Мен мынаған нық сенемін: өлім де, өмір де, періштелер де, жын-перілер де, бүгінгі күн де, болашақ та, табиғаттан тыс күштер де бізді Құдайдың сүйіспеншілігінен айыра алмайды! Рас, не үстіміздегі, не астымыздағы ешқандай күш те, тіпті жаратылыстың басқа ешбір нәрсесі де бізді Құдайдың Иеміз Иса Мәсіх арқылы көрсетіп жүрген сүйіспеншілігінен айыра алмайды!

(Рим 8:38-39)

Ал Жаратқан Ие сенімді, Ол сендерге күш-жігер беріп, әзәзілдің әрекетінен сақтайды.

(Сал2 3:3)

Соңында айтарым мынау, бауырластарым: Иемізбен тығыз байланыста жүріп, Оның құдіретінен қуат алып, нығая беріңдер! Шайтанның қастық іс-әрекетіне тойтарыс бере алуларың үшін Құдай берген «рухани қару-жарақпен» түгел жабдықталыңдар! Біз адам баласына қарсы емес, қазіргі қара түнектің әкімдері мен күштілеріне әрі дүниені билеп-төстеушілеріне: көзге көрінбейтін дүниедегі зұлым рухтарға қарсы күресудеміз. Сондықтан Құдай берген «рухани қару-жарақтың» бәрін асыныңдар! Сөйтіп зұлым күштер шабуыл жасаған күні қарсы тұрып, ақырына дейін күресіп, жеңіп шыға аласыңдар. Сонымен, шындықпен «белді бекем буып», әділдікті «сауыт қылып киіп», табанды тұрыңдар! «Аяққиімдеріңді де киіп», татуласу туралы Ізгі хабарды таратуға дайын болыңдар! Бұларға қоса сенімдеріңді «қалқан қылыңдар», онымен шайтанның барлық «отты жебелерін» өшіріп тастай аласыңдар; құтқарылғандықтарыңды «дулыға етіп киіп» қорғаныңдар; Құдай сөзін «рухани семсер қылып ұстаңдар»! Киелі Рух арқылы әрдайым Құдайға сиынып, барлық өтініштеріңді айтып, рухани сергек те шыдамды болыңдар: Құдайдың бүкіл халқы үшін мінажат ете беріңдер!

(Еф 6:10-18)

### Ауырып жатқанда

Ауырып жатқанда

Қайсыбіреуің ауырып қалса, қауым жетекшілерін шақыртсын. Олар соның маңдайына Жаратқан Иенің атынан май жағып, оның үстіне қолдарын жайып сиынсын. Сеніммен сиынғандарыңа бола Иеміз науқастың денсаулығын қайтадан қалпына келтіріп, сауықтырмақ. Егер ол күнә жасаған болса, кешірілмек.

(Жақ 5:14-15)

Мен бұл азапты өзімнен аластатуын өтініп, үш рет Иемізге сиындым. Бірақ Ол маған былай деді: «Менің рақымым саған жетер: күшсіз жағдайыңда Менің құдіретім толықтай іске аса алады». Сондықтан Мәсіхтің құдіретінің бойымда орнығуы үшін, күшсіздігіме қуана мақтанамын.

(Қор2 12:8-9)

Жан-тәніммен Жаратқан Иені мадақтаймын, Шын жүректен қасиетті атын ардақтаймын. Жан-тәніммен Жаратқан Иені мадақтаймын, Маған көп жақсылық жасағанын ұмытпаймын. Ол бар күнәларымды кешіріп, Дерттерімнің бәрін сауықтырады, Ажалдан жанымды аман қалдырып, Рақымы мен мейірімін сыйлайды.

(Жыр 102:1-4)

### Ашкөздікке салынғанда

Ашкөздікке салынғанда

Расында да Құдайға ұнамды өмір сүріп, барға қанағат ету зор рухани байлыққа жеткізеді. … Өйткені ақшақұмарлық — әр түрлі жамандықтың түп-тамыры. Кейбіреулер осыған бола сенімдерінен адасып, өздерін көптеген қайғы-қасірет пен өкінішке душар етті.

(Тім1 6:6,[10])

Ақшақұмар болмай өмір сүріп, қолдағы барды қанағат тұтыңдар! Құдай: «Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын», — деген ғой.

(Евр 13:5)

Абайлаңдар, дүниеқор болудан сақтаныңдар! Байлығы қанша зор болса да, адам сол арқылы өз өмірінің иесі бола алмайды.

(Лұқ 12:15)

Жер бетінде өздеріңе дүние-байлық жинамаңдар! Оларды күйе жеп, тот басады немесе ұры бұзып кіріп, ұрлап кетеді. Қайта, өздеріңе байлықты көкте жинаңдар! Сол жерде оны не күйе жемейді, не тот та баспайды, ұры да бұзып кіріп, ұрлап кетпейді. Байлықтарың қайда болса, жүректерің де сонда.

(Мат 6:19-21)

Ақшақұмар болмай өмір сүріп, қолдағы барды қанағат тұтыңдар! Құдай: «Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын», — деген ғой. Сондықтан да біз: «Ием маған жар, мен қорықпаймын ешбір жайттан, не істей алады адам баласы маған?» — деп нық сеніммен айтамыз.

(Евр 13:5-6)

### Ашуланғанда

Ашуланғанда

Жәбір сөз ашу туғызар, Биязы жауап ашуды басар.

(Нқл 15:1)

Ашу-ызаңнан қайт, бас қаһарыңды, Сұмдыққа өршітпесін олар жаныңды.

(Жыр 36:8)

Түсінігі мол — ұстамды жанның, Ақымақтығы аян — ашушаңның.

(Нқл 14:29)

«Ашуланғанда күнә жасамаңдар!» деп (Забурда) жазылған. Күн батпай тұрып, ашуларыңды басыңдар.

(Еф 4:26)

Ал мына қылықтарды енді тастаңдар: ашу-ыза, кек сақтау, қаралау… Ал енді, Құдай сендерді сүйіп, өз халқым деп таңдап алғандықтан, ұдайы жанашыр, мейірімді, кішіпейіл, ілтипатты, сабырлы болып, осы қасиеттерге бөленіңдер!

(Қол 3:8а,[12])

Сонымен ер адамдардың әр жерде адал қолдарын жайып, ашу-ыза, күмән және жанжалдан аулақ болып, Құдайға сиынуларын қалаймын.

(Тім1 2:8)

Сендерге бір жаңа өсиет айтамын: біріңді-бірің жақсы көріңдер! Мен өздеріңді сүйгендей, сендер де бір-біріңді сүйіңдер! Менің шәкірттерім екендіктеріңді елдің бәрі өзара сүйіспеншіліктеріңнен білетін болады.

(Жох 13:34-35)

### Басқаларды сынап үкімдеуге бейім болсаңыз

Басқаларды сынап үкімдеуге бейім болсаңыз

Даналығы адамға сабыр сыйлар, Қатені кешіру оған құрмет болар.

(Нқл 19:11)

Құдай өздеріңе үкім шығармас үшін сендер басқаларға үкім айтпаңдар! Себебі басқаларға қандай үкім айтсаңдар, өздеріңе де сондай үкім шығарылады. Сендер өзгелерге қолданған өлшем өздерің үшін де қолданылмақ.

(Мат 7:1,[2])

Қайта, бір-біріңе мейірімді де жанашыр болыңдар; Мәсіхтің арқасында өздеріңді Құдай кешіргендей, сендер де өзара кешірімді болыңдар!

(Еф 4:32)

### Бауырлар арасына жік түскенде

Бауырлар арасына жік түскенде

Бауырлардың ынтымақта тұрғандары Қандай тамаша да жарасымды!

(Жыр 132:1)

Осы табандылық пен жігердің бастауы — Құдай. Ол сендерді Мәсіх Исаның үлгісіне сай өзара татулыққа жеткізе көрсін. Осылай ынтымақпен өмір сүріп, Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі — Құдайды бірігіп мадақтай аласыңдар. Сонымен, Мәсіх өздеріңді қалай қабылдаса, сендер де бір-біріңді солай қабылдап, Құдайдың даңқын асырыңдар!

(Рим 15:5-7)

Ал енді, сүйікті бауырластарым, мынаны ескеріңдер: «Әркім тыңдауға жүйрік, ал сөйлеуге шабан, ашулануға баяу болсын». Ашу-ызаның жетегіндегі адам Құдайға ұнайтын әділ істерді жасай алмайды. Ендеше, өздеріңде қалған барлық арамдық пен жамандық атаулыны тастаңдар, жүректеріңе себіліп жатқан Ізгі хабарды кішіпейілділікпен қабылдаңдар! Ол сендерді күнәнің құлдығынан құтқара алады.

(Жақ 1:19-21)

### Болашақтан күдер үзіп уайымдағанда

Болашақтан күдер үзіп уайымдағанда

Уа, Құдай, айқайыма құлақ сала гөр, Мінажатыма менің ден қоя гөр. Сары уайымға салынды жан дүнием, Өзіңе сиынамын жердің шетінен, Шыға алмас шыңға мені шығаршы Сен.

(Жыр 60:2-3)

Жаратқан Иеге арт бар уайымыңды, Ол сені қолдап, ойлайды қамыңды, Мәңгілік құлатпайды әділ жанды.

(Жыр 54:23)

Сондықтан сендерге мынаны айтамын: не ішіп-жейміз деп өмірлеріңді, не киеміз деп тәндеріңді уайымдамаңдар! Өмір тамақтан, тән киімнен артық қой!

(Мат 6:25)

Ақшақұмар болмай өмір сүріп, қолдағы барды қанағат тұтыңдар! Құдай: «Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын», — деген ғой. Сондықтан да біз: «Ием маған жар, мен қорықпаймын ешбір жайттан, не істей алады адам баласы маған?» деп нық сеніммен айтамыз.

(Евр 13:5-6)

Істеп жүргенім бір-ақ нәрсе: өткен нәрселерді ескермей, алдымдағы бәйгеге қарай жан сала жүгіріп келемін. Құдайдың сыйына — Оның Мәсіх Иса арқылы шақырған көктегі өміріне ие болу үшін көздеген мақсатты қуып жүрмін.

(Флп 3:13ә-14)

### Біреуді шын жүректен кешіріп, жақсы көре алмасаңыз

Біреуді шын жүректен кешіріп, жақсы көре алмасаңыз

Сонда Петір Исаның қасына жақындап: «Мырза, егер бауырласым маған қарсы күнә жасай берсе, оны неше рет кешіруім керек? Жеті ретке дейін бе?» — деп сұрады. Иса: «Саған айтамын: жеті емес, жеті қайтара жетпіс ретке дейін», — деп жауап берді.

(Мат 18:21-22)

Біреу «Құдайды сүйемін» дей тұра, бауырын жек көрсе, оның өтірікші болғаны. Себебі көз алдындағы бауырын сүймейтін кісі көзге көрінбейтін Құдайды қалай сүйе алады?

(Жох1 4:20)

Осы табандылық пен жігердің бастауы — Құдай. Ол сендерді Мәсіх Исаның үлгісіне сай өзара татулыққа жеткізе көрсін. Осылай ынтымақпен өмір сүріп, Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі — Құдайды бірігіп мадақтай аласыңдар.

(Рим 15:5-6)

### Еріншектіктен арылсам десеңіз

Еріншектіктен арылсам десеңіз

Бірқалыпты өмір сүруді құрметті іс деп біліңдер. Біз сендерге нұсқау бергендей, міндеттеріңді атқарып, өз қолдарыңмен еңбек етіп күндеріңді көріңдер. Сөйтіп қауымнан тыс адамдардың алдында әдепті жүріп, еш нәрседен мұқтаж болмаңдар.

(Сал1 4:11-12)

«Еңбек еткісі келмеген тамақ та ішіп-жемесін».

(Сал2 3:10ә)

Жалқау неме, құмырсқадан үлгі ал, Ісіне қарап оның, парасатқа ие бол! Бастық, бақылаушы, билеушісі болмайды, Бірақ жазда ол қысқы азығын дайындайды, Орақ кезінде тамағын жинап сақтайды. Жалқау неме, қашанғы ұйықтап жатасың, Ұйқыңнан оянып, қашан тұрасың? Біресе ұйықтап не мүлгіп отырасың, Біресе қол қусырып жатып та аласың, Кенеттен жүйріктей жоқшылық жетер, Тонаушыдай мұқтаждық саған тап берер.

(Нқл 6:6-11)

Біріңнің ауыр жүгіңді екіншің көтерісіңдер! Сөйтіп Мәсіхтің өсиетін орындайсыңдар.

(Ғал 6:2)

### Жалғыз сезінгенде

Жалғыз сезінгенде

Уа, Ием, жанымды Саған бағыштаймын…

Рақыммен салсаңшы маған назарыңды, Жападан-жалғызбын, рухым жабырқаңқы.

(Жыр 24:1,[16])

Жаратқан Иенің Өзі алдыңда жүріп саған жар болады. Ол сені ешқашан тастап та кетпейді, жалғыз да қалдырмайды. Еш нәрседен уайымдап, қорқушы болма!

(Заң 31:8)

Иса қастарына тау келіп, былай деді: «… Естеріңде болсын: Мен бұл дүниенің ақыр соңына дейін әр күні өздеріңмен бірге болып, сендерге жар боламын!» (Мат 28:18,[20])

Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын.

(Еш 1:5б)

Қуанғандардың қуанышына, қайғыланғандардың қайғысына ортақтасыңдар!

(Рим 12:15)

Сонда Патша оң жағындағыларға былай деп үкім шығарады: — Әкем жарылқағандар, келіңдер! Әлем жаратылғаннан бері өздеріңе дайындалған Патшалықтан үлестеріңді алыңдар! Себебі сендер Мен ашыққанда тамақ, шөлдегенімде сусын бердіңдер. Бейтаныс болып баспана іздегенімде Мені үйлеріңе қабылдадыңдар. Киімсіз жүргенімде киіндірдіңдер, ауырғанымда Маған қамқорлық жасадыңдар, түрмеде отырғанымда артымнан келіп тұрдыңдар. … Сендерге шындығын айтамын: Менің мына бауырларымның тіпті ең маңызсыз болып көрінген біреуіне жасаған жақсылықтарың — шын мәнінде Маған жасаған жақсылықтарың!

(Мат 25:34-36,40ә)

### Жаман әдеттен бас тартсам десеңіз

Жаман әдеттен бас тартсам десеңіз

Құдай, жүрегімнің түкпірлерін тексере гөр, Мені мазалаған ойларымды біле гөр, Қауіпті жолдамын ба, сынай көрсеңші, Мәңгілік өмір жолымен мені жүргізсеңші!

(Жыр 138:23-24)

Күллі шынайы да қастерлі, әділ де таза, ұнамды да тартымды нәрселер, яғни қандай да адамгершілік және мақтауға тұрарлық қасиет болмасын, солар туралы ойлана беріңдер! Менен үйреніп, қабылдаған тәлімді әрі өмірімнен көріп, естігендеріңді іске асыра беріңдер! Сонда тыныштықтың қайнар көзі — Құдай сендерге жар болады.

(Флп 4:8ә-9)

Сонымен парасатсыз емес, ақыл-парасатпен өмір сүруге ерекше ден қойыңдар: жақсылық жасауға әр мүмкіндікті пайдаланыңдар, себебі қазіргі күндер зұлымдыққа толы. Сондықтан ақымақ болмай, Құдай Иенің еркін біліп алыңдар. Арақ-шарап ішіп, мас болмаңдар, бұл жүгенсіздікке апарады! Қайта, Киелі Рухқа кенеле беріңдер! Бір-біріңді Забур жырлары, мадақтау өлеңдері және Киелі Рух дарытқан әндер арқылы жігерлендіріп, Иемізді ән-күймен шын жүректен дәріптеңдер.

(Еф 5:15-19)

Жүгенсіз әйелдің ізіне түспеңдер, Жолына еліктеп, адасып жүрмеңдер! Көп адам осылайша құлап қалды, Күштілер оның қолынан қаза тапты. Оның үйі көрге қарай жетелейді, Тозақтың дәл түбіне түсіреді.

(Нқл 7:25-27)

### Жаратқан Иеге ризашылық білдіріңіз келгенде

Жаратқан Иеге ризашылық білдіріңіз келгенде

Жаратқанның есімін даңқтап қадірлеңдер, Қасиетті салтанатпен Оған бас иіңдер!

(Жыр 28:2)

Жаратқан Ие ізгі, Оны мадақтаңдар, Рақымы Оның мәңгіге ұласады.

(Жыр 135:1)

Иеміз Иса Мәсіхтің атымен Құдай Әкеге қай нәрсе үшін де ұдайы шүкірлік етіңдер!

(Еф 5:20)

### Жауапкершілігіңіз артқанда

Жауапкершілігіңіз артқанда

Ең бастысы — даналық, даналыққа кенелгін, Қолыңдағы барыңмен парасатқа ие болғын.

(Нқл 4:7)

Өз халқыңның істеріне әділ шешімдерді жасап, дұрыс пен бұрысты ажырата алуым үшін айтқандарыңа құлақ түріп, түсінетін жүрек сыйлай гөр! Онсыз Сенің осыншама көп халқыңа билік жүргізу ешкімнің қолынан келмейтін іс. Жаратқан Ие Сүлейменнің дәл осы нәрсені сұрағанына риза болды.

(Пат3 3:9-10)

Ал сендер, қожайындар, қызметшілеріңе осылай қарап, қатаңдықты жұмсартыңдар! Көкте олардың да, өздеріңнің де Қожайындарыңның бар екенін білесіңдер. Ол ешкімнің бет-жүзіне қарамайды.

(Еф 6:9)

### Жұбаныш пен жігерленуге мұқтаж болсаңыз

Жұбаныш пен жігерленуге мұқтаж болсаңыз

Сөз жоқ, тек Құдай менің Құтқарушым! Оған сеніп, қорықпаймын да енді, Жаратқан Ие — күш-қуатымның көзі, Айтатын жырым Тәңір Ием жайлы, Ол адал Құтқарушым болып келеді!

(Иш 12:2)

Маған Жаратушы Тәңір Ие Өзінің Рухын қондырды. Жаратқан Ие мені жарлыларға ізгі хабар жеткізуге және жаралы жүректерді жұбатып орнықтыруға тағайындады, сондай-ақ тұтқындарға босатылатындарын, бұғаудағыларға азат болатындарын жар салуға жіберді. Мені Құдай Иеміз Өзінің кешірім беретін мейірімділік жылын әрі жауларына лайықты жазаларын тартқызатын кезін жариялауға жұмсап, қайғырып жүргендердің бәрін жұбатуға да жіберді.

(Иш 61:1-2)

Көңілдерің толқымасын! Құдайға сеніңдер және Маған да сеніңдер! Көктегі Әкемнің үйінде тұратын орын көп. Егер солай болмаса, Мен сендерге айтқан болар едім ғой. Енді сол жерден сендер үшін орын дайындауға бара жатырмын.Барып, дайындап болғаннан кейін қайтып келіп, Өзім болатын жерде сендерді де болсын деп қасыма алып кетемін.

(Жох 14:1-3)

Мен көктегі Әкемнен сендермен мәңгі бірге болатын Қамқоршыны жіберуін өтінемін, Ол — шындықты білдіретін Киелі Рух.

(Жох 14:16-17а)

Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдай мадақталсын! Құдай — қайырымды Әкеміз, жұбаныш пен жігер атаулының бастауы. Ол бізді барлық азаптарымызда жұбатып, жігерлендіреді. Осылай Құдайдың өзімізді жігерлендірген жұбанышымен біз де әр түрлі қайғы-қасірет шегіп жүргендерді жігерлендіре аламыз. Өмірімізде Мәсіхтің жолындағы азаптарымыздың молая түскеніндей, Ол арқылы көретін жұбанышымыз да ағыл-тегіл мол болады.

(Қор2 1:3-5)

Сонда мен көктен, Құдайдың қасынан түскен қасиетті қаланы: жаңа Иерусалимді байқадым. Көктегі тақтан былай деген зор дауысты естідім: «Қараңдар, Құдайдың адамдар арасындағы тұрағы! Ол солармен бірге тұрып, олар Оның халқы болмақ. Осылай Құдайдың Өзі солармен бірге мекендеп, олардың Құдайы болады! Ол барлық көз жастарын сүртіп тастап жұбатады. Енді қайтып өлім, жоқтау, зар еңіреу мен ауру болмайды. Себебі бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

(Аян 21:2а,3-4)

### Жұмысқа орналасқанда

Жұмысқа орналасқанда

Басыбайлы қызметшілер, Мәсіхке мойынсұнғандай, жер бетіндегі қожайындарыңа да шын жүректен мойынсұнып, жамандық жасаудан шошыныңдар! Айтқандарын тек көңілдерінен шығу үшін, олар сендерді бақылап тұрғанда ғана емес, ұдайы жан-тәндеріңмен орындай беріңдер! Осылай Құдайдың еркін Мәсіхтің қызметшісі ретінде іске асырыңдар! Сөйтіп қызметтеріңді адамға емес, Иемізге арнағандай ынтамен атқарыңдар. Мейлі басыбайлы, мейлі ерікті болсын, әркімнің істеген игі істерінің лайықты сыйын Иемізден алатынын біліп қойыңдар.

(Еф 6:5-8)

Мейірім мен шындықтан ешқашан безбе, Мойныңа байлап, жазып қойғандай жүрекке. Сонда ұнамды болып Құдай мен адамға, Ие боласың зор құрмет-абыройға. Өз ақыл-санаңа сүйеніп жүрме, Сенім арт шын жүректен Жаратқан Иеңе.

(Нқл 3:3-5)

Алайда Даниял патшаның тамағы мен шарабын ішіп-жеп өзімді арамдамаймын деген берік шешім қабылдаған болатын. ... Жаңағы төрт жасөспірімге Құдай білім және әдебиет пен даналықтың барлық жағын да үйренуге зеректік сыйлады. Даниял … бұрын да істегеніндей тізерлеп отырып, сиынатын Құдайына мінажат етіп, Оны мадақтауын жалғастыра берді.

(Дан 1:8а,17а; 6:10ә)

### Кек алғыңыз келсе

Кек алғыңыз келсе

Жығылса жауың соған қуанба, Сүрінсе мәз болып табалама!

(Нқл 24:17)

Өздеріңді қудалағандарға Құдайдан жақсылық тілеңдер, оларды қарғамай, ақ баталарыңды беріңдер!

(Рим 12:14)

Сүйікті бауырластарым, кек алмаңдар, соны Құдайдың қаһарына қалдырыңдар! Тауратта мынадай сөздер жазылған ғой: Жазалау — Менің ісім, тиісті жазаларын тартқызамын Өзім! — дейді Иеміз. Ал «жауың сенің аш болса тамақтандыр, егер де шөлдесе шөлін қандыр! Мұныңменен сен басына оның қызып тұрған шоқ жиғандай боласың». Осылайша жамандықтан жеңілмей, оны жақсылықпен жеңіп шық!

(Рим 12:19-21)

### Келіспеушілік орын алғанда

Келіспеушілік орын алғанда

Барлық жағдайларда кішіпейіл, ілтипатты, бір-біріңе төзімді болып, сүйіспеншілік көрсетіңдер. Құдай Рухымен иемденген бірліктеріңді өзара байланыстырған татулық арқылы сақтауға ұмтылыңдар!

(Еф 4:2-3)

Әрқайсың өз мүдделеріңді ғана емес, басқалардікін де ойлап жүріңдер!

(Флп 2:4)

Егер бір нәрсе жайында басқа пікірде болсаңдар, Құдай сендерге мұны да білдіреді. Тек қол жеткізген түсінігімізге сай ойлап, өмір сүруге тиіспіз.

(Флп 3:15ә-16)

Қуатты жасақшыдан сабырлы жан артық, Қаланы басып алғаннан ұстамды жан артық.

(Нқл 16:32)

Басқалар өздеріңе қалай істесін десеңдер, сендер де оларға солай істеңдер!

(Лұқ 6:31)

### Күшсіз-дәрменсіз сезінсеңіз

Күшсіз-дәрменсіз сезінсеңіз

Жаратқан Иеге деген қуаныштарың сендерге күш-қуат беріп, паналарың болады!

(Нех 8:10)

Бірақ Ол маған былай деді: «Менің рақымым саған жетер: күшсіз жағдайыңда Менің құдіретім толықтай іске аса алады». Сондықтан Мәсіхтің құдіретінің бойымда орнығуы үшін, күшсіздігіме қуана мақтанамын. Сонымен, басымнан әлсіздік, қорлық, мұқтаждық, қуғын-сүргін, қысымшылық өткізгенде Мәсіхке бола ризамын. Себебі өзім күшсіз болғанымда Ол арқылы күштімін.

(Қор2 12:9-10)

Құдай: «Мен сені ешқашан тастап та кетпеймін, жалғыз да қалдырмаймын», — деген ғой. Сондықтан да біз: «Ием маған жар, мен қорықпаймын ешбір жайттан, не істей алады адам баласы маған?» деп нық сеніммен айтамыз.

(Евр 13:5ә-6)

### Кінәлі сезінсеңіз

Кінәлі сезінсеңіз

Күнәларына өкініп қайғырғандар бақытты: Құдай оларды жұбататын болады!

(Мат 5:4)

Сонда алдыңда күнәмді мойындадым, Әділетсіздігімді енді жасырмадым. Жаратқанға кінәмді ашық айтам дедім, Сен сонда барлық күнәмді кешірдің.

(Жыр 31:5)

Егер де күнәларымызды мойындасақ, Құдай сенімді де әділетті болғандықтан оларды кешіріп, бізді барлық әділетсіздігімізден тазартады.

(Жох1 1:9)

Ақталуға ешқандай шарамыз болмай тұрғанда, Мәсіх Құдай алдын ала белгілеп қойған уақытында күнәкар біздер үшін жанын қиды!

(Рим 5:6)

Күнәларын жасырған жан өркендемейді, Оларын мойындап, бас тартқан рақым көреді.

(Нқл 28:13)

### Қайғырып жоқтағанда

Қайғырып жоқтағанда

Ал Иса оған: «Қайта тірілу мен шынайы өмір — Менмін. Маған сенетін адам өлсе де, шынайы өмір сүретін болады», — деді.

(Жох 11:25)

Өйткені Иеміздің Өзі көктен түсіп, бұйрық береді, әрі бас періште шақырып, Құдайдың кернейі қатты дауыстайды. Сонда ең алдымен Мәсіхке сеніп бұ дүниеден кеткендер қайта тіріледі. Тірі жүрген біз мұнан соң солармен бірге Иемізбен кездесу үшін бұлттың үстімен көкке көтерілеміз. Содан мәңгі бақи Иемізбен бірге боламыз. Бір-біріңді осы сөзбен жұбатыңдар!

(Сал1 4:16-17)

Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдай мадақталсын! Құдай — қайырымды Әкеміз, жұбаныш пен жігер атаулының бастауы. Ол бізді барлық азаптарымызда жұбатып, жігерлендіреді. Осылай Құдайдың өзімізді жігерлендірген жұбанышымен біз де әр түрлі қайғы-қасірет шегіп жүргендерді жігерлендіре аламыз. Өмірімізде Мәсіхтің жолындағы азаптарымыздың молая түскеніндей, Ол арқылы көретін жұбанышымыз да ағыл-тегіл мол болады.

(Қор2 1:3-5)

«Қараңдар, Құдайдың адамдар арасындағы тұрағы! Ол солармен бірге тұрып, олар Оның халқы болмақ. Осылай Құдайдың Өзі солармен бірге мекендеп, олардың Құдайы болады! Ол барлық көз жастарын сүртіп тастап жұбатады. Енді қайтып өлім, жоқтау, зар еңіреу мен ауру болмайды. Себебі бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

(Аян 21:3ә-4)

### Қауіптен қорғануға мұқтаж болғанда

Қауіптен қорғануға мұқтаж болғанда

Жаратқан — нұрым менің, құтқарушым да, Кімнен мен қорқамын солай болғанда? Жаратқан — өмірімнің берік қорғаны да, Кімнен үрейленемін солай болғанда?

(Жыр 26:1)

Хақ Тағаланың панасында тұрған адам Құдіреттінің саясынан табады тыным. Мен Жаратқан Иеге былай дейтін болам: Бас сауғалайтын панам әрі қорғаным, Сенімімді Саған артам, уа, Құдайым! Хақ Тағала сені зұлымның тұзағынан Әрі жойқын обадан сақтайды аман. Сені Өзінің «қанатымен» жауып алады, «Қалқан мен қамалың» — Оның адалдығы, Осылай өмірің қауіп-қатерсіз болады.

(Жыр 90:1-4)

Ием маған жар, қорықпаймын ешбір жайттан, Не істей алады адам баласы маған? Ием маған жар, Ол — Қолдаушым менің, Жаудың жеңілісін әлі де көремін. Адам баласына сенім артқаннан гөрі Жаратқан Иені паналау сондай игі! Әмірші, әкімдерге сенім артқаннан гөрі Жаратқан Иені паналау сондай игі!

(Жыр 117:6-9)

### Қиын жағдайға ұшырап сынақтан өткенде

Қиын жағдайға ұшырап сынақтан өткенде

Өздеріңнің «от кешіп» ауыр азап шегіп, сыналғандарыңды оғаш нәрсе деп ойламаңдар. Қайта, неғұрлым көбірек Мәсіх секілді азап шексеңдер, соғұрлым көбірек қуаныңдар. Сонда Мәсіх салтанатты ұлылықпен қайта оралып, ашық көрінген кезде де шаттанып қуанатын боласыңдар.

(Пет1 4:12ә-13)

Өзі азап шегіп ауыр сынаққа төзген Ол сынақтан өтіп жатқан бізге де көмектесе алады.

(Евр 2:18)

Сендер әлі күнге дейін қатты сыналған жоқсыңдар, еліктірген жағдайлар әдетте адамдардың бастарына түсіп жүргендегідей ғана болып келді. Ал Құдай Өзінің уәдесіне берік: Ол төзімдеріңнен артық сыналуларыңа жол бермейді. Еліктірілген кездеріңде соған шыдауға күш-қуат беріп, құтылып шығудың лайықты жолымен қамтамасыз етеді.

(Қор1 10:13)

### Қуанып шаттанғанда

Қуанып шаттанғанда

Иемізге қуаныңдар, әділдер, шаттаныңдар! Шын жүректен адалдар, қуана ән салыңдар!

(Жыр 31:11)

Жаратқан Иеге қатты қуанам, Құдайыма шаттанады жан дүнием, Мені Ол құтқарып, амандыққа бөледі, Үстіме әділдікті де жауып берді!

(Иш 61:10а)

Мәсіхті өз көздеріңмен көрмеген болсаңдар да, Оны сүйесіңдер. Қазір де көре алмағанмен, Оған сенесіңдер. Сондықтан сендер сөзбен суреттеуге болмайтын ұлы да керемет қуанышпен шаттанып тұрсыңдар.

(Пет1 1:8)

### Құмарлық сізді күнә жасауға еліктірсе

Құмарлық сізді күнә жасауға еліктірсе

Осы күнәлі дүниені және ондағы еш нәрсені сүймеңдер! Осы дүниені сүйгендердің көктегі Әкеге сүйіспеншілігі жоқ. Себебі осы дүниеге тән нәрселердің бәрі: күнәкар адамның құмарлықтары, көзінің қомағайлығы әрі тұрмысына мастануы көктегі Әкеден емес, осы дүниеден бастау алған.

(Жох1 2:15,[16])

Сонымен қатар Иса Мәсіхтікі болғандар айқыш ағашта өлген Онымен бірігіп кетті. Сол себептен олар өздерінің ескі күнәкар болмыстарын және соның азғын құмарлықтары мен тілектерін сол айқыш ағашқа шегелеп тастағандай таза өмір сүреді.

(Ғал 5:24)

Алдамшы құмарлықтарымен өмірлеріңді құртып келген ескі күнәлі болмыстарың мен бұған дейінгі өмір салттарыңды енді тастаңдар! Рухтарың мен ақыл-ойларың түгелдей жаңарсын; осылай Құдайға рухани жағынан ұқсас жаратылған жаңа, шынымен әділ де қасиетті адам болып өмір сүріңдер!

(Еф 4:22-24)

Ал енді, күнәкар дүниеге жататын қылықтарыңды біржола тоқтатыңдар: неке адалдығын бұзу, әр қилы азғындық, нәпсіқұмарлық және арам пиғылдан аулақ жүріңдер; ашкөздікке де салынбаңдар, ол жалған тәңірлерге табынумен бірдей!... Ал мына қылықтарды енді тастаңдар: ашу-ыза, кек сақтау, қаралау, бейпіл ауыздық; бір-біріңе өтірік те айтпаңдар!

(Қол 3:5,8,[9])

### Құтқарылғаныңызға күмәнді болсаңыз

Құтқарылғаныңызға күмәнді болсаңыз

Сонымен, Иеміз Иса Мәсіхке деген сеніміміз арқылы ақталғандықтан, Оның арқасында Құдаймен татумыз.

(Рим 5:1)

Енді Иса Мәсіхпен тығыз байланыстағы адамдарға Құдай жазалау үкімін шығармайды.

(Рим 8:1)

Өз аузыңмен Исаны Жаратқан Ием деп мойындасаң, жүрегіңде Құдайдың Оны өлімнен қайта тірілткеніне сенсең, онда құтқарыласың.

(Рим 10:9)

Себебі Құдайдың рақымымен, Мәсіхке деген сенімдерің арқылы құтқарылдыңдар. Бұл — өздеріңнің жетістіктерің емес, Құдайдан келген сый.

(Еф 2:8)

### Қызғаныш билегенде

Қызғаныш билегенде

Жан тыныштығы ғұмырды ұзартар, Ал қызғаныш денеге жара салар.

(Нқл 14:30)

Ескі күнәкар болмысымыздан туындайтын қылықтар белгілі, бұлар: неке адалдығын бұзу, азғындық және ұстамсыздық; жалған тәңірлерге табынушылық пен сиқыршылық; қаскөйлік, ұрыс-керіс, қызғаныш, ашу-ыза, жеке бастың абыройын ойлау, алауыздық туғызу, жік салу, күншілдік,.. Бұлар жайлы сендерге былай деп ескертемін, бұрын да ескерткенмін: мұндаймен айналысатындарға Құдайдың Патшалығында орын жоқ.

(Ғал 5:19-20,21б)

Ендеше өзара тату жүріп, бір-біріміздің рухани өсуімізге көмектесетіннің барлығына жан-тәнімізбен ұмтылайық!

(Рим 14:19)

Адамның достарына көрсететін ең зор сүйіспеншілігі — олар үшін өмірін құрбан етуі.

(Жох 15:13)

### Қысым көргенде

Қысым көргенде

Мен бұларды сендер Менімен тығыз байланыста тұрып, тыныштыққа кенелсін деп айттым. Күнәкар дүниеде қысымшылық көресіңдер; алайда батыл болыңдар: Мен осы дүниені жеңіп шықтым!

(Жох 16:33)

Жамандыққа жамандықпен қайтармаңдар! Іс-әрекеттеріңнің жұрт алдында ізгі болуына тырысыңдар. Қолдарыңнан келгенше, барлық адамдармен тату болыңдар.

(Рим 12:17-18)

Басқа жаққа мойын бұрмай, бар назарымызды Исаға аударайық! Бастапқыда сенім жолын салған Ол бізді сеніміміз арқылы Құдай белгілеген мақсатымызға жеткізеді де. Иса Өзін күтіп тұрған зор қуаныш үшін айқышқа шегеленудің қорлығын елемей, соған төзді. Бұдан кейін Ол Құдайдың тағының оң жағындағы құрметті орнына жайғасып отырды. Исаның күнәкарлардың қаншама жауыздықтарына шыдағанын ескеріңдер! Осылай сендер де қажымаңдар, жігерлеріңді жасытпаңдар!

(Евр 12:2,[3])

Жан-жақтан қысым көрудеміз, бірақ тапталған жоқпыз, шарасыз болып қысылудамыз, бірақ үмітімізді үзген жоқпыз. Қуғынға түссек те, Тәңір Ие бізді жалғыз қалдырған жоқ; жығылсақ та, жойылмаймыз. Иеміз Иса іспетті тәнімізде әрдайым азап шегіп, өлім қаупіне душар боламыз. Сол арқылы Оның өмірі де тәнімізден көрініс табуда.

(Қор2 4:8,[9])

### Мазасыз болғанда

Мазасыз болғанда

Еш нәрсені уайымдамай, барлық жағдайда өтініштеріңді Құдайға сиынып тілекпен және шүкірлікпен білдіріңдер! Сонда Құдайдың адам ақылынан асқан керемет тыныштығы сендердің жүректерің мен ой-саналарыңды Мәсіх Исада сақтайды.

(Флп 4:6-7)

Әрдайым ойын Саған бағыттаған Әрі сенімін бір Өзіңе артқан Жанды сақтайсың Сен тыныш, аман.

(Иш 26:3)

Мен сендерге амандық пен тыныштық сыйлаймын, Өзімнің тыныштығымды беремін. Менің беретінім осы дүниенің беретін өткінші тыныштығы сияқты емес, сондықтан көңілдерің қобалжып, қорықпаңдар.

(Жох 14:27)

### Мінажат (дұға) етуді үйренгіңіз келгенде

Мінажат (дұға) етуді үйренгіңіз келгенде

Еш нәрсені уайымдамай, барлық жағдайда өтініштеріңді Құдайға сиынып тілекпен және шүкірлікпен білдіріңдер! Сонда Құдайдың адам ақылынан асқан керемет тыныштығы сендердің жүректерің мен ой-саналарыңды Мәсіх Исада сақтайды.

(Флп 4:6-7)

Құдайдан сұраңдар, сонда Ол сендерге (мұқтаждарыңды) береді; іздеңдер, сонда табасыңдар; есікті қағыңдар, сонда ол сендерге ашылады. Себебі сұрай берген әркім алады, іздей берген табады, қағып тұрғанға есік ашылады.

(Мат 7:7-8)

Жаратқан Иеңнен тап рақатыңды, Ол сыйлайды ізгі жүрек қалауыңды.

(Жыр 36:4)

### Отбасылық өміріңіз қиын болғанда

Отбасылық өміріңіз қиын болғанда

Сендер Мәсіхті қастерлейтіндіктен, бір-біріңе мойынсұныңдар! Әйелдер, Иемізге мойынсұнғандай, күйеулеріңе де мойынсұныңдар. Күйеулер, Мәсіх қауымды қалай сүйсе, сендер де әйелдеріңді солай сүйіңдер: Мәсіх қауым үшін жанын қиды!

(Еф 5:21-22,[25])

Некеге барлығың да құрметпен қарап, жар төсегін былғамаңдар! Азғындар және неке адалдығын бұзғандар Құдайдың сотына түспек.

(Евр 13:4)

Балалар, Иеміздің еркіне мойынсұнып, әке-шешелеріңнің тілін алыңдар, өйткені осылай істегендерің дұрыс. «Сонда жерде игілікті де ұзақ өмір сүретін боласың». Ал ата-аналар, балаларыңа шектен тыс ұрыспаңдар, керісінше, ақылмен жөн сілтеп, Иемізбен жүргендерге лайықты тәрбиелеңдер!

(Еф 6:1,3-4)

Баланы жастан салсаң тура жолға, Есейгенде ол содан таймайды да.

(Нқл 22:6)

Балаларыңа да бұл сөздерді үйретіңдер: үйде отырған не жол жүрген, төсекте жатқан не тұрып жатқан кездеріңде де солар туралы айтатын болыңдар!

(Заң 11:19)

Ал Иса балаларды қасына шақырып алып: «Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар! Құдайдың Патшалығы сондайлар үшін. Сендерге шындығын айтайын: кім Құдайдың Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, оған кіре алмайды», — деді.

(Лұқ 18:16)

### Өкпелегенде

Өкпелегенде

Өшпенділік араздық туғызар, Сүйіспеншілік бар күнәні жабар.

(Нқл 10:12)

Ал Мен сендерге айтамын: жауларыңды жақсы көріңдер! Өздеріңді қудалағандар үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңдер!

(Мат 5:44)

Ал сиынып тұрған кездеріңде біреуге өкпелерің болса, оны кешіріңдер! Сонда көктегі Әкелерің сендердің де күнәларыңды кешіреді.

(Мар 11:25)

Ең бастысы, бір-біріңді шынайы сүйіңдер, сондай сүйіспеншілік адамдардың көптеген күнәларын кешіреді.

(Пет1 4:8)

### Өркөкіректік билегенде

Өркөкіректік билегенде

Жаратқан Ие мынаны да айтады: Дана даналығымен, мықты мықтылығымен, бай байлығымен мақтанбасын! Ал кім мақтанғысы келсе, тек Менің Жаратқан Ие екенімді және жер бетінде рақым, әділет пен әділдікті жүзеге асыратынымды біліп-түсінетінімен мақтансын! Себебі Мен осылардан рақат табамын. Мен, Жаратқан Ие, осылай деймін.

(Ерм 9:23,[24])

Уа, адам, Жаратқан Ие саған ненің игілікті екенін білдірген еді. Ол сенен нені талап етеді? Әділ істер істеп, мейірімділікті ұнатуыңды, әрі сиынатын Құдайыңмен тығыз байланыста болып кішіпейіл жүруіңді талап етеді емес пе?!

(Мих 6:8)

Иса: «Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, барлық ақыл-ойыңмен сүй!» Бұл — ең ұлы да басты өсиет. Ал екіншісі де сол сияқты маңызды: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!» Бүкіл Таурат заңы мен Пайғамбарлар жазбалары осы екі өсиетке негізделген, — деді.

(Мат 22:37-40)

Әркімге лайықты құрмет көрсетіңдер: сенімі бір бауырластарыңды сүйіңдер; Құдайды терең қастерлеп, Оған ұнамайтынды істеуден шошыныңдар; патшаны қадірлеңдер!

(Пет1 2:17)

Сендер Мәсіхті қастерлейтіндіктен, бір-біріңе мойынсұныңдар!

(Еф 5:21)

Кішіпейілді әділдікке бағыттайды, Әрі тура жолын оған нұсқайды.

(Жыр 24:9)

Сол сияқты, сендер де, жастар, жетекшілерге мойынсұныңдар! Бәрің де арақатынастарыңда әрдайым кішіпейілділік танытыңдар! Себебі «Құдай тәкаппарларға қарсылық жасайды, ал кішіпейілдерге рақымын сыйлайды». Сонымен, Құдайдың құдіретті қолының астына бой ұсыныңдар; Өзі белгілеген уақыты жеткенде Ол сендерді жоғарылатпақ.

(Пет1 5:5,[6])

Өйткені өзін-өзі жоғарылатқан әркім төмендетіледі, ал өзін төмен ұстаған жоғарылатылады.

(Лұқ 18:14)

### Ренжіп қалғанда

Ренжіп қалғанда

Сүйіспеншілігін жасырып, жалтарғаннан гөрі Ренжіткенге ашық ескерту жасаған игі. Досыңның сөгуі шынайы, Дұшпаныңның сүюі алдамшы.

(Нқл 27:5-6)

Өзара төзімді болыңдар. Егер біреуге реніш сақтап, тағатын кінәларың болса, кешірімді болыңдар: сендерді Иеміз Мәсіх қалай кешірсе, сендер де солай етіңдер!

(Қол 3:13)

Сөз жүзінде емес, іс жүзінде шынайы сүйіспеншілік білдірейік!

(Жох1 3:18ә)

Киелі Рух өмірлеріңде жетілдіретін игілікті «жеміс» мынадай: сүйіспеншілік, қуаныш, тыныштық, шыдамдылық, қайырымдылық, кеңпейілділік, сенімділік, ілтипаттылық, ұстамдылық.

(Ғал 5:22-23а)

### Сенушілермен байланысыңыз үзілгенде

Сенушілермен байланысыңыз үзілгенде

Өзара сүйіспеншілік көрсетіп, игілік істеуге қозғау салудың қамын ойлайық. Кейбіреулер сенушілердің жиналыстарына бармай қалуды дағдыға айналдырып алған сияқты. Ал біздер солай істемей, бір-бірімізді одан бетер жігерлендірейік. Иеміздің қайтып келетін күнінің таяп қалғанын білесіңдер ғой.

(Евр 10:24-25)

Біз бәріміз де көптігімізге қарамастан Мәсіхтің рухани денесіміз, осылай өзара байланысқан мүшелеріміз.

(Рим 12:5)

Тәңір Ие рақым етіп сыйлаған алуан түрлі рухани дарындарыңды жақсылап қолданыңдар. Әрқайсыларың қабылдаған дарындарыңмен бір-біріңе адал қызмет етіңдер: уағыз айтатындарың Құдай сөзін уағыздай беріңдер; қызмет көрсететіндерің Тәңір Иенің өздеріңе берген күш-қуатымен қызмет ете беріңдер! Осылайша барлық істе де Құдай Иса Мәсіх арқылы мадақталсын.

(Пет1 4:10-11а)

Келіңдер, Жаратқан Иеге арнап Әндетейік қуана-қуана жырлап, Жартастай мықты Құтқарушымызға Сиына берейік қатты дауыстап! Бәріміз Иеміздің алдына барып, Ризашылығымызды білдірейік, Ән-күймен де Оған мақтау айтып, Даңқын Оның асыра берейік!

(Жыр 94:1-2)

### Сеніміңіз әлсіреп нығаюға зәру болғанда

Сеніміңіз әлсіреп нығаюға зәру болғанда

Басқа жаққа мойын бұрмай, бар назарымызды Исаға аударайық! Бастапқыда сенім жолын салған Ол бізді сеніміміз арқылы Құдай белгілеген мақсатымызға жеткізеді де.

(Евр 12:2а)

Сөздерің маған жеткен кезде, олардан рухани нәр алып жан дүниеме азық еттім. Сенің сөздерің маған қуаныш әкеліп, жүрегім ләззат тапты. Себебі мен Сенің есіміңмен аталғанмын, уа, Әлемнің Әміршісі Құдай Ие.

(Ерм 15:16 )

Әрдайым Иеміз мадақталсын, Құтқарушы Құдайымыз даңқталсын: Жүгімізді көтеріп жүр Ол күн сайын, Құдайдың Өзі — бізді аман сақтайтын.

(Жыр 67:20)

### Тіліңізге ие бола алмасаңыз

Тіліңізге ие бола алмасаңыз

Ал енді, сүйікті бауырластарым, мынаны ескеріңдер: «Әркім тыңдауға жүйрік, ал сөйлеуге шабан, ашулануға баяу болсын». Ашу-ызаның жетегіндегі адам Құдайға ұнайтын әділ істерді жасай алмайды.

(Жақ 1:19,[20])

Сөзуар құтыла алмас күнәдан, Ал ақылды өз аузына ие болған. Орнымен айтылған сөз күміс табаққа Салынған алтын алмадай тамаша.

(Нқл 10:19; 25:19)

Ауыздарыңнан жаман сөз емес, жақсы сөз ғана шығып, тыңдап тұрғандардың сенімдерін жетілдіріп, игілік сепсін.

(Еф 4:29)

Ал мына қылықтарды енді тастаңдар: ашу-ыза, кек сақтау, қаралау, бейпіл ауыздық; бір-біріңе өтірік те айтпаңдар! Себебі сендер ескі күнәкар болмыстарыңның іс-әрекетін тастап, жаңа ізгі болмысқа ие болдыңдар.

(Қол 3:8-10а)

### Ұятқа қалып қамыққанда

Ұятқа қалып қамыққанда

Масқара, қорлықты алып тастай гөр менен, Ережелеріңді ұстанып келемін мен.

(Жыр 118:22)

Өздеріңді қорқытқандардан «не қорықпаңдар, не қысылмаңдар!» Қайта, жүректеріңнен Мәсіхке қасиетті Иеміз деп ерекше орын беріңдер! Сендер ұстанған үмітті түсіндіруді сұраған кез келген адамға жауап беруге әрдайым даяр болыңдар. Тек ілтипат, құрмет танытып сөйлеңдер. Ар-ұждандарыңды таза ұстаңдар, сонда Мәсіх жолындағы сендердің ізгі жүріс-тұрыстарың туралы жаман айтып айыптағандар өздерінің айтқандарынан ұялатын болсын.

... Ал мәсіхші болғандарыңа бола жәбірленсеңдер, одан ұялмаңдар, керісінше, Мәсіхтің атымен аталғандарың үшін Құдайды мадақтаңдар.

(Пет1 3:14-16; 4:16)

Сондықтан да Иемізді ашық мойындаудан ешқашан тартынба! Иемізге бола түрмеде отырған мен үшін де ұялма. Қайта, Құдай беретін рухани күш-қуатқа сүйеніп, Ізгі хабар үшін азаптарды бірге көр.

... Сол себептен мен осындай азап көріп жатырмын. Ал соған еш ұялмаймын, себебі Кімге сенім артқанымды білемін. Оның қайтып келетін күніне дейін Өзінің маған аманаттаған Ізгі хабарын аман-есен сақтайтынына кәміл сенемін.

(Тім2 1:8,[12])

Уа, Ием, жауларым сонша көбейді, Көп адам маған қарсы көтерілді. Жұрт: «Құдай құтқармайды сол кісіні» Деп қатты күйзелтеді жан дүниемді. Ал, Ием, алдымдағы қалқаным Сенсің, Даңққа бөлеп, беделімді көтересің.

(Жыр 3:2-4)

### Үмітіңіз үзіліп түңілгенде

Үмітіңіз үзіліп түңілгенде

Жан дүнием, неге сен мұңаясың, Бойымда алаңдап, неге мазасызсың? Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе! Өйткені Құтқарушымды — өзімнің Құдайымды мадақтаймын әлі де.

(Жыр 41:6)

Жаратқан Ием — менің Бағушым, Мен еш нәрседен де тарықпаймын.

(Жыр 22:1)

Алайда мына жайтты есіме аламын, Соған мен енді үмітімді артамын: Түгелдей құрып кетпегеніміз біздің Берік рақымынан Жаратқан Иенің, Өйткені рақымы Оның сарқылмас дәйім, Жаңара береді ол таң атқан сайын. Уа, Ием, сондай зор Сенің адалдығың! Өзіме: «Жаратқан Ие — үлесім менің, Сондықтан үмітімді артам Оған!» деймін. Иеміз ізгі Өзіне үміт артқанға, Шындап Оған бет бұрып сиынатын жанға!

(Жоқт 3:21-25)

Жасөспірімдер әлсіреп шаршайды, Тіпті жігіттер де сүрініп құлайды, Ал сенім артқандар Жаратқан Иеге Жаңа күш-қуатты иемденеді де, Қырандай қанаттарын жайып кеңістікке Самғай жөнеледі, алайда талмайды, Жүре береді, бірақ еш болдырмайды.

(Иш 40:30-31)

### Шешім қабылдауға тиіс болғанда

Шешім қабылдауға тиіс болғанда

Уа, Ием, ақ жолыңды көрсете гөр, Еркіңе сәйкес жүруге үйрете гөр, Шындығыңа сай бағыттап, нұсқай гөр. Себебі Құтқарушы Құдайымсың Сен, Күні бойы Саған үміт артамын мен. Жаратқан Ие ізгі де әділетті, Сондықтан күнәкарға ақ жолды сілтейді, Кішіпейілді әділдікке бағыттайды, Әрі тура жолын оған нұсқайды. Кім Жаратқан Иені терең қастерлейді? Таңдайтын жолын Ол соған көрсетеді.

(Жыр 24:4-5,8-9)

Шын өмір жолын маған көрсетесің, Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің, Оң жағыңда мәңгі игілік бересің.

(Жыр 15:11)

Сонымен парасатсыз емес, ақыл-парасатты өмір сүруге ерекше ден қойыңдар: жақсылық жасауға әр мүмкіндікті пайдаланыңдар, себебі қазіргі күндер зұлымдыққа толы. Сондықтан ақымақ болмай, Құдай Иенің еркін біліп алыңдар.

(Еф 5:15-17)

### Ісіңіз ойдағыдай жүргенде

Ісіңіз ойдағыдай жүргенде

Уа, Жаратқан, мен төсегіме жатып Ұйықтаймын енді қаннен-қаперсіз, Өйткені Өзің маған бердің сыйлап Тыныш өмірді қауіп-қатерсіз.

(Жыр 4:9)

Әрдайым Иеміз мадақталсын, Құтқарушы Құдайымыз даңқталсын: Жүгімізді көтеріп жүр Ол күн сайын, Құдайдың Өзі — бізді аман сақтайтын.

(Жыр 67:20)

Киелі жазбада берілген «асыл заң» мынау: «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!» Осыны іс жүзінде орындасаңдар, дұрыс істегендерің. ... Бауырластарым менің, біреу сенемін дей тұра, игі істер жасамаса, онысынан не пайда?! Сондай сенімі оны Тәңір Иенің қаһарынан құтқара ала ма? Айталық, сендердің сенуші бауырластарың, не еркек, не әйел заты болсын, киер киім мен ішер тамаққа зәру жүр дейік. Араларыңдағы біреуің оларға: «Аман-сау болыңдар! Тоңбай, қарындарың ашпай өмір сүріңдер» деп тілек білдіріп, солардың тәндік қажеттерін қамтамасыз етпесе, оның тілегінен не пайда?! Ендеше, сенім игі іс-әрекет тудырмаса, ол — өлі сенім.

(Жақ 2:8,14-17)

Бұ дүниеге ештеңе де әкелген жоқпыз, одан ештеңе алып кетпейтініміз де айдан анық. Сондықтан ішер ас пен киер киім болса, соған қанағат етейік. Ал баюға ұмтылғандар азғыруға ұшырап, өздерін апатқа, құрып кетуге апаратын көптеген ақымақ та зиянды құмарлықтардың торына түседі. Өйткені ақшақұмарлық — әр түрлі жамандықтың түп-тамыры. Кейбіреулер осыған бола сенімдерінен адасып, өздерін көптеген қайғы-қасірет пен өкінішке душар етті. Ал сен, Құдайдың таңдаған адамы, мұндайлардан алшақ жүріп, әрдайым әділ, Құдайға ұнамды өмір сүріп, сенім мен сүйіспеншілікке, төзімділік пен ілтипаттылыққа ұмтыла бер. Сенімнің ізгілікті мүддесі үшін жан сала күресіп, мәңгілік өмірді берік ұстан. Осы дүниелік мал-мүлікке бай сенушілерге мынаны ескерт: олар менмен болмасын және сенімдерін өткінші байлыққа емес, Құдайға артсын! Ол адамдар рақатын көрсін деп игіліктердің бәрін сыйлайды. Байлар жақсылық жасай беріп, игі істерге дарқан әрі жомарт болып, басқалармен бөліссін. Осылай олар өздеріне келешек заман үшін игілікті негіз болатын рухани қазына жинап, мәңгілік, шынайы өмірді берік ұстанбақ.

(Тім1 6:7-12а,17-19)

## Құдай жолы


Құдай жолы — құтты жол


Алғы сөз

Еліміздегі жастар мен қарттар, қарапайым мен зиялылар — бәріміз де болашақ үшін бақыт пен бейбітшілік тілеп, соған жеткізетін жолды іздеудеміз. Шүбә жоқ, шынайы әділдік пен ынтымаққа бастап апаратын тура жол — Құдай Тағала Өзі дайындаған құтты жол.

Жаратушымыз ежелгі заманда-ақ адамзатқа Өзінің еркін пайғамбарлары арқылы білдірді. Олар оны Киелі кітаптағы Таурат, Забур, Пайғамбарлар және Інжіл шарифтің қасиетті жазбаларында келер ұрпақтарға жазып қалдырды. Сонымен Киелі кітап — Құдай Тағаланың қасиетті сөзі, бүкіл адамзаттың баға жетпес мұрасы. Кең-байтақ әлемде Хақ Тағалаға сиынушылар Киелі кітаптың бізге баяғы заманнан-ақ жеткен жазбаларын қасиет тұтып, қастерлеп келеді. Оның не тікелей, не басқа кітаптар арқылы әдебиет пен ғылымға, заң мен салт-дәстүрімізге жасаған игілікті ықпалы зор. Соның қасиетті мазмұнымен танысып, Құдайдың дайындаған құтты жолы туралы ана тілімізде оқып-үйренуімізге мүмкіндік берген Жаратқан Иемізге шүкірлік!

Осы қолданба (приложение) Таурат, Забур, Пайғамбарлар және Інжіл шарифтегі қасиетті жазбалардың таңдаулы мәтіндерін (текстерін) қамтиды. Олар оқырманды Құдай сөзінің ең басты мазмұнымен таныстыру мақсатында жинақталды әрі баяндалған оқиғалардың болып өткен кезеңдерінің ретімен орналастырылды. Керек жерлерде Киелі кітаптан алынған осы мәтіндердің арасына оларды бір-бірімен байланыстырып, қосымша мәлімет беретін түсіндірмелер енгізілді. Бұл түсіндірмелер көлбеу жазумен айрықша көрсетілді.

Киелі кітаптың қасиетті мазмұнының ежелгі заманнан бері күні бүгінге дейін толық сақталып жеткенінің өзі керемет! Құдайшыл да окымысты адамдар оның жазбаларын мұқият көшіріп жазып, кейінгі ұрпақтарға қалдырды. Археологтар Таяу Шығыстың шөлді аймақтарындағы не арнайы жабық, не уақыт өте көміліп қалған құрғақ орындардан көптеген ежелгі қолжазбаларды тауып, зерттеген. Олар Құдай сөзінің негізгі мазмұнының мыңдаған жылдар бойы толық сақталып келгеніне кепіл болды. Расында бұл таңғаларлық жайт емес, себебі құдіреті шексіз Хақ Тағала — Өзі жаздырған Киелі кітаптың Қорғаушысы! Ол Өзінің қасиетті сөзін сол ұзақ замандар бойы аман сақтап келеді.

Ендеше Құдай Тағаланың еркі туралы оқып-үйреніп, Оның Өзі дайындаған құтты жолына бет бұрып, жарылқауына ие болайық!


Ескерту: Киелі кітаптан келтірілген мәтіндердің соңында олардың қай жерден алынғаны көрсетілген. Мысалы, (Жохан 12:1-21) сол мәтіннің Інжіл шарифтегі «Жохан жазған Ізгі хабар» деген жазбаның 12-тарауының 1-21 аяттарын білдіреді.


Құдай жолы


Кіріспе

Құдайдың мүлтіксіз әлемді жаратуы

Адамның күнә жасауы

Құдай жарылқаған Ыбырайым ата мен оның ұрпақтары

Мысырдағы езгіден құтқарылып, көшіп шығу

Адал келін Рут жайлы әңгіме

Құдай Тағалаға нық сенген Дәуіт патша

Забурдан келтірілген бес жыр

Дана Сүлеймен патша

Забурдағы Нақыл сөздерден мысалдар

Ишая пайғамбардың Құтқарушы туралы алдын ала білдіруі

Даниял пайғамбардың өмірі және көрген аяндары

Құтқарушы Мәсіхтің кереметпен дүниеге келуі

Мәсіхтің уағызы мен керемет істері

Құтқарушының өз жанын қиюы

Құтқарушының тіріліп, көкке оралуы

Құдай Рухының керемет іс-әрекеті

Құтқарылу жолы

Мәсіхтің асқан ұлылығы

Құтқарылған адамның жаңа өмірі

Теңдессіз Құтқарушыға біржола сенім арту

Мәңгілік «Құдай Сөзі»

Құдайға ұнамды өмір салты

Жанын қиған Мәсіхтің мәңгілік жеңісі

Жұмақтағы тамаша жағдай

Соңғы сөз

Мазмұны


### Кіріспе


Әуел баста Құдай Тағала ұлан-ғайыр әлемді жаратты. Ол кезде Құдай мен Адам ата, Хауа ана атты алғашқы адамдардың арасында тығыз байланыс орнаған болатын.

Алайда бірқатар періштелер Құдайға қарсы бас көтерген еді. Олардың бастығы — әзәзіл шайтан адамдарды да күнә жасауға азғырды. Сонда Құдай мен адамдардың арасындағы игі байланыс бұзылды. Содан бастап адамзат атаулы күнәнің жетегінде кетіп, пенделік қасиеттердің шырмауынан шыға алмады.

Адамзаттың осы бейшара күйі халқымыздың ұлы ақыны Абай Құнанбаев мына өлең жолдарында суреттеген жайтқа ұқсайды:


Көрсеқызар келеді балауы жоқ,
Бір күн тыртың еді, бір күн — бұртың.
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың.
Ағайын жоқ нәрседен етер бұртың,
Оның да алған жоқ па құдай құлқын?
Бірлік жоқ, береке жоқ, шын пейіл жоқ,
Сапырылды байлығың, баққан жылқың.
Баста ми, қолда малға талас қылған,
Күш сынасқан күндестік бұзды-ау, шырқын.


Алайда әлемді жаратқан рақымды Құдай Тағала адам баласының күнәнің құлдығынан азат болуын қалайды. Ол пайғамбарлары арқылы Өзінің еркін білдіріп, рақымына бөленіп, қайтадан Өзіне ұнамды болуға бастайтын құтты жолды ашып, көрсетіп отырды.


### Құдайдың мүлтіксіз әлемді жаратуы


Әлемнің жаратылуы

Әуел баста Құдай аспан мен жерді жаратты. Жер ретсіз, тіршіліксіз бос жатты; суға толы тұңғиықтың үстін қара түнек жауып тұрды. Ал Құдайдың Рухы су бетінде қалықтап ұшып жүрді.


Сонда Құдай: «Жарық пайда болсын!» — деп бұйырды. Осылай жарық пайда болды. Құдай жарыққа қарап, оның жақсы екенін көрді. Ол жарықты қара түнектен бөліп, жарықты күн, ал қара түнекті түн деп атады. Кеш түсіп, таң атты; бұл бірінші күн еді.

Содан кейін Құдай: «(Айнала тұманданып тұрған) суды ортасынан бөліп тұратын әуе кеңістігі пайда болсын!» — деп бұйырды. Осылай Ол әуе кеңістігін жасап, соның астындағы суды үстіндегі судан бөлді. Солай болды да. Құдай әуе кеңістігін аспан деп атады. Кеш түсіп, таң атты; бұл екінші күн еді.

Мұнан соң Құдай: «Аспан астындағы су бір жерге жиналып, құрлық көрініп тұратын болсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. Құдай құрлықты жер, ал жиналған суды теңіздер деп атады. Ол жасағанына қарап, жақсы екенін көрді.

Құдай енді: «Жер жасыл өсімдіктерді: тұқым шашатын өсімдіктерді және дәнегі бар алуан түрлі жеміс беретін ағаштарды өсіріп шығарсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. Жер жасыл өсімдіктерді: түрлеріне қарай тұқым шашатын өсімдіктерді әрі дәнегі бар жеміс беретін ағаштарды өсіріп шығарды. Құдай жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді. Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл үшінші күн еді.

Сонан соң Құдай: «Аспан кеңістігінде шырақтар орнасын! Олар күндіз бен түнді бір-бірінен ажыратып, арнайы мезгілдерді, күндер мен жылдарды белгілеп, жерге нұрын шашу үшін аспан кеңістігінде жарқырайтын болсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. Құдай үлкенірегі күндізге, кішірегі түнге билік жүргізетін жарқыраған екі үлкен аспан шырағын әрі жұлдыздарды жаратты. Құдай оларды жерге жарық түсіріп, күндіз бен түнге билік жүргізіп, жарықты қараңғыдан ажырату үшін аспан әлеміне орналастырды. Құдай мұның да жақсы екенін көрді. Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл төртінші күн еді.

Сонан соң Құдай: «Теңіздер, көлдер және өзендер су жәндіктеріне толсын, әрі аспандағы әуе кеңістігінде құстар ұшып жүрсін!» — деп бұйырды. Осылай Құдай суды мекендейтін алып жануарларды, суда қаптап жүрген басқа да жануарлар мен жәндіктердің барлық түрін, сонымен бірге қанаттыларды да түр-түрімен жаратты. Құдай жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді. Оларға оң батасын беріп: «Өсіп-өніп көбейіңдер, теңіздерді толтырыңдар, құстар да жер бетінде көбейсін!» — деп бұйырды. Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл бесінші күн еді.

Содан кейін Құдай: «Жер әр қилы тіршілік иелерін: малдар, бауырымен жорғалаушылар және аңдарды түр-түрімен шығарсын!» — деп бұйырды. Солай болды да. Құдай әр қилы аңдар мен малдарды және бауырымен жорғалаушыларды түр-түрімен жаратты. Ол жасағандарына қарап, жақсы екенін көрді.

Құдай енді: «Біз (рухани жағынан) Өзімізге ұқсас әрі бейнелес етіп адамды жаратайық. Адамдар теңіздегі балықтар мен аспандағы құстарға, малдар мен аңдарға, бүкіл жер бетіне және онда жорғалап жүрген барлық жануарларға билік жүргізсін», — деді.

Осылайша Құдай адамды (рухани жағынан) Өзіне ұқсас әрі бейнелес етіп, бірін еркек, бірін әйел қылып жаратты. Құдай оларға оң батасын беріп: «Өсіп-өніп көбейіңдер! Ұрпақтарың жайылып, жер бетін толтырыңдар! Оны өздеріңе бағындырып, теңіздегі балықтарға, аспандағы құстарға және жер бетіндегі барлық жануарларға билік жүргізіңдер!» — деді.

Құдай оларға тағы тіл қатып: «Мен сендерге жер бетіндегі тұқым шашатын өсімдіктерді және дәнегі бар жеміс беретін ағаштарды түр-түрімен бердім, бұлар сендерге тамақ болсын. Жер бетіндегі барлық аңдарға, аспандағы күллі құстарға және бауырымен жорғалаушыларға — бойында тіршіліктің лебі бар жануарлардың бәріне Мен көк шөп атаулыны қорек етуге беремін», — деді. Солай болды да.

Құдай Өзінің жаратқандарының бәріне қарап, өте жақсы екенін көрді. Тағы да кеш түсіп, таң атты; бұл алтыншы күн еді.

Осылайша аспан мен жер және олардың рет-ретімен орналасқан барлық бөлшектері толықтай жаратылды.

Құдай жүргізген жарату жұмысының бәрін жетінші күні аяқтап, сол күні еңбек етпей демалды. Жетінші күнге Құдай оң батасын беріп, оны қасиетті деп белгіледі. Себебі Ол бұл күні Өзінің жарату жұмысының бәрін бітірген соң тынықты.


Адам ата мен Хауа ананың пейіш бағындағы тамаша өмірі

Аспан мен жердің жаратылғаннан кейінгі тарихы мынау:

Құдай Ие жер мен аспанды жаратқан кезде жер бетінде әлі де даланың бұталары мен өсімдіктері көктеп, өспеген болатын. Себебі Құдай Ие жерге жаңбыр жауғызбаған еді; оны өңдейтін адам да жоқ болатын. Ал жер бетінен бу көтеріліп шығып, бүкіл даланы суландырып тұрды.

Сонда Құдай Ие жердегі топырақтан адамды қалыптастырып жасап, оның мұрнына тіршілік лебін үрледі. Адам осылай тірі жан болып шыға келді.


Құдай Ие шығыс жақта, Едем деген жерге пейіш бағын орнатып, Өзі жаратқан адамды сонда орналастырды. Құдай Ие көз тартарлық, жеуге жақсы жеміс беретін әр түрлі ағаштарды жерден өсіріп шығарды. Бақтың ортасында «мәңгілік өмірді сыйлайтын ағаш» және «жақсылық пен жамандықты танытатын ағаш» та өсіп тұрды.

Бақты суландыратын өзен Едемнен ағып шығып жатты, ол әрі қарай төрт тармаққа бөлініп кететін. Біріншісі Пишон деп аталады, ол алтын шығатын бүкіл Хауила өлкесін айналып ағады. Сол елдің алтыны ерекше бағалы, онда хош иісті шайыр мен оникс атты асыл тас та бар. Екінші өзенді Гихон деп атайды, ол бүкіл Құш өлкесін айналып ағады. Үшінші өзеннің аты Тигр, ол Ассурдың шығыс жағынан өтеді. Төртінші өзен — Евфрат.

Құдай Ие пейіш бағын өңдеп, күтіп-бағу үшін адамды сонда орналастырды. Құдай Ие адамға бұйрық беріп: «Саған бақтағы күллі ағаштардың жемістерін жеуге болады. Бірақ жақсылық пен жамандықты танытатын ағаштың жемісін жеме! Себебі одан жесең, сол күні өлесің», — деді.


Содан кейін Құдай Ие: «Адамның жалғыз болғаны жақсы болмас. Мен оған өзіне сай көмекші жасап берейін», — деді.

Құдай Ие даладағы барлық жануарларды және аспандағы күллі құстарды топырақтан қалыптастырып жасаған еді. Енді адамның оларды қалай атайтынын білу үшін бәрін оған алып келді. Адам қандай ат қойса, олар солай аталатын болды. Сонымен адам малдар мен аңдардың және аспандағы құстардың барлық түрлеріне де өз аттарын берді.

Ал адамға өзіне сай көмекші табылмады. Сонда Құдай Ие адамды терең ұйқыға батырып, ұйықтап жатқанда оның бір қабырғасын алып, соның орнын етімен жауып тастады. Құдай Ие осы қабырғадан әйел жасап шығарып, оны адамға алып келді.

Риза болған адам былай деді:


«Міне, бұл — сүйек, өз сүйегімнен шыққан,
Әрі тән, өз тәнімнен шыққан!
Ол әйел деп аталатын болсын,
Себебі ол еркектен алынып жасалған».


Сондықтан еркек әке-шешесін қалдырып, әйеліне берік қосылады, сөйтіп екеуі біртұтас болады.

Адам мен оның әйелі жалаңаш еді, ал олар бұған ұялған жоқ.

(Жаратылыстың баст. 1:1-2:25)


### Адамның күнә жасауы


Адамның Құдайға бағынбай, күнә жасауы

Құдай Ие жаратқан жабайы хайуанаттардың ішіндегі ең қуы жылан еді. Жылан әйелге сұрақ қойып:

— Құдай сендерге бақтағы ешбір ағаштың жемісін жемеңдер деп шынымен айтты ма? — деді. Әйел жыланға:

— Жоқ, бізге бақтағы ағаштардың жемісін жеуге болады. Бірақ Құдай бақтың ортасында тұрған ағаштың жемісі жайлы: «Одан жемеңдер, әрі оған тимеңдер, әйтпесе өлесіңдер!» деген, — деп жауап берді. Сонда жылан әйелге:

— Жоқ, тіпті де олай емес, өлмейсіңдер! Қайта, Құдай сендер осы жемісті жеген кезде көздеріңнің ашылатынын жақсы біледі. Сонда сендер ненің жақсы, ненің жаман екенін айыра алып, Құдай сияқты боласыңдар! — деді.

Әйел ағаштың жемісіне қарап, оның жеуге жақсы әрі көз тартарлық әдемі екенін және өзін ақылды етуге қызықтырып тұрғанын көрді. Содан ол ағаштың жемісінен алып жеді. Әйел қасындағы күйеуіне де берді, ол да жеді. Сол кезде екеуінің көздері ашылып, өздерінің жалаңаш екенін білді. Содан олар інжір ағашының жапырақтарын біріктіріп тігіп, алжапқыштар жасап алды.


Құдай Иенің адамдарға барып, жасаған күнәларының салдарын ұқтыруы

Қоңыр салқын самал соққан кезде адам мен әйелі Құдай Иенің бақ ішінде жүрген дыбысын естіді. Олар Оның көзінен тасаланып, бақтағы ағаштардың арасына жасырынып қалды. Ал Құдай Ие адамды дауыстап шақырып:

— Сен қайдасың? — деді. Сонда ол:

— Сенің бақта жүргеніңді естіп, қорқып кеттім. Себебі мен жалаңашпын, сондықтан жасырынып қалдым, — деп жауап берді. Құдай Ие адамнан:

— Саған жалаңашсың деп кім айтты? Сен Мен жеуге тыйым салған ағаштың жемісінен жедің бе? — деп сұрады. Адам:

— Қасыма Өзің берген әйел маған сол ағаштың жемісінен берді, содан мен жедім, — деді. Құдай Ие әйелден:

— Сенің бұлай істегенің не? — деп сұрады. Әйел:

— Мені жылан азғырды, содан мен жедім, — деді.


Сонда Құдай Ие жыланға үкім шығарып: «Осылай істегенің үшін барлық малдар мен аңдардың ішіндегі сені қарғыс атқан. Өмір бақи жер бауырлап, топырақ жеп өт! Әйел екеуіңді, сенің ұрпағың мен оның ұрпағын өзара өштестіріп қоямын. Әйелдің ұрпағы басыңды мыжып, ал сен оның өкшесін шағатын боласың», — деді.

Ал әйелге Құдай мынаны айтты: «Құрсақ көтерген кезіңде көретін бейнетіңді ауырлатамын, балаларыңды қиналып босанатын боласың. Сен күйеуіңе құштар боласың, ал ол саған жетекшілік етеді».

Адамға Құдай Ие былай деді: «Әйеліңнің тілін алып, Мен тыйым салған ағаштың жемісінен жеген сенің кесіріңнен жердің топырағын қарғыс атты! Бұдан былай тамағыңды өмір бақи бейнет шегіп топырақтан өсіріп жейтін боласың. Жердің топырағы саған тікенектер мен ошағандарды қаулатып, сен далада өсетін дәнді дақылдармен қоректенетін боласың.

Өзің жаратылған жердің қойнына қайтып кіргенше, жейтін наныңды маңдай теріңді төгіп жүріп табатын боласың. Сен топырақтан жаратылдың, қайтадан топыраққа айналасың!»


Адам әйеліне Хауа (яғни «Өмір сүруші») деген ат қойды. Себебі ол өмір сүруші адамзат атаулының түп анасы болатын болды.

Құдай Ие адамға және оның әйеліне хайуандардың терілерінен киім жасап, оларды киіндірді. Сонан соң Құдай Ие былай деді: «Міне, адам ненің жақсы, ненің жаман екенін біліп, Біз сияқты болды. Енді ол қолын созып, мәңгілік өмірді сыйлайтын ағаштың жемісін алып жеп, мәңгі өмір сүріп жүрмесін».

Сонымен Құдай Ие адамды пейіш бағынан қуып шығып, оған өзі жаратылған жердің топырағын өңдетіп қойды. Адамды қуып шыққаннан кейін, мәңгілік өмірді сыйлайтын ағашқа апаратын жолды күзету үшін пейіш бағының шығыс жағына керуб деген періштелерді және жүзінен от шашып, әрі-бері қозғалып жарқылдап тұрған бір семсерді қойды.

(Жаратылыстың баст. 3:1-24)


Күнә жасап, пейіш бағынан қуылғаннан кейін Адам ата мен Хауа ананың балалары болды. Осылай біртіндеп адамзат өсіп-өніп көбейді. Олардың кейбіреулері Жаратушы Иеге мойынсұнып, құрбандық шaлып ұсынды, ал басым көпшілігі Оған құлақ аспай, ауыр күнәлар жасай берді. Содан Құдай Тағала оларды құртуға үкім шығарды.

Сол кезде жалғыз Нұх пайғамбар мен оның отбасы ғана әділ істер істеп, Жаратқан Иеге адал болып қалды. Құдай Тағаланың бұйрығымен Нұх пайғамбар үлкен кеме жасап, соған өзінің әйелін, үш ұлы мен келіндерін, жер бетіндегі барлық хайуандардың бір-бір жұптарын және әрбір мал түрінің жеті жұбын ертіп алып кірді. Жер бетін түгелдей топан су басқанда тек кемедегілер ғана құтқарылып, аман қалды.

Нұх пайғамбардан бірнеше ұрпақтан кейін адамдар тым тәкаппарланып, өздерінің атақтарын әлемге шығару үшін Бабыл қаласын салуға кірісті. Қаланың ішінде көкпен таласқан зәулім мұнараны да тұрғыза бастады. Сонда бұларына наразы болған Хақ Тағала олар сөйлесіп келген тілді шатастырып, адамдарды жердің түкпір-түкпіріне бытыратып жіберді. Содан бастап адамзат әр алуан ұлттар мен тілдерге тарап кетті.


### Құдай жарылқаған Ыбырайым ата мен оның ұрпақтары


Содан кейін, бұдан шамамен 4000 жыл бұрын, Құдай Ие Өзін адамзатқа паш ететін ерекше бір халықтың түп атасы болуға Ыбырайым (яки Ибраһим) пайғамбарды таңдап алды. Ол Парсы шығанағының маңындағы Ур қаласында дүниеге келді. Ыбырайым алғашында Ыбырам, ал әйелі Сара Сарай деп аталатын. Құдайдың бұйрығымен Ыбырамның әкесі Тарах Ыбырамды, келіні Сарайды және кіші ұлынан туған немересі Лутты ертіп алып, Құдай көрсететін басқа бір елге бару мақсатында жолға шықты. Олар оңтүстік Түркиядағы Харан аймағына келгенде сол жерде қоныстанып қалды. Қарт Тарах осы Харан жерінде қайтыс болды.


Құдайдың Ыбырамды таңдап алып, сол арқылы барлық халықтарды жарылқауы

Жаратқан Ие Ыбырамға сөзін арнап былай деп бұйырған еді:

«Сен еліңді, туған-туысқандарыңды және әкеңнің үйін тастап, Мен өзіңе көрсететін елге көш!


Мен сенен үлкен халықты өрбітіп таратамын,
Сені жарылқаймын әрі атыңды шығарамын.
Сен арқылы ақ батам басқаларға да жететін болады.
Саған ақ батасын бергендерді Мен жарылқаймын,
Ал кім сені жамандап қарғаса, соны Мен қарғаймын.
Сен арқылы жер бетіндегі бар ұлттар жарылқанады».


Сондықтан Ыбырам Жаратқан Иенің айтуымен жолға шықты. Оған Лут ілесті. Хараннан көшіп кеткен кезде Ыбырам жетпіс бес жаста еді. Осылайша Ыбырам әйелі Сарайды және туған інісінің ұлы Лутты ертіп, бар жиған-тергендері мен Харанда өздері иемденген қызметшілерін де алып, сапарға шығып, Қанахан еліне барды.

Ыбырам сол жерді кезіп, Сихем қаласының маңайындағы алып емен ағашы өсіп тұрған Море деген жерге дейін жетті. Ол кезде бұл елді қанахандықтар мекендеуші еді. Ал Жаратқан Ие Ыбырамға аян беріп: «Мен сенің ұрпақтарыңа осы жерді сыйлаймын», — деп уәде етті. Ыбырам сол жерде өзіне аян берген Жаратқан Иеге арнап құрбандық ұсынатын орын тұрғызды.

(Жаратылыстың баст. 12:1-7)


Малдары өсіп-өніп, көбейгеннен кейін Ыбырамның немере інісі Лут Иордан өзенінің алқабына көшіп кетті. Сол жерде ол ауыр күнәға батқан Содом қаласының маңына қоныстанды.

Бірде сол аймаққа жау шауып, Лут та үй ішімен бірге олардың қолына түсті. Ыбырам қызметшілерімен бірге аттанып, бәрін де құтқарып азат етті. Жорықтан қайта оралғанда Ыбырам Құдай Тағалаға бағышталған Мәліксадық есімді патша әрі діни қызметкерге кездесті. Ыбырам Жаратқан Иеге ризашылығын білдіріп, өз қолында барының оннан бір бөлігін құдайы садақа етіп сол діни қызметкерге қалдырып кетті.


Құдайдың Ыбырамды ұлды етуге уәде беріп, онымен Келісім жасауы

Осы оқиғалардан кейін Жаратқан Ие Ыбырамға аян беріп:

— Ыбырам, қорықпа! Мен сені қалқандай қорғаймын. Саған берілер сыйлық аса зор болады, — деді. Бірақ Ыбырам жауап беріп былай деді:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, Сен маған қандай сыйлық бермексің? Мен әлі де ұрпақсыз келемін. Үйіме дамаскілік қызметшім Елиезер иелік етпек. — Ыбырам тағы: — Сен маған бала сыйламадың, сондықтан мұрагерім үйімдегі бір қызметшім болады, — деп те мұңын шақты. Ал Жаратқан Ие оған сөзін арнап:

— Мұрагерің ол емес, сенен туатын ұл болады! — деді. Содан оны сыртқа алып шығып: — Аспанға қарап жұлдыздарды санашы! Сен оларды санай алар ма екенсің? Сенің үрім-бұтағың да осындай сансыз көп болады! — деп уәде берді.

Ыбырам Жаратқан Иеге сенді, сондықтан Жаратқан Ие оны Өзінің алдында ақтады.

Тәңір Ие Ыбырамға тағы да тіл қатып:

— Мен Жаратқан Иемін. Сені осы елді иемденсін деп халдей еліндегі Ур қаласынан алып шыққан Менмін, — деді. Ал Ыбырам:

— Уа, Жаратушы Тәңір Ие, оны иемденетінімді мен қалай нақты біле аламын? — деп сұрады. Сонда Иеміз оған:

— Маған бір-бірден үш жасар сиыр, ешкі, қошқарды әрі орман кептері мен жас көгершінді алып кел, — деп бұйырды.

Ыбырам соның барлығын әкеліп, оларды сойып, ортасынан қақ бөліп, бөліктерді бір-біріне қарсы қойды. Ол тек құстарды ғана бөлмеді. Жыртқыш құстар сойылған малдардың етіне қонды, бірақ Ыбырам оларды қуып жіберді.

Күн батқанда Ыбырамды керемет ұйқы басты. Сол сәтте ол түсінде қара түнекті көріп, қатты қорқып кетті. Ал Жаратқан Ие Ыбырамға тіл қатып:

— Біліп ал: сенің ұрпақтарың бөтен елде жат жұрттық келімсектер ретінде тұратын болады. Сол жерде олар төрт жүз жыл бойы құлдықта болып жәбірленеді. Бірақ оларды құл еткен халықты Мен жазалаймын. Бұдан кейін сенің ұрпақтарың сол елден мол дүние-мүлікпен көшіп шығады. Ал сен болсаң, жасың ұлғайған шағыңда ақ өліммен бабаларыңның қасына аттанып, жер қойнына кіресің. Сенің үрім-бұтағың осы елге төрт ұрпақтан кейін ғана қайтып келеді. Себебі аморлықтардың күнәлары әлі шегіне жеткен жоқ, — деді.

Күн батып, қараңғылық орнаған кезде, міне, пештен шыққан іспетті түтін мен лаулап жалындаған от бір-біріне қарсы жатқан мал бөліктерінің ортасынан өте шықты.

(Жаратылыстың баст. 15:1-17)


Осылай Құдай Ие Өзінің Ыбырамның ұсынған құрбандығын қабылдағанын білдіріп, онымен жасаған Келісімін бекітті.

Ал егде тартқан екеуінің әлі де балалары болмағандықтан, Сарай сол кездегі дәстүр бойынша күңін күйеуіне тоқалдыққа берді. Содан туған баланы өзімдікі деп есептеді. Алайда Құдай Ие Ыбырамға Сарай арқылы бір ұл сыйлап, оны ерекше жарылқауға уәде етті.


Келісімнің бекітіліп, сүндеттеу рәсімінің енгізілуі

Ыбырам тоқсан тоғыз жасқа толған соң Жаратқан Ие оған аян беріп:

— Мен құдіреті шексіз Құдаймын. Менің көз алдымда мінсіз жүр. Мен екеуіміздің арамыздағы Келісімді бекітіп, сенің үрім-бұтағыңды сансыз көбейтемін, — деді. Сонда Ыбырам Оған жерге бас ұрып ғибадат етті. Құдай сөзін әрі қарай былайша жалғастырды:

— Айтқаным айтқан: Менің сенімен жасаған Келісімім бойынша сен көп ұлттың түп атасы боласың. Бұдан былай сен Ыбырам («Ұлық ата») емес, Ыбырайым («Көптің атасы») деп аталасың. Өйткені Мен сені көптеген халықтардың түп атасы етіп тағайындадым. Сенің тұқымыңды сансыз көбейтіп, көптеген халықты өрбітемін, сенен патшалар да шығатын болады. Мен бұл Келісімді Менімен сенің араңдағы және кейінгі үрім-бұтағыңның арасындағы мәңгілік Келісім ретінде бекітемін. Ол ұрпақтан ұрпаққа созылатын болады. Мен сенің және үрім-бұтағыңның Құдайы боламын. Қазір өзің жат жұрттық ретінде тұрып жатқан бүкіл Қанахан елін саған және келер ұрпақтарыңа мәңгі иеленуге беремін. Мен ұрпақтарыңның да Құдайы боламын. Бірақ сен де Менің Келісіміме адал бол! Оны өзің де, үрім-бұтағыңның барлық ұрпақтары да сақтауға тиіссіңдер!

(Жаратылыстың баст. 17:1-9)


Құдай Ыбырайымға сүндеттеу рәсімі туралы да нұсқау беріп, онымен және кейінгі ұрпақтарымен жасаған Келісімін қайтадан бекітті. Мұнан соң оған былай деді:

Сен әйеліңді енді Сарай емес, Сара деп ата. Мен оны жарылқап, саған Сарадан да бір ұл сыйлаймын. Сараға ұлттардың түп анасы болсын деп ақ батамды беремін. Халықтардың патшалары да Сарадан тарайтын болады.

Сонда Ыбырайым Құдайдың алдына жерге бас ұра тағзым етіп: «Жүзге келген адам ұлды болып, тоқсанға келген Сара да бала таба алар ма екен?» — деп іштей күлді. Бұдан кейін Құдайдан:

— Ысмағұл Сенің көз алдыңда тірі жүргей, — деп өтінді. Ал Құдай:

— Әйелің Сара саған ұл туып береді, оның атын Ысқақ деп қоясың. Мен Ысқақпен Келісім жасап, оны үрім-бұтағы үшін мәңгілікке бекітемін. Ал сенің Ысмағұл туралы айтқаныңды да орындаймын. Оны жарылқап, үрім-бұтағын молынан көбейтемін. Ысмағұлдан он екі рубасы шығатын болады. Мен одан бір үлкен халықты өрбітіп таратамын. Бірақ Мен Келісімімді Сара келесі жылы осы уақытта дүниеге келтіретін Ысқақпен бекітемін, — деп жауап берді.

(Жаратылыстың баст. 17:15-21)


Сонымен Ыбырайым пайғамбардың өзі де, үйіндегі басқа еркек кіндіктілер де сүндеттелді.

Кейінірек Құдай Ие Ыбырайымға тағы да аян беріп, қартайған ерлі-зайыпты екеуіне келесі жылы ұл бала сыйлайтынын қайтадан уәдесімен бекітті. Мұны естіп қалған Сара күлді.

Ал Иеміз Ыбырайымға:

— Сара неліктен күліп тұр? Ол неге «мен енді қартайған шағымда бала туа алар ма екенмін» деп сұрайды? Жаратқан Ие істей алмайтын тым қиын іс бар ма? Мен белгілі кезде: келесі жылы осы уақытта саған тағы да келемін. Сол кезде Сараның ұлы болады! — деп уәдесін бекітті.

(Жаратылыстың баст. 18:13-14)


Жаратқан Ие Ыбырайымға күнәға батқан Содом мен Ғомора қалаларын Өзінің жазалайтынын да аянында алдын ала білдірді. Ыбырайым сол жер үшін Құдай Иеге жалбарынып, рақым етуін сұрап былай деді:

— Сонда Сен зұлыммен бірге әділді де құртпақсың ба? Мүмкін, қалада елу әділ адам бар шығар, Сен оларды шынымен құртпақсың ба? Сол жерге ондағы елу әділ адам үшін рақым еткің келмей ме? Сен осылай істеп, әділ жанды жауызбен бірге өлтіріп, оған арам кісіге қарағандай қараудан аулақсың ғой. Бүкіл әлемді Соттаушы әділетті шешім қабылдамаушы ма еді? — Сонда Иеміз:

— Егер Мен Содом қаласынан елу әділ адамды тапсам, соларға бола ол жерге рақым етемін, — деді. Ыбырайым:

— Мен күл мен топырақтан жаралған пенде болсам да, Иеммен сөйлесіп тұрмын. Мүмкін, әділ адамдардың саны елу емес, одан бесеуі кем шығар, сонда бесеуіне бола бүкіл қаланы құртпақсың ба? — деп сұрады. Иеміз оған:

— Егер Мен одан қырық бес әділ кісі тапсам, сол қаланы құртпаймын, — деді. Ыбырайым сөзін әрі қарай жалғастырды:

— Мүмкін, ол жерде тек қырық әділ кісі болатын шығар. — Иеміз:

— Мен қырық әділ адам үшін де оларға тиіспеймін, — деп жауап берді. Ыбырайым сонда:

— Уа, Ием, мен тағы да айтқанда ашулана көрме. Мүмкін, ол жерде отыз ғана әділ адам бар болса ше? — деп сұрады. Иеміз оған:

— Ол жерде отыз әділ адам болса да, Мен оған тиіспеймін, — деп жауап қатты. Ыбырайым тағы былай деді:

— Мен Иеме еркінсіп тіл қатып тұрмын. Мүмкін, ол жерде тек жиырма әділ кісі болатын шығар. — Иеміз:

— Жиырма әділ кісі болғанда Мен қаланы қиратпаймын, — деді. Ыбырайым Одан:

— Уа, Ием, мен тағы бір рет қана айтсам, ашулана көрме. Егер ол жерден небәрі он-ақ табылса ше? — деп сұрады. Иеміз:

— Мен ол жерді он әділ кісі үшін де құртпаймын, — деп уәде берді.

(Жаратылыстың баст. 18:23-32)


Алайда бүкіл Содом қаласынан ең болмағанда он әділ кісі табылмағандықтан, сол жер және маңындағы елді мекендер толығымен құртылды. Тек Лут пен оның отбасысы ғана құтқарылды. Ал Луттың әйелі апаттан құтылар-құтылмас кезде-ақ Құдайдың бұйырғанына құлақ аспай, тұзды бағанаға айналды.


Ыбырайымның Сарадан туған ұлы Ысқақ

Содан кейін Жаратқан Ие Өзі айтқандай, Сараға рақымын түсіріп, берген уәдесін орындады. Сара жүкті болып, Ыбырайымға қартайған шағында ұл туып берді. Бұл Құдай алдын ала белгілеген мезгілде болды. Ыбырайым Сара тапқан ұлдың атын Ысқақ («Күледі») деп қойды. Өзіне Құдай бұйырғандай, оны сегіз күн өткен соң сүндеттеді. Ысқақ дүниеге келгенде Ыбырайым жүзге толған еді.

(Жаратылыстың баст. 21:1-5)


Құдайдың Ыбырайымның сенімін сынауы

Осы оқиғалардан соң Құдай Ыбырайымды сынамақ болып, оны:

— Ыбырайым! — деп шақырды. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. Сонда Құдай оған:

— Сен өзіңнің жақсы көретін жалғыз ұлың Ысқақты ертіп алып, Мория жеріне бар. Оны сол жерде Мен саған көрсететін тауға апарып, құрбандыққа шалып, өртеп жібер! — деп бұйырды.

Ыбырайым таңертең ерте тұрып, есегін ерттеп, жастау екі қызметшісін және ұлы Ысқақты өзімен бірге ертіп алды. Ол құрбандық отына жеткілікті етіп отындық ағаш жарып алып, Құдай өзіне айтқан жерге қарай жолға шықты. Үшінші күн дегенде, Ыбырайым айналасына көз жүгіртіп, сол жерді алыстан көрді. Сонда ол қызметшілеріне: «Сендер есекпен осы жерде қалыңдар. Балам екеуіміз сол жерге өрлеп барып, Құдайға ғибадат етеміз, содан кейін сендерге қайтып келеміз», — деді.

Ыбырайым құрбандық отына арналған ағашты баласы Ысқаққа арқалатып, өзі шоқ салынған ыдыс пен пышақты қолына ұстап, екеуі бірге әрі қарай жүріп кетті. Сонда Ысқақ әкесіне:

— Әке! — деп тіл қатты. Ыбырайым:

— Иә, ұлым, не айтайын деп едің, — деді. Ысқақ:

— Бізде шоқ пен отын бар, ал құрбандыққа шалынып, өртелетін қой қайда? — деп сұрады. Ыбырайым:

— Ұлым, Құдай құрбандыққа шалынып, өртелуге қажетті қойды Өзі береді, — деді. Осылай екеуі бірге әрі қарай жүре берді.

Олар Құдай белгілеп берген жерге келгенде, Ыбырайым құрбандық өртейтін орын жасап, оның үстіне отындық ағаштарды қаластырды. Мұнан соң Ысқақты байлап, осы ағаштардың үстіне жатқызды. Содан кейін Ыбырайым пышағын қолына алып, ұлын бауыздамақ болды. Ал сол сәтте Жаратқан Иенің періштесі оған көктен дауыстап:

— Ыбырайым! Ыбырайым! — деп тіл қатты. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. Періште:

— Балаңа қол көтерме, оған ештеңе істеме! (Құдай былай дейді:) енді сенің Өзімді терең қастерлейтініңе көзім жетті. Себебі Менен өзіңнің жалғыз ұлыңды да аямадың, — деді.

Ыбырайым төңірегіне көз тастағанда, қалың бұтаның ішінде мүйізінен шырмалып қалған қошқарды көрді. Ол барып, қошқарды әкелді де, оны ұлының орнына құрбандыққа шалып, өртеп жіберді. Осы жерге Ыбырайым «Жаратқан Ие қажетіңді береді» деген ат қойды. Сондықтан да күні бүгінге дейін жұрт: «Жаратқан Ие қажетіңді өз тауында береді», — дейді.

Жаратқан Иенің періштесі Ыбырайымға екінші рет көктен дауыстап былай деді: «Жаратқан Ие мынаны айтады: сен осылайша істеп, жалғыз ұлыңды Менен аямағаның үшін өз атыммен ант етемін: саған ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп бере отырып, аспандағы жұлдыздар мен теңіз жағалауындағы құм қиыршықтары қаншалықты көп болса, Мен сенің ұрпақтарыңды да соншалықты сансыз етіп көбейтемін. Олар жауларын жеңіп, қалаларын басып алатын болады. Сенің ұрпағың арқылы жер бетіндегі барлық ұлттарға ақ батам қонатын болады. Себебі сен Менің тілімді алып жүрдің».

Бұдан кейін Ыбырайым қызметшілерінің қасына қайта оралып, бәрі Бер-Шебаға қарай жол тартты. Содан Ыбырайым сол маңайда қоныстанып тұрып қалды.

(Жаратылыстың баст. 22:1-19)


Осылайша Жаратқан Ие адам жанының құнын өтеу үшін оны бір құрбандықпен алмастыратынын алдын ала көрсетті. (Құрбан айт мейрамы осы оқиғаға меңзейді.)

Ысқақ есейіп, Сара дүниеден қайтты. Ыбырайым ұлы Ысқақты үйлендірмек болып, оған қалыңдық тауып алып келу үшін өз туысқандары тұратын Харанға бас қызметшісін жіберді. Себебі өзі тұрып жатқан жердің халқы Хақ Тағалаға емес, жалған тәңірлерге табынатын.

Жолшыбай бас қызметші Құдай Иеден Ысқаққа лайық қалыңдықты Өзі көрсетуін сұрап сиынды. Өзіне және серіктеріне су беріп, түйелерін суаруға да өз еркімен ықылас білдіретін бойжеткен сол қалыңдық болсын деп мінажат етті.

Керуен бет алған қалаға жеткенде, Рабиға алдарынан кездесіп, оларға дәл қызметші тілегендей қызмет көрсетті. Рабиғаның ағасы Лабан оларды үйіне шақырып, қонақ етті. Бас қызметші келу мақсатын және басынан өткен жайттарды білдіргенде отбасындағылар мұның бәрінің Құдай Тағаланың ізгі еркі екенін ұқты. Олар Рабиғаның ойын сұрағанда қыз бірден келісті. Содан отбасы оны Ысқаққа ұзатуға бірауыздан шешім қабылдады.

Көп ұзамай керуен Рабиғамен бірге өздері шыққан елдеріне қайтты. Ысқақ Рабиғаны көргенде оны қатты ұнатты.


Ысқақтың ұлдары Есау мен Жақып

Ыбырайымның ұлы Ысқақтың үрім-бұтағының шежіресі мынау: Ыбырайымнан Ысқақ туды. Ысқақ қырық жасында солтүстік Месопотамияда тұратын арамалық Бетуелдің қызы, Лабанның қарындасы Рабиғаға үйленді.

Әйелі бала көтермегендіктен, Ысқақ ол үшін Жаратқан Иеге жалына сиынды. Оның тілегін Иеміз қабыл алып, күндердің күнінде Рабиға жүкті болды. Оның құрсағындағы екі нәресте бір-бірімен тебісетін. Сонда ол: «Менде не үшін бұлай?» — деп ойлап, осыны білмекші болып Жаратқан Иеге жүгінді. Иеміздің жауабы мынау болды:


«Сенің ішіңде екі тайпа жатыр,
Құрсағыңнан екі ұлт тарамақ.
Біреуі екіншісінен күштірек болып,
Ағасы інісінің қызметшісі болмақ».


Босанатын уақыты келіп, Рабиға егіз ұл тапты. Бірінші туған баланың денесін киім іспетті қалың қызыл түк басып кеткендіктен, оған Есау (яғни «Түкті») деп ат қойды. Одан соң оның сыңары көрінді, ол бір қолымен Есауды өкшесінен ұстап алыпты. Оны Жақып (яғни «Өкшеден ұстаушы, Алдамшы») деп атады. Егіз ұлды болғанда, Ысқақ алпыста еді.

Балалар ер жетті. Есау дала кезіп жүретін білікті аңшы болса, Жақып шатыр маңайында тыныш жүретін жігіт еді. Ысқақ баласы аулаған аңның етін ұнатқандықтан, Есауды жақсы көретін. Ал Жақып Рабиғаның сүйікті ұлы болды.

Бір күні Жақып тамақ пісіріп жатқанда, Есау шаршап, қарны ашып даладан келді. Ол Жақыпқа:

— Маған тезірек мына бір қызғылт түсті көжеңнен берші, мен ашпын, — деді. Сондықтан ол кейін Едом (яғни «Қызыл») деп аталды. Жақып:

— Онда қазір маған өзіңнің тұңғыштық жолыңды сат, — деп қолқа салды. Есау:

— Аштықтан өлейін деп тұрғанымда, маған тұңғыш боп туғандығымның керегі қанша? — деді. Жақып:

— Алдымен маған ант бер, — деп талап етті. Есау ант беріп, өзінің тұңғыштық жолын Жақыпқа сатып жіберді. Сонда Жақып оған нан және қызыл жасымықтан пісірген көжені ұсынды. Есау ішіп-жеп болған соң жөніне кетті. Осылайша ол тұңғыштық жолына немқұрайды қарап, одан бас тартты.

(Жаратылыстың баст. 25:19-34)


Осыдан бастап бірге туған Есау мен Жақып арасында үлкен қайшылық туындады. Бір күні ерекше қатты реніштен кейін өз басының амандығын ойлаған Жақып оңтүстік Түркиядағы Харанды мекендеген нағашыларына қашып кетті. Жолшыбай Құдай Ие Жақыпқа аян беріп, оның өзі мен ұрпағы арқылы күллі ұлттарды жарылқауға уәде берді.

Жақып он төрт жыл нағашыларымен бірге тұрып, Лия және Рахила есімді екі әйел алды. Кейін үй ішімен бірге өз еліне оралмақ болып жолға шықты. Бірақ та баяғыда өзі қатты ренжіткен ағасы Есаудан қаймығып, уайымдады.

Сонда Иеміз оған адам кейпінде кездесіп аян берді. Жақып шын жүректен Өзімнің жарылқауымды тілеп, сол үшін өз еркінен бас тарта ма, жоқ па деп, Тәңір Ие соны сынап біліп алды. Соңында Ол Жақыпқа Исраил деген қосымша ат берді.

Бұл кезде Жақыптың он бір ұлы және бір қызы болды. Жақып ұлдарының ішінен кенже ұлы Жүсіпті ерекше жақсы көріп, еркелететін. Сол күндері Жүсіп екі рет түс көрді. Осы түсінде ол келешекте аға-інілерінің өзіне бағынышты болатыны туралы Құдайдан хабар алды. Мұны естіген ағалары Жүсіпке қатты ренжіп, оны жек көріп кетті.


Ағаларының Жүсіпті құлдыққа сатып жіберуі

Бірде ағайындылар әкелерінің ұсақ малдарын жаюға Сихемнің төңірегіне кеткен болатын. Сонда Исраил Жүсіпке:

— Ағаларыңның малды Сихемнің маңайында бағып жүргенін білесің ғой. Бар, мен сені соларға жіберейін, — деді. Жүсіп оған:

— Жарайды, мен дайынмын, — деп жауап берді. Әкесі:

— Барып, ағаларыңның хал-жағдайын, малдың күйін көріп қайт, — деп, баласын Хеброн аңғарынан Сихемге жіберді.

Жүсіп дала кезіп жүргенде оны бір адам көріп:

— Не іздеп жүрсің? — деп сұрады. Жүсіп:

— Мен бауырларымды іздеп жүрмін. Олардың қай жерде мал бағып жүргенін білмейсіз бе? — деді. Сол кісі оған:

— Олар бұл жерден кетіп қалды. Дотанға барайық дегенін құлағым шалды, — деп жауап қайтарды.

Бауырларының артынан жүріп отырып, Жүсіп оларға Дотанның маңында жолықты. Ол ағаларына жақындамай жатып-ақ, Жүсіпті алыстан көрген бетте олар оны өлтірмекші болып, бір-біріне: «Қараңдар, түс көргіш келе жатыр! Жүріңдер, оны өлтіріп, құдыққа лақтыра салайық. Жыртқышқа жем болыпты дерміз. Сонда оның түстерінің не болып шыққанын көрерміз», — десті.

Рубен осыны естігенде Жүсіпті бауырларынан құтқармақшы болып: «Оны өлтірмейік! Қан төкпеңдер! Оны айдаладағы құдыққа тастаңдар, бірақ қол жұмсамаңдар!» — деді. Осылай Рубен оны бауырларынан құтқарып, әкесіне қайтармақшы болды.

Жүсіп ағаларының қасына келгенде олар оның киіп жүрген ұзын, әдемі шапанын шешіп алып, өзін құдыққа тастай салды. Құдық бос, суы жоқ болатын.

Мұнан кейін ағалары тамақтану үшін жерге жайғасты. Сол кезде төңіректеріне көз тастап, Ғилақад маңынан келе жатқан ысмағұлдық саудагерлер керуенін көрді. Мысырға бет алып бара жатқан олар түйелеріне иісмай жасайтын құнды шайыр, май дәрі және мүр деген хош иісті зат тиеп алған еді.

Сонда Яһуда аға-інілеріне: «Бауырымыздың қанын төгіп, оның өлгенін жасырғаннан бізге не түседі? Жүріңдер, оны ана саудагерлерге сатып жіберейік. Қандас бауырымыз ғой, оған қол жұмсамай-ақ қояйық!» — деп ұсыныс жасады. Аға-інілері бұған келісті.

Мадияндық саудагерлер қастарынан өте бергенде ағалары Жүсіпті құдықтан шығарып алып, жиырма мысқал күміске сатып жіберді. Олар Жүсіпті Мысырға алып кетті.

(Сол кезде олармен бірге болмаған) Рубен құдыққа қайта оралғанда Жүсіп ішінде болмай шықты. Қатты күйзелген Рубен көйлегінің өңірін айыра жыртып, бауырларына қайтып келді де: «Бала жоқ, енді мен қайда барсам екен?!» — деп налыды.

Ал ағайындылар Жүсіптің шапанын алып, бір текені сойды да, шапанды соның қанына бояды. Шапанды әкесіне жіберіп:

— Біз мұны даладан тауып алдық. Анықтап қараңыз: бұл ұлыңыздың шапаны емес пе екен? — деді. Әкесі шапанды танып тұрып:

— Бұл — ұлымның шапаны! Ол жыртқышқа жем болыпты-ау! Иә, шынымен-ақ Жүсіпті жыртқыш аң жарып тастапты! — деп еңіреп жіберді.

Жақып көйлегінің өңірін айыра жыртып, азалы киім киіп алды. Содан ұзақ уақыт бойы ұлын жоқтап аза тұтты. Қасына ұл-қыздары келіп, әкелерін жұбатпақшы болды. Бірақ ол: «Мен о дүниеге ұлымның қасына аттанғанша қайғырып өтемін», — деп жұбанбады. Әкесі ұлын осылайша зар жылап жоқтай берді.

Осы екі арада мадияндық саудагерлер Жүсіпті Мысырға алып барып, перғауынның сарайындағы Потифар есімді уәзіріне сатып жіберді. Ол патшаның бас қорғаушысы болатын.

(Жаратылыстың баст. 37:12-36)


Мысыр еліне құлдыққа сатылған Жүсіпке Құдай Тағала жар болып, оған ерекше іскерлік дарытты. Қожайыны Жүсіпті ұнатып, оны бүкіл шаруасын басқарушы етіп тағайындады.

Кейін қожасының әйелі жас жігітті күнә жасауға еліктіруге тырысты. Бірақ Жүсіп одан бас тартып, Құдай алдында қожайынына адал болып қалды. Қатты ашуланған әйел сұмдықпен жала жауып, Жүсіп түрмеге түсті.

Алайда Жаратқан Ие оған сол жерде де жар болып, түс жоритын дарын сыйлады. Ақырында Мысыр патшасы перғауын Жүсіп туралы естіп, оны өзі көрген екі түсін жорып беруге шақыртты. Жүсіп патшаға сол түстерінің мағынасын түсіндіріп, елде болатын жеті жылдық жұт туралы Құдайдың хабарын жеткізді. Бұған сенім артқан перғауын Жүсіпті бүкіл Мысыр елінің өзінен кейінгі екінші билеушісі етіп тағайындады. Оған ашаршылыққа дайындық жұмыстарын ұйымдастыруды да тапсырды.

Сол жұт жайлаған кезде Жүсіптің туған ағалары да Мысырға азық-түлік сатып алмақ болып келді. Жүсіп оларды алдымен танымағансып, қандай адам болғандарын сынап, әр түрлі қиын жағдайларға душар етті. Ақырында ағаларының бір кезде өзіне жасаған қиянаттарына өкінгендеріне Жүсіптің көзі жетті.


Жүсіптің бауырларына өзінің құпиясын ашуы

Сонда Жүсіп айналасында тұрған қызметшілерінің алдында өзін ұстай алмай, оларға: «Бәрің де кетіңдер қасымнан!» — деп айқайлап жіберді. Жүсіп бауырларына өзінің кім екенін айтқанда қасында бөтен ешкім де қалмады. Оның дауыстап жылағаны соншалықты, соны сырттағы мысырлықтар да естіп, бұл туралы хабар перғауынның сарайына да жетті. Жүсіп бауырларына қарап:

— Мен Жүсіппін ғой! Әкем шынында да әлі күнге дейін тірі ме? — деп сұрады. Бірақ олар оның алдында қатты абыржып қалғандықтан жауап бере алмады. Жүсіп оларға: — Маған жақындаңдар! — деп, олар қасына келгенде мынаны айтты: — Мен сендер Мысырға сатып жіберген Жүсіппін! Ал енді, ештеңені уайымдамаңдар, мені осында сатып жібердік деп өздеріңді кінәламаңдар! Өйткені Құдайдың Өзі мені осы жерге өмірлеріңді сақтап қалу үшін сендерден бұрын жіберді. Елді аштық жайлағалы екі жыл өтті, енді келесі бес жыл бойы да жер өңделіп, астық егілмейді. Ұрпақтарыңның жер бетіндегі өмірін жалғастыру үшін сендерді ұлы іспен құтқарып, аман-есен қалдыру үшін Құдай мені мұнда өздеріңнен бұрын жіберді.

Осылайша сендер емес, Құдай мені бұл жерге жіберді! Ол мені перғауынға әке іспетті бас кеңесші қылып тағайындап, сарайына қожайын, бүкіл Мысыр еліне билеуші етіп қойды. Енді сендер тезірек әкеме жетіп, оған мына сөздерімді жеткізіңдер: «Ұлыңыз Жүсіп сізге былай деп сәлем жолдайды: Құдай мені бүкіл Мысыр елінің әміршісі етіп қойды. Көп кешікпей көшіп келіп, Гөшен аймағына қоныстаныңыз. Сонда балаларыңыз, немерелеріңіз, ірілі-ұсақты малдарыңыз және бар дүние-мүлкіңізбен бірге менің қасымда тұрыңыз. Сізге сол жерде қарайласпақпын, өйткені аштық әлі де бес жылға созылады. Егер олай етпесеңіз өзіңіз, үй ішіңіз және барлық адамдарыңыз жоқшылыққа ұшырайсыздар».

Міне, өздерің де, інім Бунямин де өз көздеріңмен көріп тұрсыңдар: сендермен сөйлесіп тұрған мен Жүсіппін! Әкеме мені мұнда қалай қадірлейтіні және өздерің көріп, білген басқа нәрселер туралы да айтып беріңдер! Тезірек барып, әкемді осында жеткізіңдер! — деді де, бірге туған інісі Буняминді мойнынан құшақтап егіле жылады, ол да құшақтап жылай берді.

(Жаратылыстың баст. 45:1-14)


Себебі Бунямин екеуінің шешесі Рахила болатын.

Перғауынның қолдауымен Жүсіп өз әкесі мен аға-інілерін үй іштерімен бірге Мысырға көшіп келуге шақырды. Жақыптың ұлдарының есімдері: Рубен, Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар, Забулон, Ғад, Ашир, Дан, Нафталим, Жүсіп, Бунямин. Ал қызының аты Дина болды.


Жақыптың үрім-бұтағымен Мысырға көшіп баруы

Сонымен Исраил өзінің қасындағы барлық жұртын мал-мүліктерімен ертіп алып, жолға шықты. Ол Бер-Шебаға келгенде әкесі Ысқақ сиынған Құдайға арнап құрбандық жасады. Сонда Құдай оған түнде аян беріп:

— Жақып! Жақып! — деп шақырды. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап қатты.

— Мен Құдаймын, әкең мойынсұнған Тәңірмін. Мысырға көшіп барудан қорықпа, сенен сол жерде бір үлкен халық өрбітіп таратамын. Мен саған Мысырда да жар болып, сендерді қайтадан Қанахан еліне Өзім алып келемін. Қайтыс болғанда көзіңді жұмғызатын Жүсіп болады, — деді.

Осылай Жақып Бер-Шебадан жолға шықты. Ұлдары оның өзін де, олардың балалары мен әйелдерін де перғауын жіберген күймелерге отырғызды. Жақып пен оның үрім-бұтағы — ұлдары мен немере ұлдары, қыздары мен немере қыздары барлығы да Қанахан елінде жинап алған малдары мен дүние-мүліктерін алып, Мысырға көшіп барды.

(Жаратылыстың баст. 46:1-7)


Қарт Жақып өлерінің алдында ұлдарына батасын беріп, келешектегі ұрпақтарының тағдырларын алдын ала айтып кетті. Оларға өзінің сүйегін Қанаханға апарып қоюды да аманаттады. Уақыты жеткенде ұлдары әкелерінің өсиетін бұлжытпай орындады. Олар әкелерін жетпіс күн бойы азалап, бальзамдалған мәйітін салтанатты көшпен уәделі елдегі меншікті зиратқа апарып қойды.


Жүсіптің ағаларына ешқандай кек сақтамай, дүние салуы

Әкелері өлген соң Жүсіптің ағалары бір-біріне: «Егер Жүсіп өзіне істеген жаман қылықтарымыз үшін бізден кек алатын болса қайтеміз?» — десті. Сол себепті олар Жүсіпке былай деп сәлем айтты:

— Сіздің әкеңіз өлер алдында бізге мынаны тапсырып кетті: «Сендер Жүсіптен ағаларыңның өзіңе жасаған күнәлары мен жауыздық әрекеттерін кешіре гөр деп сұраңдар!» Енді сіз әкеңіз сиынатын Құдайдың біздей құлдарының күнәларын кешіре көріңіз! — Жүсіп бұл сөзді естігенде жылап қоя берді.

Содан кейін ағалары Жүсіпке өздері келіп:

— Сіздің құлдарыңызбыз, — деп, оның алдына жерге бас ұра жығылды. Ал Жүсіп оларға:

— Қорықпаңдар! Мен Құдайдың орнында емеспін ғой. Сендер маған жамандық ойладыңдар, бірақ Құдай мұның бәрін жақсылыққа соқсын деп, осы арқылы көп адамдарды аштан өлуден аман сақтап қалуға ниет етті. Ол солай болды да. Сондықтан қорықпаңдар, мен сендерге де, балаларыңа да қамқор боламын, — деді. Осылай жылы сөйлесіп, ағаларының көңілдерін орнықтырды.

Жүсіп Мысырда әкесінің үй ішімен бірге тұрып, жүз он жасқа толды. Ол Ефремнің үшінші ұрпағынан шөпшек ұлдарын да көріп, Манасадан туған Махырдың ұлдарын бауырына басты.

Жүсіп бауырларына: «Мен жуырда дүниеден қайтамын. Алайда Құдай рақымшылық жасап, сендерді осы елден сөзсіз алып шығып, Өзі Ыбырайымға, Ысқаққа және Жақыпқа ант беріп, уәде еткен еліне бастап апаратын болады», — деді.

Сол себепті Жүсіп Исраилдің ұрпақтарынан ант алып: «Құдай рақымын түсіріп, сендерді ешбір шүбәсіз осы жерден алып шығатын болады. Сол кезде менің сүйегімді де өздеріңмен бірге осы жерден ала кетіңдер!» — деп өсиеттеді.

Жүсіп жүз онға жетіп, қайтыс болды. Оның бальзамдалған мәйіті табытқа салынып, Мысыр елінде сақталып қойылды.

(Жаратылыстың баст. 50:15-26)


### Мысырдағы езгіден құтқарылып, көшіп шығу


Құдай Ие Ыбырайым пайғамбарға алдын ала айтқандай, Исраилдің үрім-бұтағы Мысырда шамамен төрт жүз жыл тұрды. Олар Жүсіпті білмейтін бір перғауынның тұсында сол елде қаналып, құлдыққа түсті. Бірақ Құдай Тағала оларға Мұса пайғамбарды жіберіп, ол арқылы Исраилдің үрім-бұтағын құлдықтан азат етпекші болды.


Исраил ұрпақтарының Мысырда зорлық-зомбылық көруі

Уақыт жетіп, Жүсіп пен бауырлары және олардың тұсында өмір сүргендердің барлығы да бұ дүниеден өтті. Ал Исраилдің үрім-бұтағы өсіп-өніп, сансыз көбейіп, күшейіп алғандары соншалық, жер солармен толып кетті.

Сол кезде Мысырда жаңа бір патша билік құрды. Ол (осы ел үшін зор жақсылық жасаған) Жүсіп туралы білмейтін. Патша өз халқына:

— Қараңдаршы, Исраилдің үрім-бұтағы тым көбейіп, күшейіп кетті. Ендеше ақылды шара ойластырып, олардың бұдан әрі көбеюлеріне жол бермейік. Әйтпесе соғыс бола қалған күнде дұшпандарымызға қосылып, бізге қарсы шайқасып, елімізден басқа жаққа көшіп кетер, — деп ойындағысын айтты.

Содан олар Исраил халқын ауыр жұмыспен діңкелетіп, қысым көрсету үшін үстерінен бақылаушылар тағайындады. Сонымен исраилдіктер Мысыр патшасы перғауын үшін қоймалар ретінде Питом, Рамсес қалаларын салды. Бірақ Исраил халқы неғұрлым көп қысым көрген сайын, соғұрлым өсіп-өніп, кеңінен жайыла түсті. Мысырлықтар олардан қатты қауіптеніп, халықты аяусыз құлдыққа салды. Оларды саз балшықтан илеп кірпіш құйып, үй салудың және егіндіктің кез келген ауыр жұмыстарына жекті де, қаталдықпен әр түрлі қара жұмыстарға мәжбүрлеп, өмірлерін аса қиындатты.

Бұларға қоса Мысыр патшасы әйелдер босандырушы исраилдік Шипыра мен Пуаны шақырып алып, оларға:

— Исраилдік әйелдерді босандырған кезде нәрестенің жынысына назар аударыңдар: дүниеге ұл келсе, өлтіріңдер, ал қыз туса, тірі қалдырыңдар! — деп бұйырды. Бірақ әйел босандырушылар Құдайды терең қастерлегендіктен Мысыр патшасының айтқанын орындамай, туған ер балаларды тірі қалдыра берді. Мысыр патшасы мұны білгенде екеуін шақырып алып:

— Сендер неге бұлай істеп жүрсіңдер? Неліктен ер балаларды өлтірмейсіңдер? — деп ұрысты. Олар:

— Исраилдік әйелдер мысырлықтарға ұқсамай, өте күшті болып жатыр: олар босандырушы келмей тұрып-ақ босанып қояды, — деген жауап қайтарды. Босандырушылар Құдайды терең қастерлеп, осылай істегендері үшін, Құдай оларға мейірімін төгіп, үйлерін жарылқап ұрпақ сыйлады. Исраил халқы да өсіп-өніп өте күшті болды. Сонда перғауын өзінің бүкіл халқына: «Исраилдіктердің дүниеге келген әрбір ер баласын Ніл өзеніне лақтырып, ал қыздарын тірі қалдырыңдар!» — деген жарлық шығарды.


Жаңа туған Мұса пайғамбардың өлімнен құтқарылуы

Сол кездері Леуі руынан шыққан бір адам өз руынан әйел алады. Сол әйел жүкті болып, ұл туады. Сәбидің ерекше әдемі екенін көрген шешесі оны үш ай бойы жасырып бағады. Алайда бұдан әрі жасыра алмайтындықтан, әйел қамыстан себет тоқып, оны қара шайырмен бітеп, нәрестені ішіне жатқызады. Сонан соң себетті Ніл өзенінің жағасында өсіп тұрған құрақтың арасына апарып, суға қоя береді. Баланың әпкесі алысырақ жерге тығылып қалып, онымен не болар екен деп аңдып тұрады.

Сол мезгілде перғауынның қызы шомылу үшін өзенге келеді. Күтуші қыздары су жағасында әрі-бері жүрумен болады. Қамыс арасынан себетті байқап қалған ханша бір күтуші қызын жұмсап, оны алдыртады. Ханша себетті ашып, ішінде жатқан нәрестені көреді. Сол ұл бала жылап жатыр екен. Ханша оны аяп кетіп:

— Бұл — исраилдік нәресте ғой, — дейді. Сонда сәбидің әпкесі тығылып отырған жерінен шығып:

— Мен барып, бөбекті емізу үшін сізге бір исраилдік әйелді шақырып алып келейін бе? — деп сұрайды. Ханша:

— Иә, бара ғой, — дейді. Қыз барып, нәрестенің шешесін алып келеді. Ханша оған:

— Мына нәрестені ал, оны менің орныма емізетін боласың. Сол үшін ақыңды төлеймін, — деп бұйырады. Әйел бөбекті емізіп асырау үшін үйіне алып кетеді. Сәби біраз өскеннен кейін шешесі оны перғауынның қызына апарып береді. Ханша баланы бауырына басып, «Оны судан шығарып алдым ғой», — деп, оған Мұса («Шығарып алған») деген ат қояды.

(Мысырдан шығу 1:6-2:10)


Осылай Құдайдың еркімен қатыгез Мысыр патшасының өз қызы нәресте Мұсаны өзеннен құтқарып, асырап алды. Ал Мұса өскенде туған халқын ұмытқан жоқ. Бірде ол бір құл айдаушыдан жәбір көріп жатқан исраилдікті қорғап, абайсызда мысырлықты өлтіріп алды. Перғауынның қаһарынан қорыққан Мұса Синай түбегіндегі айдалаға бас сауғалап қашып кетті. Сол жерде тұрып жатқан мадияндық діни қызметкердің қойын бағуға жалданып, кейін соның қызына үйленді.


Құдайдың жанып жатқан тікенді бұтадан Мұсаға аян беруі

Мұса қайын атасы — мадияндық діни қызметкер Етордың ұсақ малдарын бағып жүрді. Бір күні ол отарын айдаланың алыс түкпіріне, Құдайдың тауы деп те аталатын Хориб тауына айдап барды. Сол жерде оған Жаратқан Иенің періштесі бір тікенді бұтаның ортасынан жалындап жанған от ішінен аян берді. Мұса бұтаның от болып жалындап тұрғанымен өртеніп кетпегенін байқаған еді. Сонда ол іштей: «Мынау қызық көрініс екен, сол жерге жақынырақ барып, бұтаның неліктен өртеніп кетпей жатқанын қарайыншы», — деп ойлады. Жаратқан Ие Мұсаның қарау үшін жақындап келгенін көрді. Содан Құдай бұта арасынан оған:

— Мұса! Мұса! — деп дауыстады. Ол:

— Тыңдап тұрмын, — деп жауап берді. Құдай:

— Мұнда жақындама, аяқкиіміңді шеш! Сен басып тұрған осы жер киелі, — деп бұйырып, — Мен әкеңнің Құдайымын әрі Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын, — деді.

Мұса Оған қарауға дәті бармай, бетін жауып алды. Жаратқан Ие:

— Мен халқымның Мысырда шеккен жәбіріне назар аударып, олардың айдаушыларынан қаналып, қинала айқайлағандарына құлақ салып келемін; олардың көрген азаптарын түгел білемін. Сондықтан Мен халқымды мысырлықтардың қолынан азат ету үшін көктен түстім. Оларды Мысырдан алып шығып, қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктер қоныстанған елге бастап алып барамын. Сол елдің жері шұрайлы, кең-байтақ, ағы мен балы ағыл-тегіл мол. Енді мынаны біліп қой: исраилдіктердің қинала айқайлаған дауыстары құлағыма жетіп, Мен мысырлықтардың оларды аяусыз қанағандарын көріп тұрмын. Кәне, бар, Мен сені перғауынға жіберемін. Сен халқым Исраилді Мысырдан бастап алып шық! — деп бұйырды. Ал Мұса Құдайға:

— Перғауынға барып, исраилдіктерді Мысырдан алып шығатындай соншама мен кіммін? — деп жауап қайырды. Құдай:

— Мен саған жар боламын. Сен халықты Мысырдан алып шыққан соң, сендер Маған осы таудың маңында ғибадат ететін боласыңдар. Сені Өзім жібергендігімнің дәлелі сол болмақ, — деді. Ал Мұса Құдайға:

— Енді мен исраилдіктерге барып, «Мені ата-бабаларыңның Құдайы сендерге жіберді» десем, олар менен «Оның есімі кім?» деп сұрайды ғой. Сонда не деп жауап беруім керек? — деген сұрақ қойды. Құдай оған былай деп жауап қатты:

— Мен (Мәңгі) Бар Болушымын. Исраилдіктерге: «(Мәңгі) Бар Болушымын деген мені сендерге жіберді» деп айт. — Құдай сөзін жалғап тағы былай деді: — Исраилдіктерге мынаны да айт: «Ата-бабаларыңның Құдайы, Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы — Жаратқан Ие мені сендерге жіберіп отыр. Мәңгі бақи Менің атым осылай болмақ. Күллі келер ұрпақтар да Мені осы есіміммен естеріне сақтасын».

Бар да, Исраилдің рубасыларын жинап алып, оларға былай де: «Ата-бабаларыңның Құдайы, Ыбырайым, Ысқақ, Жақыптың сиынған Құдайы — Жаратқан Ие маған аян беріп, мынаны айтты: Мен сендерді назарымда ұстап келемін, Мысыр елінде көрген жәбірлеріңді түгел білемін. Сендерді Мысырдың езгісінен құтқарып, қанахандықтар, хеттіктер, аморлықтар, перездіктер, хевтіктер және ебустіктер қоныстанған, ағы мен балы ағыл-тегіл елге алып баруға уәде бердім».

Сонда Исраилдің рубасылары сенің айтқандарыңа ден қоятын болады. Мұнан кейін оларды ертіп, Мысыр патшасының алдына бар. Оған былай деңдер: «Біз, исраилдіктер, сиынатын Құдайымыз — Жаратқан Ие бізге аян берді. Енді үш күндік жердегі айдалаға барып, Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалуға бізге рұқсат етіңіз».

Алайда құдіретті күш көндірмесе, Мысыр патшасының сендерді жібермейтінін білемін. Сондықтан Мен Мысырға құдіретті қолымды созып, оны керемет істеріммен ойрандаймын. Содан кейін ғана перғауын сендерді қоя бермек.

(Мысырдан шығу 3:1-20)


Мұса пайғамбар мен туған ағасы Һарон перғауынның алдына барып, оған Жаратқан Иенің хабарын жеткізді. Бірақ перғауын исраилдіктердің Құдайға ғибадат ету үшін айдалаға барып келуіне рұқсат беруден бас тартты. Содан Құдай Тағала бүкіл Мысырды ойрандаған он апат жіберіп, Өзінің шексіз құдіретін баршаға аян етті.


Бірінші апат: судың қанға айналуы

Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Перғауынның жүрегі қайтпастан қасарысып, халықты жіберуден бас тартып тұр. Ертеңгісін перғауын Нілге қарай беттеген кезде өзен жағасында жолын тосып тұр! Қолыңа бұрын жыланға айналған таяғыңды ұста. Перғауынға былай де: «Исраилдіктердің Құдайы Жаратқан Ие маған сізге келіп, мынаны айтуды тапсырды: Айдалада Өзіме ғибадат ету үшін халқымды жібер! Сен осы уақытқа дейін Мені тыңдамай келдің. Сол үшін де Жаратқан Ие мынаны айтады: Менің Жаратқан Ие екенімді қазір жасайтынымнан білетін боласың! Қараңыз, мен қолымдағы таяқпен Нілдегі судың бетін ұрғанда, ол қанға айналады. Балықтар қырылып, суы сасиды, мысырлықтарға Нілдің суын ішу жиренішті болады». — Жаратқан Ие Мұсаға арнаған сөзін жалғастырып: — Сен Һаронға былай де: «Таяғыңды алып, қолыңды Мысырдың суларына қарай көтер! Сонда өзендер мен арықтардың, тоғандар мен су қоймаларының бәрі қанға айналады. Бүкіл Мысырды қан жайлап кетпек, тіпті ағаш не тас ыдыстардың ішіндегі су да қанға айналмақ», — деді.

Мұса мен Һарон Жаратқан Иенің бұйырғанындай істеді. Һарон перғауын мен оның нөкерлерінің көз алдында таяғын жоғары көтеріп, сонымен Нілдегі судың бетін ұрып қалды. Сонда өзендегі бүкіл су қанға айналды! Балықтар қырылып, су сасып кетті. Мысырлықтар өзеннен су іше алмайтын болды. Бүкіл Мысыр жерін қан жайлап кетті.

Ал Мысырдың абыздары да сиқыршылықтарымен дәл солай істеді. Сонда перғауынның жүрегі қасарысып, ол Мұса мен Һаронның айтқандарына мойынсұнбай қойды. Жаратқан Ие соны алдын ала білдірген болатын. Перғауын кері бұрылып, сарайына кетіп қалды. Бұл апат та оның жүрегін жібітпеген еді. Бүкіл мысырлықтар Нілдің жағалауынан ішетін су табу үшін құдық қаза бастады, өйткені өзеннің суын іше алмады.

(Мысырдан шығу 7:14-24)


Перғауын мен оның нөкерлері әлі де қасарысып жүргендіктен, Құдай тағы басқа қорқынышты апаттарды елге бірінен соң бірін жіберді. Құжынаған бақалар, масалар, шыбын-шіркей, мал індеті, шиқанды жаралар, бұршақ және жалмауыз шегірткелер елді қаптады.

Бұл апаттар мысырлықтардың малмүлкі мен денсаулығына зиян тигізіп қана қойған жоқ, олардың сенімдерінің жалғандығын да әшкереледі. Мысырлықтар табиғаттағы түрлі нәрселерді тәңір деп қастерлеп, оларға табынатын. Ал Құдай Тағала Өзінің жіберген апаттары арқылы сол жалған тәңірлердің мүлдем дәрменсіз екенін әшкерелеп көрсетті. Тоғызыншы апат елге қара түнектің жайылуы болды. Бұл жайт мысырлықтар «ең басты тәңір» деп табынған аспандағы күннің ешқандай да құдай емес екендігіне олардың көздерін жеткізді.


Тоғызыншы апат: қара түнек

Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Қолыңды аспанға қарай соз, сонда Мысырды көзге түртсе көргісіз қараңғылық басады.

Мұса қолын аспанға қарай созғанда, барлық Мысыр елін үш күн бойы қара түнек басты. Адамдар бір-бірін көре алмай, үш тәулік бойы ешкім отырған орнынан тұрмады. Ал Исраилдің үрім-бұтағының мекендерінде жарық болды.

Перғауын Мұсаны шақырып алып:

— Жарайды, барыңыздар, Жаратқан Иеге арнап ғибадат етіңіздер. Балаларыңыз да бірге бара берсін. Тек ірілі-ұсақты малдарыңыз ғана қалсын, — деді. Ал Мұса:

— Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап құрбандыққа шалынатын әрі шалынып, өртеліп ұсынылатын малдарды да қолымызға тапсыруыңыз қажет, — деп жауап қайырды. — Малдарымыз өзімізбен бірге жүрсін, бір тұяқты да қалдырмаймыз. Біз Құдайымыз Жаратқан Иеге арнап шалатын құрбандықтарды солардың ішінен аламыз. Қандай малдарды құрбандыққа шалатынымызды тек баратын жерімізге жеткенде ғана білеміз.

Алайда Жаратқан Ие перғауынның жүрегін қасарыстырып қойды. Ол исраилдіктерді жібергісі келмей, Мұсаға:

— Кет қасымнан! Енді қайтып менің алдыма келуші болма! Көзіме түскен күні-ақ өлетін боласың, — деп қоқан-лоқы көрсетті. Сонда Мұса:

— Айтқаныңыздай болсын, енді қайтып (өтінішпен) алдыңызға келмеймін, — деп жауап қатты.

(Мысырдан шығу 10:21-29)


Оныншы апаттан сақтандыру

Бұдан кейін Жаратқан Ие Мұсаға былай деп бұйырды:

— Мен перғауынды және Мысыр елін тағы бір апатқа душар етемін. Одан соң ол бұл жерден кетулеріңе рұқсат беріп қана қоймай, тіпті біріңді қалдырмай елінен шығуға мәжбүрлейтін болады.

(Мысырдан шығу 11:1)


Исраилдіктердің құтқарылуға дайындалуы

Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға Мысыр елінде мына ережелерді табыстады:

— Бұдан былай осы ай сендер үшін айлардың басы, жылдың алғашқы айы болсын. Исраилдің барлық қауымына мынаны айтыңдар: әрбір отағасы осы айдың оны күні жанұясы үшін бір тоқтыдан арнап бөлек қойсын. Егер үй ішіндегі адамдардың саны бұл малдың етін толық жей алмайтындай аз болса, онда оны іргелес көршісімен бөліссін. Тоқтының үлкен-кішілігін оны қанша адамның жей алатындығына қарап анықтауларың керек. Таңдап алған малдарың қойдың не ешкінің еш мінсіз, бір жылдық еркек төлі болсын.

Осы малды айдың он төртіне дейін бағып күтіп, қастарыңда ұстаңдар. Сол күні кешке қарай Исраил халқының бүкіл қауымы тоқтыларын құрбандыққа шалсын. Олар тоқтының қанынан біраз алып, құрбандық асын ішейін деп отырған үйлерінің есік жақтаулары мен маңдайшаларына жақсын. Сол түні олар тоқтының етін отқа қақтап, ашытқысыз пісірілген нанмен және ащы шөптермен қосып жеулері керек. Оны не шикілей, не суға пісіріп жеуші болмаңдар, тұтастай бас-аяқтарымен, ішкі ағзаларымен қоса қақтаңдар. Таң атқанша тоқтыдан ештеңе де артылып қалмасын. Егер қалып қойса, оны өртеп жіберу қажет. Сендер тамақтанып жатқанда белдерің буулы, аяқкиімдерің киюлі, таяқтарың қолдарыңда болсын, тамақты тездетіп жеңдер! Бұл — Маған, Жаратқан Иеге, арналған Құтқарылу асы.

Сол түні Мен Мысыр елін аралап, ондағы адамның да, малдың да тұңғыштарын құртып, Мысырдың барлық тәңірсымақтарын әшкерелеп соттаймын. Себебі Мен Жаратқан Иемін! Жағылған қан сендердің отырған үйлеріңді көрсететін белгі болады. Сонда қанды көріп, соқпай өтіп кетемін. Мен Мысыр елін қырғынға ұшыратып жатқан кезде сендер бұл күйретіп жатқан соққыдан түгелдей аман қаласыңдар.

Осы күн естеріңде қалсын. Бүкіл үрім-бұтақтарыңмен оны Жаратқан Иеге арнап мейрамдаңдар. Бұл мереке туралы ережені ұрпақтарың мәңгі берік сақтасын.

Жеті күн бойы ашытқысыз пісірілген нан жеңдер. Алғашқы күні-ақ үйлеріңнен ашытқы атаулыны шығарып тастаңдар. Осы апта ішінде ашытқымен дайындалған тамақ ішкен әркім Исраил халқының арасынан аластатылуға тиіс. Бірінші және жетінші күндері Маған бағышталған жиналыстарың болсын. Сол екі күнде ешқандай жұмыс істемеңдер, тек жейтін тамақтарыңды дайындауларыңа ғана болады.

Осылай «Ашымаған нан мейрамын» берік сақтаңдар! Бұл күні Менің сендерді Мысырдан лек-лектеріңмен алып шыққанымды жыл сайын еске алып отырыңдар. Келешек ұрпақтарың да бұл ережені мәңгі берік ұстансын. Бірінші айдың он төртінші күнінің кешінен бастап, жиырма бірінші күнінің кешіне дейін ашымаған нан жеңдер. Сол жеті күн бойы үйлеріңде ашытқы болмасын. Кімде-кім, мейлі елде туған исраилдік, мейлі жат жұрттық адам болсын, осы аралықта ашытқымен дайындалған тамақ ішсе, сол Исраил халқының арасынан аластатылуға тиіс. Қайда тұрып жатсаңдар да, сол күндері ешқандай ашыған тағам жеулеріңе болмайды, нанды ашытқысыз пісіріп жеңдер!

Содан Мұса Исраилдің күллі рубасыларын шақырып алып, оларға былай деді:

— Араларыңдағы әр отбасы үшін бір-бір тоқтыдан таңдап алып, Құтқарылу мейрамына арнап сойыңдар! Бір байлам сайсағыз бұтақшасын құрбандықтың қаны жиналған ыдысқа малып алып, қанын есік жақтаулары мен маңдайшасына жағыңдар. Мұнан кейін таң атқанша ешқайсың да сыртқа шықпаңдар! Сол кезде Жаратқан Ие Мысырды қырғынға ұшырату үшін бүкіл елді аралап жүрмек. Сонда Ол жақтаулары мен маңдайшаларына жағылған қанды көріп, сендердің есіктеріңнің қасынан өтіп кетеді де, құртушының үйлеріңе кіріп, өлтіруіне жол бермейді.

Бұл нұсқауды өздеріңе және келешек ұрпақтарыңа арналған ереже ретінде мәңгі берік сақтаңдар! Жаратқан Ие сендерге табыстаймын деп уәде еткен елге кіргеннен кейін де осы рәсімді ұстануларың керек. Балаларың: «Бұл не қылған рәсім?» деп сұраса, оларға былай деңдер: «Бұл — Жаратқан Иеге арналған Құтқарылу мейрамының құрбандығы. Жаратқан Ие мысырлықтарды қырғынға ұшыратқан кезде исраилдіктердің үйлеріне соқпай өтіп кетіп, бізді өлімнен аман алып қалды».

Мұны естіген халық Тәңір Иеге иіліп ғибадат етті. Содан исраилдіктер үйлеріне барып, Жаратқан Иенің Мұса мен Һаронға бұйырғанындай істеді.


Оныншы апат: мысырлық тұңғыштардың өлтірілуі

Сол күні түн ортасында Жаратқан Ие Мысырдағы барлық тұңғыштарды — тақта отырған перғауынның тұңғышынан бастап, түрмеде жатқан тұтқынның тұңғыш ұлына дейін және мал атаулының тұңғыш төлдерін де өлтірді. Сол түні перғауын, оның күллі нөкерлері және барлық мысырлықтар да ұйқыларынан тұрды. Бүкіл Мысыр зарлы жоқтау жамылды, себебі өлім шықпаған бірде-бір үй болмады.


Исраилдіктердің азат етіліп, Мысырдан көшіп шығуы

Перғауын сол түні Мұса мен Һаронды шақырып алып:

— Жолға жиналыңдар! Исраилдің үрім-бұтағын ертіп алып, халқымның арасынан аулақ кетіңдер! Барып, өз сөздеріңе сай Жаратқан Иеге ғибадат етіңдер! Ірілі-ұсақты малдарыңды да өздерің айтқандай ала кетіңдер. Ал маған оң баталарыңды бере көріңдер, — деп өтінді.

Мысыр халқы да исраилдіктерге:

— Осы елден тезірек кете көріңдер, әйтпесе бәріміз де өліп қалармыз! — деп жалынып асықтырды.

Сонда исраилдіктер қамырларын ашытпастан ыдысымен бірге киімдеріне орап, иықтарына салып көтеріп жүрді. Олар жолға шықпас бұрын Мұса мен Һаронның айтқандары бойынша мысырлықтардан күміс, алтын бұйымдар мен әсем киімдер сұрап алған болатын. Жаратқан Ие мысырлықтарды Өзінің халқына мейіріммен қаратқандықтан, олар исраилдіктердің сұрағандарын түгел берді. Мысырдың байлығын исраилдіктер осылайша олжалады.

(Мысырдан шығу 12:1-36)


Сонымен Исраилдің үрім-бұтағы азат болып, Мысырдан көшіп шықты. Жаратқан Ие оларға жол көрсету үшін бағаналы бұлтты алдарынан жүргізіп отырды. Түнде бұлт ішінен от жанып, бәріне де Жаратқан Иенің өздерімен бірге екенін білдіретін.

Халық Жүсіптің шамамен төрт ғасыр бұрын тапсырып кеткен аманатын орындап, оның бальзамдалған сүйегін Мысырдан бірге ала шықты. Айдалада көшіп-қонып жүрген соншама көп халыққа жететін азық-түлік болмаса да, Құдай Тағала оларды аспаннан жаудырып отырған «манна» деген тәтті нанмен, бөденелердің етімен және жартастан ағызған сумен қамтамасыз етті.

Көп күн жол жүріп, олар кейін «Құдайдың тауы» деп те аталатын Синай тауына жетті. Жаратқан Ие сол жерде халықпен қасиетті Келісім жасап, оларды Өзіне ерекше бағышталған халқы етіп тағайындады. Халыққа Өзінің басты «Он өсиетін» және өзге де игілікті ережелерін тапсырды.


Құдайдың тапсырған Он өсиеті

Сол кезде Құдай (халыққа арнап) мына сөздердің бәрін айтты:


«Мен сені құлдықта жүрген Мысыр елінен алып шыққан Құдайың — Жаратқан Иемін.


Сенің Менен басқа ешқандай тәңірлерің болмасын!


Аспанда, жерде не суда бар нәрселердің ешқайсысынан өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

Сондайларға бас иіп табынып, құлшылық етпе! Мен сенің Құдай Иеңмін, Өзімнен басқа тәңірлеріңнің болуына еш төзбеймін. Мені менсінбейтіндерді немерелері мен шөберелеріне дейін жазалаймын, ал Өзімді сүйіп, өсиеттерімді ұстанғандарға тіпті мыңыншы ұрпағына дейін рақымымды төгемін.


Құдай Иеңнің атын орынсыз аузыңа алма!

Жаратқан Ие Өзінің атын орынсыз қолданғандарды жазасыз қалдырмайды.


Демалыс күнін Тәңір Иеге бағыштауды есіңде сақтайтын бол!

Алты күн еңбектеніп барлық жұмыстарыңды істей бер, ал жетінші күн — Құдай Иеңе бағышталған демалыс күні. Сол күні не өзің, не ұл-қызың, не қызметшілерің, не малдарың, не қалаларыңда тұрып жатқан жат жұрттықтар ешқандай жұмыс істемеңдер! Себебі алты күн ішінде Жаратқан Ие аспан, жер және теңізді әрі олардағы күллі нәрселерді жаратып, жетінші күні демалды. Сондықтан Ол демалыс күніне оң батасын беріп, оны Өзіне бағыштап қасиетті деп белгіледі.


Ата-анаңды сыйла!

Құдайың Жаратқан Ие өзіңе табыстайтын елде ұзақ өмір сүруің үшін осылай істе.


Кісі өлтірме!


Неке адалдығын бұзба!


Ұрлық жасама!


Ешкімді бекерге айыптама!


Басқаның үйіне ие болуға сұқтанба!

Оның әйеліне, құл-күңіне, өгіз-есегіне не өзге де ешқандай нәрсесіне заңсыз ие болуға сұқтанба!»


Бүкіл халық найзағайдың жарқылдап, түтіннің тауды қаптағанын көріп, күннің күркіреп, кернейдің қатты дауыстағанын естіп тұрды. Содан олар зәрелері ұша дірілдеп кетті. Халық алыстан тұрып, Мұсадан:

— Бізбен өзіңіз сөйлесіңіз, ал біз тыңдайтын боламыз. Құдай бізбен тікелей тілдесе көрмесін, әйтпесе құрып кетерміз, — деп өтінді. Мұса халыққа:

— Қорықпаңдар! Құдай сендерді (Өзінің араларыңда болуына) үйрету үшін осында келді. Бұдан былай Оны әрдайым шын жүректен қастерлейтін болыңдар! Бұларың сендерді күнә жасаудан сақтайтын болады, — деді.

(Мысырдан шығу 20:1-20)


Жаратқан Ие Өзінің халықтың арасында ұдайы болмақшы екенін білдіру үшін оларға бір киелі шатырды дайындап, тігуді тапсырды. Ол киелі шатырдың жобасын Мұса пайғамбарға Синай тауының басында көрсетті. Шатырдың ауласында халық Киелі Құдай Тағаланың алдына бара алулары үшін, жасаған күнәларын мойындап, құрбандықтар шалып, ұсынуға тиіс болатын.

Жаратқан Ие Мұсаның ағасы Һаронды бас діни қызметкер және оның ұлдарын діни қызметкерлер етіп тағайындады. Олар халыққа Құдайдың ережелерін үйретіп, соларды берік ұстануға міндеттеді. Сонымен қатар діни қызметкерлер халық үшін Құдайға сиынып, Оның рақымшылық көрсетуін сұрайтын.

Киелі шатырдың іші екіге бөлінген еді. Артқы «ең қасиетті бөлмеге» алтын жалатқан Келісім сандығы орнатылды. Соның ішінде Құдайдың халықпен жасаған қасиетті Келісімінің куәліктері сақталатын. Сандықтың алтын қақпағы «Құдайдың жер бетіндегі тағы» деп те аталатын. Ең қасиетті бөлмеге тек бас діни қызметкердің ғана жылына бірақ рет кіруіне рұқсаты болды. Сол кезде ол арнайы шалынған құрбандықтың қанын алып кіріп, халықтың күнәлары үшін Құдайдан кешірім сұрап, сол қанды Келісім сандығының қақпағына бүркіп себетін.

Киелі шатыр тігіліп, керекті жиһаздары ішіне орналастырылғаннан кейін бүкіл халық зор қуанышпен жиналып, Жаратқан Иені мадақтады.


Киелі шатырдың Жаратқан Иенің нұрлы салтанатына кенелуі

Сонда кездесу шатырын (бағана тәрізді) бұлт басып, Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы Оның нұрлы салтанатына кенелді. Мұса кездесу шатырына кіре алмады, себебі оны бұлт жауып, Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы Оның нұрлы салтанатына бөленді.

Бұлт тұрақтан жоғары қарай көтерілген кезде ғана Исраилдің үрім-бұтағы жолға жиналып, көштерін жалғастыратын. Олар бұлт жоғары көтерілмейінше жолға шықпай, бұлттың көтерілуін күтетін.

Осылайша Жаратқан Иенің бағана тәрізді бұлты киелі шатыр үстінде күндіз тұрып, түнде бұлт ішінен от жанып, бәріне де көрінетін. Исраил халқы мұны көшіп-қонып жүрген уақытының бәрінде көріп отырды.

(Мысырдан шығу 40:34-38)


Алайда кейінірек Исраилдің үрім-бұтағы Құдай Тағалаға мойынсұнбай, Оның ежелде ата-бабаларына уәде еткен Қанахан еліне бармай қойды. Сондықтан Құдай оларды жазалап, қырық жыл айдаланы кездіріп қаңғыртты.

Халық тағы да бас көтерген бір кезде Құдай Ие оларды жазалап улы жыландар жіберді. Мұса пайғамбар халық үшін жалбарына мінажат еткенде, Құдай оған қоладан жылан бейнесін жасатып, оны бір бағанаға жоғарыға бекітіп қоюды тапсырды. Соған сеніммен қараған әркімді Жаратқан Ие өлімнен құтқарып, сауықтырды.

Ақыр соңында халық Ешуа пайғамбардың жетекшілігімен уәделі елге кіріп, соған қоныс тепті. Бұдан кейінгі ғасырларда бірінен соң бірін Құдай тағайындаған билер халықты қоршаған жауларының басқыншылығынан құтқарып алып, оларға төрелік айтып отырды.


### Адал келін Рут жайлы әңгіме


Адал келін Руттың оқиғасы да сол тұста болған жайт. Онда Хақ Тағаланың зор сүйіспеншілігі айқын көрінеді. Ол Исраил халқына өмір жолында басшылыққа алатын жақсы ережелер берген болатын. Мысалы, егер біреу бақытсыздыққа ұшырап, мұра еткен жер үлесі мен мал-мүлкін, тіпті әйелі, балалары және өз басын құлдыққа сатуға мәжбүр болса, онда бір туысқаны сол бейшара жанұяға қамқоршы болып, құнын төлеп олардың бас бостандығы мен меншігін қайтаруға міндетті еді. Құдай Өзіне сеніп, еркіне бағынғандарды жарылқайтын.

Ал Рут — Жаратқан Иеге бет бұрып, Оның таңдап алған халқына қосылған басқа ұлт адамдарының жарқын үлгісі.

Осында бір маңызды жайт көрсетіледі: Хақ Тағала адамдарды олардың ұлтына қарай емес, Өзіне деген сенімдеріне қарай қабылдайды. Рут бөтен ұлттан болса да, Құдайдың халқының қатарына еніп, Боғоз екеуінің немересі Есейден ұлы патша әрі пайғамбар Дәуіт туды. Бірнеше ғасырдан кейін бұл әулеттен адамзаттың Құтқарушысы — Мәсіх дүниеге келді.


Қайғы шеккен жесір әйелдің адал келіні

Исраилді билер басқарып тұрған заманда бірде елді аштық жайлады. Сонда Яһуда руының Бетлехем қаласынан бір ер адам әйелі мен екі ұлын ертіп, Исраилден көшіп кетті. Олар жат жұрттықтар ретінде Моаб елінде уақытша тұра тұрмақ болды. Сол адамның аты Елімәлік, әйелінікі Нағима, ал екі ұлы Махлон мен Хилион еді. Олар ефраталықтар, Яһуда жеріндегі Бетлехем қаласының тұрғындары болатын. Осылай бұл отбасы Моаб еліне барып, сонда тұрып жатты.

Алайда күйеуі Елімәлік қайтыс болып, Нағима екі баласымен жесір қалды. Ұлдары моабтық қыздарға үйленді, келіндерінің біреуінің аты Орпа, екіншісінікі Рут еді. Отбасы Моаб елінде он жылдай тұрғаннан кейін Нағиманың ұлдары Махлон мен Хилион да қайтыс болды. Сонымен әйел күйеуі мен ұлдарынан айырылып, жалғыз қалды.

Моаб елінде жүрген Нағима Жаратқан Ие Өзінің таңдап алған халқы Исраилді жарылқап, елде астықтың бітік шыққаны туралы естіді. Содан Нағима екі келінін ертіп Моаб жерінен өз еліне кері қайтуға жиналды. Сонымен олар уақытша тұрған мекенжайын тастап, Яһуданың жеріне қарай сапарға шықты.

Жолшыбай Нағима келіндеріне:

— Ал енді, сендер әке-шешелеріңнің үйлеріне қайтыңдар. Менің өзіме, марқұм ұлдарыма адал да мейірімді болып келдіңдер. Лайым сендерге сол үшін Жаратқан Ие рақымын түсіре көрсін! Ием сендерге жақсы күйеу мен жайлы баспана сыйлай көрсін! — деп батасын беріп, беттерінен сүйді.

Бірақ олар зар еңіреп жылап:

— Сізбен бірге біз де ел-жұртыңызға барайықшы, — деп өтінді. Алайда Нағима:

— Қыздарым, үйлеріңе қайтсаңдаршы! Маған несіне ересіңдер? Сендерге үйлене алатын басқа ұлдарым жоқ қой. Кері қайтыңдар, қарақтарым! Өзім енді күйеуге шығуға кәрімін. Тіптен бүгін күйеуге шығып, ұлды болармын деген үмітім болған күнде де, олар ер жеткенше күте алар ма едіңдер? Соларға бола күйеуге шықпай жүре берер ме едіңдер? Жоқ, қыздарым, Жаратқан Иенің маған жіберген қайғысын бірге бөлісіңдер деп сендерді ұстауым дұрыс болмас, — деп жауап берді.

Екеуі бұрынғыдан бетер зар еңіреп жылады. Соңында Орпа енесінің бетінен сүйіп қоштасты, ал Рут одан айырылмай қалып қойды. Нағима Рутқа:

— Көрдің ғой, абысының ел-жұртына және сиынатын тәңірлеріне қайта оралды. Сен де оның ізімен кері қайтсаңшы, — деді. Алайда Рут:

— Сізді тастап, қайта оралуға мені қинай көрмеңіз. Сіз қайда барсаңыз, мен де сонда барамын. Қайда тұрсаңыз, мен де сонда тұрамын. Сіздің халқыңыз менің халқым, сіздің Құдайыңыз менің Құдайым болады! Қайда өлсеңіз, мен де сонда өліп, жерленемін. Егер мен бұ дүниеден кеткенше сізден ажырассам, мені Жаратқан Ие жазалаған үстіне жазалай түссін! — деп тұрып алды.

Руттың өзімен бірге жүруге белді бекем буғанына көзі жеткен соң, Нағима оны әрі қарай үгіттеуін доғарды.

Сонымен екеуі Бетлехемді бетке алып, жүріп кетті. Оған жеткенде, қала халқы толқып:

— Ойбай-ау, мынау Нағима ғой?! — десті. Сонда ол:

— Мені Нағима («Бақытты») емес, Мара («Қайғылы») деп атаңдар, — деді. — Себебі құдіреті шексіз Құдай маған қайғылы өмір бұйырды. Бұл жерден үй ішіміз түгел аттанған едік, ал енді Жаратқан Ие менің жалғыз қара басымды ғана қайтарып отыр. Сендер мені несіне «Бақытты» деп атайсыңдар? Жаратқан Ие маған қарсы шығып, құдіреті шексіз Құдай басыма бақытсыздық түсірді ғой.

Осылай Нағима моабтық келіні Рутпен бірге Моаб елінен қайта оралған еді. Олар Бетлехем қаласына келгенде арпаны жаңа жинай бастаған кез болатын.


Руттың мейірімді қайнағасымен кездесуі

Нағиманың марқұм күйеуі Елімәліктің Боғоз есімді аталас туысы бар еді. Боғоз абыройлы да ауқатты кісі болатын.

Бір күні моабтық Рут Нағимаға:

— Мен егіндікке барайын. Қайырымды біреу кездесіп қалар, соның артынан жүріп, масақ терейін, — деді.

— Жақсы, қызым, бара ғой, — деп енесі келісті.

Рут егістікке барып, орақшылардың соңынан жүріп, жинағанда қалып қойған масақтарды тере бастады. Бұл жер танабы Елімәліктің туысы Боғоздың меншігі болып шықты.

Сол кезде Бетлехемнен Боғоз да келіп, орақшыларымен:

— Ассалаумағалайкүм! — деп амандасып, олар:

— Уағалайкүмассалам! — деп жауап қайырды.

Боғоз олардың басқарушысынан:

— Мынау кімнің қызы? — деп сұрағанда, ол:

— Бұл — Моаб елінен Нағимаға еріп келген моабтық жас келіншек. Ол орақшылардың артынан жүріп, баулардың арасынан түсіп қалған масақтарды теруге рұқсат сұрады. Таң атқаннан бері еңбектеніп жүр, күркеде аз-ақ демалды, — деп жауап берді.

Содан Боғоз Рутқа тіл қатып:

— Қызым, сөзіме құлақ сал. Басқаның егістігіне масақ теруге бармай-ақ қой. Осында менің қызметші қыздарымның қасында жүріп, тере бер. Қай жақта орып жатқандарын байқап жүріп, қыздардың соңынан ер. Мен қызметші жігіттеріме саған тиіспеуге бұйырдым. Шөлдегенде барып, олар толтырып қойған құмыралардан су іше бер, — деді. Таңғалған Рут:

— Қалайша сіз жат жерлік маған сондай қайырымдылықпен қарайсыз? — деп, Боғозға иіліп тағзым етті.

— Сенің күйеуің өлгеннен кейін енеңе қалай көмектескеніңді, әке-шешеңді, еліңді тастап, бұрын білмеген халық арасына көшіп келіп, бірге тұрып жатқаныңды мен түгелдей естіп білдім. Осы істеген жақсылықтарың Жаратқан Иеден қайтсын! Сен Исраил сиынатын Құдай — Жаратқан Иенің қанаты астынан пана іздеп келдің. Ол сені молынан жарылқасын! — Сонда Рут:

— Мырзам, маған әрдайым оң көзіңізбен қарасаңыз екен. Сіз жылы сөзіңізбен жүрегіме жігер құйдыңыз. Ал мен ең болмағанда күңдеріңіздің бірі де емеспін, — деді.

Түскі тамақ кезінде Боғоз:

— Мұнда кел. Нанымыздан ауыз тиіп, сусынымызға батырып же, — деп Рутты шақырды. Ол орақшылардың қасына отырғанда, Боғоз оған қуырылған арпадан берді. Рут тойғанша жеп, артылып та қалды. Содан кейін тұрып, жұмысына оралды.

Ал Боғоз қызметшілеріне былай деп айтып қойған еді:

— Рут жаңа орылған масақтардың арасынан да тере берсін, оны ренжітпеңдер! Қайта, жинап алсын деп, байлайтын масақтарыңнан әдейі тастап та кетіңдер. Қалай болғанда да оған ұрыспаңдар!

Рут осылай кешке дейін масақ терді. Соңында ол жинағанын бастырып, желге ұшырып қауызынан тазартқанда, бір үлкен себетке сыярдай арпа шықты. Келіні арпаны қалаға алып барып, енесіне көрсетті. Оған түскі астан артылып қалған тамағын да алып келді.

— Өй, бүгін қайдан масақ тердің? Қайда жұмыс істедің? Саған оң көзімен қараған адамды Құдай жарылқасын! — деп енесі таңғалды. Рут оған:

— Бүгін Боғоз деген адамның егістігінде жұмыс істедім, — деп білдіргенде, енесі:

— Тірілер мен өлгендерге қайырымын аямаған сол адамды Жаратқан Ие жарылқасын! — деді. Содан соң: — Боғоз — жақын қайындарымыздың біреуі. Ол бізге (Таурат заңына сәйкес) туысқан қамқоршы бола алады, — деп қосты.

(Рут 1:1-2:20)


Рут енесі Нағиманың кеңесімен халықтың әдет-ғұрпына сай осы Боғоздан өзінің туысқан қамқоршысы болуын сұрады. Себебі Руттың марқұм қайын атасы Боғоздың жақын туысқаны болатын. Боғоз келісімін бірден берді, бірақ өзінен де жақынырақ басқа бір туысқанының бар екендігін, алдымен соның алдынан өту керектігін айтты.


Қайнағасының Рутқа қамқорлық жасауы

Боғоз қала қақпасының қасындағы алаңға барып отырды. Қараса, өзі Рутқа айтқан туысқаны қасынан өтіп бара жатыр екен. Боғоз оған: «Туысқан, мұнда келіп, отыра тұр», — деді. Ол қасына келіп, жайғасқаннан кейін Боғоз қаланың он ақсақалын шақырып алып: «Қасымызға отырсаңыздар екен», — деп өтінді. Содан ақсақалдар да жайғасып отырды.

Боғоз жаңағы туысқанына қарап былай деп сөз бастады:

— Моаб елінен қайтып келген Нағима ағайынымыз Елімәлікке тиісті мұралық жер үлесін сатпақшы. Соны сенің құлағыңа салғым келеді. Халқымның ақсақалдарының және мына отырған жұрттың алдында саған ұсыныс жасаймын: соны сен сатып ал. Егер сол отбасының қамқоршысы болғың келсе, бола бер. Ал бас тартсаң, ашығын айт, мен білейін. Себебі қамқоршы бола алатын ең жақын туысқан сенсің, сенен кейінгі кезек менікі. — Туысы:

— Жарайды, құнын төлеп, сатып алайын, — деді. Сонда Боғоз:

— Егер сен Нағимадан жерді сатып алсаң, онда марқұмның моабтық жесір келіні Руттың әмеңгері болып соған үйленесің. Рут ұлды болғанда тұңғыш ұлы марқұмның ұрпағы деп есептелініп, мұралық жер үлесін сол иемденбек, — деді. Бұған туысы:

— Олай болса, жерді сатып ала алмаймын. Бұл өзімнің мұралық үлесіме нұқсан келтірмек. Одан да сенің қамқоршы болып, жерді сатып алғаның жөн. Ал менің қолымнан келмейді, — деп жауап берді.

Ежелгі заманда Исраилде мынадай дәстүр бар болатын: егер біреу туысқан қамқоршы ретіндегі борышын басқа біреуге аударса, онда ол бұл істі растау үшін бір аяқкиімін шешіп алып, сол адамға беруге тиісті еді. Сондықтан туысқаны «Жерді өзің сатып ал» дегеннен кейін Боғозға аяқкиімін шешіп берді.

Сонымен Боғоз айналасындағы ақсақалдар мен барлық жұртқа қарап былай деді:

— Бүгін сіздер менің Нағимадан Елімәліктің, Хилионның және Махлонның бүкіл меншігін сатып алғандығыма куәсіздер. Мен, сондай-ақ, марқұмның ұрпағын жалғастырып, соған барлық мұрасын қалдыру үшін Махлонның жесірі моабтық Рутты әйелдікке аламын. Осылай марқұмның аты өз әулеті мен қала шежіресінен өшуден аман сақталмақ. Сіздер бүгін соған куәсіздер.

Ақсақалдар және қақпа алдындағы алаңда жиналған барлық адамдар:

— Иә, куәміз, — деп растады. Олар Боғозды құттықтап: — Жаратқан Ие сенің үйіңе кіретін бұл әйелді Исраилдің үрім-бұтағын таратқан Рахила мен Лиядай ұрпақты ете көрсін! Сен Ефрата аймағында күшті болып, атың Бетлехемде жасасын! Тамар ата-тегіміз Яһудаға Паресті туып беріп, үлкен әулетті таратқандай, Жаратқан Ие осы жас әйелден сыйлайтын ұрпақтарың арқылы сені де үбірлі-шүбірлі қыла көрсін! — деп баталарын берді.


Дәуіт пайғамбардың ата-тегі

Осылай Боғоз той жасап Рутқа үйленді. Жаратқан Иенің жарылқауымен Руттың аяғы ауырлап, ұл туды. Әйелдер Нағиманы құттықтап: «Жаратқан Ие мадақталсын! Енді Ол сені қамқорлайтын мұрагермен қамтамасыз етті. Баланың атағы Исраилге жайылсын! Ол өміріңді қуанышқа кенелтіп, қартайған шағыңда сүйенішің болады. Себебі оны туған — өзіңді жақсы көріп, соншама адал болып келген келінің. Осы келінің саған жеті ұлдан да артық!» — деді.

Нағима нәрестені қолына алып, бауырына басып, бағып-қақты. Көрші әйелдер: «Бұл — Нағима үшін туылған ұл», — деп, оған Ғабит деген есім берді. Ғабит Есейдің әкесі, Дәуіттің атасы болды.

Парес әулетінің тарау тегі мынау: Парестен Хесрон, Хесроннан Рам, Рамнан Әминадап, Әминадаптан Нағасон, Нағасоннан Салмон, Салмоннан Боғоз, Боғоздан Ғабит, Ғабиттен Есей, ал Есейден Дәуіт туды.

(Рут 4:1-22)


### Құдай Тағалаға нық сенген Дәуіт патша


Арада бірнеше жыл өткен соң халық басқа елдердегідей өздерінің де патшасы болуын талап ете бастады. Исраилге төрелік айтқан билердің ең соңғысы Самуил пайғамбар болды.

Самуилдің шешесі Ханна балалы бола алмайтындықтан күндесінен көп жәбір көрген еді. Ханна бала сұрап сиынып, балалы болған күнде тұңғыш ұлын Құдайға бағыштауға уәде етті. Хақ Тағала құлақ сaлып, ұл сыйлағанда, Ханна да уәдесінде тұрды. Ұлы Самуилді емшектен айырғаннан кейін киелі шатырға алып барып, бас діни қызметкердің қарамағына берді.

Кейінірек Жаратқан Ие Самуил пайғамбар арқылы халықтың қалауын орындап, оларға Саул атты батыл да бойшаң жігітті патша етіп тағайындады. Бірақ Саул бара-бара тәкаппарланып, өз бетімен кетті. Сол себепті Жаратқан Ие оны патшалық биліктен айыруды ұйғарды.


Құдайдың Дәуітті басшылыққа таңдап алуы

Мұнан кейін Жаратқан Ие Самуилге:

— Сен Саул үшін қашанғы қайғыра бермексің? Мен оның Исраил патшасы болуынан бас тарттым. Бір құтыны хош иісті майға толтырып алып, бетлехемдік Есейге бар. Оның ұлдарының ішінен біреуін патша етуге таңдап алдым, — деп бұйырды.

— Қалай барсам екен? Саул естісе, мені өлтіреді ғой! — деп сұрады Самуил. Жаратқан Иенің жауабы мынау болды:

— Табыныңнан бір қашарды алып барып, «Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалуға келдім» дерсің. Құрбандық асқа Есейді шақыр. Не істеуің керек екенін саған білдіремін. Өзім айтқан адамға май жағу рәсімін жасайсың.

Самуил Жаратқан Иенің бұйрығын орындап, Бетлехемге барды. Сонда қаланың ақсақалдары қатты абыржып, оның алдынан шығып:

— Тыныштық па? — деп амандасты. Ол:

— Тыныштық. Мен Жаратқан Иеге арнап құрбандық шалу үшін келдім. Сендер Тәңір Иеге бағышталып, тазарыңдар! Содан кейін менімен бірге құрбандық асына жүріңдер, — деп тапсырды. Самуил Есей мен оның ұлдарын да тазару рәсімінен өткізіп, құрбандыққа шақырды. Бұлар келгенде, Самуилдің көзі (Есейдің тұңғышы) Елияпқа түсіп, «Сірә, Жаратқан Ие тағайындайтын патша осы шығар!» — деп ойлады. Бірақ Жаратқан Ие оған былай деді: «Сен оның бет-жүзіне, бойшаңдығына қарамай-ақ қой. Оны мақұл көрмеймін. Себебі Құдай пенденің көзімен қарамайды ғой.


Пенде назарын адамның бет-жүзіне аударады,
Ал Жаратқан Ие оның жүрегіне көз салады».


Сонда Есей (екінші баласы) Әбінадапты шақырып, Самуилдің алдына алып келді. Бірақ Самуил: «Мұны да Жаратқан Ие таңдаған жоқ», — деді. Есей Шаммахты алға шығарғанда, Самуил: «Жаратқан Ие мұны да таңдап алған жоқ», — деп қайталады. Осылай Есей өзінің жеті ұлын да Самуилдің алдынан өткізді. Бірақ ол: «Жаратқан Ие бұлардың ешқайсысын таңдаған жоқ», — дей берді. Ақырында Самуил Есейден:

— Барлық ұлдарың осылар ма? — деп сұрады.

— Тағы бір кенже ұлым бар. Ол қой-ешкі бағып жүр.

— Кісі жіберіп, оны алдыртшы! Сол келмейінше құрбандық асына отырмаймыз, — деп тапсырды Самуил.

Есей кісі жіберіп, ұлын алдыртты. Ол беті албырап, көздері жайнап тұрған, келбетті жігіт екен. Жаратқан Ие Самуилге: «Тұр, бұл — сол. Оған май жағу рәсімін жаса!» — деп бұйырды. Самуил алып келген құтысын қолға алып, Дәуітке ағаларының көзінше май жағу рәсімін орындады. Сол күннен бастап Жаратқан Иенің Рухы Дәуітке қонды. Мұнан кейін Самуил Рамаққа қайтып кетті.

(Патшалықтар 1-ж. 16:1-13)


Осылайша Жаратқан Ие Дәуіт есімді жас жігітті болашақ патша болуға таңдап алды. Дәуіттің таққа отыруына әлі де бірталай жыл қалса да, Самуил пайғамбар Құдай Тағаланың еркімен Дәуітке май жағу рәсімін алдын ала жасады. Бұл рәсім сол заманда патша, діни қызметкер немесе пайғамбар болып тағайындалудың белгісі ретінде орындалатын. («Мәсіх», яғни Құдай тағайындаған Билеуші деген атақ осы дәстүрден шыққан. Кейінірек бұл атақтың Дәуіттің әулетінен шыққан, Құдай тағайындаған Құтқарушы Патша үшін қолданылатынын көреміз.)

Дәуіт Құдайға нық сенетін, аю мен арыстанды жеңіп шыққан батыл жас жігіт болды. Сол кезде Исраилге зорлық-зомбылық жасаған басты жау філістірлер еді. Олардың соғысты бастайтын, Ғолият (яки Жалут) есімді алып жауынгері бар болатын. Дәуіт әкесінің ұсақ малдарын бағып, қажет болғанда Саул патшаның әскер қосындағы ағаларына азық-түлік апарып, барып-келіп жүрді.


Алып Ғолият және Құдайға сенетін жас Дәуіт батыр

Бірде Есей Дәуітті тағы да жұмсап: «Балам, мына жарты қап қуырылған бидай мен он таба нанды ал да, тездетіп әскердің қосындағы ағаларыңа апар. Мына он ірімшікті олардың мыңбасына бер. Ағаларыңның хал-жағдайлары мен мұқтаждарын біліп қайт. Олар қазір Исраилдің күллі ер азаматтарымен бірге Саулға еріп Емен аңғарында філістірлерге қарсы соғысып жатыр ғой!» — деп тапсырды.

Дәуіт таңертең ертемен тұрып, қойларын бір күзетшіге қалдырды. Содан жүгін артып, әкесінің тапсыруымен жолға шықты. Дәуіт әскердің қосына келгенде, олар атой салып, ұрыс даласына шығып бара жатыр екен. Исраилдіктер мен філістірлердің әскерлері бір-біріне қарсы сап түзеді. Дәуіт әкелген азық-түлігін әскердің жарағын күзететін адамның қарауына тапсырып, сапта тұрған ағаларына жүгіріп барып, амандық сұрай бастады. Дәуіт олармен сөйлесіп тұрған кезде, жекпе-жек шайқасушы ғаттық філістір жауынгері Ғолият жау сапынан алға шықты да, бұрынғы сөздерін қайталап айқайлай бастады. Дәуіт те мұны естіп тұрды. Исраилдің күллі жасақшылары алыпты көре салысымен қатты қорқып, шегіне бастады. Олар өзара: «Мына адамды көріп тұрсыңдар ғой. Қап, әттеген-ай, ол Исраилді масқаралау үшін алға шығып жүр! Оны біреу өлтірсе, патшамыз соған зор байлық сыйлайды. Сондай-ақ, оған өз қызын беріп, бүкіл әулетін де алым-салықтан босатады екен!» — десті.

Дәуіт қасында тұрғандарға:

— Мына філістірдің көзін құртып, Исраилдің көріп отырған масқарасын тоқтатқан адамға не берілмек дедіңдер? Бұл құдайсыз філістір мәңгі тірі Құдайдың әскер саптарын масқаралайтындай кім еді, сонша?! — деді. Олар:

— Оның көзін құртқанға мынадай жүлде сыйланбақ, — деп, манағы сөздерін қайталап айтып берді.

Бірақ үлкен ағасы Елияп Дәуіттің сарбаздармен сөйлесіп жатқанын көріп, ашу кернеп:

— Несіне мұнда жетіп келдің? Ана азғантай қойды айдалада кіммен қалдырдың? Сенің өркөкіректігіңді әрі жүрегіңнің зұлымдығын білемін! Мұнда тек шайқасты көру үшін келдің ғой! — деп зекіді. Дәуіт:

— Бір-екі ауыз сөз айтқаннан басқа мен соншама не істеп қойдым? — деп жауап берді. Содан ол ағасынан бұрылып кетіп, басқа адамға да сол сұрақты қойған еді. Оның да жауабы сондай болды.

Естігендер Дәуіттің айтқандарын Саулға жеткізді. Патша оны өзіне шақыртып алғанда, Дәуіт:

— Тақсыр, ешкім сол філістірден қорықпай-ақ қойсын. Алдыңыздағы қызметшіңіз барып, онымен шайқасуға дайын, — деді. Бірақ Саул:

— Сен бұл філістірге қарсы жекпе-жекке шыға алмайсың! Әлі жассың, ал ол — бала кезінен-ақ соғысқа машықтанған жауынгер! — деп ескертті. Сонда Дәуіт оған былай деді:

— Тақсыр, алдыңыздағы қызметшіңіз әкесінің қойларын бағып келеді. Кейде арыстан не аю қойға шауып, малдың біреуін ала қашатын кездері болды. Сонда оны қуып жетіп, соғып, малды аранынан тартып алатынмын. Егер өзіме бас салса, оның сабалақ жүнінен шап беріп, ұстап алып, ұрып өлтіретінмін. Қызметшіңіз арыстан мен аюдың көзін құртып келді. Енді мына құдайсыз філістір де солардың кебінін киетін болады. Себебі ол мәңгі тірі Құдайдың әскер саптарын масқаралап тұр! — Бұған ол: — Мені арыстан мен аюдың шеңгелінен құтқарып алған Жаратқан Ие мына філістірден де қорғайтын болады, — деп қосты. Саул мақұлдап:

— Онда бар, Жаратқан Ие саған жар болсын! — деді.

Патша Дәуітке өзінің сырт киімін, басына қола дулығасын, үстіне сауытын кигізді. Дәуіт патшаның семсерін де тағып алып, қару-жарағымен олай-бұлай жүріп көруге тырысқан еді. Бірақ ол үйренбегендіктен Саулға: «Мыналарды киіп жүре алмаймын. Бұған үйренген емеспін», — деп шешіп тастады.

Дәуіт таяғын қолына алып, жылғаның түбінен бес жұмыр кесек тас теріп, дорбасының сырт қалтасына салып алды. Содан ол қолына сақпанын ұстап, філістірге қарай беттеді.

Філістір де Дәуітке қарай жақындап келе жатты. Оның алдында нөкері үлкен қалқанын көтеріп жүрді. Філістір Дәуітке қарап, оның беті албыраған, сымбатты жас жігіт екенін көрді. Оны менсінбей:

— Маған таяқпен шығатындай ит пе едім, сонша?! — деп айқайлады. Өзінің табынатын тәңірлерінің аттарымен қарғап-сілеп:

— Кәне, маған жақындап көрші! Етіңді жыртқыш құс пен аңға жемтік қылып берейін! — деп шақырды. Дәуіт оған былай деп жауап қайырды:

— Сен маған қарсы семсер, сүңгі, найзамен келесің. Ал мен саған Әлемнің Иесінің атымен, иә, өзің масқаралап отырған исраилдік әскер саптарының Құдайының атымен келе жатырмын! Бүгін Жаратқан Ие сені қолыма түсіреді. Сені өлтіріп, басыңды шауып тастаймын, әрі філістір әскерінің өліктерін жыртқыш құс пен аңға жемтік қылып беремін. Сонда бүкіл әлем Исраилде (шынайы) Құдайдың бар екенін білетін болады! Мұнда жиналғандардың бәрі де Жаратқан Иенің құтқару үшін семсер мен сүңгіні керек қылмайтынына көз жеткізетін болады! Себебі бұл соғысты Жаратқан Иенің Өзі жүргізіп, сендерді біздің қолымызға тапсырады!

Сонда філістір алға жүріп, Дәуітке таман жақындап келді. Дәуіт оған қарсы, філістір сапына қарай жүгіріп барды да, дорбасынан бір тасты суырып алып, сақпанына салып, атып жіберді. Тас філістірдің маңдайына дәл тиіп, оны тесіп, кіріп кетті. Осылай Дәуіт філістірді тек сақпан және кесек таспен ғана жеңіп шықты. Қолында тіпті семсері болмаса да, оны ұрып өлтірді.

Дәуіт құлап жатқан Ғолияттың қасына келіп, оның семсерін қынабынан суырып алып, басын шауып тастады. Сонда філістір жауынгерлері өздерінің батырының өлгенін көріп, қаша жөнелді.

(Патшалықтар 1-ж. 17:17-51)


Саул патша қызғаныштан Дәуіттің үлкен жеңісін көре алмай, оны өлтірмек болып қуғындады. Ал Дәуіт Құдай Иесіне сенім артып, Саулдың зұлымдықтарына жақсылықпен жауап беретін. Құдай Тағала Дәуітке жар болып, оны қауіп-қатерден құтқарып алып жүрді.

Көп жыл өткен соң Саул патша өзінің үлкен ұлдарымен бірге філістірлермен болған тағы бір шайқаста қаза тапты. Осыдан кейін Дәуіттің шыққан Яһуда руы оны өздеріне патша етіп тағайындады. Ал Исраилдің басқа рулары Саулдың тірі қалған бір ұлы — Ишбосетті патша қылды. Ол бір сатқындардың қолынан қаза тапқанда, Дәуіт солардың өздерін өлімге кесті.


Дәуіттің бүкіл Исраилге патшалық құруы

Кейінірек Исраилдің барлық руларының өкілдері Хеброндағы Дәуіттің қасына келіп, оған былай деді: «Сөзімізге құлақ сала көріңіз: сіздің ет жақын туыстарыңызбыз. Біраз уақыт бұрын, Саул патшалық құрған кезде бүкіл Исраилді жорыққа бастап жүрген өзіңіз болатынсыз! Жаратқан Ие де сізге: «Менің халқым Исраилді бағатын әрі Исраил еліне басшылық ететін сен боласың» деп айтқан».

Осылай Исраилдің күллі рубасылары Дәуіт патшаға келіп, ол солармен Хебронда Жаратқан Иенің алдында келісім жасады. Олар Дәуітке май жағу рәсімін орындап, оны Исраилдің патшасы етіп бекітті.

Патшалық құра бастаған кезде Дәуіттің жасы отызда еді. Ол қырық жыл бойы билік жүргізді. Дәуіт Хебронда Яһуда елін жеті жыл алты ай, әрі Иерусалимде бүкіл Исраил мен Яһуданы отыз үш жыл басқарды.


Жаңа астана Иерусалим

Бір күні патша мен оның жасақшылары Иерусалимге аттанып, сол қалада тұрған ебустіктерге шабуыл жасамақшы болды. Ал ебустіктер: «Дәуіт бұл қалаға кіре алмайды», — деп ойлап, оны мазақтап: «Мұнда ешқашан кірмейсің! Кіре қалсаң, соқырлар мен ақсақтардың өздері-ақ сені қуып жібереді!» — деді. Алайда Дәуіт Сион төбесіндегі қорғанды басып алып үлгерді; ол қазір «Дәуіттің шаһары» деп аталады.

Сол күні Дәуіт: «Кімде-кім ебустіктерді шабуылдаймын десе, құдық арқылы қалаға кіріп, Дәуіттің жаулары — сол «ақсақ та соқыр» ебустіктерге бас салсын!» — деген еді. «Соқыр мен ақсақ сарайға кірмес» деген мәтел осыған байланысты пайда болды.

(Сонымен Дәуіттің адамдары су құбырымен өрмелеп, қамалға кіріп, оны жаулап алды.) Дәуіт қорған ішіне орналасып алып, оны «Дәуіттің шаһары» деп атады. Кейін ол соның саты тәрізді беткейінен бастап ішке қарай айнала үйлер де салдырды.

Әлемді Билеуші Құдай — Жаратқан Ие оған жар болғандықтан, Дәуіт барған сайын күшейе түсті. Тир патшасы Хирам Дәуітке елшілерін, сондай-ақ самырсын бөренелерін, ағаш ұсталары мен тас қалаушыларын да жіберді. Осы мамандар Дәуітке сарай салып берді.

Сонда Дәуіт Исраилдің үстінен патша болуға өзін Жаратқан Иенің бекіткенін, әрі халқы Исраилдің игілігі үшін Дәуіттің патшалық мәртебесін көтергенін түсінді.

(Патшалықтар 2-ж. 5:1-12)


Құдайдың Дәуітпен жасаған Келісімі

Сонымен Дәуіт патша сарайына орнығып алды. Жаратқан Ие оған айналасындағы барлық жауларынан тыныштық сыйлады. Сол тұста патша Натан пайғамбарға:

— Міне, мен самырсыннан салынған сарайда тұрып жатырмын, ал Құдайдың сандығы жай шатырда ғана тұр! — деді. Натан:

— Ойыңыздағыны түгелдей жүзеге асырыңыз, себебі Жаратқан Ие сізге жар болады, — деп жауап берді.

Бірақ сол түні Жаратқан Ие Натанға сөзін арнап былай деді: «Қызметшім Дәуітке барып, оған хабарымды жеткіз: Жаратқан Ие мынаны айтады: Жер бетіндегі тұрағым болу үшін сен Маған арнап үй салмақсың ба? Мен Исраил халқын Мысырдан бастап алып шыққан кезден бері осы күнге дейін мықты салынған үйде тұрмай-ақ келе жатырмын ғой. Бүкіл Исраил халқымен бірге бір мекеннен екіншісіне көшіп-қонып жүргенімде араларында бір шатырда, яғни кездесу шатырында, тұрып келемін. Сонда Мен халқым Исраилді басқаруға тағайындаған рубасыларына ешқашан: «Неге Маған арнап самырсыннан киелі үй салғызбадыңдар?!» деп шағымданған емеспін.

Ал енді, қызметшім Дәуітке былай де: Әлемнің Иесі мынаны айтады: Сені қой бағып жүрген жайылымнан таңдап алып, халқым Исраилдің басшысы болуға тағайындаған Менмін! Қайда барсаң да, саған жар болып, өзіңе қарсы шыққан күллі жауларыңды құртып жүрдім. Сенің атыңды шығарып, жер бетіндегі ең ұлы адамдар іспетті даңқты қыламын. Мен өз халқым Исраил үшін тұрақты орын дайындап, оларды сол жерге қоныстандырамын. Осы мекендерінде халқым тыныш өмір сүріп, бұдан былай ешкім оларды қорқытып, мазаламайтын болады. Зұлымдар оларға бұрынғыдай зорлық-зомбылық жасамайды. Мен халқымды басқаратын билер тағайындаған заманнан бері де жауыздар солай істеулерін жалғастырып келеді. Ал енді Мен саған барлық жауларыңнан тыныштық сыйлаймын.

Жаратқан Ие саған тағы мынаны да айтады: Оның Өзі сенің шаңырағыңды бекітіп, әулетіңе де патшалық билік құрғызбақ! Күндерің тамамданып, ата-бабаларыңның қасына жөнелгеніңде Мен артыңнан бір ұрпағыңды: өз ұлдарыңның біреуін тағайындап, оның патшалық билігін нығайтамын. Менің есіміме арнап киелі үйді салатын сол болмақ. Оның патшалық тағын мәңгілікке орнатамын. Мен оған Әке боламын, ал ол Менің рухани ұлым болады. Егер ол жамандық істесе, оны басқа адамдар арқылы, олардың таяқтары арқылы жазалаймын. Мен өзіңнен бұрынғы Саулдан оған деген рақымымды алып қойдым, бірақ сенің ұлыңнан рақымымды ешқашан алмаймын. Сенің үйің мен патшалығың Менің көз алдымда мәңгілікке нығаяды, ұрпақтарыңның патшалық тағы дәйім тұрақты болмақ».

Жаратқан Ие аян беріп айтқан осы сөздерінің бәрін Натан пайғамбар Дәуітке айтып берді.


Дәуіттің Құдайға шүкірлік айтқан мінажаты

Сонда Дәуіт (киелі шатырға) кіріп, Жаратқан Иенің алдында отырып былай деді: «Уа, Жаратушы Тәңір Ие, мені осылай дәріптейтініңдей менің өзім, шыққан әулетім соншама кімбіз? Бірақ бұл Сен үшін әлі де аз болып көрінді, о, Жаратушы Тәңір Ием. Сен алдыңдағы пендеңнің келер ұрпақтарының болашағы туралы да айтып бердің. Әлде Сен әдетте адам баласына осылай әрекет етесің бе? Уа, Жаратушы Тәңір Ием, Дәуіт Саған тағы не айта алады? Өзіңнің қызметшіңді жақсы білесің ғой. О, Жаратушы Тәңір Ием, өз уәдең мен еркіңе сай, Сен осы ұлы істердің бәрін орындап, оны алдыңдағы пендеңе білдірдің.

Сен қандай ұлысың, уа, Жаратушы Тәңір Ием! Өз құлақтарымызбен естіген барлық хабарымыз бойынша Саған тең келетін ешкім де жоқ, Сенен басқа құдай да жоқ. Сенің халқың Исраил сияқты жер бетінде қандай басқа халық бар еді? Себебі Сен, уа, Құдай, оны меншікті халқың болу үшін таңдап, Мысырдан азат етіп, көшіріп алдың. Олардың алдарында жүріп, ұлы кереметтер, үрей туғызатын ғажап істер жасай отырып, (Саған мойынсұнбайтын) бөтен ұлттар мен олардың тәңірлерін уәделі елден қуып шықтың. Бұл істеріңмен Сен өз есіміңнің даңқын асырдың. Осылай Исраилді әрдайым меншікті халқың болуға Өзің үшін бекітіп қойдың, уа, Жаратқан Ие, әрі олардың ғибадат ететін Құдайы болдың.

Ал енді, о, Құдай Ием, Өзіңнің осы қызметшің және оның әулеті туралы берген сөзіңді барлық уақытқа бекітіп, уәдеңді орындайтын бола гөр. Содан адамдар: «Әлемнің Иесі — шынымен Исраилдің үстінен қарайтын Құдай!» деп, әрдайым Сенің атыңның даңқы шығады және қызметшің Дәуіттің әулеті Сенің алдыңда нық тұрады.

Уа, Әлемнің Иесі, Исраилдің Құдайы, Сен «шаңырағыңды бекітемін» деп маған ашық білдірдің. Сол себепті қызметшіңнің осылайша мінажат етуге батылы барды. Уа, Жаратушы Тәңір Ием, Сен Құдайсың, Сенің сөздерің ақиқат. Осы қызметшіңе сол игіліктерді уәде еттің. Сонымен енді пендеңнің әулетін әрқашан өз алдыңда жалғаса берсін деп жарылқай гөр. Уа, Жаратушы Тәңір Ием, осыны Өзің айтқандықтан, Сенің ақ батаңмен пендеңнің әулеті ұдайы жарылқанатын болады».

(Патшалықтар 2-ж. 7:1-29)


Осылайша Құдай Дәуіттің әулетіне жататын біреу болашақта да патшалық құратын болады деп уәде берді. Құдай Өзінің жер бетіндегі өкілі болуға тағайындаған патшаны «(рухани) ұлым» деп те атады. Осы атаққа кейінірек келген Мәсіх шын мәнінде ие болды.

Батыр жауынгер, жеңімпаз патша болумен қатар, Дәуіт пайғамбар дарынды, құдайшыл ақын да болып, Забурдағы бірсыпыра рухани әндер, жырлар және мінажаттарды жазып қалдырды. Төменде солардың таңдап алынған бесеуі берілді.


### Забурдан келтірілген бес жыр


Адамға салтанат сыйлаған Жаратқан Иені мадақтау

(Ән-күйдің жетекшісіне арналған, ғаттық жетігеннің сүйемелдеуімен айтылатын Дәуіттің жыры.)


Уа, Жаратқан Тәңір, Иеміз біздің,
Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің
Сондай айбынды да даңқты есімің!


Көктен биік мерейіңді өсірдің.
Балалардың, кішкене бөбектердің
Аузымен Өзіңді дәріптетесің.
Дұшпандарыңа бола солай істейсің,
Қас жауыңды, кекшілді үндетпейсің.


Сенің қолыңнан шыққан аспаныңа,
Өзің орнатқан ай мен жұлдыздарға
Назар аударған әрбір уақытымда
Мынадай сұрақтар туады ойымда:
Өзің ескеретіндей адам сонша кім,
Сен қамқорлайтындай адам баласы кім?
Оны көктегілерден сәл төмен қойдың,
Құрмет, салтанатты оған тәждей сыйладың.


Сен адам баласын билеуші еттің
Қолыңнан шыққан бар жаратылысқа.
Бәрін де оған бағындырып бердің:
Бүкіл ірілі-ұсақты малдарды да,
Даладағы жабайы аңдарды да,
Самсаған құс пен судағы балықты,
Теңіз ағыстарымен жүзгендерді
Табыстадың Сен оның қол астына.


Уа, Жаратқан Тәңір, Иеміз біздің,
Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің
Сондай айбынды да даңқты есімің!

(Забур жырлары 8:1-10)


Игілік атаулының бастауы — Құдайға деген сенім

(Дәуіттің насихат мінажаты.)


Уа, Құдайым, сақтай гөр Өзің мені,
Баспана етемін жалғыз Сені!


Жаратқанға былай деймін: «Сен Иемсің,
Сенен бөлек жоқ ешбір игілігім!»
Ұлы жандар — Саған бағышталғандар,
Маған өте ұнайды елде олар.
Ал бөтен тәңірлердің жолын қуғандар:
Қасіретке молынан ұшырамақ олар.
Тәңірсымақтарға құрбандық шалмаймын,
Олардың аттарын аузыма еш алмаймын.


Уа, Ием, маған жар болып келесің,
Жарылқап мені амандық бересің,
Тағдырым қауіпсіз қолыңда Сенің.
Тамаша — маған тиген үлесім,
Қатты ұнайды ғажайып мұрам.


Даңқтаймын ақыл-кеңес берген Иемді,
Ұжданым түнде де мені ескертеді.
Ықылас-ниетім әрдайым Иемде,
Оң жағымда Ол маған жар боп келеді:
Жағдайым шайқалмайды ешбір кезде.


Содан жүрегім шаттыққа толады,
Мәз-мейрам болып тілімнен бал тамады,
Саған сенгенімнен тәнім тыншиды.
Сен жанымды о дүниеге қимайсың,
Қасиетті адамыңның тәнін шірітпейсің.
Шын өмір жолын маған көрсетесің,
Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің,
Оң жағыңда мәңгі игілік бересің.

(Забур жырлары 15:1-11)


Ізгі Бағушы

(Дәуіттің жыры.)


Жаратқан Ием — менің Бағушым,
Мен еш нәрседен де тарықпаймын.
Ол мені жасыл жайлауға жаяды,
Тұнық суға жетелеп апарады.


Ием жаныма күш дарытады.
Есімі «Қасиетті» деп аталады,
Содан артамын Оған сенімімді:
Ол мені тура жолмен жетелейді.


Қап-қараңғы шатқалда жүрсем де мен,
Қорықпаймын ешбір қауіп-қатерден,
Себебі Өзің менің қасымдасың,
Жігер береді сойылың мен таяғың.


Сен маған дастарқан жаясың
Көз алдында дұшпандарымның,
Мені құрметпен қарсы аласың,
Тостағанды толтыра құясың.


Жақсылық пен мейірімділік
Үлесім болады өмірлік,
Жаратқан Иенің үйінде
Мен қала беремін мәңгілік.

(Забур жырлары 22:1-6)


Күнәсі кешірілген бақытты!

(Дәуіттің насихат жыры.)


Әділетсіз істері кешірілген,
Барлық күнәларынан ақталған
Қандай бақытты әрбір жан!
Иеміз мойнына кінә артпайтын,
Жан дүниесінде жалғандық болмайтын
Қандай бақытты әрбір жан!


«Күнәмді айтқым келмеп еді,
Сонда аяқ-қолым сырқырай берді,
Ыңқылдап жүрдім күні бойы.
Себебі күні-түні Сенің қолың
Зілдей боп үстімде жатты менің.
Сол кезде жаздың аптабы семдірген
Көк шөпке ұқсап солып қалдым мен.


Сонда алдыңда күнәмді мойындадым,
Әділетсіздігімді енді жасырмадым.
Жаратқанға кінәмді ашық айтам дедім,
Сен сонда барлық күнәмді кешірдің.


Сондықтан Өзіңе адал жүрген жан
Пәлеге тап болғанда, сиынсын Саған.
Тіпті топан судай апат келгенмен,
Ажалдан құтылады ол аман-есен.


Сен баспанамсың пәледен сақтайтын,
Құтқарылғаныма қуана ән шырқаймын».


«Мен саған ақыл-кеңес беремін,
Жүретін жолыңды көрсетемін.
Сені таса қылмай көзімнен,
Әрдайым жетелеп жүремін Мен.
Ақылсыз ат пен есектей қасарма,
Ауыздық, жүген саласың оларға,
Әйтпесе бағынбай жүрер олар да».


«Құдайсыз жан көп қасірет шегеді,
Ал Жаратқанға сенімін артқан пендені
Оның берік рақымы қоршай береді.


Иемізге қуаныңдар, әділдер, шаттаныңдар!
Шын жүректен адалдар, қуана ән салыңдар!»

(Забур жырлары 31:1-11)


Жаратқан Иенің шексіз рақымы туралы жыр

(Дәуіттің жыры.)


Жан-тәніммен Жаратқан Иені мадақтаймын,
Шын жүректен қасиетті атын ардақтаймын.
Жан-тәніммен Жаратқан Иені мадақтаймын,
Маған көп жақсылық жасағанын ұмытпаймын.


Ол бар күнәларымды кешіріп,
Дерттерімнің бәрін сауықтырады,
Ажалдан жанымды аман қалдырып,
Рақымы мен мейірімін сыйлайды,
Тілегімді жақсылықпен қанағат қып,
Қырандай мені қайта түлетеді.


Иеміз жәбір көргендердің барлығына
Әділдік жеткізіп, мүддесін қорғайды да.
Ақиқат жолдарын танытты Ол Мұсаға,
Кереметтер жасады Исраил халқына.
Жаратқан — мейірбанды да рақымды,
Тез қаһарланбайтын, тым қайырымды.
Ол бізді ұдайы айыптамайды,
Мәңгі бақи кек те сақтамайды,
Бізді күнәмізге қарап жазаламайды,
Жаман ісіміздің есесін қайтармайды.
Аспан жерден қанша жоғары болса,
Жаратқанның Өзін терең сыйлағандарға
Жаудыратын рақымы сонша мол да!
Шығыс батыстан тым қашық болғаны сияқты,
Ол заңсыз істерімізді бізден зор қашықтатты.


Әкенің сәбиіне жаны ашығаны іспетті,
Жаратқан Иеміз де Өзін қастерлегендерге
Дәл сондай мейірім мен жанашырлық көрсетеді.
Неден жаратылдық, соны түгел біледі,
Топырақтан екеніміз Оның есінде.
Адамның өмірі көк шөп секілді,
Ол гүлдейді дала гүлі тәрізді:
Ыстық жел соғып өтсе, ғайып болар,
Тұрған жеріне беймәлім боп жоғалар.


Ал Өзін терең қастерлеген жандарға
Жаратқанның рақымы мәңгі жауады да.
Иемізбен жасасқан Келісімін бұзбайтын,
Оның бұйрықтарын есінде сақтайтын,
Әрі солар бойынша жүріп-тұратын
Адамдардың келер ұрпақтарына дағы
Құдайдың әділдігі жетіп тұрады.


Жаратқан Ие көкте орнатты өз тағын,
Оның Патшалығы билейді барлығын.


Уа, Иеміздің сөзіне құлақ салатын,
Оның айтқанын іске асыратын,
Құдіреті күшті періштелері,
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!
Уа, Иеміздің еркін орындайтын
Көктегі топтары, қызметшілері,
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!


Уа, Оның Патшалығының бар орындарында
Жүретін күллі жаратқандары да,
Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар!


Жан-тәніммен Жаратушыны мадақтаймын да.

(Забур жырлары 102:1-22)


### Дана Сүлеймен патша


Дәуіт пайғамбардан кейін оның ұлы Сүлеймен таққа отырды. Аты әлемге кең тараған Сүлеймен патша Жаратқан Иеге арнап өте үлкен де сәулетті ғибадатхана салды. Ежелгі киелі шатырдың іші сияқты, бұл ғибадатханадағы киелі үйдің іші де екіге бөлінді. Артқы жағындағы ең қасиетті бөлмеге алтын жалатқан Келісім сандығы орналастырылды. Соның қақпағы Жаратқан Иенің «жер бетіндегі тағы» деп аталатын.

Ғибадатхананы Құдайға бағыштаған ұлы тойға бүкіл халық жиналып, Оны мадақтап, көптеген малды құрбандыққа шалды.


Сүлейменнің мінажаты

Содан соң Сүлеймен Жаратқан Иеге арналған құрбандық үстелінің алдында тұрып, жиналған бүкіл Исраил қауымының алдында қолдарын жайып Тәңір Иеге сиынды. Патша қола мінбе жасатып, ауланың ортасына орнатқызған еді. Мінбенің ұзындығы мен ені бес, биіктігі үш шынтақ болды. Соның үстінде тұрған патша күллі исраилдіктердің көз алдында тізесін бүгіп, қолдарын аспанға қарай жайып былай деді: «Уа, Исраилдің Құдайы — Жаратқан Ие! Көк пен жерде Сен сияқты ешбір құдай жоқ! Жасаған Келісіміңе адалсың, шын жүректен тура жолыңмен жүрген қызметшілеріңе рақымың мол. Сен әкем марқұмға уәде еткеніңдей, оған сенімді болып, рақымыңды көрсетіп келдің. Бұрын Өзің сөз беріп, уәде еткеніңді бүгін іс жүзінде орындап отырсың.

Ал енді, уа, Жаратқан Ие, Исраилдің Құдайы, Өзіңнің қызметшің Дәуітке: «Егер ұрпақтарың сен сияқты Менің алдымда таза жүріп, тапсырған Таурат заңыма бағынатын болса, онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилдің патшалық тағында отыратын болады!» деп берген уәдеңді іске асыра гөр. Сонымен, уа, Исраилдің Құдай Иесі, Өзіңе қызмет еткен әкем марқұмға айтқан сөздеріңді орындай гөр.

Алайда Құдай шынымен-ақ жер бетінде пенделер арасында тұратын бола ма?! Тіпті ұлан-ғайыр көктің өзі Сені сыйғыза алмағанда, мен салған мына үй қайдан сыйғызсын?! Солай болса да, уа, Құдайым Жаратқан Ие, Сенің алдыңда бой ұрып сиынып жасаған өтінішіме назар аударып, жалбарына еткен мінажатыма мейіріммен құлақ сала гөр! Сен «Мына киелі үйді өз атыммен атаймын» деп сөз бергендіктен, оған күні-түні қамқор бола гөр. Уа, Ием, алдыңдағы қызметшіңнің бұл жерге қарай Өзіңе бағыштаған мінажатына құлақ аса гөр. Осы пендең және меншікті Исраил халқың бұл жерге қарай Саған сиынып дұға еткен кезде көктегі тұрағыңнан өтінішімізге құлақ салып, күнәларымызды кешіре гөр. Егер де халқың Исраил Сенің алдыңда күнәға батқандықтан, жауларынан жеңіліп қалса, ал кейін Саған қайтып, Құдайлық билігіңе мойынсұнса, әрі осы киелі үйіңе қарай сиынып, рақым көрсетуіңді сұрап жалынса, онда Сен көктен оларға құлақ сала гөр. Халқың Исраилдің күнәларын кешіріп, оларды өздеріне және ата-бабаларына сыйлаған осы елге қайтара гөр. Тіпті халқың Исраилге жатпайтын жат жерлік адам алыс елден ұлы есімің мен зор құдіретің туралы естігендіктен осында келіп, Саған бұл киелі үйге қарай сиынса, онда Сен көктегі тұрағыңнан құлақ салып, оның барлық өтініштерін орындай гөр. Осылайша жер жүзінің күллі халықтары Сенің Құдай екеніңді мойындасын. Халқың Исраил сияқты олар да Сені терең қастерлеп, мен салғызған осы ғибадатхананың Өзіңе бағышталып, есіміңмен аталғанын білсін.

(Шежірелер 2-ж. 6:12-21,24-25,32-33)


Жаратқан Иенің Сүлейменге қайтадан аян беруі

Сол кезде Жаратқан Ие оған түнде аян беріп былай деді:

— Сенің мінажатың құлағыма жетті. Мен осы жерді Өзіме құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынылатын киелі үй болсын деп таңдап алдым.

Егер Мен болашақта не аспанды жаңбыр жауғызбай жауып тастасам, не шегірткелерге елдегі егістіктерді жалмауды бұйырсам, не халқымның арасына індет жіберсем, сонда Менің атыммен аталып жүрген халқым Маған бой ұсына сиынып, еркімді білгісі келсе және теріс жолдарынан қайтса, онда Мен оларға көктен құлақ саламын. Мен күнәларын кешіріп, олар тұрған елді сауықтырып, қайтадан амандық пен тыныштық сыйлаймын.

Бұдан былай осы жерде айтылатын мінажаттарға көзім ашық, құлағым түрулі болады. Мен бұл орынды таңдап алып, есімім әрдайым орнықсын деп Өзіме бағыштадым. Оны ұдайы жүрегімде ұстап, көзімнен таса қылмаймын.

Егер сен әкең Дәуіт сияқты көз алдымда адал жүріп, өзіңе берген өсиеттерімді орындап, ережелерім мен шешімдеріме бағынатын болсаң, онда Мен сенің патшалық тағыңды берік етемін. Өйткені әкең Дәуітпен Келісім жасап, оған былай деп уәде еттім: «Онда әрдайым сенің ұрпақтарыңның біреуі Исраилге билік құратын болады».

Алайда егер өзің және ұрпақтарың Менен теріс бұрылып, өздеріңе тапсырған ережелерім мен өсиеттерімді орындамай, басқа тәңірлерге құлшылық етіп, табынатын болсаңдар, онда Мен Исраилді Өзім табыстаған осы елден қуып шығамын, әрі өз есіміме бағыштаған бұл киелі үйді де қасымнан алып тастаймын. Осылайша Мен оны барлық басқа халықтар мысалға келтіріп, табалап мазақ ететіндей масқараға ұшыратамын. Осы киелі үй қазір салтанатты болып тұрғанмен, қиратылып, үйінді болып қалады. Сонда оның қасынан өткен-кеткен әркім аңтарыла жаны түршігіп: «Жаратқан Ие бұл ел мен мына киелі үйге неліктен осындай нәрсені істеді екен?» деп сұрайтын болады. Сонда жұрт: «Себебі олар ата-бабалары сиынған, соларды Мысырдан бастап алып шыққан Құдайы — Жаратқан Иені елемей тастап кетіп, бөтен тәңірлерге бет бұрды да, соларға табынып, құлшылық ететін болды. Сондықтан Жаратқан Ие олардың бастарына осы бақытсыздықтың барлығын үйіп-төкті!» деп мысалдайтын болады.

(Шежірелер 2-ж. 7:12-22)


### Забурдағы Нақыл сөздерден мысалдар


Жаратқан Ие Сүлейменге ерекше ақыл-парасат дарытқан болатын. Оның өзі шығарған әрі жинақтап қалдырған төмендегідей көптеген нақыл сөздері бар:


Жазбаның мақсаты — даналыққа үйрету

Нақыл сөздердің мақсаты мынау:
Даналық пен тағылымды білдіріп,
Парасатты сөздерді ұғындыру,
Әділдік, дұрыс іс, ақ ниетке бағыттап,
Тәрбиелі, саналы өмірді иеленту,
Ақылы толмағанға ақыл беріп,
Жастарға білім, саналылық сыйлау.


Саналы жан тыңдап, ақыл-кеңес табады,
Дана жан біліміне білім қосады,
Осылай нақыл да астарлы сөздерді,
Данышпан адамдар айтып кеткендерді
Һәм олардың жұмбақтарын түсінеді.


Білімнің бастауы

Білімнің бастауы — Жаратқан Иені
Терең қастерлеп, Оған мойынсұну.
Ал Құдайдан безген надандар болса,
Елемейді даналық пен тәрбиені.


Балам, әкеңнің тәрбиесін тыңда,
Шешең берген тәлімнен де бас тартпа!
Олар басыңдағы тәждей тамаша,
Мойныңдағы моншақтай ұнамды да.

(Нақыл сөздер 1:2-9)


Даналықтың уәде еткен сый-тартулары

Даналық шақырып жатыр емес пе,

Ақыл-парасат дауыстап тұр емес пе?
Жол жиегінде, биік орындарда
Тұр әрі жол тораптарында.
Қала қақпаларының төңірегінде,
Халық өтетін кіреберістерде,
Даналық былай деп мәлімдеуде:


«Уа, халайық, сендерді шақырамын,
Бар адамзатқа дауыстап айтамын:
Аңқаулар, енді үйреніңдер,
Аңғалдар, түсінік иеленіңдер,
Тыңдаңдар мені, асыл сөз айтпақпын,
Ақиқат — барлығы да айтарымның.
Шындық — аузымнан шыққан сөздің бәрі,
Өтірік айту маған аса жиренішті.
Менің сөздерімнің бәрі де дұрыс,
Ешқайсысы емес арам не бұрыс.
Саналыға барлығы түсінікті,
Білімдіге мінсіз де әділетті.
Күмістен гөрі ал менен тәлімді,
Саф алтыннан гөрі қабыл ал білімді.
Даналық асыл тастардан да құнды,
Аңсаған еш нәрсең оған тең келмейді».


Даналықтың ақыл-кеңесі мен жемісі

«Мен даналықпын, парасат бар қасымда,
Саналы білім тауып аламын да.
Жаратқанды қастерлеп, мойынсұну,
Бұл — жамандық атаулыны жек көру.


Жек көремін мен паңдық пен менмендікті,
Жаман іс-әрекет пен бұрма сөзді.
Менде ақыл-кеңес бар, адал сана,
Иемін парасат, күш-қуатқа да.
Мен арқылы патшалар билік құрады,
Әкімдер әділ заңдар шығарады.
Әміршілер мен арқылы басқарады,
Төрелер әділ үкім шығарады.


Мен де сүйемін өзімді сүйгенді,
Іздеп жүрген тауып алады мені.
Сыйлайтын абырой-байлық бар менде,
Жоғалмас қазына мен әділдік те.
Беретін жемісім алтыннан құнды,
Ол тіпті саф алтыннан да бағалы,
Шығаратын өнімім менің таңдаулы,
Күмістен де әлдеқайда жоғары.
Әділетті жолмен жүре беремін,
Ақиқат жолынан ешбір таймаймын.
Мені сүйгендерге игілік сыйлаймын,
Қазыналарын толтыра беремін».

(Нақыл сөздер 8:1-21)


Түрлі тақырыпқа арналған нақыл сөздер

Ашулы жан дау-жанжал туғызар,
Қызба жан көптеген күнә жасар.


Менмендік адамның мерейін түсірер,
Кішіпейілдік оны құрметке жеткізер.


Қарақшымен сыбайлас өз жанына қас,
Ол қарғанып ант беруге болар тиіс,
Ал шын куәлік беруге батылы жетпес.


Пендеден қорқуы адамға тұзақ құрар,
Жаратқанға сенуші қауіпсіз болар.


Көптеген кісі әміршінің ықыласын іздер,
Ал әділет адамға Тәңір Иеден келер.


Азғын адам әділдерге жек көрінішті,
Тура жүрген жан зұлымдарға жиренішті.

(Нақыл сөздер 29:22-27)


Өкінішке орай, Сүлеймен патша өмірінің соңғы жылдары Жаратқан Иеге шын жүректен мойынсұнбай, күнәға батты. Оның ұлы Рохабоғам да өркөкіректеніп, албырттық жасады. Ханзада жіберген қателіктердің кесірінен Исраилдің он руы елден бөлініп шығып, өз алдына Солтүстік Исраил патшалығын құрды. Тек елдің оңтүстігіндегі Яһуда мен Бунямин рулары ғана Дәуіттің әулетінен шыққан патшалардың билігінде, Яһуда деп аталған патшалықта қала берді.


### Ишая пайғамбардың Құтқарушы туралы алдын ала білдіруі


Кейінгі ғасырларда Жаратқан Ие Исраилдегі екі патшалықтың халқына және айналаларындағы елдерге Өзінің пайғамбарлары арқылы «Күнә жасауды қойыңдар, әйтпесе жазаларыңды тартасыңдар!» деген хабарын жіберіп отырды. Олардың ішінде аттары кең жайылған Ілияс, Елишә (яки Ал-Яса), Жүніс және Ишая есімді пайғамбарлар болды. Сондай-ақ, Құдай Өзінің халқына қамқоршы болу үшін дана да ізгілікті Билеушіні, яғни Мәсіхті, жіберемін деп те пайғамбарлары арқылы алдын ала білдірді. Мысалы, Құдай Тағала бұдан шамамен 2700 жыл бұрын Ишая пайғамбар арқылы төмендегі сөздерді жеткізген болатын.


Дәуіттің Ұрпағының ізгілікті патшалығы туралы уәде

Забулон мен Нафталимнің отанын
Иеміз бұрыннан масқараға ұшыратқан.
Ал болашақта осы бір аймақты —
Теңізге баратын жол бойындағы
Әрі Иорданның батыс жағындағы
Бөтен ұлттар тұрған Ғалилея аймағы
Зор абыройға бөлейтін болады!
Халық қараңғыда ғұмыр кешіп келеді,
Ал енді бір ғаламат Нұрды көреді,
Түнек басқан жерде тұратын елге
Таңның шапағы сәулесін төгуде!
Уа, Ием, Сен санын көбейтіп халқыңның,
Оған үлкен қуаныш та сыйлайсың.
Адамдар өнім жинау маусымында,
Не жау олжасын бөлісіп алғанда
Қатты қуанатындары сияқты,
Халқың шаттанады Сенің алдыңда.
Себебі Сен өз ата-бабаларын
Ежелде Мадиянның зорлығынан
Шексіз құдіретіңмен құтқарғансың!
Енді тағы да меншікті халқыңның
Еңсесін басқан езгіні құртасың,
Арқасын ұрып-соққан жау сойылын,
Қатал қанаушының асатаяғын
Біржола сындырып, жойып тастайсың!
Әскердің жер таптаған етіктері
Әрі қанға малынған киімдері
Енді өртелуге белгіленеді,
Бәрі де отқа жем болып кетеді.


Себебі Сәби дүниеге келді,
Біз үшін осы Ұл сыйға берілді!
Билік Оның қолында қала береді:
Ол «керемет ақылды Кеңесші,
Құдіретті Құдай, Мәңгілік Әке,
Тыныштық сыйлайтын Әмірші»
Деп те аталатын болады.
Оның құрған билігі арта түсіп,
Орнатқан тыныштығы шексіз болады,
Өзі Дәуіттің тағына отырып,
Мәңгі патшалығын сол кезден бастайды,
Әділдікпен нығайтып, жалғастырып,
Ақиқатты да ұстанатын болады.
Барлық қайрат-жігерімен бұларды
Әлемнің Иесі іске асырады!

(Ишая 9:1-7)


Келетін Құтқарушы Мәсіхтің біздің күнәларымыздың жазасын өз мойнына алып, қатты азап шегетіні туралы да Ишая пайғамбар Құдайдың берген аяны арқылы астарлап айтып кетті. (Кейде пайғамбарлар болашақтағы істі ешбір шүбәсіз солай болатынын көрсету үшін оны өткен шақта баяндайтын.)


Құдайдың Қызметшісінің күнәларымызды өз мойнына алуы

Біздің хабарымызға азғана адам сенді! Жаратқан Иенің құдіретті күші кімге ашық көрсетілді? Қызметшісі Құдай алдында жас көшеттей, құрғақ жерден шыққан жас өркендей өсіп шықты. Оның біз таңырқап қарайтындай ажары мен келбеті немесе бізге ұнайтындай ұсқыны жоқ еді. Оны адамдар менсінбей, жалғыз қалдырды. Ол ауыр азап көріп, көп қасірет шегіп, жұрт бетін бұрып әкететіндей жиренішті болды. Оны біз де бағалаған жоқпыз.

Шынында Құдайдың Қызметшісі біздің қасіретімізді Өзіне алды, біздің ауруларымызды өз мойнымен көтерді. Оның ұрылып, азап шегуін Құдай бұйырған жаза деп ойладық! Алайда Құдайдың Қызметшісі біздің күнәларымыз үшін түйреліп, біздің әділетсіз істеріміз үшін құртылды. Оның тартқан жазасы бізге амандық пен тыныштық әкелді. Оның жараларының арқасында біз (рухани дертімізден) сауықтық. Барлығымыз адасқан қойлардай тентіреп, өз бетімізбен жүрдік. Ал Жаратқан Ие бәріміздің күнәларымызды Қызметшісінің мойнына артты.

Ол зорлық көріп қиналды, алайда аузын ашпады. Оны тоқты сияқты сойылатын жерге алып барды. Ол қырқылып жатқанда үні шықпайтын қой секілді тіс жармады. Оны жәбірлеп, әділетсіз соттап, өлтіруге алып кетті. Оның замандастарынан кім мынаны ойлады: Ол халқымның күнәларына бола азапталып, бұ дүниеден аластатылды. Оның моласы қылмыскерлер қорымында белгіленгенмен, мәйіті бай адамның қабіріне қойылды. Өйткені Ол ешқандай күнә жасаған да емес, аузынан бірде-бір өтірік шыққан да емес.

Алайда Жаратқан Иенің Қызметшісі Оның еркімен азап шегіп құртылды. Ол өз жанын айыпты өтейтін құрбандық еткен соң, өз үрім-бұтағын көріп, ғұмыры ұзақ болады. Қызметшісінің арқасында Жаратқан Иенің еркі жүзеге асады.

Әділ Қызметшім «жан азабының нәтижесіне қарап қанағаттанатын болады. Оны көп адамдар танып мойындап, ақталады. Ол солардың күнәларын өз мойнына алады. Оған сол себептен көптеген адамдарды табыс етемін. Ол билік иелерін де олжалайды. Себебі Қызметшім жанын өлімге қиып, қылмыскерлердің қатарында саналды. Ол бірақ көптеген адамдардың күнәларын өз мойнына алып, қылмыскерлердің кешірілуі үшін ара түсті».

(Ишая 53:1-12


Ишая пайғамбар Яһуда елінің қалай апат болатынын да ашып айтты: халық пен билеушілері күнә жасай беріп, Құдайға мойынсұнудан бас тартқандары үшін Бабыл елінен жеңіліп, оның қол астындағы отары мен құлдары болып қалады! Осы айтылған сөз айнымай орындалды. Біздің заманымызға дейінгі 605 жылы Бабыл елінің әскері алғаш рет Яһуда еліне шабуыл жасап, оны басып алды.


### Даниял пайғамбардың өмірі және көрген аяндары


Сол кезде жасөспірім, кейін пайғамбар болған Даниял үш серігімен бірге тұтқынға түсіп, Бабылға жер аударылды. Сонда олар Бабыл патшасының ұйғарымымен оған қызмет ету үшін арнайы дайындықтан өте бастады. Даниял мен үш серігі қиын-қыстау кездерде де Құдайға сенімді болып, Оның жарылқауына кенелді. Бабыл патшалығын мидиялықтар мен парсылар жеңгеннен кейін, солардың тұсында (яғни парсы Ахеменид патшалығында) да Даниял лауазымды қызмет атқаруын жалғастыра берді.


Бабылға жер аударылған жасөспірімдердің Құдайға адалдығы

Яһуда елінде Жохақымның патшалық құрған үшінші жылы Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалим қаласына шабуыл жасап, оны қоршап алды. Сонда Яһуданың патшасы Жохақым да, Құдайдың киелі үйінен алынған бірнеше ыдыстар да Жасаған Иенің еркімен Бабыл патшасының қолына түсті. Сол қасиетті ыдыстарды патша Шинар аймағына әкетіп, өзі табынатын жалған тәңірдің ғибадатханасының қазына қоймасына сақтап қойды.

Бабыл патшасы сондай-ақ өзінің сарай қызметкерлерін басқаратын уәзірі Ашпеназға исраилдік патша әулетінен және ақсүйек тұқымынан шыққан бірнеше жасөспірім баланы Иерусалимнен алып келуге бұйырды. Бұлар ешбір кемтарлығы жоқ, келбетті, ғылымның бар жағынан да хабардар, парасатты да зерделі әрі патша сарайында қызмет атқаруға қабілетті болуға және халдейлердің тілі мен әдебиетін үйренуге тиісті еді. Патша оларға өз дастарқанындағы тамағы мен шарабынан күнделікті үлес тағайындады. Сол жасөспірімдер үш жыл бойы тәлім алғаннан кейін патша оларды сарайындағы қызметке кірістірмек болды.

Яһуда руынан таңдап алынған жасөспірімдер арасында Даниял, Хананиях, Мишаел, Азариях деген балалар бар еді. Уәзір сол төртеуінің аттарын өзгертіп, Даниялға Балташазар, Хананияхқа Шадырақ, Мишаелге Мисақ, Азарияхқа Әбдінего деп жаңадан ат қойды.

Алайда Даниял патшаның тамағы мен шарабын ішіп-жеп өзімді арамдамаймын деген берік шешім қабылдаған болатын. Сондықтан ол сарай қызметкерлерін басқаратын жаңағы Ашпеназ уәзірге осы туралы өтініш жасады. Құдай бұл уәзірдің жүрегін жібітіп, оны Даниялға оң көзімен қарайтын етті. Сонымен уәзірдің Даниялға берген жауабы былай болды: «Мен патша иемнен қауіптенемін. Ішіп-жейтін тағамдарыңды тағайындаған оның өзі еді ғой. Егер сендердің басқа балаларға қарағанда жүдеп бара жатқандарыңды байқап қалса, сендердің кесірлеріңнен менің басым кетеді!»

Сонда Даниял төртеуінің үстінен қарауға уәзір бекіткен қызметкерден былай деп өтінді: «Тақсыр, бізге он күн бойы жеуге тек адал тағамдар, ішуге су ғана беріп сынап көрсеңіз екен. Содан кейін біздің түріміз бен патша дастарқанынан ішіп-жеген басқа балалардың түрін салыстырып көріңіз. Әрі қарай бізбен өз көзіңізбен көргеніңізге сай әрекет етерсіз, тақсыр».

Қызметкер осыған келісіп, оларды он күн сынайтын болды. Сол он күн өткен соң байқап қараса, бұл балалардың түрлері патша дастарқанынан тамақтанған жастардың бәрінен өңдірек әрі толығырақ болып көрінді. Оларды басқаратын қызметкер содан бастап патшаның берген тамағы мен шарабын былай қойып, оларға тек адал тағамдар беруін жалғастыра берді.

Жаңағы төрт жасөспірімге Құдай білім және әдебиет пен даналықтың барлық жағын да үйренуге зеректік сыйлады. Ал Даниял оның үстіне әр түрлі аяндар мен түстердің мағынасын түсінетін ерекше дарынға да ие болды.

Осылайша Набуходоносор патшаның белгілеген мерзімі аяқталып, уәзір исраилдік жас жігіттерді патшаның алдына алып барды. Патша олармен сөйлескенде Даниял, Хананиях, Мишаел, Азариях төртеуінің барлық жағынан да басқалардан басым екенін байқады. Сол себепті бұл төртеуі патшаға қызмет етуге кірісті. Патша олардан қандай мәселе туралы ақыл-кеңес сұрамасын, өзінің бүкіл патшалығындағы абыздары мен балгерлерінен гөрі олардың он есе білімдірек екенін анықтады. Бұдан былай Даниял парсы патшасы Кирдің Бабылға билік құрған бірінші жылына дейін сол қызметінде қала берді.

(Даниял 1:1-21)


Даниялдың күндес дұшпандары да болды. Мидиялықтар мен парсылар Бабыл патшалығын басып алғаннан кейін төмендегі оқиға орын алды.


Даниялға қарсы жасалған қастандық

Дарий билік құрған бүкіл патшалығына жүз жиырма аймақ әміршісін тағайындауды жөн көріп, онысын жүзеге асырды да. Бұған қоса патшаның мүддесін көздеп, аймақ әміршілерінің үстінен қарап, есеп алып отыратын үш уәзірді де бекітті. Сол үш уәзірдің біреуі Даниял болды.

Даниял (Құдайдың Рухы дарытқан) асқан қабілетінің арқасында өзге екі уәзір мен аймақ әміршілерінен озық шықты. Сондықтан патша оны бүкіл патшалықты басқарушы етіп қоюды ойлады. Сонда басқа уәзірлер әрі аймақ әміршілері Даниялды айыптауға сылтау іздей бастады. Бірақ Даниял сенімді болып, жұмысын ұқыпты атқарғандықтан, олар оны кінәлайтындай бірде-бір қате не заңсыздық таба алмады. Ақырында олар: «Оның сиынатын Құдайының бұйырған заңына қатысты болмаса, басқа жағынан ешқандай айып таба алмаймыз», — деп қорытты.

Содан уәзірлер мен аймақ әміршілері бір айла тауып, патшаның алдына жиналып, былай деді:

— Уа, Дарий патша, өміріңіз ұзақ болсын! Біз: патшалықтың уәзірлері, қолбасшылары, аймақ әміршілері, кеңесшілері және әкімдері бәріміз ақылдаса келіп, патша ағзам мынадай заңды қабылдап, жарлық шығарса, тиімді болар еді деген қорытындыға келдік: Кімде-кім отыз күндік мерзім ішінде өзіңізге емес, уа, патша иеміз, бір тәңірге не пендеге бас ұрып, өтініш жасаса, сол адам арыстандардың апанына тасталсын! Осылайша, уа, патша ағзам, бұл жарлықты бекіте көріңіз. Мидиялықтар мен парсылардың ешқашан күшінен айырылмайтын заңына сәйкес оны ешкім өзгерте алмастай етіп жазбаша түрде шығарта көріңіз.

Дарий патша бұл жарлықты жазбаша шығартып, бекітті.


Даниялдың арыстандардың апанына тасталуы

Даниял мұны білсе де, бұрынғыдай күніне үш рет үйінің жоғарғы бөлмесіне көтеріліп, Иерусалимге қарай ашық тұрған терезенің алдына баратын. Сол жерде ол бұрын да істегеніндей тізерлеп отырып, сиынатын Құдайына мінажат етіп, Оны мадақтауын жалғастыра берді.

Сонда оны көре алмайтындар жиналып, Даниялдың Құдайға сиынып, рақым көрсетуін сұрап тұрғанының үстінен түсті. Олар патшаның алдына барып, оның шығарған жарлығы туралы айта келіп:

— Уа, патша! «Кімде-кім отыз күндік мерзім ішінде өзіңізге емес, бір тәңірге не пендеге бас ұрып, өтініш жасаса, сол адам арыстандардың апанына тасталсын!» деп жарлық шығармап па едіңіз? — деген сауал қойды. Патша:

— Дұрыс, бұл жарлық мидиялықтар мен парсылардың заңына сәйкес бекітілді, оны ешкім де өзгерте алмайды! — деп жауап берді. Сонда әлгілер:

— Яһудадан жер аударылып келгендердің бірі — Даниял не сіздің өзіңізге, не шығарған жарлығыңызға пысқырып та қарамайды! Ол әлі де күніне үш рет өзінің Құдайына бас ұрып мінажат етіп келеді! — деп шағым айтты.

Мұны естігенде патша өзіне-өзі қатты наразы болды. Ол Даниялды құтқаруға ниеттеніп, күн батқанға дейін оны қалай да аман қалдыруға тырысты. Алайда сол қызметкерлер қайтадан патшаның алдына жиналып:

— Уа, патша, есіңізден шығара көрмеңіз, мидиялықтар мен парсылардың заңына сәйкес, патша шығарған жарлық пен ережені ешқандай өзгертуге болмайды! — деп ескертті.

Содан патшаның әмірімен Даниял әкелініп, арыстандар қамалған апанға тасталды. Патша соның алдында Даниялға: «Сен өз Құдайыңа үздіксіз қызмет етіп келдің. Енді Ол сені құтқара көрсін!» — деген тілегін білдірген еді.

Ешкім Даниялды құтқарып алмас үшін, апанның аузы дәу таспен жабылып, патша тасқа өзінің және әміршілерінің мөрлерін басып, бекітті. Бұдан соң патша сарайына кетіп, көңіл көтеруге зауқы соқпай, тамақтан да ауыз тимеді, түнімен көз шырымын да алған жоқ.


Даниялдың арыстандардан құтқарылуы

Таң атар-атпастан патша орнынан тұрып, арыстандардың апанына қарай тартты. Апанға жақындап қалғанда мұңды дауыспен:

— Ей, Даниял, тірі Құдайдың құлы! Өзің үздіксіз қызмет етіп келген Құдайың сені арыстандардан құтқара алды ма? — деп сұрады. Сонда Даниял былай деп жауап берді:

— Уа, патша ағзам, өміріңіз ұзақ болсын! Құдайым Өзінің періштесін жіберіп, арыстандардың аранын жауып тастап, олар мені ешқандай жарақаттаған жоқ. Өйткені Құдайдың алдында айыпсыз деп те табылдым. Уа, патшам, өзіңізге де ешбір зиян келтірген емеспін.

Патша бұған қатты қуанып, Даниялды арыстандардың апанынан шығарып алуға бұйырды. Апаннан шыққан Даниялдың денесінен бірде-бір жарақат табылмады. Себебі ол өз Құдайына сенім артқан еді.

Патша Даниялға тісін қайрап, жазықсыз кінә таққан адамдар туралы әмір шығарып, өздерін, әйелдері мен бала-шағаларын түгелдей арыстандардың апанына тастатты. Апанның түбіне жетпей жатып-ақ, арыстандар оларға бас салып, денелерінің мылжа-мылжасын шығарды.

Содан соң Дарий жер бетіндегі әрбір халық, ұлт пен тілдің адамдарына мынадай хат жазып жолдады:

«Барлығыңа амандықты молынан тілеймін! Былай деп жарлық шығарамын: патшалығымның күллі жерлерінде халық Даниялдың сиынатын Құдайынан қалтырап қорқып, Оны терең қастерлейтін болсын!


Себебі Ол — тірі Құдай, мәңгілік жасайды,
Оның Патшалығын ешкім жеңе алмайды,
Әрі Оның билігі шексіз созылады!
Құдай құтқарып, аман-есен қалдырады,
Көк пен жерде керемет, ғажап істер қылады!
Ол арыстандардың аранынан Даниялды
Құтқарып алып, аман-есен сақтап қалды!»


Сонымен Даниялдың жағдайы Дарийдің, яғни парсы патшасы Кирдің, билік құрған заманында өркендей берді.

(Даниял 6:1-28)


Осы оқиғада аты аталған Дарий парсы патшасы Кирдің өзге есімі болуы ықтимал. Немесе Дарий Кир патшаның Бабыл аймағына тағайындаған әміршісі болса керек.

Даниял пайғамбар Қазақстанда сауыты табылған «Алтын адаммен» шамамен бір мезгілде өмір сүрген. Тарихи деректерге сай, сол замандағы сақтардың бір бөлігі парсы патшалығының әскерінде қызмет еткен. Демек, олар да патшаның Жаратқан Иені мадақтау туралы шығарған жарлығын естіген болса керек. Ал сақтардың қазақ халқының түп аталары болып табылатыны көпшілікке мәлім.

Даниял пайғамбар өмірінің түрлі кезеңдерінде көрген түстері мен аяндары арқылы болашақ туралы маңызды мәлімет алды. Бабыл патшалығын жеңген парсылар мен мидиялықтардың біріккен патшалығын грек патшасы Ескендір Зұлқарнайын басып алатын болды. Оның патшалығынан тараған төрт басты грек (эллин) патшалығы «өте қорқынышты, үрей туғызатын және асқан қуатты» айуанның, яғни Рим патшалығының, алдында тізе бүгуге мәжбүр болды.


Даниял пайғамбар түсінде көрген төрт айуан

Белшазардың Бабыл еліне билік құрған бірінші жылы Даниял төсегінде жатқанда түсінде түрлі көріністер көрді. Содан ол түсінің мазмұнын жазып қалдырды. Онда Даниял былай деп баяндады:

— Түнде көрген түсімде аспанның төрт бағытынан қатар соққан желдің ұлан-ғайыр теңіздің астан-кестенін шығарып, сапырып жатқанын көрдім. Сол кезде теңізден бір-біріне ұқсамайтын үлкен-үлкен төрт айуан шыға келді.

Біріншісінің сырт көрінісі арыстанға ұқсады, бірақ оның бүркіттің қанатындай қанаттары болды. Мен қарап тұрғанда қанаттары жұлынып тасталды. Айуан жерден көтеріліп, адам сияқты артқы екі аяғымен тұрғызылды. Бұған қоса оған адамдікіндей ақыл-сана да берілді.

Тағы қарағанымда екінші айуанның көрінісінің аюға ұқсайтынын байқадым. Ол бір жағымен көтеріле бастаған еді. Аузында тістеген үш қабырға бар екен. Осы айуанға: «Орныңнан тұр да, бас салып, етті молынан жалмай бер!» — делінді.

Содан кейін қарасам, қабыланға ұқсаған тағы бір айуан тұрды. Оның арқасында құстікі сияқты төрт қанаты бар екен, әрі төрт басы да болды. Осы айуанға билік жүргізу тапсырылды.

Содан соң түнгі түсімде төртінші айуанды да көрдім. Ол өте қорқынышты, үрей туғызатын және асқан қуатты екен. Оның үлкен-үлкен темір тістері болды. Айуан алдына келгеннің бәрін жалмап, парша-паршасын шығарып, қалғанын аяқтарымен таптап жүрді. Ол бұған дейінгі барлық айуандардан өзгеше болды. Оның он мүйізі де бар еді.

Сол мүйіздерге назар салғанымда, араларынан тағы бір кішкентай мүйіз шықты. Сонда оған орын босату үшін жаңағы мүйіздердің үшеуі түбімен жұлынып қалды. Осы мүйіздің адамдікіндей көздері және бөсіп мақтанған аузы болды.

(Даниял 7:1-8)


Бұдан кейін пайғамбар Құдай тағайындаған Билеушінің адам баласының кейпінде көрініп, күллі халықтардың билігін Жаратқан Иеден қабылдайтыны туралы аян көрді.


Құдайдың және Ол тағайындаған Билеушінің сот жүргізуі

Мен қарап тұра бердім. Соңында тақтар орнатылып, «Мәңгі жасап келе жатқан Құдай Тағала» өз тағына отырды. Оның киімі мен шашы қардай аппақ, таза еді; отырған тағы лапылдап жанған оттан, ал тақтың дөңгелектері лаулаған жалыннан тұратын. Тақта Отырғанның алдынан отты өзен шығып, ағып жатты. Сан мыңдаған нөкер Оған қызмет етіп, он мыңдаған түмен Оның еркін орындауға дайын тұрды. Бүкіл сот тақтарына отырып, арнайы кітаптар ашылды.

Содан кейін мен бөсіп мақтанған сөздерін айтқан жаңағы мүйізбен не болатынына назар аудардым. Кенеттен көз алдымда сол төртінші айуан өлтіріліп, денесі лапылдап жанып тұрған отқа тасталып құртылды. Қалған айуандар билігінен айырылды, әйтсе де белгілі бір уақытқа дейін тірі қалдырылды.

Мен сол түні көріп жатқан көріністерде кенеттен адам баласына ұқсайтын Біреудің аспандағы бұлттармен келе жатқанын байқадым. Ол мәңгі жасап келе жатқан Құдай Тағалаға жақындап келіп, Оның алдына әкелінді. Оған құдірет, салтанатты ұлылық және патшалық билік тапсырылды. Барлық халықтар, ұлттар және тілдердің адамдары Оған бой ұсынып құрмет көрсетуге тиіс болды. Ол ешқашан өшпейтін мәңгілік билік құрады, Оның патшалығы еш уақытта жойылмайды!

(Даниял 7:9-14)


### Құтқарушы Мәсіхтің кереметпен дүниеге келуі


Исраил елі сол дәуірде қоршаған ұлан-ғайыр патшалықтардың тәуелді, бодан аймағы болып қала берді. Халық жаудың езгісінен азат болуды аңсады. Олар Құдай Тағаланың Өзінің пайғамбарлары арқылы берген уәделерінен жұбаныш пен үміт тапты.

Хақ Тағала алдын ала белгілеген кезде уәделі Құтқарушы Мәсіх Құдайдың Киелі Рухының құдіретімен дүниеге келді. Мұның алдында Дәуіттің әулетінен шыққан пәк қыз Мәриямға таңғаларлық хабар жеткен еді.


Құтқарушымыз Исаның дүниеге келетіні туралы алдын ала білдіру

Алтыншы айда Құдай Жәбірейіл періштені Ғалилея аймағының Назарет қаласындағы бір қызға жіберді. Қыздың есімі Мәриям болатын, ол (Исраил елінің ежелгі патшасы) Дәуіттің әулетінен шыққан Жүсіп есімді жігітке айттырылған еді. Періште үйге кіріп, оған:

— Сәлем саған, Құдай жарылқаған жан, Жаратқан Ие саған жар! — деп тіл қатты. Мәриям періштені көріп, оның айтқан сөздеріне селк етіп, бұл қандай сәлемдесу деп ойланып тұрып қалды. Ал періште оған:

— Қорықпа, Мәриям, саған Құдай рақымын түсірді. Енді құрсақ көтеріп, Ұл табасың, Оның атын Иса деп қоясың. Ол өте мәртебелі болып, Құдай Тағаланың (рухани) Ұлы деп аталады. Құдай Ие Оған арғы атасы Дәуіттің тағын сыйлайды. Иса Жақыптың үрім-бұтағына мәңгі бақи Патшалық құратын болады. Оның Патшалығының шегі болмайды, — деді. Сонда Мәриям:

— Бұл қалай болады? Мен еркекпен жақындасқан емеспін ғой! — деп сұрады. Періште оған былай деп жауап берді:

— Саған Киелі Рух қонып Құдай Тағала сая түсіргендей Өзінің құдіретін дарытады. Сондықтан да сен табатын Киелі Бала «Құдайдың (рухани) Ұлы» деп аталмақ. Бұрын құрсақ көтермейді деп саналған жақын апайың Елізабет те қартайған шағында ұлды болмақ. Алты айдан бері оның аяғы ауыр. Себебі Құдайдың ешбір сөзі де жүзеге аспай қалмас! — Сонда Мәриям:

— Мен Жаратқан Иенің күңімін; айтқаныңыз болсын! — деді. Бұдан кейін періште оның қасынан ғайып болды.


Елізабет пен Мәриямның Құдайды мадақтауы

Сол күндері Мәриям жолға жиналып, Яһуда руының таулы өңіріндегі бір қалаға жедел жүріп кетті. Сонда ол Зәкәрияның үйіне түсіп, Елізабетпен амандасты. Елізабет Мәриямның берген сәлемін естігенде, ішіндегі нәрестесі тыпырлап кетті. Елізабет Киелі Рухқа кенеліп, қатты дауыстап былай деді:

— Құдай әйелдердің арасында сені жарылқаған, құрсағыңдағы Нәрестені де жарылқаған! Иемнің шешесі маған келетіндей мен соншама кім едім? Көрдің бе, сәлем берген даусың құлағыма жеткенде, ішімдегі балам қуанып, тыпырлап қоя берді! Жаратқан Иеге сенген сен бақыттысың, Оның саған айтқаны жүзеге аспақ!

Сонда Мәриям былай деді:


— Жан дүнием Иемді мадақтайды,
Құтқарушым Құдайға қуанады:
Күңінің қарапайым жағдайына
Құдай рақыммен назар аударады.
Күллі ұрпақтар мені бұдан былай
«Құдай жарылқаған жан» деп атайды:
Есімі киелі Құдіретті Құдай
Маған керемет ұлы істер жасайды!
Рақымы Өзін қастерлеушілердің
Ұрпағынан ұрпағына жалғасады;
Ол қолының құдіретін танытып,
Асқақ ниеттілерді шашыратады,
Билік иелерін тақтан құлатып,
Атақсыздарды жоғарылатады,
Ашыққандарды игілікке кенелтіп,
Байларды құр қол қайтарып қуады.
Тәңір өз қайырымын ескеріп,
Қызметшісі Исраилді қамқорлайды:
Ежелгі ата-бабаларымызға,
Ыбырайым мен оның ұрпақтарына,
Құдай осылай айтқан болатын да.


Мәриям үш айдай Елізабетпен бірге тұрғаннан кейін үйіне қайта оралды.

(Лұқа 1:26-56)


Егде тартқан ерлі-зайыпты Зәкәрия мен Елізабет ұлдары туғанда, оған Құдайдың еркіне сай Жақия (яғни Жаратқан Ие рақымды) деген ат қойды. Жақияның міндеті Құтқарушымыз Мәсіх Исаға жол дайындау болды.


Құтқарушы Исаның дүниеге келуі

Сол күндері Рим патшасы Август жер жүзінің барлық тұрғындарына салық төлеу үшін тізімге тіркелуге жарлық шығарды. Бұл Сирия өлкесін Кирини басқарған замандағы алғашқы халық санағы болатын. Сонда әркім тізімге тіркелу үшін өзінің атамекеніне барды.

Жүсіп те Ғалилеядағы Назарет қаласынан жолға шығып, Дәуіт патшаның туған қаласына, Яһудея аймағындағы Бетлехемге, тізімге тіркелуге барды. Себебі Жүсіп Дәуіттің әулеті мен руынан шыққан еді. Аяғы ауыр әйелі Мәриям оған еріп жүрді. Олар Бетлехемде болғанда Мәриямның босанатын уақыты жетіп, тұңғыш Ұлын тапты. Оны құндақтап, қорадағы шөп салатын ақырға жатқызды. Себебі қонақүйде оларға орын болмады.


Малшыларға жеткізілген Ізгі хабар

Сол өңірде малшылар жүретін. Олар далада түнеп, малдарын күзетіп жатты. Кенеттен қастарына Жаратқан Иенің періштесі келіп, төңіректеріне Иеміздің нұрлы салтанаты сәулесін төгіп жіберді. Малшылар зәрелері ұша қорықты. Ал періште оларға тіл қатып: «Қорықпаңдар! Мен сендерге үлкен қуаныш жариялаймын, ол қуаныш барлық халыққа да ортақ: бүгін Дәуіттің қаласында сендердің Құтқарушыларың дүниеге келді, Ол — Иеміз Мәсіх! Мұның сендер үшін белгісі мынау: сендер ақырда құндақтаулы жатқан Нәрестені көресіңдер», — деді.

Кенеттен періштенің қасына көктегі періштелердің үлкен бір тобы қосылып, Құдайды былай деп дәріптеді:


«Заңғар көкте Құдай мадақталсын!
Жер жүзінде Өзі риза болған
Адамдарға тыныштық болсын!»


Бұдан кейін періштелер көкке көтеріліп, малшылардың қасынан алыстап кетті. Ал малшылар өзара сөйлесіп: «Кәне, Бетлехемге барайық! Сол жерде не болғанын, Жаратқан Иенің бізге білдіргенін көрейік», — деді.

Олар тездетіп барып, Мәриям мен Жүсіпті және ақырда жатқан Нәрестені тапты. Оны көрген соң, малшылар осы Сәби туралы алған хабарды сол жердегілерге айтып берді. Мұны естігендердің бәрі малшылардың әңгімесіне қайран қалысты. Ал Мәриям осы сөздердің барлығын көңіліне түйіп, есіне сақтады. Малшылардың көріп-естігендері түгелдей періштенің айтқанындай болған соң, олар Құдайды даңқтап, дәріптеп-мадақтап, қайтып кетті.

Сегіз күн өткеннен кейін Нәрестені сүндеттейтін мезгіл жеткенде, Оның атын Иса деп қойды. Шешесі құрсақ көтермес бұрын періште оған осы есімді айтқан еді.


Қарт пайғамбарлар Шимон мен Аннаның Құтқарушыны тануы

Мұса пайғамбар арқылы берілген Таурат заңына сәйкес тазару кезеңі біткенде, әке-шешесі Исаны Жаратқан Иенің алдына апару рәсімін орындау үшін Иерусалимге алып келді. Себебі Жаратқан Ие тапсырған Таурат заңында мынадай ереже жазылған: «Құрсақтан шыққан әрбір тұңғыш ұл бала Жаратқан Иеге бағышталсын!» Мәриям мен Жүсіп Жаратқан Ие бұйырған Таурат заңына сай қажетті рәсімдердің бәрін орындап болғаннан кейін Ғалилеядағы өз қалалары Назаретке қайтып барды. Бала өсіп, күш жинап, даналыққа кенеле берді. Құдайдың мейір-шапағаты Оның үстінде болды.

(Лұқа 2:1-23,39-40)


Хақ Тағала Құтқарушы Исаны халыққа паш ету үшін алдымен Жақия пайғамбарды жіберді. Ол былай деп уағыз айтты:

«Теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсіңдер! Құдай Патшалығының жер бетіне орнайтын кезі таяп қалды!»

(Матай 3:2)


Көптеген адамдар Жақия пайғамбарға келіп, күнәларын мойындады. Теріс жолдан қайтып, күнәларынан тазарғандарының сыртқы белгісі ретінде олар суға шомылдыру рәсімінен өтті.


### Мәсіхтің уағызы мен керемет істері


Құдайдың Мәсіх Исаға ризалығын білдіруі әрі Исаның сынақтан өтуі

Сол күндері Ғалилея аймағындағы Назарет қаласынан Иса осы жерге келді. Жақия Оны Иордан өзенінде шомылдыру рәсімінен өткізді. Иса судан шыққан бойда көктің ашылып, Киелі Рухтың көгершін сияқты Өзінің үстіне қонғанын көрді. Көктен: «Сен Менің сүйікті (рухани) Ұлымсың, Саған толықтай ризамын!» — деген дауыс шықты.

Мұнан кейін көп ұзамай Киелі Рух Исаны айдалаға баруға мәжбүрледі. Жабайы аңдар мекендейтін сол жерде Иса қырық күн болып, әзәзіл шайтан Оны сынақтан өткізді. Содан кейін періштелер Исаға қызмет көрсетті.

(Марқа 1:9-13)


Осылайша Құдай Тағала Исаға шексіз риза екенін білдіріп, Оның Өзінің мәңгілік (рухани) Ұлы екенін паш етті.

Сол күндері Жақия пайғамбар Исаны көргенде Оны қасындағы халыққа былай деп таныстырды: «Қараңдар, Мынау — Құдайдың құрбандыққа жіберген «Тоқтысы»! Ол адамзаттың күнәсін өз мойнына артып, сол үшін жанын қияды».

Осыдан біраз уақыт өткеннен кейін Ғалилея аймағының зұлым әкімі күнәсін әшкерелеген Жақия пайғамбарға қатты ашуланып, оны тұтқындады.


Мәсіх Исаның қызметіне кірісіп, алғашқы шәкірттерін таңдап алуы

Жақия пайғамбар тұтқындалғаннан кейін, Иса Ғалилея аймағына барды. Сонда Ол Құдайдың Ізгі хабарын жариялап былай деді: «Енді уақыт жетіп, Құдайдың Патшалығының жер бетіне орнайтын кезі таяп қалды! Теріс жолдан қайтып, Құдайдың жолына түсіп, Ізгі хабарға сеніңдер!»

(Марқа 1:14-15)


Яһудилердің көбі «Құдайдың Патшалығын» өздерінің елінде қара күшпен орнату керек деп ойлады. Ал Иса оларға Құдай Патшалығының әуелі әркімнің жан дүниесінде орнайтынын түсіндіруге ерекше мән берді. Оларға ең маңыздысы күнәнің құлдығынан азат болу екенін уағыздады. Өзі Құдай тағайындаған Билеуші әрі Оның (рухани) Ұлы болғандықтан, Исаның күнәларды кешіру билігі де болды.

Бірде Иса Ғалилея көлінің жағасымен келе жатып, Шимонды және оның інісі Әндірді көрді. Балық аулап күнелтіп жүрген олар көлге ау салып жатты. Иса оларға тіл қатып: «Соңымнан еріңдер! Мен сендерді балық аулағандарың сияқты, бұдан былай адамдарды жинап әкелетін етемін», — деді. Екеуі дереу ауларын тастап, Исаға шәкірт болып ерді.

Иса тағы біразырақ жүргеннен кейін, Зебедейдің ұлдары Жақып пен Жоханды көрді. Екеуі қайықта ауларын жамап отыр екен. Иса оларды да бірден Өзіне шақырды. Екеуі әкелері Зебедейді жұмысшыларымен бірге қайықта қалдырып, Исаға шәкірт болып ерді.


Мәсіх Исаның уағыз айтып, құдіретін көрсете бастауы

Иса шәкірттерімен бірге Қапарнаум қаласына барды. Келесі демалыс күні Иса мәжілісханаға барып, жұртқа тәлім бере бастады. Олар Оның тәліміне қатты қайран қалды. Себебі Иса оларға дін мұғалімдері сияқты емес, Құдайдан келген ерекше билікпен тағылым берді.

Сол кезде мәжілісханада жын соққан бір кісі де болды. Ол қатты дауыстап:

— Назареттік Иса, бізде нең бар? Бізді құртуға келдің ғой! Кім екеніңді білемін: Сен Құдайдың Киелісісің! — деп айқайлады. Бірақ Иса жынға:

— Үніңді өшір, шық одан! — деп қатаң бұйырды. Сонда жын сол адамды қалшылдатып, қатты дауыспен айқай салып, бойынан шығып кетті. Барлық жұрт үрейлері ұшып: «Бұл немене? Не қылған жаңа ілім? Ол тіпті жындарға билікпен бұйрық беріп, олар Оған бағынады ғой!» — деп өзара сұрасып, таңғалысты. Тез арада Иса туралы хабар сол төңіректегі Ғалилея аймағының барлық жеріне жайылды.

Көп ұзамай Иса мәжілісханадан шығып, Жақып, Жоханмен бірге Шимон мен Әндірдің үйіне барды. Шимонның қайын енесі безгекпен ауырып, төсек тартып жатыр екен. Үйдегілер бірден бұл туралы Исаға айтып берді. Иса әйелдің қасына барып, оны қолынан ұстап орнынан тұрғызды. Сол сәтте-ақ қызуы басылып сауығып кетті! Әйел оларды күтіп қызмет ете бастады.

Күн батып, кеш түсе жұрт науқастар мен жын соққандардың барлығын Исаға алып келді. Күллі қала халқы сыртта, есік алдына жиналды. Иса алуан түрлі аурулармен азап шеккен талай науқастарды сауықтырып, көптеген жындарды қуып шығарды. Өзінің Мәсіх екенін жындар білгендіктен, Иса оларды сөйлетпей тастады.

Ертеңіне таң атпай тұрып, үйден шыққан Иса оңаша бір жерге барып, мінажат етті. Шимон мен қасындағылар Исаны іздеп шықты. Оны тапқаннан кейін Оған:

— Елдің бәрі Сізді іздеп жүр, — деді. Ал Иса оларға:

— Жақын маңайдағы ауылдар мен қалаларға барайық! Сол жерлерде де Ізгі хабарды уағыздамақпын. Себебі Мен сол үшін осы дүниеге келдім, — деп жауап берді. Бұдан кейін Иса бүкіл Ғалилея аймағын аралап жүріп, мәжілісханаларында уағыз айтты, әрі адамдардың бойындағы жындарды қуып шығарды.

(Марқа 1:16-39)


Шәкірттердің керемет көп балық аулауы, Шимон Петірдің Исаның кім екенін түсіне бастауы

Бір күні Иса Генесәрет көлінің жағасында тұрғанда, халық Құдай сөзін тыңдау үшін Оның қасына жиналып, иін тіресіп тұрды. Иса көл жиегінде тұрған екі қайықты көрді. Олардан түскен балықшылар ауларын жуып жатты. Екі қайықтың бірі Шимондікі еді. Иса қайыққа отырып, Шимоннан жағадан арырақ жүзіп барып тұруын сұрады. Осылай Ол қайық үстінен халыққа тәлім берді.

Иса сөзін бітіргеннен кейін Шимонға:

— Көлдің терең жеріне жүзіп барып, балыққа ау сал, — деді. Шимон:

— Ұстаз, біз түні бойы еңбектеніп, түк ұстай алған жоқпыз! Бірақ Сіз айтқан соң ауларды тағы да салып көрейін, — деп жауап берді.

Ауларын салғанда олар өте көп балық ұстады. Балықтың көптігінен аулары жыртыла бастады. Содан олар екінші қайықтағы жолдастарын қол бұлғап көмекке шақырды. Олар келгеннен кейін бәрі бірігіп екі қайықты да балыққа толтырды. Тіпті қайықтары суға бата бастады! Мұны көрген Шимон Петір Исаның аяғына жығылып:

— Ием, қасымнан кете көріңіз, мен күнәкар адаммын! — деді. Себебі өзі де, қасындағылардың бәрі де осынша көп балық ұстағандарынан үрейлері ұша аңтарылды. Шимонның серіктері — Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан да сондай күйде еді. Сонда Иса Шимонға:

— Қорықпа! Сен балық аулағаның сияқты бұдан былай адамдарды жинап әкелетін боласың, — деді.

Екі қайықты жағаға шығарғаннан кейін олар бәрін тастап, Исаға шәкірт болып ерді.


Алапес адамның сауығуы

Иса сол маңайдағы қалалардың бірінде болғанда, үсті-басын алапес қаптаған бір адам келе жатты. Ол Исаны көргенде аяғына жығылып:

— Мырза! Егер қаласаңыз, мені құлантаза сауықтыра аласыз, — деп жалбарынды. Иса қолын созып, оның денесіне тигізді де:

— Қалаймын, құлантаза сауығып кет! — деді. Сол сәтте-ақ ауру адам алапесінен арылды. Иса оған мынадай бұйрық берді:

— Бұл туралы ешкімге де тіс жарушы болма! Бірақ діни қызметкерге барып, қарал. Содан кейін тазаруың үшін Мұса Тауратта бұйырған құрбандықты ұсын. Бұл жұртқа сенің сауыққаныңның дәлелі болады, — деді.

Алайда Иса туралы хабар бұрынғыдан бетер тарап кетті. Көптеген халық Оны тыңдап, ауруларынан жазылу үшін ағылып келіп жатты. Ал Иса жиі елсіз далаға кетіп, мінажат етіп жүрді.

(Лұқа 5:1-16)


Мәсіх Исаның жесір әйелдің қайтыс болған ұлын тірілтуі

Біраздан кейін Иса Наин атты қалаға барды. Оған шәкірттері және көп халық еріп жүрді. Иса қала қақпасына жақындаған кезде жұрт біреудің мәйітін қабірге қоюға алып шығып келе жатты. Бұл бір жесір әйелдің жалғыз ұлы екен. Жесірге қаладан көп халық ілесіп шығып келе жатты.

Иеміз Иса әйелді көргенде оған жаны ашып: «Жыламаңыз!» — деп жұбатты. Содан Ол жақындап барып, табытқа қолын тигізді. Табыт көтергендер тоқтағанда, Иса: «Балам, саған айтамын, түрегел!» — деді. Сонда өлген жігіт түрегеліп отырып, сөйлей бастады! Иса оны шешесіне табыс етті.

Жұрттың бәрін үрей биледі. Олар: «Арамыздан ұлы Пайғамбар шықты!» «Құдай өз халқына игілік істеуге келді!» — деп Құдайды мадақтады. Иса туралы осындай хабар бүкіл Яһудея аймағына және барлық төңірекке тарап кетті.

(Лұқа 7:11-17)


Қатты дауыл

Бір күні Иса шәкірттерін ертіп қайыққа мініп: «Көлдің арғы бетіне өтейік», — деді. Осылай олар жағадан аттанды. Олар көлден өтіп бара жатқанда, Иса ұйықтап қалды. Сол кезде тау жақтан қатты дауыл көтеріліп, көлге соқты. Қайық толқынның астында қалып, суға тола бастады. Оларға зор қауіп төнді. Шәкірттері Исаға жақындап, Оны оятып:

— Ұстаз! Ұстаз! Құритын болдық! — деп айқайлады. Иса орнынан тұрып, жел мен толқындардың долдануына тыйым салды. Олар басылып, тыныштық орнады. Иса шәкірттеріне:

— Сенімдерің қайда? — деді. Олар үрейленіп, аң-таң болып, біріне-бірі: «Тіпті жел мен суға да бұйрық беретін Бұл кім Өзі? Олар Оған бағынады ғой!» — десті.

(Лұқа 8:22-25)


Иеміз Исаның айтқан уағыздары мен істеген кереметтерінен шәкірттері Оның шынымен кім екенін түсіне бастады.

Діни мейрам кездерінде Иеміз Иерусалим қаласына барып, сонда жиналған халыққа да Құдайдың ақ жолы туралы тәлім беретін.

Сол заманда яһудилердің арасында парызшылдар деп аталған ерекше діншіл топ бар болатын. Құдайдың жарылқауына лайық болу үшін парызшылдар Оның бүкіл өсиеттері мен заңдарын әрі көптеген қосымша парыздар мен ережелерді де бұлжытпай орындауға тырысатын. Осылай етсек, Құдай Тағала Исраил еліне Құтқарушы Мәсіхті жіберіп, мықты Патшалығын құруға мүмкіндік береді деп сенетін. Алайда соншама көп заңдар мен парыздарды мұқият орындауға ұмтылған парызшылдар екіжүзділікке салынып, мына ең басты шындықты түсінбейтін: әрбір адам күнәкар болғандықтан, оның жан дүниесі Құдайдың Киелі Рухының арқасында түгелдей жаңаруға тиіс.


Нікөдемнің сұрағы: Құдайға қалай жақындауға болады?

Парызшылдар арасында яһуди халқының Нікөдем есімді басшысы бар еді. Ол Исаға түнде келіп:

— Ұстаз, Сіздің Құдайдан келген мұғалім екендігіңізді білеміз. Себебі Сіз жасаған керемет істерді Құдайдың қолдауынсыз ешкім де орындай алмайды, — деді. Иса:

— Саған өте маңызды шындықты айтып тұрмын: кімде-кім қайтадан туылмаса, Құдайдың Патшалығын көре алмайды, — деді. Нікөдем:

— Есейген адам қалайша қайта туылады? Шешесінің құрсағына еніп, екінші рет дүниеге келуі мүмкін бе? — деп сұрады. Иса:

— Саған өте маңызды шындықты айтайын: кімде-кім судан және Киелі Рухтан туылмаса Құдайдың Патшалығын көре алмайды. Тәннен — тән, Рухтан — рух туады. Менің «қайтадан туылуға тиіссіңдер» дегеніме таңданба! Жел қалаған жерінде соғады: оның гуілін естисің, бірақ қайдан келіп, қайда кеткенін білмейсің. Киелі Рухтан туылған әр адамның басынан өткені де осыған ұқсас, — деді. Нікөдем:

— Бұл қалай болады? — деп сұрағанда, Исаның жауабы мынау болды:

— Исраилдің дін мұғалімі бола тұра, осыны білмейсің бе? Саған өте маңызды шындықты айтайын: біз білгеніміз туралы сөйлеп, көргеніміз туралы куәлік етеміз, ал сендер айтқандарымызды қабыл алмайсыңдар. Мен сендерге жерде болып жатқандарды айтқанда сенбейсіңдер, ал егер көктегі рухани нәрселер туралы сөйлесем, қалай сенбексіңдер?

Көктен келген Билеушіден басқа ешкім көкке шыққан жоқ, (Ол — көкте тұрушы). Мұса пайғамбар айдалада мыс жыланды жоғары көтеріп қойған. Дәл солай көктен келген Билеуші де көтеріліп қойылуға тиіс. Сонда Оған сенуші әркім мәңгілік өмірге ие болады.

Өйткені Құдай адамзатты сондай қатты сүйгендіктен, Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын құрбандыққа берді. Енді Оған сенуші әркім жаны тозаққа түспей, мәңгілік өмірге ие болады.

Құдай Өзінің (рухани) Ұлын адамзатты соттауға емес, құтқаруға жіберді. Оған сенушілер қияметте сотталмайды. Ал Құдайдың жалғыз (рухани) Ұлына сенбейтіндер әлдеқашан сотталған. Соттың мәні мынадай: «Құдайдың Нұры» жерге келді, бірақ адамдар Одан гөрі түнекті жақсы көрді, себебі олардың істері жаман еді.

Жамандық істеген әркім Нұрды жек көреді және жасаған істері әшкереленбес үшін Нұрға жоламайды. Ал шындыққа сай өмір сүретін әркім өз істерінің Құдайдың көмегімен жасалғандығы көрініп тұрсын деп Нұрға шығады.

(Жохан 3:1-21)


Қараңғыда сәулесін төккен «Нұр» — Құтқарушы Иса

Иса көбінесе Исраилдің солтүстігіндегі Ғалилея аймағында халыққа тәлім беретін. Сол жерді ежелде Забулон мен Нафталим рулары мекендеген.

Ишая пайғамбардың алдын ала айтып кеткен мынадай сөздері осылай жүзеге асты:


Забулон мен Нафталимнің отаны,
Теңізге баратын жол бойындағы
Әрі Иорданның батыс жағындағы
Бөтен ұлттар тұрған Ғалилея аймағы:
Халық қараңғыда ғұмыр кешіп келеді,
Ал енді бір ғаламат Нұрды көреді,
Түнек басқан жерде тұратын елге
Таңның шапағы сәулесін төгуде!

(Матай 4:14-16)


Құдай тағайындаған Билеуші — Исаның күнәларды кешіру билігі

Бірнеше күннен кейін Иса Қапарнаумға қайта оралды. Жұрт Оның сол қаладағы бір үйде екенін естіп-білді. Содан адамдар сол жерге көптеп жиналып, тіпті есік алдында тұратын орын да қалмады. Иса оларға Ізгі хабарды жариялады.

Сол кезде төрт кісі сал болып ауырған бір адамды Исаға көтеріп алып келді. Бірақ халықтың көптігінен олар Оған жақындай алмады; сондықтан үйдің сыртқы сатысымен жоғары көтеріліп, жалпақ төбесін ашты. Содан олар аурудың жатқан төсенішін арқанмен байлап, оны төменге Исаның алдына түсірді. Иса олардың сенімдерін көріп, сал адамға: «Балам, сенің күнәларың кешірілді!» — деді.

Сол жерде отырған бірнеше дін мұғалімдері: «Бұл Кісі неге солай деп Құдайды қорлап тұр? Жалғыз Құдайдан басқа кім күнәларды кешіре алады?» — деп ойланып қалды. Олардың бұл ойларын Иса бірден ұға қойып:

— Неге солай ойлайсыздар? Сал адамға қайсысын айту оңайырақ: «Сенің күнәларың кешірілді!» деу ме, әлде: «Орныңнан тұрып, төсенішіңді жинап алып, жүре бер!» деу ме? Ал көктен келген Менің жер бетінде күнәларды кешіруге билігімнің бар екендігін білулеріңіз үшін,.. — деді де, сал адамға қарап: — Саған айтамын: орныңнан тұр да, төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар! — деп тапсырды.

Ауру адам сол сәтте-ақ сауығып, орнынан тұрды да, төсенішін жинап алып, бәрінің көзінше шығып кетті! Барша жұрт таңғалысып: «Біз ешқашан да мұндайды көрген емеспіз!» — деп, Құдайға мақтау айтты.

(Марқа 2:1-12)


Мәсіх Исаның ауру-сырқау мен жын атаулыға деген үстемдігі

Бұдан кейін Иса бүкіл Ғалилея аймағын аралап жүріп, мәжілісханаларында тәлім берді. Құдай Патшалығы туралы Ізгі хабарды уағыздап, адамдарды барлық ауру-сырқауларынан сауықтырды. Иса туралы хабар бүкіл Сирия өлкесіне де тарап, жұрт Оған түрлі дерттері бар қиналып науқастанғандардың бәрін де, жын соққандарды, ұстамалы-қояншықтар мен сал болғандарды алып келіп жатты, ал Иса оларды сауықтырды. Ғалилея, Онқала және Яһудея аймақтарынан, Иерусалим қаласынан әрі Иорданның шығыс бетінен көптеген халық келіп, Оның соңынан ілесті.


Таудағы уағыздың басы: шынайы бақыт жайлы

Жиналған халықты көргенде Иса тауға көтеріліп, бір жерге жайғасып отырды. Сол кезде шәкірттері қасына келді. Иса оларға былай деп тәлім берді:


— Құдай алдында құр алақан тұрғандар бақытты:

Құдайдың Патшалығы сондайларға арналған!

Күнәларына өкініп қайғырғандар бақытты:

Құдай оларды жұбататын болады!

Кішіпейіл жандар бақытты:

олар жерді иемденетін болады!

Әділдікті аңсап зарыққандар бақытты:

олар қанағат табатын болады!

Мейірімділер бақытты:

Құдайдың мейірімі соларға түседі!

Жүректері пәк тазалар бақытты:

олар Құдайды көретін болады!

Татуластырушылар бақытты:

олар Құдайдың рухани балалары деп аталмақ!

Әділдік үшін қудаланғандар бақытты:

Құдай Патшалығы сондайларға арналған!


Адамдар сендерді Маған бола қорлап, қудалап,

әр түрлі жала жауып жамандаса, бақыттысыңдар!

Қуана шаттаныңдар,

себебі көкте сендерді зор сыйларың күтіп тұр!

Жұрт сендерден бұрынғы пайғамбарларды да солай қудалаған.


«Тұз» және «нұр»: сенушінің күнәкар дүниедегі іс-әрекеті

Сендер жер бетінде тұз сияқтысыңдар. Ал егер тұз өз күшінен айырылған болса, онысын қалай қалпына келтіруге болады? Еш нәрсеге жарамсыз болып шыққандықтан, оны лақтырып тастап, аяқ асты ету ғана қалады.

Сендер дүниеге (Құдай жолын көрсететін) «нұрсыңдар». Төбе басына салынған қала жасырынып қала алмайды. Ешкім шам жағып, оны ыдыспен бүркеп қоймайды. Қайта, оны шам қойғышқа қояды, сонда оның жарығы үйдегілердің бәріне түседі. Сол сияқты, сендердегі «нұр» адамдарға сәулесін төксін. Осылайша олар игі істеріңді көріп, көктегі Әкелеріңді мадақтап дәріптесін.


Киелі жазбалардың толық мағынасы

Мені Таурат заңы мен Пайғамбарлар жазбаларының күшін жою үшін келді деп ойламаңдар: Мен оларды жою үшін емес, қайта, толық мағынасында жүзеге асыру үшін келдім. Сендерге шындығын айтайын: аспан мен жер жойылып кетпейінше, Таурат заңының бірде-бір әрпі, тіпті бір кішкентай сызығы да күшінен айырылмайды, әуелі бәрі де жүзеге асады. Сондықтан кімде-кім ондағы өсиеттердің тіпті ең кішкентайын болса да бұзып, басқаларды соған үйретсе, Құдай Патшалығындағы адамдардың арасында оның жолы ең кішкентай болады. Ал өсиеттерді орындап, жұртты соған үйреткендердің Құдай Патшалығындағы жолы үлкен болады.

Сендерге айтамын: егер Құдайдың әділ еркін дін мұғалімдері мен парызшылдардан артық орындамасаңдар, Оның Патшалығына еш кіре алмайсыңдар!


Кісі өлтіру, жек көру және татуласу туралы

Ежелгі адамдарға: «Кісі өлтірме! Кісі өлтірген әркім сотталуға тиіс» деп бұйырылғанын естідіңдер.

Ал Мен сендерге былай деймін: кімде-кім басқа адамға кәрін төксе, сол сотталмақ. Басқаны «Сенен еш пайда жоқ!» деп балағаттайтын әркім Жоғарғы кеңес алдында жауап бермек, ал «Құдайдан безген ақымақ!» деп жамандайтындар тозақ отына түседі.

Сонымен сен Құдайға арнаған сый-тартуыңды ғибадатханадағы құрбандық үстеліне алып барғанда, бауырласыңның өзіңе өкпелеп жүргені сонда есіңе түссе, алып келгеніңді сол жерде қалдыр да, бауырласыңа барып, онымен татулас! Бұдан кейін қайтып келіп, сый-тартуыңды Құдайға бағыштап ұсын.

Біреу саған қарсы дау көтерсе, оған еріп сотқа бара жатқанда онымен тезірек татуласуға тырыс! Олай етпесең, қарсыласың сені сот алдына апарады, ал сот сақшыға ұстап беріп, сақшы сені түрмеге қамайды. Саған шындығын айтамын: сен берешегіңді соңғы тиынына дейін төлемейінше, сол жерден шыға алмайсың!


Неке адалдығы әрі сөзінде тұру жайында

«Неке адалдығын бұзба!» деген өсиетті де естідіңдер.

Ал Мен сендерге былай деймін: кім бір әйелге құмарта қараса, оның өз жүрегінде сол әйелмен неке адалдығын бұзғаны. (Иса сөзін жалғастырып, астарлап былай деді:) Егер оң көзің (секілді өте құнды нәрсең) сені күнәға азғырса, ол сен үшін «ойып алып, лақтырып тасталған» сияқты жоқ болсын. Бүкіл денеңнің тозаққа лақтырылғанынан гөрі бір мүшесінен айырылғаның артық болар еді. Яки оң қолың (сияқты өте қажетті нәрсең) сені күнәға азғырса, ол сен үшін «шауып алып, лақтырып тасталған» сияқты жоқ болсын! Бүкіл денеңнің тозаққа лақтырылғанынан гөрі бір мүшесінен айырылғаның артық болар еді.

«Кім әйелімен ажыраспақ болса, оған арнайы куәлік қағазын беруге тиіс» деген бұйрық та берілген.

Ал Мен сендерге былай деймін: жеңіл жүріске түспеген әйелімен ажырасқан әркім соның неке адалдығын бұзуына себепші болады. Кім күйеуімен ажырасқан әйелге үйленсе, сол да неке адалдығын бұзады.

Ежелде жұртқа: «Анттарыңды бұзбаңдар, Жаратқан Иеге берген уәделеріңді орындаңдар!» деп бұйырылғанын естідіңдер.

Ал Мен сендерге былай деймін: үстірт ант етуші болмаңдар! Не көкті атап ант бермеңдер, ол Құдайдың «тағы», не жермен де ант бермеңдер, ол Оның «табан тіреніші», не Иерусалиммен де ант етпеңдер, ол «Ұлы Патшаның қаласы»! Өз басыңмен де ант берме! Себебі шашыңның бір талын шын мәнінде не ағартып, не қарайту қолыңнан келмейді. Қайта, сендердің «иә» дегендерің шынымен «иә», «жоқ» дегендерің шынымен «жоқ» болсын! Бұған қоса айтқандарыңның бәрі жамандықтарыңнан келеді.


Таспен атқанды аспен ат

Сендер «көзге көз, тіске тіс» дегенді естідіңдер.

Ал Мен сендерге айтамын: зұлымдық жасағаннан кек алма! Егер біреу бетіңнің оң жағын ұрса, оған сол жағын да тос. Біреу сенімен соттасып, көйлегіңді тартып алғысы келсе, оның шапаныңды да алуына қарсы болма! Немесе біреу сені бір шақырым жерге еріп (жүгін көтеріп) жүруге мәжбүр етсе, онымен екі шақырым жүр. Сұрағанға мұқтажын бер, қарыз алғысы келгеннен де теріс айналма.

Сендер «Маңайыңдағы адамды жақсы көріп, жауыңды жек көр!» дегенді де естідіңдер.

Ал Мен сендерге айтамын: жауларыңды жақсы көріңдер! Өздеріңді қудалағандар үшін Жаратқан Иеге мінажат етіңдер! Осылайша көктегі Әкелеріңнің рухани балалары боласыңдар: Ол жамандарға да, жақсыларға да күн сәулесін бірдей түсіріп, әділдерге де, әділетсіздерге де жаңбырды бірдей жауғызады. Ал егер өздеріңді жақсы көретіндерді ғана жақсы көрсеңдер, онда сендерге қандай сый берілмек? Тіпті күнәлі салықшылар да солай етпей ме? Сондай-ақ, өз бауырларыңмен ғана жарқын жүзбен амандассаңдар, онда басқаларға қарағанда қандай ерекше іс істейсіңдер? Тіпті Құдайға мойынсұнбайтындар да солай етпей ме? Сонымен көктегі Әкелерің қандай мүлтіксіз болса, сендер де сондай мінсіз болыңдар!


Сенушінің Құдай алдындағы өмірі: шынайы мейірім, мінажат және ораза

Байқаңдар, мейірімді істеріңді жұрт алдында көзге түсу үшін істемеңдер! Әйтпесе сендердің көктегі Әкеден ешқандай сыйларың болмайды.

Сондықтан қайыр бергенде оны екі жүзділер секілді жұрт мақтасын деп мәжілісханалар мен көшелерде жариялатпаңдар! Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. Ал сендер қайыр бергенде, не істегендеріңді сырлас достарың да білмесін! Осылайша жасаған қайырымдылықтарың құпия болмақ. Сонда құпия істердің бәрін көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.

Құдайға сиынғанда да екі жүзділердей болмаңдар: олар жұрт көзіне түсу үшін мәжілісханаларда, көше бұрыштарында тұра қалып мінажат етуді жақсы көреді. Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. Ал сендер мінажат еткенде өз бөлмелеріңе кіріп, есігін жауып алып, көзге көрінбейтін Әкелеріңе сиыныңдар! Сонда құпия істердің бәрін көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.

Құдайға сиынғанда жалған тәңірлерге құлшылық етушілер іспетті құр сөз сөйлей бермеңдер! Олар көп сөз айтсақ еститін болады деп есептейді. Сендер сондайларға ұқсамаңдар! Себебі көктегі Әкелерің өздерің сұрамай тұрып-ақ, сендерге не керек екенін біледі.

Сонымен Құдайға мына іспетті мінажат етіп сиыныңдар:


Көктегі Әкеміз!
Сенің киелі есімің қастерлене берсін,
Патшалығың осында орнасын!
Сенің еркің көкте орындалғандай,
Жер бетінде де орындала берсін!
Күнделікті нанымызды бүгін де бере гөр.
Бізге күнә жасағандарды кешіргеніміздей,
Сен де күнәларымызды кешіре гөр.
Азғырылуымызға жол бермей,
Бізді жамандықтан сақтай гөр.
(Патшалық, құдірет және ұлылық
Мәңгі бақи Сенікі! Аумин.)


Егер өздеріңе күнә жасағандарды кешірсеңдер, онда көктегі Әкелерің сендерді де кешіреді. Ал егер басқалардың күнәларын кешірмесеңдер, онда көктегі Әкелерің сендердің де күнәларыңды кешірмейді.

Ораза ұстағанда екі жүзділердей беттеріңді тұнжыратып жүрмеңдер! Олар ораза тұтқандарын мұңайған түрлерімен жұртқа әдейі білдіреді. Сендерге шындығын айтамын: олар алмақ сыйларын осымен-ақ алып қойды. Ал сендер ораза ұстағанда да бастарыңды жуып, шаштарыңды ретке келтіріңдер. Осылайша ораза ұстағандарыңды жұрт емес, көзге көрінбейтін Әкелерің ғана білетін болсын. Сонда құпия істердің бәрін де көретін Әкелерің сендерге сыйын бермек.

(Матай 4:23-6:18)


Иеміз Иса Ғалилея көлінің жағалауына да көптеп жиналған халыққа уағыз айтатын. Оларды үстіртін емес, жақсылап құлақ салып, Құдай Тағаланың еркін шын жүректен орындауға шақырды.


Жүніс пайғамбардың кереметі

Айналасына халық көптеп жиналғанда, Иса сөзін былай деп бастады: «Осы заманғы ұрпақ — жаман ұрпақ! Ол (билігімді дәлелдейтін) бір керемет көрсетуімді талап етеді. Бірақ оған Жүніс пайғамбардың кереметінен басқасы көрсетілмейді! Себебі (ежелде) Жүніс пайғамбардың Ниневи қаласының тұрғындарына керемет белгі болып көрінгеніндей, көктен келген Билеуші де осы ұрпаққа керемет белгі болып көрінетін болады.

Ежелгі Оңтүстік Арабияның патшайымы қиямет күні осы ұрпақтың адамдарымен бірге сот алдында тұрып, олардың қиқарлығын әшкерелейді. Себебі патшайым Сүлейменнің даналық сөздерін тыңдау үшін жердің қиыр шетінен келді. Ал мұнда Сүлеймен патшадан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер Маған шынымен құлақ аспайсыңдар!)

Ниневидің тұрғындары да қиямет кезінде осы ұрпақтың адамдарымен бірге сот алдында тұрып, олардың қиқарлығын әшкерелейді: ниневиліктер Жүніс уағыздағанда теріс жолдарынан қайтты. Ал мұнда Жүніс пайғамбардан да мәртебесі зор Біреу бар! (Алайда сендер теріс жолдарыңнан қайтудан бас тартасыңдар!)»

(Лұқа 11:29-32)


Төрт түрлі топыраққа себілген тұқым туралы астарлы әңгіме

Сол күні кейінірек Иса үйден шығып, көл жағасына барып отырды. Қасына жиналған халықтың көп болғаны сонша, Иса қайыққа мініп, соған жайғасты. Ал барша халық жағалауда тұрды. Иса оларға мынау сияқты астарлы әңгімелермен көп тәлім беріп былай деді: «Бір диқан тұқым себуге шығыпты. Ол сеуіп жүргенде дәндердің кейбіреулері жол бойына түсіп қалады. Құстар ұшып келіп, шоқып жеп қояды. Біраз тұқым топырағы аз тастақ жерге түседі. Топырақ жұқа болғандықтан, тұқым тез көктеп шығады. Алайда күн шыққан соң күйіп, тамыр жая алмағандықтан қурап қалады. Тағы басқа дәндер тікен арасына түседі. Тікендер қаулап, оларды тұншықтырып, өсірмей тастайды.

Ал өзге тұқымдар құнарлы топыраққа түседі. Бұлардың біразы жүз, басқалары алпыс, бірқатары отыз еседен өнім береді. Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!»


Ізгі хабарды тыңдап, түсініп, өнімді болу қажет

Шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Халыққа сөзіңізді арнағанда неге астарлы әңгімелер айтасыз? — деп сұрағанда, Оның жауабы мынадай болды:

— Құдай өз Патшалығы туралы сырларды білуді оларға емес, сендерге ғана бұйырған. Өйткені кімде (біраз түсінік) бар болса, соған тағы да беріліп, онікі асып-тасып кетеді. Ал кімде жоқ болса, оның өзімде бар дегені де одан алынып қойылады.

Мен бұларға астарлап айтамын, өйткені олар көріп тұрса да, шынымен көрмейді, естіп тұрса да, шынымен естімейді де, түсінбейді де. Осылайша Ишая пайғамбардың алдын ала айтқан мына тәрізді сөздері олардың өмірінде жүзеге асады: Естисіңдер, бәрібір түсінбейсіңдер, көресіңдер, бәрібір аңғармайсыңдар! Өйткені бұл халықтың жүректері қасарысқан сезімсіз, құлақтары керең, көздері жұмылған. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, теріс жолдарынан қайтар еді. Сонда Мен оларды рухани дертінен сауықтырар едім!

Ал сендер бақыттысыңдар: көздерің көреді, құлақтарың естиді. Сендерге шындығын айтайын: көптеген пайғамбарлар да, өзге әділ адамдар да сендер көріп жүрген нәрселерді көргілері келді, бірақ көре алмады, сендер естіп жүрген сөздерді естігілері келді, бірақ ести алмады.

Енді тұқым сепкен диқан туралы әңгіменің мағынасын тыңдаңдар: біреу Патшалық туралы Ізгі хабарды естіп, түсінбесе, лезде әзәзіл шайтан келіп, сол адамның жүрегіне себілген бұл сөздерді ұрлап алып кетеді. Жол бойына түскен тұқым — осы.

Ал тастақ жерге себілгені мынаны көрсетеді: адам Ізгі хабарды естіген бойда оны қуанышпен қабылдайды, бірақ тамыр жаймағандықтан берік болмайды. Ізгі хабарға бола басына азап не қуғын түскенде, дереу сенімінен безіп кетеді.

Тікен арасына себілген дәндер болса, мынаны білдіреді: біреу Ізгі хабарды естиді. Алайда бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап абыржып, байлыққа алданады. Осылайша Ізгі хабар ескерусіз қалып, өнім бермейді.

Ал құнарлы топыраққа себілген тұқым болса, мынаны бейнелейді: адам Ізгі хабарды тыңдап, түсініп, өнімді болады. Ол жүз, алпыс немесе отыз еседен өнім береді.


Құдай Патшалығының өсіп, өркендеуі туралы астарлы әңгімелер

Иса халыққа тағы басқа бір астарлы әңгімені айтып берді: «Құдай Патшалығының орнауы мынаған ұқсайды. Бір адам егіндігіне жақсы тұқым себеді. Жұрт ұйықтап жатқанда дұшпаны келіп, бидай арасына бидайықтың тұқымын шашып кетеді. Бидай көктеп шығып, дән жинай бастағанда, әлгі арам шөп те өсіп шығады. Сонда қызметшілері егіндіктің иесіне келіп:

— Мырза, жеріңізге сепкеніңіз жақсы тұқым емес пе еді? Онда бидайық қайдан шыққан? — деп сұрайды. Ол:

— Мұны істеген дұшпан кісі, — деп түсіндіреді.

— Ендеше біздің сонда барып, отап тастауымызды қалайсыз ба?

— Жоқ, — деп жауап береді қожайын, — сендер бидайықты отаймыз деп, бидайды бірге жұлып тастарсыңдар. Орылғанша бірге өсе берсін. Ал орақ кезінде егін жинаушыларға: Өртеп жіберу үшін алдымен арам шөптерді баулап, жиып алыңдар, ал бидайды жинап, қамбама құйыңдар! — деп бұйырамын».

Иса халыққа тағы мына астарлы әңгімені де айтып берді: «Құдай Патшалығы бір адамның егістігіне еккен қыша дәніне ұқсас: қыша дәні басқа тұқымдардан гөрі майда болса да, өскенде барлық дәнді дақылдардан биік болып шығып, бұтаға айналады. Сонда бұтақтарына құстар ұшып келіп, паналайды».

Иса оларға астарлап келесі бір әңгімені де айтып берді: «Құдай Патшалығын ашытқымен де салыстыруға болады: әйелдер үш астау ұнға аздаған ашытқы қосып, араластырған соң, ол барлық қамырды ашытып, көтереді».

Мұның бәрін Иса халыққа астарлы әңгімелермен айтты. Оларға еш нәрсені де астарсыз уағыздамады. Осылай Құдайдың пайғамбар арқылы айтқан мына тәрізді сөздері жүзеге асты: «Астарлы әңгімелерді айтамын, әлем жаратылғаннан бері бар құпияларды ашамын».


Бұдан кейін Иса халықты таратып, үйге кірді. Қасына келген шәкірттері: «Егіндіктегі арам шөп туралы астарлы әңгімені түсіндіріңізші», — деп өтінген соң, Иса оларға былай деді: «Жақсы тұқым сепкен — көктен келген Билеуші. Егіндік — осы дүние, жақсы тұқым — Құдай Патшалығының адамдары, ал бидайық — әзәзілдің адамдары. Сол арам шөптің тұқымын шашқан дұшпан — әзәзіл шайтан, орақ кезі — ақырзаман, ал орушылар — періштелер. Жұрттың арам шөптерді жинап, өртеп жіберетіні сияқты, ақырзаманда да солай болады: көктен келген Билеуші Өзінің періштелерін жібереді. Олар азғындық пен заңсыздық жасайтын адамдардың бәрін Оның Патшалығынан жинап алып, жанып тұрған ошақ іспетті тозақ отына лақтырмақ. Сонда олар зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады-ау! Ал әділдер көктегі Әкелерінің Патшалығында күн сәулесіндей жарқырайтын болады. Құлағы барлар жақсылап тыңдап алсын!»


Құдай Патшалығынан үлес алудың маңыздылығы туралы астарлы әңгімелер

«Құдай Патшалығын егіндік жерге көмілген қазынаға да ұқсатуға болады. Соны тауып алған адам қазынаны қайтадан көміп тастап, қуанғанынан өзіндегі барды түгел сатып жіберіп, егіндікті сатып алады.

Құдай Патшалығы мынаған да ұқсайды: бір саудагер асыл інжу-маржан іздеп жүріп, аса құнды біреуін тауып алады. Сонда ол өзінде бардың бәрін түгел сатып, сол асыл інжуге ие болады.

Құдай Патшалығын көлге тасталғанда әр түрлі балықтар түсетін аумен де салыстыруға болады. Ау толғанда оны жағаға шығарып, отыра қалып, балықтың жақсыларын ыдысқа жинап алып, нашарларын лақтырып тастайды.

Ақырзаманда да осылай болмақ: періштелер келіп, жамандарды әділдерден ажыратып, жанып тұрған ошақ іспетті тозақ отына лақтырады. Сонда олар зар еңіреп жылап, қинала тістенетін болады», — деп сөзін аяқтаған Иса:

— Мұның бәрін түсіндіңдер ме? — деп сұрады. Шәкірттері:

— Иә, түсіндік, — деп жауап берді. Иса:

— Сонымен Құдай Патшалығы туралы тәлім алып, Киелі жазбаларды оқытушы әрбір ғұлама өз қазынасынан жаңасын да, көнесін де шығарып отырған үй иесіне ұқсайды, — деп тұжырымдады.

(Матай 13:1-52)


Қайырымды самариялық туралы астарлы сөз

Сол кезде Таурат заңын үйретуші бір ғұлама Исаның ұстанған ілімін сынамақшы болды. Ол орнынан тұрып:

— Ұстаз, мәңгілік өмірге жетуім үшін не істеуім керек? — деп сұрағанда, Иса оған:

— Таурат заңында не деп жазылған, не оқып жүрсің? — деген сауал қойды. Сол адам былай деп жауап берді:

— «Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл жан дүниеңмен, бар күш-қуатыңмен, барлық ақыл-ойыңмен сүй!» Және «Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы адамды да солай сүй!» делінген.

Иса оған:

— Дұрыс жауап бердің. Осылай істейтін бол, сонда (мәңгі) өмір сүресің, — деді. Бірақ өзін ақтағысы келген ғұлама Исадан:

— Сонда «маңайымдағы адам» кім болғаны? — деп сұрады. Иса оған былай жауап берді:

— Бір адам Иерусалимнен Иерихон қаласына кетіп бара жатып, қарақшылардың қолына түсіпті. Қарақшылар оның киімдерін сыпырып алып, өзін жарақаттап, шала-жансар етіп тастап кетіпті. Бір діни қызметкер сол жолмен кездейсоқ келе жатып, оны көре тұра қасынан өтіп кетеді. Дәл солай жаңағы жерге келген ғибадатхана қызметшісі де оған қарап, қасынан өтіп кетеді.

Содан кейін бұл жерге жолаушылап бара жатқан бір самариялық келеді. Әлгі адамды көргенде оған жаны ашып, қасына барады да, жараларын маймен және шараппен жуып-шайып, таңады. Оны есегіне мінгізіп алып, қонақүйге апарып, күтеді. Самариялық адам ертеңінде жолға шығарда, қонақүйдің иесіне екі күміс теңге беріп: «Мына кісіге қамқорлық жасай гөр. Егер артық шығын шығарсаң, мен қайтып оралған кезде төлеймін», — дейді.

Ал енді, қарақшылардың қолына түскен кісіге бұл үшеуінің қайсысы «маңайындағы адам» болды деп ойлайсың? — деп Иса сол ғұламаға сұрақ қойды. Ол:

— Әрине, оған қайырымдылық көрсеткені, — деді. Сонда Иса оған:

— Сен де солай істейтін бол! — деп тапсырды.

(Лұқа 10:25-37)


Дүниеқор диқан туралы астарлы әңгіме

Көптеп жиналған халықтың арасынан біреу Исадан:

— Ұстаз, мұрамызды менімен бөліссін деп ағама айтыңызшы, — деп өтінді. Бірақ Иса сол кісіге:

— Кім Мені сендерге би немесе мұраларыңды бөлетін төреші етіп қойды? — деп жауап берді. Содан Ол халыққа қарап: — Абайлаңдар, дүниеқор болудан сақтаныңдар! Байлығы қанша зор болса да, адам сол арқылы өз өмірінің иесі бола алмайды, — деді.

Бұдан кейін Иса оларға мына астарлы әңгімені айтып берді:

— Бір бай кісінің егіндік жері мол өнім береді. Ол ішінен: «Не істесем екен? Астығымды жинап қоятын жерім жоқ, — деп ойланады. — Былай істеймін: қамбаларымды бұзып, үлкейтіп қайтадан саламын. Соларға бүкіл астығым мен мал-мүлкімді жинап қоямын. Сосын өзіме: көп жылға жететін мол қорың бар, енді демалып, ішіп-жеп, көңіліңді көтер деймін». Бірақ Құдай оған: «Ей, түйсіксіз пенде, бүгін түнде жаның алынады! Сонда сенің жиып-тергенің кімге қалады?» — дейді.

Өзі үшін байлық жинап, ал Құдаймен қарым-қатынасында бай болмаған адамның ақыры осындай.

(Лұқа 12:13-21)


Өркөкірек парызшыл және теріс жолдан қайтқан салықшы

Өздерінің әділдігіне нық сеніп, басқаларды менсінбей жүрген кейбір кісілерге Иеміз мына астарлы әңгімені айтып берді:

— Екі адам Құдайға сиыну үшін ғибадатханаға өрлеп барыпты. Бірі парызшыл, екіншісі салық жинаушы екен. Парызшыл тұра қалып, іштей былай деп мінажат етеді: «Я, Құдай! Мен басқа адамдар сияқты қарақшы, жәбірлеуші, неке адалдығын бұзушы немесе ана салықшыға ұқсап күнәкар болмағаным үшін Саған ризашылығымды білдіремін. Өйткені мен аптасына екі рет ораза ұстаймын, барлық тапқан табысымның оннан бір бөлігін қайыр-садақаға беріп тұрамын».

Ал салық жинаушы алыста тұрып, тіпті назарын көкке көтеруге де батылы бармай, қолын кеудесіне қойып: «Я, Құдай, мен күнәкармын, рақым ете гөр!» — деп жалбарынады. Сендерге шын айтамын: екеуі үйлеріне қайтқанда, парызшылды емес, салықшыны Құдай кешіріп, ақтаған еді. Өйткені өзін-өзі жоғарылатқан әркім төмендетіледі, ал өзін төмен ұстаған жоғарылатылады.


Иса қолын тигізіп бата берсін деп, бірнеше адам Оған нәрестелерін алып келді. Бірақ мұны көрген шәкірттер оларды жібермеді. Ал Иса балаларды қасына шақырып алып: «Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар! Құдайдың Патшалығы сондайлар үшін. Сендерге шындығын айтайын: кім Құдайдың Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, оған кіре алмайды», — деді.

(Лұқа 18:9-17)


### Құтқарушының өз жанын қиюы


Осылайша Құтқарушы Иеміз Иса Құдайдың тура жолын уағыздап, ашыққан мыңдаған халықты тойдыра тамақтандырып, басқа да таңғажайып кереметтер жасап, мұқтаждарға қамқорлық көрсетіп жүрді. Ал адамзаттың ең негізгі мәселесі, оның күнәкарлығы, әлі де шешілмеген еді. Құдай Тағала ежелден-ақ Өзінің жіберген пайғамбарлары арқылы білдіргендей, Мәсіх адамзаттың күнәларын өз мойнына алып, құрбан болуы керек еді. Бұл туралы Иеміз Иса шәкірттеріне үш рет алдын ала айтты.


Өзінің өліп, қайта тірілетінін Исаның үшінші рет білдіруі

Иса он екі шәкіртін қасына шақырып алып, оларға (Өзінің басынан өткізетіндері туралы) былай деді:

— Енді Иерусалимге өрлеп бара жатырмыз. Пайғамбарлардың көктен келген Билеуші туралы алдын ала жазып кеткендерінің бәрі сол жерде орындалады: Оны Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамдарына ұстап береді. Солар Оны мазақ етіп қорлап, бетіне түкіріп, қамшымен сабалайды, ақырында өлтіреді. Алайда үшінші күні Ол қайта тіріледі!

Бірақ шәкірттері Исаның осы айтқанынан ештеңе ұқпады. Бұл сөздерінің мәні олар үшін құпия болғандықтан түсініксіз болып қала берді.

(Лұқа 18:31-34)


Құтқарушымыз Иса есекке мініп Иерусалимге кіргенде халық Оны зор қошеметпен қарсы алды.

Яһуди басшылары Исаның атағының халық арасында соншама өскеніне қызғанышпен қарай бастаған еді. Олар халық римдік билеушіге қарсы көтеріліске шығып, өзіміз де биліктен айырылып қаламыз ба деп қауіптенді. Исаның бір шәкірті, Яһуда Исқариот, Оны отыз күміс теңге төлем үшін ұстап беруге келіскенде, басшылардың қуанышында шек болмады. Таурат заңы бойынша, егер біреу басқаның құлын өлтірсе, соның құны ретінде осыншама күміс төлеуге тиіс болатын. Демек, бұл зұлымдар Құдайдың (рухани) Ұлы Мәсіхті мүлдем менсінбей, тым қорқынышты күнә жасауға да дайын болды.

Сол кезде халық Құтқарылу мейрамына дайындалып жатты. Ашымаған нан мейрамы деп те аталатын бұл мерекеде исраилдіктер ежелгі ата-бабаларының Мысырдағы құлдықтан құтқарылып, көшіп шыққандарын еске түсіретін. Бабалары оныншы апаттың кезінде Құдайдың бұйрығымен тұңғыш балаларының өмірін бір тоқтыны құрбандыққа шалу арқылы құтқарып қалған болатын. Осы мейрамда халық соны еске алып, әрбір үй бір-бір тоқтыдан құрбандыққа шалатын. Бірақ қалың жұртшылық Құдай Тағала тағайындаған шынайы «Тоқтының» сол жылы құрбан болатынын әлі де білмеді.


Құтқарылу мейрамындағы ас

Ашымаған нан мейрамының бірінші күні шәкірттері Исаның қасына келіп:

— Мейрам асыңызды қай жерде әзірлеуімізді қалайсыз? — деп сұрады. Иса оларға мынадай жауап берді:

— Қаладағы Мен айтқан адамға барып, оған былай деңдер: «Бұйырылған уақытым жақындап қалды. Мейрам салтын шәкірттеріммен бірге сенің үйіңде орындамақпын деп Ұстазымыз сәлем айтты». — Шәкірттері Исаның тапсырғанындай істеп, мейрам асын даярлады.

Кеш түсе Иса он екі шәкіртімен бірге дастарқан басында жантайды. Тамақ ішіп отырғанда Иса оларға қарап:

— Сендерге шындығын айтайын: араларыңдағы біреу Маған опасыздық жасайды, — деді. Олар еңселері түсіп, қатты абыржып бірінен соң бірі:

— Мырза, сол адам мен емес пе екенмін? — деп сұрай бастады.

— Табақтағы тұздыққа Менімен бірге бір үзім нанын батырып алып жатқан біреуің Мені ұстап бересің. Көктен келген Мен Киелі жазбаларда Өзім туралы алдын ала айтылған жолмен жүремін. Алайда Мені ұстап беретін адам қасіретке қалады-ау! Сол кісі үшін ешқашан дүниеге келмегені жақсы болар еді! — деді Иса. Оған опасыздық жасаған Яһуда да:

— Ұстаз, сол адам мен емес пе екенмін? — деп сұрағанда, Иса:

— Мұны өзің айтып тұрсың, — деп жауап берді.


Мәсіхтің құрбан болуы — Жаңа Келісімнің негізі

Олар тамақ ішіп отырғанда, Иса қолына нан алып, шүкірлік етіп бата берді. Нанды үзіп, шәкірттеріне беріп жатып:

— Алып жеңдер, бұл — Менің денем, — деді.

Иса тостағанды да алып, шүкірлік етті. Оларға соны беріп жатып, былай деді:

— Мынадан бәрің де ішіңдер. Өйткені бұл — күнәлары кешірілсін деп көптеген адамдар үшін төгіліп, (Жаңа) Келісімді бекітетін Менің қаным. Сендерге айтамын: Мен Әкемнің Патшалығы орнағанда сендермен бірге жаңа жүзім шырынынан ішетін боламын. Сол күнге дейін енді қайтып одан еш татпаймын.

Бұдан кейін олар Құдайды мадақтау әнін айтты; содан соң сол жерден шығып, Зәйтүн тауына қарай беттеді.


Мәсіхтің жалғыздығы және көктегі Әкесіне сиынып рухани күресуі

Жолшыбай Иса шәкірттеріне тіл қатып былай деді:

— Бүгін түнде бәрің де (басыма түсетін жайттарға бола) Менен безіп кетесіңдер. Себебі (Пайғамбар жазбаларында мына тәрізді сөздер) жазылған: «Бақташыны» ұрып өлтіремін, сонда «отарындағы қойлары» бытырап кетеді. Бірақ Мен қайта тірілгеннен кейін сендерден бұрын Ғалилеяға барамын. — Ал Петір жауап қайырып:

— Бәрі Сізден безіп кетсе де, мен ешқашан безіп кетпеймін! — деді. Иса оған:

— Саған шындығын айтайын: осы түні-ақ әтеш шақырғанша, сен Менен үш рет танасың! — дегенде, Петір:

— Маған Сізбен бірге тіпті өлуге тура келсе де, Сізден еш танбаймын! — деді. Барлық басқа шәкірттері де осыны айтты.

(Матай 26:17-35)


Мейрам асынан кейін Яһуда Исқариот дінбасыларға барды. Солармен бірге бір топ жасақшыны да Исаның қала сыртындағы бір бақта Құдай Әкесіне сиынып отырған жеріне ертіп келді.


Мәсіхтің тұтқындалған кезінде көрсеткен құдіреті

Өзіне не боларын түгел білетін Иса бақтың ішінен шығып, оларға:

— Кімді іздеп жүрсіңдер? — деген сұрақ қойды. Олар:

— Назареттік Исаны! — деп жауап берді. Иса:

— Ол Менмін! — деді. Опасыз Яһуда да солардың қасында тұрған еді. Иса оларға «Ол Менмін!» дегенде, олар кейін шегініп, жерге жығыла кетті.

Иса оларға тағы да:

— Кімді іздеп жүрсіңдер? — деген сұрақ қойды. Олар:

— Назареттік Исаны, — деп жауап берді. Иса:

— «Ол Менмін» деп сендерге айттым ғой! Егер Мені іздеп жүрсеңдер, онда мыналарға тимеңдер, кете берсін! — деді. Исаның «Сен Маған бергендердің бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын» деп айтқаны осылайша орындалды.

Шимон Петір беліне семсер байлап алған болатын. Ол соны суырып алып, бас діни қызметкердің малайына қарай сілтеп қалып, оның оң құлағын шауып түсірді. Малайдың аты Мәлік еді. Ал Иса Петірге: «Семсеріңді қынабына сал! Әкем Маған белгілеп қойған азапты тартуым керек, соны білмеуші ме едің?» — деп ескертті.

(Жохан 18:4-11)


Әділетсіз үкім

Дінбасылар Құтқарушымыз Исаны тұтқындап, тергеуге алды. Алайда куәгерлер Оны қаралауға тырысқанмен, берген куәліктері бір-бірімен үйлеспеді. Ақырында дінбасылар Иеміз Исаның Өзіне: «Сен Құдайдың (рухани) Ұлы — Мәсіхсің бе?» — деп тіке сұрақ қойды. Иеміз: «Өзіңіз айтып тұрсыз !» — деп жауап берді. Олар Мәсіхтің асқан дәрежесін көре алмай, Оны өлімге кесті.

Бірақ өздері Римнің қол астында болғандықтан, яһудилерде өлім жазасын орындайтын билік болмады. Сол себепті олар Мәсіх Исаны римдік әміршіге алып барды. Исаға Өзін «Яһудилердің Патшасымын» деп Рим патшасына қарсы шықты деген жалған айып тақты. Әмірші Оның ешбір кінәратсыздығына көз жеткізді. Бірақ соңында ол дінбасылар айдап салған халықтан қауіптеніп, олардың талаптарына көнді әрі Құтқарушымыз Исаны айқыш ағаштағы азапты өлімге кесті.


Мәсіхтің қатты азап шегіп жанын қиюы

Содан әміршінің жасақшылары Исаны ордасына алып барып, қасына бүкіл әскер бөлімін жинады. Олар Исаның сырт киімін шешіп алып, Оның үстіне бір қызыл шапанды жапты. Жасақшылар, сондай-ақ, тікенді бұтақшалардан «тәж» өріп, оны Исаның басына кигізіп, оң қолына асатаяқ ұстатып қойды. Исаның алдына тізе бүгіп тағзым еткенсіп: «Яһудилердің Патшасы жасасын!» — деп келекеледі. Бетіне түкіріп, қолындағы таяғын жұлып алып, сонымен Оның басын ұра берді. Мазақтап болғаннан кейін Исаның үстіндегі шапанды шешіп алып, өз киімін қайта кигізді.

Содан кейін жасақшылар Исаны айқыш ағашқа шегелеп іліп қою үшін алып кетті. Қаладан шыға жолшыбай олар Шимон есімді күренелік ер адамға тап болды. Оны Исаның айқыш ағашын арқалап жүруге мәжбүр етті.

Осылай олар Ғолғота, яғни «Маңдайтөбе», деген жерге жетті. Сонда Исаға ішуге өт қосылған сірке суын ұсынды, бірақ дәмін татқан соң Ол оны ішуден бас тартты.

Жасақшылар Исаны айқыш ағашқа керіп шегелеп, тік көтеріп қойды. Бұдан кейін Оның киімдерін жеребе тастап өзара бөлісіп алды. Содан олар сол жерде отырып, Исаны күзетті. Оған тағылған айып: «Бұл — Яһудилердің Патшасы Иса» деп бір тақтайшаға жазылған болатын. Жасақшылар тақтайшаны Исаның басынан жоғары айқыш ағашқа бекітіп қойған еді.

Олар Исамен бірге екі қарақшыны да, біреуін оң, екіншісін сол жағына айқыш ағаштарға керіп шегелеп, тік көтеріп қойды.

Қасынан өтіп бара жатқандар Исаға тіл тигізді. Олар бастарын шайқап: «Әй, киелі үйді бұзып, үш күнде қайта тұрғызушы! Өзіңді құтқарып ал! Егер де Құдайдың (рухани) Ұлы болсаң, айқыштан түс!» — деп Оны келеке етті.

Сол секілді басты діни қызметкерлер де дін мұғалімдерімен және рубасыларымен бірге Оны мазақтап: «Мынау басқаларды құтқарыпты, бірақ Өзін құтқара алмайды екен! Егер Ол Исраилдің Патшасы болса, Өзінің құдіретімен қазір-ақ айқыштан түссін! Сонда Оған сенеміз. Ол Құдайға үмітін артқан екен. Егер Құдай Оған разы болса, қазір-ақ Оны құтқарып алсын! Өйткені Ол Өзін Құдайдың (рухани) Ұлымын деді ғой», — десті.

(Матай 27:27-43)


Айқышқа ілінген екі қылмыскердің біреуі Исаға тіл тигізіп:

— Мәсіх болсаң, кәне, Өзіңді де, бізді де құтқар! — деп мысқылдады. Екіншісі, керісінше, оны тоқтатып:

— Құдайдан қорықпайсың ба? Өзің де осыған кесілдің ғой. Біздің үкіміміз әділ, істерімізге лайық жаза тартып тұрмыз. Ал Бұл еш жамандық істеген жоқ, — деді. Содан кейін:

— Иса, Патшалығыңызға кіргенде мені есіңізге ала көріңіз, — деп өтінді. Иса оған:

— Саған шындығын айтамын: бүгін-ақ Менімен бірге жұмақта боласың! — деді.


Исаның қайтыс болып, қабірге қойылуы

Бұл уақыт тал түстің шамасы еді. Сол кезде күннің жарығы сөніп, бүкіл жерді қараңғылық басты, ол үш сағатқа созылды. Киелі үйдегі шымылдық ортасынан қақ айырылып, екіге бөлінді.

Иса қатты дауыспен айқайлап: «Әке, Сенің қолыңа рухымды тапсырамын!» — деді. Мұны айтқаннан кейін жан тәсілім етті.

Осы оқиғаларды көріп тұрған жүзбасы: «Бұл шынымен әділ Адам болған!» — деп, Құдайды дәріптеді. Қызық көруге жиналған бүкіл халық болған жайттарды көрген соң, (опық жеп қайғырып) қолдарымен көкіректерін соққылап қалаға қайтты.

Исаның барлық таныстары және Ғалилеядан еріп келген әйелдер алысырақ жерден осылардың бәріне қарап тұрды.

(Лұқа 23:39-49)


Кеш түспес бұрын Жүсіп есімді ариматеялық бір бай кісі келді. Өзі де Исадан тәлім алған шәкірті еді. Жүсіп Пилатқа барып, Исаның мәйітін қабірге қоюға рұқсат сұрап алды. Пилат мәйітті оған табыс етуге бұйырды. Жүсіп сүйекті түсіріп алып, кіршіксіз таза бәтес кебінге орады. Содан оны жартастан үңгіп жасаған өзінің жаңа қабіріне апарып қойды. Бұдан кейін қабірдің дәу қақпақ тасын домалатып әкеліп, қабірдің кіреберіс аузын сонымен мықтап жауып, кетіп қалды. Сол жерге келген мағдалалық Мәриям мен өзге Мәриям қабірдің қарсы алдында отырды.

Келесі күні, жұманың ертеңіне басты діни қызметкерлер мен парызшылдар Пилаттың қасына жиналып, былай деді:

— Тақсыр, әлгі «алдамшы» Кісінің тірі кезінде: «Үш күннен кейін қайта тірілемін» дегені есімізге түсті. Сондықтан да қабірді үшінші күнге дейін күзетіп, қауіпсіз етуге бұйыра көріңіз. Әйтпесе Оның шәкірттері (түн ішінде) келіп, сүйегін ұрлап алып кетіп, халыққа «өлімнен қайта тірілді» деп жүрулері мүмкін. Сонда соңғы алдау алғашқысынан да бетер болар. — Пилат:

— Мейлі, қарауыл тобын алыңдар. Барып, қабірді өздерің білгендеріңше күзетіп, қауіпсіздігін қамтамасыз етіңдер, — деп шешті.

Олар барып, мазардың айналасына күзет қойып, қақпақ тасты мөрмен бекітіп тастады.

(Матай 27:57-66)


Осылайша бірде-бір адам баласына қабірге кіруге еш мүмкіндік қалмады. Әрине, құдіреті шексіз Құдай Тағала үшін бұл жайт тосқауыл бола алмады...


### Құтқарушының тіріліп, көкке оралуы


Мәсіх қайта тірілді!

Діни демалыс өткеннен кейін жексенбі күні таң ата мағдалалық Мәриям мен өзге Мәриям қабірді көруге барды. Кенеттен жер қатты сілкінді. Өйткені Жаратқан Иенің бір періштесі аспаннан түсіп, қабірге жақындап, қақпақ тасты домалатып алып тастады да, үстіне отырды! Оның сырт көрінісі найзағай іспетті, ал киімі қардай аппақ еді. Одан зәрелері ұшқан күзетшілер дірілдеп-қалшылдап, өліп қалғандай жерге құлап түсті.

Періште әйелдерге қарап: «Қорықпаңдар! Айқышқа шегеленген Исаны іздеп келгендеріңді білемін. Ол мұнда жоқ, Өзі алдын ала айтқандай қайта тіріліп кетті! Бері келіп, Иенің жатқан орнын қараңдар! Енді тезірек барып, Оның шәкірттеріне мынаны жеткізіңдер: «Иеміз өлімнен қайта тірілді! Ол сендерден бұрын Ғалилеяға барады. Сол жерден Оны көресіңдер». Сендерге айтатыным осы», — деді.

Әйелдер әрі қорқып, әрі қатты қуанып, дереу мазардан шығып кетті. Олар Исаның шәкірттеріне айту үшін асығып жүгіре жөнелді. Кенеттен Иса олардың алдынан кездесіп: «Сәлем, қуаныңдар!» — деп амандасты. Әйелдер Оның қасына жақындап, иіліп тағзым етіп, аяғына қолдарын тигізді.

Иса оларға: «Қорықпаңдар! Бауырларыма барып, «Ғалилеяға жөнелсін, сонда Мені көреді» деген хабарды жеткізіңдер», — деп тапсырды.


Мәсіхтің сенушілерге берген Ұлы аманаты

Он бір шәкірті Ғалилеяға барып, Иса айтқан тауға көтерілді. Олар Исаны көргенде алдында иіліп тағзым етті, ал бірқатары әлі де күдіктенді. Иса қастарына таяу келіп, былай деді:

«Маған көк пен жердің бүкіл билігі берілген! Сондықтан барлық халықтарға барыңдар! Оларды Менің шәкірттерім етіп, Құдай Әкенің, (рухани) Ұлының және Киелі Рухының атымен шомылдыру рәсімінен өткізіңдер әрі сендерге өсиет еткендерімнің бәрін де ұстануға үйретіңдер! Естеріңде болсын: Мен бұл дүниенің ақыр соңына дейін әр күні өздеріңмен бірге болып, сендерге жар боламын!» (Аумин)

(Матай 28:1-10,16-20)


Исаның шәкірттеріне Құдай Рухының күшімен Өзіне куә болуды тапсыруы

Иеміз шәкірттеріне өздеріне Құдайдың Киелі Рухы қонғанға дейін Иерусалимде қалуды тапсырды.


Елшілер Исаның қасында болғанда Одан:

— Иеміз, Исраил елінің патшалығын осы кезде қайта орнатасыз ба? — деп сұрады. Иса оларға былай деп жауап қайтарды:

— Әкем өз еркімен белгілеп қойған мерзімдер мен кездерді білу сендерге бұйырмаған. Бірақ Киелі Рух өздеріңе қонғанда Оның құдіретін қабылдайсыңдар. Содан сендер Иерусалимде, бүкіл Яһудея мен Самария аймақтарында және жердің шетіне дейін Маған куә боласыңдар.


Исаның көкке көтерілуі әрі Оның қайта оралуы жайлы берілген уәде

Иса осылай деді де, олардың көзінше жоғары көтеріліп кетіп, бір бұлт Оны көзден таса қылды. Олар аспанға қадала қарап тұрған кезде, кенеттен ақ киімді екі жігіт қастарында пайда болды да, оларға тіл қатып: «Уа, ғалилеялықтар! Неменеге бұл жерде аспанға қарап тұрсыңдар? Жаңа қастарыңнан көкке көтеріліп, Құдай қабылдаған Иса көз алдарыңнан көкке қалай кетсе, тура солай қайтып келеді», — деді.

(Елшіл. істері 1:6-11)


### Құдай Рухының керемет іс-әрекеті


Елшілер Иерусалимге қайтып келгеннен кейін, сатқын Яһуда Исқариоттың орнына Құдайдың білдіруімен Матияны он екінші елші етіп бекітті.

Исаның көкке қайта оралып кеткен кезінен он күн өткенде, Оның шәкірттері Иерусалим қаласында көктегі Әкенің уәде еткен сыйын: Оның Киелі Рухының келуін мінажат етіп күтіп отырды.


Киелі Рухтың сенушілерге қонуы

Алғашқы өнім мейрамы келгенде, сенушілердің бәрі бірге болды. Сонда кенеттен көктен бір қатты жел соққандай шу естіліп, олар отырған бүкіл үйді алып кетті. Сенушілерге жалындай жалаңдаған тілдер көрінді де, бөлініп-бөлініп әрқайсысының үстіне бір-бірден қонды. Бәрі Киелі Рухқа кенеліп, Оның өздеріне берген дарынына қарай бөтен тілдерде сөйлей бастады.

Сол кезде Иерусалимде дүниенің төрт бұрышындағы әр елден келген, Құдайды қастерлейтін яһудилер тұратын. Осы шу естілгенде көптеген халық сол жерге жиналып, аңтарылып тұрып қалды. Себебі олардың әрбіреуі тыңдағанда сенушілердің оның тілінде сөйлеп тұрғанын естіді. Халық қатты таңғалып: «Мына сөйлеп жатқандардың бәрі ғалилеялықтар емес пе? — десті. — Бұл қалайша болып тұр: біз әрқайсымыз олардың өз тілдерімізде сөйлегендерін естіп тұрмыз?! Арамызда парттар, мидиялықтар және еламдықтар бар, Месопотамия, Яһудея және Қападоқияда, Понт пен Азия, Фрүгия мен Памфүлия аймақтарында, Мысырда және Либияның Күренеге жақын өлкелерінде тұратындар бар; арамызда Римнен келген қонақтар — яһудилер және яһуди дініне кіргендер, сондай-ақ, криттіктер мен арабтар да бар. Бірақ әрқайсымыз мына кісілердің Құдайдың ұлы істерін өз тілдерімізде жариялап жатқанын естіп тұрмыз!»

Бәрі аң-таң болып не істерін білмей, бір-бірінен: «Бұл нені білдіреді екен?» — деп сұрасты. Ал кейбіреулері мысқылдап: «Сірә, олар тәтті шарапқа тойып алған шығар», — деді.


Елші Петірдің жиналған көпшілікке Ізгі хабарды жеткізуі

Сонда Петір өзге он бір елшімен бірге орнынан тұрып, қатты дауыспен халыққа былай деп сөйлеп кетті:

— Уа, халайық, яһудилер және Иерусалимде тұрып жатқан сендердің барлығың! Сендерге мұның мәнісін түсіндірейін, сөзіме құлақ түріңдер!

Бұлар сендер ойлағандай ішіп алған емес, қазір уақыт таңертеңгі тоғыз ғой. Қайта, ежелде Жоел пайғамбар айтқан мына тәрізді сөздер енді орындалып жатыр: Осы заманның аяғында Мен өз Рухымды бүкіл адамзаттың үстіне құямын, — дейді Құдай. — Ұл-қыздарың пайғамбарлық сөз айтады, жас жігіттерің аян, қарттарың түс көреді. Сол күндері Мен тіпті құл-күңдерімнің үстіне Киелі Рухымды төгемін. Сонда олар да пайғамбарлық сөз айтады. Мен аспанның биігінде кереметтер жасаймын әрі төменде, жер бетінде, ғажап істер істеймін: қан, от және бұрқыраған түтін пайда болады. Жаратқан Иенің ұлы да салтанатты (соты) күні келердің алдында күн — қара түнек, ай — қан қызыл болады. Ал Иеміздің атын атап Оған сиынған әркім құтқарылады.

Уа, исраилдіктер, мына сөзді тыңдаңдар: Құдай сендердің көз алдарыңда назареттік Исаға зор құдіретпен кереметтер жасатқан еді. Ол солар арқылы Өзінің Исаны жібергендігіне куәлік берді. Құдай бұларды Иса арқылы араларыңда істеді, соны өздерің білесіңдер. Ал Иса Құдайдың еркімен және алдын ала білуімен құрбан етілді: сендер Оны Құдайға мойынсұнбаған шетелдіктердің қолымен айқышқа шегелетіп өлтірттіңдер! Бірақ Құдай Исаны өлім тұзағынан босатып, тірілтіп алды. Өйткені Оның өлім құрсауында қалуы мүмкін емес болатын. Дәуіт пайғамбар Ол туралы былай деген:


«Ықылас-ниетім әрдайым Иемде,
Оң жағымда Ол Маған жар боп келеді:
Жағдайым шайқалмайды ешбір кезде.
Содан жүрегім шаттыққа толады,
Мәз-мейрам боп тілімнен бал тамады,
Саған сенгенімнен тәнім тыншиды.
Сен жанымды о дүниеге қимайсың,
Қасиетті Адамыңның тәнін шірітпейсің.
Шын өмір жолын Маған көрсетесің,
Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің».


Ағайындар, мен сендерге бабамыз Дәуіт туралы еш қаймықпай ашық айта аламын: ол дүние салып, мәйіті қабірге қойылды. Оның қабірі біздің елімізде күні бүгінге дейін сақталып келеді. Ал Дәуіт пайғамбар болды және оның тағына бір Ұрпағын отырғызуға Құдайдың өзіне ант еткенін білді. Сондықтан Дәуіт келешекке көз жіберіп, (өз Ұрпағы) Мәсіхтің қайта тірілуі туралы алдын ала айтқан болатын: Мәсіхтің жаны о дүниеге қиылмады, әрі Оның тәні шіріп кетпеді! Осы Исаны Құдай қайта тірілтіп алды, біз бәріміз соған куәміз!

Иса Құдайдың құдіретімен көкке көтеріліп, Әкеден уәделі Киелі Рухты алған соң, Оны біздің үстімізге құйып сыйлады. Мұны өздерің естіп және көріп тұрсыңдар. Себебі Дәуіттің өзі көкке көтеріліп кеткен жоқ. Алайда ол (Забурда) былай деген ғой: «Жаратқан Ие менің Иеме былай деп айтқан: Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда».

Сондықтан бүкіл Исраил халқы мынаны анық білсін: Құдай сендер айқышқа шегелеткен осы Исаны «Иеміз» және «Мәсіх» етіп тағайындады!

Халық мұны естігенде жүректері қарс айырылып, опық жеді. Олар Петір мен басқа елшілерден:

— Ағайындар-ау, біз енді не істеуіміз керек? — деп сұрады. Петір оларға былай деп жауап берді:

— Әрқайсың күнәларыңның кешірілуі үшін теріс жолдан қайтып, Иса Мәсіхтің атымен шомылдыру рәсімінен өтіңдер! Сонда сендер Құдайдың сыйын — Оның Киелі Рухын қабылдайсыңдар. Себебі бұл уәде сендерге, балаларыңа және алыстағылардың бәріне: Құдайымыз — Жаратқан Ие шақыратын барлығына да арналған. — Петір тағы көптеген сөздермен оларға: — Мына азғын ұрпақтың арасынан шығып, (Құдайдың қаһарынан) құтқарылыңдар! — деп жалына ескертті.

Петірдің сөзін қабылдағандар шомылдыру рәсімінен өтті. Осылайша бұл күні қауымға үш мыңдай адам қосылды.


Мәсіхке сенушілердің қауымдық өмірі

Сенушілер елшілердің беріп жүрген тәлімін, өзара қарым-қатынастарын, нан үзу рәсімін және Құдайға сиынуды берік ұстанып, жалғастыра берді.

Елдің бәрін үрей биледі, себебі елшілер арқылы Құдайдың құдіретін көрсеткен көптеген керемет істер болып жатты. Мәсіхке сенушілердің барлығы біртұтас қауым болып, заттарын ортақ ұстады; иеліктеріндегі жер танаптары мен дүние-мүліктерін сатып, содан түскен қаржыдан әркімге керегінше беріп отырды. Олар күн сайын ғибадатханада ниеттес көңілмен бірге болды; сонымен қатар өз үйлерінде де бас қосып, нан үзу рәсімін орындап, ақпейілмен қуана бірге тамақ ішіп отырды, әрі Құдайды мадақтап дәріптеді. Бүкіл халық оларды ұнатты, ал Иеміз күн сайын тағы басқа адамдарды құтқарып, қауымына қосып отырды.

(Елшіл. істері 2:1-47)


Елшілердің көп кереметтер істеуі

Ал Иеміз елшілері арқылы ел ішінде көп кереметтер істеп, құдіретін көрсетті. Сенушілердің барлығы ниеттес көңілмен ғибадатхананың Сүлеймен атындағы бағаналы ғимаратында жиналып жүрді. Бөтендерден ешкімнің де оларды мазалауға батылы бармады, ал халық бұларды дәріптеп мақтады. Барған сайын көптеген кісілер: еркектер де, әйелдер де Иемізге сенім артып, Оның қауымына қосылып жатты. Петір жандарынан өткенде, тым болмаса, оның көлеңкесі түссін деп жұрт ауру адамдарды көшеге шығарып, төсеніштер мен зембілдерге жатқызып қойды. Иерусалимнің маңайындағы қалалардан да халық ағылып, науқастары мен жын қинаған кісілерін алып келді. Солардың бәрі сауығып кетті.


Елшілердің қамалып, кереметпен босатылуы және Жоғарғы кеңесте Исаны мойындауы

Сол кезде бас діни қызметкер мен оның жақтастарының бәрі, яғни саддукейлер тобының мүшелері, елшілерді қызғаныштан көре алмай, іштері күйді. Оларды тұтқындатып, мемлекеттік түрмеге қаматты. Ал Жаратқан Иенің бір періштесі түнде түрменің қақпаларын ашып, оларды шығарды да: «Ғибадатханаға барып, халыққа осы Жаңа өмір жайлы Ізгі хабарды түгел жариялаңдар!» — деді. Елшілер оның айтқанына құлақ асып, таң ата ғибадатханаға барып, халыққа тәлім берді.

Осы екі арада жақтастарын ертіп келген бас діни қызметкер Жоғарғы кеңесті, яғни Исраилдің басшыларының бүкіл мәжілісін, жинап алды. Содан олар елшілерді алып келуге түрмеге адамдарын жіберді. Қызметшілер оларды түрмеден таппай, қайта оралды. «Біз түрменің мұқият бекітілгенін, күзетшілердің қақпалардың алдында тұрғанын анықтадық. Бірақ ашқанда ішінен ешкімді таппадық», — деп баяндады. Ғибадатхана сақшыларының бастығы және басты діни қызметкерлер мұны естігенде оның немен аяқталарын білмей, аң-таң болды.

Ал біреу келіп: «Сіздер түрмеге жапқан кісілер ғибадатханада халыққа тәлім беріп тұр!» — деп мәлімдеді. Сақшылардың бастығы қасындағы адамдарымен сол жерге барып, елшілерді алып келді. Бірақ зорлық болған жоқ, себебі олар тас лақтырып өлтірер деп халықтан қорықты. Келіп, Жоғарғы кеңестің алдында тұрған елшілерді бас діни қызметкер тергеуге алды.

— Біз сендерге сол Адамның атынан тәлім беруге қатаң тыйым салған жоқпыз ба? Алайда сендер ілімдеріңді бүкіл Иерусалимге таратыпсыңдар. Осылайша сол Адамның қанын біздің мойнымызға артпақсыңдар, — деді ол. Петір мен өзге елшілер былай деп жауап берді:

— Адамдарды емес, Құдайды көбірек тыңдау керек қой! Ата-бабаларымыздың сиынатын Құдайы сіздер ағашқа іліп өлтірген Исаны қайта тірілтіп алды. Құдай Оны көкке көтеріп, Көсем және Құтқарушы ретінде Өзінің оң жағындағы ең құрметті орынға көтеріп жайғастырды. Осылай Ол Исраилдің бетін теріс жолдан қайтарып, күнәларын кешірмек. Біз де, Киелі Рух та бұл оқиғаларға куәміз. Құдай осы Киелі Рухын Өзіне бой ұсынғандарға сыйға береді.

Жоғарғы кеңес осыны естігенде жарылып кетердей ашуланып, елшілерді өлтірмекші болды. Алайда араларындағы Гамалиел есімді бір парызшыл адам орнынан тұрды. Ол бүкіл халық сыйлаған заң мұғалімі болатын. Гамалиел елшілерді біраз уақытқа ғимараттан шығаруға бұйырып, сөз сөйлей бастады:

— Қадірлі исраилдіктер, елдестерім! Бұл адамдарға не істегілеріңіз келетінін жақсылап ойланыңыздаршы! Өздеріңіз білетіндей, біраз жыл бұрын Теуда ел алдына шығып, өзін ұлы көсеммін деп жариялап, оған төрт жүзге жуық адам қосылды. Бірақ ол өлтіріліп, оған ергендер шашырап, жоқ болып кетті. Одан кейін халық санағы кезінде ғалилеялық Яһуда ел алдына шығып, соңынан көп халықты ертіп, көтеріліске шығарды. Оның да көзі құртылып, оған ергендер қуылып, тарап кетті. Ал енді сіздерге айтатыным мынау: бұл кісілерге тимеңіздер, босатып жіберіңіздер. Себебі егер бұл әрекет адам бастаған іс болса, ол өзінен-өзі құриды, бірақ Құдайдан болса, оны құрта алмайсыздар, тіпті Құдайға қарсы күресетін боласыздар.

Гамалиелдің сөзі қошталды. Содан олар елшілерді шақыртып, қамшылап соқтырды. Оларға бұдан былай Исаның атынан уағыз айтуға қатты тыйым салып, босатып жіберді. Жоғарғы кеңестен шыққан елшілер Иеміз Исаның аты үшін қорлық көруге лайық деп саналғандарына қуанды.

Олар күн сайын ғибадатханада және үйлерде тәлім беріп, Исаның Мәсіх екендігін уағыздауларын тоқтатқан жоқ.

(Елшіл. істері 5:12-42)


Он екі елші тәлім беру және Жаратқан Иеге сиыну қызметтерін атқарып жүрді. Сонымен қатар олар бейшара жесір әйелдерге көмек үлестірумен де айналысып, міндеттері тым көбейіп кетті. Сондықтан қауым мүшелері жеті қызметшіні таңдап, елшілер солар үшін Құдайға сиынып, көмекті үлестіру міндетін оларға жүктеді. Осы қауым қызметшілерінің бірі Степан болатын. Құдайдың Киелі Рухы оған ерекше рухани дарындар берген еді.


Степанның тұтқындалуы

Құдайдың рақымы мен құдіретіне кенелген Степан халық арасында ұлы кереметтер жасап жүрді. Алайда «Құлдықтан босатылғандардың» мәжілісханасының кейбір мүшелері Күрене, Ескендірия, Кіликия және Азия өлкелерінен келген яһудилермен бірігіп алып, Степанға қарсы шығып, айтыса бастады. Бірақ олар оның даналығына қарсы еш нәрсе істей алмады, себебі Степан Киелі Рухқа сүйеніп сөйлейтін.

Сонда олар кейбір адамдарды жасырын көндіріп, оған былай деп жала жапқызды: «Біз оның Мұса пайғамбарға және Құдайдың Өзіне тіл тигізіп қорлық сөз айтқанын естідік!» — Осылай олар халықты, басшыларды және дін мұғалімдерін еліртіп қойып, Степанға тап берді; оны ұстап алып, Жоғарғы кеңестің алдына айдап апарды. Сол жерде жалған куәгерлерді алға шығарды, олар Степанға айып тағып былай деді:

— Мына кісі үнемі осы киелі үй мен Таурат заңына тіл тигізіп жүр! Біз оның былай дегенін естідік: «Назареттік Иса осы орынды жойып, Мұса тапсырған дәстүрлерді өзгертеді!»

Жоғарғы кеңесте отырғандардың бәрі Степанға көз тігіп қарағанда, оның бет-жүзінің періштенікіне ұқсас екенін көрді.


Степанның Жоғарғы кеңес алдындағы сөзі

Сонда бас діни қызметкер Степанға:

— Осы айтылғандар рас па? — деген сұрақ қойды. Ол былай деп жауап берді:

— Қадірлі ағайындар мен ақсақалдар, сөзіме құлақ түріңіздер! Арғы атамыз Ыбырайым Харан жеріне әлі орын теппей тұрып, Месопотамия өлкесінде жүрген кезінде оған салтанатты ұлылыққа бөленген Құдай аян беріп: «Сен еліңді, туған-туысқандарыңды тастап, Мен өзіңе көрсететін елге көш!» — деген.

Сонда Ыбырайым пайғамбар халдейлер елін тастап, Харанды мекендеді. Әкесі өлгеннен кейін Құдай оны сол жақтан сіздер қазір тұрып жатқан осы жерге көшірді. Дегенмен Құдай оған бұл елден мұра бермеген, тіпті бір сүйем жер де бермеген. Алайда Ол: «Осы жерді Мен өзіңе және ұрпақтарыңа сыйлаймын», — деп уәде берген еді. Ал сол кезде Ыбырайымның баласы жоқ болатын. Құдай мына тәрізді сөздер айтты: «Сенің ұрпақтарың бөтен елде жат жұрттық келімсектер ретінде тұратын болады. Олар төрт жүз жыл бойы құлдықта болып жәбірленеді. Бірақ оларды құл еткен халықты Мен жазалаймын. Бұдан кейін сенің ұрпақтарың сол елден көшіп шығады» және олар Маған осы жерде ғибадат ететін болады.

Сол кезде Құдай Ыбырайыммен қасиетті Келісім жасап, сүндеттеу рәсімін соның белгісі қылды. Сондықтан Ыбырайым ұлы Ысқақ туғаннан кейін сегізінші күні оны сүндеттеді. Ысқақтан Жақып туып, Жақып (біздің халқымыздың) он екі рубасының әкесі болды.

Ал солар қызғаныштан (туған бауырлары) Жүсіпті Мысырға сатып жібереді. Бірақ Құдай жар болып, оны басына түскен қиыншылықтың бәрінен құтқарады. Ол Жүсіпке даналық сыйлап, Мысырдың патшасы перғауынның ықыласына бөлейді. Перғауын оны Мысырға және өзінің бүкіл сарайына әмірші етіп қояды.

Бір кезде бүкіл Мысыр мен Қанахан елдері ашаршылыққа ұшырап, қатты қиыншылық көріп, ата-бабаларымыз азық-түліксіз қалады. Мысырдан астық табуға болады дегенді естіген Жақып ұлдарын сол жаққа жібереді; бұл олардың алғашқы сапары болатын. Олар екінші рет сапарлап барғанда, Жүсіп бауырларына өзінің кім екенін ашады, осылайша перғауын оның шыққан тегін біліп алады. Жүсіп әкесі Жақып пен барлық қандас туысқандарын — жалпы саны жетпіс бес жанды өзінің қасына көшіп келуге шақырады. Содан Жақып Мысырға көшіп барады. Ол да, оның ұлдары да сол елде қайтыс болып, Сихем деген жерге апарылып, қабірге қойылады. Қабірді Ыбырайым Сихемдегі Хамордың балаларынан күміс ақшаға сатып алған болатын.

Құдайдың Ыбырайымға берген уәдесінің орындалатын мерзімі жақындаған сайын Мысырдағы ұрпақтары өсіп, көбейе береді. Бұл жағдай Жүсіп туралы білмейтін бір бөтен патша Мысырға билік құрғанға дейін созылады. Сол патша халқымызға зымиян болып, аталарымызға қысымшылық көрсетеді. Ол соларды тіпті жаңа туған нәрестелерін тірі қалмаулары үшін жалғыз тастап кетуге мәжбүрлейді.

Осы кезде Мұса пайғамбар дүниеге келеді. Құдайдың көз алдында ерекше бала болған ол үш ай бойы ата-анасының үйінде өседі. Бұлар оны амалсыздан тастап кеткенде перғауынның қызы бауырына басып, сәбиді туған баласындай тәрбиелейді. Осылай Мұса мысырлықтардың бүкіл даналығын оқып-үйреніп, сөзі мен ісінің арқасында ықпалды адам болады.

Мұса қырық жасқа келгенде, оның жүрегінде исраилдік ұлттастарыма барып, жағдайларын көрсем деген ниет туындайды. Ол соларға барғанда біреуіне бір мысырлықтың қол жұмсап жатқанын байқайды. Мұса ұлттасына болысып, әділетсіздіктің есесін қайтарып мысырлық жігітті өлтіреді. Мұса Құдайдың менің қолым арқылы өздеріне азаттық алып беретінін ұлттас ағайындарым түсінер деп ойлайды. Бірақ олар мұны түсінген жоқ.

Келесі күні екі исраилдіктің төбелесіп жатқанын көргенде Мұса оларды татуластырғысы келіп: «Жігіттер, сендер бауырлассыңдар ғой! Қойыңдар, бір-біріңді неге жәбірлейсіңдер?» — дейді. Бірақ елдесін жәбірлеуші жігіт Мұсаны итеріп жіберіп: «Кім сені бізге басшы әрі төреші етіп тағайындады? Сен немене, кешегі мысырлықты өлтіргендей, мені де өлтірмексің бе?» — дейді. Мұса бұл сөзден шошып, қашып кетеді. Мадиян елінде жат жұрттық келімсек ретінде тұрып, екі балаға әке болады.

Қырық жылдан кейін Синай тауының маңындағы айдалада жүргенде, Мұсаға жанып жатқан бір тікенді бұтаның жалынынан періште аян береді. Мұны байқаған Мұса көрініске қатты таңғалады. Анықтап қарауға жақындағанда ол Жаратқан Иенің: «Мен ата-бабаларың Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын» деген даусын естиді. Бұдан қорқып, дірілдеп кеткен Мұсаның қарауға дәті бармайды. Сонда Иеміз оған былай дейді: «Аяқкиіміңді шеш! Сен басып тұрған осы жер киелі. Мен халқымның Мысырда шеккен жәбіріне назар аударып, күңіренген ыңқылына құлақ салып келемін. Сондықтан Мен оларды азат ету үшін көктен түстім. Кәне, жүр, Мен сені Мысырға жіберемін!»

«Кім сені бізге басшы әрі төреші етіп тағайындады?» деп бауырластары бас тартқан кісі осы Мұса еді. Бірақ тікенді бұтада аян берген періште арқылы Құдайдың Өзі оны басшы және құтқарушы ретінде жіберді ғой. Осы Мұса бауырластарын бастап алып шығып, Мысырда және Қызыл теңізде, одан кейін қырық жыл бойы айдалада көшіп-қонып жүргенде, Жаратқан Иенің құдіретін көрсететін кереметтер жасады. Кейін Исраилдің үрім-бұтағына: «Құдай сендерге мен сияқты бір пайғамбарды бауырларыңның арасынан шығарады» деген кісі де осы Мұса еді. Синай тауының басында өзіне сөйлеген періштенің сөздерін ата-бабаларымызға айдаладағы жиналыста жеткізген кісі де осы Мұса болатын. Сол жерде ол шынайы өмірге жөн сілтейтін сөздерді бізге тапсыру үшін қабылдап алған еді.

Бірақ ата-бабаларымыз Мұсаны тыңдағылары келмей, кеудесінен итерді. Жүректерінің қалауы қайтадан Мысырға ауды. Олар Һароннан: «Бізге алдымызда жүріп отыратын тәңір мүсіндерін жасап беріңіз! Өйткені бізді Мысыр жерінен бастап алып шыққан ана Мұсаға не болғанын білмейміз», — деп талап етті. Олар сол күндері жас бұқаның мүсінін жасап, соған арнап құрбандық шалып, өз қолдарынан шыққан осы «тәңірге» қатты қуанып, көңілдерін көтерді.

Ал Құдай халықтан сырт айналып кетті де, оларды аспан денелеріне құлшылық етуге қалдырды. Осы туралы Пайғамбарлар жазбаларында былай деп жазылған: «Уа, Исраилдің үрім-бұтағы, сендер қырық жыл бойы айдаланы кезіп жүрген ежелгі уақыттарыңда құрбандыққа мал шалып, басқа да сый-тартулар ұсынғанда соларыңды Маған бағыштадыңдар ма? Жоқ, сендер (жалған тәңір) Молохтың мүсіні орналасқан шатырды және тәңірсымақтарың Ремфан жұлдызының бейнесін бірге алып жүрдіңдер! Бұларды құлшылық етіп табынуларың үшін өздерің жасап алған едіңдер. Сондықтан Мен сендерді жер аударып жіберемін», тіпті Бабылдан да әрі!

Айдалада жүрген кезінде ата-бабаларымызда Құдай олармен жасаған Келісімнің куәліктері сақталған шатыр бар болатын. Сол киелі шатыр Құдайдың берген әмірімен тура Мұса көрген үлгіге сай жасалған еді. Кейін Құдай Қанахандағы халықтарды қуып жіберді. Ата-бабаларымыз Ешуаның жетекшілігімен солардың жерін иемденіп алған кезде киелі шатырды осы елге әкелді. Шатыр Дәуіт пайғамбардың заманына дейін сонда тұрды. Дәуіт Құдайдың ризашылығына ие болды. Ол Жақыптың сиынған Құдайының жер бетінде мекендейтін киелі үйін салмақшы еді. Сол үшін Құдайдан рұқсат сұрады. Бірақ киелі үйді салған Дәуіт емес, оның ұлы Сүлеймен болды.

Алайда Құдай Тағала адам салған үйлерде тұрмайды. Ишая пайғамбар Оның былай деп айтқанын жазып қалдырды: «Көк — Менің «тағым», ал жер — «табан тіренішім» секілді. Сонда сендер Маған қандай үй салып бермексіңдер? — дейді Жаратқан Ие. — Яки тынығып демалатын орным қай жер болмақ?! Осы әлем түгел Менің қолымнан шықты емес пе?»

Ей, қасарысқандар! Құдайға шын жүректен бағынбай, Оның сөзіне құлақ салмайтын сіздер болып тұрсыздар. Ата-бабаларыңызға ұқсап Киелі Рухқа әлі де қарсы шығып келе жатырсыздар. Ата-бабаларыңыз пайғамбарлардың қайсысын қудаламап еді! Олар Құдайдың әділ Қызметшісінің келуін алдын ала жариялаған хабаршыларын өлтірді. Сіздер енді Соның Өзін ұстап берген сатқын, өлтірген қанішер болдыңыздар! Періштелердің қызметі арқылы Таурат заңын қабылдағанмен, оны ұстанбай келесіздер!


Степанның өлтірілуі әрі Саулдың қауымды қудалауы

Жоғарғы кеңес мүшелері мұны естігенде, жарылып кетердей ашуланып, Степанға тістерін қайрады. Ал Киелі Рухқа кенелген Степан көкке қадала қарап, Құдайдың нұрлы салтанатын және Исаның Оның оң жағында тұрғанын көрді. Содан ол:

— Міне, ғажап, көктің ашылғанын және көктен келіп, сонда қайта оралған Билеушінің Құдайдың оң жағындағы құрметті орнында тұрғанын көріп тұрмын! — деп дауыстап жіберді.

Ал олар құлақтарын жауып алып, айқай-шу шығарып, бәрі бірдей Степанға бас салды. Оны қаладан айдап шығып, тас лақтыра бастады. Куәгерлер шапандарын шешіп, Саул есімді жас жігіттің алдына жинап қойды. Олар тас лақтырып ұрып жатқанда, Степан: «Уа, Ием Иса, рухымды Өзіңе ала гөр! — деп сиынды. Тізерлеп отыра қалған ол қатты дауыстап: — Ием, олардың бұл күнәсін мойындарына арта көрме!» — деді. Осыларды айтысымен ол жан тапсырды.

(Елшіл. істері 6:8-7:60)


Степан азапталып жатқан кезде сол жерде Саул есімді жас дін мұғалімі де тұрды. Шыққан ұлты яһуди Саулдың римдік азаматтығы да, Пауыл деген римдік қосымша аты да болды. Яһуди дініне әбден берілген Саул Мәсіхтің ізбасарларын қудалап, түрмеге жапқызды. Себебі көптеген басқа яһуди дінбасылары сияқты, Саул да Исаның көктен келген Билеуші Мәсіх екендігін мойындамады. Ол Иерусалимдегі сенушілерді қатал қудалағаннан кейін, басқа қалаларға барып, сондағы сенушілерді де ұстамақ болды.


Сенімнің қас жауы Саулдың Иеміз Исаға мойынсұнуы

Ал Саул Иеміздің жолын қуушыларды өлтірем деген қоқан-лоқысы мен қаскөйлігін әлі де жалғастырып, бас діни қызметкерге барып, жолықты. Одан (Сирияның) Дамаск қаласындағы мәжілісханаларға арнап хат жазып беруін сұрады. Саул сол жерден тапқан еркек болсын, әйел болсын Исаның жолына түскендерді бұғаулап, Иерусалимге алып келмекші еді. Осы ниетпен кетіп бара жатып, Дамаскіге жақындап қалғанда, оған көктен түскен жарық нұр кенеттен сәулесін төгіп жіберді. Саул жерге құлап түсіп, «Саул, Саул! Неге Мені қудалайсың?» — деген дауысты естіді. Саул:

— Сен кімсің, Ием? — деп сұрады. Ол:

— Мен сен қудалап жүрген Исамын! Орныңнан тұр да, қалаға бар! Не істеуге тиіс екенің саған сол жерде айтылады! — деді.

Саулдың сапарлас жігіттері үндемей тұрып қалды. Себебі олар бір дауысты естігендей болғанмен, ешкімді көрмеді. Саул түрегеліп, көзін ашқанда, еш нәрсе көре алмады. Сондықтан серіктері оны Дамаскіге дейін қолынан ұстап жетектеп барды. Содан ол үш күн бойы көзі көрмей, еш нәр татпады.

Сол кезде Дамаскіде Исаның жолын қуушы Анани есімді бір шәкірті тұратын. Иеміз соған аян беріп:

— Анани! — деді. Ол:

— Тыңдап тұрмын, Ием! — деді.

— Орныңнан тұр да, Түзу даңғыл деп аталатын көшеге бар. Сол жерде Яһуданың үйінен тарстық Саул деген кісіні сұра! Қазір ол мінажат етіп жатыр. Ол аянда Анани есімді біреудің кіріп келіп, көзін ашу үшін үстіне қолын қойғанын көрді, — деді Иеміз. Бірақ Анани:

— Уа, Ием, мен талайлардан осы кісінің Иерусалимде Саған бағышталған адамдарыңа соншама көп жамандық істегені туралы хабар алдым. Ол басты діни қызметкерлерден Сенің атыңа сиынғандардың бәрін осы жерде де тұтқындауға өкілеттік алыпты, — деп жауап берді. Бірақ Иеміз оған:

— Бар сонда! Ол — Менің атымды басқа ұлттарға, патшаларға және Исраил халқына жариялау үшін таңдап алған қызметшім. Ал Менің атыма бола қаншама азап шегуге тиіс екенін Мен оған Өзім білдіремін, — деді.

Анани жолға шығып, әлгі үйге кірді; Саулдың үстіне қолын қойып:

— Бауырым Саул, саған жолшыбай келе жатқанда аян берген Иеміз Исаның Өзі көзің қайтадан көрсін, сен Киелі Рухқа кенелсін деп мені жіберді, — деді. Сол сәтте-ақ Саул көзінен перде алынып тасталғандай, көре бастады. Ол орнынан тұрып, шомылдыру рәсімінен өтті де, тамақ ішіп әлденді.

(Елшіл. істері 9:1-19)


Бұдан кейін Саул, яғни Пауыл, бірнеше жыл бойы Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларын басқаша көзқараспен оқып, терең зерттеп, Мәсіх туралы Ізгі хабардың жалынды уағыздаушысына айналды. Кейін ол қазіргі (оңтүстік Түркияға, сол заманда Сирия аймағына қарасты) Антақия қаласындағы қауымда қызмет көрсетті. Осы тұста Құдайдың Киелі Рухы Пауылды Барнаба есімді өзге уағыздаушымен бірге Ізгі хабарды басқа елдерде паш етуге жіберді. Соның нәтижесінде көптеген адамдар Құдайдың тура жолына түсті. Ал екі елшінің өздері бірсыпыра жерлерде қуғын-сүргінге ұшырады.


Қонияда Ізгі хабарды тарату

Қонияда да екі елші әдеттеріне сәйкес яһуди мәжілісханасына барды. Олардың айтқандары өте әсерлі болды, осылай яһудилер мен басқа ұлттық кісілердің көбі Иемізге сенді. Ал сенбейтін яһудилер басқа ұлт адамдарын қоздырып, оларды сенуші бауырластарға қарсы өшіктіріп қойды. Дегенмен екі елші едәуір уақыт сол жерде болып, Иеміз туралы батыл сөйлеп жүрді. Ол елшілерге кереметтер жасайтын құдіретті күш беріп, Өзінің рақымдылығы туралы Ізгі хабарды растады.

Қала тұрғындары екі жақ боп бөлініп, бір жағы сенбейтін яһудилерді, басқалары елшілерді қолдады. Басқа ұлт адамдары мен яһудилердің бірсыпырасы басшыларымен бірігіп, елшілерге бірден тап беріп, азаптап, тас лақтырып өлтірмекші болды. Ал елшілер бұл туралы біліп қойып, Лиқаония аймағындағы Лүстра мен Дербе қалаларына және олардың маңайына қашып кетіп, құтылды. Олар сол жердегі адамдарға да Ізгі хабарды жеткізді.


Лүстрадағы сал адамның сауығуы әрі елдестерінің құбылмалы әрекеті

Лүстрада екі аяғы да күшсіз бір адам тұратын. Ол туғаннан сал болып, ешқашан жүріп көрмеген еді. Сол Пауылдың айтқан уағызын тыңдап отырды. Оған көзі түсіп, сауығамын деген сенімін байқаған Пауыл қатты дауыстап: «Тік тұр аяғыңа!» — деді. Сол сәтте ол ұшып тұрып, жүріп кетті.

Пауылдың істегенін көрген халық қатты дауыспен Лиқаон тілінде айқайлап: «Тәңірлер адам кейпіне еніп, бізге көктен түсті!» — деді. Олар Барнабаны Зевс, Пауылды Гермес деп атады, себебі сөз тізгіні Пауылдың қолында еді. Қаланың сыртында Зевске арналған ғибадатхана бар болатын. Сондағы діни қызметкер гүлдестелермен әшекейленген бұқаларды қала қақпасының алдына алып келіп, халықпен бірге құрбандыққа шалмақшы болды.

Барнаба мен Пауыл осыны естігенде, көйлектерінің өңірін айыра жыртып, наразылықтарын білдірді. Көпшіліктің арасына жүгіріп барып, қатты дауыспен былай деді: «Ей, азаматтар, неге бұлай істейсіңдер? Біз де сендер сияқты пендеміз ғой! Сендерге Ізгі хабарды әкелдік: түкке тұрмайтын тәңір бейнелерін тастаңдар, аспан мен жерді, теңізді және олардағы бар нәрселерді жаратқан тірі Құдайға бет бұрыңдар! Құдай өткен ұрпақтардың кезінде барлық ұлттарды өз беттерімен жіберсе де, Өзінің бар екендігіне істеген игі істерімен анық дәлел келтіруін тоқтатпады: Өзі аспаннан жаңбыр жаудырып, дер кезінде өнім беріп, мол азық сыйлауымен жүрегімізді қуанышқа кенелтеді».

Осы сөздермен олар халықты әрең дегенде тыныштандырып, өздеріне арнап құрбандық шалудан бас тартқызды. Кейін Антақия мен Қониядан бірқатар яһудилер Лүстраға келді. Олар жергілікті халықты үгіттеп көндіріп, Пауылды тас лақтырып ұрып кетті. Өліп қалды деп ойлап, оны қаладан сүйреп шығарып тастады. Бірақ Мәсіхтің шәкірттері қасына жиналғанда, Пауыл орнынан тұрып, қалаға қайтып барды. Келесі күні ол Барнабамен бірге Дербеге жүріп кетті.


Елшілердің қауымдарды жігерлендіріп, Сириядағы Антақияға қайтуы

Екі елші Дербе қаласында Ізгі хабарды уағыздап, көптеген адамдарды Мәсіхтің жолына түсіріп, Оның шәкірттері етті. Содан кейін Лүстраға, Қонияға және Пісидиядағы Антақияға қайта оралды. Олар барлық жерлерде Мәсіхтің жолын қуушы шәкірттердің жан дүниелерін нығайтып: «Сенімдеріңде берік болыңдар! Болашақтағы Құдай Патшалығының заманына жеткенше біз әлі де талай азап шегуге тиіспіз», — деп ескертті. Елшілер әр қауымда сенушілер үшін жетекшілер таңдады. Екі елші ораза тұтып (үстеріне қолдарын қойып) мінажат етті; осылай оларды өздері сенген Иеміздің қамқорлығына тапсырды.

Содан кейін екі елші Пісидияны аралап өтіп, Памфүлия аймағына жетті. Олар Перге қаласында Иеміздің Ізгі хабарын уағыздаған соң, Анталияға қарай ылдилап түсті. Сол жерден кемеге отырып, (Сириядағы) Антақияға қайтып барды. Сондағы қауым оларды атқарып келген жұмыстары үшін Құдайдың рақымына тапсырған болатын. Қайтып келген екі елші қауымды жинап, өздері арқылы Құдайдың не істегенін, әсіресе, басқа ұлттардың Мәсіхке сенуіне жол ашқанын түгел айтып берді. Осыдан кейін олар бірталай уақыт сол жердегі сенушілермен бірге болды.

(Елшіл. істері 14:1-28)


### Құтқарылу жолы


Пауыл елші Ізгі хабарды Рим империясы бойынша жариялауын жалғастыра берді. Құдай Рухының жетелеуімен ол сенушілерді жігерлендірген бірнеше хаттар да жазды.

Рим қаласындағы қауымдарға арналған хатында Пауыл күнәнің құлдығынан құтқаратын Құдай жолының негізін түсінікті етіп бейнеледі. Ежелде Ыбырайым ата Жаратқан Иенің уәдесіне деген сенімі арқылы Оның алдында ақталған еді. Қазірде де адамдар Құдай Тағаланың Мәсіх арқылы көрсеткен рақымына сенімдерін артса ғана күнәларынан құтқарылады.


Құдайдың адамдарды ақтау жолы

Ал енді Құдайдың адамдарды ақтау жолы көрсетілді. Бұл жолға заңды ұстанудың қатысы жоқ. Ол туралы Таурат пен Пайғамбарлар жазбалары білдірген еді. Құдай яһуди және басқа ұлт адамдарының бәрін де Иса Мәсіхке деген сенімдері арқылы ақтайды. Себебі бұл жерде ешқандай айырмашылық жоқ: бәрі де күнә жасап, Құдайдың өздеріне белгілеген ұлылығынан құр алақан қалды. Бірақ олар Құдайдың рақымымен Мәсіхтің бұлардың төлемдерін төлеп, құтқарғанының арқасында тегін ақтала алады.

Құдай Мәсіхті күнәлардың құнын өтеуші құрбандық етіп көрсетті: Соның қаны төгіліп құрбан болғандығына сенгендерді Құдай кешіреді. Құдайдың әділдігі осы арқылы айқын көрінеді. Себебі Ол бұрыннан бері шыдамдылық көрсетіп, адамдарға күнәларына лайықты жазаларын дереу тартқызбай жүрген еді. Ал қазіргі заманда Ол Өзінің әділдігін осылай дәлелдейді: Құдай әділ, Ол Исаға сенуші әркімді ақтап алады.

«Ал енді, мақтануымызға бола ма?» Мақтанатын түгіміз жоқ. «Не себептен бұлай? Игі істер жасау арқылы ақтала аламыз ба?» Жоқ, сену арқылы ғана ақтала аламыз. Сонымен біз адам заң бойынша жасаған игі істері арқылы емес, сенімі арқылы ғана ақталады деген қорытындыға келеміз.

«Әлде Құдай тек яһудилердің Құдайы болып, басқа ұлттарды қабылдамай ма?» Әрине, қабылдайды, Ол басқа ұлттардың да Құдайы ғой! Себебі жалғыз бір-ақ Құдай бар. Ол сүндеттелген яһудилерді де, сүндеттелмеген халықтарды да сенімдері арқылы ақтап алады. Біз «адамдар сенім арқылы ақталады» деп, Құдайдың заңын күшінен айырамыз ба? Жоқ, мүлдем олай емес! Керісінше, біз Құдайдың заңының күшін нығайтамыз.

(Римдіктерге хат 3:21-31)


Ыбырайымның сенімі арқылы ақталуы

Ал енді түп атамыз Ыбырайым туралы не дейміз? Ол осы мәселеде не тапты? Егер Ыбырайым өз игі істері арқылы ақталған болса, онда ол мақтана алар еді; бірақ Құдай алдында емес. Тауратта: «Ыбырайым Жаратқан Иеге сенді, сондықтан Жаратқан Ие оны Өзінің алдында ақтады» деп жазылған.

(Римдіктерге хат 4:1-3)


Мәсіхке сенетін біз Құдаймен татумыз, болашақтан үміттіміз

Сонымен, Иеміз Иса Мәсіхке деген сеніміміз арқылы ақталғандықтан, Оның арқасында Құдаймен татумыз. Ақталуға ешқандай шарамыз болмай тұрғанда, Мәсіх Құдай алдын ала белгілеп қойған уақытында күнәкар біздер үшін жанын қиды! Тіпті әділ біреу үшін өмірін құрбан ететін ешкім жоқ іспетті. Тым болмағанда, шынайы ізгі адам үшін бірен-саран кісі өмірін қиюға даяр болуы мүмкін. Дегенмен, әлі де күнәкар болып жүрген кезімізде біз үшін Мәсіх өмірін құрбан етті! Осы арқылы Құдай бізге Өзінің зор сүйіспеншілігін дәлелдеді.

Енді біз Мәсіхтің қаны төгіліп құрбан болғандығы арқылы ақталған соң, Оның арқасында Құдайдың қаһарынан мәңгілік құтқарылатынымыз да сөзсіз! Себебі бұрын біз Тәңірге әлі де қас болған кезде Оның (рухани) Ұлының өлімі арқылы Құдаймен татулассақ, енді татуласқандар ретінде Мәсіхтің өмірі арқылы толықтай құтқарылатынымыз сөзсіз! Бұл ғана емес, біз Иеміз Иса Мәсіх арқылы Құдайдың Өзіне қатты шаттанып та жүрміз, өйткені Мәсіхтің арқасында Онымен татуластық.


Өлім — Адам атадан, өмір — Иеміз Иса Мәсіхтен

Бұдан шығатын қорытынды мынау: бір адам арқылы дүниеге күнә, ал күнә арқылы өлім келді. Адамдардың бәрі де ажалды болды, өйткені барлығы күнә жасады. Күнә жасаған бір кісі — Адам ата арқылы өлім бүкіл адамзатқа билік жүргізіп келеді. Сол сияқты, Құдайдың шексіз рақымын және әділдіктің тегін сыйын қабылдағандар бір Кісі — Иса Мәсіх арқылы өмірде билік құрады.

Сонымен, бір кісінің күнәсі бүкіл адамзатқа өлім жазасын алып келді. Ал өзге бір Кісінің әділ ісі (Оған сенушілердің) бәрін ақтап, мәңгілік өмір сыйлады. Бір кісінің Құдайға мойынсұнбауы көптеген адамдарды күнәкар етті. Дәл солай, басқа бір Кісінің Құдайға мойынсұнуы арқылы көптеген адамдар ақталады.

(Римдіктерге хат 5:1,6-12,17-19)


Күнә сендерге билігін жүргізбеуі керек, себебі сендер енді Таурат заңына емес, Құдайдың рақымына бағынасыңдар.


Күнәнің құлдығынан босап, әділдікке қызмет ету

«Бұдан қандай қорытынды шығады? Біз Таурат заңына емес, Құдайдың рақымына бағынғандықтан, күнә жасай берейік пе?» Жоқ, олай істеуге болмайды! Сендер білесіңдер ғой: егер біреуге бағынып, оның еркін орындасаңдар, онда сол қожайындарыңның құлы боласыңдар. Сол сияқты, сендер не мәңгілік өлімге апаратын күнәға құл боласыңдар, не Құдайға мойынсұнып, әділдікке қызмет етесіңдер. Құдайға шүкір, сендер бұрын күнәнің құлы болғанмен, енді алған тәлімнен тапқан ақиқатқа бет бұруға шын жүректен шешім қабылдадыңдар. Күнәнің үстемдігінен босағанда әділдіктің «құлы» болдыңдар.

Түсініктеріңнің әлі де аз екенін ескеріп, осы қарапайым сөздерді қолданып отырмын. Бұрын сендер дене мүшелеріңді әділетсіздіктің құралы қылып, арам да заңсыз нәрселерге қызмет еткізгендерің сияқты, енді Құдайға бағышталған қасиетті өмір сүру үшін дене мүшелеріңді әділдікке қызмет етуге арнаңдар!

Күнәнің құлы болып жүргенде сендер әділдіктің билігінде болмадыңдар. Сол кездегі өмір салттарыңнан қандай нәтижелер көрдіңдер? Олар қазір өздерің де ұялатын істер еді. Солардың ақыры — мәңгілік өлім! Енді сендер күнәнің үстемдігінен босатылып, Құдайдың қызметіне кірдіңдер. Бұның өнімі — Құдайға бағышталған қасиетті өмір. Ал түпкі нәтижесі — мәңгілік өмір. Күнәнің беретіні — (мәңгілік) өлім, ал Құдайдың беретін сыйы — Иеміз Иса Мәсіхпен тығыз байланыстағы мәңгілік өмір.

(Римдіктерге хат 6:14-23)


Сондықтан, қымбатты бауырластар, ескі күнәкар болмысымыздың еркімен өмір сүруге міндетті емеспіз! Өйткені егер оның еркіне сай өмір сүрсеңдер, Құдайдан ажырап, мәңгілік өлімге ұшырайсыңдар. Ал егер Киелі Рухтың күшімен күнәкар болмыстарыңның іс-әрекетінен мүлдем бас тартсаңдар, шынайы өмір сүресіңдер. Өйткені Құдай Рухының жетелеуімен жүретіндер — Құдайдың рухани балалары.

(Римдіктерге хат 8:12-14)


### Мәсіхтің асқан ұлылығы


Пауыл елші (қазіргі Түркияның батыс Анадолу өлкесінде орналасқан) Қолос, Ефес қалаларындағы қауымдарға арнаған хаттарында Мәсіхтің мәңгілік өмірі, шексіз құдіреті мен рақымы туралы тәлім беріп, оларды Оның тура жолымен жүруге жігерлендірді.

Елші сол кезде Хақ Тағаланың Ізгі хабарын адамдарға жеткізгені үшін қудаланды. Ал оның адал ниеті мен рухани қайрат-жігері хаттарының бүкіл мазмұнынан анық көрініп тұр.


Арнау және сәлем

Құдайдың еркімен Мәсіх Исаның елшісі болған Пауылдан және бауырласымыз Тімотеден Құдайдың халқы болып Мәсіхпен тығыз байланыста жүрген, Қолос қаласында тұратын сенімді бауырластарымызға дұғай сәлем. Сендерге Құдай Әкеміз бен Иеміз Иса Мәсіх рақымын жаудырып, тыныштық сыйлай көрсін!


Қолостықтар үшін шүкірлік етіп, тілек тілеу

Біз сендер үшін Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдайға сиынған сайын шүкірлік етеміз. Сендердің Мәсіх Исаға сеніп, Құдайдың барлық адамдарын сүйетіндерің туралы естідік. Ал осы сенімдерің мен сүйіспеншіліктерің өздеріңе көкте дайындалған игіліктерді иемденеміз деген үміттеріңе негізделген. Бұл туралы сендер алдымен Құдайдың шынайы хабары — Ізгі хабар өздеріңе жеткенде естідіңдер. Осы хабар дүние жүзінде кеңінен жайылғандай, сендерге де жетті. Ол барлық жерде адамдарды жақсылық жасауға жетелеп, көптеген кісілер оны қабылдауда. Сендер Ізгі хабар туралы естіп, Құдайдың рақымын шынымен таныған күннен бастап, осылай рухани өсіп-өніп келесіңдер. Құдайдың рақымы жөнінде біздің сүйікті қызметтесіміз Епафрастан осы тәлімді алдыңдар. Ол — сендер үшін еңбектеніп жүрген Мәсіхтің сенімді қызметшісі. Епафрас бізге жүректеріңе Киелі Рух дарытқан сүйіспеншілік туралы айтып берді.

Сол себептен де біз мұны естіген кезден бері сендер үшін ұдайы Құдайға сиынып келеміз. Сендердің Оның еркін толықтай біліп, өте парасатты да рухани көреген болуларыңды Құдайдан өтінудеміз. Осылайша Иеміздің халқына лайық, Оны риза қылатындай өмір сүрулеріңді, әр түрлі игі істер істеп, өсіп-өне беріп, Құдайды неғұрлым жақынырақ тануларыңды тілеп келеміз. Сендер Оның ұлы құдіретінен мол қуат алып, әрдайым төзімділік пен ұстамдылық таныта алсын әрі қуанышқа кенеліп, Құдай Әкеге шүкірлік ете берсін деп мінажат етудеміз. Өйткені Ол бәрімізді Өзінің халқы иемденетін нұрлы Патшалығынан үлес алуға шақырып, лайықтады.


Мәсіхтің теңдесі жоқ ұлылығы

Құдай бізді қара түнектің билігінен құтқарып, сүйікті (рухани) Ұлы Иса Мәсіхтің Патшалығына енгізді. Оның құрбандық өлімі арқылы күнәларымыздың құны өтеліп, кешірімге ие болдық.

Көзге көрінбейтін Құдайдың қандай екенін (рухани) Ұлы көрсетеді. Ол — жаратылыс атаулының бәрінен жоғары. Өйткені көктегі әрі жердегі, көзге көрінетін және көрінбейтін нәрселердің бәрін Құдай Өзінің (рухани) Ұлы арқылы жаратты: тақтар мен үстемдік иелері, билеушілер мен әміршілер бәрі де Мәсіх арқылы және Мәсіх үшін жаратылған. Бүкіл әлем жаратылмай тұрғанда-ақ Ол бар болатын, бәрін аман сақтайтын да — Сол. Мәсіх — сенушілер қауымының, яғни, Өзінің рухани денесінің Басы әрі оның өмірінің Бастауы. Ол — өлімнен қайта тірілгендердің ең Бастысы да. Сондықтан барлық жағынан да Оның жолы үлкен.

Құдай Өзінің бүкіл болмысының (рухани) Ұлында тұрғанын ұнатты. Ол арқылы Құдай жер мен көктегі барлық нәрсені Өзімен татуластыруды қалады, яғни Оның айқышта қанын төгіп, құрбан болғандығының арқасында татулық орнатуды жөн көрді.

Ал сендер бұрын жаман ой-пікірлерге салынып, зұлым іс-әрекет жасап, Құдайға жат әрі қас болдыңдар. Алайда Ол сендерді Мәсіхтің тәндік өлімі арқылы Өзімен татуластырды. Бұны сендерді алдына әкелген кезде Өзіне бағышталған кінәратсыз, айып тақпайтындай таза болуларың үшін жасады. Егер Ізгі хабар туралы естігендеріңе күмәнданбай, берік сеніп, Оған деген үміттеріңнен таймасаңдар, бұл солай болады. Осы Ізгі хабар аспан астындағы барлық адамзатқа дерлік жарияланып келеді. Мен — Пауыл да оның таратушысына айналдым.

(Қолостықт. хат 1:1-23)


### Құтқарылған адамның жаңа өмірі


Иеміз Иса істегендей, Оның елшілері де Құдайдың тура жолына түскендерді таза өмір сүруге шақырды. Сенушілердің ұстанған ілімдері мен істеген істері бір-бірімен үйлесіп, адал да ізгі болулары қажет.


Мәсіхпен тығыз байланысып, рухани кемелдену

Сендер Иеміз Мәсіх Исаны қалай қабылдаған болсаңдар, солай Онымен тығыз байланыста жүріңдер! Негіздерің Мәсіхте болып, терең тамыр жайып, өсе беріңдер; өздеріңе үйреткен сенімді мықтап ұстанып, Құдайға шексіз алғыс айтатын болыңдар!

Қайдағы біреу пәлсапасымен, пайдасыз ілімімен сендерді өзіне баурап алмасын, байқаңдар! Адамдар ойлап шығарған аңызға негізделген ондай ілім Мәсіх туралы емес, әлемдегі тұрпайы рухани күштер туралы үйретеді. Ал Құдайдың бүкіл болмысы Мәсіхтің бойында тұрады! Сендер Мәсіхпен тығыз байланысып, рухани игіліктерге толықтай ие болдыңдар. Ол күллі билік пен өктемдікке басшылық етеді. Мәсіхпен тығыз байланысқандықтан сендер «рухани сүндеттелдіңдер» де. Бұл — қолмен істелген тәннің сүндеттелуі емес, Мәсіхтің «рухани сүндеттеуі», яғни Оның ескі күнәкар болмыстарыңды түгелдей алып тастауы. Сендер Мәсіхпен бірге рухани тұрғыдан «жерлендіңдер» әрі Мәсіхпен бірге «қайта тірілдіңдер». Бұл Құдайдың Мәсіхті Өзінің құдіретімен өлімнен қайта тірілткеніне деген сенімдерің арқылы болды. Шомылдыру рәсімінен өткендерің соны білдіреді.

(Қолостықт. хат 2:6-12)


Құдайға бағышталған қасиетті өмір сүру жөніндегі нұсқаулар

Сонымен, Мәсіх өлімнен қайта тірілгенде сендер Онымен бірге рухани тірілдіңдер. Сондықтан көкке лайықты қасиеттерді иемденуге ұмтылыңдар! Өйткені Мәсіх көкте, Құдайдың оң жағында отыр. Ойларыңды күнәкар дүниедегіге емес, көктегіге аударыңдар! Себебі сендер рухани өлдіңдер, енді өлген кісідей бұрынғы күнәлі іс-әрекеттеріңе жоқсыңдар. Ал Мәсіхпен бірлесіп сүрген жаңа өмірлерің ел көзінен таса, Құдайдың алдында. Өмірлеріңнің бірден-бір бастауы мен мақсаты — Мәсіх. Ол жер бетінде қайтадан көрінген кезде сендер де Онымен бірге салтанатты ұлылықпен көрінесіңдер.

Ал енді, күнәкар дүниеге жататын қылықтарыңды біржола тоқтатыңдар: неке адалдығын бұзу, әр қилы азғындық, нәпсіқұмарлық және арам пиғылдан аулақ жүріңдер; ашкөздікке де салынбаңдар, ол жалған тәңірлерге табынумен бірдей! Құдайға мойынсұнбайтындарға осындай күнәлары үшін Оның қаһарлы соты төніп тұр. Бір кезде сендер де оларды жасайтындармен бірге дәл солай әрекет етіп жүрдіңдер. Ал мына қылықтарды енді тастаңдар: ашу-ыза, кек сақтау, қаралау, бейпіл ауыздық; бір-біріңе өтірік те айтпаңдар! Себебі сендер ескі күнәкар болмыстарыңның іс-әрекетін тастап, жаңа ізгі болмысқа ие болдыңдар. Оны жаратып берген Иеміз Өзін жақынырақ тануларың үшін сендердің рухани жағынан Өзіне ұқсас болуларыңды көздеп соған ұмтылуда. Бұл жерде яһуди не басқа ұлттық, сүндеттелген не сүндеттелмеген, шетелдік не көшпенді скиф, құл не ерікті жоқ, қайта, Мәсіх барлық сенушілердің өмірлерінде басты орында.

Ал енді, Құдай сендерді сүйіп, өз халқым деп таңдап алғандықтан, ұдайы жанашыр, мейірімді, кішіпейіл, ілтипатты, сабырлы болып, осы қасиеттерге бөленіңдер! Өзара төзімді болыңдар. Егер біреуге реніш сақтап, тағатын кінәларың болса, кешірімді болыңдар: сендерді Иеміз Мәсіх қалай кешірсе, сендер де солай етіңдер! Барлық қасиеттердің бастысы ретінде сүйіспеншілікке бөленіңдер, ол бәріңді толықтай біріктіреді.

Иеміз Мәсіх сыйлаған тыныштық сендерге билігін жүргізсін! Ол сендерді біртұтас рухани дененің құрамдас мүшелері ретінде татулықта тұруға шақырды. Сонымен қатар ризашылықтарыңды білдіріңдер! Мәсіх туралы Ізгі хабарға көңілдеріңнен мол орын беріңдер: Забур жырлары, мадақтау өлеңдері және Киелі Рух дарытқан басқа да әндер арқылы бір-біріңе зор парасатпен тәлім-тәрбие және бағыт-бағдар беріңдер. Жүректерің ризашылыққа кенеліп, Құдай Иемізге арнап ән айтып отырыңдар!

Не айтып, не істесеңдер де, бәрін Иеміз Исаның атымен жасап, Иеміз арқылы Құдай Әкемізге шүкірлік етіңдер!


Сенушілердің отбасындағы өмірі

Әйелдер, күйеулеріңе мойынсұныңдар! Иемізбен байланыстағы сендердің осылай істегендерің жөн.

Күйеулер, әйелдеріңді сүйіп, оларға қатаң болмаңдар!

Балалар, барлық жағдайда да ата-аналарыңның тілін алыңдар, өйткені Иемізге осы ұнайды!

Ата-аналар, балаларыңның ынжық болмауы үшін оларға шектен тыс ұрыспаңдар!

Басыбайлы қызметшілер, барлық жағдайда да бұл дүниелік қожайындарыңның тілін алыңдар! Көңілдерінен шығу үшін тек олар бақылап тұрғанда ғана емес, ұдайы шын жүректен мойынсұныңдар! Осылай Құдай Иемізді терең қастерлеңдер!

Қандай жұмыс болса да, оны адам баласы үшін ғана емес, Иеміз үшін істеп жүргендей жан-тәндеріңмен атқарыңдар! Себебі осының ақысы ретінде сендер Иемізден Оның уәде еткен игіліктерін қабылдайтындарыңды білесіңдер. Қызмет ететін Қожайындарың — Мәсіхтің Өзі ғой. Ал жамандық жасайтын әркім соның лайықты жазасын тартады. Мәсіх ешкімнің бет-жүзіне қарамай әділ үкім шығармақ.


Қожайындар, қызметшілеріңді тиісті нәрселермен қамтамасыз етіп, әділ болыңдар! Өйткені көкте сендердің де Қожайындарыңның бар екенін білесіңдер.


Мінажат ету және сенбейтіндермен қарым-қатынас жасау туралы

Әрдайым Құдайға сиынып, рухани сергек те шыдамды болып, шүкірлік ете беріңдер! Біз үшін де мінажат етіңдер: Құдай өз хабарын уағыздауымызға жол аша көрсін, осылай Мәсіх туралы құпияны жариялай алайық. Сол үшін де бұғауда отырмын. Менің тиісті түрде бұл хабарды ашық айта алуым үшін де Құдайға сиыныңдар.

Қауымнан тыс адамдармен парасатты қарым-қатынас жасап, тиімді сәттерді пайдаланыңдар! Сөйлескенде ұдайы ниеттерің игі, сөздерің дәмді болсын, әрқайсысына қалай жауап беру керек екенін біліңдер.

(Қолостықт. хат 3:1-4:6)


Сондықтан өтірікті тастап, әрқайсың басқаларға шындықты айтыңдар! Бәріміз біріккен бір рухани дененің мүшелеріміз ғой.

(Ефестікт. хат 4:25)


Иеміздің нұрына кенеліп өмір сүру

Бұрын сендер түнек болдыңдар, ал енді Иемізбен байланысып, «нұрсыңдар»: ендеше «нұрдың адамдары» болып әрекет етіңдер! Ал нұрдағы өмірдің өнімі — нағыз игілік, әділдік, шындық. Құдай Иеге не ұнайтынын біліп алып, түнектегі адамдардың бекер істеріне араласпаңдар, қайта, оларды әшкерелеңдер! Мұндайлардың жасырын істейтіндерін айтудың өзі ұят. Ал түнекке нұр шашылса, ондағының бәрі анық көрінеді. Бар нәрсені әшкерелейтін — нұр. Сондықтан да былай деп айтылады:


«Оян, ей, ұйқышыл,
Рухани өлімнен тіріл!
Мәсіх саған төгеді нұр».


Сонымен парасатсыз емес, ақыл-парасатпен өмір сүруге ерекше ден қойыңдар: жақсылық жасауға әр мүмкіндікті пайдаланыңдар, себебі қазіргі күндер зұлымдыққа толы. Сондықтан ақымақ болмай, Құдай Иенің еркін біліп алыңдар. Арақ-шарап ішіп, мас болмаңдар, бұл жүгенсіздікке апарады! Қайта, Киелі Рухқа кенеле беріңдер! Бір-біріңді Забур жырлары, мадақтау өлеңдері және Киелі Рух дарытқан әндер арқылы жігерлендіріп, Иемізді ән-күймен шын жүректен дәріптеңдер. Иеміз Иса Мәсіхтің атымен Құдай Әкеге қай нәрсе үшін де ұдайы шүкірлік етіңдер!

(Ефестікт. хат 5:8-20)


Қартайған шағында елші Пауыл өзінің жас досы әрі қызметтесі Тімотеге өсиеті ретінде былай деп жазды:


Қара ниеттілерден аулақ жүр!

Есіңде болсын, соңғы дәуірде қиын-қыстау күндер туады. Адамдар өзімшіл, ақшақұмар, мақтаншақ, тәкаппар, өсекшіл болып, ата-аналарына бағынбайды. Олар алғысты білмей, қасиеттіні танымай, ешкімді сүймей, ымыраға келмейді. Адамдар, сондай-ақ, жалақор, ұстамсыз, қатыгез болып, жақсылықты жек көреді. Опасыз сатқын, ақылсыз қызба, кеуде көтерген олар Құдайдан гөрі ләззат-ермекті артық көреді. Олар сырт көзге Құдайға ұнайтындай болып көрінгенмен, Оның күшінен бас тартады.

Мұндай адамдардан аулақ жүр!


Көз жеткізген шынайы ілімді уағыздай бер!

Ал сен маған еріп, менің ілімімді, жүріс-тұрысым мен өмірлік мақсатымды үлгі тұтып келесің. Сенімім, төзімділігім және сүйіспеншілігімді, әрі қуғындалып, азап шеккен кездерімде көрсеткен табандылығымды өз көзіңмен көрдің. Антақия, Қония және Лүстрада маған қандай жағдайлардың болғанының бәрін, сол қалаларда қандай қудалауды басымнан кешкенімді білесің. Ал Иеміз мені солардың бәрінен де құтқарды. Мәсіх Исамен жүріп, Құдайға ұнамды өмір сүргісі келетіндердің бәрі де қуғындалатын болады. Қараниеттілер мен алаяқтар бұрынғыдан бетер жамандық жасап, өздері де алданып, өзгелерді де алдай бермек.

Ал сен үйреніп, берік сенгендеріңе адал болып қала бер! Өйткені өзіңнің кімдерден тәлім алғаныңды білесің. Сонымен бірге балалық шағыңнан-ақ Киелі жазбалармен таныссың. Олар сені парасатты етіп, Мәсіх Исаға деген сенімің арқылы құтқарылуға бастап әкеледі. Киелі жазбалардың бәрі Құдай Рухының жетелеуімен жазылған. Олар тәлім беру, әшкерелеу, түзету әрі әділдікке тәрбиелеу үшін тиімді. Осылай Құдайдың адамы барша игі іске дайындалып, толықтай даяр болмақ.

(Тімотеге 2-хат 3:1-5,10-17)


Себебі адамдар дұрыс тәлімді еш қабылдамайтын уақыт та туады. Олар жеке құмарлықтарының жетегінде кетіп, құлақтарына жағатындарды ғана айтатын тәлім берушілерді көптеп шақырып, соларды тыңдайтын болады. Осылай олар шындыққа құлақ салмай, бос аңыздарға назар аудармақ. Ал сен әрдайым қырағы, азапқа төзімді бол! Ізгі хабарды уағыздаушының міндетін атқарып, қызметіңді орындай бер!

Менің қаным төгіліп құрбан болып, бұ дүниеден аттанатын кезім таяп қалды. Мен «ізгі күреске» қатысып болдым, «жарыста жүгіріп, мәреге жеттім», сенімімді сақтап қалдым. Енді мені «жеңімпаздың жүлдесі» — «әділдіктің тәжі» күтіп тұр, оны маған сол күні әділ Төреші — Иеміз бермек. Ол тек маған ғана емес, Оның қайта оралып, анық көрінуін сүйіспеншілікпен күткендердің бәріне де сол «жүлдені» сыйлайды.

(Тімотеге 2-хат 4:3-8)


### Теңдессіз Құтқарушыға біржола сенім арту


Сол кезеңде Құдай Тағала өзге де елшілеріне сенушілер қауымдарына арнап рухани хаттар жаздырды. Солардың бірі — Мәсіхке сенетін яһудилерге (еврейлерге) арналған хат. Онда Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының грекше аудармаларынан көптеген үзінділер келтіріліп, Иса Мәсіхтің күллі періште, ежелгі пайғамбар және леуілік діни қызметкер атаулыдан әлдеқайда мәртебелі екені көрсетілген.


Құдайдың Өзін адамзатқа анық түрде көрсетуі

Өткен заманда Құдай әлденеше рет түрлі жолдармен өз хабарын ата-бабаларымызға пайғамбарлар арқылы жеткізіп отырған. Ал осы соңғы заманда Ол бізге хабарын Өзінің (рухани) Ұлын жіберіп жеткізді. Құдай Сол арқылы әлемді жаратып, Оны барлығының иесі етіп тағайындады. Одан Құдайдың салтанатты ұлылығы жарқырап көрінеді: Ол — Құдайдың болмысының дәлме-дәл сипаты. Ұл бүкіл әлемді құдіретті сөзімен қолдап ұстап тұр. Өзінің құрбандық өлімі арқылы күнәдан тазару жолын ашып бергеннен кейін, Ол көктегі Ұлылық Иесіне (яғни Құдай Әкеге) барып, Оның оң жағындағы ең құрметті орынға жайғасты.


Мәсіх періштелерден әлдеқайда жоғары

Сонымен, (рухани) Ұлдың иемденген Атағы періштелердікінен қаншама жоғары болса, Оның жолы да олардікінен соншама үлкен. Себебі Құдай періштелердің ешқайсысына да былай деп айтқан емес: «(Рухани) Ұлымсың, Мен бүгінгі күн Әке болдым Саған». Және: «Мен Оған Әке боламын, ал Ол Менің (рухани) Ұлым болады».

Құдай осы дүниеге жолы бәрінен де үлкен (рухани) Ұлын жібергенде, Ол туралы мынадай сөздер айтты: «Жаратқан Иенің бар періштелері де Оған тағзым етсін!» — Періштелер жайлы (Забурда) мына тәрізді сөздер айтылған: Ол желдей етеді періштелерін, от жалынындай да өз нөкерлерін. Ал Ұл туралы былай делінген:


«Сенің тағың, о, Құдай, сақталады мәңгілік,
Патшалығыңа жүргізесің әділ билік.
Заңсыздықты жек көріп, әділдікті сүйесің,
Сондықтан да Құдай, өз Құдайың Сенің,
Өзіңді тағайындап, сыйлады Саған
Серіктеріңнен гөрі шаттықты молынан».


Ол туралы тағы мынадай сөздер де айтылған:


Ием, жердің негізін салғансың әуел баста,
Құдіретіңмен жараттың аспанды да.
Олар құриды, Сен боласың әр уақытта,
Киімдей тозады олардың барлығы да,
Сен соларды көйлектей ауыстырасың,
Шапандай бүктеп алып та қоясың.
Ал Өзің өзгермей қалатын боласың,
Еш таусылмайды Сенің жасар жылдарың.


Ал енді, Құдай қай кезде қай періштеге: «Мен жауларыңды табаныңның астына салып бергенімше отыр оң жағымда!» — деп айтқан еді? Періште атаулы — қызмет көрсететін рухтар ғана, солай емес пе? Жаратқан Ие оларды мәңгілік құтқарылуға ие болатын адамдарға қызмет етуге жібереді.

(Еврейлерге хат 1:1-14)


Бірден-бір Құтқарушымыз — Мәсіх Исаға мықтап ден қоюымыз керек

Сол себепті біз беттеген бағытымыздан ауытқып кетпеуіміз үшін Мәсіх туралы естігендерімізге мықтап ден қоюымыз керек. Құдайдың періштелер арқылы (Мұсаға) жеткізген Таурат заңын халықтың бәрі берік ұстануға міндетті болды. Кім оның ережелерін бұзып, бағынбаса, сол әділ жазасын тартты. Бұл осылай болған күнде, егер біз сондай керемет құтқарылуды елемесек, онда жазадан қалайша құтылмақпыз? Осы құтқарылуды алғашқыда Иеміздің Өзі паш еткен еді. Оны өз құлақтарымен естіген куәгерлер кейін соған біздің де көзімізді жеткізді. Құдай Өзінің құдіретін көрсетіп, түрлі таңғаларлық кереметтер мен ғажайып істер жасау арқылы және Киелі Рухтың өз еркіне сай әркімге үлестіріп берген түрлі рухани дарындары арқылы да осы Ізгі хабарды растады.

Біз айтып отырған болашақ әлемді Құдай періштелердің қол астына тапсырған емес. Қайта, Киелі жазбалардың бір жерінде осы туралы біреу мынаны байыппен айтқан ғой:


«Өзің ескеретіндей адам сонша кім?
Сен қамқорлайтындай адам баласы кім?
Оны періштелерден сәл төмен қойдың,
Құрмет, салтанатты оған тәждей сыйладың,
Бәрін де оған бағындырып бердің».


Құдай адам баласына бәрін де бағындырып берген кезде оған бағындырмаған еш нәрсені қалдырған жоқ. Алайда біз бәрінің де адам баласына бағынғандығын қазір көре алмаймыз. Бірақ Исаның азапты өлім шеккені үшін Патша ретінде ғаламат салтанат пен құрметке бөленгенін көреміз. Ол біраз уақыт періштелерден төмен болып, Құдайдың рақымының арқасында күллі адамзат үшін жанын қиды.

(Еврейлерге хат 2:1-9)


Мәсіх Иса Мұса пайғамбардан әлдеқайда жоғары

Бұл солай болғандықтан, қымбатты бауырластарым, әрі көктегі Құдай сендерді Өзіне бағыштап, қасиетті болуға басқалармен бірге шақырғандықтан, Мәсіх Исаға берік ден қойыңдар: Ол — Құдайдың Елшісі және Бас діни қызметкері. Оған сенім артқанымызды ашық мойындаймыз. Мұса пайғамбар Құдайдың бүкіл үйіндегі қызметін адал атқарғанындай, Иса да Өзін тағайындаған Құдайға адал болды. Ал салынған үйден гөрі үй салушы көбірек құрметке лайық, сол сияқты Иса да Мұсаға қарағанда әлдеқайда зор құрметке ие. Әрбір үйдің салушысы бар, ал бәрінің де Жаратушысы — Құдай. (Сондықтан да Оның (рухани) Ұлы Мәсіх Мұсадан анағұрлым мәртебелі!)

Мұса Құдайдың бүкіл үйінде адал қызметшісі болып, Оның кейін жариялайтын хабарына меңзеп, ол туралы алдын ала айтып кетті. Ал Мәсіх Құдайдың (рухани) Ұлы ретінде Оның үйін (яғни Құдайдың халқын) адал басқарады. Егер (Мәсіхке деген) нық сенімімізді және мақтан тұтып келген үмітімізді берік ұстансақ, біз Соның рухани үйіміз.

(Еврейлерге хат 3:1-6)


Себебі Құдайдың сөзі тірі, әсері де күшті. Ол екі жүзді семсердің қайсысынан да өткір! Құдайдың сөзі бойымызға терең еніп, жан мен рухты айырып, буын мен жұлынға жеткен іспетті, жүрегіміздің түкпіріндегі ой-ниетімізді де әшкерелеп, бағалайды. Құдайдан жасырын жатқан ешбір жан иесі жоқ, Оның көз алдында барлығы ашық та айқын көрініп тұр. Біз Құдайдың алдында есеп беруге тиіспіз.


Мәңгілік адал Бас діни қызметкер

Сонымен сенімімізді берік ұстанып, оны тапжылмастан мойындайық. Көкке көтеріліп кеткен зор мәртебелі Бас діни қызметкеріміз — Құдайдың (рухани) Ұлы Иса бар. Ол бізге жаны ашымайтын, осал жақтарымызды түсінбейтін діни қызметкер емес, қайта, өзіміз сияқты әр түрлі сынақтан өтіп көрді, бірақ ешқашан күнә жасаған емес. Ендеше рақымы мол Құдайдың тағына нық сеніммен жақындап, өтініштерімізді білдірейік. Осылай көмекке мұқтаж кездерімізде Оның мейірімділігі мен рақымына ие боламыз.


Әдетте әрбір бас діни қызметкер пенделер арасынан таңдалып, олар үшін Құдайға қызмет етуге тағайындалады: Оған арнап сый-тартулар ұсынып, адамдардың күнәларының құнын өтеу үшін құрбандықтар шалады. Бас діни қызметкер өзінің де пенделік кемшіліктері бар болғандықтан, тура жолдан білмей адасып кеткендерге мейірімділік көрсете алады. Сол себептен ол халық үшін де, өзі үшін де күнәнің құнын өтейтін құрбандықтар шалуға міндетті.

Бас діни қызметкер болу құрметін ешкім өз бетімен иемденбейді, оны Құдай белгілейді. Һарон да қызметіне осылай тағайындалған еді. Сондай-ақ Мәсіх те Бас діни қызметкер болу құрметін өз бетімен иемденген жоқ. Қайта, Құдай Оған: «(Рухани) Ұлымсың, Мен бүгінгі күн Әке болдым Саған» деген. Киелі жазбалардың тағы бір жерінде былай да делінген: «Сен Мәліксадықтай діни қызметкерсің, мәңгі сондай болып қала да бересің!»

Сонымен қатар Мәсіх жер бетінде жүргенде Өзін өлімнен құтқаруға құдіреті жететін Әкесіне қатты дауыстап сиынып, көз жасын төгіп жалбарынды. Мәсіх Әкесін терең қастерлегендіктен мінажаты қабыл болды. Құдайдың (рухани) Ұлы бола тұра, Мәсіх ауыр азаптар шеккен кезінде де Әкесіне мойынсұнуға үйренді. Жүктелген тапсырмасын толық орындап шыққан Ол Өзіне мойынсұнғандардың барлығы үшін мәңгілік құтқарылуға жол ашты. Құдайдың Өзі Мәліксадықты тағайындағанындай, Мәсіхті де Бас діни қызметкер болуға белгіледі.

(Еврейлерге хат 4:12-5:10)


Осындай мәртебелі Құтқарушы Иеміз Мәсіхке шын жүректен сенім артып, өмірімізде рухани жеміс бергеніміз абзал.


Егіндік жер жиі жауған жаңбырмен шөлін қандырып, өзін өңдеп, баптаған егіншінің игілігі үшін өнімін бергенде, Құдай оны жарылқайды. Ал тікен мен ошаған шығаратын жер пайдасыз. Көп ұзамай егінші мұндай жерді үкімдеп, ақыры өртейді.

Ал, сүйікті бауырластарым, осыларды айтқанмен, сендердің бұдан жақсырақ жағдайда екендіктеріңе, яғни құтқарылуларыңды берік ұстанғандарыңа, көзіміз жетті. Құдай әділетсіз емес қой: Ол жасаған игі істеріңді, өз адамдарына берген, әлі де беріп жатқан көмектерің арқылы Өзіне де көрсеткен сүйіспеншіліктеріңді ешқашан есінен шығармайды. Әрқайсыларыңның үміттеріңді соңына дейін берік ұстануларың үшін де осындай ынта-жігер танытқандарыңды аңсап тілейміз. Сонда сендер жігерсіз болмайсыңдар. Керісінше, сенім мен шыдамдылық көрсетіп, уәде етілген игіліктерді иемденгендерден үлгі аласыңдар.


Құдайдың уәделеріне толық сенуге болады

Мысалы, Құдай Ыбырайымға уәде берді. Өзінен жоғары ешкім тұрмағандықтан, Құдай Өзінің атымен ант етіп былай деді: «Саған ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп бере отырып, сенің ұрпақтарыңды сансыз көбейтемін». Осылай Ыбырайым шыдамдылықпен күтіп, Құдайдың уәде еткендеріне ие болды.

Адамдар өздерінен жоғарының атымен ант береді. Сол арқылы айтқандарын бекітіп, күллі дау-дамайларын доғартады. Сондықтан Құдай да Өзінің уәдесін иемденетіндерге алға қойған мақсатының мызғымас екенін өте айқын көрсеткісі келгенде, айтқандарын антпен бекітті. Осылайша біз бұл екі мызғымас негізге (Құдайдың уәдесі мен антына) сүйеніп, олардан зор күш-жігер аламыз. Себебі Құдайдың өтірік айтуы еш мүмкін емес қой. Бізге ұсынылған осы үміттен күдер үзбей, Одан пана таптық. Бұл үмітіміз — берік зәкір сияқты жанымыздың сенімді сүйеніші; ол көктегі киелі үйдің ішіндегі «шымылдықтың арт жағында» Құдайдың Өзімен бекітілген. Сол жерге Исаның Өзі кіріп, осы арқылы бізге де сонда кіруге жол ашты. Себебі Иса — Мәліксадық сияқты тағайындалған мәңгілік Бас діни қызметкеріміз.

(Еврейлерге хат 6:7-20)


Құтқарушымыз бұрынғы бас діни қызметкерлер сияқты құрбандық малды шалып ұсынбады. Қайта, Ол Өзін құрбандыққа қиып, Жаңа Келісімнің негізін салды.


Әрбір діни қызметкер күн сайын міндетін атқарып, әрдайым бірдей құрбандықтарды ұсынады. Бірақ шын мәнісінде солар ешқашан күнәларды толығымен алып тастай алмайды. Ал біздің Бас діни қызметкеріміз — Мәсіх сенушілердің күллі күнәларының құнын өтеп, тазарту үшін бір ғана құрбандық ұсынған соң, Құдайдың оң жағындағы құрметті орнына мәңгілікке жайғасты. Енді Ол барлық жауларының Өзінің табанының астына салынып берілуін күтіп отыр. Сонымен Мәсіх Құдайға бағышталғандарды жалғыз-ақ құрбандығымен мәңгілік кінәратсыз таза қылды.

Киелі Рух та бізге осыны растайды. Алдымен Ол былай деді емес пе: «Жаратқан Ие мынаны айтады: Менің кейінгі заманда Исраил халқымен жасайтын Келісімім мынадай болады: Мен өз тәлімімді жүректеріне дарытамын әрі ақыл-саналарына «жазып» та қоямын». Бұған Ол мына тәрізді сөздерді қосты: «Мен олардың күнәлары мен әділетсіз істерін бұдан былай есіме алмайтын боламын».

Ал күнәлар кешірілген жерде енді қайтып оларды алып тастайтын құрбандықтың қажеті де жоқ.


Құдайға жақындап, Одан үміттеріңді үзбеңдер!

Сонымен, бауырластар, Исаның өз қанын төккенінің арқасында енді нық сеніммен ең қасиетті орынға кіре аламыз. Өйткені Құдай алдына баруымызға бөгет болған «шымылдықты» Иса өз денесін құрбан етуімен қақ айырып, біз үшін мәңгілік өмірге жаңа жол ашты.

(Еврейлерге хат 10:11-20)


### Мәңгілік «Құдай Сөзі»


Сол кезде Жохан елші Түркиядағы батыс Анадолудың теңіз жағалауындағы Ефес қаласының сенушілер қауымында қызмет етті. Жохан Құтқарушы Иеміздің өмірі мен тәлімі туралы баяндайтын «Ізгі хабарды» және сенушілерге арналған үш рухани хатты Құдай Рухының жетелеуімен жазып қалдырды.


Мәсіх Иса — Құдайдың адамзатқа арнап өз ойын білдірген «Сөзі»

Әуел баста Сөз болатын, Сөз Құдайда болатын, Сөз Құдай еді. Сөз әуелден-ақ Құдайда болатын. Құдай бәрін Сөз арқылы жаратқан, жаратылған ештеңе де Онсыз пайда болмаған. Сөз өмірдің бастауы болған. Сол өмір адамзат үшін Нұр еді. Нұр түнекте жарқырайды, ал түнек Нұрды жеңе алған емес.

Құдай жіберген Жақия есімді адам болды. Жақия Нұрдың куәсі болып, барлық адамдарды өзінің куәлігі арқылы Нұрға сендіру үшін келді. Жақияның өзі Нұр емес еді, ол Нұр туралы хабарлау үшін келген болатын.

Әр адамға сәулесін түсіретін шынайы Нұр бұл дүниеге келе жатты. Ол бұл дүниеде бар еді, бірақ әлемді жаратқан Сол болса да, адамдар Оны таныған жоқ. Өзі таңдап алған халқына келгенімен, олар Оны қабылдамады. Бірақ Оны қабылдап, Оған сенім артқандардың бәрін Ол Құдайдың рухани балалары болуға құқықты етті. Бұлар табиғи жолмен, пенденің қалауы бойынша бұл дүниеге келгендіктен емес, Құдай оларға шынайы өмір бергендіктен ғана Оның рухани балалары болды.

Сөз адамға айналып, арамызда өмір сүрді. Сонда біз Әкенің жалғыз (рухани) Ұлының асқан ұлылығын көрдік: Ол рақымдылық пен шындыққа толы еді.

(Жохан 1:1-14)


Ежелде Жаратқан Ие Исраил халқының арасындағы киелі шатырды Өзінің жер бетіндегі тұрағы болуға тағайындаған еді. Кейін Жаратқан Ие Өзінің «Сөзі» әрі мәңгі жасайтын жалғыз (рухани) Ұлы Мәсіх Иса арқылы адамзаттың арасында тұрып, бізге Өзінің рақымы мен шындығын толық көрсетті.


Құдаймен байланыста болуларың үшін «Құдай Сөзін» білдіреміз

Әуел баста Ол бар болатын. Біз Оны естіп, көзімізбен көріп, Оған анықтап қарап, қол тигіздік. Ол — шынайы өмір сыйлайтын «Сөз». Сендерге Сол туралы айтып береміз, себебі Өмір бізге келді. Осы мәңгілік Өмірді көрдік те, енді Оған куә болып, сендерге таныстырамыз. Ол Әкемен бірге болатын, содан көктен жерге түсіп, бізге көрінді. Сендер бізбен байланыста болсын деп, өзіміз көріп, естігеніміз туралы хабар беріп отырмыз. Осылай бәріміз Әкемен және Оның (рухани) Ұлы Иса Мәсіхпен байланыстамыз. Ортақ қуанышымыздың толық болуы үшін сендерге бұларды жазып отырмыз.

(Жоханның 1-хаты 1:1-4)


### Құдайға ұнамды өмір салты


Сенушілерге арналған бірінші хатында Жохан елші оларды Мәсіхке нық сеніп, таза өмір сүруге шақырып, жігерлендірді.


Құдайдың нұрында тұрып таза өмір сүру туралы

Біз Мәсіхтен естіп, сендерге білдіріп отырған хабар мынау: Құдай — Нұр, Оның ішінде ешқандай түнек жоқ. Егер біз «Құдаймен байланыстамыз» дей тұра, түнекте жүрсек, өтірікші боламыз, әрі өміріміз шындыққа сай болмай қалады. Ал егер Құдайға ұқсап нұрда тұрсақ, онда өзара байланыста боламыз және Оның (рухани) Ұлы Исаның төгілген қаны бізді барлық күнәларымыздан тазартады. Егер «күнәсізбіз» десек, онда өзімізді алдап, бізде шындықтың болмағаны. Егер де күнәларымызды мойындасақ, Құдай сенімді де әділетті болғандықтан оларды кешіріп, бізді барлық әділетсіздігімізден тазартады.

(Жоханның 1-хаты 1:5-9)


Балаларым менің, сендер күнә жасамасын деп осыны жазып отырмын. Алайда егер біреуің күнә жасап қойсаң, Әкенің алдында әділ Қорғаушымыз бар. Сол Қорғаушымыз — Иса Мәсіх. Ол өз жанын құрбан етіп, күнәларымыздың құнын өтеді. Өзіміздің ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзаттың да күнәларының құнын өтеді.


Бауырларын сүйгендер ғана Құдайды шын біледі

Егер Құдайдың өсиеттерін орындасақ, Құдайды жақыннан танитынымызды білеміз. Құдайды танимын дей тұра, Оның өсиеттерін орындамайтын кісі — өтірікші, соның жан дүниесінен шындық орын алған жоқ. Құдайға деген сүйіспеншілік Оның сөзін орындаған кісіде шын мәнінде толық болып, мақсатына жетті. Құдаймен тығыз байланыста екенімізді мынаған қарап білеміз: Онымен қатынаста тұрмын дейтін кісі Иса Мәсіх қалай өмір сүрген болса, солай өмір сүруге тиіс. Нұрда жүрмін дей тұра, бауырын жек көретін кісі әлі де түнекте жүр. Ал бауырын жақсы көрген әркім нұрда жүріп, азғырылуға түспейді де, өзгені азғырмайды да. Бауырын жек көретіннің жүріс-тұрысы түнекте, ол қайда кетіп бара жатқанын білмейді. Себебі түнек оның жан дүниесін соқыр қылып қойған. Осы күнәлі дүниені және ондағы еш нәрсені сүймеңдер! Осы дүниені сүйгендердің көктегі Әкеге сүйіспеншілігі жоқ. Себебі осы дүниеге тән нәрселердің бәрі: күнәкар адамның құмарлықтары, көзінің қомағайлығы әрі тұрмысына мастануы көктегі Әкеден емес, осы дүниеден бастау алған. Осы дүние мен оның ләззаты өткінші, ал Құдайдың еркін орындаушылар мәңгі өмір сүреді.

(Жоханның 1-хаты 2:1-6,9-11,15-17)


Құдайдың сүйіспеншілігі және біздің өзгелерді сүюіміз

Сүйікті бауырларым, бір-бірімізді сүйейік! Себебі сүйіспеншілік Құдайдан; сүйетін адам — Құдайдың рухани баласы, ол Құдайды танып біледі. Сүймейтін кісі Құдайды білмейді, өйткені Құдай — сүйіспеншілік. Құдай бізге деген сүйіспеншілігін былай көрсетті: Сол арқылы шынайы өмір сүруіміз үшін Құдай Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын бұ дүниеге жіберді. Бұл сүйіспеншіліктің мәнісі мынада: Құдайды сүйген біз емес, қайта, Ол бізді сүйгендіктен, құрбандығы арқылы күнәміздің құнын өтеу үшін Өзінің (рухани) Ұлын жіберді. Сүйікті бауырларым, Құдай бізді осылайша сүйгендіктен, біз де бір-бірімізді сүюіміз керек. Ешкім еш уақытта Құдайды көзімен көрген емес; алайда бір-бірімізді сүйсек, онда Құдай жан дүниемізден орын алып, Оның сүйіспеншілігі бойымызда әбден толысып, мақсатына жеткені.

(Жоханның 1-хаты 4:7-12)


Бізді шексіз сүйетін Құдайдың Өзінің (рухани) Ұлы жайлы берген куәлігіне сенуіміз қажет. Осылай біз мәңгілік өмірге ие боламыз.


Адамдардың куәлігін қабылдап жүрміз. Ал Құдайдың куәлігі адамдікінен гөрі әлдеқайда салмақты. Сондықтан Құдайдың Өзінің (рухани) Ұлы жайында берген куәлігіне сенуге тиіспіз. Оның (рухани) Ұлына сенген адамның жүрегінде Құдайдың куәлігі жүреді. Ал Құдайға сенбеген адам Оны өтірікші етіп көрсетеді, себебі ол Құдайдың Өзінің (рухани) Ұлы туралы берген куәлігіне сенбейді.

Бұл куәліктің мәнісі мынадай: Құдай бізге мәңгілік өмір сыйлады. Осы өмір Оның (рухани) Ұлында: Құдайдың (рухани) Ұлымен байланысы бар адам шынайы өмірге ие, ал Онымен байланысы жоқта шынайы өмір де жоқ.


Құдаймен тығыз байланыстағы мәңгілік өмір

Сендер Құдайдың (рухани) Ұлына сенгендіктен мәңгілік өмірге иесіңдер. Оған сенім артқан сендердің соны білулерің үшін бұларды жазып отырмын.

Біз Оның еркіне сай бір нәрсе сұрасақ, Құдай тілегімізге құлақ салады деп нық сенеміз. Не сұрасақ та, Құдай бізге құлақ салады деп білсек, Оның тілегенімізді беретінін де білеміз.

(Жоханның 1-хаты 5:9-15)


### Жанын қиған Мәсіхтің мәңгілік жеңісі


Сенушілердің Рим патшасына «тәңір» деп табынудан бас тартқандары үшін, Жохан елші егде тартқан шағында тұтқындалып, Патмос аралына жер аударылды. Сол жерде Құдай Ие Жоханға аян беріп, ақырзаман мен қиямет соты туралы ашық білдірді.


Жаратқан Иенің көкте мәңгілік дәріптелуі

Осыдан кейін қарап қалсам, көкте ашылған есікті көрдім! Мен бұдан бұрын да естіген, керней үніне ұқсайтын қатты дауыс маған: «Мұнда көтеріл, саған осыдан кейін не болуға тиіс екенін көрсетемін», — деді. Мен дереу Киелі Рухқа ерекше бөленіп аян көрдім: көкте бір тақ тұрды, үстінде Біреу отыр екен. Отырғанның сырт көрінісі яспис, карнеол іспетті асыл тастардай сәуле шашып, ал тақтың айналасын зүбәржаттай жалтыраған кемпірқосақ қоршапты. Тақты айналдыра жиырма төрт тақ тұр екен. Олардың үстінде ақ киімді, алтын тәж киген жиырма төрт ақсақал отырды. Тақтың тұсынан найзағайдың жарқылы, гүрсілі және күркірі шықты. Ал тақтың алдында жеті шырағдан жалындап жанып тұрды. Олар — Құдайдың жеті Рухының белгісі. Тақтың алды мөлдір кристалл іспетті шыны теңізге ұқсады.

Тақты қоршай, оның ортаңғы баспалдағында төрт нөкер бар еді. Олардың денелерінің алды-артында көптеген көздері болды. Алғашқысы арыстанға, екіншісі бұқаға, үшіншісінің беті адамның бетіне, ал төртіншісі ұшып бара жатқан бүркітке ұқсас екен. Әрбіреуінің алты қанаты болатын, қанаттардың тұла бойлары да толған көздер еді. Олар күні-түні тоқтамастан: «Бүкіл әлемнің Билеушісі — әрдайым болып келген, мәңгі бар және болашақта келетін Құдай Ие қасиетті, қастерлі, киелі!» — деп сиынумен болды.

Төрт нөкер тақта отырған, мәңгілік өмір сүретін Құдайға даңқ пен құрмет көрсетіп, шүкірлік еткен сайын, жиырма төрт ақсақал Оның алдына бас ұра жығылып, мәңгі тірі Оған тағзым етеді. Олар тәждерін тақтың алдына ұсынып, былай дейді: «Уа, Құдай Иеміз, Сен даңқ пен ұлылыққа, құрмет пен билікке лайықсың! Өйткені бүкіл әлемді жаратқан Өзіңсің; Сенің еркіңмен ол жаратылды және бола да береді».

(Аян 4:1-11)


«Тоқтының» ақырзаманның билігін қабылдауы

Содан кейін тақ үстінде Отырғанның оң қолынан бір шиыршық кітапты көрдім. Шиыршық кітаптың екі жағына да жазу жазылып, ол жеті мөрмен бекітілген болатын. Сол кезде бір құдіретті періштені де көрдім. Ол қатты дауыспен: «Кім мөрлерді бұзып, кітапты ашуға лайық?» — деп жариялады. Алайда көктен де, жерден де, жер астынан да кітапты ашып, оның ішіне қарау билігі бар ешкім табылмады.

Кітапты ашып, оның ішіне қарауға лайықты ешкімнің табылмағандығына қатты қайғырып жыладым. Сонда ақсақалдардың біреуі маған:

— Жылама, қара: Дәуіт патшаның әулетінен, Яһуда руынан шыққан «Арыстан» жеңіске жетті! Оның сол жеті мөрді сындырып, кітапты ашып, оқуға билігі бар, — деді.

Мен қарасам, тақтың ортасында, айнала тұрған төрт нөкер мен ақсақалдар қоршаған «Тоқтыны» көрдім. Ол құрбандыққа шалынғандай болып көрінді. Оның жеті мүйізі мен жеті көзі бар екен, бұлар бүкіл әлемге жіберілген Құдайдың жеті Рухын білдіреді.

Тоқты барып, тақта Отырғанның оң қолынан кітапты қабылдады. Тоқты соны қолға алған кезде төрт нөкер мен жиырма төрт ақсақал Тоқтының алдына бас ұра жығылды. Әрқайсысының қолында ішекті алтын аспап және түтетілетін хош иісті заттарға толы алтын табалар болды. Осы хош иісті заттар Құдай халқының айтқан мінажаттарын білдіреді.

Нөкерлер мен ақсақалдар жаңа мадақтау жырын айтып былай деді:


«Сен лайықсың кітапты қолыңа алуға
Және мөрлерін бұзып, оны ашуға!
Өйткені құрбан болып, қаныңды төктің,
Сол арқылы әр ру, тіл, ұлт пен халықтан
Шыққандардың төлемін өтеп босаттың,
Һәм Құдайға оларды бағыштадың,
Әрі Құдайымызға арнап соларды
Жасадың діни қызметкерлер патшалығы;
Олар жер бетін билейтін болады».


Мен тағы да қарап, тақты, төрт нөкерді және ақсақалдарды қоршап тұрған мыңдаған, миллиондаған періштелерді көріп, үндерін естідім. Олар қатты дауыспен әндетіп былай деді:


«Құрбандыққа шалынған Тоқты
Билік пен байлықты,
Даналық пен құдіретті,
Құрмет, ұлылық пен дәріпті
Қабылдауға әбден лайықты!»


Көк пен жердегі, жер асты мен теңіздегі, яғни бүкіл әлемдегі, әрбір тіршілік иесінің былай деп ән салған даусын естідім:


«Тақта Отырған және Тоқты
Дәріптелу мен құрметке,
Ұлылық пен құдіретке
Мәңгі бақи лайықты!»


Төрт нөкер: «Аумин», — деп жауап берді. Ал жиырма төрт ақсақал жерге бас ұра жығылып, (мәңгі тірі Жаратқан Ие мен Тоқтыға) тағзым етті.

(Аян 5:1-14)


«Тоқтының үйлену тойы»

Мұнан кейін тақ жағынан бір дауыс шықты:


«Мадақтаңдар Құдайымызды,
Күллі қызметшілері Оның!
Дәріптей беріңдер, Тәңірімізді
Қастерлейтін үлкен-кіші барлығың!»


Содан кейін мен жиналған көптеген халықтың зор дауыстарын тағы да естідім. Олар сарқырап аласұрған судың гүрілі мен қатты күн күркіріне ұқсап, былай деп айқайлады:

«Жаратқан Иені мадақтаңдар! Себебі біздің Құдайымыз — Жаратқан Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі Патшалық құруда.

Шаттанып, қуанайық, Оның ұлылығын мадақтайық! «Тоқтының үйленетін уақыты» жетті. Оның қалыңдығы әзірленіп, дайын отыр. Оған кіршіксіз таза, жылтыраған ақ бәтес киімдер берілді». — Сол ақ бәтес киімдер Құдай халқының әділ істерін білдіреді.

Содан кейін періште маған былай деді: «Мынаны жазып қой: «Тоқтының үйлену тойына» шақырылғандар бақытты! — Ол тағы мынаны қосты: — Бұл — Құдайдың шынайы сөздері».

Мен (аң-таң болып) аяғына жығылып, бас ұрмақ едім. Бірақ ол маған: «Олай жасама! Мен өзіңмен және Исаның шынайы хабарын ұстанатын бауырластарыңмен бірге қызмет етушімін. Қайта, Құдайға бас ұрып ғибадат ет!» — деді. Себебі Исаның шынайы хабарын жеткізу — пайғамбарлық сөз айтудың нағыз мәнісі.


Жеңімпаз Мәсіхтің көрініп, қас жауларын құртуы

Мұнан соң қарағанымда, көктің ашылғанын және сонда тұрған ақ боз атты көрдім; оның үстінде Отырған «Адал да Ақиқат» деп аталады. Ол әділдікпен үкім кесіп, соғысқа шығады. Атқа мінгеннің көздері оттай жалындап, басына киген әлденеше патшалық тәждері болды. Оның киімінде Өзінен басқа ешкім де мағынасын біле алмайтын бір Есім жазылған еді, ал жамылғысы қанға батқан екен. Оның бір атағы: «Құдай Сөзі». Ақ боз атқа мініп, кіршіксіз таза ақ бәтес жамылғы киген көктің әскерлері Оның соңынан еріп жүрді. Аттылының аузынан шығып тұрған, халықтарды шауып тастайтын өткір семсері бар екен. Ол халықтарға қатаңдықпен билік жүргізетін болады. Жүзімді қысып таптағанда шырынының ағып шығатыны сияқты, Ол құдіреті шексіз Құдайдың қаһарлы ашуын Оған мойынсұнбағандардың үстеріне төккізеді. Аттылының жамылғысының екі жанында: «Патшалардың Патшасы, иелердің Иесі» деген атағы да жазылған.

Содан кейін мен күннің бетінде тұрған періштені көрдім. Ол аспанның биігінде ұшып бара жатқан барлық жыртқыш құстарға зор дауыспен: «Құдайдың «үлкен кешкі асына» жиналып келіңдер! Патшалардың, қолбасылар мен жауынгерлердің, аттар мен үстіндегілердің, құл-азат, үлкенді-кішілі күллі адамдардың өліктерінің етін жеңдер!» — деп айқай салды.

Сонда мен айуанды, дүниенің патшаларын және олардың әскерлерін көрдім. Олар ақ боз ат үстінде Отырғанмен және Оның әскерімен шайқасуға жиналған екен. Алайда айуан және оған қызмет етіп кереметтер көрсеткен жалған пайғамбар екеуі де кенеттен тұтқынға алынды. Сол бір таңғажайып кереметтер арқылы жалған пайғамбар айуанның таңбасын қабылдап, оның мүсініне құлшылық еткендерді еліктіріп, алдап жүрген болатын. Айуан мен жалған пайғамбар екеуі де күкірт жанып жатқан, мәңгі сөнбейтін отты көлге (яғни тозақ отына) тірідей лақтырылды. Ал басқалары ат үстінде Отырғанның аузынан шығып тұрған семсерімен өлтіріліп, барлық жыртқыш құстар олардың өліктерінің етін жеп тойынды.

(Аян 19:5-21)


Мәсіхтің жер бетіндегі мыңжылдық Патшалығы

Бұдан кейін мен көктен түсіп келе жатқан, қолында түпсіз тұңғиықтың кілті мен ауыр шынжыр ұстаған бір періштені көрдім. Ол айдаһарды ұстап алып, оны мың жылға шынжырлап тастады. Айдаһар — сол ежелгі жылан; ол ібіліс және әзәзіл шайтан деп те аталады. Әзәзілдің бұдан былай, мың жыл өткенше, халықтарды алдай алмауы үшін, періште оны түпсіз тұңғиыққа лақтырып жіберіп, есігін кілттеп, мөрмен бекітті. Ал осы кезең өткеннен кейін әзәзіл шайтан біраз уақытқа босатылуға тиіс.

Енді мен бірнеше тақтарды көрдім. Олардың үстінде отырғандарға адамзатты соттап, үкім кесу билігі берілген еді. Сонда мен Исаға адал болып, Құдайдың Ізгі хабарын жариялағандары үшін шейіт болғандардың жандарын да көрдім. Бұлар не айуан мен оның мүсініне табынған да жоқ, не айуанның таңбасын маңдайлары мен қолдарына қабылдаған да жоқ. Олар қайта тіріліп, Мәсіхпен бірге мың жыл бойы патшалық құрды. Бұл — «алғашқы қайта тірілу». Ал өлгендердің қалғандары мың жыл өтіп кеткенше тірілген жоқ. Алғашқы қайта тірілуге қатысқан әркім бақытты да қасиетті! Мұндайларға «екінші өлім» билігін жүргізбейді. Керісінше, олар Құдайдың және Мәсіхтің діни қызметкерлері болып, Мәсіхпен бірге мың жыл бойы патшалық құрмақ.


Шайтанның біржола күйреуі

Ал мың жыл өткеннен кейін әзәзіл шайтан зынданынан босатылады. Ол дүниенің төрт бұрышындағы халықтарға — Гог пен Магогқа барып, оларды алдап, шайқасқа жинауға ұмтылады. Олар теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарындай сансыз көп болады. Сонда дүние жүзінің түкпір-түкпірінен келген осы тобыр Құдай халқының ордасы — Оның сүйікті қаласын қоршап алады. Алайда көктен от-жалын түсіп, жауды жалмап қояды. Бұларды еліктіріп алдаған әзәзіл шайтан күкіртпен жанып тұрған отты көлге (яғни тозақ отына) тасталады; бұрын сол жерге айуан мен жалған пайғамбар да лақтырылған еді. Олар сонда күні-түні мәңгілік азап шегетін болады.


Қиямет соты

Бұдан кейін мен бір үлкен ақ түсті тақты және оның үстінде Отырғанды көрдім. Оның қасынан жер мен көк қашып, оларға орын табылмады. Үлкенді-кішілі өлген адамдардың тақ алдында тұрғандарын байқадым. Кітаптар ашылып, ерекше бір кітап — «Мәңгілік өмірдің кітабы» да ашылды. Өлгендер сол кітаптарда жазылған, өздері тірі кездерінде жасаған істеріне сай сотталып, үкімделді. Теңізде қаза тапқандар да, жалпы, ажалға ұшырап, о дүниеге аттанғандардың бәрі де қайта тірілді. Олар өздерінің іс-әрекеттері бойынша сотталды. Бұдан кейін ажал мен о дүние тозақ отына лақтырылды. Тозақ оты «екінші өлім» деп те аталады. Кімнің есімі «Мәңгілік өмір кітабында» жазылмаған болса, сол да тозақ отына лақтырылды.

(Аян 20:1-15)


### Жұмақтағы тамаша жағдай


Құдайдың өз халқымен бірге жаңа көк пен жерді мекендеуі

Содан соң жаңа көк пен жаңа жерді көрдім. Себебі бұрынғы көк пен жер құрып кетіп, бұдан былай теңіз де болмады. Сонда мен көктен, Құдайдың қасынан түскен қасиетті қаланы: жаңа Иерусалимді байқадым. Ол күйеуінің алдынан шығуға безеніп киінген қалыңдықтай дайындалған еді. Көктегі тақтан былай деген зор дауысты естідім: «Қараңдар, Құдайдың адамдар арасындағы тұрағы! Ол солармен бірге тұрып, олар Оның халқы болмақ. Осылай Құдайдың Өзі солармен бірге мекендеп, олардың Құдайы болады! Ол барлық көз жастарын сүртіп тастап жұбатады. Енді қайтып өлім, жоқтау, зар еңіреу мен ауру болмайды. Себебі бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

Сонда тақта Отырған:

— Енді бәрін де жаңадан жаратамын, — деді. Ал маған қарап: — Мұны жазып қой, бұл сөздер сенуге тұрарлық шынайы! — деп қосты. Содан соң Ол былай деді: — Енді түгел орындалды! Алғашқы да Соңғы, Басы да Аяғы Менмін. Жаны сусаған әркімге шынайы өмірдің қайнар көзінен суды тегін ішкіземін. Жеңіп шыққан әркім осы игіліктердің бәрін иемденеді. Мен оған Құдай, ол Маған рухани бала болады. Алайда қорқақтар, сенімсіздер, зұлымдар, кісі өлтірушілер, азғындар, сиқыршылар, жалған тәңірге құлшылық етушілер және бүкіл өтірікшілердің алатын үлестері күкірт жанып тұрған отты көл болмақ. Бұл — «екінші өлім».


Жаңа Иерусалимнің көрінуі

Соңғы жеті пәлеге толы жеті тостағанды әкелген жеті періштенің біреуі қасыма келіп:

— Жүр, мен саған «Қалыңдықты» — «Тоқтының үйленетін әйелін» көрсетейін, — деді. Сонда періште мені Киелі Рухтың әсерімен биік те ұлы таудың басына алып шығып, маған қасиетті Иерусалим қаласын көрсетті. Ол көктен, Құдайдың қасынан түсіп, Оның нұрлы салтанатына кенелді. Қала өте құнды асыл тас іспетті, мөлдір тастай айқын яспис сияқты жалт-жұлт етіп жарқырап жатты. Қаладан киелі үйді көрмедім. Себебі оның киелі үйі — бүкіл әлемнің Билеушісі Құдай Ие және Тоқты. Қалаға жарық түсіру үшін күн мен айдың да қажеті жоқ: Құдайдың нұрлы салтанаты оны жарқыратады, әрі Тоқты да — оның шам-шырағы іспетті. (Құтқарылған) халықтар оның нұрымен жүріп, жер бетінің патшалары салтанатты тарту-таралғыларын қалаға әкеліп тұрады. Қала қақпалары күн ұзағына жабылмайды, ешқашан түн де болмайды. Халықтар қымбат салтанатты сый-тартуларын әкеліп, құрмет көрсетеді. Ал арамдардың, жексұрын қылықтар жасап, жалған айтатындардың ешқайсысы да қалаға кірмейді. Тек Тоқтының «Мәңгілік өмір кітабында» есімдері жазылғандар ғана енетін болады.

(Аян 21:1-11,22-27)


Жаңа пейіштегі өмір суының қайнар көзі

Періште маған Құдай мен Тоқтының тағынан бастау алған мөлдір тастай жылтылдаған өмір суының өзенін де көрсетті. Ол қала көшесінің ортасымен төменге қарай ағады. Өзеннің әр жағасында өсіп тұрған мәңгілік өмірді сыйлайтын ағаш ай сайын, жылына он екі рет, жеміс береді. Ал жапырақтары халықтарды сауықтыруға арналған. Қарғалған еш нәрсе де осы қаладан табылмайды. Құдай мен Тоқтының отырған тағы қаланың ішінде. Құдайдың қызметшілері Оған бас ұра қызмет етіп, Оның бет-жүзін көретін болады. Маңдайларында Оның есімі жазылып тұрмақ. Енді ешқашан түн болмайды. Оларға шам-шырақ пен күн сәулесінің қажеті жоқ, себебі Құдай Иенің нұры түсіп тұрады. Олар мәңгі патшалық құрмақ.


Құдайдың хабарын берік ұстануды ескерту

Мұнан кейін періште маған: «Бұл сөздер сенуге тұрарлық нағыз шындық. Пайғамбарларға өз Рухын дарытқан Құдай Ие қызметшілеріне жуырда болуға тиісті оқиғаларды алдын ала көрсету үшін періштесін жіберді», — деді. (Мәсіх:) «Міне, Мен жуырда келемін! Құдайдың осы кітаптағы хабарларын ұстанатындар бақытты!» — деп ескертті.

(Аян 22:1-7)


### Соңғы сөз


Қымбатты оқырман!

Сонымен сіз осы қолданбадағы кітапты оқып шығып, Жаратушы Хақ Тағаланың адамзаттың Өзімен тығыз қатынаста тұруын қалайтынын біліп алдыңыз. Құдай сол үшін де адамдарды жаратты әрі олардың күнәсіз таза, бақытты өмір сүруін көздейді.

Олай болса, адамдар неліктен не Жаратқан Иемен тығыз қатынаста болмай, не Оның жарылқауын көрмей келеді? Мұның себебі — күнә. Күнә біздің Жаратқан Иемен тығыз байланыста болуымызға кедергі жасайды. Жаратушы Өзі мүлтіксіз, адал және пәк болғандықтан, күнәсі кешірілмеген пенде Онымен берік қарым-қатынаста тұра алмайды, өйткені бұл Жаратушының пәктігіне қайшы болар еді.

Күнәнің жазасы — өлім. Адамды күнәдан тазарту үшін құрбандықтың қанының төгілуі қажет. Сондықтан да ежелде адамдар бір тоқты не бұқадан құрбандыққа шалатын. Алайда адам қанша құрбандыққа мал шалса да, күнәсінен шын мәнінде тазара алмайды. Сол себептен Жаратушы Құдай Өзінің шексіз рақымы мен сүйіспеншілігіне сай, адамдарды біржолата тазартатын мүлтіксіз құрбандықпен қамтамасыз етті. Осы мүлтіксіз құрбандық Мәсіх Иса болды. Ол көктен жіберіліп, Оның денесі пәк қыз Мәриямның құрсағында Құдайдың Киелі Рухының құдіретімен керемет арқылы жаратылды. Иеміз Иса жер бетіндегі өмірін ешбір күнәсіз бастап, мұнда тұрған бүкіл кезінде ешқандай күнә жасаған да жоқ! Мәсіх Исадан басқа бірде-бір жан солай істей алған емес.

Егер сіз Жаратқан Иемен тығыз байланыста болғыңыз келсе, Исаның құрбандығын шын жүректен мойындап, қабылдаңыз. Құдай Тағала Мәсіх Исаны өлімнен қайта тірілтіп, Онын құрбандық өлімін күллі күнәнің төлемі ретінде қабылдады. Бұған толықтай сенім артқаныңыз жөн. Енді Құтқарушымыз Исаның шәкірті болып, таза өмір сүруге бел байлаңыз. Жаратқан Ие сізді молынан жарылқағысы келеді. Қандай қиыншылыққа душар болсаңыз да, Құдай Иеңіз сізге жар болады. Ал бұ дүниеден өткен соң сіз қияметте қайта тіріліп, жұмақта Құдай Тағаламен және Оның құтқарылған халқымен бірге мәңгі-бақи рақат өмір кешетін боласыз. Міне, мұны сізге Құдай Тағала Өзінің Киелі кітабында уәде еткен.

Қымбатты оқырман, ендігі таңдау өзіңізде.


Мәсіх Исаны Құтқарушым деп қабылдап, есіміңіз Мәңгілік өмір кітабына енгізіліп, Құдайдың қасына, тамаша жұмаққа баруды қалайсыз ба? Әлде өз бетіңізбен өмір сүруіңізді жалғастырып, ақыр соңында лаулап жанған тозақ отына түсуді таңдайсыз ба? Ерік өзіңізде. Егер бірінші, игілікті жолды қабылдасаңыз, былай деп Жаратқан Иеге тілегіңізді білдіруіңізге болады:


Уа, Жаратушы Құдай Тағала, мен Сенің алдыңда күнәкармын. Өз бетіммен өмір сүріп, теріс істер істеп келдім. Енді күнәларымнан тазарып, Сенің ақ жолыңмен жүргім келеді.

Сен күнәларымның құнын өтеу үшін Мәсіх Исаны көктен жібердің. Ол біз үшін өз өмірін құрбан етті. Сен Мәсіх Исаны өлімнен қайта тірілтіп, Оның құрбандығын қабылдағаныңды паш еттің.

Мен бүгіннен бастап Мәсіх Исаны Құтқарушым және Ием деп мойындаймын. Оның мен үшін де құрбан болғандығына сенемін.

Енді Өзіңнің уәдеңе сай, барлық күнәларымды кешіре гөр. Есімімді Мәңгілік өмір кітабыңа енгізе гөр. Маған Өзіңнің Киелі Рухыңды Қолдаушым әрі Жетелеушім болуға бере гөр. Сенімен тығыз қатынаста өмір сүріп, Сені дәріптеп таза жүргім келеді.

Уа, Құтқарушым Иса! Өзіңнің пәк өміріңді маған бола құрбан еткенің үшін Саған шексіз ризашылығымды білдіремін. Сені Ием деп мойындап, ақиқат жолыңмен жүруге бел байладым. Қазір де, жұмақта да Сенімен берік қатынаста бола алатыным үшін Саған шексіз алғыс айтамын. Аумин.


Сіз осылай деп Құдай Тағалаға тілегіңізді білдіріп, Исаның Құтқарушы Мәсіх болып, құрбандық өлімнен қайта тірілгеніне шын жүректен сендіңіз бе? Онда Құдай Ие Өзінің берген барлық уәделерін орындайды: Ол сізді күнәнің құлдығынан құтқарып, есіміңізді Өзінің Мәңгілік өмір кітабына тіркейді, сізге Қолдаушы әрі Жетелеуші етіп Киелі Рухын беріп, сізді Өзінің рухани халқының қатарына қосады.

Бұдан былай күн сайын Киелі кітапты оқып рухани нәр алып, сізді шексіз сүйген Құтқарушы Иемізге сиынып мінажат етіңіз. Иеміз Исаға бағышталған басқа сенушілермен кездесіп тұруға бар мүмкіндікті іздеңіз. Бұл сізді жігерлендіріп, сеніміңізді бекіте түседі.

Сондай-ақ, айналаңыздағы туған-туысқандарыңыз бен дос-жарандарыңызға жақсылық істеп, орайы келгенде олармен Жаратушы Хақ Тағаланың шексіз рақымы мен сүйіспеншілігі жайлы бөліскеніңіз игі.

Мынау да есіңізде болсын. Егер қайтадан күнә жасап қойсаңыз, үмітіңізді жоғалтпаңыз. Соған шын жүректен өкініп оны Құдай Иенің алдында мойындаңыз. Құтқарушымыз Иса сол күнәңіз үшін де Өзінің пәк өмірін кұрбан етті. Сондықтан Құдай Ие сіздің бұл күнәңізді де кешіруге дайын.

Алайда, әрине, сенушінің күнә жасай бергені дұрыс емес. Құдайдың Киелі Рухының қолдауымен таза өмір сүруге бел байлауымыз керек. Құдай бізге Өзінің елшісі Жохан арқылы мына өсиетін жеткізді: «Балаларым менің, сендер күнә жасамасын деп, осыны жазып отырмын. Алайда, егер біреуің күнә жасап қойсаң, Әкенің алдында Қорғаушымыз бар. Сол Қорғаушымыз — Иса Мәсіх. Ол өз жанын құрбан етіп, күнәларымыздың құнын өтеді. Егер де күнәларымызды мойындасақ, Құдай сенімді де әділетті болғандықтан, оларды кешіріп, бізді барлық әділетсіздігімізден тазартады».

Ізгі шешімді қабылдаған қымбатты оқырман, сіздің Құдай Тағаламен, Құтқарушы Иеміз Мәсіх Исамен байланысты жаңа өміріңізге сәт сапар тілейміз! Лайым құдіретті де рақымды Құдай Тағала сізге жар болып, ақ батасын жаудыра көрсін. Аумин.


Жаратқан Иенің тура да құтты жолындағы өмір туралы алуан түрлі басқа да қызықты шығармалар бар. Егер солардан алып оқығыңыз келсе, мына сайттар мен қолданбалардан мол рухани нәр мен пайдалы ақыл-кеңес таба аласыз:


www.kkitap.net

www.BibleProjectKazakh (You Tube)

www.mediaoasis.org

JigerPictures (Google Play, App Store)


### Мазмұны


Алғы сөз

Кіріспе

Құдайдың мүлтіксіз әлемді жаратуы

Адамның күнә жасауы

Құдай жарылқаған Ыбырайым ата мен оның ұрпақтары

Мысырдағы езгіден құтқарылып, көшіп шығу

Адал келін Рут жайлы әңгіме

Құдай Тағалаға нық сенген Дәуіт патша

Забурдан келтірілген бес жыр

Дана Сүлеймен патша

Забурдағы Нақыл сөздерден мысалдар

Ишая пайғамбардың Құтқарушы туралы алдын ала білдіруі

Даниял пайғамбардың өмірі және көрген аяндары

Құтқарушы Мәсіхтің кереметпен дүниеге келуі

Мәсіхтің уағызы мен керемет істері

Құтқарушының өз жанын қиюы

Құтқарушының тіріліп, көкке оралуы

Құдай Рухының керемет іс-әрекеті

Құтқарылу жолы

Мәсіхтің асқан ұлылығы

Құтқарылған адамның жаңа өмірі

Теңдессіз Құтқарушыға біржола сенім арту

Мәңгілік «Құдай Сөзі»

Құдайға ұнамды өмір салты

Жанын қиған Мәсіхтің мәңгілік жеңісі

Жұмақтағы тамаша жағдай

Соңғы сөз


## Симфония


Киелі кітаптағы басты сөздер мен аяттар тізімі (Симфония)


1. Тізімнің мазмұны

Осы тізімнен Киелі кітаптағы алуан түрлі тақырыптарға байланысты сөздер мен сөз тіркестерін және олар пайда болған аяттардың сілтемелерін тез таба аласыз. Сонымен қатар тізімге бірнеше адам мен жер аттары да кіргізілген.

Киелі кітапты жеке өзіңіз, шағын топта немесе сенушілер қауымында оқып-зерттесеңіз де, бәрібір, осы тізімді қолданып өзіңіз үшін қызықты да пайдалы аяттарды оп-оңай табатын боласыз. Мысалы, «бақыт», «батылдық», «тәлім-тәрбие» деген сөздерді қамтитын аяттарды іздесеңіз, тізімдегі сол сөздерге барып, олардың астында берілген аяттар үзінділерін және сол аяттардың сілтемелерін табасыз. Тізімге Киелі кітаптағы арнайы атаулар мен ұғымдар да кіргізілген, мысалы, «Таурат заңы», «киелі үй», «Жаңа Келісім», «Ізгі хабар», «рухани дарын», «Иеміздің асы», т.с.с. сөз тіркестері.

Көбінесе сөздер мен сөз тіркестерінің жалғаусыз, негізгі түрлері берілген. Мысалы, «көз жастарын төкті» дегенді «кез жасын төгу» деген сөз тіркесінен табасыз. Көптеген сөздер мен сөз тіркестерінің мәндестеріне және басқа да маңызды сөздерге сілтеме жасалған. Мысалы, «қуаныш» сөзінің қасында т.қ. ләззат, шаттық деген сілтеме берілген. (Ондағы т.қ. тағы қараңыз дегенді білдіреді.) Осылай сіз іздеп жатқан белгілі тақырыпқа байланысты әр түрлі аяттарды тезірек таба аласыз.

Кейбір сөздердің екі не одан да көп бір-бірінен едәуір алшақ мағынасы бар. Олар бөлек тіркеліп, сандармен белгіленді. Олардың мағыналары жақшалардың ішінде берілген. Мысалы: жағу 1 (май т.с.с. жаю), жағу 2 (от жандыру), жағу 3 (ұнау).


2. Тізімнің көлемі

Осында ұсынылған «Киелі кітаптағы басты сөздер мен аяттар тізімінің» көлемі едәуір үлкен. Тіркелген сөздер мен сөз тіркестерінін саны — 3540, ал келтірілген аяттар үзінділерінің саны 3540. Дегенмен, осындай тізімде Киелі кітаптағы барлық сөздер мен аяттар үзінділерін қамту, әрине, мүмкін емес. Сондай толық тізімнің көлемі бір мыңнан көп бет алар еді. Шығарушылар алқасының мұнда ұсынылған «Басты сөздер мен аяттар тізімін» дайындаудағы мақсаты оны Киелі кітаптың Қосымшасына сыятындай шағын көлемде жасау болды. Осылай ол Киелі кітапты оқып-зерттеген кездеріңізде қол астыңызда болып, сізге қажетті аяттарды іздеп табуға зор пайдасын тигізбек.


3. Зерттегенде пайдалы болатын тағы басқа көздер

Егер сіз іздеген белгілі бір сөзді не аятты осындағы тізімнен таппасаңыз, онда соған мәндес сөздерге барып, оларда берілген аяттарды қараңыз. Сонымен қатар Киелі кітаптың беттерінінің төменгі жағында көптеген аяттардың түсініктемелері берілген. Сол түсініктемелердің көбінде басқа аяттарға сілтемерлер берілген.

Киелі кітаптың Қосымшасының алғашқы бөлімі — Түсіндірме осы тізімнен бұрын орналасқан. Түсіндірмеден Киелі кітаптағы бірнеше атаулар және ұғымдардың анықтамасын және олар пайда болған бірсыпыра аяттардың сілтемелерін таба аласыз. Киелі кітаптың соңындағы он төрт картадан бірқатар жерлер, халықтар және патшалықтардың аттарын іздеп табуға болады.


4. Киелі кітап жазбаларының қысқартылған аттары

Орынды үнемдеу мақсатымен «Киелі кітаптағы басты сөздер мен аяттар тізімінде» Киелі кітап жазбаларының төменде берілген қысқартылған аттары қолданылған. Олар ыңғайлы болу үшін әліппе ретімен кіргізілді. Әр жазбаның алғашқы бетінің саны да берілген.


Симфония


А

Ә

Б

Г

Ғ

Д

Е

Ж

З

И

К

Қ

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ұ

Ү

Ф

Х

Һ

Ш

Ы

І

Э

Ю

Я


### А


Абадиях -

абай болу -

абайламай -

абайлау -

Абба -

Аббақұқ -

Абессалом -

абжылан -

Абиятар -

Абиях -

абыз -

абыржу -

абырой -

абыройлы -

Август -

Агаб -

Агаг -

Агриппа -

ағайын -

ағайынды -

ағарту -

ағару -

ағаш -

ағу -

ағыл-тегіл -

ағым -

ада болу, - қалу -

адал -

адалдық -

адам -

Адам ата -

адам баласы -

адамзат -

адастыру -

адасу -

Адониях -

Адуллам -

ажал -

ажалды -

ажар -

ажырасу -

ажырату -

аз -

азалы әуен -

азалы киім -

азамат -

азап -

азап шегу -

азапқа салу -

азаптау -

азапты -

азат -

азат ету -

азаттық -

азғын -

азғындық -

азғыру -

азғырушы -

Азия -

Азот -

азық -

ай -

айбарлы -

айбат -

айбынды -

айғақ, айғақтық -

айдала -

айдау -

айдаһар -

айқай -

айқын -

айқыш, - ағаш -

айқышқа шегелеу, - шегелету -

айлакер -

айлақ -

айна -

айналдыру -

айналу -

айналысу -

айттыру -

айту -

айтыс -

айтысу -

айуан -

айып -

айыпсыз -

айыптау -

айыпты -

айыпты өтейтін құрбандық -

айырмашылық -

айыру -

айырылу -

айырылысу -

ақ бата -

ақ бәтес -

ақ боз -

ақ жол -

ақ қырау -

ақ өлім -

ақ 1 -

ақ 2 -

ақиқат -

Ақила -

ақкөңіл -

ақниет -

ақпейіл -

ақсақал -

ақталу -

ақтару -

ақтау -

ақша -

ақшақұмар -

ақшақұмарлық -

ақы -

ақыл -

ақылгөй -

ақылға сыю -

ақылдасу -

ақылды -

ақыл-кеңес -

ақыл-ой -

ақыл-парасат -

ақыл-сана -

ақылсыз -

ақылсыздық -

ақымақ -

ақымақтық -

ақын -

ақыр 1 -

ақыр 2 -

ақырғы демін шығару -

ақырғы заман, - күн -

ақырзаман -

ақыру -

ақырын -

ақырында -

алақан -

алалау -

алаң -

алаңдау -

алаңсыз -

алапес -

аластату -

алға басу -

алғаш рет -

алғашқы -

Алғашқы да Соңғы -

алғашқы қайта тірілу -

Алғашқы өнім мейрамы -

алғыс айту -

алдамшы -

алдамшылық -

алдану -

алдау -

алдаушы -

алдаушылық -

алдымен -

алдын ала -

алжапқыш -

алқа -

алқап -

Алла Тағала -

алмасу -

алтын -

алшақ -

алшақтау -

алым-салық -

алып -

алып кету -

алып тастау, - қою -

алыс -

алыстату -

алыстау -

аман -

аман алып қалу -

аман қалу, - қалдыру -

аман сақтау -

аманаттау -

амандық -

аман-есен -

аман-сау -

аманшылық -

Амасиях -

аморлықтар -

Амос -

ана құрсағы -

ана 1 -

ана 2 -

Анани 1 -

Анани 2 -

Анани 3 -

Анатот -

Анна -

Аннас -

ант -

Антақия 1 -

Антақия 2 -

Антипас -

анық -

анықтау -

аң -

аңғал -

аңғар -

аңсап күту -

аңсау -

аңтарылу -

аңшы -

аңыз -

апан -

апат -

Аполлос -

аппақ -

аптап -

ара түсу -

Арабия -

араздық -

арақатынас -

арақ-шарап -

арал -

араласу -

арам -

арам құмарлық -

арам ниет -

арам пиғыл -

арам пиғылды -

арам рух -

Арама -

арамалық -

арамданған күйінен тазарту -

арамдау -

арамдығынан тазартты -

арамдық -

арамдықтан тазарту -

арамей -

арамза -

Арарат -

арашалау -

ардақтау -

Ареопаг төбесі -

ариматеялық -

арқалау, арқалату -

арқан -

армансыз -

арнау -

Арнон -

арпа -

Артақсерікс -

Артемида -

арттыру -

арту 1 -

арту 2 -

артық -

артықшылық -

артына -

аруақ -

аруақ шақыру -

ар-ұждан -

арылту -

арылу -

арыстан -

Арыстарқ -

ас -

Аса -

асатаяқ 1 -

асатаяқ 2 -

асқазан -

асқақ -

асқақтау -

асқақтық -

аспан -

аспап -

Ассур -

астарлы әңгіме -

астық -

астық тартуы -

асу -

асығу -

асығыстық -

асыл -

асыл заң -

асыл тас -

асып түсу -

асып-тасу -

асырау -

ат басындай -

ат 1 -

ат 2 -

ата -

ата-ана -

ата-баба -

атақ -

атақты -

ата-тек -

атау -

атқару -

аттану -

аты шулы -

атын атау -

атырау -

ау -

ауа -

аудару -

ауқатты -

ауқым -

аула -

аулақ болу, - жүру -

аумин -

ауру, ауру-сырқау -

ауыз -

ауызбірлік -

ауыздық -

ауыр -

ауыртпалық -

ауыру -

Афины -

афинылық -

Ахаб -

Ахаз -

Ахая -

Ахиноғам -

Ахитопел -

аш -

ашаршылық -

Ашера -

Ашир -

ашкөз -

ашкөздік -

аштық -

ашу 1 -

ашу 2 -

ашулану -

ашушаң -

ашу-ыза -

ашығу -

ашық -

ашық айту -

ашық көрсету -

ашылу -

ашымаған -

Ашымаған нан мейрамы -

ашып көрсету -

ашытқы -

ашытқысыз -

ащы -

аю -

ая -

аяғы ауыр -

аяз -

аяқ 1 -

аяқ 2 -

аяқкиім -

аяқ-қол -

аяқтау -

Аялон -

аян беру -

аян ету -

аян 1 -

аян 2 -

аяу, аяп-мүсіркеу -

аяушылық -


#### Абадиях -

Абадиях -

Пат3 18:3 уәзірі Абадияхты шақырып алды.

Пат3 18:4 Абадиях жүз пайғамбарды елу

Пат3 18:7 Абадиях оны танып, жерге дейін

#### абай болу -

абай болу - т.қ. сақ болу

Заң 4:9 абай болып сақтаныңдар! Сол

Заң 8:11 Сондай-ақ абай болып, Құдай

Нқл 14:16 Ақылды абай болып, пәледен

Иш 7:4 Абай болып, тыныштық сақта!

Ерм 9:4 достарыңнан абай болып,

#### абайламай -

абайламай - т.қ. білмей

Рул 15:22 осы өсиеттерін абайламай бұзып

Рул 15:25 әдейі емес, абайламай жасалған еді

Рул 15:28 абайламай күнә жасаған адам

Рул 35:24 абайламай кісі өлтірген адам мен

Еш 20:3 абайламай біреуді өлтіріп алса, ол

#### абайлау -

абайлау - т.қ. сақтану

Заң 4:16 Абайлаңдар, ешбір мақұлықтың

Уағ 4:17 киелі үйіне барғанда абайлап жүр!

Иш 38:15 Абайлап өткізем бар келер кезімді,

Мат 16:6 Абайлаңдар, парызшылдар мен

Мат 24:6 абайлаңдар, зәрелерің ұшпасын.

Лұқ 12:15 Абайлаңдар, дүниеқор болудан

#### Абба -

Абба - т.қ. Әке, әкетай

Мар 14:36 Абба, Әкем! Сенің қолыңнан бәрі

Ғал 4:6 Сол Рух бізді: «Абба, Әке!» — деп

#### Аббақұқ -

Аббақұқ -

Абқ 1:1 Аббақұқ пайғамбардың Құдайдан

Абқ 3:1 Аббақұқ пайғамбардың Құдайға

#### Абессалом -

Абессалом -

Пат2 3:3 Үшіншісі — Абессалом

Пат2 13:1 Тамар Дәуіт ұлы Абессаломның

Пат2 13:30 Абессалом патшаның барлық

Пат2 18:15 Абессаломды қоршап алып

Пат2 19:4 о, Абессалом, сорлы ұлым-ай!

#### абжылан -

абжылан - т.қ. жылан

Жыр 90:13 арыстан мен абжыланды жаншып

#### Абиятар -

Абиятар -

Пат1 22:20 Абиятар ғана қашып құтылды.

Пат3 1:7 діни қызметкер Абиятармен

Шеж1 15:11 Дәуіт Садық пен Абиятар есімді

#### Абиях -

Абиях -

Шеж2 12:16 ұлы Абиях орнын басып патша

Шеж2 13:19 Абиях Еробоғамды қуып, одан

Шеж2 14:1 Абиях көз жұмып, ата

#### абыз -

абыз - т.қ. көріпкел

Мыс 7:11 Сонда Мысырдың абыздары да

Мыс 8:19 абыздар перғауынға: — Бұл —

Мыс 9:11 Абыздар Мұсаға қарсы тұра

Пат1 6:2 філістірлер абыз-көріпкелдерін

#### абыржу -

абыржу - т.қ. алаңдау, жан түршігу, - түршіктіру

Еш 1:9 абыржып, қорқушы болма! Қайда

Иш 41:10 саған жар боламын, Абыржыма

Дан 8:27 көрініске қатты абыржыдым.

Мат 2:3 мұны естігенде қатты абыржып,

Мар 14:19 қатты абыржып бірінен соң бірі:

Мар 16:5 жігітті көріп, абыржып қорқып

Лұқ 24:38 Неліктен абыржып тұрсыңдар?

#### абырой -

абырой - т.қ. бедел, қадір-құрмет, құрмет

Мыс 11:3 Мұсаның абыройы да Мысыр

Пат1 2:1 Иемнен мол күш пен абырой

Жыр 61:8 абыройым Құдайдан, Ол — мықты

Нқл 3:4 Ие боласың зор құрмет-абыройға.

Нқл 12:4 Ізгі әйел күйеуінің абыройын

Нқл 15:33 кішіпейіл жанның абыройы өсер.

Нқл 20:3 бармау адамға абырой болар

#### абыройлы -

абыройлы - т.қ. беделді

Рут 2:1 Боғоз абыройлы да ауқатты кісі

Елш 6:3 орталарыңнан абыройлы әрі Киелі

Қор2 13:7 мақсатымыз — біздің абыройлы

#### Август -

Август - (Рим патшасы)

Лұқ 2:1 Сол күндері Рим патшасы Август

#### Агаб -

Агаб - (пайғамбар)

Елш 11:28 Агаб деген біреуі орнынан тұрып

Елш 21:10 Агаб есімді пайғамбар келді.

#### Агаг -

Агаг - (Амалек патшасы)

Пат1 15:9 Агагты және ұсақ малдар мен

Пат1 15:33 Самуил Агагты Ғылғалда

#### Агриппа -

Агриппа - (Ирод ұлы) т.қ. Ирод

Елш 12:1 Ирод (Агриппа) патша қауымның

Елш 25:13 Агриппа патша қарындасы

Елш 25:14 Фест Агриппа патшаға Пауылдың

Елш 25:22 Агриппа: — Ол кісіні тыңдағым

Елш 26:19 Агриппа ағзам, маған көктен аян

Елш 26:28 Сонда Агриппа Пауылға: — Аз

#### ағайын -

ағайын - т.қ. бауыр

Рул 20:14 — Ағайындарың исраилдіктерден

Заң 3:20 ағайындарыңа да тыныштық

Нқл 6:19 өтірік айтатын, Ағайын арасында

Нқл 18:24 Шынайы дос ағайыннан жақын

Елш 7:2 ағайындар мен ақсақалдар, сөзіме

Елш 7:25 ұлттас ағайындарым түсінер деп

#### ағайынды -

ағайынды -

Жар 37:31 ағайындылар Жүсіптің шапанын

Жар 42:13 біз он екі ағайынды болғанбыз.

Бил 1:3 Яһуда ағайынды Шимон руына: —

Мат 4:18 ағайынды екі жігітті: Шимон Петір

Мат 22:25 Арамызда жеті ағайынды жігіт бар

#### ағарту -

ағарту - т.қ. аппақ

Әйүп 14:17 күнәларымды әкпен ағартқандай

Иш 1:18 аппақ жүндей ағартпақпын.

Евр 10:32 жүректеріңді ағартқаннан кейін,

#### ағару -

ағару - т.қ. ақ қырау

Мыс 4:6 қолы алапестен қар іспетті ағарып

Нқл 16:31 Ағарған шаш — салтанатты тәж,

Нқл 20:29 Қарттардың қадірі — ағарған

Евр 6:4 Тәңір Иенің нұрынан ағарған еді.

#### ағаш -

ағаш - т.қ. айқыш, - ағаш

Жар 2:9 пен жамандықты танытатын ағаш

Жар 2:17 танытатын ағаштың жемісін жеме!

Жар 3:6 ол ағаштың жемісінен алып жеді.

Заң 21:23 оны түні бойы ағашта қалдырмай

Жыр 1:3 су жағасындағы ағашқа ұқсайды

Жыр 95:12 орман ағаштары қуана ән салсын,

Нқл 11:30 жемісі өмір сыйлар ағашқа ұқсар

Иш 55:12 күллі ағаштар сендерге қол соқпақ.

Ош 4:12 халқым ағаш дөңбектен жасалған

Мат 3:10 ағаш түбінде балта дайын тұр!

Мат 7:17 әрбір жақсы ағаш жақсы жеміс

Мат 12:33 Ағаш жемісімен танылар.

Яһд 1:12 өлген ағаш секілді ешбір пайда

Қор1 3:12 немесе ағаш, шөп, сабан сияқты

Ғал 3:13 «ағашқа ілінген әркім Құдайдың

Аян 2:7 өмірді сыйлайтын ағаштың

Аян 9:20 ағаштан жасалған мүсіндерге

Аян 22:14 өмір ағашының жемісін жеп

#### ағу -

ағу -

Иш 35:6 қайнап, құла түзде өзендер ағады.

Жох 7:38 өмір беретін «су» тасқындап ағады

#### ағыл-тегіл -

ағыл-тегіл -

Мыс 3:8 ағы мен балы ағыл-тегіл мол.

Езк 20:6 ағы мен балы ағыл-тегіл елге

Жох 10:10 ағыл-тегіл мол болсын деп келдім.

Қор2 1:5 жұбанышымыз да ағыл-тегіл мол

Қор2 9:10 тұқымын» ағыл-тегіл мол сыйлап

Еф 2:7 Өзінің ағыл-тегіл мол рақымын

#### ағым -

ағым -

Шеж1 12:32 заманның ағымын және Исраилдің

Еф 4:14 кез келген ағымдағы ілімге

#### ада болу, - қалу -

ада болу, - қалу - т.қ. айырылу, зәру

Мыс 14:5 істейтін қызметтерінен ада қалдық

Бил 16:19 әлсізденіп, күшінен ада болды.

Әйүп 15:29 жинаған байлығынан ада қалады.

Нқл 13:21 Әділ жан ізгі сыйынан ада қалмас.

Нқл 31:11 Ешқандай игіліктен ада қалмайды.

Ош 3:4 әміршісінен ада болып,

Жое 1:12 адамдар да қуаныштан ада болды.

Ғал 5:4 рақымынан ада болдыңдар!

Тім1 6:5 шындықты білуден ада болған

#### адал -

адал - т.қ. сенімді, шыншыл

Рул 12:7 бүкіл үйімдегі адал қызметшім.

Пат1 2:35 қызметін адал орындайтын

Пат1 15:29 Құдайы сөзіне адал, айтқанында

Жыр 17:21 Адал жүрген мені Ием қолдады

Жыр 30:24 аман сақтайды адал пенделерді

Жыр 116:2 Бізге мәңгілік адал болады.

Жыр 118:90 Күллі келер ұрпаққа адал боласың,

Нқл 14:25 Адал куәгер адам жанын сақтар

Нқл 20:6 шынымен адал жанды кім табар?

Нқл 24:26 Әрқашан адал жауап қайтарушы

Нқл 27:9 Досың адал кеңесімен ұнамды

Нқл 28:20 Адал жан молынан жарылқанар

Иш 49:7 сөзіне адал Жаратқан Ие

Елш 11:9 «Құдай адал еткенді сен арам деп

Пет1 2:12 арасында адал өмір сүріңдер!

Қор1 15:33 жан Айырылар адал салтынан».

Тім1 3:2 әйеліне адал, салауатты, байсалды,

Тім1 3:11 қай нәрседе де адал болуға тиіс.

Тім1 4:4 жаратқандардың бәрі де адал

Тім2 2:13 Ол айтқанына адал болып қала

Евр 10:22 Сондықтан да адал жүрекпен

Евр 10:23 уәде берген Құдай сөзіне адал.

Аян 2:10 Өлімге дейін Маған адал бол

Аян 19:11 Адал да Ақиқат» деп аталады.

Аян 20:4 Исаға адал болып, Құдайдың Ізгі

#### адалдық -

адалдық - т.қ. сенімділік, шыншылдық

Жыр 32:4 бар істерін адалдықпен жасайды,

Жыр 35:6 заңғар Сенің адалдығың!

Жыр 85:15 Сенің мейірімің мен адалдығың.

Жыр 90:4 мен қамалың» — Оның адалдығы

Жыр 113:9 адалдығың үшін даңқталсын!

Нқл 11:6 Әділді адалдығы құтқарар

Иш 11:5 адалдықты берік ұстануға белін

Иш 25:1 адалдықпен жүзеге асырдың.

Жоқт 3:23 Ием, сондай зор Сенің адалдығың!

Рим 3:3 уәдесіне деген адалдығын жоя ма?

#### адам -

адам - т.қ. адамзат, жан, кісі

Жар 1:26 бейнелес етіп адамды жаратайық.

Жар 2:5 өңдейтін адам да жоқ болатын.

Жар 2:7 Адам осылай тірі жан болып шыға

Жар 2:18 Ие: «Адамның жалғыз болғаны

Жар 2:20 Ал адамға өзіне сай көмекші

Жар 8:21 «Адамның жүрегіндегі ой-ниеті

Жар 9:6 адамды Өзіне (рухани жағынан)

Заң 8:3 Адам тек нанмен ғана емес

Жыр 8:5 Өзің ескеретіндей адам сонша кім

Нқл 14:12 Адамға түзу болып көрінген

Нқл 27:17 Адам адамды қайрайды.

Уағ 12:13 Себебі бұл — әр адамның парызы.

Иш 52:14 тіпті адам сияқты көрінбеді

Иш 53:3 Оны адамдар менсінбей

Мат 4:19 адамдарды жинап әкелетін етемін»

Мар 8:36 Адам бүкіл дүниеге ие болып

Лұқ 4:4 — «Адам тек нанмен ғана емес

Жох 1:14 Сөз адамға айналып

Жох 5:41 Мен адамдардан құрмет күтпеймін

Елш 5:29 — Адамдарды емес, Құдайды

Жох1 4:3 Иса Мәсіхтің адам болып келгенін

Жох2 1:7 жер бетіне адам бейнесінде

Рим 5:12 бір адам арқылы дүниеге күнә, ал

Қор1 1:25 Адамдар «ақымақтық» дейтін

Ғал 1:11 хабар адам ойынан шыққан емес!

Флп 2:7 Ол адам секілді бұ дүниеге келді

Тім1 2:5 адам (болып дүниеге келген) Иса

Евр 9:27 Құдай адамның бір рет өліп

Аян 21:3 адамдар арасындағы тұрағы! Ол

Адам (Мәсіх)

Жох 19:5 Қараңдар, сол Адам — Мынау!

Қор1 15:21 бір Адам арқылы өлгендер қайта

#### Адам ата -

Адам ата -

Жар 5:1 Адам атаның ұрпақтарының

Лұқ 3:38 Сет Адам атадан тарады

Рим 5:14 Бірақ та өлім Адам атадан

Қор1 15:22 яғни Адам атамен

Қор1 15:45 Алғашқы адам — Адам ата

Тім1 2:13 Алдымен Адам ата

#### адам баласы -

адам баласы - т.қ. пенде

Жыр 8:5 қамқорлайтындай адам баласы кім

Жыр 143:3 қамқорлайтындай адам баласы кім

Иш 52:14 адам баласына ұқсамай қалды.

Дан 2:34 жасаған адам баласы емес еді.

Дан 7:13 адам баласына ұқсайтын Біреудің

Мат 16:17 саған мұны адам баласы емес

Пет2 1:21 адам баласының қалауымен пайда

Еф 6:12 Біз адам баласына қарсы емес

Аян 1:13 адам баласына ұқсас Біреу тұр

#### адамзат -

адамзат - т.қ. адам

Жыр 9:9 Иеміз адамзатқа әділ үкім айтады

Иш 13:11 адамзатқа жасаған зұлым істерінің

Иш 49:26 адамзат Менің Жақып сиынған

Лұқ 3:6 Сонда бар адамзат көре алады

Жох 1:4 Сол өмір адамзат үшін Нұр еді.

Жох 1:29 адамзаттың күнәсін өз мойнына

Жох 3:16 Құдай адамзатты сондай қатты

Жох 3:17 Ұлын адамзатты соттауға емес

Жох 17:21 адамзаттың сенуі үшін, Сенің

Елш 2:17 Рухымды бүкіл адамзаттың үстіне

Елш 17:26 адамзаттың бар ұлттарын таратып,

Жох1 2:2 бүкіл адамзаттың да күнәларының

Рим 3:19 адамзат та Құдай алдында күнәлі

Қор2 5:19 адамзатты Мәсіхтің арқасында

#### адастыру -

адастыру - т.қ. азғыру, еліктіру

Заң 27:18 адастырғанды қарғыс атады

Пат4 17:21 зор күнә жасауға адастырды.

Нқл 28:10 Әділді адастырған теріс жолға Өз

Иш 9:16 өз жетекшілері адастырады.

Мих 3:5 адастырған пайғамбарлар жайлы

Мар 13:22 адастыру үшін кереметтер мен

Тит 1:11 түгелдей тура жолдан адастырады.

#### адасу -

адасу - т.қ. таю, тайып кету

Жыр 118:67 адасқан едім, Ал енді Сенің сөзіңді

Нқл 14:8 надандығы — алданып адасуы.

Иш 53:6 Барлығымыз адасқан қойлардай

Мат 15:24 тек адасып кеткен қойларға ұқсас

Мат 18:13 тапса, адаспаған тоқсан тоғызынан

Лұқ 19:10 жолдан адасып кеткендерді іздеп

Пет2 3:17 жолдан адасқан адамдарға ілесіп,

Яһд 1:24 Сендерді адасып кетуден сақтап

Тім1 6:10 сенімдерінен адасып, өздерін

Евр 5:2 білмей тура жолдан адасып

#### Адониях -

Адониях - (уәзір)

Пат3 1:5 Адониях «Енді патша болатын

Пат3 1:50 Адонияхтың өзі де Сүлейменнен

#### Адуллам -

Адуллам - (үңгір)

Пат1 22:1 Адуллам үңгіріне барып

Мих 1:15 Адулламға қашып барып

#### ажал -

ажал - т.қ. қырғын, өлім

Нқл 10:2 Ал әділдік ажалдан сақтайды.

Нқл 16:25 Ақырында олар ажалға бастап

Нқл 24:11 Ажалға айдалып бара

Абқ 2:5 ажал сияқты тойымсыз.

#### ажалды -

ажалды - т.қ. өткінші

Рим 1:23 табынудың орнына ажалды

Рим 5:12 Адамдардың бәрі де ажалды

Рим 5:15 бүкіл адамзат ажалды болды, ал

Рим 6:12 күнә ажалды тәндеріңді билемесін!

#### ажар -

ажар - т.қ. келбет, көрік 2

Иш 53:2 қарайтындай ажары мен келбеті

Ажар (Ысмағұлдың анасы) т.қ. Ысмағұл

Жар 16:1 Ажар атты мысырлық күңі бар

Жар 16:15 кейін Ажар Ыбырамға ұл туып,

Жар 21:17 Ажар? Қорықпа, Құдай мына

#### ажырасу -

ажырасу - т.қ. айырылысу

Заң 22:19 өмір бойы онымен ажырасуына

Заң 24:1 ажырасу қағазын жазып беріп

Рут 1:17 сізден ажырассам, мені Жаратқан

Мал 2:16 ажырасқанын жек көремін!

Мат 5:31 «Кім әйелімен ажыраспақ болса

Мат 19:3 әйелімен ажырасуына бола ма?

Мат 19:9 ажырасып, басқаны алса, сол неке

Қор1 7:10 Әйелі күйеуінен ажыраспасын!» —

Қор1 7:12 келіссе, онда ол ажыраспауға тиіс.

Қор1 7:15 сенбейтін жұбайы ажырасқысы

#### ажырату -

ажырату - т.қ. айыру

Леу 10:10 арам екенін ажырата білулерің

Мат 10:34 жаманды бір-бірінен ажырататын

Мат 19:6 адам баласы ажыратпасын! —

Мат 25:32 серкелерден ажыратқанындай

Жох1 4:6 рухты осы арқылы ажырата

Рим 12:2 кемелді екенін ажырата білетін

Қор1 12:10 рухтардың түрлерін ажырата

Ғал 4:17 олар сендерді бізден ажыратып

#### аз -

аз -

Мат 22:14 ал таңдап алынғандар аз».

Лұқ 10:2 бірақ жұмысшылар аз.

#### азалы әуен -

азалы әуен - т.қ. әуен, зарлы, қайғылы

Мат 9:23 азалы әуен тартып жатқан

#### азалы киім -

азалы киім -

Жар 37:34 өңірін айыра жыртып, азалы киім

Пат3 20:32 азалы киім киіп, мойындарына

Езк 7:18 Олар азалы киім киіп, үрейленіп

Мат 11:21 халқы әлдеқашан азалы киім киіп

Лұқ 10:13 азалы киім киіп, күлге отырып,

Аян 11:3 Олар азалы киім киіп қайғырып,

#### азамат -

азамат - т.қ. ер адам

Пат1 17:19 азаматтарымен бірге Саулға еріп

Пат2 15:6 ер азаматтарының жүректерін

Нех 11:14 мықты да қабілетті ер азаматтар

Елш 14:15 азаматтар, неге бұлай

Елш 21:39 қаласы Тарстың азаматымын.

Елш 22:28 мен туғаннан Римнің азаматымын,

Елш 27:25 азаматтар, батыл болыңдар! Маған

Еф 2:19 сол халықтың азаматысыңдар

#### азап -

азап - т.қ. бейнет, қиналыс, қиындық, қиыншылық, қысым

Бил 10:16 көрген азабына шыдай алмай

Әйүп 36:15 азаптары арқылы құтқармақ.

Жыр 21:12 Себебі азап-бейнет қалды таяп

Жыр 24:18 Азап пен бейнетіме көңіл бөле гөр

Жыр 70:20 Көп ауыр азаптар жібердің маған

Иш 48:10 тазарту үшін азап отынан өткіздім.

Иш 53:11 Әділ Қызметшім «жан азабының

Мат 13:21 азап не қуғын түскенде, дереу

Лұқ 12:50 азапты «шомылудан» өтуге

Елш 20:19 болған ауыр азапқа қарамастан

Пет1 1:7 азаптарың арқылы сыналып, берік

Пет1 2:19 азапқа төзе берсеңдер, Ол соған

Рим 5:3 азаптың бізге шыдамды болуды

Рим 8:18 қазіргі заманның азаптарының түк

Рим 8:35 бізді не айыра алады? Азап пен

Қор2 1:5 жолындағы азаптарымыздың

Қор2 4:17 көретін жеңіл азаптарымыз бізді

Флп 3:10 Мәсіхтің азаптарына ортақтасып,

Қол 1:24 белгілеген азаптарын кешіп

Сал1 3:2 Осы азаптар ешқайсыңды

Тім2 1:8 Ізгі хабар үшін азаптарды бірге

Аян 2:10 азаптарың он күнге ғана созылады

#### азап шегу -

азап шегу - т.қ. жапа шегу, қиналу

Жыр 118:67 Мен азап шекпес бұрын жолдан

Иш 53:4 азап шегуін Құдай бұйырған

Жоқт 1:20 азап шегіп келгеніме Аударшы

Соф 1:15 қайғырып, азап шегетін күні

Мат 16:21 көп азап шегуге тиіспін

Мат 17:12 қолдарынан азап шегетін болады

Мат 25:46 бұлар мәңгілік азап шегуге кетеді.

Жақ 5:13 азап шеккенде, Құдайға сиынсын,

Пет1 1:6 сендерге біраз уақыт азап шегіп

Пет1 2:20 жақсылық жасай тұра азап шегіп,

Пет1 3:14 Тіпті әділдік үшін азап шегетін

Пет1 3:18 әділетсіздер үшін азап шекті.

Пет1 4:13 Мәсіх секілді азап шексеңдер

Пет1 5:10 Құдай, біразырақ уақыт азап шегіп

Рим 5:3 азап шегіп жүрсек те, шаттана

Қор2 7:4 көп азап шексек те, жігерім артып,

Флп 1:29 Ол үшін азап шегуді де белгіледі.

Евр 2:10 Мәсіхті азап шегуі арқылы кемелді

Евр 2:18 Өзі азап шегіп ауыр сынаққа

Аян 2:9 шеккен азаптарыңды әрі жұтаң

#### азапқа салу -

азапқа салу - т.қ. азаптау, қинау

Мыс 5:23 бұрынғыдан бетер азапқа салып

Иш 51:23 сені азапқа салған дұшпандарыңа

Елш 26:11 талай рет азапқа салып, оларға

#### азаптау -

азаптау - т.қ. азапқа салу, жәбірлеу, қинау

Иш 10:1 халықты азаптайтын ережелер

Иш 53:8 күнәларына бола азапталып, бұ

Мат 24:9 Сол кезде жұрт сендерді азаптап

Лұқ 9:39 оны қатты азаптайды.

Елш 1:3 Иса азапталып өлгеннен кейін

Елш 26:23 Құтқарушы Мәсіх азапталып, ең

Евр 11:37 жоқшылық көріп, азапталып

Евр 13:12 қақпасының сыртында азапталып,

Аян 9:5 шаянның шаққанындай азаптап

Аян 14:10 жанып тұрған отта азапталмақ.

#### азапты -

азапты -

Мыс 4:31 азапты өмірлерін көріп тұрғанын

Уағ 12:1 Азапты күндерің жетіп, «олардан

Мар 8:34 азапты өлімге дайын болып Менің

Лұқ 16:28 осы азапты жерге түспеулері үшін

Лұқ 23:29 дейтін, азапты күндер келеді.

Евр 2:9 Исаның азапты өлім шеккені үшін

Аян 3:10 азапты сынақ кезінде қорғаймын.

#### азат -

азат - т.қ. бос, еркін, ерікті

Жыр 123:7 жыртылды, енді міне, біз азатпыз!

Жох 8:36 шынымен азат боласыңдар.

Пет1 2:16 Рухани азатсыңдар, соған сай өмір

#### азат ету -

азат ету - т.қ. босату

Леу 11:45 азат етіп алып шыққан Жаратқан

Пат2 7:23 Мысырдан азат етіп

Жыр 33:5 азат етті мені бар

Жыр 110:9 Жаратқан Ие өз халқын азат етті

Иш 35:10 Иенің азат еткен халқы Сионға ән

Мих 4:10 сендерді жау қолынан азат етеді.

Жақ 1:25 күнәнің құрсауынан азат ететін Ізгі

Рим 8:2 өлімнің күштеуінен азат етті.

Рим 8:23 тәнімізді өткіншіліктен азат ететін

Қор1 6:20 күнәнің құлдығынан азат етті.

Қор1 7:23 құлдығынан азат етілдіңдер, енді

Ғал 5:1 еркін өмір сүрсін деп азат етті.

Еф 1:7 құлдығынан азат етіліп,

Еф 4:30 атаулыдан азат етілулеріңнің

Тит 2:14 жамандық атаулыдан азат етіп

Евр 9:12 арылтып, мәңгілік азат етті.

Евр 9:15 азат ету үшін өз жанын өлімге

Аян 14:4 төлемдері өтеліп, азат етілгендер

#### азаттық -

азаттық - т.қ. бостандық, еркіндік

Ерм 34:10 қызметшілеріне азаттық берді.

Мат 20:28 көптеген адамдардың азаттық

Мар 10:45 адамдардың азаттық төлемін өтеп

Жох 8:32 ал ақиқат сендерді азаттыққа

Жақ 2:12 Мәсіх сендерге рухани азаттық

Пет1 2:16 осы азаттықты жамандық жасауға

Қор2 3:17 Рухы бар жерде азаттық бар.

#### азғын -

азғын - т.қ. бұзылған

Нқл 29:3 Азғын әйелмен байланысқан

Қор1 5:11 азғын, дүниеқоңыз, жалған

Аян 21:8 азғындар, сиқыршылар, жалған

#### азғындық -

азғындық - т.қ. жеңіл жүріс, неке адалдығын бұзу, теріс қылық

Пет2 2:2 азғындықтарына еріп кетпек.

Пет2 2:19 өздері азғындықтың құлдығында

Яһд 1:7 жыныстық азғындықпен әуестеніп

Рим 1:24 азғындықтың былығына батырып

Қор1 5:1 азғындық бар деген шүбәсіз хабар

Қор1 6:18 азғындық арқылы өз денесіне күнә

Қор1 7:2 Ал азғындықтан сақтану үшін әр

Қор1 10:8 секілді азғындыққа түспейік!

Ғал 5:19 неке адалдығын бұзу, азғындық

Еф 5:3 әр қилы азғындық пен ашкөздіктің

Сал1 4:3 Бұл азғындықтан аулақ

Тім1 1:10 мен жыныстық азғындыққа

#### азғыру -

азғыру - т.қ. адастыру, бүлдіру, еліктіру

Жар 3:13 Әйел: — Мені жылан азғырды

Заң 11:16 әйтпесе азғырылып, бөтен

Заң 13:6 табынайық!» — деп азғыруға

Мат 5:29 нәрсең) сені күнәға азғырса

Мат 6:13 Азғырылуымызға жол бермей

Мат 18:6 кішкенелердің біреуін азғырып

Мат 18:9 өте құнды нәрсең) күнәға азғырса,

Мат 26:41 Азғырылмау үшін сергек болып

Жох1 2:10 нұрда жүріп, азғырылуға түспейді

Жох1 3:7 ешкім де күнә жасауға азғырмасын

Қор1 7:5 шайтанның азғыруына ерулерің

Қор1 8:9 әлсіздерді күнәға азғырмасын!

Ғал 6:1 Ал өздерің де азғырылудан сақ

Сал1 3:5 азғырып, бар еңбегіміз зая кетті ме

Тім1 6:9 Ал баюға ұмтылғандар азғыруға

#### азғырушы -

азғырушы - т.қ. әзәзіл

Мат 4:3 азғырушы әзәзіл Оның қасына

Жох2 1:7 Дүниеге көптеген азғырушылар

#### Азия -

Азия - (ежелгі аймақ, өлке)

Елш 2:9 Қападоқияда, Понт пен Азия,

Елш 6:9 Кіликия және Азия өлкелерінен

Елш 16:6 Азия аймағында уағыздауға

Елш 19:1 Кіші Азияның таулы өңірлерін

Елш 21:27 Азия аймағынан келген яһудилер

Рим 16:5 Азия өлкесінде Мәсіх жолына

Аян 1:4 Азия аймағындағы жеті қауымға

#### Азот -

Азот - (қала)

Пат1 5:1 оны Әбен-Езерден Азот қаласына

Нех 13:23 філістір еліндегі Азоттан және

Иш 20:1 Азот қаласына қарсы аттандырды.

Зәк 9:6 Азот қаласын жат жұрттық

#### азық -

азық -

Жар 41:49 мол етіп азық қорын жасап алды.

Жар 41:57 азық сатып алу үшін Жүсіпке келді

Жар 42:3 Жүсіптің он ағасы азық алып

Ерм 15:16 нәр алып жан дүниеме азық еттім.

Мар 8:2 жейтін азықтары қалмады.

Елш 14:17 өнім беріп, мол азық сыйлауымен

#### ай -

ай - (аспан денесі)

Заң 4:19 күн, ай, жұлдыз сияқты аспан

Жыр 8:4 Өзің орнатқан ай мен жұлдыздарға

Жое 2:31 ай — қан қызыл болады.

Мат 24:29 ай да жарқырамайтын болады.

Қор1 15:41 Күннің, айдың, жұлдыздардың

Ай (қала)

Еш 7:2 Айға барып, қаланы барлап

Езр 2:28 Бетел мен Айдың адамдары

#### айбарлы -

айбарлы - т.қ. айбынды, зор, мықты

Әйүп 10:16 айбарлы да ғажап істер істейсің.

Жыр 98:3 Уа, Ием, ұлы да айбарлы есіміңді

Жыр 144:6 Жұрт айтады айбарлы құдіретіңді,

Иш 29:5 Айбарлы жасақшылар тобырлары

Иш 29:20 Айбарлы жәбірлеушілер енді

Абқ 1:8 қасқырдан айбарлы. Атты әскері

#### айбат -

айбат -

Әйүп 40:14 Жаратушысы оған айбат көрсете

Ерм 20:11 Ие айбат көрсеткен батыр сияқты

Ош 13:1 оның айбатынан сескенетін.

Соф 2:11 Ие оларға айбат көрсетіп, сол

Зәк 10:3 шайқас кезіндегі айбат шеккен

#### айбынды -

айбынды - т.қ. айбарлы

Мыс 15:11 ұлылығымен айбынды да қастерлі

Нех 1:5 ұлы да айбынды Құдайсың.

#### айғақ, айғақтық -

айғақ, айғақтық - т.қ. куә, куәгер, куәлік

Жар 31:48 екеуіміздің арамыздағы айғақ», —

Мыс 25:21 Келісім жайлы айғақтарды

Мыс 40:3 Келісімнің айғақтары сақталатын

Заң 4:26 қарсы көк пен жерді айғақ болуға

Заң 31:21 жыр оларға қарсы айғақ болады.

Еш 22:28 сіздер мен біздерге айғақ болу

Еш 22:34 де Құдайымыз екендігінің айғағы»

Пат3 8:21 жасасқан Келісімінің айғақтары

Пат4 11:12 қолына Келісімнің айғағын

Мат 26:59 Оған қарсы жалған айғақтар

Жох 10:25 істерім Менің Сол екеніме айғақ.

Жақ 5:4 жалақылар өздеріңе қарсы айғақ

Жох1 5:8 бұл Үшеуінің айғақтығы бірдей.

#### айдала -

айдала - т.қ. елсіз, иен дала, - түз

Жар 21:14 Бер-Шеба маңайындағы айдалада

Жар 21:20 Ол өсіп, айдаланы мекендеп,

Мыс 3:1 отарын айдаланың алыс түкпіріне,

Мыс 3:18 үш күндік жердегі айдалаға барып,

Мыс 4:27 Айдалаға барып, Мұсаны қарсы ал

Мыс 5:1 айдалаға барып, Маған арнап

Мыс 7:16 Айдалада Өзіме ғибадат ету үшін

Мыс 8:27 айдалаға барып, Құдайымыз

Мат 3:1 Яһудея аймағындағы айдалада

Мат 3:3 салған дауыс шығады айдалада:

Мат 4:1 сынағынан өтуі үшін айдалаға

Мат 11:7 айдалаға нені көруге бардыңдар?

Мар 8:4 айдалада бұларды тамақтандыруға

Лұқ 3:2 айдалада Зәкәрия ұлы Жақияға

Лұқ 4:1 Киелі Рух Оны айдалаға бастап

Елш 13:18 айдалада көшіп-қонып жүрген

Евр 3:8 Ежелде айдалада сыналған кезде

Евр 11:38 айдалада таулы-тасты жерлерде

Аян 12:14 әйелге айдалада өзіне

Аян 17:3 періште мені айдалаға апарды. Сол

#### айдау -

айдау - т.қ. аластату, жер аудару

Ерм 20:6 үй ішің де Бабылға айдалып

Жоқт 1:3 Яһуданың халқы кетті айдалып,

Жоқт 2:9 Бөтен жұрт арасына айдалып кетті

Елш 21:27 халықты оған қарсы айдап салды.

Елш 22:5 тұтқындап, Иерусалимге айдап

#### айдаһар -

айдаһар -

Иш 27:1 және теңіздегі айдаһарға ұқсаған

Аян 12:3 оттай қызыл алып айдаһар екен.

Аян 12:7 періштелері айдаһарға қарсы

Аян 13:4 билік берген айдаһарға бас ұрып

#### айқай -

айқай - т.қ. шағым

Мыс 3:9 айқайлаған дауыстары құлағыма

Лұқ 19:40 онда тастар айқай салар еді

Еф 4:31 кекшілдік, ашу-ыза, айқай-шу,

#### айқын -

айқын - т.қ. анық, ашық

Еш 22:22 Құдай, Оған бәрі де айқын. Исраил

Жыр 89:8 Нұрыңда айқын құпияларымыз да.

Жыр 138:3 барлығы да Саған айқын.

Жыр 138:12 айқын — түнек те көзіңе!

Нқл 15:3 жақсы мен жамандар айқын Оған.

Мар 7:35 шешіліп, айқын сөйлеп кетті!

Рим 1:20 дүние жаратылғаннан бері айқын:

Рим 3:25 әділдігі осы арқылы айқын

Қор1 2:4 құдіретінің айқын көрінуіне

Қор2 4:4 Құдайдың қандай екенін айқын

Тім1 5:25 игі істері де айқын көрінеді.

Тім2 3:9 ақылсыздығы бәріне айқын

Тит 3:4 сүйіспеншілігін айқын

Евр 12:1 сенімдерін айқын паш еткен қалың

Аян 21:11 мөлдір тастай айқын яспис сияқты

#### айқыш, - ағаш -

айқыш, - ағаш - т.қ. ағаш

Мат 10:38 кім айқышын арқалаған кісідей өз

Мат 27:40 (рухани) Ұлы болсаң, айқыштан түс!

Лұқ 9:23 айқышын арқалаған кісідей

Пет1 2:24 айқыш ағашта күнәларымыздың

Рим 6:6 Мәсіхпен бірге айқышта өлді.

Қор1 1:17 Мәсіхтің айқыштағы құрбандығы

Қор1 2:2 айқыштағы құрбандық өлімінен

Ғал 3:1 Иса Мәсіхтің айқыштағы өлімін

Ғал 5:11 айқышта жанын құрбан еткені

Ғал 6:14 Мәсіхтің айқыштағы өлімінен

Еф 2:16 Мәсіх айқыштағы құрбандығымен

Флп 2:8 тіпті айқыштағы өлімге бойсұнды.

Қол 1:20 яғни Оның айқышта қанын төгіп,

#### айқышқа шегелеу, - шегелету -

айқышқа шегелеу, - шегелету - т.қ. шегелеу

Мат 20:19 айқышқа шегелеп өлтіреді. Алайда

Мат 20:19 айқышқа шегелеп өлтіреді. Алайда

Мат 23:34 айқышқа шегелетіп өлтіріп

Мат 27:31 Исаны айқыш ағашқа шегелеп іліп

Лұқ 23:21 — Айқышқа шегеленсін, айқышқа!

Жох 19:15 айқышқа шегеленсін! — деп айқай

Жох 19:18 үш айқыш ағашқа керіп шегелеп

Елш 2:36 айқышқа шегелеткен осы Исаны

Қор1 1:23 біз Мәсіхті айқышқа шегеленіп

Қор1 2:8 айқышқа шегелетіп өлтіртпес еді.

Қор2 13:4 айқышқа шегеленіп өлсе де, қазір

Ғал 5:24 сол айқыш ағашқа шегелеп

Қол 2:14 айқышқа «шегелеп іліп қойып»,

Евр 6:6 Ұлын тағы да айқышқа шегелеп

Евр 12:2 айқышқа шегеленудің қорлығын

#### айлакер -

айлакер - т.қ. қу

Пат1 23:22 жұрт оны нағыз айлакер дейді.

Әйүп 5:13 Айлакер зұлымдардың арамза

Жыр 119:3 Ісіңнің қарымтасын, ей, айлакер

Еф 4:14 әрі қу, айлакер адамдардың алдап

#### айлақ -

айлақ - т.қ. атырау, кемежай, шығанақ

Иш 23:1 үйлері мен айлағы ғайып болды».

Иш 23:10 былай (Тирде) айлақ болмайды.

#### айна -

айна -

Жақ 1:23 айнаға қарап, бет-әлпетін көрген

Қор1 13:12 қазір көргеніміз Айнадағы көмескі

Қор2 3:18 ұлылығына айнадан көргендей

#### айналдыру -

айналдыру -

Заң 23:5 жарылқауға айналдырды.

Қор2 11:14 өңін айналдырып, нұрлы періште

Флп 3:21 салтанатты денеге айналдырады.

#### айналу -

айналу -

Мат 4:3 мына тастар нанға айналсын деп

Жох 1:14 Сөз адамға айналып, арамызда

#### айналысу -

айналысу -

Леу 19:26 сиқыршылықпен айналыспаңдар!

Заң 18:10 сәуегейлікпен де айналыспаңдар!

Пат3 14:24 айналысқан еркектер де болды.

Иш 2:6 сиқыршылықпен айналысады.

Елш 8:9 сиқырлықпен айналысып келген

Елш 19:19 Бақсы-балгерлікпен айналысып

Рим 2:3 өзің де айналысқан жаман істер

Ғал 5:21 айналысатындарға Құдайдың

Тім1 4:13 тәлім берумен айналыса бер.

Тит 3:14 игі істермен айналысуға үйренсін.

Аян 9:21 сиқыршылықпен айналысып,

#### айттыру -

айттыру - т.қ. құда, құдаласу, құдандалы

Заң 20:7 Айттырылған қалыңдығы болып

Ош 2:19 сені Өзіме айттырамын.

Мат 1:18 Мәриям Жүсіпке айттырылған еді.

Қор2 11:2 Күйеу» — Мәсіхке «айттырып

#### айту -

айту - т.қ. сөйлеу, тіс жару

Жар 12:4 Иенің айтуымен жолға шықты.

Мыс 7:16 мынаны айтуды тапсырды:

Рул 19:2 халқына мынаны айту керек: Олар

Жоқт 3:38 Иенің айтуымен келмей ме?

Мих 2:7 істемейді», — деп айтуға бола ма?!

Мат 9:5 Қайсысын айту оңайырақ: «Сенің

Мат 28:8 шәкірттеріне айту үшін асығып

Лұқ 12:12 Не айту керек екенін сендерге сол

Лұқ 21:13 ашық айтуға мүмкіндік аласыңдар.

Елш 10:33 Иеміздің сізге айтуға тапсырған

Қор2 12:4 адам тілімен айтуға келмейтін, әрі

Тит 3:8 бұларды баса айтуыңды қалаймын

#### айтыс -

айтыс - т.қ. сұрақ

Қор2 12:20 айтыс-керіс, қызғаныш, ашу-ыза

Тім1 3:3 шыдамды, айтыс-тартыстан аулақ

Тім1 6:4 айтыс-тартысқа деген зиянды

Тім2 2:23 мәнсіз айтыстардан аулақ бол

#### айтысу -

айтысу -

Мат 12:19 Қызметшім айтыспайды да

Мар 8:11 Онымен айтыспақшы болды.

Мар 9:14 айтысып тұрған дін мұғалімдерін

Жох 10:19 екі жақ болып айтысып кетті.

Елш 9:29 яһудилермен де айтысып, олар

Елш 15:2 келіспей, қызу айтысып қалды.

Елш 23:7 мен саддукейлер айтысып қалды

Тім2 2:14 сөздер туралы айтыспасын деп

#### айуан -

айуан - т.қ. хайуан

Дан 7:3 үлкен-үлкен төрт айуан шыға

Аян 13:13 айуанның құрметіне мүсін

Аян 13:18 айуан есімінің санын есептеп

Аян 15:2 айуанның мүсініне табынбаған

Аян 19:20 айуанның таңбасын қабылдап,

#### айып -

айып - т.қ. кінә

Леу 14:12 еркек тоқтылардың бірін айыпты

Мар 15:3 Исаға көптеген айып тақты.

Елш 24:19 маған тағатын айыбы болса, онда

Елш 26:2 айыбына қарсы өзімді қорғап

Рим 8:33 алғандарына кім айып таға алады?

#### айыпсыз -

айыпсыз - т.қ. кінәратсыз, кінәсіз, мінсіз

Жыр 34:7 Еш айыпсыз маған арнап ор қазды

Жыр 63:5 Айыпсыз жанды атады

Нқл 1:11 айыпсыздың жолын ториық,

Нқл 21:8 Айыпсыздың жүрісі түзу болмақ.

Дан 6:22 Құдайдың алдында айыпсыз деп

Тім1 3:10 егер айыпсыз болса, міндеттеріне

#### айыптау -

айыптау - т.қ. жазғыру, кінә тағу, кінәлау

Мыс 20:16 Ешкімді бекерге айыптама!

Мат 12:10 Діншілдер Исаны айыптайтын

Лұқ 23:2 Оны айыптай бастап былай деді

Жох 12:48 оларды қиямет күні айыптайтын

Пет1 3:16 айтып айыптағандар өздерінің

Жох1 3:20 жүрегіміз бізді айыптаса да, Құдай

Рим 2:1 оны айыптаған сен де сол сияқты

Қол 2:16 үшін айыптамасын!

#### айыпты -

айыпты - т.қ. кінәлі

Леу 4:3 бүкіл халықты да айыпты етеді.

Леу 4:13 білмесе де, олар бәрібір айыпты

Леу 4:22 күнә жасап қойса, ол айыпты

Леу 5:17 айыпты болып, кінәсінің жазасын

#### айыпты өтейтін құрбандық -

айыпты өтейтін құрбандық - т.қ. құрбандық, өтеу

Леу 5:15 Бұл — айыпты өтейтін құрбандық.

Леу 7:1 Айыпты өтейтін құрбандықты

Леу 14:12 бірін айыпты өтейтін құрбандық

Иш 53:10 жанын айыпты өтейтін құрбандық

#### айырмашылық -

айырмашылық -

Елш 15:9 арамызға ешбір айырмашылық

Рим 3:22 ешқандай айырмашылық жоқ:

Рим 10:12 араларында айырмашылық жоқ

#### айыру -

айыру - т.қ. ажырату, арылту

Жыр 39:12 Мені мейіріміңнен айырмашы, о,

Иш 5:23 әділді заңды құқығынан айырады.

Рим 8:35 айыра алады? Азап пен қысым ба

Рим 8:38 сүйіспеншілігінен айыра алмайды!

Евр 4:12 терең еніп, жан мен рухты айырып

Евр 5:14 жақсы мен жаманды айыра біледі.

#### айырылу -

айырылу - т.қ. ада болу, - қалу

Жар 27:45 екі ұлымнан бірдей айырылып

Мат 5:13 тұз өз күшінен айырылған болса

Мат 5:29 мүшесінен айырылғаның артық

Мат 10:39 айырылады, ал өмірін Мен үшін

Мат 27:51 қақ айырылып, екіге бөлінді

Флп 3:8 бұлардың бәрінен айырылдым

#### айырылысу -

айырылысу - т.қ. ажырасу

Елш 13:13 олардан сол жерде айырылысып

Елш 21:1 айырылысқаннан кейін біз теңізге

#### ақ бата -

ақ бата - т.қ. бата беру, жарылқау, оң бата

Жар 12:2 Сен арқылы ақ батам басқаларға

Жар 22:17 саған ақ батамды шүбәсіз үйіп

Жар 22:18 барлық ұлттарға ақ батам қонатын

Езк 44:30 шаңырақтарыңа Менің ақ батам

Елш 3:25 барлық ұлттарға ақ батам қонатын

Пет1 3:9 қорлықпен емес, ақ батамен жауап

Рим 12:14 ақ баталарыңды беріңдер!

Қор1 4:12 жамандағандарға ақ бата тілейміз

Ғал 3:14 ақ батаны Иса Мәсіх арқылы

Евр 6:14 Саған ақ батамды шүбәсіз үйіп

#### ақ бәтес -

ақ бәтес -

Жар 41:42 Оған ақ бәтестен киімдер кигізіп,

Пат2 6:14 Ақ бәтестен тігілген көйлек киіп

Шеж1 15:27 ақ бәтестен тігілген көйлек киіп

Езк 9:3 ақ бәтес киім киген қызметшісін

Аян 19:8 ақ бәтес киімдер Құдай халқының

#### ақ боз -

ақ боз -

Аян 6:2 алдымда ақ боз ат тұр екен

Аян 19:11 ақ боз атты көрдім; оның үстінде

Аян 19:19 Олар ақ боз ат үстінде Отырғанмен

#### ақ жол -

ақ жол - т.қ. жол, Құдай жолы, Мәсіхтің жолы, шындық жолы, ізгі жол

Жыр 24:4 Ием, ақ жолыңды көрсете гөр,

Жыр 24:8 күнәкарға ақ жолды сілтейді,

Жыр 50:15 ақ жолыңды үйретейін,

Жыр 85:11 ақ жолыңа бағыттай гөр мені,

Нқл 12:26 Әділ жан серіктерін ақ жолмен

#### ақ қырау -

ақ қырау - т.қ. ағару

Пат1 12:2 басымды ақ қырау шалды.

Ош 7:9 басын ақ қырау шалған, бірақ ол

#### ақ өлім -

ақ өлім -

Жар 15:15 ақ өліммен бабаларыңның қасына

Рул 23:10 Бұлардай ақ өліммен дүниеден

#### ақ 1 -

ақ 1 -

Дан 10:5 көз салсам, ақ бәтестен киім киген,

Аян 1:14 шашы ақ мамықтай әрі қардай

Аян 2:17 бір ақ тасты да сыйлаймын.

Аян 7:9 Тоқтының алдында ақ шапан киіп,

Аян 19:14 атқа мініп, кіршіксіз таза ақ бәтес

Аян 20:11 мен бір үлкен ақ түсті тақты және

#### ақ 2 -

ақ 2 - (сүт т.с.с.) т.қ. сүт

Мыс 33:3 ағы мен балы ағыл-тегіл сол жерге

Леу 20:24 Мен ағы мен балы мол сол елді

Рул 13:28 ағы мен балы молынан ағып

Рул 14:8 Ол бізді ағы мен балы ағыл-тегіл

Рул 16:13 ағы мен балы ағыл-тегіл елден

Рул 16:14 Сен бізді ағы мен балы ағыл-тегіл

Заң 6:3 ағы мен балы ағыл-тегіл елде

Заң 11:9 ағы мен балы ағыл-тегіл елде

Заң 26:15 Исраилді және ағы мен балы ағыл

Әйүп 20:17 елдің ағы мен балының өзендей

Ерм 11:5 мекендеп отырған ағы мен балы

Езк 20:6 ең көріктісі — ағы мен балы ағыл

#### ақиқат -

ақиқат - т.қ. шын, шынайы, шындық

Пат2 7:28 Құдайсың, Сенің сөздерің ақиқат.

Жыр 9:9 Халықтарға ақиқат шешім

Жыр 25:3 Ақиқат жолыңмен жүріп келемін,

Жыр 39:11 Рақымың мен ақиқатыңды Өзіңнің

Жыр 44:5 Ақиқат, кішіпейілдік, әділдік үшін,

Жыр 118:86 өсиет атаулың адал да ақиқат

Жыр 118:142 Әрі тағылымың — нағыз ақиқат.

Жыр 118:160 тамырымен ақиқат Сенің сөздерің

Нқл 12:22 Ақиқатты айтатын Оған сүйкімді.

Нқл 20:28 пен ақиқат патшаны қорғайды,

Нқл 22:21 Ақиқат, адал сөздер үйренуің үшін

Иш 59:16 Ақиқатты жақтайтын бірде-бір

Ерм 23:28 оны ақиқатпен жеткізсін.

Дан 4:34 Оның барлық іс-әрекеті ақиқат та

Дан 10:21 мен саған «Ақиқат кітабында» не

Зәк 8:3 Сонда Иерусалим «Ақиқат қаласы

Жох 7:28 сендер білмейтін Ақиқаттың Өзі.

Жох 8:32 ал ақиқат сендерді азаттыққа

Жох 8:45 Мен ақиқатты айтқандықтан

Рим 6:17 тапқан ақиқатқа бет бұруға шын

Қор1 13:6 Қайта, ол ақиқатқа сүйсінеді,

Қор2 13:8 ақиқатты жақтап күш саламыз.

Аян 19:11 «Адал да Ақиқат» деп аталады

#### Ақила -

Ақила - т.қ. Прискила

Елш 18:18 Ақиланы ертіп кемемен

Қор1 16:19 Ақила мен Прискила және

#### ақкөңіл -

ақкөңіл - т.қ. ақпейіл, көңіл

Мат 10:16 көгершіндей ақкөңіл болыңдар!

#### ақниет -

ақниет - т.қ. ақпейіл, ниет

Шеж1 12:17 мені қолдамақ болып ақ ниетпен

Нқл 1:3 дұрыс іс, ақ ниетке бағыттап,

Флп 1:15 ақниеттен уағыздап жүр.

#### ақпейіл -

ақпейіл - т.қ. ақкөңіл, ақниет, пейіл

Жыр 114:6 Иеміз қорғайды ақпейіл жандарды

Елш 2:46 ақпейілмен қуана бірге тамақ ішіп

Рим 12:8 үлестіруші де онысын ақпейілмен

#### ақсақал -

ақсақал - т.қ. жетекші, рубасы

Еш 24:31 ақсақалдардың бүкіл заманында

Пат3 12:6 уәзірі болған ақсақалдардан ақыл

Жоқт 1:19 ақсақалдарым Қаза тапты аралап

Елш 22:1 Уа, бауырластар және ақсақалдар!

Елш 22:5 бүкіл Ақсақалдар кеңесі куә. Мен

Жох2 1:1 ақсақалдан дұғай сәлем!

Жох3 1:1 Ақсақалдан өзі шын жүректен

Аян 4:4 жиырма төрт ақсақал отырды.

Аян 5:9 Нөкерлер мен ақсақалдар жаңа

Аян 19:4 Жиырма төрт ақсақал мен төрт

#### ақталу -

ақталу - т.қ. әділ, кешірілу, кінәсіз

Жыр 1:5 Құдай сотында ақтала алмайды,

Жыр 31:1 Барлық күнәларынан ақталған

Дан 11:35 соңына дейін тазарып, ақталады.

Мал 4:2 ақталу сыйлайтын күн шығады

Жақ 2:21 Құдай алдында ақталды емес пе?

Жақ 2:25 осы ісі арқылы ақталды емес пе?

Рим 1:17 Сенімі арқылы ақталған адам

Рим 2:13 ғана Құдай алдында ақталады.

Рим 3:20 Құдай алдында ақтала алмайды.

Рим 3:24 арқасында тегін ақтала алады.

Рим 3:28 сенімі арқылы ғана ақталады деген

Рим 4:5 осы сенімінің арқасында ақталады.

Рим 4:11 Құдайға сеніп ақталатындардың

Рим 4:25 ақталғандығымызды дәлелдеу

Рим 5:1 сеніміміз арқылы ақталғандықтан

Рим 5:19 көптеген адамдар ақталады.

Рим 10:10 арқылы адам күнәсінен ақталады

Қор1 6:11 халқы болып, ақталдыңдар.

Қор2 5:21 Құдайдың алдында ақталдық.

Ғал 2:16 алдында ақталатынын білеміз.

Ғал 3:11 сенімі арқылы ақталған адам

Ғал 5:4 арқылы ақталуға тырыссаңдар

Флп 3:9 ақталуына сүйенбеймін, қайта

Тит 3:7 Құдайдың рақымымен ақталдық

Евр 11:7 сенім арқылы болатын ақталуға

#### ақтару -

ақтару - т.қ. сеніп тапсыру

Пат1 1:10 Жаратқан Иеге ақтарып сиынды.

Пат1 1:15 Иеге ақтарып сиынып отырмын.

Ест 5:13 деп жүрек сырын ақтарды.

Жыр 141:2 Оның алдында тілегімді ақтардым

#### ақтау -

ақтау - т.қ. әділ, кешіру

Жар 15:6 Ие оны Өзінің алдында ақтады.

Мыс 23:7 зұлымдық жасағанды ақтамаймын

Нқл 17:15 Ақтау кінәліні, айыптау

Иш 5:23 Олар пара алып, кінәліні ақтап,

Иш 50:8 Мені ақтайтын Құдай қасымда

Мих 6:11 кісіні Мен қалайша ақтаймын?

Жақ 2:24 істегендері де ақтайды.

Рим 1:17 Сенімі арқылы ақталған адам

Рим 3:21 адамдарды ақтау жолы көрсетілді.

Рим 3:26 Исаға сенуші әркімді ақтап алады.

Рим 3:30 сенімдері арқылы ақтап алады.

Рим 4:6 еңбегіне қарамай-ақ ақтаған

Рим 5:18 бәрін ақтап, мәңгілік өмір

Рим 8:33 Құдайдың Өзі оларды ақтайды,

Ғал 3:8 сенім арқылы ақтайтынын алдын

#### ақша -

ақша - т.қ. күміс, қаражат, қаржы

Жар 44:1 төлеген ақшасын қабының аузына

Иш 52:3 ақшаға сатылмай-ақ құлдыққа

Иш 55:1 Ақшасы жоқтар да, келіп

Мат 28:12 Жасақшыларға едәуір ақша беріп,

Мар 6:8 қалталарыңда ақша да болмасын,

Мар 12:43 ақша салғандардың барлығынан

Жох 2:15 ақшаларын шашып

Жох 12:6 әрі түскен ақшаға қол сұғатын.

Елш 4:34 меншіктерін сатып, ақша түсіріп,

Елш 5:3 ақшаның бір бөлігін жасырып

Тім1 3:3 ақшаға да құнықпайтын жан

#### ақшақұмар -

ақшақұмар - т.қ. байлыққұмар, дүниеқоңыз, құмар, парақұмар

Уағ 5:9 Ақшақұмар ақшаға тоймас

Тім2 3:2 өзімшіл, ақшақұмар, мақтаншақ,

Евр 13:5 Ақшақұмар болмай өмір сүріп

#### ақшақұмарлық -

ақшақұмарлық -

Әйүп 22:24 ақшақұмарлығыңнан бас тартсаң,

Тім1 6:10 Өйткені ақшақұмарлық — әр түрлі

#### ақы -

ақы - т.қ. жалақы, қақы

Мат 20:14 ақы төлеуді өзім қалап тұрмын.

Мар 10:19 ешкімнің ақысын жеме

Лұқ 10:7 еңбек еткен ақысын алуға лайық.

Рим 4:4 тиісті ақы ретінде алады.

Қор1 9:17 еңбегімнің ақысын күтер едім

Қол 3:24 осының ақысы ретінде сендер

Тім1 5:18 «Еңбек еткен ақысын алуға лайық

#### ақыл -

ақыл - т.қ. ақыл-кеңес, ақыл-сана

Жыр 72:16 бәрін ақылға салып көргенімде

Нқл 6:32 адалдығын бұзғанның ақылы кем,

Нқл 12:11 Бос қиял қуғанның ақылы жоқ.

Нқл 19:20 Ақылды тыңдап, нақылға бағын

Нқл 28:26 Өз ақылына ғана сенген аңғал

Еф 6:4 керісінше, ақылмен жөн сілтеп

Флп 4:7 адам ақылынан асқан керемет

#### ақылгөй -

ақылгөй -

Рим 11:25 ақылгөйсіп мақтанбауларың үшін

Қор1 1:27 Құдай «данышпан-ақылгөй

#### ақылға сыю -

ақылға сыю -

Уағ 6:2 ақылға сыймайтын әрі жанға

Уағ 10:5 ақылға сыймайтын тағы бір

Елш 25:27 ойымша, ақылға сыймайтын іс.

#### ақылдасу -

ақылдасу -

Нқл 13:10 Даналық ақылдасқандарда болар.

#### ақылды -

ақылды -

Жыр 13:2 «Ақылды біреу бар ма бет бұратын

Нқл 10:19 Ақылды жан өз аузына ие болған.

Нқл 19:14 Ал ақылды әйелің — сыйың

Мат 25:4 Ал ақылдылары шамға қоса майға

Рим 1:22 Өздерін ақылдымыз деп жүріп

Рим 3:11 ақылды ешкім де жоқ

Рим 12:16 басқалардан ақылды санамаңдар!

#### ақыл-кеңес -

ақыл-кеңес - т.қ. ақыл, кеңес

Шеж1 10:14 Иеден ақыл-кеңес сұраған жоқ.

Жыр 15:7 Даңқтаймын ақыл-кеңес берген

Жыр 31:8 «Мен саған ақыл-кеңес беремін

Жыр 72:24 Ақыл-кеңесіңмен мені бастайсың

#### ақыл-ой -

ақыл-ой -

Иш 40:13 Жаратқанның ақыл-ойын ұққан

Мат 22:37 барлық ақыл-ойыңмен сүй!»

Пет1 1:13 ақыл-ойларыңды іс-әрекетке

Рим 7:25 ақыл-ойыммен Құдайдың заңын

#### ақыл-парасат -

ақыл-парасат - т.қ. көкірек көзі, парасат

Мыс 31:3 ақыл-парасат пен қабілет дарытып

Шеж1 22:12 Өзі саған ақыл-парасат сыйлай

Нқл 2:11 сені ақыл-парасат аман сақтар

Нқл 15:32 тыңдаған ақыл-парасат иемденер.

#### ақыл-сана -

ақыл-сана - т.қ. ақыл, көкірек көзі, ой-сана

Нқл 3:5 Өз ақыл-санаңа сүйеніп жүрме

Ерм 31:33 ақыл-саналарына дарытамын әрі

Дан 4:31 ақыл-санам өзіме қайта оралды.

Евр 8:10 ақыл-саналарына дарытамын әрі

#### ақылсыз -

ақылсыз - т.қ. ақымақ, ессіз

Жыр 13:1 Ақылсыз адамдар «Құдай жоқ!»

Нқл 10:1 Ақылсыз бала — шешесінің

Нқл 20:1 Ішімдікке салынған әркім ақылсыз

Нқл 24:9 Ақылсыздың арам ойы күнәкар,

Мат 25:3 Ақылсыз қыздар шамдарын

#### ақылсыздық -

ақылсыздық - т.қ. ақымақтық, надандық, топастық

Шеж2 16:9 істегеніңіз үлкен ақылсыздық

Уағ 7:25 Зұлымдықтың нағыз ақылсыздық

Тім2 3:9 ақылсыздығы бәріне айқын

#### ақымақ -

ақымақ - т.қ. ақылсыз, аңғал, надан

Нқл 12:15 Ақымақ жүрген жолым тура дер

Нқл 26:1 Ақымаққа қадір жараспас.

Нқл 26:4 Ақымаққа ақымақша жауап

Мат 5:22 ал «Құдайдан безген ақымақ!» деп

Мат 7:26 үйін құм үстіне салған ақымаққа

Пет1 2:15 игілік істеулерің арқылы ақымақ

Қор1 1:27 осы дүние кімдерді «ақымақ» деп

Қор1 3:18 дүниенің пікірінше «ақымақ»

Қор1 4:10 үшін біздер «ақымақ», ал сендер

Еф 5:17 Сондықтан ақымақ болмай

#### ақымақтық -

ақымақтық - т.қ. ақылсыздық, надандық, топастық

Пат1 13:13 үлкен ақымақтық жасадың! Осы

Пат1 26:21 Мен ақымақтық жасап, өте көп

Пат2 24:10 кешіре гөр. Мен зор ақымақтық

Нқл 14:29 Ақымақтығы аян — ашушаңның.

Уағ 2:12 топастық пен ақымақтық туралы

Қор1 1:18 ақымақтық деп есептейді, ал

Қор1 1:21 осы дүние ақымақтық деп

Қор1 1:23 ақымақтық болып көрінеді.

Қор1 1:25 Адамдар «ақымақтық» дейтін

#### ақын -

ақын -

Елш 17:28 ақындарыңыз да: «Біз Оның

#### ақыр 1 -

ақыр 1 - (оттық)

Лұқ 2:7 қорадағы шөп салатын ақырға

Лұқ 2:12 ақырда құндақтаулы жатқан

Лұқ 2:16 ақырда жатқан Нәрестені тапты.

#### ақыр 2 -

ақыр 2 - (соң) т.қ. аяқ 2

Жыр 72:17 Ақыры солармен не боларын

Жыр 72:24 Ақыры салтанатыңа қабылдайсың

Нқл 16:25 Ақырында олар ажалға бастап

Мат 10:22 Ал ақырына дейін табандылық

Мат 24:13 Ал ақырына дейін табандылық

Мат 28:20 ақыр соңына дейін әр күні

Жох 13:1 сүйіспеншілігін ақырына дейін

Пет1 1:9 Ақыр соңында сенімдеріңнің

Пет1 2:8 ақырының осылай болатыны

Пет1 4:7 дүние атаулының ақыры таяп

Рим 6:21 Солардың ақыры — мәңгілік өлім!

Қор1 15:24 Мұнан соң бәрінің ақыры болады

Флп 3:19 Бұлардың ақыры — тозаққа түсу,

Аян 22:13 Бастапқы да Ақырғы

#### ақырғы демін шығару -

ақырғы демін шығару - т.қ. дем шығару

Жар 49:33 ақырғы демін шығарып, ата

Әйүп 14:10 Ақырғы демін шығарғаннан кейін

#### ақырғы заман, - күн -

ақырғы заман, - күн - т.қ. заман, заманның ақыры, қиямет күні, соңғы

Жох 6:39 ақырғы күні қайта тірілтуім.

Жох 6:40 ақырғы күні қайта тірілтіп аламын

Жох 11:24 Ақырғы күнгі қайта тірілуде оның

Жох 11:24 Ақырғы күнгі қайта тірілуде оның

Евр 9:26 дүниенің ақырғы заманында

#### ақырзаман -

ақырзаман - т.қ. заманның ақыры

Дан 12:13 Ақыр заманда қайта тіріліп,

Мат 13:39 орақ кезі — ақырзаман, ал

#### ақыру -

ақыру -

Нқл 20:2 Патшаның қаһары — ақырған

Нқл 28:15 арамза Ұқсайды ақырған арыстан

Езк 22:25 жұлып, ақырған арыстандай,

Амо 1:2 Ие Сион тауынан ақырады, Ол

Пет1 5:8 шайтан, ақырған арыстандай

Аян 10:3 арыстанның ақырғанындай қатты

#### ақырын -

ақырын - т.қ. баяу

Иш 18:4 ақырын көтерілген буға ұқсайды».

Елш 27:7 Көп күн бойы ақырын жүріп

#### ақырында -

ақырында - т.қ. соңында

Мар 10:34 сабайды, ақырында өлтіреді.

Лұқ 18:4 Ақырында ол ішінен: «Құдайдан

Елш 12:16 үздіксіз қағып тұрды. Ақырында

Елш 16:18 Ақырында Пауыл ашуланып

Пет2 1:19 ақырында Мәсіх көктен қайтып

Пет2 2:12 Ақырында жабайы аңдар сияқты

Яһд 1:11 Ақырында олар Қорах сияқты

#### алақан -

алақан - т.қ. құр алақан

Иш 49:16 Есіміңді алақаныма ойып жазып

Мат 8:15 алақанын тигізгенде, қызуы

#### алалау -

алалау - т.қ. бет-жүзіне қарау, бет-жүзіне назар аудару

Нқл 24:23 Адамды алалау сот ісінде, Бұл —

Нқл 28:21 алалау ешқандай дұрыс емес,

Жақ 2:1 сыртына қарап алаламаңдар!

Жақ 2:4 алалап, жаман пиғылды

Жақ 2:9 сыртына қарап алаласаңдар, күнә

Жақ 3:17 ешкімді алаламайтын әділ

Тім1 5:21 осы нұсқауларды алаламай

#### алаң -

алаң - т.қ. аула

Жар 23:10 қала қақпасындағы алаңда

Нқл 22:13 алаңда көзімді құртар» Деп

Мат 21:12 Иса ғибадатхананың алаңына

Мат 21:15 балалардың ғибадатхана алаңында

Мат 27:17 яһудилер алаңға жиналып болған

Елш 16:19 алаңындағы қала әкімшілігіне

Елш 19:31 оған алаңға жоламасын деген

Аян 15:2 теңіз іспетті жарқыраған алаңды

#### алаңдау -

алаңдау - т.қ. абыржу, жалтақ, жалтақтау, қорқу

Ест 4:4 қатты алаңдап қорықты. Естер

Жыр 41:6 мұңаясың, Бойымда алаңдап, неге

Ерм 17:8 жылы да алаңдамайды, ешқашан

Лұқ 2:48 Әкең екеуіміз қатты алаңдап, Сені

#### алаңсыз -

алаңсыз - т.қ. аман-есен, бейқам, тыныш

Пат3 4:25 Исраилдің халқы алаңсыз тіршілік

Нқл 3:23 өмір жолыңда алаңсыз жүрерсің,

Ерм 12:1 Неліктен опасыздар алаңсыз жүріп

Соф 3:13 ішіп-жеп, алаңсыз тынығады,

Лұқ 1:74 Өзіне еш алаңсыз қызмет етіп,

Қор1 16:10 араларыңда алаңсыз жүруіне көңіл

#### алапес -

алапес - т.қ. ауру, ауру-сырқау

Мыс 4:6 қолы алапестен қар іспетті ағарып

Рул 12:10 бүкіл денесін қардай аппақ алапес

Пат4 5:1 жауынгер болса да, алапеспен

Мат 8:2 алапеспен ауырған біреу Исаның

Мат 10:8 алапестерді құлантаза айықтырып

Мат 11:5 алапестер құлантаза сауығып

Мар 14:3 бұрын алапеспен ауырған

Лұқ 4:27 тұсында алапеспен ауырған кісілер

Лұқ 17:12 алапес басқан он кісі кездесті.

#### аластату -

аластату - т.қ. айдау, жою, қуу

Жыр 51:7 Тірілер арасынан аластатады.

Иш 48:9 қасымнан үзілді-кесілді аластатып

Иш 53:8 бұ дүниеден аластатылды.

Қор1 5:13 араларыңнан аластатыңдар!»

#### алға басу -

алға басу -

Жое 2:7 Барлығы бірдей алға басып

Қор2 5:14 сүйіспеншілігі бізді алға басуға

Сал1 4:1 Осы жолмен алға баса беріңдер

Тім1 4:15 сенің алға басуыңды көре алсын.

Евр 6:1 бетер жетілу үшін алға басайық.

#### алғаш рет -

алғаш рет -

Елш 11:26 шәкірттері алғаш рет «мәсіхшілер»

#### алғашқы -

алғашқы - т.қ. бастапқы, ең басты, тұңғыш

Жар 4:4 Әбіл малының алғашқы

Иш 44:6 «Алғашқы да, Соңғы да Менмін

Иш 48:12 Алғашқы да, Соңғы да Менмін.

Рим 8:23 алғашқы сыйы ретінде Киелі

Қор1 15:20 өлгендердің алғашқысы ретінде

Қор1 15:47 алғашқы адам бұ дүниеден, ал

Аян 1:8 келетін Құдай Ие: «Алғашқы да,

Аян 1:17 «Қорықпа! Мен Алғашқымын да

Аян 2:4 сен алғашқы сенген кездегі

Аян 2:8 өлген, ал қазір тірі «Алғашқы және

Аян 14:4 Тоқтыға бағышталған алғашқы

Аян 21:6 Алғашқы да Соңғы, Басы да Аяғы

Аян 22:13 Алғашқы да Соңғы, Бастапқы да

#### Алғашқы да Соңғы -

Алғашқы да Соңғы - т.қ. соңғы

Иш 41:4 Алғашқы да, Соңғы да Өзіммін!»

Аян 1:8 «Алғашқы да, Соңғы да Менмін!»

Аян 1:17 Мен Алғашқымын да Соңғымын

Аян 21:6 Алғашқы да Соңғы, Басы да Аяғы

Аян 22:13 Алғашқы да Соңғы, Бастапқы да

#### алғашқы қайта тірілу -

алғашқы қайта тірілу - т.қ. қайта тірілу, қайтадан -

Аян 20:5 Бұл — «алғашқы қайта тірілу». Ал

Аян 20:6 Алғашқы қайта тірілуге қатысқан

#### Алғашқы өнім мейрамы -

Алғашқы өнім мейрамы - т.қ. елуінші күн, Жеті апта мейрамы

Мыс 23:16 Алғашқы өнім мейрамын

Елш 2:1 Алғашқы өнім мейрамы келгенде,

#### алғыс айту -

алғыс айту - т.қ. шүкір

Қол 2:7 шексіз алғыс айтатын болыңдар!

Сал1 5:18 жағдайларда да алғыс айтыңдар!

Сал2 2:13 Құдайға үнемі алғыс айтуға

#### алдамшы -

алдамшы -

Ерм 17:9 жүрегі бәрінен бетер алдамшы әрі

Пет1 2:1 бұдан былай алдамшы, екі жүзді

Жох1 4:6 сөйлейтін Рух пен алдамшы рухты

Рим 1:29 алдамшылық және арам ниеттілік.

#### алдамшылық -

алдамшылық -

Иш 30:12 зорлық пен алдамшылыққа сеніп,

Ерм 3:23 алдамшылық, көз бояушылық.

Ерм 5:27 үйлері алдамшылыққа толы.

Ош 12:7 олар алдамшылықты ұнатады.

Соф 1:9 алдамшылықпен иемденген

Лұқ 11:39 ішкі дүниелерің алдамшылық пен

#### алдану -

алдану -

Нқл 14:8 надандығы — алданып адасуы.

Мат 13:22 байлыққа алданады.

Жақ 1:16 алданып қалмаңдар:

Қор1 6:9 Алданбаңдар: азғындар

Қор1 15:33 айтқандарға алданып қалмаңдар!

Ғал 6:7 Алданбаңдар: Құдай адамның Оны

Евр 3:13 біреуің күнәнің кесірінен алданып

#### алдау -

алдау - т.қ. еліктіру

Мат 24:24 таңдап алған адамдарын да алдап

Елш 5:3 Киелі Рухты алдап

Жақ 1:26 әркім өзін-өзі алдап жүр.

Жох1 1:8 онда өзімізді алдап

Қор1 3:18 Ешкім өзін-өзі алдамасын!

Ғал 6:3 сол өзін-өзі алдайды.

Еф 5:6 өтірік сөздерімен алдамасын!

Аян 12:9 бүкіл әлемді алдап келген әзәзіл

#### алдаушы -

алдаушы -

Тит 1:10 және алдаушылар көп, әсіресе

#### алдаушылық -

алдаушылық -

Мар 7:22 ашкөздік, зұлымдық, алдаушылық

#### алдымен -

алдымен -

Жох1 4:19 себебі Ол бізді алдымен сүйді.

Рим 1:16 адамдарды, алдымен яһудилерді

#### алдын ала -

алдын ала - т.қ. бұрыннан

Мат 3:3 алдын ала айтқаны Жақия туралы

Мат 28:6 алдын ала айтқандай қайта тіріліп

Яһд 1:17 елшілерінің алдын ала айтып

Қор1 15:3 алдын ала айтылғандай, Мәсіх

Еф 1:5 балалары етуге алдын ала белгілеп

Еф 1:11 өз халқы болуға алдын ала таңдап

#### алжапқыш -

алжапқыш -

Жох 13:4 беліне алжапқыш байлады.

#### алқа -

алқа -

Ән 1:9 да әп-әдемі алқаларыңмен!

Ән 4:9 асыл тасымен алқаңның!

Иш 3:18 айшықты алқаларын,

Дан 5:29 мойнына алтын алқа тағылды

#### алқап -

алқап -

Жар 11:2 Шинар жерінде бір жазық алқапты

Жыр 64:14 Алқаптар егінменен жайқалып,

Езк 3:22 Тұр да, жазық алқапқа бар! Мен

Езк 37:2 алқаптағы сүйектердің өте көп әрі

#### Алла Тағала -

Алла Тағала - т.қ. Құдай Тағала, Хақ Тағала

Жар 14:19 Алла Тағала Ыбырамды жарылқай

Заң 32:8 Алла Тағала таратқанда, Мұралық

Пат2 22:14 Алла Тағаланың дауысы

Жыр 7:11 Алла Тағала мені қалқандай

Жыр 7:18 Алла Тағаланың есімін

Жыр 45:5 Алла Тағаланың киелі тұрағына

Жыр 56:3 Сиынып тұрамын Алла Тағалаға,

Жыр 77:35 Алла Тағала — Құтқарушымыз».

Жыр 90:1 Алла Тағаланың панасында тұрған

Дан 4:14 Алла Тағаланың үстемдік

Дан 4:31 мәңгі тірі Алла Тағаланы мадақтап

Дан 7:18 Бірақ Алла Тағалаға бағышталған

Евр 7:1 Алла Тағаланың діни қызметкері

#### алмасу -

алмасу -

Қор1 15:53 жойылмайтын денелермен алмасу

#### алтын -

алтын - т.қ. күміс, қаржы

Мыс 25:17 қақпағын да саф алтыннан жасат.

Мыс 32:2 алтын сырғаларын шешіп алып,

Еш 6:18 Барлық күміс пен алтын атаулы

Жыр 18:11 саф алтыннан да бағалы.

Жыр 104:37 Сыйға алған алтын-күміспен алып

Жыр 113:12 пұттары күміс, алтыннан,

Жыр 118:127 өсиеттеріңді алтыннан Артық

Нқл 11:22 Шошқа мұрнындағы алтын сырға

Нқл 16:16 Даналық иемденгенің алтыннан да

Нқл 22:1 абыройың құнды күміс-алтыннан.

Езк 7:19 қаһары төгілген сол күні алтын

Дан 2:32 Мүсіннің басы саф алтын, көкірегі

Ош 2:8 алтын мен күмісті жаудырған Мен

Хақ 2:8 алтын да Менікі, — дейді Әлемнің

Зәк 13:9 әрі алтынды отта сынағандай

Мал 3:3 алтын-күмістей тазартып,

Мат 2:11 Сәбиге сый-тартуларын: алтын әрі

Елш 3:6 «Менде күміс пен алтын жоқ.

Елш 20:33 Мен ешкімнен алтын-күміс, киім

Жақ 2:2 жиналыстарыңа алтын жүзік

Жақ 5:3 алтын мен күмістеріңді тот басты.

Пет1 1:7 алтыннан әлдеқайда бағалы

Пет1 1:18 алтын сияқты өткінші заттар емес,

Қор1 3:12 бұлар алтын, күміс, асыл тастар

Тім1 2:9 алтын, інжу-маржан және қымбат

Аян 1:12 жеті алтын шам қойғышты көрдім.

Аян 3:18 «саф алтынды» Менен сатып алуға

Аян 14:14 Ол басына алтын тәж киіп,

Аян 21:21 саф алтыннан салынған еді.

#### алшақ -

алшақ - т.қ. алыс

Иш 59:21 Рухым сендерден алшақ кетпейді,

Мат 15:8 ал жүректері Менен тым алшақ.

Қор2 5:6 қасындағы мекенімізден алшақ

Еф 2:12 сендер Мәсіхтен мүлдем алшақ

Еф 2:17 Құдайдан алшақ жүрген сендерге

Тім1 6:11 мұндайлардан алшақ жүріп,

#### алшақтау -

алшақтау - т.қ. алыстау, аулақ болу, - жүру

Ош 7:14 олар Менен алшақтап кетіп,

Тім2 2:19 әркім жамандықтан алшақтасын!»

#### алым-салық -

алым-салық - т.қ. салық

Мат 22:17 алым-салық төлеуіміз дұрыс па

Рим 13:7 алым-салықты — салықшыларға

#### алып -

алып - т.қ. дәу

Жар 6:4 бұзақы алыптар туған болатын

Рул 13:29 тіпті Анақтың алып ұрпақтарын да

#### алып кету -

алып кету -

Жар 5:24 Құдай оны Өзіне алып кеткен еді.

Жыр 89:6 Сен лезде-ақ алып кетесің пендені,

Уағ 5:14 қолымен ұстап алып кете алмайды

Елш 8:39 Рухы Філіпті білдірмей алып кетті.

Елш 15:37 Жохан Марқаны да алып кеткісі

Тім1 6:7 одан ештеңе алып кетпейтініміз де

Евр 11:5 Құдай оны Өзіне алып кеткен еді

#### алып тастау, - қою -

алып тастау, - қою -

Заң 12:32 не қосып, не алып тастаушы

Шеж1 17:13 деген рақымымды алып қойдым,

Жох 11:39 Иса: — Тасты алып тастаңдар!

Жох1 3:5 күнәларымызды алып тастауға

Қор2 3:16 «перде» алынып тасталады.

Қол 2:11 болмыстарыңды түгелдей алып

Евр 10:4 күнәсін толығымен алып тастай

Аян 22:19 бір нәрсені алып тастаса

#### алыс -

алыс - т.қ. алшақ

Жыр 138:2 Ойларымды біліп, ұғасың алыстан.

Иш 42:4 Алыс елдер үміт артар оның

Иш 49:12 бұлар алыстан, көбі солтүстік пен

Иш 51:5 Алыстағы елдер Мені үміттене

Ерм 30:10 алыс жерлеріңнен құтқарамын,

Мат 26:58 Петір Исаға алыстан, бас діни

Мар 12:34 Патшалығынан алыс емес екенсің,

Лұқ 15:13 ұл бәрін жинап алып, алыс бір елге

Лұқ 18:13 салық жинаушы алыста тұрып,

Лұқ 19:12 алыс жерге барып, келмекші

Елш 17:27 Ол әрқайсымыздан алыс емес,

Евр 11:13 тек алыстан ғана көріп, қуанды.

#### алыстату -

алыстату -

Бил 20:32 қаладан біршама алыстатып

Пат1 18:13 қасынан алыстатып, мыңбасы етіп

#### алыстау -

алыстау - т.қ. алшақтау, аулақ болу, - жүру

Мыс 8:29 шыбын-шіркейлер алыстап

Жыр 21:12 Енді алыстай көрме менен Өзің.

Жыр 37:22 О, Құдайым, менен алыстай көрме

Иш 57:8 Ей, опасыз халық, Менен алыстап

#### аман -

аман - т.қ. аман-есен, аман-сау

Жар 19:29 Лутты апаттан аман алып шыққан

Жақ 4:15 аман болсақ, біз мынаны істейміз,

#### аман алып қалу -

аман алып қалу - т.қ. аман сақтау, құтқару

Мыс 12:27 бізді өлімнен аман алып қалды».

Еш 2:13 аман алып қаламыз деп уәде

Еш 6:24 аман алып қалды. Рахабтың әулеті

Пат1 7:8 аман алып қалсын деп Құдайымыз

Жыр 106:20 ажалдан аман алып қалды.

Жыр 118:17 Сонда аман болып, сөзіңді сақтай

Иш 19:20 аман алып қалуға бір мықты

Иш 36:19 қолымнан аман алып қала алды ма

Ерм 39:17 Мен өзіңді аман алып қаламын! —

Елш 27:24 өлімнен аман алып қалады».

Елш 27:43 Пауылды аман алып қалғысы

Тім2 4:17 өлімнен аман алып қалды.

#### аман қалу, - қалдыру -

аман қалу, - қалдыру - т.қ. тірі қалу, - қалдыру

Езр 9:15 Біз қырылудан аман қалған біраз

Ест 7:3 өмірім аман қалдырылса екен!

Жыр 118:175 Жаным аман қалып, Сені дәріптей

Дан 6:14 оны қалай да аман қалдыруға

Жүн 3:9 біз пәледен аман қалармыз!»

Лұқ 8:50 болсын, сонда қызың аман қалады

Рим 9:27 олардың біразы ғана аман қалады.

Евр 11:34 семсер жүзінен аман қалды. Олар

#### аман сақтау -

аман сақтау - т.қ. аман алып қалу, құтқару, сақтау

Шеж1 16:35 Құдай, аман сақтай гөр, Басқа

Әйүп 22:29 Құдай сол бейшараны аман сақтап

Жыр 7:11 адалды Ол аман сақтайды,

Жыр 71:13 Оларды ажалдан аман сақтайды,

Жыр 144:19 естіп, оны аман сақтайды.

Иш 26:3 сақтайсың Сен тыныш, аман.

Тім1 2:15 ықпалынан) аман сақталады.

Тім1 4:16 күнәнің ықпалынан аман

#### аманаттау -

аманаттау - т.қ. сеніп тапсыру

Елш 20:32 сөзіне аманаттаймын. Өздеріңді

Яһд 1:3 халқына біржола аманаттаған

Ғал 2:7 аманатталғандығына көздері жетті

Тім1 1:11 уағыздауды маған аманаттады.

Тім2 1:14 Өзіңе аманатталған Ізгі хабарды

Тім2 2:2 сенімді жандарға аманатта!

Тит 1:3 маған да аманатталды.

#### амандық -

амандық - т.қ. татулық, тыныштық

Мыс 4:18 барып, амандығын білейін деп

Әйүп 22:21 әрі амандық саған қайтып келеді.

Жыр 121:6 Амандық тілеңдер Иерусалим

Нқл 3:2 Амандық пен тыныштық молынан

Иш 53:5 тартқан жазасы бізге амандық пен

Ерм 29:11 сендерге қасірет емес, амандық

#### аман-есен -

аман-есен - т.қ. алаңсыз, аман, бейқам, қауіпсіз

Жар 45:7 аман-есен қалдыру үшін Құдай

Мыс 15:2 құтқарып, алып қалды аман-есен.

Заң 6:24 игілікті де аман-есен өмір сүруіміз

Заң 33:29 Ие құтқарған аман-есен Өзіңдей

Дан 6:27 аман-есен сақтап қалды!»

Лұқ 7:50 құтқарылдың. Аман-есен қайта

#### аман-сау -

аман-сау - т.қ. аман

Шеж2 30:20 кешіріп, аман-сау қалдырды

Жыр 29:7 Аман-сау болғанда мақтанған едім

Дан 3:25 от ішінде емін-еркін, аман-сау

Жох 4:50 Үйіңе бара бер, балаң аман-сау! —

#### аманшылық -

аманшылық -

Уағ 7:14 Аманшылық болған күндері соның

#### Амасиях -

Амасиях -

Пат4 12:21 Амасиях орнын басып патша

Пат4 14:13 патшасы Амасияхты қолға түсіріп

Амо 7:10 Амасиях Солтүстік Исраилдің

#### аморлықтар -

аморлықтар -

Жар 14:7 аморлықтардың бүкіл жерін басып

Мыс 3:8 аморлықтар, перездіктер

Заң 1:4 Бұл Мұсаның аморлықтардың

Еш 2:10 аморлықтардың екі патшасы

Бил 1:34 Аморлықтар Дан руын таулы

#### Амос -

Амос - (пайғамбар)

Амо 1:1 Амос пайғамбардың айтқан

Амо 7:14 Бірақ Амос Амасияхқа былай деп

#### ана құрсағы -

ана құрсағы - т.қ. құрсақ

Бил 16:17 Анамның құрсағынан-ақ Құдайға

Әйүп 1:21 Анамның құрсағынан жалаңаш

Жыр 138:13 Ана құрсағында мені жараттың.

Уағ 5:14 Адам ана құрсағынан жалаңаш

Иш 44:2 Ана құрсағында сені

Иш 49:1 мені ана құрсағынан-ақ Жаратқан

Ерм 1:5 Анаңның құрсағынан

Лұқ 1:15 Ана құрсағында жатқанда-ақ ол

Ғал 1:15 Құдай мені анамның құрсағында

#### ана 1 -

ана 1 - (шеше) т.қ. ата-ана, шеше

Жар 3:20 адамзат атаулының түп анасы

Мат 1:18 Оның анасы Мәриям Жүсіпке

Мат 2:14 Сәбиді анасымен бірге алып,

Сал1 2:7 мейірімді анадай жылы жүзбен

Тім1 5:2 егде әйелдерге — анаңа, ал қыз

Тім2 1:5 әжең Лойда мен анаң Әуникенің

#### ана 2 -

ана 2 - (сол)

Жар 37:27 ана саудагерлерге сатып жіберейік

Заң 13:7 жердің ана не мына шетінде тұрып

Иш 39:3 Ана адамдар не деді, олар қайдан

Мат 26:36 «Мен ана жерге барып, сиынып

Лұқ 18:11 ана салықшыға ұқсап күнәкар

Елш 7:40 ана Мұсаға не болғанын білмейміз

Қол 2:21 ана тағамдарды ішіп-жеме, ол

#### Анани 1 -

Анани 1 - (Зәпираның күйеуі)

Елш 5:1 Анани есімді кісі мен әйелі

#### Анани 2 -

Анани 2 - (Дамаск қаласындағы сенуші)

Елш 9:10 Исаның жолын қуушы Анани

#### Анани 3 -

Анани 3 - (бас діни қызметкер)

Елш 23:2 Ал бас діни қызметкер Анани

#### Анатот -

Анатот - (қала)

Еш 21:18 Анатот, Алмон атты төрт қала

#### Анна -

Анна -

Лұқ 2:36 Фануел қызы Анна пайғамбар да

#### Аннас -

Аннас - (басты діни қызметкер) т.қ. Ханас

#### ант -

ант - т.қ. серт, уәде

Жар 24:8 маған берген антыңнан босайсың.

Жар 28:20 ант етіп былай деп уәде берді

Рул 30:3 бір нәрседен бас тартуға ант етсе

Заң 7:8 антына бола ғана таңдап алды.

Жыр 64:2 Өзіңе берілген анттар орындалады

Жыр 115:5 Жаратқанға берген анттарымның

Жыр 131:11 былай деп ант берді Жаратқан

Иш 45:23 Өз атыммен былай деп ант етемін

Иш 54:9 су жібермеймін деп ант еткен едім.

Мат 5:34 үстірт ант етуші болмаңдар!

Мат 26:63 тірі Құдайдың алдында ант етіп,

Лұқ 1:73 Өзі Берген антын есіне түсіреді.

Елш 18:18 Құдай алдында ант бергендіктен

Елш 21:23 антын берген төрт кісі бар.

Жақ 5:12 ант етуші болмаңдар! Көк пен

Евр 6:16 жоғарының атымен ант береді.

#### Антақия 1 -

Антақия 1 - (Сирия өлкесінің астанасы) т.қ. Антақия 2

Елш 11:19 Сирияның астанасы Антақияға

Елш 11:22 Антақияға Барнабаны жіберді.

Елш 11:26 Антақияда Исаның жолын қуушы

Елш 13:1 Антақиядағы сенушілер

Елш 15:1 Яһудея аймағынан Антақияға

Елш 15:22 мен Барнабаға ертіп Антақияға

Ғал 2:11 Петір Антақияға келген соң, оған

#### Антақия 2 -

Антақия 2 - (Пісидия аймағындағы қала) т.қ. Антақия 1

Елш 13:14 Пісидия аймағындағы Антақияға

Елш 13:52 Антақияда Мәсіхтің жолына түсіп,

Елш 14:21 Пісидиядағы Антақияға қайта

Тім2 3:11 көзіңмен көрдің. Антақия, Қония

#### Антипас -

Антипас - (Ирод ұлы) т.қ. Ирод

Мат 14:1 әкімі Ирод (Антипас) Иса туралы

Мар 6:14 Ирод (Антипас) патша да естіді.

Лұқ 3:1 Ирод (Антипас) — Ғалилея

Лұқ 3:19 Антипастың өз бауырының әйелі

Лұқ 9:7 Аймақ әкімі Ирод (Антипас)

Лұқ 23:7 Ирод (Антипас) билеген Ғалилея

Елш 13:1 Антипаспен бірге тәрбиеленген

#### анық -

анық - т.қ. айқын

Пат3 18:36 бүгін анық білдіре көрші!

Нех 8:8 кітабынан дауыстап анық оқып,

Иш 45:19 айтамын және анық паш етемін.

Рим 8:19 балаларын анық көрсететін күнді

Қор1 14:7 жетіген анық дыбыс шығармаса,

Қор2 4:7 Құдайдан екені анық болып тұр.

#### анықтау -

анықтау -

Жох1 4:1 анықтаңдар! Өйткені көптеген

Рим 2:18 жаман екенін анықтай аласың.

#### аң -

аң -

Жар 1:25 Құдай әр қилы аңдар мен

Жар 27:25 әкесі: — Ұлым, аңнан әзірленген

Жақ 3:7 Әр түрлі аңдар мен құстарды,

Қор1 15:32 Ефес қаласында жабайы аңдармен

#### аңғал -

аңғал - т.қ. ақымақ

Нқл 14:15 Аңғал кез келген сөзге нанар

Нқл 28:26 ақылына ғана сенген аңғал болар,

#### аңғар -

аңғар - т.қ. сай, сай-сала

Жар 13:10 бүкіл Иордан өзені аңғарының

Жар 26:19 сол аңғарда тағы бір құдық қазып

Жар 37:14 баласын Хеброн аңғарынан

Рул 13:24 Ешқол аңғарына барып, онда

Заң 2:24 Арнон аңғарынан өтіңдер! Біліп

Еш 15:8 Бен-Хенном аңғарының бойымен

Ерм 7:32 Хенном аңғары деп емес, Қырғын

#### аңсап күту -

аңсап күту - т.қ. сағыну

Евр 9:28 Өзін аңсап күтіп жүргендерді

Евр 11:16 көктегі отандарын, аңсап күтті.

Евр 13:14 келешек қаланы аңсап күтудеміз.

#### аңсау -

аңсау - т.қ. сағыну

Жыр 9:38 аударасың күшсіздердің аңсауына,

Жыр 26:4 аңсағаным: Өмір бойы Оның

Жыр 41:2 Марал қалай аңсаса мөлдір суды,

Жыр 62:2 Жан-тәніммен Сені аңсап сағынам

Жыр 72:25 Өзге ештеңе аңсамаймын жерде де

Жыр 142:6 тілейді, Жан дүнием де Сені аңсап

Нқл 13:19 Аңсағаны іске асса көңіл сүйсінер

Иш 25:9 Аңсап Оны Оған сенім артамыз,

Иш 26:9 Жан дүнием аңсайды Сені түнде

Ерм 31:20 Жүрегім оны аңсайды, әрине, Мен

Мат 5:6 Әділдікті аңсап зарыққандар

Лұқ 22:15 сендермен бірге жеуді қатты аңсап

Жақ 4:2 аңсап, иемдене алмайсыңдар;

Рим 1:11 көруді қатты аңсаудамын.

#### аңтарылу -

аңтарылу - т.қ. таңғалу

Пат3 9:8 әркім аңтарыла жаны түршігіп:

Әйүп 17:8 көргенде аңтарыла шошынады.

Әйүп 18:20 түскен жайтты көріп аңтарылады,

Ерм 2:12 көк, бұған наразылана аңтарыл,

Ерм 4:9 да үрейлене аңтарылады!» —

Ерм 18:16 өткен-кеткендердің бәрі аңтарыла

Езк 32:10 саған аңтарылып, үрейлене

Лұқ 5:9 үрейлері ұша аңтарылды.

Елш 2:6 сол жерге жиналып, аңтарылып

#### аңшы -

аңшы -

Жар 10:9 Нымрод сияқты мықты аңшы екен

Жар 25:27 дала кезіп жүретін білікті аңшы

#### аңыз -

аңыз -

Пет2 1:16 қулықпен қиыстырылған аңыз

Қол 2:8 Адамдар ойлап шығарған аңызға

Тім1 1:4 және аңыздармен, ұлан-ғайыр

Тім1 4:7 әйелдердің бос аңыздарынан

Тім2 4:4 бос аңыздарға назар аудармақ.

Тит 1:14 яһуди аңыздарына, шындықтан

#### апан -

апан -

Дан 6:16 арыстандар қамалған апанға

#### апат -

апат - т.қ. кеме апаты, қырғын, пәле, сәтсіздік

Жар 48:16 барлық апаттан мені құтқарып

Мыс 7:23 апат та оның жүрегін жібітпеген

Мыс 8:15 перғауын апаттан құтылғанын

Мыс 11:1 Мысыр елін тағы бір апатқа душар

Пат2 24:16 апат туралы аяушылық танытып,

Езк 7:5 Апат! Бір ғаламат апат! Қараңдар,

#### Аполлос -

Аполлос -

Елш 18:24 Аполлос есімді ескендіриялық

Елш 18:26 Аполлос мәжілісханада батыл

Қор1 3:6 Аполлос көбірек тәлім беріп

Қор1 16:12 Аполлос болса, оны сендерге

#### аппақ -

аппақ - т.қ. ағарту

Жыр 50:9 Сонда қардан да аппақ тазарамын.

Дан 7:9 мен шашы қардай аппақ, таза еді

Аян 1:14 ақ мамықтай әрі қардай аппақ

Аян 3:4 Олар аппақ киім киіп, Менімен

#### аптап -

аптап -

Заң 28:22 аптап ыстық пен қуаңшылық

Иш 27:8 шығыстан соққан аптап жел

Иш 49:10 күннің аптап ыстығы да

Жақ 1:11 аптап ыстық басқанда шөп қурап,

#### ара түсу -

ара түсу -

Иш 53:12 кешірілуі үшін ара түсті».

#### Арабия -

Арабия -

Иш 21:13 керуендер, Арабияның ну

Ғал 1:17 Арабия еліне тура аттанып

Ғал 4:25 Арабиядағы Синай тауын

#### араздық -

араздық - т.қ. дау-жанжал, жік

Нқл 10:12 Өшпенділік араздық туғызар,

Нқл 16:28 Арамза араздық туғызар, Өсекші

Рим 16:17 араздық туғызушылардан сақ

#### арақатынас -

арақатынас - т.қ. қарым-қатынас, қатынас

Пет1 5:5 Бәрің де арақатынастарыңда

#### арақ-шарап -

арақ-шарап - т.қ. шарап

Еф 5:18 Арақ-шарап ішіп, мас болмаңдар

Тім1 3:3 не арақ-шарапқа құмар, не

Тит 1:7 арақ-шарапқа салынған, ұрыншақ

#### арал -

арал -

Иш 40:15 Құдай аралдарды түйіршік секілді

Елш 13:4 кемеге отырып, Кипр аралына

Елш 27:26 бір арал маңындағы бір таяз жерге

Елш 28:1 біз аралдың Мальта екенін білдік.

Аян 1:9 үшін Патмос аралында тұрдым.

Аян 6:14 арал да өз орындарынан қозғала

#### араласу -

араласу -

Ош 7:8 араласып кетті. Ол төңкерілмеген

Елш 10:28 араласуға не үйіне кіруге дініміздің

Рим 15:20 істеріне араласқым келмеді.

Қор1 5:9 «Азғындармен араласпаңдар!» деп

Қор1 15:33 «Араммен араласып жүрген жан

Еф 5:11 бекер істеріне араласпаңдар, қайта

#### арам -

арам - т.қ. арамза

Бил 13:4 арам нәрсені жеуден сақ бол!

Иш 6:5 аузымнан шыққан сөздерім арам

Абқ 2:9 Арам жолмен үйіңді байлыққа

Елш 10:15 Құдай адал еткенді сен арам деп

Рим 14:14 тамақ өзінен-өзі арам емес.

Қор1 15:33 «Араммен араласып жүрген жан

Қор2 6:17 арам нәрселеріне мүлдем

#### арам құмарлық -

арам құмарлық - т.қ. құмарлық

Жақ 4:1 арам құмарлықтарыңнан туады

Пет1 2:11 арам құмарлықтардан бас

Пет1 2:11 құмарлықтардан бас тартыңдар!

Пет2 1:4 арам құмарлықтарға салынбай

Пет2 2:10 арам құмарлықтарының жетегіне

Пет2 3:3 арам құмарлықтарына салынып

#### арам ниет -

арам ниет - т.қ. жаман ниет, қасақана, қаскөйлік, ниет

Мыс 21:13 егер оны ешқандай арам ниетсіз,

Рул 35:20 арам ниетпен оған қарай бір

#### арам пиғыл -

арам пиғыл -

Қол 3:5 арам пиғылдан аулақ жүріңдер;

Сал1 2:3 арам пиғылмен айтып жүрген

#### арам пиғылды -

арам пиғылды -

Жыр 72:12 арам пиғылдылар Молынан

#### арам рух -

арам рух - т.қ. жын

Аян 18:2 арам рухтардың ұясы болды.

#### Арама -

Арама - (Сирия) т.қ. арамалық, Дамаск, Сирия

Бил 10:6 әрі Арама, Сидон, Моаб, Аммон

Пат3 20:23 Арама патшасының нөкерлері

Пат4 5:1 Арама елінің патшасы өзінің әскер

Шеж2 16:7 Арама елінің патшасына сенім

Шеж2 24:23 Арама елінің әскері Жоғасқа

Иш 7:8 Дамаск тек Араманың бас қаласы,

Иш 11:11 Бабылға, Арамадағы Хаматқа

Зәк 9:1 Иенің мына ауыр хабары Арама

#### арамалық -

арамалық - т.қ. Арама

Жар 25:20 арамалық Бетуелдің қызы,

Жар 28:5 Жақып арамалық Бетуел ұлы

Рул 15:28 күнәсінің арамдығынан

Заң 26:5 атам көшпелі арамалық болатын.

Пат3 10:29 арамалық патшаларға да жеткізіп

Пат3 20:28 Арамалықтар «Жаратқан Ие —

Пат3 22:35 Ахаб патша арамалықтарға қарама

Пат4 5:20 арамалық Нағыманның алып

Пат4 6:18 Арамалықтар Елішені ұстап алмақ

Пат4 7:5 арамалық жасақтың тұрағына бет

Шеж1 18:6 арамалықтар Дәуітке құлдық ұрып

#### арамданған күйінен тазарту -

арамданған күйінен тазарту - т.қ. тазарту

Леу 16:20 арамданған күйінен тазарту

Леу 16:24 арамданған күйлерінен тазартсын.

Леу 17:11 арамданған күйінен тазартады.

#### арамдау -

арамдау -

Леу 18:20 еш жақындасып, өзіңді арамдама!

Рул 35:33 елді арамданудан сақтайсыңдар.

Шеж2 36:14 киелі үйін арамдауға дейін барды!

Дан 1:8 арамдамаймын деген берік шешім

Дан 11:31 үйге басып кіріп, оны арамдайды.

Мат 15:20 Осылар адамды арамдайды.

Аян 3:4 арамданбаған бірқатарың бар.

#### арамдығынан тазартты -

арамдығынан тазартты -

Рул 25:13 арамдығынан тазартты».

#### арамдық -

арамдық - т.қ. арамдықтан тазарту, қаскөйлік

Леу 16:10 күнәларының арамдығын өзімен

Мих 6:10 арамдықпен жиып-тергендерің әлі

Жақ 1:21 өздеріңде қалған барлық арамдық

#### арамдықтан тазарту -

арамдықтан тазарту - т.қ. арамдық, тазарту, тазару

Мыс 29:36 күнәнің арамдығынан тазарту

Мыс 30:10 күнәнің арамдығынан тазартсын.

Леу 4:20 арамдығынан тазартып,

Леу 6:30 күнәсінің арамдығынан тазарту

Леу 23:27 күнәнің арамдығынан тазарту

Рул 16:46 күнәнің арамдығынан тазартатын

Езк 16:63 істеріңнің арамдығынан тазартып

Езк 43:26 күнәнің арамдығынан тазарту

Езк 43:26 күнәнің арамдығынан тазарту

Дан 9:24 арамдығынан тазарту үшін

#### арамей -

арамей -

Дан 2:4 Жұлдызшылар патшаға арамей

Жох 1:38 Раббы! — арамей тіліндегі

#### арамза -

арамза - т.қ. арам

Нқл 12:5 Арамзаның кеңесі алдамшы.

Нқл 12:26 Арамзаның жолы оларды

Нқл 14:32 Арамза өз күнәсінен опат болар,

Нқл 25:26 Арамзадан қорқып

Пет1 4:18 арамза, күнәлі адаммен не болмақ?

#### Арарат -

Арарат -

Жар 8:4 кеме Арарат тауларының үстіне

Пат4 19:37 екеуі Арарат еліне қашып кетті.

#### арашалау -

арашалау -

Жыр 17:4 мені арашалайды жауларымнан.

#### ардақтау -

ардақтау - т.қ. дәріптеу, қадірлеу

Жыр 14:4 қастерлейтінді ардақтайды

Жыр 44:12 Ол тақсыр иең сенің, ардақта оны!

Жыр 85:9 Есіміңді ардақтап бастарын иеді.

Жыр 85:11 Тек Сені ардақтауға нығайтшы

Жыр 102:1 қасиетті атын ардақтаймын.

#### Ареопаг төбесі -

Ареопаг төбесі -

Елш 17:19 Пауылды Ареопаг төбесіне алып

#### ариматеялық -

ариматеялық -

Мат 27:57 Жүсіп есімді ариматеялық бір бай

Мар 15:43 ариматеялық Жүсіп батылдықпен

#### арқалау, арқалату -

арқалау, арқалату - т.қ. арту 1, көтеру

Жар 22:6 баласы Ысқаққа арқалатып, өзі

Леу 10:17 қауымның күнәларын арқалап,

Езк 32:25 өз істерінің ұяттарын арқалап,

Мат 10:38 айқышын арқалаған кісідей өз

Мат 27:32 Исаның айқыш ағашын арқалап

Мар 8:34 айқышын арқалаған кісідей

Жох 19:17 айқыш ағашын Өзі арқалап,

#### арқан -

арқан -

Ош 11:4 сүйіспеншіліктің арқанымен

#### армансыз -

армансыз - т.қ. қанағат, қанағаттану

Әйүп 5:26 о дүниеге армансыз аттанасың.

#### арнау -

арнау - т.қ. бағыштау

Жыр 77:8 Жүректерін Құдайға арнаудан

Жыр 91:2 Хақ Тағала, есіміңе ән-жыр арнау,

Рим 12:1 өздеріңді Құдай жолына арнауға

Тит 3:8 жақсылық жасауға арнаулары

#### Арнон -

Арнон -

Рул 21:13 Арнонның арғы жағына өтіп

Еш 12:2 Ол Арнон аңғарының шетіндегі

Иш 16:2 Моабтық қыз-келіншектер Арнон

#### арпа -

арпа -

Бил 7:13 түс көрдім: бір таба арпа наны

Рут 1:22 арпаны жаңа жинай бастаған кез

Жох 6:9 оның бес күлше арпа наны мен екі

#### Артақсерікс -

Артақсерікс -

Езр 4:7 Артақсерікс парсы еліне патшалық

Езр 7:1 Артақсерікстің заманында, Езра

Езр 7:11 Артақсерікс патшаның Жаратқан

Нех 2:1 Артақсерікс патшалық құрған

Нех 13:6 Бабылға Артақсерікс патшалық

#### Артемида -

Артемида -

Елш 19:28 Ефестің Артемидасы даңқталсын!

#### арттыру -

арттыру - т.қ. көбейту

Лұқ 17:5 Сенімімізді арттыра көріңіз, — деп

Сал1 3:12 сияқты өсіріп, арттыра берсін.

#### арту 1 -

арту 1 - т.қ. арқалау, арқалату, жүктеу, сенім арту, үміт арту

Елш 7:60 күнәсін мойындарына арта көрме!

Елш 15:10 міндеттерді артасыңдар? Сол жүкті

#### арту 2 -

арту 2 - т.қ. асып түсу, көбею, өсу

Лұқ 2:52 ұнамдылығы да арта түсті.

Елш 16:5 сенушілердің саны күн сайын арта

Елш 19:17 Ал Иеміз Исаның даңқы арта түсті

#### артық -

артық - т.қ. асып түсу

Жар 29:30 оны Лиядан гөрі артық ұнатты.

Жыр 83:11 Артық көрем жайлы өмірден

Лұқ 14:26 және өз өмірінен артық көрмесе

Рим 12:3 тиістісінен артық ойламаңдар!

Евр 11:26 Мысырдың қазыналарынан артық

#### артықшылық -

артықшылық -

Пат3 19:4 бабаларымнан еш артықшылығым

Уағ 3:19 хайуаннан артықшылығы жоқ.

Уағ 6:8 ақымақтан қандай артықшылығы

Уағ 7:12 даналықтың бір артықшылығы: ол

Рим 3:1 яһуди болудың артықшылығы не?

Рим 3:9 біздердің артықшылығымыз бар

Флп 3:7 «артықшылықтарымды» Мәсіхке

#### артына -

артына -

Жар 19:26 Луттың әйелі артына қарамақ

Пат1 24:9 Саул артына қараған кезде Дәуіт

Лұқ 9:62 Артына қарай берген соқашыдай

#### аруақ -

аруақ - т.қ. бақсы-балгер

Леу 20:6 Аруақтарға және аруақ

Заң 18:11 Аруақтарды шақырып, олармен

Заң 26:14 емеспін, аруақтарға еш нәрсесін

Пат1 28:3 Саул аруақ шақыратын барлық

Пат4 21:6 аруақтарды шақырушылар мен

Шеж1 10:13 аруақ шақырушы сәуегейден кеңес

#### аруақ шақыру -

аруақ шақыру - т.қ. шақыру

Леу 20:27 Араларыңдағы аруақ шақырушы

Пат1 28:7 — Маған аруақ шақыратын бір

#### ар-ұждан -

ар-ұждан - т.қ. таза ар-ұждан, ұждан

Әйүп 27:6 ар-ұжданымда өкініш сезінбеспін.

Елш 23:1 Құдай алдында ар-ұжданым

Елш 24:16 ар-ұжданымның таза болуы үшін

Пет1 3:16 Ар-ұждандарыңды таза ұстаңдар

Пет1 3:21 таза ар-ұждан сыйлауын өтінуді

Рим 2:15 Бұған олардың ар-ұждандары куә.

Рим 9:1 бағынған ар-ұжданым бұған куә:

Рим 13:5 ар-ұждандарыңның таза болуы

Рим 14:15 жеуің бауырласыңның ар-ұжданы

Қор1 8:7 ар-ұждандары осылай арамданады

Қор1 8:12 әлсіз ар-ұждандарын жарақаттап,

Қор1 10:25 ар-ұждан алдында қысылмай-ақ

Қор2 1:12 келгендігімізге ар-ұжданымыз куә

Қор2 5:11 ар-ұждандарыңа да әйгіліміз деп

Тім1 1:5 — пәк жүрек, таза ар-ұждан мен

Тім1 1:19 сенімің мен ар-ұжданыңды таза

Тім1 3:9 ұстанып, таза ар-ұжданмен өмір

Тім1 4:2 ілімдер ар-ұжданнан әбден безген

Тім2 1:3 таза ар-ұжданыммен қызмет

Тит 1:15 ар-ұждандары да арамданғандар.

Евр 9:14 ар-ұжданымызды одан бетер

Евр 10:22 ар-ұжданымыз күнә атаулыдан

#### арылту -

арылту - т.қ. айыру, тазарту

Заң 10:16 жүректеріңді күнәдан арылтып,

Шеж2 29:21 киелі үйді күнәдан арылту үшін

Жыр 50:4 Мені әділетсіздігімнен арылтып,

Нқл 22:15 тәрбие оны содан арылтар.

Езк 37:23 күнәларынан арылтып тазартамын

Мал 3:3 зұлымдық атаулыдан арылтады.

Лұқ 7:21 қинаған жындарынан арылтып,

Жақ 3:17 қылып, екіжүзділіктен арылтады.

Тім2 2:21 өзін соңғылардан арылтып таза

Евр 9:12 Ол бізді күнәмізден арылтып,

#### арылу -

арылу - т.қ. құтқарылу, тазару

Пат1 3:14 сый-тарту арқылы арыла алмайды

Мат 8:3 ауру адам алапесінен арылып,

Мар 5:18 жындарынан арылған кісі Одан:

Мар 7:30 қызының жынынан арылып,

Лұқ 6:18 жындарынан арылып жатты.

Лұқ 8:2 Олар — жеті жынынан арылған

Лұқ 8:38 Жындарынан арылған кісі Исадан:

Пет1 2:1 жамандық атаулыдан арылып,

Евр 10:22 күнә атаулыдан арылған әрі

Евр 12:1 әрбір күнәдан арылып,

#### арыстан -

арыстан -

Нқл 22:13 Далада арыстан бар, алаңда

Иш 11:7 арыстан өгіз сияқты сабан

Ош 13:8 Оларды арыстандай жалмап

Амо 3:12 қойына тап берген арыстанның

Пет1 5:8 арыстандай қауымды айнала

Аян 5:5 Яһуда руынан шыққан «Арыстан»

#### Арыстарқ -

Арыстарқ -

Елш 19:29 Арыстарқ есімді македониялық

Флм 1:24 қызметтестерім Марқа, Арыстарқ

#### ас -

ас - т.қ. Иеміздің асы, кешкі ас, мейрам асы, тағам, тамақ

Тім1 6:8 ішер ас пен киер киім болса

#### Аса -

Аса -

Пат3 15:9 Аса Яһуда елінің патшасы болды.

#### асатаяқ 1 -

асатаяқ 1 - (муз. аспап) т.қ. аспап, сылдырмақ

Пат2 6:5 шыңдауыл, асатаяқтарда ойнап

Қор1 13:1 шылдырлаған асатаяққа Ұқсап

#### асатаяқ 2 -

асатаяқ 2 - (не жолаушы, не билеушінікі) т.қ. таяқ

Ест 4:11 патша алтын асатаяғын сол адамға

Ест 8:4 алтын асатаяғын созды. Естер

Иш 9:4 Қатал қанаушының асатаяғын

Иш 14:5 асатаяғын Жаратқан сындырды

Езк 19:11 Лайықты билеуші асатаяғына.

Езк 20:37 Мен де сендерді асатаяғыммен

Мих 7:14 отарыңды, асатаяғыңмен бақ, уа,

Мат 27:29 оң қолына асатаяқ ұстатып қойды.

#### асқазан -

асқазан -

Мат 15:17 барлық тағамдар асқазанға жетіп

Мар 7:19 тек асқазанға жетіп, кейін денеден

Қор1 6:13 «Тамақ асқазан үшін, ал асқазан

Тім1 5:23 әлсіз асқазаныңа және жиі

#### асқақ -

асқақ - т.қ. өркөкірек

Нқл 16:19 Асқақпен олжа бөліскенше,

Нқл 18:12 Адам құлар алдында асқақ болар,

Нқл 30:13 Көздері сондай асқақ, тәкаппар,

Уағ 7:8 сабырлы жан асқақтан жақсы».

Лұқ 1:51 Асқақ ниеттілерді шашыратады,

#### асқақтау -

асқақтау - т.қ. кеуде көтеру, шірену

Нқл 25:6 Патша алдында асқақтама,

Дан 8:8 теке тіпті айбаттанып, асқақтап

Дан 8:25 асқақтап мақтанатын болады.

Ош 13:6 асқақтап, Мені естерінен шығарды

#### асқақтық -

асқақтық - т.қ. паңдық

Нқл 16:18 Асқақтық — құлаудың алды.

Нқл 18:3 Зұлым өзімен асқақтық әкелер,

Иш 13:11 асқақтығын тоқтатып,

#### аспан -

аспан - т.қ. әуе, - кеңістігі, көк 1

Жар 1:1 Құдай аспан мен жерді жаратты.

Жар 1:8 әуе кеңістігін аспан деп атады.

Жар 2:1 Осылайша аспан мен жер және

Жар 15:5 Аспанға қарап жұлдыздарды

Жар 22:17 аспандағы жұлдыздар мен теңіз

Мыс 16:4 аспаннан нан жаудырамын.

Мыс 20:4 Аспанда, жерде не суда бар

Заң 4:19 аспанға қарап, ондағы күн, ай,

Жыр 8:4 Сенің қолыңнан шыққан аспаныңа

Жыр 18:2 ұлылығын Аспан әлемі ашық паш

Жыр 101:26 Құдіретіңмен жараттың аспанды

Жыр 102:11 Аспан жерден қанша жоғары

Жыр 103:2 Аспанды шатырдай жайып

Жыр 107:5 берік рақымың заңғар аспандай

Нқл 8:27 болдым Ол аспанды орнатқанда,

Иш 14:12 Аспаннан сен қалай құлап түстің!

Иш 34:4 Аспандағы күн, ай және

Иш 42:5 Аспанды жайып жіберіп жаратқан,

Иш 51:6 аспан түтіндей ғайып болып,

Иш 55:9 — Аспанның жерден қаншама

Иш 55:10 мен қар аспанға бекер қайта

Иш 65:17 Мен жаңа аспан мен жаңа жерді

Иш 66:1 «Аспан Менің тағым, ал жер табан

Ерм 23:24 Аспан мен жердің барлық жерінде

Дан 7:13 Біреудің аспандағы бұлттармен

Жое 2:30 Мен аспан мен жерде керемет

Хақ 2:21 жеткіз: Мен аспанды да, жерді де

Мал 3:10 Менің аспаннан мол жауын

Мат 24:35 Аспан мен жер жойылатын

Мат 26:64 әрі аспандағы бұлттармен келе

Лұқ 16:17 гөрі аспан мен жердің жойылып

Лұқ 19:38 аспанда Құдай мадақталсын!»

Елш 1:11 Неменеге бұл жерде аспанға қарап

Пет2 3:13 жаңа аспан мен жаңа жердің пайда

Еф 4:10 Мәсіх — аспаннан әлдеқайда

#### аспап -

аспап - т.қ. асатаяқ 1, домбыра, күй 1, күйші, шерту, ішекті

Жар 4:21 Ол ішекті аспаптар мен сыбызғыда

Пат1 18:6 үш ішекті аспаптарды шертіп

Пат2 6:5 түрлі аспаптарда, жетіген, шертер,

Пат3 10:12 жетіген мен шертер аспаптарын

Пат4 25:14 ыдыс-аяқтар мен аспаптардың

Шеж1 23:5 күй аспаптарының сүйемелдеуімен

Жыр 4:1 аспаптардың сүйемелдеуімен

Жыр 91:4 Он ішекті аспапта әсем күй тартып

Иш 38:20 Ән-жыр айтамыз ішекті аспаппен

Қор1 14:7 күй аспаптары — сыбызғы не

#### Ассур -

Ассур - т.қ. Ниневи

Жар 2:14 өзеннің аты Тигр, ол Ассурдың

Жар 10:11 Нымрод осы жерден Ассурға

Жар 10:22 Шамның ұлдары: Елам, Ассур,

Рул 24:24 кемелер Ассурға әрі Еберге жәбір

Пат4 15:20 Күмісті алған Ассур патшасы

Пат4 16:8 Ассур патшасына сыйлыққа

Пат4 16:18 Ассур патшасына жағыну үшін ол,

Пат4 17:6 Ассур патшасы Самарияны

Пат4 17:23 халқы Ассур еліне жер аударылды.

Пат4 18:7 Ассур патшасының билігіне қарсы

Пат4 18:13 Ассур патшасы Сеннахирим Яһуда

Пат4 18:16 алтынды да сыдырып алып, Ассур

Пат4 18:19 Ассур патшасының бас уәзірі

Пат4 18:23 Ассур патшасымен келісім

Пат4 18:28 Ұлы патша — Ассур елінің

Пат4 23:29 Нехо перғауын Ассур патшасын

Шеж2 28:21 салық ретінде Ассур патшасына

Иш 10:5 — Ассур патшалығы қасіретке

Иш 19:23 уақыт жеткенде Мысыр мен Ассур

Ош 5:13 Ефрем Ассур еліне бет бұрып,

Ош 9:6 Ассурдың талқандауынан бас

Ош 12:1 Ассур патшалығымен одақтасып,

Ош 14:4 Ассур бізді құтқара алмайды

Нқм 1:13 Ассурдың салған мойынтұрығын

Зәк 10:11 Ассурдың өркөкіректігі қорланып,

#### астарлы әңгіме -

астарлы әңгіме -

Жыр 77:2 Астарлы әңгімелерді айтамын

Мат 13:3 астарлы әңгімелермен көп тәлім

Мат 13:34 бәрін Иса халыққа астарлы әңгіме

Мар 4:10 астарлы әңгімесі туралы сұрақ

#### астық -

астық - т.қ. бидай

Жар 42:1 Мысырда астықтың бар екенін

Заң 18:4 Сендер жаңа жиналған астықтың

Заң 23:25 астықтың масағын қолыңмен үзіп

Елш 27:38 қалған астықты теңізге лақтырып

#### астық тартуы -

астық тартуы - т.қ. тарту 1

Мыс 29:41 астық және сұйық тартуларын да

Леу 2:4 астық тартуың тандырда

Леу 2:6 Бұл — астық тартуының бір түрі.

Леу 6:14 Астық тартуы жайындағы

Леу 23:13 Соған тиісті астық тартуы ретінде

Леу 23:16 жаңа өнімнен астық тартуын алып

#### асу -

асу -

Рул 34:4 Шаяндар асуынан өтіп, Сін

Еш 10:11 Бет-Хорон асуынан өтіп, төмен

Еш 15:3 Шаяндар асуының оңтүстік

Еш 18:17 Адумим асуының алдындағы

Пат1 14:4 тік жартасы бар асу арқылы өтуі

#### асығу -

асығу - т.қ. жүгіру

Нқл 21:5 асыққан тапшылыққа ұшырар.

#### асығыстық -

асығыстық -

Тім1 5:22 батаңды беруде асығыстық жасама

#### асыл -

асыл -

Ерм 15:19 асыл сөз сөйлесең ғана,

Жоқт 4:2 Сионның алтындай асыл ұлдары

Қор1 1:26 иелері, асыл туғандар көп емес еді.

#### асыл заң -

асыл заң - т.қ. заң

Жақ 2:8 «асыл заң» мынау: «Өзіңді қалай

#### асыл тас -

асыл тас -

Жар 2:12 шайыр мен оникс атты асыл тас та

Мыс 24:10 жарқылдаған саф көк асыл тас

Мыс 28:21 Асыл тастардың саны он екі

Мыс 31:5 асыл тастарды қашап өңдеп,

Мыс 39:14 Асыл тастардың саны он екі болды

Нқл 3:15 әлдеқайда құнды асыл тастан,

Иш 54:11 көгілдір асыл тастарды негіздерің

Иш 61:10 Қалыңдық асыл тастарын тағады

Езк 10:1 саф көк асыл тас іспетті бір нәрсені

Зәк 9:16 тәждің асыл тастары сияқтанып

Қор1 3:12 алтын, күміс, асыл тастар секілді

Аян 21:19 асыл тастармен әшекейленген еді.

#### асып түсу -

асып түсу - т.қ. арту 2, артық

Рут 3:10 жақсылығыңнан да асып түсті!

Пат3 4:30 ақыл-парасатынан да асып түсті.

Пат3 10:23 даналығымен де асып түсті.

Нқл 31:29 барлығынан да асып түстің сен!»

Рим 5:20 рақымы одан да асып түсті.

Қор1 12:31 асып түсетін жолды көрсетемін:

#### асып-тасу -

асып-тасу -

Жар 7:18 су тіптен көбейіп асып-тасып кетті

Дан 11:10 әскер асып-тасыған судай елді

Мат 13:12 тағы да беріліп, онікі асып-тасып

#### асырау -

асырау -

Мат 6:26 асырайды. Ал сендер құстардан

#### ат басындай -

ат басындай - т.қ. мысқал

Мыс 37:24 жабдықтары үшін бір ат басындай

Мыс 38:27 Жүз ат басындай күміс киелі

Пат2 12:30 Тәж ат басындай саф алтыннан

Пат3 9:14 патшаға жүз жиырма ат басындай

Пат4 5:23 Нағыман оған: — Екі ат басындай

Пат4 18:14 Езекиядан үш жүз ат басындай

Шеж1 20:2 бір ат басындай саф алтын тәж

Шеж2 3:8 салмағы алты жүз ат басындай саф

Шеж2 9:9 патшаға жүз жиырма ат басындай

Шеж2 25:9 ат басындай күмісімді не істеймін?

Езр 8:26 алты жүз елу ат басындай күміс,

Ест 3:9 он мың ат басындай күмісті өлшеп

Мат 18:24 он мың ат басындай күміске

Мат 25:15 біреуіне бір ат басындай күміс

Мат 25:18 Ал бір ат басындай күміс алғаны

#### ат 1 -

ат 1 - (жылқы)

Мыс 15:1 Теңізге лақтырды Ол атты мінген

Зәк 1:8 Түнде мен жирен атқа мінген бір

Аян 6:2 алдымда ақ боз ат тұр екен.

Аян 6:8 алдымда сұп-сұр қуқыл ат тұр екен

Аян 19:11 сонда тұрған ақ боз атты көрдім;

#### ат 2 -

ат 2 - (есім) т.қ. есім

Жар 2:19 Адам қандай ат қойса, олар солай

Мыс 3:15 Мәңгі бақи Менің атым осылай

Мыс 20:7 Құдай Иеңнің атын орынсыз

Заң 5:11 Иеңнің атын орынсыз аузыңа алма

Заң 28:58 да айбынды атына мойынсұнып

Шеж1 16:10 Оның киелі атымен мақтаныңдар

Шеж2 7:14 атыммен аталып жүрген халқым

Жыр 102:1 қасиетті атын ардақтаймын.

Жыр 113:9 атың Рақымың мен адалдығың

Жыр 148:13 бәрі де Жаратқанның атын, Тек Ол

Нқл 30:4 Өзі мен Ұлының аты кім? Білсең

Иш 40:26 әрқайсысын өз атымен шақырады.

Иш 43:1 Сені өз атыңмен шақырдым: Сен

Иш 52:6 халқым атымды мойындайтын

Жое 2:32 Иеміздің атын атап Оған сиынған

Мат 1:21 Оның атын Иса деп қой!

Мат 10:22 атымды мойындағандарыңа бола

Мат 18:20 үш адам Менің атымнан жиналса

Жох 10:3 өз қойларын атымен шақырып

Жох 12:28 өз атыңды ұлылыққа жеткізе гөр!

Жох 14:13 атымнан Әкемнен не сұрасаңдар

Елш 2:21 Иеміздің атын атап Оған сиынған

Елш 2:38 Иса Мәсіхтің атымен шомылдыру

Елш 22:16 Иеміздің атын айтып сиынып

Рим 10:13 «Иеміздің атын атап Оған сиынған

Қол 3:17 бәрін Иеміз Исаның атымен жасап

Аян 2:3 атыма бола (еңбектеніп) көп

#### ата -

ата - т.қ. әке

Мат 1:17 Дәуітке дейін он төрт ата

#### ата-ана -

ата-ана - т.қ. ана 1, әке-шеше

Мыс 20:12 Ата-анаңды сыйла!

Заң 5:16 өсиеттегендей, ата-анаңды сыйла!

Мат 19:19 ата-анаңды сыйла!» және «Өзіңді

Рим 1:30 ата-анасын сыйламайтын

Қор2 12:14 ата-анасы балалары үшін енші

Еф 6:4 ата-аналар, балаларыңа шектен

Қол 3:21 Ата-аналар, балаларыңның

Тім2 3:2 ата-аналарына бағынбайды. Олар

#### ата-баба -

ата-баба -

Мат 15:2 неге ата-бабаларымыздан қалған

Пет1 1:18 Ата-бабаларыңнан жеткен

Рим 11:28 Тәңір Ие ата-бабаларын таңдап

#### атақ -

атақ -

Нқл 22:1 Ізгі атағың бағалы зор байлықтан

Уағ 7:1 «Жақсы атақ қымбат иісмайдан

Флп 2:9 Оған бар есімнен жоғары Атақты

Сал1 2:6 атақ іздеп жүрген жоқпыз.

Евр 1:4 (рухани) Ұлдың иемденген Атағы

Евр 13:15 «Жаратқан Ие» деген атағын

#### атақты -

атақты - т.қ. көрнекті

Жыр 61:10 Атақты, атақсыз бәрібір бекердей,

#### ата-тек -

ата-тек -

Рул 1:18 ата-тектері, әулеттері мен аты

Шеж1 6:33 шыққан ата-тегі мынау: Хеман

Шеж2 31:17 олардың ата-тегі мен шежірелері

Ест 2:10 Естер өз ұлты мен ата-тегі жайлы

Иш 51:1 Шыққан ата-тектеріңе көз

Мат 1:1 Иса Мәсіхтің ата-тегінің шежіресі

Лұқ 3:23 Жүсіптің шыққан ата-тегі мынау:

Тит 3:9 ата-тек туралы бос әңгімелерге,

#### атау -

атау - т.қ. шақыру

Жар 1:5 ал қара түнекті түн деп атады.

Жар 2:19 адамның оларды қалай атайтынын

Шеж2 7:14 атыммен аталып жүрген халқым

Жох 15:15 сендерді достарым деп атадым

Елш 2:21 Иеміздің атын атап Оған сиынған

Пет1 4:16 Мәсіхтің атымен аталғандарың

Рим 10:13 атап Оған сиынған әркім

#### атқару -

атқару -

Мат 24:46 міндетін атқарып жүргенін көрсе

Мар 13:34 атқаратын жұмыстарын үлестіріп

#### аттану -

аттану -

Мат 24:7 мемлекетке қарсы аттанып, түрлі

Мар 13:8 мемлекетке қарсы аттанып, түрлі

#### аты шулы -

аты шулы -

Мат 27:16 аты шулы бір тұтқын римдіктердің

Аян 17:1 үстінде отырған «аты шулы

Аян 19:2 аты шулы опасыз әйелді соттап

#### атын атау -

атын атау -

Жыр 98:6 Атын атап Оған сиынғандар

Тім2 2:19 Иеміздің атын атап сиынатын

#### атырау -

атырау - т.қ. айлақ

Еш 15:5 оған құятын атырауына дейін

#### ау -

ау -

Лұқ 5:5 Сіз айтқан соң ауларды тағы да

Жох 21:6 — Ауды қайықтың оң жағынан

#### ауа -

ауа - т.қ. әуе, - кеңістігі

Әйүп 41:8 арасынан тіпті ауа да өтпейді.

Қор1 9:26 жұдырығымен ауаны босқа ұрған

Еф 2:2 бізді ауа іспетті қоршап тұрған

Аян 9:2 күн көзі де, ауа да қараңғыланып

#### аудару -

аудару - т.қ. жер аудару, қоныс аудару, назар аудару

Жар 29:3 малшылар тасты аударып тастап,

Езр 4:7 үшін (парсы тіліне) аударылды.

Езр 4:18 аударылып, маған оқылғаннан

Ест 3:12 ұлттық тілдерінде аударып жазып

Елш 4:36 аударғанда Жігерлендіруші деген

#### ауқатты -

ауқатты - т.қ. әл-ауқат, дәулетті

Рут 2:1 Боғоз абыройлы да ауқатты кісі

Пат4 4:8 бір ауқатты әйел Елішеден үйінде

Нех 5:8 Жиналыста ауқаттыларға былай

Әйүп 1:3 шығыс өлкесіндегі ең ауқатты

Аян 3:17 ауқаттымын, еш нәрсеге мұқтаж

#### ауқым -

ауқым - т.қ. көлем

Қор2 10:13 қызмет ауқымында қаламыз.

#### аула -

аула - т.қ. алаң

Жыр 83:11 болғаным киелі үйіңнің ауласында

Жыр 99:4 мақтаңдар аулаларына кіріп

Мат 26:69 сарайдың ішкі ауласында отырған

#### аулақ болу, - жүру -

аулақ болу, - жүру - т.қ. алшақтау, алыстау

Әйүп 1:1 жамандықтан аулақ жүретін.

Нқл 5:8 Жақындамай, аулақ жүр есігінен!

Мат 25:41 — Менен аулақ кетіңдер

Қор1 10:14 құлшылық етуден аулақ жүріңдер!

Сал1 5:22 қай түрінен де аулақ жүріңдер!

Тім1 6:20 тұратын ілімдерден аулақ бол!

Тім2 2:23 мәнсіз айтыстардан аулақ бол,

Тім2 3:5 Мұндай адамдардан аулақ жүр!

#### аумин -

аумин -

Заң 27:15 бүкіл халық: «Аумин!» деңдер.

Жыр 40:14 мәңгілікке! Аумин, иә, аумин.

Ерм 28:6 Аумин, Жаратқан Ие солай етсін!

Қор1 14:16 білдіргеніңді «аумин» деп қуаттай

Қор2 1:20 «аумин» деп, Мәсіхтің атымен

Аян 3:14 «Аумин» деп те аталатын

Аян 22:20 Мен жуырда келемін! Аумин!

#### ауру, ауру-сырқау -

ауру, ауру-сырқау - т.қ. алапес, безгек, дерт, науқас, індет

Мыс 23:25 ауру-сырқау атаулыны қуамын.

Леу 13:2 тері ауруы бола алатын ісік,

Заң 28:22 Ие сендерге өкпе ауруын жібереді,

Пат3 8:37 апат болып не ауру-сырқау

Пат4 15:5 жазалап алапес ауруын жіберді.

Пат4 20:5 сені ауруыңнан сауықтырамын.

Шеж2 16:12 Аса аяқ ауруына шалдықты.

Әйүп 33:19 ауру-сырқау арқылы жақсылыққа

Мат 4:23 ауру-сырқауларынан сауықтырды.

Мат 9:12 Дәрігер дені сауға емес, ауру

Мат 10:1 ауру-сырқауды сауықтыратын

Лұқ 6:18 ауру-сырқауларынан сауығуға

Лұқ 7:10 ауру қызметшісінің сауығып

Лұқ 8:2 ауруларынан сауықтырған

Лұқ 9:6 ауру-сырқауларды сауықтырды.

Жох 6:2 Исаның ауруларға жасаған

Жох 7:23 демалыс күні ауруынан құлантаза

Елш 4:9 ауруға жасаған жақсылығымыз

Елш 4:22 көп жылғы ауруынан сауығып,

Елш 4:30 ауруларды сауықтыра гөр,

Елш 5:15 жұрт ауру адамдарды көшеге

Аян 16:11 аурулары мен іріңді жараларына

Аян 21:4 зар еңіреу мен ауру болмайды.

#### ауыз -

ауыз -

Мыс 20:7 атын орынсыз аузыңа алма!

Заң 5:11 атын орынсыз аузыңа алма!

Заң 8:3 аузынан шыққан әрбір сөзімен

Заң 25:4 жүрген өгіздің аузын бума.

Еш 1:8 аузыңнан тастамай, күні-түні оқып

Жыр 8:3 бөбектердің Аузымен Өзіңді

Жыр 18:15 аузымдағы сөздерім Әрі жан

Жыр 44:3 Мейірімді сөз ағылады аузыңнан

Жыр 118:171 аузым мадақтай берсін Өзіңді.

Нқл 13:3 Аузына ие болған өмірін сақтар

Нқл 17:28 Аузына ие болса, ол дана болып

Нқл 18:7 Өз аузы ақымақты ажалға бастар

Нқл 31:26 Аузынан шыққан сөзі — нағыз

Иш 6:5 аузымнан шыққан сөздерім арам

Иш 51:16 Аузыңа сөздерімді саламын.

Иш 53:7 қиналды, алайда аузын ашпады.

Иш 53:9 аузынан бірде-бір өтірік шыққан

Мал 2:6 Ауыздарынан тек шынайы тәлім

Мат 4:4 Құдайдың аузынан шыққан әрбір

Мат 12:34 Жан дүниең неге толса, ауызың

Мат 15:8 Мені тек ауызбен ғана сыйлайды

Мат 15:11 адамның аузынан енген нәрселер

Пет1 2:22 аузынан бірде-бір өтірік шыққан

Рим 10:9 Өз аузыңмен Исаны Жаратқан

Еф 4:29 Ауыздарыңнан жаман сөз емес

Евр 13:15 атағын ауызбен де мойындап,

Аян 3:16 аузымнан түкіріп тастамақпын!

#### ауызбірлік -

ауызбірлік - т.қ. бірлік

Қор1 1:10 ескертемін: ауызбірлікті сақтап,

#### ауыздық -

ауыздық -

Жыр 31:9 есектей қасарма, Ауыздық, жүген

Нқл 26:3 Атқа — қамшы, есекке — ауыздық,

Иш 37:29 аузыңа ауыздық саламын. Қай

Жақ 3:3 көндіру үшін жай ғана ауыздық

#### ауыр -

ауыр - т.қ. зілдей, қиын-қыстау, салмақ, салмақты

Жар 13:13 ауыр күнәға батқан зұлым адамдар

Жар 31:42 Құдай мүшкіл халіме, ауыр

Жар 39:9 мен қалайша сондай ауыр қылмыс

Жар 41:31 өте ауыр ашаршылық жайламақ.

Мыс 1:14 ауыр жұмыстарына жекті де,

Пат1 15:23 Құдайға бағынбау — ауыр күнә,

Жыр 37:5 Ауыр жүктей денемді жерге

Мат 11:28 тым ауыр жүк басқандар

Пет1 4:12 «от кешіп» ауыр азап шегіп,

Қор2 6:5 ауыр еңбек етіп, ұйқысыз түндер

Ғал 6:2 Біріңнің ауыр жүгіңді екіншің

Сал1 1:3 сүйіспеншілікпен ауыр еңбек етіп

Евр 2:18 азап шегіп ауыр сынаққа төзген Ол

Евр 5:8 Мәсіх ауыр азаптар шеккен

Евр 10:29 бұдан бетер қаншама ауыр жазаға

Аян 20:1 кілті мен ауыр шынжыр ұстаған

#### ауыртпалық -

ауыртпалық - т.қ. қиындық, қиыншылық, сәтсіздік

Әйүп 2:10 ал ауыртпалық жіберсе, содан бас

Қор1 7:28 көп ауыртпалық көреді

Қор2 1:8 Басымызға түскен ауыртпалықтың

#### ауыру -

ауыру -

Мат 8:14 қайын енесінің безгекпен ауырып,

Мат 25:43 ауырып не түрмеде жатқанымда

Жақ 5:14 Қайсыбіреуің ауырып қалса

Қор1 12:26 бір мүше ауырса, бәрі бірге

#### Афины -

Афины -

Сал1 3:1 Афиныда жалғыз өзім қалайын

#### афинылық -

афинылық -

Елш 17:22 — Уа, афинылық адамдар!

#### Ахаб -

Ахаб -

Пат3 16:29 Омри ұлы Ахаб Солтүстік

Пат3 16:33 Ахаб жалған тәңір Ашераға арнап

Пат3 17:1 Ілияс Ахаб патшаға барып, былай

Пат3 18:2 Ілияс Ахабқа көріну үшін жолға

Пат3 18:45 Ахаб күймесіне отырып, Ізрел

Пат3 21:2 Ахаб Набутайға: — Жүзімдігің

Пат3 21:5 Әйелі Езабел Ахабтың бөлмесіне

Пат3 21:20 Ахаб Ілиясқа тіл қатып: — Таптың

Пат3 22:6 Ахаб патша пайғамбарларды:

Пат3 22:8 Ахаб: — Жаратқан Иенің еркін

Пат3 22:18 Ахаб Жосапатқа: «Ол мен туралы

Шеж2 18:8 Ахаб бір нөкерін шақырып алып,

#### Ахаз -

Ахаз -

Пат4 16:1 Ахаз Яһуда елінің патшасы болды.

Пат4 16:7 Ахаз Ассур патшасы Тығылат

Иш 7:10 Ие Ахаз патшаға тағы бір хабар

#### Ахая -

Ахая - т.қ. грек, Грекия

Елш 18:12 Галлио Ахая өлкесінің әміршісі

Қор1 16:15 олар Ахаядағы алғашқы сенушілер

Қор2 1:1 Оның бүкіл Ахая аймағындағы

#### Ахиноғам -

Ахиноғам -

Пат1 14:50 Ахимағас қызы Ахиноғам еді.

Пат1 25:43 Ахиноғамға да үйленген еді.

#### Ахитопел -

Ахитопел -

Пат2 16:23 Сол кездері жұрт Ахитопелдің

Шеж1 27:33 Ахитопел де патшаның кеңесшісі

#### аш -

аш - т.қ. ашығу, қарны ашу

Жыр 106:5 Аш болып, олар суға да зарықты

Нқл 25:21 Жауың сенің аш болса

Иш 58:7 аштармен наныңды бөлісіп,

Езк 18:7 қайта, ашқа тамақ, жалаңашқа

Мат 15:32 аш күйлерінде қайтарып жібергім

Мат 25:35 сендер Мен ашыққанда тамақ,

Лұқ 1:53 Ашыққандарды игілікке кенелтіп,

Рим 12:20 жауың сенің аш болса

Қор1 11:21 қайсыбіреу аш қалып, басқасы мас

#### ашаршылық -

ашаршылық -

Мат 24:7 түрлі жерлерде ашаршылық (пен

#### Ашера -

Ашера -

Мыс 34:13 әйел тәңірлері Ашераға

Заң 12:3 Ашераға бағышталған ағаш

Пат3 16:33 Ахаб жалған тәңір Ашераға арнап

Пат4 23:14 Ашераға бағышталған ағаш

Мих 5:14 Мен араларыңнан Ашераның

#### Ашир -

Ашир -

Жар 30:13 балаға Ашир («Қуанышты») деген

Лұқ 2:36 Осы жерде Ашир руынан шыққан

#### ашкөз -

ашкөз - т.қ. байлыққұмар, дүниеқор

Жыр 9:24 Ашкөз де дандайсып Жаратқанды

Нқл 30:16 Жетер» демес ашкөз өрт.

Лұқ 11:34 Ал егер ашкөз болсаң, өміріңді

Еф 5:5 ұятсыздар және ашкөз адамдар —

#### ашкөздік -

ашкөздік - т.қ. дүниеқұмарлық, дүниеқорлық

Нқл 11:6 Алдамшы ашкөздігінен ұсталар.

Мат 23:25 әрі ашкөздікпен тартып алған

Мар 7:22 ұрлық, ашкөздік, зұлымдық,

Пет2 2:3 ашкөздіктен өтірік сөздерімен

Еф 5:3 ашкөздіктің тіпті аттары да

Қол 3:5 ашкөздікке де салынбаңдар,

#### аштық -

аштық -

Жар 12:10 Себебі аштық үдеп тұрған еді.

Жар 42:5 аштық Қанахан елін де қамтыған

Пат3 18:2 Самария жерінде аштық қатты

Иш 49:10 олар аштық пен шөлді білмейді

Амо 8:11 сөзін естуге деген аштық пен

Елш 11:28 бүкіл жерді аштық жайлайды

Рим 8:35 қудалану мен аштық-жалаңаштық

Аян 7:16 аштық пен шөл азабы қинамайды

#### ашу 1 -

ашу 1 - (ашық қылу) т.қ. әшкерелеу, жол ашу

Жыр 145:8 Иеміз зағиптардың көзін ашады.

Нқл 20:19 Өсек тасыған сырыңды ашар

Нқл 25:2 зерттеп ашу — патшаның даңқы.

Иш 26:2 Айқара ашыңдар қала қақпаларын

Жоқт 4:22 зұлым істеріңді ашып жариялайды

Дан 7:10 арнайы кітаптар ашылды.

Мат 27:52 қабір үңгірлері ашылды.

Мар 7:35 адамның құлақтары ашылды және

Жох 9:32 боп туған кісінің көзін біреу ашты

Жох 10:3 Қарауыл оған есік ашып

Аян 1:1 Құдайдың құпия жоспарын ашып,

Аян 3:8 алдыңнан есікті ашып қойдым

Аян 5:2 мөрлерді бұзып, кітапты ашуға

Аян 20:12 өмірдің кітабы» да ашылды.

#### ашу 2 -

ашу 2 - (ыза) т.қ. ашулану, қаһар, қоздыру

Заң 4:25 ашуын туғызатын боласыңдар.

Пат1 11:6 бойын қатты ашу кернеді.

Жыр 2:12 Ашуы лезде жалындай лауламақ.

Жыр 75:11 Оның қалған ашуын Өзің басасың.

Нқл 12:16 Ақымақтың ашуы

Нқл 15:1 Жәбір сөз ашу туғызар

Нқл 21:14 сый-тарту ашуды тыншытар,

Уағ 7:9 «Ашуға булығуға асықпа

Ерм 44:8 Менің ашуымды шақырасыңдар?

Еф 4:26 ашуларыңды басыңдар,

#### ашулану -

ашулану - т.қ. ашу 2, қабақ түю

Жар 4:6 — Сен неге ашуланасың?

Жыр 4:5 Ашуланғанда күнә жасамаңдар

Иш 54:9 саған ашуланып, сөгіс бермеймін.

Жүн 4:9 ашулануға қандай қақың бар? —

Жақ 1:19 ашулануға баяу болсын».

Еф 4:26 «Ашуланғанда күнә жасамаңдар

#### ашушаң -

ашушаң -

Нқл 14:17 Ашушаң мінезді ақымақтық жасар

Нқл 14:29 Ақымақтығы аян — ашушаңның.

Нқл 15:18 Ашушаң дау туғызар

Нқл 19:19 Ашушаң жан лайықты жазасын

Нқл 22:24 Ашушаңмен байланыспа.

#### ашу-ыза -

ашу-ыза - т.қ. кәр

Жыр 36:8 Ашу-ызаңнан қайт

Уағ 7:9 ашу-ыза ақымақтың көкірегіне

Мих 5:15 ұлттарға қарсы ашу-ызаға кенеліп,

Қор2 12:20 ашу-ыза, жікке бөліну, жала жабу

Ғал 5:20 ұрыс-керіс, қызғаныш, ашу-ыза

Еф 4:31 Әрқилы кекшілдік, ашу-ыза

Қол 3:8 ашу-ыза, кек сақтау, қаралау,

Тім1 2:8 ашу-ыза, күмән және жанжалдан

#### ашығу -

ашығу - т.қ. аш, қарны ашу

Жыр 145:7 Ашығып жүргендерге тамақ береді

Мат 4:2 соңында әбден ашықты.

Мат 25:35 сендер Мен ашыққанда тамақ

Лұқ 6:21 Қазір ашыққандар, сендер

#### ашық -

ашық - т.қ. айқын

Жох 10:24 Мәсіх болсаңыз, ашығын айтыңыз

Қор1 16:9 еңбек етуіме есік айқара ашық

Евр 9:8 алдына) апаратын жол ашық емес.

#### ашық айту -

ашық айту -

Мар 13:9 Мен туралы ашық айтуға

#### ашық көрсету -

ашық көрсету - т.қ. көрсету, паш ету

Иш 49:3 ұлылығымды ашық көрсетемін.

Пет1 1:20 Оны сендер үшін ашық көрсетті.

#### ашылу -

ашылу -

Жар 3:5 көздеріңнің ашылатынын

Жыр 17:16 Әрі дүниенің негіздері ашылды,

Елш 7:56 Міне, ғажап, көктің ашылғанын

Қол 1:26 Құдайдың адамдарына ашылды.

Тім1 3:9 сенім туралы ашылған шынайы

#### ашымаған -

ашымаған -

Мыс 12:17 «Ашымаған нан мейрамын»

#### Ашымаған нан мейрамы -

Ашымаған нан мейрамы - т.қ. ашытқысыз, Құтқарылу асы, Құтқарылу мейрамы, мейрам

Мыс 12:17 «Ашымаған нан мейрамын» берік

Мыс 23:15 сайын Ашымаған нан мейрамын

Шеж2 30:13 Ашымаған нан мейрамын өткізуге

Езр 6:22 Ашымаған нан мейрамын жеті күн

Мат 26:17 Ашымаған нан мейрамының

Лұқ 22:1 Бұл кезде Ашымаған нан мейрамы

Елш 20:6 Ашымаған нан мейрамынан кейін

#### ашып көрсету -

ашып көрсету -

Мат 11:25 оларды ашып көрсеткенің үшін

#### ашытқы -

ашытқы - т.қ. қамыр

Мыс 12:19 бойы үйлеріңде ашытқы болмасын

Мат 13:33 Құдай Патшалығын ашытқымен

Мат 16:11 ашытқысынан сақтаныңдар!»

Лұқ 12:1 Парызшылдардың ашытқысынан,

Лұқ 13:21 Ол ашытқыға да ұқсас: әйелдер үш

Қор1 5:6 ашытқы бүкіл қамырды ашытады»

Қор1 5:7 Ескі ашытқыдай» (күнә атаулыны)

#### ашытқысыз -

ашытқысыз - т.қ. Ашымаған нан мейрамы

Мыс 12:8 ашытқысыз пісірілген нанмен

Мыс 12:15 Жеті күн бойы ашытқысыз

Еш 5:11 ашытқысыз нан мен қуырылған

#### ащы -

ащы - т.қ. тұщы, тұщылану

Иш 5:20 тәттіні ащы деп санайтындар

Жақ 3:11 мезгілде тұщы да, ащы да судың

#### аю -

аю -

Пат1 17:37 аюдың шеңгелінен құтқарып алған

Нқл 28:15 бас салған аюға.

Иш 11:7 Сиыр мен аю қатар жайылып

Жоқт 3:10 мен үшін аңдып жатқан аюдай

Дан 7:5 аюға ұқсайтынын байқадым.

#### ая -

ая - т.қ. көлем, пана

Заң 33:27 Аясында боласың мәңгілік

Жыр 62:8 «Қанатыңның аясында»

Иш 51:16 Сені қолымның аясында ұстап

Мал 4:2 оның сәулесінің аясында

Қор1 7:14 қасиетті әсерінің аясында болады.

#### аяғы ауыр -

аяғы ауыр - т.қ. жүкті, құрсақ көтеру

Мат 1:18 Мәриямның аяғы ауыр екендігі

Сал1 5:3 аяғы ауыр әйелдің толғағындай

#### аяз -

аяз -

Жар 8:22 аяз бен ыстық, жаз бен қыс,

Зәк 14:6 суық пен аяз атымен болмайды.

#### аяқ 1 -

аяқ 1 - (дене мүшесі) т.қ. аяқ-қол, қол-аяқ, табан

Заң 28:65 Аяқтарың дамыл таппай ел кезетін

Заң 33:3 Бәрі жиналып аяғыңа бас ұрады,

Рут 3:7 аяқ жағына жата кетті.

Жыр 16:5 тайып кетпеді аяқтарым

Жыр 17:34 Аяғымды бұғыдай жүйрік қылады

Жыр 39:3 тастың үстіне тұрғызды аяғымды,

Жыр 55:14 аяғымды сүрінуден сақтадың,

Жыр 90:12 аяғыңды тасқа соғып алмауың

Жыр 93:5 аяққа таптап халқыңды, Олар

Мат 4:9 аяғыма жығылып маған ғибадат

Мат 18:26 патшаның аяғына жығылып:

Мар 6:11 аяқтарыңдағы шаң-тозаңды қағып

Лұқ 7:38 аяқтарын сүйіп, үстіне иісмайын

Жох 11:2 Иеміздің аяғына иісмай жағып

Жох 13:5 шәкірттерінің аяқтарын жуып

Жох 19:33 Оның аяқтарын сындырған жоқ.

Елш 14:8 екі аяғы да күшсіз бір адам

Қор1 12:15 Егер аяқ: «мен қол еместіктен

Евр 12:13 түзу жолмен аяқтарыңды нық

Аян 3:9 оларды аяғыңа бас ұрғызып

#### аяқ 2 -

аяқ 2 - (соң) т.қ. ақыр 2, соңында

Мыс 34:22 жылдың аяғында Сабантой

Мыс 40:33 барлық жұмыстарды аяғына дейін

Пет1 1:20 заманның аяғында Оны сендер

Рим 1:17 ол басынан аяғына дейін сенімді

Қор1 1:8 өмірлеріңнің аяғына дейін

Евр 3:14 Алғашқы сенімімізді аяғына дейін

Аян 2:26 Істерімді аяғына дейін атқарып,

#### аяқкиім -

аяқкиім - т.қ. киім

Мыс 3:5 жақындама, аяқкиіміңді шеш!

Еш 5:15 Аяқкиіміңді шеш! Сен басып

#### аяқ-қол -

аяқ-қол - т.қ. аяқ 1, қол, қол-аяқ

Жыр 21:17 Аяқ-қолымды түйреп жаралады!

Евр 12:12 аяқ-қолдарыңның буындарын

#### аяқтау -

аяқтау - т.қ. бітіру, тамамдау

Жар 2:2 бәрін жетінші күні аяқтап

Лұқ 14:30 аяқтауына шамасы жетпеді

Елш 20:24 маған тапсырған ісін аяқтасам

Флп 1:6 толықтай аяқтайтынына кәміл

#### Аялон -

Аялон -

Еш 10:12 ай да Аялон аңғары үстінде аялдай

#### аян беру -

аян беру - т.қ. көріну

Жар 12:7 сол жерде өзіне аян берген

Жар 15:1 Жаратқан Ие Ыбырамға аян беріп:

Жар 35:1 жатқан жолыңда саған аян берген

Мыс 3:2 жанған от ішінен аян берді. Мұса

Пат1 3:21 Шилода оған аян беруін

Мат 2:13 Жүсіпке түсінде аян беріп: «Тұр,

Елш 16:9 бір македониялық кісі аян берді.

Елш 26:19 көктен аян беріп, Бұйырғанға

Аян 1:1 ашып, аян бергені туралы жазба

#### аян ету -

аян ету - т.қ. көрсету, таныстыру, таныту

Езк 20:5 Өзімді Мысырда аян еткенімде:

Езк 20:9 оларға Өзімді аян етіп танытқан

Езк 28:22 Өзімнің киелілігімді аян еткенімде

#### аян 1 -

аян 1 - (айқын, анық)

Ерм 29:11 сендерге деген ниетім Өзіме аян:

#### аян 2 -

аян 2 - (көрініс, түс) т.қ. көрініс, түс

Езк 13:6 Олардың көрген аяндары өтірік,

Дан 1:17 аяндар мен түстердің мағынасын

Дан 9:24 аяндар мен пайғамбарлық

Амо 9:1 Иенің берген аянын көрдім

Жое 2:28 жас жігіттерің аян көреді.

Елш 2:17 жас жігіттерің аян, қарттарың түс

Елш 9:12 Ол аянда Анани есімді біреудің

Елш 10:17 көрген аянының нені білдіретінін

#### аяу, аяп-мүсіркеу -

аяу, аяп-мүсіркеу -

Заң 7:16 аяп-мүсіркемеңдер, олар

Заң 13:8 азғырушыны еш аяп-мүсіркеме,

Пат1 15:9 малдың қоңдыларын аяп,

Пат2 12:4 союға өз малын аяп, кедейдің әлгі

Езк 16:5 Сені аяп-мүсіркеп, осылардың

Мар 12:44 нәрсесінің бәрін аямастан берді»,

Рим 8:32 Ұлын аямай, Оны біз үшін өлімге

Рим 11:21 Иенің сені де аямайтыны сөзсіз.

#### аяушылық -

аяушылық - т.қ. қайырым, мейірім

Заң 19:13 Мұндай адамға аяушылық

Пат2 24:16 апат туралы аяушылық танытып,

Ош 11:8 аяушылығым арта түсті.

Амо 1:11 аяушылық сезімін басып таптап,

Жүн 3:9 райынан қайтып, аяушылық

Жүн 3:10 Ол халыққа аяушылық танытып,

Зәк 7:9 бір-біріңе мейірім мен аяушылық

Яһд 1:23 басқаларға аяушылық танытқанда,

### Ә


Әбдінего -

Әбен-Езер -

Әбенир -

Әбигел -

Әбумәлік -

Әбіл -

Әбішай -

әдейі -

әдемі -

әдеп, әдепті -

әдепсіз -

әдет, әдетте -

әділ -

әділ іс, - іс-әрекет -

әділдік -

әділдік жолы -

әділдіктің тәжі -

әділет -

әділетсіз -

әділетсіздік -

әділетті -

әже -

әзәзіл -

әйел -

әйел алу -

Әйүп -

әке -

әкелу -

әкетай -

әке-шеше -

әкім -

әкімшілік -

әл-ауқат -

әлдеқайда -

әлденеше -

әлдену -

әлем -

Әлемнің Иесі -

әлсіз -

әлсіздік -

әлсіреу -

әмеңгер -

әмиян -

әмір -

әмірші -

ән -

ән айту -

ән шырқау -

Әндір -

ән-жыр -

ән-күй -

әншейін -

әнші -

әнші-күйші -

әпке-қарындас -

әр түрлі -

әр уақытта -

әрдайым -

әрекет -

әрекетсіз -

әрекеттену -

әрең -

әркім -

әрқайсысы -

әрқашан -

әріп -

әсем -

әсемдік -

әсер -

әскер -

әтеш -

әуе, - кеңістігі -

әуел баста -

әуелден -

әуен -

әулет басы, - басшысы -

әшекейлеу -

әшкерелеу -


#### Әбдінего -

Әбдінего - т.қ. Даниял, Мисақ, Шадырақ

Дан 1:7 Әбдінего деп жаңадан ат қойды.

Дан 2:49 Әбдінегоны Бабыл аймағының

Дан 3:16 Әбдінего Набуходоносорға былай

Дан 3:22 Әбдінегоны пешке лақтырып

Дан 3:28 Әбдінего сиынған Құдай

#### Әбен-Езер -

Әбен-Езер -

Пат1 7:12 оны Әбен-Езер («Көмек тасы»)

#### Әбенир -

Әбенир -

Пат1 14:50 Нердің ұлы Әбенир басқарды.

Пат1 20:25 ал Әбенир жанында отырды.

Пат2 3:6 Әбенир Саулдың әулетінің

Пат2 3:22 Ал Дәуіт Әбенирді аман-есен

Пат2 3:33 Әбенирге былай деп жоқтау айтты

#### Әбигел -

Әбигел -

Пат1 25:23 Әбигел Дәуітті көрген бойда

Пат1 25:39 Әбигелге үйленбек ниетін білдірді.

#### Әбумәлік -

Әбумәлік -

Жар 20:2 Герардың патшасы Әбумәлік

Жар 21:22 (філістір патшасы) Әбумәлік

Жар 26:1 Әбумәліктің еліндегі

Бил 9:1 (яғни Гедеон) ұлы Әбумәлік

Бил 9:56 Әбумәліктің өзінің жетпіс

#### Әбіл -

Әбіл -

Жар 4:2 Қабылдың інісі Әбілді туды.

Жар 4:9 — Інің Әбіл қайда? — деп сұрады.

Мат 23:35 Сол үшін де кінәсіз Әбілден бастап

Евр 11:4 Сенімі арқылы Әбіл ақталды

Евр 12:24 негізін салған Исаға да келдіңдер.

#### Әбішай -

Әбішай -

Пат1 26:6 Жоғабтың інісі Әбішайдан

Пат2 3:30 Жоғаб пен оның інісі Әбішай

Пат2 20:6 Дәуіт Әбішайға бұйрық беріп

#### әдейі -

әдейі - т.қ. қасақана

Рул 15:25 сол күнә әдейі емес, абайламай

Рул 15:30 әдейі күнә жасайтын кез келген

Заң 17:8 әдейі өлтірді ме, не кездейсоқ

Рут 2:16 масақтарыңнан әдейі тастап та

Шеж2 34:25 табынып, әдейі ашуымды туғызды

Жыр 18:14 Сақтай гөр әдейі күнә жасаудан,

Мих 6:10 әдейі азайтылған өлшеуіштеріңді

Мат 23:14 әдейі көзге түсу үшін ұзақ мінажат

Мар 12:40 әдейі көзге түсу үшін ұзақ сиынып

Евр 10:26 білгеннен кейін де әдейі күнә

#### әдемі -

әдемі - т.қ. әсем, әшекейлеу, көркем, көркемдеу, көрікті, сұлу, сымбатты

Жар 3:6 көз тартарлық әдемі

Жар 29:17 Рахила сұлу, дене бітімі әдемі

Жар 37:23 әдемі шапанын шешіп алып,

Жар 41:26 әдемі масақ жеті жылды білдіреді.

Мыс 2:2 Сәбидің ерекше әдемі екенін

Мыс 35:19 әдемі тоқылған киімдерін және

Рул 24:5 шатырларың қандай әдемі, Уа,

Еш 7:21 арасынан бабылдық әдемі шапан,

Жыр 97:5 Домбыра шертіп, әдемі ән

Нқл 11:22 Әдемі, алайда әдепсіз әйел заты

Ән 4:7 Қымбаттым, сен тұтастай әдемісің

Ән 7:8 Сен құрма ағашындай әдемісің,

Лұқ 12:27 гүлдердің біріндей әдемі киінбеген

Лұқ 21:5 оның әдемі тастармен салынып,

Лұқ 23:11 үстіне әдемі шапан жауып,

Пет1 3:3 әдемі киімдер киюге тәуелді

#### әдеп, әдепті -

әдеп, әдепті - т.қ. ілтипатты

Қор1 14:40 бәрінде әдеп пен тәртіп сақталсын!

Сал1 4:12 адамдардың алдында әдепті жүріп

Тім1 2:9 әйелдер әдеппен әрленіп-сәнденсін

Тім1 3:2 салауатты, байсалды, әдепті

#### әдепсіз -

әдепсіз -

Нқл 11:22 Әдемі, алайда әдепсіз әйел заты

Қор1 13:5 Әдепсіз, өзімшіл, ашушаң да

#### әдет, әдетте -

әдет, әдетте - т.қ. дағды, дәстүр

Пат2 7:19 Әлде Сен әдетте адам баласына

Мар 10:1 әдеті бойынша оларға тәлім берді.

Мар 15:6 Әмірші әдетте мейрамның

Лұқ 4:16 Иса әдетіне сай демалыс күні

Елш 14:1 екі елші әдеттеріне сәйкес яһуди

Елш 16:13 әдетте Құдайға сиынып мінажат

Елш 17:2 Пауыл әдетінше мәжілісханаға

Қор1 10:13 еліктірген жағдайлар әдетте

Флп 3:19 мақтаныштары — ұятсыз әдеттері.

Евр 5:1 Әдетте әрбір бас діни қызметкер

#### әділ -

әділ - т.қ. ақталу, ақтау, әділетті, кінәсіз

Жар 6:9 әділ де кінәратсыз, Құдаймен

Жар 18:24 қалада елу әділ адам бар шығар

Мыс 15:26 Маған ұнамды әділ іс істесеңдер

Леу 19:15 адамдарды соттағанда әділ бол!

Заң 32:4 Әрдайым Ол әділ әрі шынайы!

Пат1 24:18 — Сен менен әлдеқайда әділсің!

Әйүп 1:1 Ол кінәратсыз да әділ болып

Әйүп 37:23 Ол өте күшті де әділ

Жыр 1:6 Әділдің қамын Жаратқан ойлайды

Жыр 9:9 Иеміз адамзатқа әділ үкім айтады

Жыр 10:7 Иеміз әділ, Ол әділдікті сүйеді

Жыр 11:2 құтқара гөр, әділдер қалмады,

Жыр 18:9 әділ — Жаратқанның бұйрықтары

Жыр 33:16 Ие әділдерге назар аударады

Жыр 36:25 Көрмедім әділ жанның бейшара

Жыр 36:39 Әділдерді Жаратқан құтқарып

Жыр 50:6 Осылай әділ Сенің айтқандарың

Жыр 63:11 Жаратқанға әділдер шаттанады

Жыр 91:13 Әділ жан құрма ағашындай

Жыр 96:11 Әділ адамдарға нұр төгіледі

Жыр 111:2 әділдің ұрпақтары жарылқанады,

Жыр 139:14 Иә, әділдер атыңды мадақтайды

Нқл 2:7 Әділдерге Ол парасатты сақтап

Нқл 2:20 Лайым жүр әділдердің жолыменен

Нқл 3:33 Ал әділ адамның шаңырағын

Нқл 4:18 Әділдің жолы таң шапағы іспетті

Нқл 10:16 Әділдің өнімі — өмірге, Зұлымның

Нқл 10:24 Әділдің аңсағаны орындалар.

Нқл 11:8 Әділ жан пәледен құтқарылар

Нқл 11:30 Әділ жанның жемісі өмір сыйлар

Нқл 12:7 Әділдің шаңырағы берік тұрар.

Нқл 15:8 әділдің мінажаты Оны сүйсіндірер.

Нқл 15:29 Әділдің мінажатына Ол құлақ

Нқл 18:10 Бас сауғалаған әділге қауіпсіз пана.

Нқл 29:2 Әділдер саны молайса халық

Уағ 7:20 күнә жасамайтын әділ адам жоқ.

Иш 5:16 Иесі оларды соттап, әділ үкімін

Иш 30:18 Жаратқан Ие — әділ Құдай.

Иш 32:8 Ал әділ жан әділ жоспар құрып

Иш 42:1 халықтарға жеткізбек әділ үкімді.

Иш 45:21 Жалғыз Мен ғана әділ Құдай

Иш 51:4 әділ шешімдерім нұр болып

Иш 53:11 Әділ Қызметшім «жан азабының

Дан 4:34 барлық іс-әрекеті ақиқат та әділ.

Ош 14:10 әділдер олармен жүретін болады

Абқ 2:4 Ал әділ адам сенімі арқылы

Зәк 9:9 Ол — әділ Құтқарушы

Мал 2:6 байланысып тыныш та әділ жүрді

Мат 5:45 әділдерге де, әділетсіздерге де

Мат 6:33 әділ еркін орындауға ұмтылыңдар!

Мат 9:13 Мен «әділдерді» емес,

Мат 13:49 жамандарды әділдерден

Мат 25:37 Сонда әділдер Оған:

Мат 25:46 әділдер мәңгілік өмірге ие болады

Мат 27:19 «Сол әділ Адамға еш жамандық

Лұқ 1:6 Екеуі де Құдай алдында әділ

Лұқ 15:7 тоқсан тоғыз «әділ» кісіден гөрі

Жох 7:24 ғана қарамай, әділ шешіңдер!

Жақ 5:16 Әділ адамдардың Құдайға

Пет1 2:23 ісін әділ Соттаушыға тапсырды.

Пет1 2:24 әділ өмір сүре алуымыз үшін Мәсіх

Пет1 3:12 Ие әділдерге назар аударады

Пет1 3:18 Мәсіх те әділ бола тұра

Жох1 3:10 әділ өмір сүрмейтін

Рим 2:5 әділ үкімі жарияланатын күні өзің

Рим 3:10 Бірде-бір әділ кісі жоқ,

Рим 3:26 осылай дәлелдейді: Құдай әділ

Рим 5:7 Тіпті әділ біреу үшін өмірін

Рим 7:12 өсиет те қасиетті, әділ және игі.

Рим 8:4 әділ талаптарын орындауымыз.

Еф 4:24 шынымен әділ де қасиетті адам

Флп 4:8 шынайы да қастерлі, әділ де таза

Сал1 2:10 өзімізді таза, әділ, мінсіз ұстадық

Сал2 1:5 әділ соттайтынын көрсетеді

Тім1 6:11 әділ, Құдайға ұнамды өмір сүріп

Тім2 4:8 әділ Төреші — Иеміз бермек.

Тит 1:8 байсалды, әділ, пәк таза

Тит 2:12 әділ және Құдайға ұнамды өмір

Евр 2:2 сол әділ жазасын тартты.

Евр 10:38 Әділ адамым сенімі арқылы

Аян 15:4 Себебі ашылды әділ үкімдерің!»

Аян 19:2 Оның үкімдері шынайы да әділ.

#### әділ іс, - іс-әрекет -

әділ іс, - іс-әрекет - т.қ. игі іс, ізгі іс, іс-әрекет

Заң 6:18 Иеге ұнамды әділ істерді істеңдер!

Заң 24:13 істегеніңді Құдай Иең әділ іс деп

Бил 5:11 Жаратқанның әділ істерін

Пат3 14:8 алдымда тек әділ іс-әрекет жасады

Пат3 15:5 Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер

Пат3 22:43 әділ істер істеді. Алайда оның

Пат4 12:2 Иеге ұнамды әділ істер істеді.

Пат4 14:3 Иеге ұнамды әділ істер істесе де,

Пат4 15:3 Жаратқан Иеге ұнамды әділ істер

Пат4 15:34 Иеге ұнамды әділ істер істеді.

Пат4 20:3 әділ істер істеп келгенімді ескере

Пат4 22:2 әділ істер істеп, толығымен түп

Жыр 105:3 Ұдайы олар әділ істер жасар.

Иш 12:4 Әділ істерін ұлттарға білдіріп,

Иш 32:7 кедей өзінің әділ ісін қорғап

Иш 56:1 бұйрықтарымды сақтап, әділ істер

Иш 64:6 Күллі әділ істеріміздің өзі лас

Езк 18:5 игі де әділ іс-әрекет істейді дейік.

Езк 18:22 әділ істері үшін ол өмір сүре

Езк 18:27 игі де әділ істерді істейтін болса

Мих 6:8 Әділ істер істеп, мейірімділікті

Жақ 1:20 әділ істерді жасай алмайды.

Рим 5:18 Ал өзге бір Кісінің әділ ісі

Флп 1:11 молынан әділ іс-әрекеттер жасап

Тит 3:5 әділ істерімізге бола емес, Өзінің

Аян 19:8 халқының әділ істерін білдіреді.

Аян 22:11 әділдер әділ істерін жалғастырып,

#### әділдік -

әділдік - т.қ. шыншылдық

Заң 16:19 Не әділдікті бұрмалаушы

Заң 32:41 жауымды әділдікпен жазалаймын,

Пат1 26:23 Ие әрбір адамға оның әділдігі мен

Әйүп 27:6 мен әділдігімді мықтап ұстанып

Жыр 17:25 маған берді әділдігіме қарай,

Жыр 32:5 Иеміз әділет пен әділдікті қалайды

Жыр 36:6 Жайнатады әділдігіңді таңғы

Жыр 36:28 Жаратушы әділдікті қалайды

Жыр 44:8 әділдікті сүйесің, Сондықтан да

Жыр 47:11 Құдіретті қолың әділдік орнатады.

Жыр 84:11 Әділдік пен татулық бір-біріне

Жыр 88:15 Әділдік, әділет — тағыңның негізі

Жыр 95:10 ұлттарды әділдікпен соттайды.

Жыр 100:1 әділдік жайлы ән шырқаймын,

Жыр 105:3 Әділдікті ұстанғандар жарылқанар

Жыр 110:3 Әділдігі мәңгілікке ұласады.

Жыр 111:3 Әрі әділдігі мәңгі есте қалады.

Жыр 142:1 Әділдігіңе сай маған жауап қатшы.

Нқл 12:17 шындығын айтқан әділдікті паш

Нқл 14:34 Әділдігі халықтың дәрежесін

Нқл 21:15 Әділдік жасалса әділдер қуанар

Нқл 21:21 Әділдік пен берік мейірім

Нқл 28:5 Зұлым жан әділдікті ұғынбас

Иш 1:17 әділдікке ұмтылыңдар!

Иш 11:5 Патша әділдікпен билік жүргізіп

Иш 28:17 сендерге қолданамын әділдікті

Иш 42:6 «Сені әділдікпен Өзім шақырдым

Иш 45:24 «Әділдік пен құдірет тек Жаратқан

Иш 54:14 Сен әділдікпен берік негізделесің.

Иш 59:11 Әділдікті қанша күтсек те, ол жоқ.

Иш 59:17 Ол әділдікті сауыттай

Иш 60:17 әділдікті әмірші етіп

Иш 61:8 — Себебі Мен әділдікті сүйіп

Ерм 23:6 Әділдігіміздің қайнары —

Ерм 31:23 уа, әділдіктің мекені

Езк 34:16 әділдікпен бағатын боламын.

Дан 9:18 Біз өз әділдігімізге емес

Дан 9:24 әрі мәңгілік әділдікті әкеліп

Ош 10:12 әділдіктің дәнін себіңдер»!

Амо 5:15 жүргізгенде әділдікті орнатыңдар

Амо 5:24 әрі әділдік еш таусылмайтын

Соф 2:3 әділдік үшін ұмтылыңдар!

Мат 5:6 Әділдікті аңсап зарыққандар

Мат 23:23 Бірақ та Таурат заңының әділдік

Лұқ 11:42 Бірақ та әділдікке және Құдайға

Пет1 3:14 Тіпті әділдік үшін азап шегетін

Пет2 3:13 біз Құдайдың уәдесіне сай әділдік

Рим 6:18 әділдіктің «құлы» болдыңдар.

Қор2 6:14 әділдік пен заңсыздық арасында

Қор2 9:9 оның әділдігі мәңгіге ұласады»

Еф 5:9 нағыз игілік, әділдік, шындық.

Еф 6:14 әділдікті «сауыт қылып киіп»

Тім2 2:22 бәрімен бірге әділдік, сенім

Евр 1:9 жек көріп, әділдікті сүйесің

Евр 11:33 жеңіп шығып, әділдік орнатып

Евр 12:11 әділдік пен тыныштықтың игілікті

Аян 19:11 Ол әділдікпен үкім кесіп, соғысқа

#### әділдік жолы -

әділдік жолы -

Жыр 36:31 Әділдік жолында аяғы нық болады

Жыр 93:15 ақжүрек жандар әділдік жолымен

Нқл 12:28 Әділдік жолында шынайы өмір

Дан 12:3 көптеген адамды әділдік жолына

Мат 21:32 Жақия әділдік жолын көрсетуге

#### әділдіктің тәжі -

әділдіктің тәжі - т.қ. тәж

Тім2 4:8 «әділдіктің тәжі» күтіп тұр, оны

#### әділет -

әділет -

Пат3 7:8 Әділет сарайының ар жағындағы

Жыр 32:5 Иеміз әділет пен әділдікті қалайды

Жыр 88:15 Әділдік, әділет — тағыңның негізі,

Иш 32:16 Иен далаға әділет жайылып, бау

#### әділетсіз -

әділетсіз - т.қ. заңсыз, нақақ

Шеж2 19:7 әділетсіз үкім, бет-жүзге қарау,

Жыр 54:4 Әрі әділетсіздердің қыспағынан.

Нқл 18:5 қолдау арамды — Әділетсіз соттың

Иш 48:22 Ал «әділетсіздерде амандық пен

Иш 53:5 әділетсіз істеріміз үшін құртылды.

Иш 55:7 әділетсіз жан өз ойларынан бас

Иш 57:20 «Бірақ әділетсіздер буырқанып

Мат 5:45 әділетсіздерге де жаңбырды бірдей

Пет1 3:18 әділетсіздер үшін азап шекті.

Пет2 2:9 әділетсіздерді қиямет соты

Рим 3:6 Құдай әділетсіз болса

Рим 9:14 Құдайдың әділетсіз болғаны ма?

Евр 6:10 Құдай әділетсіз емес қой

#### әділетсіздік -

әділетсіздік -

Жох 7:18 Оның ойында әділетсіздік жоқ.

Елш 25:10 әділетсіздік істеген жоқпын, оны

Жақ 3:6 от іспетті, әділетсіздік тудырғыш.

Жох1 1:9 бізді барлық әділетсіздігімізден

Жох1 5:17 Әділетсіздіктің бәрі — күнә

Рим 1:18 әділетсіздігіне қарсы өз қаһарын

Рим 2:8 шындыққа емес, әділетсіздікке

Рим 3:5 «Егер біздің әділетсіздігіміз

Рим 6:13 әділетсіздіктің құралы етпеңдер!

Қор1 13:6 Әділетсіздікті еш құптамайды

Сал2 2:12 әділетсіздікке құмартқандардың

#### әділетті -

әділетті - т.қ. әділ

Жар 18:25 әлемді Соттаушы әділетті шешім

Жыр 18:10 Барлығы мүлтіксіз де әділетті,

Жыр 24:8 Жаратқан Ие ізгі де әділетті,

Жыр 74:3 Әділетті сотты Өзім жүргіземін.

Жыр 118:144 Мәңгілік әділетті ережелерің Сенің

Нқл 8:20 Әділетті жолмен жүре беремін

Жох1 1:9 Құдай сенімді де әділетті

#### әже -

әже -

Пат3 15:13 Аса патша тіпті өзінің әжесі

Тім1 5:4 әке-шешелері мен ата-әжелерінің

Тім2 1:5 Ол алдымен әжең Лойда мен анаң

#### әзәзіл -

әзәзіл - т.қ. азғырушы, нұрлы періште, шайтан

Шеж1 21:1 Әзәзіл шайтан Исраилге қарсы

Әйүп 1:6 әзәзіл шайтан да олармен бірге

Мат 4:3 әзәзіл Оның қасына келіп: — Егер

Мат 13:39 шашқан дұшпан — әзәзіл шайтан

Мат 16:23 — Менен аулақ кет, әзәзіл!

Жох 6:70 әзәзіл шайтанның жетегінде

Жох 8:44 Әзәзіл өтірікті өз болмысына сай

Жох1 2:13 сендер әзәзілді жеңіп шықтыңдар.

Рим 16:20 жуық арада әзәзіл шайтанды

Қор1 7:5 әзәзіл шайтанның азғыруына

Сал1 3:5 әлде әзәзіл азғырып

Сал2 3:3 әзәзілдің әрекетінен сақтайды.

Аян 12:9 әлемді алдап келген әзәзіл

Аян 20:2 ол ібіліс және әзәзіл шайтан деп те

Аян 20:7 Ал мың жыл өткеннен кейін әзәзіл

Аян 20:10 Бұларды еліктіріп алдаған әзәзіл

#### әйел -

әйел - т.қ. жұбай, келіншек, қосақ

Жар 1:27 бірін әйел қылып жаратты.

Жар 2:22 қабырғадан әйел жасап шығарып

Жар 2:24 әйеліне берік қосылады, сөйтіп

Жар 3:15 Әйелдің ұрпағы басыңды мыжып

Мыс 20:17 ие болуға сұқтанба! Оның әйеліне,

Заң 22:5 не еркек әйелге тән киім киюші

Рут 3:11 сенің үлгілі әйел екеніңді біледі.

Пат3 11:1 шетелдік әйелдерге ғашық болды

Нқл 12:4 Ізгі әйел күйеуінің абыройын

Нқл 19:14 ақылды әйелің — сыйың

Нқл 27:15 Ұрысқақ әйел де тыным

Нқл 31:10 жақсы әйелді кім таба алар?

Нқл 31:30 қастерлейтін әйел лайық мадаққа.

Мал 2:14 үйленген әйелдеріңе адал болмай

Мат 5:28 кім бір әйелге құмарта қараса

Мат 5:32 жеңіл жүріске түспеген әйелімен

Мат 9:22 Әйел сол сәтте-ақ сауығып кетті.

Мат 19:5 әйеліне қосылады, сөйтіп екеуі

Мат 26:10 Әйелді неге мазалайсыңдар? Ол

Мар 10:6 бірін әйел қылып жаратты».

Лұқ 1:42 Құдай әйелдердің арасында сені

Лұқ 17:32 Луттың әйелімен болған жайтты

Жох 8:3 ұсталған бір әйелді айдап әкеліп

Пет1 3:5 Оған бағышталған әйелдер өздерін

Пет1 3:7 әйелдеріңе ілтипат пен қамқорлық

Рим 1:26 кейбір әйелдер табиғи жыныстық

Қор1 7:2 сақтану үшін әр еркектің өз әйелі

Қор1 7:16 сен, күйеу, әйеліңді құтқарылуға

Қор1 7:34 әйел күйеуіне ұнауға тырысып

Қор1 9:5 біздің де сенуші әйелге үйленіп

Қор1 11:7 Әйел болса, күйеуінің ұлылығын

Қор1 11:11 еркек әйелден тәуелсіз емес.

Ғал 4:4 Ол бір әйел арқылы дүниеге келіп

Еф 5:22 Әйелдер, Иемізге мойынсұнғандай

Еф 5:23 еркек — әйелдің «басы».

Еф 5:25 әйелдеріңді солай сүйіңдер:

Еф 5:28 Әйелін сүйген өзін де сүйеді.

Еф 5:33 әйел күйеуін құрметтеуге міндетті.

Тім1 2:9 әйелдер әдеппен әрленіп-сәнденсін

Тім1 3:2 ол әйеліне адал, салауатты

Тім1 3:11 әйелдері де байыпты,

Тит 2:3 егде әйелдердің жүріс-тұрыстары

Аян 21:9 «Тоқтының үйленетін әйелін»

#### әйел алу -

әйел алу - т.қ. үйлену

Нқл 18:22 Әйел алған — береке тапқан

Мат 24:38 ішіп-жеп, әйел алып, қыздарын

#### Әйүп -

Әйүп -

Әйүп 1:1 елінде Әйүп есімді адам өмір сүрді.

Әйүп 1:8 қызметшім Әйүпке көңіл бөлдің бе

Әйүп 2:13 Үш досы Әйүппен бірге жеті күн,

Әйүп 42:12 Жаратқан Ие Әйүптің өмірінің

Езк 14:14 Тіпті Нұх, Даниял, Әйүп үшеуі осы

Жақ 5:11 Әйүп пайғамбардың

#### әке -

әке - т.қ. ата, әке-шеше

Заң 8:5 Сонымен әкесінің баласын

Жыр 67:6 Құдай әке болады жетімдерге

Жыр 102:13 Әкенің сәбиіне жаны ашығаны

Нқл 3:12 Әкесі сүйікті баласын да

Нқл 10:1 Ақылды бала — әкесінің сүйініші

Нқл 13:1 бала әке тәрбиесін қабыл алар

Нқл 15:5 Әкенің тәрбиесінен ақымақ безер

Нқл 15:20 Ақылды бала әкесін риза қылар

Нқл 18:3 Зұлым өзімен асқақтық әкелер

Нқл 23:22 өзіңді дүниеге келтірген әкеңді

Нқл 23:24 Әділдің әкесі қатты қуанады

Нқл 29:3 Даналықты сүйген жан әкесін

Езк 18:20 Баласы әкесінің кінәсі үшін

Мат 15:4 Егер біреу әкесін не шешесін

Мат 23:9 әке» деген рухани атақ бермеңдер!

Лұқ 11:11 Араларыңдағы қандай әке

Лұқ 12:53 әкесі ұлына, ұлы әкесіне,

Лұқ 15:20 әкесіне баруға жолға шығады.

Қор1 4:15 «рухани әкелерің» көп емес.

Евр 12:7 Әкесі түзетпейтін бала бола ма?

Әке т.қ. Абба, көктегі Әке, Құдай Әке

Шеж1 17:13 Әке боламын, ал ол Менің рухани

Жыр 2:7 Мен бүгінгі күні Әке болдым саған

Иш 9:6 Құдіретті Құдай, Мәңгілік Әке

Мат 6:26 Әкелерің оларды асырайды.

Мат 11:27 Маған бәрін де Әкем сеніп

Мат 11:27 Әкенің кім екенін де Оның жалғыз

Мар 14:36 «О, Абба, Әкем! Сенің қолыңнан

Лұқ 2:49 Менің Әкемнің ісімен

Лұқ 23:34 «Әке, оларды кешіре гөр!

Жох 1:14 біз Әкенің жалғыз (рухани) Ұлының

Жох 3:35 Әкесі Ұлын сүйіп, Оның қолына

Жох 6:44 Мені жіберген Әкем Өзіме

Жох 6:46 басқа ешкім Әкені көрген емес

Жох 10:29 Ешкім соларды Әкемнің қолынан

Жох 10:30 Әкем Екеуіміз біртұтаспыз.

Жох 14:6 ешкім де Әкеге бара алмайды.

Жох 14:20 Сол күні сендер Менің Әкеммен

Жох 14:23 әрі Әкем оны сүйеді.

Жох 14:28 себебі Әкем Менен ұлы.

Жох 17:11 Киелі Әке, Маған берген есіміңнің

Жох 20:21 — Әкемнің Өзімді осы дүниеге

Елш 1:7 Әкем өз еркімен белгілеп қойған

Жақ 1:17 Әкеміз берген қай нәрсе де игі.

Жох1 2:23 кім Ұлды мойындаса, соның Әкеге

Жох1 3:1 Әкенің бізге деген сүйіспеншілігі

Рим 8:15 Әке, Әке!» деп шақырамыз.

Қор2 1:3 Құдай — қайырымды Әкеміз,

Қор2 6:18 Мен сендерге Әке боламын

Ғал 4:6 Әке!» — деп Құдайға сиындырады.

Еф 2:18 Әкеге сиынуға жол ашылды.

Аян 3:5 Әкемнің және Оның

#### әкелу -

әкелу -

Жар 4:4 төлдерінен әкеліп, құрбандыққа

Жар 18:5 тамақ әкелейін, әлденіп тынығып

Елш 14:15 Сендерге Ізгі хабарды әкелдік:

Елш 22:5 айдап әкеліп, жазалау үшін сол

Елш 25:23 Пауыл сол жерге әкелінді.

Тім1 6:7 дүниеге ештеңе де әкелген жоқпыз

Аян 21:26 сый-тартуларын әкеліп, құрмет

#### әкетай -

әкетай - т.қ. Абба

Бил 1:15 жасай көріңізші, әкетайым.

Бил 11:36 Қызы оған: — Әкетай, сіз

#### әке-шеше -

әке-шеше - т.қ. ата-ана, әке, шеше

Жар 2:24 еркек әке-шешесін қалдырып

Леу 19:3 Әрқайсың өз әке-шешелеріңді

Леу 20:9 әке-шешесін жамандағандықтан

Заң 27:16 «Әке-шешесін менсінбей

Жыр 26:10 Бас тартса менен тіпті әке-шешем

Нқл 17:6 мақтанышы — әке-шешелері.

Мат 10:21 әке-шешелеріне қарсы көтеріліп

Мат 10:37 Кім әке-шешесін не ұл-қызын

Мат 19:5 еркек әке-шешесін қалдырып

Лұқ 2:27 рәсімдерді атқару үшін әке-шешесі

Лұқ 18:29 үй-жайын, әке-шешесін

Лұқ 21:16 әке-шешелерің мен бауырларың

Еф 5:31 еркек әке-шешесін қалдырып

Еф 6:1 әке-шешелеріңнің тілін алыңдар

Евр 12:9 әке-шешелеріміз бізді тәрбиеледі,

#### әкім -

әкім - т.қ. әкімшілік, әмірші, басқарушы, билеуші, билік иесі

Жыр 2:2 Әкімдер кеңесіп жатыр бірігіп:

Елш 4:26 Әкімдер кеңесіп жатыр бірігіп».

Еф 6:12 қазіргі қара түнектің әкімдері мен

#### әкімшілік -

әкімшілік - т.қ. әкім

Шеж1 26:30 әкімшілік жұмысқа икемді бір мың

Шеж1 26:32 әкімшілік қызметіне тағайындады.

Елш 16:19 қала әкімшілігіне сүйреп апарды.

Елш 19:31 әкімшілігінің кейбір уәкілдері де

Тім1 2:2 әкімшілік иелері үшін де мінажат

Тит 3:1 Үкімет пен жергілікті әкімшілік

#### әл-ауқат -

әл-ауқат - т.қ. ауқатты

Леу 14:22 өзінің әл-ауқатына қарай

Леу 25:26 әл-ауқаты көтеріліп, сол жерді өзі

Жыр 48:6 Зұлымдығы: әл-ауқаттарына олар

#### әлдеқайда -

әлдеқайда -

Әйүп 33:12 Құдай пендеден әлдеқайда ұлы ғой

Нқл 8:19 Күмістен де әлдеқайда жоғары.

Қор2 3:10 өзінен әлдеқайда салтанатты Жаңа

Еф 3:20 әлдеқайда көп нәрселерді істей

#### әлденеше -

әлденеше - т.қ. бірнеше

Қор2 8:22 әлденеше рет көз жеткіздік. Ол

Тім2 1:16 Онисыфор әлденеше рет көңілімді

Евр 1:1 Құдай әлденеше рет түрлі

#### әлдену -

әлдену - т.қ. күшею

Жар 18:5 тамақ әкелейін, әлденіп тынығып

Пат1 14:27 әлденіп, көздері жайнап шыға

Елш 9:19 тамақ ішіп әлденді. Бірнеше күн

#### әлем -

әлем - т.қ. жер

Шеж1 16:23 Күллі әлем, Жаратқанға ән-жыр

Шеж1 16:30 Әлем берік орнатылды

Жыр 49:12 Бар әлем мен ондағылар — өз

Жыр 65:1 Бар әлем, Құдайға қуана

Жыр 97:9 Әлемге әділ билік айтуға

Жыр 99:1 Бар әлем, жырлаңдар Жаратқанды

Мат 24:14 хабар күллі әлемге уағыздалмақ.

Пет1 1:20 Құдай әлемді жаратпастан бұрын

Еф 1:4 әлемді жаратпастан бұрын

Еф 4:10 бүкіл әлемге өз билігін орнатпақ.

Евр 1:2 Сол арқылы әлемді жаратып

Евр 4:3 әлемді жаратып болған кезде-ақ

Евр 11:3 әлемді айтқан сөзімен жаратып

Аян 13:8 әлем жаратылмас бұрын есімдері

#### Әлемнің Иесі -

Әлемнің Иесі - т.қ. бүкіл әлемнің Билеушісі, Ие, Ием, Иеміз

Еш 3:13 бүкіл әлемнің Иесі — Жаратқан

Пат1 17:45 мен саған Әлемнің Иесінің атымен

Пат2 7:8 Дәуітке былай де: Әлемнің Иесі

Пат4 19:31 Әлемнің Иесі бұларды қайрат

Жыр 23:10 Патша? Әлемнің Иесі, Сол —

Жыр 45:8 Әлемнің Иесі біздің жанымызда,

Иш 6:3 «Әлемнің Иесі киелі, қасиетті

Зәк 9:15 Әлемнің Иесі өз халқын жан

Мал 3:12 Әлемнің Иесі осыны нық айтады.

Рим 9:29 Әлемнің Иесі біразымызды тірі

#### әлсіз -

әлсіз - т.қ. күшсіз

Жое 3:10 Әлсіздерің «Мен мықтымын!»

Қор1 8:9 әлсіздерді күнәға азғырмасын!

Қор1 9:22 Сенімі әлсіздерді әкелу үшін

Қол 2:17 нәрсенің әлсіз нұсқасы ғана:

#### әлсіздік -

әлсіздік - т.қ. күшсіздік

Қор1 1:25 Құдайдың «әлсіздігі» (яғни

Қор2 12:10 Сонымен, басымнан әлсіздік

#### әлсіреу -

әлсіреу -

Пат2 3:1 Саулдың әулеті әлсірей берді.

Жыр 72:26 Тәнім әлсіреп, жаным

Рим 8:26 Сонымен қатар әлсіреген бізді

Қор2 4:16 Тәніміз тозып әлсірегенмен

Евр 12:13 Рухани жағынан әлсіреген

#### әмеңгер -

әмеңгер -

Жар 38:8 әмеңгер болып үйлен. Осылай ағаң

Рут 3:9 әмеңгерім бола алатын қайнағам

Рут 4:5 жесір келіні Руттың әмеңгері

Мат 22:25 Жесіріне екіншісі әмеңгер болып

#### әмиян -

әмиян - т.қ. қалта

Иш 3:19 халаттары мен әмияндарын,

Жох 12:6 қаржы сақталатын әмиянды Яһуда

Жох 13:29 ортақ қаржы салатын әмиянды

#### әмір -

әмір - т.қ. бұйрық, бұйыру

Езр 7:23 киелі үйіне арнап нені әмір еткен

Елш 17:7 әмірлеріне қарсы шығып, Иса

#### әмірші -

әмірші - т.қ. әкім, басқарушы, билік иесі, күнәкар дүниенің әміршісі

Нқл 29:26 кісі әміршінің ықыласын іздер

Иш 60:17 әділдікті әмірші етіп

Мат 9:34 жындарды солардың әміршісінің

Мат 27:2 Оны байлатып, әмірші Пилатқа

Жох 12:31 осы дүниенің әміршісі қуылады!

Елш 23:33 Пауылды әміршіге табыс етті.

Еф 2:2 зұлым күштердің әміршісінің

Евр 2:14 өлімнің әміршісін, яғни әзәзіл

#### ән -

ән - т.қ. ән-жыр

Әйүп 38:7 нөкерлері қуана ән салып жатты.

Жыр 27:7 Иеме ән салып Оны дәріптеймін.

Жыр 66:5 қуана-қуана ән шырқай берсін

Жыр 91:5 Ұлы істеріңе қуана ән саламын.

Жыр 95:1 Шырқаңдар жаңа ән Жаратқан

Жыр 97:5 Домбыра шертіп, әдемі ән

Иш 42:10 Иемізге жаңа әнді шырқаңдар

Еф 5:19 Киелі Рух дарытқан әндер арқылы

#### ән айту -

ән айту -

Жыр 32:3 Оған бағыштап жаңа ән айтыңдар

Жыр 146:7 Иеге шүкірлік әнін айтыңдар

Мат 26:30 олар Құдайды мадақтау әнін айтты

Мар 14:26 олар Құдайды мадақтау әнін айтты

Қол 3:16 Құдай Иемізге арнап ән айтып

#### ән шырқау -

ән шырқау -

Жыр 9:3 қуанып шаттық ән шырқаймын

Жыр 31:7 қуана ән шырқаймын».

Жыр 66:5 қуана-қуана ән шырқай берсін

Иш 51:11 Сионға ән шырқап қайта оралады,

#### Әндір -

Әндір -

Мат 4:18 Петір мен інісі Әндірді көрді.

Жох 12:22 Філіп мұны Әндірге барып айтты

#### ән-жыр -

ән-жыр - т.қ. ән, жыр, мадақтау жыры

Мыс 15:1 Иені дәріптеймін ән-жырменен,

Жыр 17:50 атыңа ән-жырымды арнаймын.

Жыр 26:6 Ән-жырымды Жаратқан Иеге

Жыр 39:4 жаңа ән-жырды маған айтқызды

Жыр 91:2 Хақ Тағала, есіміңе ән-жыр арнау,

Жыр 149:1 Жаратқан Иеге жаңа ән-жыр

Иш 38:20 Ән-жыр айтамыз ішекті аспаппен

#### ән-күй -

ән-күй - т.қ. әнші-күйші, күй 1

Шеж1 15:21 ән-күйді бастап сегіз ішекті

Шеж1 15:22 ән-күйдің тәлімгері болатын,

Шеж1 15:27 ән-күйдің жетекшісі Хенаниях та

Шеж1 25:7 Иені ән-күймен мадақтау үшін

Нех 11:22 киелі үйіндегі ән-күй қызметін

Жыр 4:1 Ән-күйдің жетекшісіне арналған,

Жоқт 5:14 Жастар көңілді ән-күй салуларын

Еф 5:19 Иемізді ән-күймен шын жүректен

#### әншейін -

әншейін - т.қ. жай 2

Езк 8:17 әншейін іс болып кеткендей ме?

Жақ 4:14 Ол әншейін аз уақытқа көрініп,

#### әнші -

әнші -

Пат2 19:35 Тіпті әнші жігіттер мен қыздардың

Шеж1 15:27 әншілер және ән-күйдің жетекшісі

Шеж2 20:21 алдында жүретін әншілерді

Шеж2 29:28 ғибадат етіп, әншілер мадақтау

Шеж2 35:25 әйел әншілер Жосия марқұмға

Езр 2:65 екі жүз еркек, әйел әншілері болды

Езр 7:7 леуіліктер, ғибадатхана әншілері,

Нех 12:47 халқы әншілер мен қақпашыларға

Жыр 67:26 Әншілер жүр алдында,

#### әнші-күйші -

әнші-күйші - т.қ. ән-күй, күйші

Пат3 10:12 әнші-күйшілерге арнап жетіген

Шеж1 6:32 әнші-күйші қызметін киелі кездесу

Шеж1 6:33 қахаттық тармақтан әнші-күйші

Шеж1 15:19 Етан есімді әнші-күйшілер қола

Шеж2 23:13 Әнші-күйшілер саз аспаптарымен

Уағ 2:8 Қасыма әнші-күйшілер мен түрлі

#### әпке-қарындас -

әпке-қарындас -

Әйүп 1:4 әпке-қарындасын да шақыратын.

Тім1 5:2 әпке-қарындасыңа қарағандай

#### әр түрлі -

әр түрлі - т.қ. жан-жақты, түрлі

Жар 2:9 жеміс беретін әр түрлі ағаштарды

Жар 4:22 мыс пен темірден әр түрлі құрал

Мат 13:47 әр түрлі балықтар түсетін аумен де

Мар 3:10 әр түрлі дертке ұшырап

Елш 13:10 әр түрлі өтірік пен зұлымдыққа

Рим 12:4 атқаратын қызметтерінің әр түрлі

Қор1 9:22 Әр түрлі адамдар арасында оларға

Қор1 12:2 құлшылық етудің әр түрлі

Қор1 13:2 Әр түрлі білімді иемденсем, Тау

Қол 1:10 әр түрлі игі істер істеп, өсіп-өне

Тім1 6:10 түрлі жамандықтың түп-тамыры.

Евр 4:15 әр түрлі сынақтан өтіп көрді, бірақ

Аян 21:19 әр түрлі асыл тастармен

#### әр уақытта -

әр уақытта - т.қ. әрқашан, ұдайы

Жыр 33:2 Иені мадақтаймын әр уақытта,

Жыр 101:27 құриды, Сен боласың әр уақытта,

Жыр 115:10 Иені мақтаңдар әр уақытта!

Нқл 3:21 естілікті сақтап жүр әр уақытта!

Евр 1:11 құриды, Сен боласың әр уақытта

#### әрдайым -

әрдайым - т.қ. әрқашан, ұдайы

Жар 6:3 «Енді Менің Рухым әрдайым адам

Жыр 15:8 Ықылас-ниетім әрдайым Иемде

Жыр 50:5 Күнәларым әрдайым тұр есімде.

Нқл 17:17 дос әрдайым жақсы көрер,

Иш 26:3 Әрдайым ойын Саған бағыттаған

Иш 49:16 қамалдарың әрдайым көз алдымда

Мат 26:11 Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда

Мар 14:7 Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда

Лұқ 15:31 сен әрдайым менімен біргесің.

Пет1 3:15 жауап беруге әрдайым даяр

Қор1 1:4 Мен Құдайға әрдайым сендер үшін

Қор1 15:58 Иеміздің ісін әрдайым молынан

Қор2 2:14 бізді әрдайым жеңістің шеруімен

Қор2 4:10 тәнімізде әрдайым азап шегіп

Қор2 5:6 Сол себептен әрдайым жігерліміз.

Қор2 6:10 бірақ әрдайым қуаныштымыз.

Еф 6:18 әрдайым Құдайға сиынып,

Флп 2:12 бірге болғанымда әрдайым

Флп 4:4 Әрдайым Иемізбен

Сал1 5:16 Әрдайым қуанып,

Тім2 4:2 ұнамауына қарамастан әрдайым

#### әрекет -

әрекет - т.қ. іс-әрекет

Жар 50:17 жауыздық әрекеттерін кешіре гөр

Жыр 36:5 Ол сен үшін әрекет етеді де:

Жох1 2:27 Рухтың үйреткені бойынша әрекет

Жох2 1:6 Сүйіспеншілікке сай әрекет ету

Жох3 1:12 Ол шындыққа сай әрекет жасайды.

Рим 9:16 адамның қалауы мен әрекетіне

Ғал 5:6 сүйіспеншілікпен әрекет жасайтын

#### әрекетсіз -

әрекетсіз - т.қ. іс-әрекетсіз

Жақ 2:26 әрекетсіз сенім де өлі.

#### әрекеттену -

әрекеттену -

Жыр 7:7 Мен үшін ендеше әрекеттене гөр.

Елш 9:29 мұның көзін жоюға әрекеттенді.

Рим 15:18 құдіретімен сөйлеп, әрекеттеніп,

#### әрең -

әрең - т.қ. зорға

Мыс 14:25 күймелер әрең дегенде қозғалды.

Уағ 12:4 үнін құлағы әрең шалар. Адам таң

Елш 14:18 әрең дегенде тыныштандырып,

Қор2 11:25 теңізде қалқып жүріп, әрең аман

#### әркім -

әркім - т.қ. әрқайсысы

Жыр 39:5 сенімін артқан Әркім — өмір бақи

Мат 7:21 Мырза, Ие!» дейтін әркім емес

#### әрқайсысы -

әрқайсысы - т.қ. әркім, жеке, - басы

Жар 6:19 жануарлардың әрқайсысынан екі

Рим 12:6 әрқайсымыз ерекше рухани

Қор1 14:26 әрқайсың бір рухани жыр, тәлім

Қор1 16:2 Жексенбі сайын әрқайсыларың

Қол 4:6 әрқайсысына қалай жауап беру

Сал1 2:11 әрқайсыңды туған баламыздай

Аян 2:23 Мен әрқайсыңның істеріңе қарай

#### әрқашан -

әрқашан - т.қ. әр уақытта, әрдайым, ұдайы

Жар 49:25 жарылқасын әрқашан! Шыңырау

Заң 11:1 өсиеттерін әрқашан берік

Иш 26:4 Жаратқан Иеге сеніңдер әрқашан,

Иш 58:11 сендерді әрқашан жетелеп жүремін

Ерм 11:20 әрқашан әділ шешім шығарасың!

Ош 12:6 Әрқашан өз Құдайыңа үмітіңді арт

Лұқ 18:1 әрқашан үмітін үзбей Құдайдан

Лұқ 21:36 Әрқашан сергек болып, сиынып

Рим 11:36 Құдай мадақталсын әрқашан!

#### әріп -

әріп -

Мат 5:18 Таурат заңының бірде-бір әрпі,

Ғал 6:11 үлкен әріптермен жазып

#### әсем -

әсем - т.қ. әдемі, әшекейлеу, көркем, көркемдеу, сұлу

Мыс 12:35 алтын бұйымдар мен әсем киімдер

Жыр 44:3 Сен әсемсің күллі адам баласынан,

Жыр 47:3 Әсем де биік Сион тауы — Күллі

Жыр 80:3 Домбыра, жетігенмен әсем әуен

Жыр 91:4 аспапта әсем күй тартып, Жетіген

Жоқт 2:15 Мінсіз әсем, бар жердің қуанышы

Езк 28:17 әсем келбетіңнен асқақтап кеткен

Аян 14:2 күйшілердің әсем сазындай еді.

#### әсемдік -

әсемдік - т.қ. көрік 2, сұлулық

Жыр 95:6 әсемдік киелі тұрағында.

Нқл 31:30 Әсемдік өткінші, алдамшы

Иш 28:1 әсемдігі гүлдей солып қалмақшы.

#### әсер -

әсер - т.қ. түрткі, ықпал

Пат3 8:58 Ол жүрегімізге әсер етіп, Өзіне

Пат4 4:31 дыбыс та естілмеді, әсері де

Шеж2 30:12 Яһуда халқына да игі әсерін тигізіп

Қор1 7:14 Құдайдың қасиетті әсерінің

Еф 1:14 халқын жамандықтың әсерінен

Еф 1:19 күшті әсер ететінін ұқсаңдар екен

Сал1 2:13 сенетін сендерге күшті әсер етіп

Евр 4:12 Құдайдың сөзі тірі, әсері де күшті.

Евр 12:21 Осы көріністің әсерінің үрей

#### әскер -

әскер - т.қ. жасақ

Пат1 17:26 тірі Құдайдың әскер саптарын

Жыр 26:3 қорықпаймын, әскер қоршап алса

Жыр 67:13 Жау әскері басшыларымен қашып

Жыр 135:15 Перғауын мен әскерін теңізге

Езк 37:10 Олар өте үлкен әскер екен.

Мат 22:7 патша қаһарланып, әскерін

Лұқ 21:20 Иерусалим қаласын әскерлер

#### әтеш -

әтеш -

Мат 26:34 осы түні-ақ әтеш шақырғанша

Мар 13:35 әтеш шақырған кезде ме, әлде таң

Жох 18:27 Сол сәтте-ақ әтеш шақырды.

#### әуе, - кеңістігі -

әуе, - кеңістігі - т.қ. аспан, ауа

Жар 1:6 әуе кеңістігі пайда болсын!» — деп

Жар 1:8 Құдай әуе кеңістігін аспан деп

Жар 1:20 әуе кеңістігінде құстар ұшып

Жыр 18:2 керемет істерін Әуе кеңістігі де

Езк 1:22 күмбез тәрізді бір әуе кеңістігі

Езк 10:1 әуе кеңістігінен таққа ұқсаған саф

Мат 6:26 Әуеде ұшқан құстарға назар

#### әуел баста -

әуел баста - т.қ. бас

Жар 1:1 Әуел баста Құдай аспан мен жерді

Иш 40:21 әуел бастан-ақ ешкім оны сендерге

Мат 19:4 Жаратқан Иенің әуел бастан-ақ

Лұқ 1:2 әуел бастан-ақ өз көздерімен көріп

Жох 1:1 Әуел баста Сөз болатын

Жох 6:64 әуел бастан-ақ білген еді.

Жох 8:44 Ол әуел бастан-ақ кісі өлтіруші

Жох1 1:1 Әуел баста Ол бар болатын.

Жох1 2:13 сендер әуел баста бар болған

Евр 1:10 негізін салғансың әуел баста

#### әуелден -

әуелден -

Жох 1:2 Сөз әуелден-ақ Құдайда болатын.

#### әуен -

әуен - т.қ. азалы әуен, күй 1, саз 2

Шеж1 15:20 «бойжеткендер» әуені бойынша

Әйүп 21:12 әуеніне қосылып өлең айтады,

Әйүп 30:31 Жетігенім қайғылы әуенге,

Жыр 68:1 «Қызғалдақтар» әуенімен

Жыр 80:3 жетігенмен әсем әуен тартыңдар!

Жыр 87:1 «Ауыртпалық шегу» әуенімен

Иш 16:11 Хәрес қаласы үшін қайғылы әуен

Езк 26:13 шулы әуенін сап тыямын, ішекті

Мат 9:23 үйіне жеткенде, азалы әуен тартып

Қор1 14:8 керней белгілі әуенді тартпаса, кім

#### әулет басы, - басшысы -

әулет басы, - басшысы - т.қ. рубасы

Рул 36:1 күні Ғилақад әулетінің басшылары

Еш 21:1 Леуіліктердің әулет басылары

Шеж1 9:33 әулет басшылары ғибадатхананың

Езр 4:3 және исраилдік әулет басшылары

Нех 8:13 халықтың әулет басылары діни

Нех 12:22 қызметкерлердің әулет басылары

#### әшекейлеу -

әшекейлеу - т.қ. әдемі, әсем, безену, безендіру, көркейту

Шеж2 3:6 асыл тастармен де әшекейлетті.

Мат 23:29 ескерткіштерін әшекейлеп

Пет1 3:5 дәл осылайша әшекейлеген.

#### әшкерелеу -

әшкерелеу - т.қ. ашу 1

Мат 18:15 туралы оңаша сөйлесіп, әшкереле.

Жох 3:20 және жасаған істері әшкереленбес

Яһд 1:15 күллі қатал сөздерін де әшкерелеп

Рим 14:10 әшкереленетін боламыз.

Ғал 3:19 Ол күнәларды әшкерелеу үшін

Еф 5:11 қайта, оларды әшкерелеңдер!

Еф 5:13 Бар нәрсені әшкерелейтін — нұр.

Тім2 4:2 қателерін әшкерелеп, тыйым сал,

Тит 2:15 елемейтіндерді әшкереле.

Евр 4:12 де әшкерелеп, бағалайды.

Евр 11:7 дүниенің қиқарлығын әшкереледі,

### Б


Бабыл -

баға -

Бағал -

бағалау -

бағалы -

бағана -

бағаналы ғимарат, - мәжілісхана -

бағбан -

бағу -

бағушы -

бағынбаушылық -

бағындыру -

бағыну -

бағынышты -

бағыт -

бағыт-бағдар -

бағыттау -

бағышталған -

бағышталғандық -

бағышталу -

бағыштау -

бағыштау рәсімі -

бай -

байғұс -

байқау -

байлам 1 -

байлам 2 -

байланыс -

байланыстыру -

байлату -

байлау -

байлық -

байлыққұмар -

байсалды -

байыбына бару -

байыппен -

байыпты -

байыту -

бақ -

бақа -

бақан -

бақсы-балгер -

бақсы-балгерлік -

бақташы -

бақша -

бақылау -

бақыр -

бақыт -

бақытсыз -

бақытты -

бал -

бала -

Балағам -

балағат -

балағаттау -

Балақ -

балалық -

балаша -

балқу -

балқыту -

балта -

балуан -

балшық -

балық -

Бар Болушы -

Барабба -

Барақ -

барлық -

Барнаба -

Барсабия -

Барталмай -

Бартімей -

бару -

Барух -

бас -

бас ию -

бас көтеру -

бас сауғалау -

бас тарту -

баса -

баскиім -

басқа -

басқа ұлт, - ұлттық -

басқа халықтар -

басқару -

басқарушы -

баспақ -

баспана -

бастама -

бастапқы -

бастау (етістік) -

бастау (қайнар көз) -

бастаушы -

басты -

бастық -

басу -

басшы -

басшылық -

басыбайлы -

бата беру -

батпақ -

батыл -

батылдану -

батылдық -

батыр -

батыс -

бау -

бау-бақша -

баурау -

бауыр -

бауырлас -

бауырлау -

Башан -

баяу -

бәйге -

бәрі -

бәсеңдеу, бәсеңдету -

бедел -

беделді -

бедеу -

безгек -

безену, безендіру -

безу -

бейбақ -

бейбіт -

бейбітшілік -

бейқам -

бейқамдық -

бейне, бейнелес -

бейнелеу -

бейнет -

бейпіл ауыздық -

бейтаныс -

бейшара -

бейім -

бейімделу -

бекер -

бекерлік, бекершілік -

бекініс, бекіністі -

бекіту -

бел -

белгі -

белгілеу -

белгілі -

белзебүл -

Белшазар -

Бен-Хенном аңғары -

беру -

Бер-Шеба -

берік -

берік тұру -

бет -

бет бұру -

Бетания -

бет-әлпет -

Бетел -

бет-жүз -

бет-жүзіне қарау -

бет-жүзіне назар аудару -

Бетлехем -

бетпе-бет -

би 1 -

би 2 -

бидай -

Билдад -

билеп-төстеу -

билеуші -

билік -

билік жүргізу, - құру -

билік иесі -

биік -

биік төбе -

Боғоз -

бозбала -

бой -

бой ұсындыру -

бой ұсыну -

бойжеткен -

бола -

болашақ -

болдыру -

болмайды -

болмыс 1 -

болмыс 2 -

болмыс 3 -

бордақы -

бордақылану -

борыш -

борышты -

бос -

бос қалдыру -

босаға -

босандыру -

босану -

босату -

босқа -

бостандық -

бөбек -

бөгде -

бөгет, бөгеу -

бөлек -

бөлену -

бөлме -

бөлу -

бөлік -

бөлім -

бөліну -

бөлісу -

бөрене -

бөсу -

бөтен -

бөтен тәңір -

бөтен тіл -

бу -

бума -

Бунямин -

буын 1 -

буын 2 -

бұ дүниеден кету, - - қайту -

бұ дүниелік -

бұғау -

бұғаулау -

бұғаулы -

бұғы -

бұдан былай -

бұзу -

бұзылған -

бұзылу -

бұйрық -

бұйырту -

бұйыру -

бұқа -

бұлақ -

бұлт -

бұлыңғыр -

бұралаң -

бұрмалау -

бұршақ -

бұрылу -

бұрын -

бұрынғы -

бұрыннан -

бұта -

бүгін, бүгінгі күн -

бүкіл -

бүкіл әлемнің Билеушісі -

бүлдіру -

бүлік -

бүрку -

бүркіт -

былғаныш -

былғау -

бытырау, бытырату -

білдіру -

білмей -

білместік -

білте -

білу, біліп алу -

білікті -

біліктілік -

білім -

білімді -

білімділік -

білімпаздық -

бір-ақ -

бір-бірі -

бірде-бір -

бірдей -

біреу -

Біреу, Біреу-ақ -

біржола -

бірқалыпты -

бірлесу -

бірлік -

бірнеше -

бірсыпыра -

біртұтас -

біртіндеу -

бірігу -

біріктіру -

бітіру -


#### Бабыл -

Бабыл - (қала әрі ел)

Жар 10:10 Шинар жеріндегі Бабыл, Ерех,

Жар 11:9 қалаға Бабыл деген ат қойылды

Езр 2:1 Бабыл патшасы Набуходоносор

Жыр 136:1 Бабылдың өзен жағаларында

Иш 21:9 хабарлады: «Бабыл құлады!

Иш 48:20 Бабылдан тездетіп көшіп шығып

Ерм 20:6 сен өзің де, үй ішің де Бабылға

Ерм 39:9 Бабылдың патша ұландарының

Ерм 42:11 Бабыл патшасынан қатты

Ерм 50:8 Бабылдан қашыңдар!

Ерм 51:64 Бабыл тұңғиыққа батып кетеді.

Дан 4:27 мынау ұлы қала Бабыл ғой!

Пет1 5:13 Бабылда бірге таңдап алған

Аян 14:8 Ұлы Бабыл қаласы құлады!

Аян 17:5 маңдайында «Құпия: ұлы Бабыл

Аян 18:2 «Ол құлады! Ұлы Бабыл құлады!

#### баға -

баға - т.қ. құн

Жар 23:9 толық бағасын беремін.

Жыр 48:9 Төлем төлеп босатудың бағасы

Уағ 12:14 сотында әділ бағасын береді.

Иш 49:4 Құдайым еңбегімнің әділ бағасын

Жох 12:5 бағасы бір жылдық жалақыға тең

Пет1 1:19 баға жетпес қанын төгуімен

#### Бағал -

Бағал -

Рул 25:3 Бағал атты жалған тәңірге мықтап

Пат3 18:21 Ал егер Бағал Құдай болса, соның

Пат3 19:18 Бағал алдында тізе бүкпегендер,

Пат4 10:28 Осылайша Еху Исраилден Бағалға

Ерм 2:8 пайғамбарлар Бағалдың атынан

Ерм 23:13 олар Бағалдың атынан

Ош 2:17 Бағал есімді жалған тәңірлердің

#### бағалау -

бағалау -

Иш 53:3 Оны біз де бағалаған жоқпыз.

Қор1 4:4 бағалайтын — Иеміздің Өзі.

Евр 4:12 де әшкерелеп, бағалайды.

#### бағалы -

бағалы -

Әйүп 28:18 лағыл тастардан да тым бағалы!

Нқл 31:10 Ол інжу-маржаннан да бағалы

Пет1 1:7 әлдеқайда бағалы сенімдерің де

Пет1 3:4 көркі Құдай алдында аса бағалы.

#### бағана -

бағана -

Жар 19:26 ол бірден тұз бағанасына айналды

Мыс 13:21 күндіз бағана тәрізді бұлт ішінде

Мыс 24:4 он екі тас бағананы орнатты.

Жыр 98:7 Бұлт бағанасынан Ол сөзін

#### бағаналы ғимарат, - мәжілісхана -

бағаналы ғимарат, - мәжілісхана - т.қ. ғимарат

Пат3 7:6 Сүлеймен бағаналы мәжілісхана

Жох 5:2 бағаналы бес ғимарат салынған.

Жох 10:23 бағаналы ғимаратында әрі-бері

Елш 3:11 бағаналы ғимаратына жиналды.

Елш 5:12 бағаналы ғимаратында жиналып

#### бағбан -

бағбан - т.қ. бау-бақша, жүзім бағы

Ән 8:11 Соны бағуды бағбандарға

Жох 20:15 Мәриям Оны бағбан екен деп

Қор1 9:7 Қай бағбан жүзімдік егіп, жемісін

#### бағу -

бағу -

Шеж1 11:2 «Менің халқым Исраилді бағатын

Жыр 94:7 Ал біз Оның бағып жүрген

Жыр 99:3 шопандай бағатын «отарымыз».

Иш 40:11 Ие оларды ізгі шопандай бағады

#### бағушы -

бағушы - т.қ. Бағушы, бақташы, жетекші, мал бағушы, шопан

Пат3 22:17 Исраилдің бағушысы жоқ қойлар

Ерм 3:15 көңілімнен шыққан бағушыларды

Зәк 10:2 бағушысы болмағандықтан олар

Мат 9:36 адамдар бағушысы жоқ қойлардай

Еф 4:11 рухани бағушысы немесе тәлімгері

Бағушы т.қ. бағушы, бақташы

Жар 49:24 қолдап жүретін Бағушысы Әрі

Жыр 22:1 Жаратқан Ием — менің Бағушым

Жыр 79:2 Исраилдің Бағушысы, құлақ түрші

Уағ 12:11 бәрін берген — бір Бағушы.

Жох 10:11 ізгі Бағушы қойлары үшін жанын

Жох 10:14 Мен «ізгі Бағушымын».

Пет1 2:25 қорғап жүретін «Бағушыларыңа»

Пет1 5:4 «Бас Бағушымыз» (Мәсіх) қайтып

Евр 13:20 қауымының Ұлы Бағушысы болды

Аян 7:17 Тоқты олардың Бағушысы болып

#### бағынбаушылық -

бағынбаушылық -

Әйүп 34:37 бағынбаушылықты да қосты.

Қор2 10:6 бағынбаушылықтарын жазалауға

Евр 4:11 бағынбаушылыққа бола сол

#### бағындыру -

бағындыру -

Жар 1:28 Оны өздеріңе бағындырып

Жыр 8:7 Бәрін де оған бағындырып бердің:

Жақ 3:8 өз тілін бағындыра алмайды!

Қор1 9:27 өзіме бағындырып жатырмын.

Қор1 15:27 бәрін де Оған бағындырып берді».

Қор2 10:5 пікірлерін Мәсіхке бағындырамыз.

Флп 3:21 жеңіп бағындыру үшін

Евр 2:8 Бәрін де оған бағындырып бердің»

#### бағыну -

бағыну - т.қ. сенбеу

Мыс 10:3 Маған бағынудан бас тартпақсың?

Леу 26:3 сендер ережелеріме бағынып,

Пат1 15:22 Еркіне бағыну қошқар майынан

Жыр 118:112 нық шешім қабылдадым бағынуға

Мат 8:27 жел мен көл де бағынатын Бұл кім

Жох 10:8 қойлар оларға бағынған жоқ.

Пет1 4:17 бағынбайтындардың ақыры

Рим 6:15 рақымына бағынғандықтан, күнә

Рим 8:7 ол Құдайдың заңына бағынбайды

Ғал 2:19 заңға бағынудан босайтыны

Еф 2:2 Құдайға бағынбайтын адамдарды

Тім2 3:2 ата-аналарына бағынбайды.

Тит 1:16 ешкімге бағынбайтын

Евр 2:2 ережелерін бұзып, бағынбаса

#### бағынышты -

бағынышты -

Пат4 17:3 Ошия оған бағынышты болып,

Пет1 3:22 күш атаулылар Оған бағынышты.

Қор1 9:20 Тауратқа бағынышты болмасам да

#### бағыт -

бағыт -

Жар 13:3 Бетелге бағыт алып, жер-жерді

Мыс 10:19 Ие желдің бағытын өзгертіп,

Заң 2:8 құла түзге қарай бағыт алдық.

Амо 3:3 Бағыт жайлы келісіп алмаса,

Елш 24:5 діни бағыттың жетекшісі деп

Елш 26:5 дініміздің ең қатал бағытын

Жақ 3:4 кісінің қалаған бағытына жүреді.

Қор1 2:16 кеңесшісі болып бағыт берді Оған?

Евр 2:1 себепті біз беттеген бағытымыздан

#### бағыт-бағдар -

бағыт-бағдар -

Рим 15:14 бағыт-бағдар көрсете аласыңдар.

Қол 3:16 тәрбие және бағыт-бағдар

#### бағыттау -

бағыттау -

Жыр 24:5 Шындығыңа сай бағыттап, нұсқай

Нқл 1:3 дұрыс іс, ақ ниетке бағыттап,

Нқл 16:9 Жаратқан Ие бағыттар.

Нқл 23:19 Жүрегіңді тура жолға бағытта:

#### бағышталған -

бағышталған - т.қ. киелі, қасиетті, қасиетті халық, - ұлт, Құдайдың халқы

Мыс 12:16 бағышталған жиналыстарың

Мыс 12:42 түн Жаратқан Иеге бағышталған;

Мыс 12:48 Иеге бағышталған Құтқарылу

Мыс 16:25 Иеге бағышталған демалыс күні.

Мыс 16:33 Иеге бағышталған орынға апарып

Мыс 19:6 бағышталған қасиетті халқым

Мыс 20:10 Иеңе бағышталған демалыс күні.

Мыс 22:31 Маған бағышталған қасиетті

Мыс 28:36 «Жаратқан Иеге бағышталған»

Мыс 29:21 қызметіне толықтай бағышталған

Мыс 30:10 Иеге толықтай бағышталған,

Мыс 30:37 Иеге ғана бағышталған киелі деп

Мыс 34:13 Ашераға бағышталған ағаш

Мыс 39:30 Иеге бағышталған» деп мөр

Иш 62:12 Өзіне бағыштаған халқы» деп

Езк 43:12 ерекше бағышталған, ең қасиетті

Яһд 1:3 Өзіне бағыштаған халқына

Сал1 4:7 Оған бағышталған қасиетті өмір

Тит 2:3 бағышталған әйелдерге лайықты

Евр 12:14 бағышталған қасиетті өмір сүруге

Аян 1:6 бағышталған қызметкерлердің

Аян 14:4 бағышталған алғашқы сый-тарту.

#### бағышталғандық -

бағышталғандық -

Мыс 29:6 Құдайға бағышталғандығын

Леу 8:9 бағышталғандығын белгілейтін

Рул 6:7 Құдайға бағышталғандығының

Пет2 1:6 Тәңір Иеге бағышталғандық,

#### бағышталу -

бағышталу - т.қ. бағыштау, киелі, қасиетті болу

Рул 6:5 Құдайға бағышталып назир антын

Бил 13:7 ерекше бағышталған жан болады!

Пат1 2:9 Өзіне бағышталғанды қорғап

Жыр 96:10 бағышталғандарды Ол қорғайды,

Жыр 115:6 бағышталған адамдарының

Мат 6:24 бірдей бағышталып қызмет ете

Елш 20:32 Өзіне бағышталған барлық

Пет1 1:15 Оған бағышталған қасиетті

Пет2 3:11 Тәңір Иеге бағышталып, қасиетті

Рим 12:1 бағышталған, тірі құрбандықтай

Қор1 7:35 Иемізге бағышталып дұрыс өмір

Қор2 5:15 Мәсіхке бағышталып өмір сүрсін!

Қол 1:22 Өзіне бағышталған кінәратсыз

Сал1 3:13 толықтай бағышталған, мінсіз

Сал1 4:7 Оған бағышталған қасиетті өмір

Тім2 2:21 Қожайынына бағышталған,

#### бағыштау -

бағыштау - т.қ. арнау, бағышталу

Мыс 13:2 төліне дейін Маған бағыштаңдар!

Мыс 20:8 бағыштауды есіңде сақтайтын бол!

Мыс 31:13 сендерді жалғыз Өзіме бағыштап

Леу 20:7 бағыштап киелі болыңдар!

Заң 5:12 демалыс күнін Оған бағыштауды

Нқл 23:26 Балам, жүрегіңді маған бағышта

Иш 62:12 бағыштаған халқы» деп аталады.

Ерм 1:5 сені өз қызметіме бағыштап,

Жох 17:17 Өзіңе бағыштап, таза жүргізе гөр.

Жох 17:19 оларға бола Саған бағыштаймын.

Қор1 1:2 Иса Мәсіх арқылы Өзіне бағыштап

Қор1 16:15 қызмет етуге бағыштап келеді.

Қор2 8:5 алдымен Иемізге бағыштап,

Евр 2:11 Оған бағыштаған Мәсіх те,

Евр 13:12 қаны арқылы Құдайға бағыштап

#### бағыштау рәсімі -

бағыштау рәсімі -

Пат3 8:63 Иеге бағыштау рәсімін орындады.

Нех 12:27 Құдайға бағыштау рәсіміне арнап

#### бай -

бай - т.қ. байлық, дәулетті

Пат1 2:7 Жаратқан не кедей, не бай да етеді

Нқл 22:2 Бай мен жарлының ортақ қасиеті

Нқл 23:4 Бай боламын деп өзіңді

Ерм 9:23 бай байлығымен мақтанбасын!

Мат 19:23 байлардың Құдай Патшалығына

Мар 10:23 «Мал-мүлікке бай адамдардың

Жақ 1:11 бай адам да бұ дүниедегі іс

Жақ 2:5 сенімдері арқылы рухани бай

Рим 11:33 О, неткен бай Құдайдың даналығы

Қор2 8:9 Ол сондай бай бола тұра

Тім1 6:17 мал-мүлікке бай сенушілерге

Аян 2:9 шынында сен рухани байсың!

Аян 3:17 Мен баймын, ауқаттымын, еш

#### байғұс -

байғұс - т.қ. бақыт, бақытсыз, бейбақ, сорлы

Жыр 9:30 Байғұсқа бас салып, түсіреді

Жыр 33:3 Байғұс бейшаралар естіп, қуансын

Нқл 31:8 сөйлеп, ісін қорға байғұстардың.

Қор1 15:19 ең байғұс-бейшаралары болар едік

#### байқау -

байқау - т.қ. көз тігу

Жар 30:27 бола жарылқап жүргенін байқап

Жар 40:6 екеуінің жабырқау екенін байқап:

Мыс 2:5 Қамыс арасынан себетті байқап

Мыс 2:11 соғып жатқанын байқап қалды.

Мыс 3:2 өртеніп кетпегенін байқаған еді.

Нқл 20:11 Істерін байқасаң баланың, Білесің

Лұқ 14:7 таңдап алып жатқанын байқаған

Жох 6:61 наразылықты байқап қалған Иса

Елш 14:9 сауығамын деген сенімін байқаған

Рим 7:21 Осылай мен байқаған заңдылық

Аян 21:2 жаңа Иерусалимді байқадым. Ол

#### байлам 1 -

байлам 1 - (баудың бумасы) т.қ. бума

Мыс 12:22 байлам сайсағыз бұтақшасын

#### байлам 2 -

байлам 2 - (шешім) т.қ. шешім

Жох 11:53 өлтіру туралы берік байламға

Қор1 7:37 ұзатпаймын деген байламға

#### байланыс -

байланыс - т.қ. қарым-қатынас, қатынас, тығыз байланыс

Жох 15:6 Кім Менімен байланыста тұрмаса

Жох1 1:3 Иса Мәсіхпен байланыстамыз.

Жох1 1:6 байланыстамыз» дей тұра

Ғал 5:4 Мәсіхпен байланыстарың үзілді!

#### байланыстыру -

байланыстыру -

Мыс 27:9 бағаналарды байланыстыратын

Мыс 39:4 бір-бірімен байланыстырып

Рим 8:2 Мәсіхпен тығыз байланыстырып,

Еф 4:3 өзара байланыстырған татулық

Еф 6:2 бір уәдемен байланыстырып

#### байлату -

байлату -

Мат 27:2 Оны байлатып, әмірші Пилатқа

Мар 15:1 Исаны байлатып, римдік әмірші

#### байлау -

байлау -

Заң 6:8 Бұл сөздер қолдарыңа байланған

Жыр 106:14 Байланған құрсауларын

Нқл 3:3 байлап, жазып қойғандай жүрекке.

Мат 22:13 — Мынаның аяқ-қолын байлап

Мар 3:27 соның өзін байлап тастамай

#### байлық -

байлық - т.қ. бай, дәулет, пайда

Жыр 118:14 шаттана қуанғандай мол байлыққа

Нқл 11:28 Байлығына сенім артқан сүрінер

Нқл 13:7 кедейсіген басқа біреу байлыққа

Уағ 4:8 барын қанағат етпей, байлығын

Мат 6:20 байлықты көкте жинаңдар!

Мат 6:21 Байлықтарың қайда болса

Мат 6:24 Құдайға және байлыққа бірдей

Мат 13:22 байлыққа алданады.

Лұқ 12:15 Байлығы қанша зор болса да

Лұқ 12:33 байлықты көкте жинаңдар.

Еф 3:16 Құдай өз ұлылығының байлығына

Тім1 6:5 байлыққа қол жеткізудің жолы

Тім1 6:6 зор рухани байлыққа жеткізеді.

Евр 11:26 артық байлыққа санады.

#### байлыққұмар -

байлыққұмар - т.қ. ақшақұмар, ашкөз, дүниеқор

Уағ 5:9 тоймас, байлыққұмар кірісіне

Езк 7:19 байлыққұмарлығы сүрініп, күнәға

#### байсалды -

байсалды - т.қ. салауатты

Нқл 15:18 Байсалды дауды басар.

Нқл 17:27 Ұғымды жан байсалды жүрер.

Пет1 4:7 байсалды да салауатты болыңдар!

Тім1 3:2 салауатты, байсалды, әдепті

Тит 1:8 ізгілік атаулыны сүйетін, байсалды

Тит 2:2 байыпты әрі байсалды

Тит 2:6 де байсалды болуға шақыр.

#### байыбына бару -

байыбына бару -

Әйүп 15:2 Дана адам байыбына бармай

Әйүп 35:16 Байыбына бармастан көп сөз

Әйүп 38:2 Байыбына бармай сөйлеп, Менің

Иш 42:23 Қайсың байыбына барасыңдар?

#### байыппен -

байыппен -

Заң 8:19 сендерге байыппен ескертемін.

Нқл 17:27 Есті адам байыппен сөйлер,

Уағ 9:17 дананың байыппен айтқандарын

Евр 5:14 Байыппен ойлауға

#### байыпты -

байыпты -

Тит 2:7 адал және байыпты бол.

Тит 2:12 қазіргі заманда байыпты, әділ

#### байыту -

байыту -

Иш 23:2 келетіндер сендерді байытатын.

Езк 27:33 патшаларды байытатын едің.

Қор2 6:10 көптеген адамдарды байытамыз.

#### бақ -

бақ - т.қ. бақша, бау-бақша, Едем, пейіш бағы

Жар 3:8 Иенің бақ ішінде жүрген дыбысын

Иш 58:11 Осылай сендер суы мол баққа,

Жох 18:1 Сол жерде бір бақ бар еді. Иса

Жох 19:41 өлтірген жердің маңында бір бақ

#### бақа -

бақа -

Мыс 8:8 бақаларды алып кете көрсін деп

#### бақан -

бақан -

Пат1 17:7 ағаш сабы бақандай жуан

#### бақсы-балгер -

бақсы-балгер - т.қ. аруақ, сиқыршы

Леу 19:31 бақсы-балгерлер мен сәуегейлерге

Пат1 28:9 шақыратын бақсы-балгерлер мен

Езк 21:29 бақсы-балгерлерің сендер туралы

#### бақсы-балгерлік -

бақсы-балгерлік -

Шеж2 33:6 Патша бақсы-балгерлікпен және

Елш 19:19 Бақсы-балгерлікпен айналысып

#### бақташы -

бақташы - т.қ. бағушы, Бағушы, мал бағушы, малшы, шопан

Жар 46:32 бақташылар, сондықтан ірілі

Иш 13:14 бақташысы жоқ отардай өз халқы

Ерм 23:1 Сол «бақташылар» қасіретке

Езк 34:2 бағатын Исраилдің бақташылары

Зәк 11:5 бақташылардың өздері баққан

Зәк 13:7 бақташыма, өз серігіме, қарсы

#### бақша -

бақша - т.қ. бақ, бау-бақша

Заң 11:10 бақшада істегендей арық қазып,

Мат 26:36 бақшасы бар Гетсимани деген

Лұқ 13:19 бақшасына еккен қыша дәніне

#### бақылау -

бақылау -

Лұқ 14:1 бәрі Оны бақылап отырды.

Еф 6:6 бақылап тұрғанда ғана емес

Қол 3:22 олар бақылап тұрғанда ғана емес

Сал1 2:4 түкпіріндегілерді бақылап

#### бақыр -

бақыр -

Мар 12:42 төрт тиындық екі бақырды салды.

#### бақыт -

бақыт - т.қ. байғұс

Жар 30:22 ана болу бақытын сыйлады.

Жар 35:18 Бунямин («Бақыт ұлы») деген ат

Нқл 29:18 тәлімін сақтағандар бақытқа

Иш 52:7 бақыттың жақсы хабарын алып

Иш 65:11 Бақыт пен Тағдырды пір

#### бақытсыз -

бақытсыз - т.қ. байғұс, бейбақ, сәтсіздік

Ерм 20:15 бақытсыз пенденің өзі!

#### бақытты -

бақытты -

Жыр 1:1 Мынадай адам шынымен бақытты

Жыр 2:12 Оған сенгендер бақытты болмақ.

Жыр 31:2 Қандай бақытты әрбір жан!

Мат 5:3 құр алақан тұрғандар бақытты

Мат 5:4 өкініп қайғырғандар бақытты

Мат 5:5 Кішіпейіл жандар бақытты

Мат 5:6 аңсап зарыққандар бақытты

Мат 5:7 Мейірімділер бақытты

Мат 5:8 Жүректері пәк тазалар бақытты

Мат 5:9 Татуластырушылар бақытты

Мат 5:10 үшін қудаланғандар бақытты

Мат 5:11 жамандаса, бақыттысыңдар!

Мат 11:6 тартпаған әркім бақытты! — деді.

Жох 20:29 көрмесе де сенетіндер бақытты!

Елш 20:35 «Алғаннан гөрі берген бақытты

Жақ 1:12 өткізіп жатқан әркім бақытты!

Рим 4:7 қандай бақытты әрбір жан!

Рим 4:8 қандай бақытты әрбір жан!»

Аян 22:14 құқығына ие болғандар бақытты!

#### бал -

бал -

Мыс 3:8 ағы мен балы ағыл-тегіл мол.

Заң 8:8 анар, зәйтүн майы мен бал да мол.

Бил 14:18 Самсонға: — Балдан тәтті не бар?

Жыр 18:11 Тіл үйірген таза балдан да тәтті

Жыр 118:103 тіпті тіл үйірген балдан да тәтті!

Нқл 16:24 Ұнамды сөз балдай тәтті

Нқл 25:27 Балды тым көп жеу пайдалы емес

Езк 20:6 ең көріктісі — ағы мен балы ағыл

Мат 3:4 және жабайы араның балы болды.

#### бала -

бала - т.қ. балаша, рухани бала

Жар 3:16 ауырлатамын, балаларыңды

Жар 8:21 ниеті бала кезден-ақ зұлымдыққа

Заң 6:7 Балаларыңа да бұл сөздерді

Жыр 126:3 Балалар — игілік Жаратқан Иеден

Жыр 126:4 жас кезінде туған балалары

Нқл 3:12 Әкесі сүйікті баласын да

Нқл 13:1 бала әке тәрбиесін қабыл алар

Нқл 13:24 Баласын сүйген оны жасынан

Нқл 20:7 Балалары жарылқауды иемденер.

Нқл 22:6 Баланы жастан салсаң тура жолға

Нқл 22:15 Баланың жүрегінде надандық бар,

Нқл 29:15 Баланы ақылды қылар

Мат 13:55 ағаш ұстасының Баласы емес пе?

Мат 18:4 Кім өзін осы жас бала сияқты кіші

Лұқ 7:14 «Балам, саған айтамын, түрегел!»

Жох 1:12 балалары болуға құқықты етті.

Рим 8:16 баласы екенімізді өз рухымызға

Рим 8:23 баласы ретінде Өзіне алатын

Ғал 4:19 Баласын туғанда толғақ азабын

Еф 6:4 Ал ата-аналар, балаларыңа шектен

Қол 3:20 Балалар, барлық жағдайда да ата

Евр 12:7 баласына қарағандай қарайды.

#### Балағам -

Балағам - (көріпкел) т.қ. Балақ

Рул 22:20 Түнде Құдай тағы да Балағаммен

Рул 22:29 Балағам есекке: — Мені келеке

Рул 24:3 Балағамның пайғамбарлық сөзі,

Заң 23:5 Балағамның айтқанына құлақ

Аян 2:14 Балағамның ілімін ұстанушылар

#### балағат -

балағат -

Нқл 22:10 балағаттан ада боларсың.

#### балағаттау -

балағаттау - т.қ. қорлау

Леу 24:16 Иенің есімін балағаттаған әркім

Пат4 19:23 Мені, Жасаған Иені, балағаттап,

Әйүп 2:9 Одан да Құдайды балағаттап,

Мат 5:22 деп балағаттайтын әркім Жоғарғы

Яһд 1:8 билеушілерді балағаттап жүр.

#### Балақ -

Балақ - (моабтық патша) т.қ. Балағам

Рул 22:10 Моаб патшасы Сипор ұлы Балақ

Рул 23:11 Балақ Балағамға: — Бұ не

Аян 2:14 Балаққа халықты күнәға азғыруды

#### балалық -

балалық -

Уағ 11:10 балалық пен жастық шағың тез

Қор1 13:11 Қол үздім балалық қасиеттерден.

Ғал 4:3 Біз де рухани балалық шағымызда

Тім2 3:15 балалық шағыңнан-ақ Киелі

#### балаша -

балаша - т.қ. бала

Қор1 13:11 Бала кезімде балаша сөйлейтінмін,

#### балқу -

балқу -

Жыр 21:15 балқып, елжіреп кетті босап.

Жыр 45:7 жер беті балқып жоқ болады.

Езк 24:11 ішіндегі лас нәрсесі балқып,

Мих 1:4 отқа еріген балауыздай балқып,

Нқм 1:5 сілкініп, төбелер балқып кетеді.

Пет2 3:12 оттың жалынында балқып кетеді.

#### балқыту -

балқыту -

Мыс 32:4 балқытып, құралмен қағып, жас

Заң 4:20 темір балқытатын пеш іспетті

Пат3 7:23 қоладан балқытып, құйып жасады.

Пат3 8:51 темір балқытатын көрік іспетті

Жыр 11:7 Жеті рет балқытылып тазарған

Жыр 65:10 Күмісті балқытқандай тазарта

Нқл 17:3 Алтынды отта балқытып, күмісті

Нқл 25:4 Күмісті балқытып қоқыстан

Мал 3:3 күмісті балқытып, қоқысынан

Аян 3:18 отта балқытылып тазартылған

#### балта -

балта -

Пат4 6:5 балтасының басы ұшып барып

Уағ 10:10 Өтпейтін балтаны қайрамаса, ағаш

Иш 10:15 Бірақ балта өзімен ағаш шапқан

Мат 3:10 ағаш түбінде балта дайын тұр!

#### балуан -

балуан -

Тім2 2:5 балуан күрес тәртібін бұзса

#### балшық -

балшық - т.қ. қыш, саз 1

Иш 45:9 Әлде саз балшықтың

Иш 64:8 біз саз балшыққа ұқсаймыз.

Ерм 18:6 Балшық шебердің қолында

Рим 9:21 құмырашы бір балшықтан алып

#### балық -

балық -

Жүн 2:1 үлкен балық Жүністі жұтып қойды

Мат 4:19 Мен сендерді балық аулағандарың

Мат 7:10 Не балық сұраса, жылан берер еді?

Мат 12:40 балықтың ішінде жатқаны сияқты

Мат 14:17 нан мен екі кепкен балық қана бар

Мат 15:36 Жеті күлше мен балықтарды

Мат 17:27 алғашқы балықтың аузын ашсаң,

Лұқ 5:6 Балықтың көптігінен аулары

Лұқ 24:42 қуырылған балықтан бір үзіп берді

#### Бар Болушы -

Бар Болушы -

Мыс 3:14 — Мен (Мәңгі) Бар Болушымын.

#### Барабба -

Барабба -

Мат 27:16 Сол кезде Барабба есімді

Мат 27:26 оларға Бараббаны босатып берді.

#### Барақ -

Барақ - т.қ. Дебора

Евр 11:32 Тағы не айтайын? Гедеон, Барақ

#### барлық -

барлық - т.қ. бүкіл, жан-жақты

Заң 32:4 Барлық жолдары Оның әділетті

Ерм 31:34 барлығы да Мені жақыннан танып

Мат 7:12 Барлық істе де басқалар өздеріңе

Мат 28:19 барлық халықтарға барыңдар!

Лұқ 2:10 қуаныш барлық халыққа да ортақ:

Пет1 4:11 Осылайша барлық істе де Құдай

Пет1 5:7 Барлық уайымдарыңды Құдайға

Рим 5:12 өйткені барлығы күнә жасады.

Рим 8:28 барлық жағдайларда Құдай Өзін

Қор1 15:25 Құдай «барлық жауларын Оның

Қор2 5:10 Барлығымыз Мәсіхтің төрелік

Флп 4:6 барлық жағдайда өтініштеріңді

Сал1 5:18 барлық жағдайларда да алғыс

Евр 2:17 барлық жағынан бауырластарына

#### Барнаба -

Барнаба -

Елш 4:36 Елшілер оған Барнаба

Елш 13:46 Сонда Пауыл мен Барнаба оларға

#### Барсабия -

Барсабия -

Пат2 12:24 Барсабияға барып, оны жұбатты.

Пат3 1:28 Сонда Дәуіт патша: «Барсабияны

#### Барталмай -

Барталмай -

Мат 10:3 Філіп пен Барталмай

#### Бартімей -

Бартімей -

Мар 10:46 Оның есімі Тімей ұлы Бартімей

Мар 10:50 Бартімей жамылғысын шеше

Мар 10:52 Содан Бартімей Исаға еріп жолға

#### бару -

бару -

Жар 28:15 қайда барсаң да қорғаймын,

Жыр 1:1 құдайсыздар кеңесіне бармайды,

Мат 28:19 барлық халықтарға барыңдар!

Жох 8:22 «Мен баратын жерге сендер жете

Жох 16:7 ал Мен барған соң

Евр 11:8 қайда бара жатқанын білмесе де,

#### Барух -

Барух -

Ерм 36:8 Нириях ұлы Барух

Ерм 45:1 Барух шиыршық кітапқа жазып

#### бас -

бас - т.қ. әуел баста, шейіт

Жар 3:15 Әйелдің ұрпағы басыңды мыжып

Жар 28:11 тасты алып, басына жастанды да,

Жар 40:13 перғауын басыңызды жоғары

Нқл 25:22 басына оның Қызып тұрған шоқ

Иш 59:17 құтқаруды басына дулығадай киіп

Мат 6:17 ораза ұстағанда да бастарыңды

Мат 8:20 Билеушінің бас тірейтін тұрағы да

Мат 14:10 Жақияның басын шаптырды.

Мат 26:7 Әйел иісмайды дастарқан басында

Мат 27:30 сонымен Оның басын ұра берді.

Жох 19:30 деді де, басын иіп, жан тапсырды.

Рим 12:20 Мұныңменен сен басына оның

Қор1 11:3 әрбір еркектің басы — Мәсіх

Қор1 12:21 бастың да аяққа: «Маған

Еф 1:22 сенушілер қауымының Басы етті.

Еф 4:15 қауымның Басы — Иса Мәсіхпен

Еф 5:23 қауымының Басы болғаны сияқты

Қол 1:18 Басы әрі оның өмірінің Бастауы.

Аян 12:3 бұл жеті басты, он мүйізді

Аян 19:12 оттай жалындап, басына киген

Аян 22:13 Басы да Аяғы Менмін.

#### бас ию -

бас ию - т.қ. ғибадат ету, иілу, табыну

Мыс 20:5 Сондайларға бас иіп табынып

Заң 5:9 Сондайларға бас иіп табынып

Шеж1 16:29 Иеге бағынып бас иіңдер!

Жыр 28:2 салтанатпен Оған бас иіңдер!

Жыр 65:4 Бүкіл жер Саған бас иіп сиынады

Жыр 95:9 Иеге бағынып бас иіңдер

Иш 66:23 бас иіп сиынуға келетін болады».

#### бас көтеру -

бас көтеру - т.қ. бүлік, көтеріліс

Еш 22:16 Оған қарсы бас көтердіңдер?

Жыр 2:1 Неге халықтар жатыр бас көтеріп,

Иш 30:1 «Бас көтергіш балаларға ұқсайтын

Ерм 2:29 қарсы барлығың бас көтердіңдер!

Езк 2:3 қарсы шыға беретін бас көтергіш

Лұқ 21:28 бастарыңды көтеріп, жоғары

#### бас сауғалау -

бас сауғалау -

Рул 35:11 паналайтын бас сауғалау қаласы

Еш 20:3 туысқанынан бас сауғалай алатын

Жыр 93:22 менің — бас сауғалар жартасым.

Нқл 18:10 Бас сауғалаған әділге қауіпсіз пана.

Жое 3:16 халқының бас сауғалайтын панасы

#### бас тарту -

бас тарту - т.қ. безу, қабылдамау, тану 2

Бил 2:12 Жаратқан Иеден бас тартты

Пат4 5:16 бас тартып, ештеңені алмай қойды

Шеж2 15:2 Бірақ Одан бас тартсаңдар

Шеж2 30:9 ешқашан бас тартпайды».

Жыр 33:15 Жамандықтан бас тартып

Жыр 43:19 Жүрегіміз Сенен бас тартқан да

Нқл 8:33 Еш уақытта одан бас тартпаңдар!

Нқл 19:27 Білімді сөзден бас тартқаның.

Иш 1:16 атаулыдан бас тартыңдар!

Езк 18:24 өзінің ізгі іс-әрекетінен бас тартып

Дан 9:5 мен заңдарыңнан бас тарттық.

Соф 1:6 Иеге құлақ салудан бас тартып

Мат 1:19 келісімдерінен бас тартпақ болды.

Мар 8:38 сөздерімді танудан бас тартса

Лұқ 9:26 сөздерімді танудан бас тартса

Лұқ 14:33 бас тартпай Менің шәкіртім бола

Жох 6:66 көбі Исадан бас тартып, бұдан

Елш 14:18 шалудан бас тартқызды.

Пет1 2:11 құмарлықтардан бас тартыңдар!

Пет1 3:11 Жамандықтан бас тартып

Рим 11:2 біржола бас тартқан жоқ.

Рим 13:12 жаман істерден бас тартып,

Рим 14:3 бас тартқанды менсінбей жүрмесін

Қор1 7:5 бір-біріңнен бас тартпаңдар!

Ғал 5:7 мойынсұнудан бас тартқызады?

Флп 2:7 ұлылығынан Бас тартып

Тім1 4:1 сенімдерінен бас тартып, жалған

Тім1 5:8 сенімінен бас тартқан, ол тіпті

Тім2 2:22 құмарлықтарынан бас тартып

Тит 2:12 құмарлықтардан бас тартып,

Аян 2:13 сеніміңнен бас тартпадың.

#### баса -

баса - т.қ. қатты, нық

Заң 24:10 алу үшін үйіне баса көктеп кірме.

Әйүп 17:12 жарық болады!» деп баса айтады.

Амо 2:7 жолынан итеріп баса көктейді.

Тит 3:8 бұларды баса айтуыңды қалаймын

#### баскиім -

баскиім - т.қ. киім, сәлде

Мыс 29:9 баскиімдерін кигізіп, белбеулерін

Мыс 39:28 сәлде мен өзге баскиімдер де

#### басқа -

басқа - т.қ. бөгде

Мыс 20:3 Менен басқа ешқандай тәңірлерің

Заң 5:7 Сенің Менен басқа ешқандай

Заң 6:15 басқа тәңірлерге табынуларыңа еш

Пат1 10:9 оны басқа адам етіп қойды.

Пат1 21:6 басқа тамағы болмағандықтан

Әйүп 8:19 басқа өсімдіктер өсіп шығады.

Жыр 17:32 Иеден басқа кім Құдай екен?

Жыр 72:5 Басқалардай жемейді олар

Жыр 72:25 Өзіңнен басқа кімім бар еді көкте?

Жыр 108:8 Міндетін оның басқа біреу алсын!

Нқл 27:2 Басқа сені мақтасын

Мат 2:12 басқа жолмен қайтып кетті.

Мат 11:3 басқа біреуді күтуіміз керек пе?

Мат 19:9 әйелімен ажырасып, басқаны алса

Мат 27:42 «Мынау басқаларды құтқарыпты

Лұқ 12:26 басқа мәселелерді ойлап уайымдап

Жох 4:38 Басқалар жұмыс істеді

Жох 5:7 Ал мен жеткенше, басқа біреу

Жох 10:16 отардан басқа да қойларым бар

Жох 20:30 жазылмаған басқа да көптеген

Жох 21:18 сонда басқа біреу беліңді байлап

Елш 4:12 Исадан басқа ешкім де бізді

Елш 17:7 басқа Патшаны құрметтейді!» —

Рим 1:13 Өзге жерлердегі басқа ұлттардың

Рим 2:1 ей, басқаларды айыптаушы адам

Рим 7:3 басқа еркекпен тұрса

Рим 7:23 бірақ бойымда басқа бір

Рим 13:9 басқаның иелігіне сұқтанба!» және

Қор1 3:11 сондықтан ешқандай басқа негізді

Қор1 9:27 Қайта, басқаларды рухани күреске

Қор1 10:24 басқаның мүддесін ойлауы керек.

Қор1 12:8 ал басқасына дәл сол Рухтан

Қор2 8:8 Ал басқалардың құлшыныстарына

Қор2 10:15 Сонымен басқалардың

Қор2 11:4 басқа біреуін насихаттағанда

Ғал 2:13 Петірмен бірге қауымдағы басқа

Еф 4:25 басқаларға шындықты айтыңдар!

Флп 2:4 басқалардікін де ойлап жүріңдер!

Сал1 2:6 сендерден не басқалардан да атақ

Сал1 4:13 үміті үзілген басқалар сияқты

Сал1 5:6 басқаларға ұқсап ұйықтап қалмай

Евр 11:35 өлтірілген басқалар да болды.

#### басқа ұлт, - ұлттық -

басқа ұлт, - ұлттық - т.қ. басқа халықтар, ұлт

Иш 56:7 Сол басқа ұлттық сенушілердің

Мат 10:5 Басқа ұлт адамдарының жерлеріне

Мат 18:17 басқа ұлт адамына не күнәкар

Елш 10:45 Құдайдың басқа ұлт адамдарының

Елш 13:48 Басқа ұлттардың адамдары мұны

Елш 14:27 басқа ұлттардың Мәсіхке сенуіне

Елш 15:7 басқа ұлттарға Ізгі хабарды

Елш 15:14 алдымен басқа ұлттық адамдарға

Рим 1:16 басқа ұлт адамдарын да

Рим 2:14 Таурат заңы жоқ басқа ұлттар өз

Рим 3:29 басқа ұлттарды қабылдамай ма

Рим 10:12 яһудилер мен басқа ұлттардың

Қор1 1:23 ал басқа ұлттық адамдарға

Қор1 12:13 яһуди не басқа ұлттың адамы, құл

Ғал 2:14 басқа ұлттық сенушілер сияқты

Ғал 3:8 басқа ұлттарды сенім арқылы

Ғал 3:28 яһуди мен басқа ұлт адамының

Еф 3:6 басқа ұлттар Ізгі хабардың

Қол 1:27 құпия хабарда басқа ұлттар үшін

Қол 3:11 Бұл жерде яһуди не басқа ұлттық

#### басқа халықтар -

басқа халықтар - т.қ. басқа ұлт, - ұлттық, халық

Нех 10:30 басқа халықтармен қыз алысып

Жыр 17:50 Басқа халықтар арасында

Жыр 45:11 Басқа халықтар Мені құрметтейді,

Зәк 8:20 «Болашақта басқа халықтар мен

Рим 11:11 басқа халықтарға құтқарылу жолы

Рим 11:13 басқа халықтарға жіберген елшісі

Ғал 2:7 Ізгі хабарды басқа халықтарға

Еф 3:8 басқа халықтарға уағыздау үлесіме

#### басқару -

басқару -

Қор1 4:1 басқаруды сеніп тапсырғандары

Қор1 12:28 ұйымдастырып басқаратын және

Қор2 8:20 қалай басқарғанымыз жайында

Тім1 5:14 басқаруларын қалаймын

Тім1 5:17 жақсы басқаратын жетекшілер

#### басқарушы -

басқарушы - т.қ. әкім, әмірші, жетекші

Рул 11:16 қамын ойлайтын басқарушылары

Заң 1:15 онбасы және басқарушыларың

Заң 16:18 төрешілер мен басқарушылар

Заң 20:5 Ру басқарушылары да жасаққа сөз

Еш 1:10 Ешуа халықтың басқарушыларына

Пат2 23:3 Халықты әділдікпен басқарушы,

Шеж1 9:11 ғибадатханасының басқарушысы

Шеж1 22:12 Исраилдің басқарушысы еткенде,

Шеж2 31:14 ерікті сый-тартуларды басқарушы

Нех 13:13 қазына қоймаларын басқарушы

Ерм 40:11 олардың үстінен басқарушы әкім

Дан 3:12 аймағының басқарушылары етіп

Лұқ 12:42 саналы үй басқарушысындай

Лұқ 16:3 Басқарушы сонда өзіне-өзі: Енді

Елш 4:8 Халықты басқарушылар мен

Елш 20:28 Киелі Рух басқарушы етіп қойған

Қор1 4:2 басқарушылардың әрқайсысынан

Флп 1:1 қауым басқарушылары мен

Тім1 3:1 біреу қауым басқарушысы болуға

Тит 1:7 қауым басқарушысына Құдайдың

#### баспақ -

баспақ - т.қ. өгізше, торпақ

Жар 18:7 баспақты тездетіп сойып, етін

Жар 18:8 баспақ етін алып, Қонақтардың

Рул 19:2 бір жирен баспақты алып келсін.

Рул 19:4 саусағын баспақтың қанына

#### баспана -

баспана - т.қ. пана, паналау

Заң 33:27 Құдай болып келеді баспанаң,

Рут 1:9 жақсы күйеу мен жайлы баспана

Рут 3:1 жайлы баспана тауып берсем,

Пат2 22:3 Әрі биік таудағыдай баспанам

Пат2 22:31 қорған әрі берік баспана.

Жыр 15:1 Баспана етемін жалғыз Сені!

Жыр 17:31 қорған әрі берік баспана.

Жыр 31:7 баспанамсың пәледен сақтайтын,

Мат 25:35 баспана іздегенімде Мені үйлеріңе

#### бастама -

бастама -

Уағ 7:8 «Істің соңы бастамасынан жақсы

Мар 1:1 Ізгі хабардың бастамасы жайында

#### бастапқы -

бастапқы - т.қ. алғашқы

Леу 27:24 сатып жіберген бастапқы иесіне

Елш 21:16 бастапқы кезден бері Иеміздің

Жох1 2:7 бастапқыдан белгілі көне өсиет.

Жох1 2:24 бастапқыдан естіген шынайы

Жох1 3:11 бастапқыда естіген хабар мынау:

Жох2 1:5 бұл өсиет бізде бастапқыдан бар.

Ғал 4:9 бастапқы діни ілімдерге бет

Еф 1:14 игіліктеріміздің бастапқы бөлігі

Қол 2:20 бастапқы ілімдерге бағынбауға

Евр 12:2 Бастапқыда сенім жолын салған

Аян 22:13 Бастапқы да Ақырғы

#### бастау (етістік) -

бастау (етістік) -

Жар 4:26 Иеге сиынып мінажат ете бастады.

Жар 6:1 жер бетінде көбейе бастап

Жыр 5:9 бола бастап алып жүрші

Жыр 24:10 рақым әрі шындықпен бастайды.

Жыр 26:11 бола ақ жолыңмен бастай гөр,

Жыр 30:4 Жетелеп бастай гөр ізгілігің үшін,

Нқл 19:23 қастерлеу шын өмірге бастар

Иш 40:11 жайлап алға бастап жүреді.

Лұқ 14:30 бастағанымен аяқтауына шамасы

Лұқ 15:24 көңілді тойды бастап жібереді.

Лұқ 21:28 Сендер бұл оқиғалар бола бастаған

Елш 2:4 бөтен тілдерде сөйлей бастады.

Пет1 4:17 Ал сот бізден басталса

Флп 1:6 игі ісін бастаған Құдайдың оны

#### бастау (қайнар көз) -

бастау (қайнар көз) - т.қ. қайнар, - көз

Жыр 110:10 Даналықтың бастауы — терең

Нқл 1:7 Білімнің бастауы — Жаратқан

Пет1 5:10 барлық рақымның бастауы, Құдай

Қор2 1:3 жігер атаулының бастауы.

Қор2 13:11 тыныштықтың бастауы — Құдай

Еф 2:14 — татулығымыздың Бастауы

Қол 1:18 Басы әрі оның өмірінің Бастауы.

#### бастаушы -

бастаушы -

Евр 2:10 арқылы кемелді Бастаушы етті.

#### басты -

басты - т.қ. ең басты, жалғыз басты, салт басты

Пат2 23:13 Отыз басты жауынгердің үшеуі

Жыр 117:22 Үйдің басты іргетасына айналды!

Уағ 2:10 басты қуанышы атқарған еңбегім

Мат 2:4 барлық басты діни қызметкерлері

Мат 2:6 Яһуданың басты қалаларының

Мат 16:21 басты діни қызметкерлер мен дін

Еф 2:20 басты «Тасы» — Иса Мәсіхтің Өзі.

Қол 3:14 Барлық қасиеттердің бастысы

#### бастық -

бастық -

Жар 39:21 бастығының мейіріміне кезіктірді.

Шеж2 32:6 халық үстінен әскери бастықтар

Елш 16:23 түрмеге тастап, бастығына

#### басу -

басу -

Нқл 17:14 Жанжал қызбай тұрып, дауды бас.

Нқл 21:14 Құпия сыйлық зор қаһарды басар.

#### басшы -

басшы -

Мыс 2:14 Сол адам: — Кім сені бізге басшы

Мыс 22:28 басшысына балағат сөз айтпа!

Елш 7:27 «Кім сені бізге басшы әрі төреші

Елш 16:36 — Қаланың басшылары сендерді

Пет1 2:13 Елдің басшысы ретінде патшасына

#### басшылық -

басшылық -

Дан 4:14 ең төменгі пендені де басшылыққа

Қор1 14:34 олар басшылық етпесін.

Қол 2:10 билік пен өктемдікке басшылық

Тім1 3:4 отбасына жақсы басшылық жасап

Тім1 3:5 Өйткені өз отбасына басшылық

#### басыбайлы -

басыбайлы - т.қ. құл

Жар 47:25 Енді перғауынның басыбайлы

Мыс 21:2 Егер басыбайлы исраилдік

Мыс 21:6 өмірлік басыбайлы қызметшісі

Нех 5:5 басыбайлы қызметшілікке сатуға

Ерм 34:16 өздеріңе басыбайлы қызмет

Жақ 1:1 басыбайлы қызметшісі Жақыптан

Пет2 1:1 Мәсіхтің басыбайлы қызметшісі

Яһд 1:1 Мәсіхтің басыбайлы қызметшісі

Ғал 6:17 басыбайлы қызметшісі екенімді

Еф 6:5 Басыбайлы қызметшілер, Мәсіхке

Еф 6:8 Мейлі басыбайлы, мейлі ерікті

Тит 2:9 Басыбайлы қызметшілер

#### бата беру -

бата беру - т.қ. ақ бата, жарылқау, оң бата

Жар 27:4 саған батамды беретін болайын, —

Жар 48:15 Исраил Жүсіпке батасын беріп

Жар 49:28 өзіне сай келетін ерекше батасын

Мат 26:26 нан алып, шүкірлік етіп бата берді.

#### батпақ -

батпақ -

Ерм 38:6 Еремия батпаққа белшесінен

#### батыл -

батыл - т.қ. қайратты

Заң 31:6 Қайратты да батыл болыңдар

Еш 1:6 Қайратты да батыл бол!

Шеж1 22:13 Қайратты да батыл бол!

Жыр 26:14 арт сеніміңді, Батыл болып

Жыр 30:25 батыл болыңдар енді!

Нқл 28:1 әділ жан арыстандай батыл болар.

Жох 16:33 батыл болыңдар: Мен осы дүниені

Елш 18:26 мәжілісханада батыл сөйлей

Елш 23:11 Батыл бол! Маған Иерусалимде

Еф 3:12 сиынуға батылымыз жетеді.

Еф 6:20 оны тиісті түрде батыл жариялай

Флм 1:8 саған бұйыруға батылым барса да,

#### батылдану -

батылдану - т.қ. жігерлену, қаймықпау, қорықпау

Елш 27:22 батылданыңдар деп ескертемін,

Флп 1:14 қорықпай уағыздауға батылданды.

#### батылдық -

батылдық -

Мар 15:43 Жүсіп батылдықпен Пилатқа

Елш 4:13 Петір мен Жоханның батылдығын

Елш 4:31 сөзін батылдықпен уағыздады.

Қор2 3:12 зор батылдықпен қызмет етеміз.

Флп 1:20 батылдыққа кенеліп тірі жүремін

#### батыр -

батыр -

Жар 6:4 ел танып білген батырлар еді.

Мыс 15:3 Ием — батыр жауынгер, есімі —

Бил 6:12 Ие саған жар, мықты батыр! — деп

Иш 42:13 Батырдай қайрат-жігер танытады,

Ерм 20:11 батыр сияқты менің жанымда

Соф 3:17 батыр іспетті құдіретті Құтқарушы

Зәк 10:7 Ефремнің адамдары батырлар

#### батыс -

батыс -

Жыр 102:12 Шығыс батыстан тым қашық

Жыр 112:3 Күннің шығысынан батысына

#### бау -

бау - т.қ. бума

Жар 37:7 бауларың менікін қоршап

Леу 23:10 алғашқы егіннің бірінші бауын

Жыр 125:6 құшақтап алып астық бауларын

#### бау-бақша -

бау-бақша - т.қ. бағбан, бақ, бақша

Мыс 23:16 бау-бақшаларыңда өнім

Пат3 4:25 әр адам өз бау-бақшасында тұрып

Уағ 2:5 бау-бақшалар да дайындап, оларға

Ән 4:15 Бау-бақшадағы қайнарға ұқсайсың

Ән 8:13 бау-бақшада отырған жеріңнен

Иш 1:30 кеуіп қалған бау-бақшаға

Иш 5:7 Оның сүйсіне еккен бау-бақшасы

Амо 9:14 бау-бақшалар отырғызып,

Нқм 2:2 талқандап, бау-бақшаларын да

#### баурау -

баурау -

Пат2 19:14 жүректерін баурап алып,

Нқл 6:25 Жанары сені баурап әкетпесін!

Нқл 26:22 кіріп, баурап алар жан дүниеңді.

Ән 7:6 Бұйраларың патшаны баурап

Ерм 31:3 мейіріміммен сені Өзіме баурап

Нқм 3:4 әрекетімен халықтарды баурап

Елш 8:11 баурап алғандықтан, халық оны

Пет1 3:1 құлықтарыңмен оларды баурап

Қол 2:8 сендерді өзіне баурап алмасын,

#### бауыр -

бауыр - т.қ. ағайын, іні

Жар 37:27 Қандас бауырымыз ғой

Жар 45:1 Жүсіп бауырларына өзінің кім

Заң 18:15 бір пайғамбарды бауырларыңның

Жыр 21:23 Атыңды бауырларыма білдіремін

Жыр 49:20 бауырыңды ғайбаттайсың

Жыр 68:9 бауырларым да мені танымайды

Жыр 132:1 Бауырлардың ынтымақта

Нқл 17:17 бауырыңдай көмектесер.

Мат 5:47 өз бауырларыңмен ғана жарқын

Мат 7:3 Неге бауырыңның көзіндегі

Мат 10:21 Сонда тіпті бауыры өз бауырын

Мат 12:48 — Менің шешем, бауырларым кім

Мат 25:40 Менің мына бауырларымның тіпті

Мат 28:10 Бауырларыма барып

Лұқ 14:26 бауырларынан және өз өмірінен

Жох 11:21 осында болсаңыз, бауырым өлмес

Елш 9:17 қолын қойып: — Бауырым Саул

Пет1 3:8 бір-біріңді туған бауырлардай

Жох1 2:10 Ал бауырын жақсы көрген әркім

Жох1 3:15 Бауырын жек көретін әркім —

Жох1 3:16 Біз де бауырларымыз үшін

Жох1 4:21 сүйетін кісі бауырын да сүюге тиіс!

Рим 12:10 Бір-біріңді бауырлардай сүйіп

Евр 2:11 оларды бауырларым деп атаудан

#### бауырлас -

бауырлас -

Заң 15:7 бейшара бауырласың болса, онда

Мат 5:23 бауырласыңның өзіңе өкпелеп

Мат 18:15 Егер бауырласың саған қарсы күнә

Лұқ 17:3 Егер бауырласың күнә жасаса

Лұқ 22:32 бауырластарыңның сенімін

Елш 28:14 сенуші бауырластарымызды тауып

Пет1 1:22 бауырластарыңа деген нағыз

Пет1 2:17 бауырластарыңды сүйіңдер

Пет2 1:7 бауырластарыңа деген ізгі

Рим 8:29 Ұлы көптеген бауырластарының

Рим 14:10 орындамайтын бауырласыңды

Рим 15:2 бауырластарға ұнайтынды да істеп

Қор1 5:11 өзін сенімдегі бауырласпын деп

Қор1 6:5 бауырластарына төрелік айтатын

Қор1 8:13 жейтін тамағым бауырласымды

Қор1 12:1 қымбатты бауырластар, сендердің

Қор1 15:6 бес жүзден аса бауырластарымыз

Қор2 11:26 жалған бауырластар арасында

Ғал 2:4 жалған «бауырластар» ғана талап

Сал1 4:6 бауырластарыңды алдап

Сал1 4:9 Бауырластарға деген

Сал2 3:15 бауырлас ретінде түсіндіріп

Евр 2:17 бауырластарына ұқсас болуға тиіс

Евр 13:1 Бір-біріңді бауырластар ретінде

#### бауырлау -

бауырлау -

Жар 3:14 жер бауырлап, топырақ жеп өт!

#### Башан -

Башан - (таулы аймақ)

Еш 22:7 меншікті жерін Башан аймағынан

Амо 4:1 Әй, Башан сиырларындай

#### баяу -

баяу - т.қ. ақырын, шабан

Елш 27:13 Оңтүстіктен баяу жел соғып

Жақ 1:19 сөйлеуге шабан, ашулануға баяу

#### бәйге -

бәйге -

Жақ 1:12 дәлелденгеннен кейін, ол бәйге

Флп 3:13 бәйгеге қарай жан сала жүгіріп

#### бәрі -

бәрі -

Жар 45:1 Бәрің де кетіңдер қасымнан

Ерм 33:8 күнәларының бәрінен тазартып,

Мат 11:28 Менің қасыма келіңдер, бәрің,

Мат 19:26 Құдайдың қолынан бәрі де келеді

Мат 26:27 Мынадан бәрің де ішіңдер

Мат 26:31 Бүгін түнде бәрің де

Мар 9:23 Сенушіге бәрі де мүмкін

Мар 10:27 Оның қолынан бәрі де келеді

Мар 14:27 бәрің де Менен безіп кетесіңдер

Мар 14:36 Сенің қолыңнан бәрі де келеді

Жох 1:3 Құдай бәрін Сөз арқылы жаратқан

Жох 16:30 бәрін білетініңізге көзіміз жетті

Жох1 3:20 Ол бәрін де біледі

Рим 11:36 Себебі әлемнің бәрі де Құдайдан

Қор1 2:10 Киелі Рух бәрінен де, Құдайдың

Қор1 8:6 біз бәрінің бастауы болған бір ғана

#### бәсеңдеу, бәсеңдету -

бәсеңдеу, бәсеңдету -

Жыр 84:5 наразылығыңды бәсеңдетші

Рим 12:11 талпыныстарың бәсеңдемесін;

#### бедел -

бедел - т.қ. абырой

Жыр 3:4 Даңққа бөлеп, беделімді көтересің.

Иш 52:13 Ол беделі артып, дәрежесі жоғары

Жох 3:30 Мәсіхтің беделі артуға, ал менікі

Тім1 3:13 жақсы атқаратындар зор беделге

Тит 2:15 беделіңмен айтып беріп,

Аян 13:2 зор бедел мен билікті тапсырды.

#### беделді -

беделді - т.қ. абыройлы

Мар 15:43 Жоғарғы кеңестің беделді мүшесі

Елш 13:50 беделді әйелдері мен қала

#### бедеу -

бедеу -

Жар 29:31 Рахила бедеу болатын.

Бил 13:3 бедеу болған едің. Енді аяғың

Жыр 112:9 Бедеу әйелді отбасымен жарылқар

#### безгек -

безгек - т.қ. ауру, ауру-сырқау

Әйүп 30:30 Бүкіл денем безгектен күйіп тұр.

Мат 8:14 енесінің безгекпен ауырып, төсек

#### безену, безендіру -

безену, безендіру - т.қ. әшекейлеу, көркейту

Мыс 28:20 алтын жиектемелерге безендіріп

Пат2 12:30 асыл таспен безендірілген

Пат3 7:18 көмкеріліп безендірілген болатын.

Пат3 7:29 нақыштармен безендірілген еді.

Пат3 10:18 Патша піл сүйегімен безендіріліп,

Езр 7:27 ғибадатханасын безендіріп

Жыр 44:9 піл сүйегімен безенген.

Мат 23:29 әшекейлеп безендіресіңдер.

Аян 18:16 безеніп, жалт-жұлт ететінсің!

Аян 21:2 күйеуінің алдынан шығуға безеніп

#### безу -

безу - т.қ. бас тарту, қашу, тану 2

Заң 32:15 Құтқарушысынан безіп кетті.

Нқл 13:18 Тәрбиеден безген жоқтық пен

Ерм 5:23 олар сырт айналып, безіп кетті.

Езк 44:15 Өзге исраилдіктер Менен безіп

Мат 13:21 дереу сенімінен безіп кетеді.

Мат 26:33 — Бәрі Сізден безіп кетсе де

Мар 14:27 бәрің де Менен безіп кетесіңдер.

Лұқ 8:13 сенімдерінен безіп кетеді

Рим 11:11 олардың безіп кетуі арқылы басқа

Тім1 4:2 ар-ұжданнан әбден безген

Евр 3:12 Құдайдан безіп кетіп жүрмеңдер!

Евр 6:6 олар тура жолдан безіп кетті

#### бейбақ -

бейбақ - т.қ. байғұс, бақытсыз

Жыр 9:31 Шарасыз бейбақ жеңіліп, жерге

Жоқт 3:51 Қаланың бейбақ әйел затына бола

#### бейбіт -

бейбіт - т.қ. тату, тату-тәтті, тыныш

Пат3 5:12 бейбіт қарым-қатынас орнап, екеуі

Шеж2 20:30 бейбіт өмір сүрді. Себебі Құдай

Жыр 36:11 Бейбіт өмірдің рақатына мол

Жыр 36:37 Зор болашақ бар бейбіт адамда,

Иш 65:25 Қасқыр мен қозы бірге бейбіт

Ерм 29:7 қаланың бейбіт өркендеуіне

Елш 24:3 біздің ел бейбіт өмір сүріп,

Сал1 5:13 Өзара бейбіт, тату болыңдар!

Тім1 2:2 адал болып, тыныш та бейбіт өмір

#### бейбітшілік -

бейбітшілік - т.қ. татулық, тыныштық

Жар 49:10 Бейбітшілік Әкелуші келеді

Еш 10:1 бейбітшілік келісімін жасап,

Иш 60:17 еліңе бейбітшілікті билеуші,

Лұқ 1:79 бейбітшілік жолына жетелейді

#### бейқам -

бейқам - т.қ. алаңсыз, аман-есен, тыныш

Жыр 3:6 жатып, ұйықтаймын бейқам,

Жыр 72:12 Бейқам болып осы арам

Жыр 126:2 Бейқам тыныштық сыйлайды

Жыр 130:2 Бейқам жүр сәби анасының

Зәк 1:11 Бүкіл жер беті тыныш та бейқам

#### бейқамдық -

бейқамдық -

Нқл 1:32 Аңғалдың бейқамдығы өз түбіне

#### бейне, бейнелес -

бейне, бейнелес - т.қ. мүсін, сурет, суреттеу

Жар 1:26 бейнелес етіп адамды жаратайық.

Жар 1:27 Өзіне ұқсас әрі бейнелес етіп,

Жар 31:19 шағын тәңір бейнелерін ұрлап

Мыс 20:4 өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

Заң 5:8 өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

#### бейнелеу -

бейнелеу - т.қ. сурет, суреттеу

Пат4 13:17 құтқаратынын бейнелейді! Сен

Езк 4:2 Қаланы қоршауға алуды бейнелеп

Езк 5:5 тағдырын бейнелеп көрсетеді. Мен

Езк 37:11 бүкіл халқын бейнелейді. Халық:

Дан 7:24 шығатын он патшаны бейнелейді.

Дан 8:21 алғашқы патшасын бейнелейді.

Зәк 6:5 көктің төрт рухын бейнелейді.

Мат 13:23 тұқым болса, мынаны бейнелейді:

Мар 4:30 қалай астарлап бейнелеуге болады

Лұқ 8:12 тыңдайтын адамдарды бейнелейді:

Ғал 4:25 Синай тауын бейнелейтін Ажар

Аян 15:2 санын бейнелейтін таңбаны

Аян 17:18 ұлы Бабыл қаласын бейнелейді.

#### бейнет -

бейнет - т.қ. азап, қиындық, қиыншылық

Жар 5:29 бейнетпен жұмыс істеп жүрген

Мыс 2:23 құлдықтан бейнет шегіп, күңірене

Жыр 24:18 Азап пен бейнетіме көңіл бөле гөр,

Нқл 14:23 Әр бейнеттің зейнеті бар, Бос

Уағ 3:9 Еңбек еткеннің өз бейнетінен

Иш 29:19 Бейнет шеккендер Жаратқан

Иш 65:22 бейнеттерінің зейнетін көреді

Сал1 2:9 бейнет шеге еңбек еткеніміз

#### бейпіл ауыздық -

бейпіл ауыздық -

Қол 3:8 сақтау, қаралау, бейпіл ауыздық;

#### бейтаныс -

бейтаныс - т.қ. бөтен, жат, жат жұрттық, құдай

Мат 25:35 Бейтаныс болып баспана

Елш 17:23 «Бейтаныс құдайға» деген жазуы

#### бейшара -

бейшара - т.қ. жарлы, жоқшылық, кедей, мұқтаж

Заң 15:7 бейшара бауырласың болса, онда

Жыр 34:10 Бейшара кедейді тонаушыдан

Жыр 81:3 Бейшара кедейге әділдік жасаңдар!

Жыр 139:13 Бейшараның хұқығын Ол

Нқл 22:22 Бейшараны дау сотында қыстама!

Езк 16:49 бейшара жарлыларға қол ұшын да

Амо 2:7 бейшараны жолынан итеріп баса

Амо 5:12 сотта бейшараны жолдан былай

Мар 12:43 мына бейшара жесір көп салды!

Лұқ 21:2 бір бейшара жесір әйелдің жалпы

Қор1 13:3 Бейшара жарлы-жақыбайларға

Аян 3:17 өзіңнің шынында сорлы бейшара,

#### бейім -

бейім -

Жар 6:5 әр уақытта зұлымдыққа бейім

Ош 11:7 Менен теріс бұрылуға бейім. Олар

#### бейімделу -

бейімделу - т.қ. ниеттену

Иш 32:6 заңсыз істерге бейімделген. Олар

Қор1 9:22 оларға бейімделудемін. Осылай

#### бекер -

бекер - т.қ. босқа, құр

Иш 65:23 Олар бекерге еңбек етпейді де

Қор1 15:2 әйтпесе оған бекерге сенгендерің.

Қор1 15:58 бекер еместігін біліп алдыңдар.

Еф 5:11 түнектегі адамдардың бекер

#### бекерлік, бекершілік -

бекерлік, бекершілік - т.қ. құр бекершілік

Жыр 93:11 Пенденің ойларының бекерлігін

Уағ 1:14 жел соңынан қуғандай бекершілік

Уағ 2:21 бекершілік әрі жанға қатты

Иш 29:13 ал солары бекершілік!

Мар 7:7 ал солары бекершілік!»

Қор1 3:20 «ойларының бекерлігін біледі де!»

#### бекініс, бекіністі -

бекініс, бекіністі - т.қ. қамал, қамалды

Рул 13:29 қалалар да бекіністі әрі өте үлкен.

Еш 19:29 бекіністі Тир қаласына жетіп,

Бил 6:2 үңгірлер мен бекіністер дайындап

Пат3 4:13 алпыс үлкен де бекіністі қала оның

Пат3 20:22 Ал енді, бекінісіңізді нығайтып,

Жыр 60:4 қорғайтын берік бекінісім Өзіңсің.

Ән 8:9 Күмістен оған бекініс саламыз. Ал

Иш 22:8 бекіністері талқан болды. Сол күні

Лұқ 19:43 Жауларың саған қарсы бекіністер

Қор2 10:4 жау бекіністерін талқандаймыз

#### бекіту -

бекіту - т.қ. нығайту, растау

Шеж1 28:7 тұрақты етіп бекітемін.

Нқл 18:19 ағайын — бекітілген қаладай,

Иш 35:3 қолдарыңның буындарын бекітіп

Мат 16:19 көктегі Әкем бекітпек, — деді.

Мар 16:20 хабарды растап бекітті. (Аумин)

Пет2 1:10 бекітуге ынтамен ұмтылыңдар!

Евр 12:12 қолдарыңның буындарын бекітіп

#### бел -

бел -

Иш 11:5 берік ұстануға белін бекем буады.

Иш 50:7 жолдан шықпауға белді бекем

Мат 3:4 қайыс белбеумен белін буып

Лұқ 12:35 Белдерің буулы, шамдарың

Жох 21:18 сонда басқа біреу беліңді байлап

Еф 6:14 шындықпен «белді бекем буып»

#### белгі -

белгі - т.қ. керемет, таңба, таңбалау

Жар 9:12 Келісімімнің белгісі мынау:

Жар 17:11 Келісімімнің белгісі болады.

Мыс 12:13 үйлеріңді көрсететін белгі болады.

Заң 6:8 сөздер қолдарыңа байланған белгі

Мат 24:3 қалғанын қандай белгі білдірмек?

Мат 24:30 белгісі аспаннан көрінетін болады.

Мат 26:48 Яһуда белгі беру туралы

Мар 13:4 кезін қандай белгі білдірмек?

Рим 4:11 бекітетін белгі іспетті еді.

Қор1 11:10 белгісі ретінде басын жауып

#### белгілеу -

белгілеу - т.қ. бұйырту, таңба, таңбалау

Әйүп 14:5 санын есептеп белгіледің

Рим 8:29 деп бұрыннан белгілеп қойған еді.

Қор1 3:5 Иеміз белгілеген міндетіміз бар.

Қор1 7:17 әркімге Құдай Иеміз нені белгілеп,

Ғал 4:4 Құдай белгілеген уақыты жеткенде

Евр 9:27 алдында тұратынын белгілеген.

#### белгілі -

белгілі -

Жар 18:14 Мен белгілі кезде: келесі жылы

Абқ 2:3 бұл хабар белгілі бір уақытта іске

Мат 10:30 саны да Оған белгілі!

Мат 24:36 жалғыз көктегі Әкеге ғана белгілі.

Лұқ 1:1 әбден белгілі болған оқиғаларды

Елш 15:18 Бұл баяғы заманнан бері белгілі.

Қор1 14:8 керней белгілі әуенді тартпаса, кім

Қор2 3:2 бәріне белгілі, бәрі де оқитын

Еф 1:10 Ие мұны белгілі уақыты жеткенде

#### белзебүл -

белзебүл - т.қ. шайтан

Мат 10:25 Жұрт «үйдің Иесін» белзебүл

Мат 12:27 Мені жындарды белзебүлдің

Мар 3:22 жындардың әміршісі белзебүл бар!

#### Белшазар -

Белшазар -

Дан 5:1 Көп жылдан кейін Белшазар

Дан 7:1 Белшазардың Бабыл еліне билік

#### Бен-Хенном аңғары -

Бен-Хенном аңғары -

Еш 15:8 Бен-Хенном аңғарының бойымен

Пат4 23:10 Бен-Хенном аңғарындағы Топет

Шеж2 28:3 Бен-Хенном аңғарында жалған

Шеж2 33:6 Манаса Бен-Хенном аңғарында

Ерм 7:31 Бен-Хенном аңғарында Топет

Ерм 7:32 Бен-Хенном аңғары деп емес,

Ерм 32:35 Бен-Хенном аңғарында Бағалға

#### беру -

беру - т.қ. сыйлау 1

Жар 1:29 ағаштарды түр-түрімен бердім

Жар 22:8 өртелуге қажетті қойды Өзі береді

Езр 2:69 арналған жүз көйлек берді.

Жыр 113:24 Ал жер бетін Ол адамзатқа берді.

Нқл 21:26 әділ жан мұқтажға аямай берер.

Иш 42:8 басқаға бере салмаймын

Мат 4:9 бұлардың бәрін де Саған беремін

Мат 6:2 Сондықтан қайыр бергенде оны

Мат 6:4 Әкелерің сендерге сыйын бермек.

Мат 6:11 нанымызды бүгін де бере гөр.

Мат 7:7 сендерге (мұқтаждарыңды) береді;

Мат 10:8 Тегін алдыңдар, тегін беріңдер де!

Мат 10:42 салқын су берген әркім сол үшін

Лұқ 6:38 Беріңдер, сонда сендерге де

Лұқ 22:19 құрбандыққа берілмек денем

Жох 3:16 (рухани) Ұлын құрбандыққа берді.

Жох 3:27 Құдай бермесе, ешкім еш нәрсе ала

Жох 4:7 Иса одан: — Маған ішетін су берші

Жох 6:32 нан берген — Мұса пайғамбар емес

Жох 10:28 Соларға мәңгілік өмір беремін.

Жох 18:9 Исаның «Сен Маған бергендердің

Елш 3:6 Дегенмен саған барымды беремін:

Елш 15:8 Киелі Рухты сыйға беріп

Елш 20:35 «Алғаннан гөрі берген бақытты»

Рим 14:12 өз іс-әрекетіміз үшін есеп береміз.

Қор2 9:7 Құдай қуанышпен беретіндерді

Еф 4:7 рақым етіп үлестіріп берген

Евр 4:13 алдында есеп беруге тиіспіз.

#### Бер-Шеба -

Бер-Шеба - (құдық әрі қала)

Жар 21:32 Бер-Шебада келісім жасалып

Жар 46:1 Ол Бер-Шебаға келгенде әкесі

Пат2 3:10 Даннан оңтүстіктегі Бер-Шебаға

#### берік -

берік - т.қ. мызғымас, тиянақты, тұрақты

Пат4 18:6 Иеден ажырамастай берік ұстанып

Жыр 50:12 Рухымды берік қылып, жаңарта

Жыр 50:14 гөр азғырылмайтын берік рухты.

Жыр 72:26 Сен, Жүрегімнің берік тірегі бола

Елш 2:42 сиынуды берік ұстанып

Жақ 1:3 сенімдеріңнің сыналып, берік те

Рим 12:9 жақсылықты берік ұстаныңдар.

Қор1 1:9 Құдай уәделеріне берік

Қор1 10:13 Ал Құдай Өзінің уәдесіне берік

Қор1 16:13 Сақ болыңдар, сенімдеріңде берік

Қор2 1:24 сенімдерің арқылы беріксіңдер.

Қол 1:23 күмәнданбай, берік сеніп

Тит 1:9 хабарды берік ұстануға тиіс.

Евр 6:19 Бұл үмітіміз — берік зәкір сияқты

Евр 10:23 үмітімізді үзбей, берік ұстанайық

#### берік тұру -

берік тұру - т.қ. тұру

Мыс 14:13 Қорықпаңдар, берік тұрыңдар!

Шеж2 20:17 сол жерге барып, берік тұрыңдар!

Жыр 32:11 жоспары мәңгі берік тұрады

Нқл 12:7 Әділдің шаңырағы берік тұрар.

Қор1 10:12 өзін «сенімімде берік тұрмын» деп

Тім2 2:19 салған негізі берік тұрады

#### бет -

бет - т.қ. бет-әлпет, бет-жүз, бетпе-бет, етпетінен, көз 1, өз бетімен

Жар 1:2 су бетінде қалықтап ұшып жүрді.

Мыс 3:6 дәті бармай, бетін жауып алды.

Рул 6:25 Жаратқан Ие саған бетінің нұрын

Жыр 68:18 Мендей пендеңнен бетіңді

Иш 50:6 бетімді балағат пен түкіріктен

Иш 54:8 бір сәтке бетімді жасырған едім.

Иш 59:2 бетін сендерден бұрып әкетеді.

Ерм 2:27 олар беттерін Менен теріс бұрып

Ерм 5:3 Олар беттерін тастан бетер

Езк 3:8 сияқты бетіңнен қайтпайтын

Мат 26:67 Сонда олар Исаның бетіне түкіріп

Мар 14:65 Оның бетін бүркеп, жұдырықтап

Лұқ 9:53 Иса Иерусалимге бет алғандықтан

Қор2 3:18 Ал енді, бәріміз бетімізді бүркемей

Қор2 4:6 Мәсіхтің бетінен көрінетін Өзінің

Қор2 11:20 беттеріңді соқса да, бәрібір

Аян 1:16 беті тал түстегі күндей

#### бет бұру -

бет бұру - т.қ. бұрылу, іздеу

Пат1 7:2 Жаратқан Иеге бет бұра бастады.

Пат3 8:48 Саған шын жүректен бет бұрып

Шеж1 28:9 Оған бет бұрып сиынатын болсаң

Шеж2 30:9 Егер Оған қайта бет бұрсаңдар

Жыр 21:28 Иеге бет бұрып дұға етеді

Жыр 118:10 Шын жүректен Саған бет бұрып

Иш 10:21 Құдайға қайтадан бет бұрады.

Иш 19:22 Олар Жаратқан Иеге бет бұрып

Иш 45:22 Маған бет бұрыңдар

Иш 51:1 Маған бет бұрып сиынғандар

Иш 55:6 Иеге бет бұрып, мойынсұныңдар!

Ош 3:5 бет бұрып мойынсұнатын болады.

Ош 7:16 емес, Бағалға бет бұрады.

Амо 5:4 «Маған бет бұрып сиыныңдар

Елш 14:15 тірі Құдайға бет бұрыңдар!

Елш 15:19 Құдайға бет бұрған басқа ұлттық

Елш 26:18 құлдығынан Құдайға бет бұрулары

Рим 3:11 Құдайға бет бұратын да жоқ.

Қор2 3:16 Ал Иемізге бет бұрғанда «перде»

Қор2 7:10 қасірет адамның Оған бет бұрып

#### Бетания -

Бетания - т.қ. Елазар 2, Зәйтүн тауы

Мат 21:17 қаладан шығып, Бетанияда түнеді.

Мат 26:6 Ал Иса бұл кезде Бетанияда

Мар 11:1 Бетания ауылдарына жақындап

Мар 14:3 Бетанияда, бұрын алапеспен

Лұқ 24:50 Бетанияның маңына ертіп барды

Жох 11:17 Иса Бетания ауылына жеткенде,

Жох 12:1 Иса Бетанияға барды. Сол ауылда

#### бет-әлпет -

бет-әлпет - т.қ. бет

Езк 1:6 Ал әр нөкердің төрт бет-әлпеті мен

Езк 2:6 бет-әлпеттерінен де шошыма

Мат 17:2 бет-әлпеті күндей жарқырап

Лұқ 9:29 Оның бет-әлпеті өзгеріске түсіп

Жақ 1:23 бет-әлпетін көрген біреуге

#### Бетел -

Бетел -

Жар 28:19 Жақып Бетел (яғни «Құдайдың үйі

#### бет-жүз -

бет-жүз - т.қ. бет, жүз 1

Мыс 33:20 бет-жүзімді көруіңе болмайды

Мыс 34:29 бет-жүзі нұр шашып жарқырап

Рул 6:26 Ие саған бет-жүзін бұрып

Жыр 4:7 Бет-жүзіңнің нұрын бізге төге гөр.

Жыр 10:7 жандар Оның бет-жүзін көреді.

Жыр 12:2 Мәңгілік пе бет-жүзіңді менен

Жыр 16:15 бет-жүзіңді көремін, Оянып

Жыр 21:25 бет-жүзін одан жасырған жоқ

Жыр 26:9 Бет-жүзіңді жасыра көрме менен

Жыр 29:8 бет-жүзіңді менен жасырдың

Жыр 30:17 Бет-жүзіңнің нұрын маған түсіре

Жыр 66:2 жүзіңнің нұрын бізге түсіре гөр.

Жыр 68:8 көрініп тұр бет-жүзімнен.

Жыр 103:29 Ал бет-жүзіңді жасырсаң

Елш 6:15 бет-жүзінің періштенікіне ұқсас

Аян 22:4 Оның бет-жүзін көретін болады.

#### бет-жүзіне қарау -

бет-жүзіне қарау - т.қ. алалау, сырт

Заң 1:17 ешкімнің бет-жүзіне қарамай

Заң 10:17 ешкімнің бет-жүзіне қарамайды да

Шеж2 19:7 бет-жүзге қарау, пара алу дегеннің

Мал 2:9 адамның бет-жүзіне қарадыңдар.

Мат 22:16 бет-жүзіне қарамайсыз.

Елш 10:34 — Құдайдың адамның бет-жүзіне

Пет1 1:17 Сендер әр адамды бет-жүзіне

Рим 2:11 Себебі Құдай ешкімнің бет-жүзіне

Ғал 2:6 адамның бет-жүзіне қарамайды

#### бет-жүзіне назар аудару -

бет-жүзіне назар аудару - т.қ. алалау

Пат1 16:7 адамның бет-жүзіне аударады, Ал

#### Бетлехем -

Бетлехем -

Мих 5:2 Ефрата аймағындағы Бетлехем

Мат 2:5 Бетлехемде дүниеге келуге тиіс.

Лұқ 2:4 Яһудея аймағындағы Бетлехемге

Жох 7:42 атамекені Бетлехемнен шығады

#### бетпе-бет -

бетпе-бет - т.қ. бет

Жар 32:30 Мен Құдаймен бетпе-бет кездестім

Мыс 33:11 досымен бетпе-бет сөйлескеніндей

Рул 12:8 жұмбақтап емес, бетпе-бет, анық

Қор1 13:12 болашақта бетпе-бет анық көреміз

#### би 1 -

би 1 - (билік жүргізуші)

Бил 2:16 билер тағайындап отырды

Бил 2:18 Жаратқан Ие сол биге жар болып,

Рут 1:1 билер басқарып тұрған заманда

Пат1 2:25 билер екеуінің арасында жүріп,

Пат1 8:1 ұлдарын исраилдіктердің билері

Жыр 57:2 билер, шындықты айтасыңдар ма

Жыр 121:5 билердің орындықтары, Дәуіттің

#### би 2 -

би 2 - (ырғаққа сай дене қимылы)

Мыс 15:20 оған еріп дөңгелене би билей

Мыс 32:19 бұқа мүсінін әрі би билеген

Бил 11:34 би билеп өз қызы шыға келді! Ол

Пат1 18:6 ән айтып, би билеп, даңғыраларда

Пат2 6:5 Иенің алдында жан сала би билеп,

Жыр 149:3 Би билеп мадақтасын Оның атын,

Уағ 3:4 Жоқтау айтудың әрі би билеудің.

Ән 7:1 шуламдық, дөңгелеп би биле!

Ерм 31:4 қуанып би билейтін

Мат 11:17 тартсақ та, би билемедіңдер,

Мат 14:6 қонақтардың алдында би билеп,

#### бидай -

бидай - т.қ. астық, дән, тары

Жох 12:24 егер бидайдың дәні жерге егіліп

#### Билдад -

Билдад -

Әйүп 2:11 шуахтық Билдад, нағамалық

#### билеп-төстеу -

билеп-төстеу - т.қ. үстемдік

Жыр 105:42 Халықты билеп-төстеп қорлады.

Иш 52:5 айдап алып кетіп, билеп-төстейді.

Мат 20:25 халықтарды билеп-төстейді,

Рим 5:21 күнәнің адамзатты билеп-төстеп,

Еф 6:12 әрі дүниені билеп-төстеушілеріне:

#### билеуші -

билеуші - т.қ. әкім, билік иесі

Нқл 28:16 Зердесіз билеуші халқын езгіге

Иш 60:17 еліңе бейбітшілікті билеуші,

Ерм 51:46 Бір билеуші екіншісімен

Пет1 3:22 Періштелер, рухани билеушілер

Қор1 2:8 билеушілердің біреуі де ұққан емес

Билеуші т.қ. бүкіл әлемнің Билеушісі, көктен келген Билеуші, Құдай тағайындаған Билеуші

Аян 6:10 — Уа, киелі де шынайы Билеуші!

#### билік -

билік - т.қ. құдірет, патшалық

Мыс 15:18 Мәңгі болады билігі Жаратқан

Жыр 21:29 билік Жаратқанның қолында

Иш 9:6 Билік Оның қолында қала береді

Дан 4:31 Оның билігі мәңгілік

Зәк 4:6 билік күшімен де емес, тек Менің

Мат 7:29 ерекше билігі бар Біреу ретінде

Мат 9:6 кешіруге билігімнің бар екендігін

Мат 21:23 Бұл істерді қандай билікпен істеп

Мат 28:18 Маған көк пен жердің бүкіл билігі

Мар 1:27 жындарға билікпен бұйрық беріп

Лұқ 9:1 сауықтыру құдіреті мен билігін

Лұқ 10:19 барлық күшін жеңетін билік

Лұқ 20:2 қандай билікпен істеп жүрсіз?

Пет1 2:13 билік иесіне мойынсұныңдар!

Пет1 4:11 даңқ және билік мәңгі Онікі!

Рим 13:1 қазіргі билікті де Құдай орнатқан.

Қор1 6:2 билік айтатынын білмейсіңдер ме?

Қор1 7:4 күйеуінің де билігінде

Еф 1:21 Мәсіх күллі билік пен өктемдіктен

Еф 4:10 бүкіл әлемге өз билігін орнатпақ.

Қол 2:10 Ол күллі билік пен өктемдікке

Аян 2:27 осындай билікті алғанмын.

Аян 20:4 үкім кесу билігі берілген еді.

#### билік жүргізу, - құру -

билік жүргізу, - құру - т.қ. патшалық

Жар 1:18 күндіз бен түнге билік жүргізіп

Жар 1:28 жануарларға билік жүргізіңдер!

Нқл 29:2 Зұлымдар билік құрса халық аһ

Зәк 9:10 Ол билігін теңізден теңізге дейін

Яһд 1:6 билік жүргізуге тиесілі орындарын

Рим 5:14 да өлім билігін жүргізді

Рим 5:17 арқылы өмірде билік құрады.

Рим 15:12 Ұрпақ халықтарға билік құрады.

Қор1 15:25 Мәсіх билік жүргізуге тиіс.

Қол 3:15 сендерге билігін жүргізсін!

Тім1 2:12 ер адамдарға билік жүргізулеріне

Евр 1:8 жүргізесің әділ билік.

Аян 2:26 билік жүргізу құқығын

Аян 20:6 екінші өлім» билігін жүргізбейді.

#### билік иесі -

билік иесі - т.қ. әкім, әмірші, билеуші

Лұқ 1:52 Билік иелерін тақтан құлатып,

Лұқ 12:11 билік иелеріне апарған кезде

Пет1 2:13 әрбір билік иесіне мойынсұныңдар

Рим 13:6 себебі билік иелері — Құдайдың

Қор1 1:26 араларыңда даналар, билік иелері

#### биік -

биік -

Әйүп 16:19 Қолдаушым заңғар биікте.

Жыр 26:5 Аман сақтайды биік тау құзында.

Жыр 67:19 Сен заңғар биікке көтерілдің,

Иш 55:9 ойым да пікірлеріңнен тым биік.

Еф 3:18 кең де көз жеткісіз терең және биік

Еф 4:8 «Ол заңғар биікке көтерілді

Аян 21:16 мен биіктігі де дәл сондай болды.

#### биік төбе -

биік төбе - т.қ. жалған тәңір, табыну, төбе

Пат4 17:10 исраилдіктер әр биік төбе басында

Ерм 2:20 биік төбенің басында, әрбір саялы

Ерм 3:6 биік төбеге шығып, әрбір саялы

Ерм 17:2 биік төбелерде жалған тәңірлерге

Езк 20:28 биік төбе басында және жапырағы

#### Боғоз -

Боғоз -

Рут 2:1 Елімәліктің Боғоз есімді аталас

Рут 2:4 Боғоз да келіп, орақшыларымен:

Рут 4:13 Боғоз той жасап Рутқа үйленді.

#### бозбала -

бозбала - т.қ. жас жігіт

Жар 37:2 Бозбала бауырларының жаман іс

Елш 23:18 бозбаланы ертіп мыңбасына кіріп:

#### бой -

бой - т.қ. дене, еңсе, тұлға

Мат 6:27 қайсың өз бойын тіпті бір қарыс

Қор2 12:9 Мәсіхтің құдіретінің бойымда

Ғал 2:20 бойымда Мәсіх өмір сүруде. Ендігі

#### бой ұсындыру -

бой ұсындыру -

Бил 4:23 исраилдіктерге бой ұсындырды.

Бил 16:5 байлап тастап, бой ұсындырамыз.

Дан 4:34 бой ұсындыра алады».

#### бой ұсыну -

бой ұсыну - т.қ. кішіпейіл, құлақ асу, - салу, - түру, мойынсұну

Леу 16:31 Иеге ерекше бой ұсынып ораза

Шеж2 7:14 халқым Маған бой ұсына сиынып

Иш 58:3 Саған бой ұсынған едік, Сен неге

Жақ 4:10 Иенің алдында бой ұсыныңдар

Пет1 2:13 ретінде патшасына бой ұсыныңдар

Пет1 5:6 қолының астына бой ұсыныңдар

#### бойжеткен -

бойжеткен - т.қ. қыз

Жар 24:16 сұлу, пәк таза бойжеткен қыз екен.

Мат 14:7 Ирод бойжеткенге не сұраса да

Мат 25:1 он бойжеткен қолдарына

Қор1 7:25 Бойжеткендерге қатысты Иеміздің

Қор1 7:28 Бойжеткен тұрмысқа шықса, ол да

#### бола -

бола -

Мат 5:11 сендерді Маған бола қорлап,

Мат 13:21 Ізгі хабарға бола басына азап не

Мат 13:58 Олардың сенбеушілігіне бола Иса

Мат 15:3 өз дәстүрлеріңе бола Құдайдың

Мат 19:29 жер-суын Маған бола қалдырған

Мат 24:22 адамдарына бола сол кезеңді

Лұқ 6:22 Маған бола сендерді жек көріп,

Тит 3:5 мейіріміне бола күнәдан жуып

Флм 1:13 Ізгі хабарға бола түрмеге қамалған

Евр 11:28 Мұса сеніміне бола Құтқарылу

Евр 12:16 тамаққа бола өзінің тұңғыштық

Аян 1:9 Иса Мәсіхке бола азап шегіп,

#### болашақ -

болашақ - т.қ. жарқын болашақ, - келешек

Жыр 36:37 Зор болашақ бар бейбіт адамда,

Рим 8:38 бүгінгі күн де, болашақ та,

Евр 11:26 болашақтағы зор сыйды көздеді.

Евр 13:8 қазір және болашақта мәңгілік Өзі

#### болдыру -

болдыру - т.қ. шаршап-шалдығу, шаршау

Заң 29:22 қалжырап болдырғандарыңды

Иш 40:31 бірақ еш болдырмайды.

#### болмайды -

болмайды -

Мыс 8:26 Олай істеуге болмайды.

Қор1 6:15 Жоқ, мүлдем болмайды!

Қор1 16:2 жинаудың қажеті болмайды.

Сал1 4:15 артықшылығымыз болмайды.

Тім1 4:4 тыйым салуға болмайды.

Тім2 2:24 жанжалдасуына болмайды.

Евр 8:11 деп үйретудің қажеті болмайды.

Аян 21:4 зар еңіреу мен ауру болмайды.

Аян 22:5 Енді ешқашан түн болмайды.

#### болмыс 1 -

болмыс 1 - (Құдайдікі)

Елш 17:29 Оның болмысы алтын, күміс не

Пет2 1:4 Құдайдың әділ болмысын бөлісіп

Рим 1:20 құдіреті мен құдайлық болмысы

Флп 2:6 Мәсіхтің құдайлық болмысы бола

Қол 1:19 бүкіл болмысының (рухани) Ұлында

Қол 2:9 Ал Құдайдың бүкіл болмысы

Тім2 2:13 Өз болмысымен келіспейтінді Ол

Евр 1:3 Ол — Құдайдың болмысының

#### болмыс 2 -

болмыс 2 - (ескі, күнәкар) т.қ. ескі, күнәкар болмыс

Жақ 3:15 ескі болмысымызға және жын

Рим 13:14 Ескі болмыстарыңның күнәлі

Ғал 5:17 ескі болмысымыздың қалауы

#### болмыс 3 -

болмыс 3 - (жаңа) т.қ. жаңа

Ғал 4:19 Мәсіхтің болмысы толығырақ

Қол 3:10 жаңа ізгі болмысқа ие болдыңдар.

#### бордақы -

бордақы - т.қ. қоңды, семіз

Заң 32:14 Бордақы тоқты-лақтың етіменен,

Пат1 15:9 бордақы тайынша, тоқтыларды,

Иш 11:6 арыстан және бордақы өгіз де

Езк 39:18 Башанның бордақы малындай

Амо 6:4 бордақы таналардың семіз еті.

#### бордақылану -

бордақылану - т.қ. өгізше, семіру, семіртілу

Пат1 28:24 қорада бордақыланған өгізшесі

Мат 22:4 бордақыланған торпақтар

Лұқ 15:27 бордақыланған өгізшені сойып,

Жақ 5:5 бордақыланған малдай

#### борыш -

борыш - т.қ. қарыз

Рут 4:7 қамқоршы ретіндегі борышын

Езр 4:14 борышымыз бар, әрі патшаның

Мат 23:4 тым ауыр борыштарды халықтың

Лұқ 11:46 ыңғайсыз, тым ауыр борыштарды

Лұқ 16:5 Қожайыныма қанша борышың бар

Лұқ 16:7 Борыш қағазыңды алып, сексен

Тім1 5:4 борыштарын өтеп, өз сенімдерін іс

#### борышты -

борышты - т.қ. қарыздар

Мат 18:24 ат басындай күміске борышты

Мат 18:28 жүз күміс теңгеге ғана борышты

Лұқ 7:41 ал екіншісі елуге борышты екен.

Қор1 9:16 борышты міндетім: Ізгі хабарды

#### бос -

бос - т.қ. азат, ерікті, жұмыссыз, қаңырап бос, құр, мақсатсыз, мәнсіз

Жыр 118:37 Бос нәрселерге түсірмей көзімді,

Мат 12:44 жиналыпты, алайда бос тұр екен.

Тім1 4:7 әйелдердің бос аңыздарынан

Тім1 6:20 Жарамсыз, бос сөздерден және

Тім2 2:16 Жай, бос әңгімелерден аулақ жүр.

Тім2 4:4 бос аңыздарға назар аудармақ.

Тит 1:10 бос сөйлеушілер және алдаушылар

Тит 3:9 ата-тек туралы бос әңгімелерге

#### бос қалдыру -

бос қалдыру - т.қ. қаңырату

Езк 35:9 қаңыратып бос қалдырамын

Мат 24:15 үйді арамдап бос қалдыратын

Мар 13:14 үйін) арамдап бос қалдыратын

#### босаға -

босаға - т.қ. жақтау 1

Жар 4:7 босағаңды күнәнің жағалағаны:

Шеж2 3:7 бөренелерді, босағаларын,

Евр 11:28 қанын босағаларына жағу рәсімін

#### босандыру -

босандыру -

Жар 35:17 жатқанда босандырушы әйел оған:

Жар 38:28 Босандырушы әйел бір қызыл

Мыс 1:17 босандырушылар Құдайды терең

Иш 66:9 қалайша босандырмаймын? Туу

#### босану -

босану - т.қ. толғақ

Жар 3:16 балаларыңды қиналып босанатын

Жар 35:17 Рахила босанып қиналып

Леу 12:4 босанғандағы қан ағуынан тазару

Лұқ 1:57 босанатын уақыты жетіп, ұл тапты

Лұқ 2:6 Мәриямның босанатын уақыты

Жох 16:21 Әйел босанатын кезде қайғырады

Аян 12:2 Ол босанбақ болып, толғақтың

#### босату -

босату - т.қ. азат ету

Жыр 36:40 Зұлымдардың қолынан босатып

Жыр 145:7 Ие тұтқындарды босатады,

Иш 61:1 тұтқындарға босатылатындарын

Мат 18:27 жаны ашыған патша оны босатып

Жох 19:12 Исаны босатып жіберуге тырысты.

Елш 6:9 «Құлдықтан босатылғандардың»

Елш 26:32 мұны босатып жіберуге болар еді

Елш 28:18 босатып жібергілері келді.

Пет1 2:24 күнәнің құлдығынан босатылып

Рим 6:7 күнәнің билігінен босатылады.

Рим 6:22 күнәнің үстемдігінен босатылып

Рим 7:6 орындау міндетінен босатылдық

Рим 8:21 құлдығынан босатылып

Ғал 4:5 сол заңға бағынғандарды босатып

#### босқа -

босқа - т.қ. бекер

Жыр 126:1 Қарауылшылар босқа тұрады

Нқл 11:7 Зұлымның күткені босқа кетер.

Ерм 23:16 сендерді алдап босқа үміттендіріп

Зәк 10:2 өтірік түс көріп, босқа жұбаныш

Лұқ 13:7 кесіп таста! Ол босқа орын алып

Елш 15:19 босқа салмақ салмауымыз керек

Елш 24:4 Ал уақытыңызды босқа алмайын.

Қор1 9:26 жұдырығымен ауаны босқа ұрған

Флп 2:16 еңбегімнің босқа кетпегеніне

Сал2 3:11 мазасын алып, босқа сандалып

#### бостандық -

бостандық - т.қ. азаттық, еркіндік

Мыс 21:2 оған бас бостандығын тегін бер.

Леу 25:10 бостандық жариялаңдар! Бұл жыл

Пет2 2:19 бостандықты уәде етеді, бірақ

Рим 8:21 бостандығына жетеді деген үміт

Евр 11:35 бостандық алудан бас тартып,

#### бөбек -

бөбек - т.қ. нәресте, Нәресте, сәби

Жыр 8:3 кішкене бөбектердің Аузымен

Мат 21:16 бөбектердің аузымен Өзіңді

#### бөгде -

бөгде - т.қ. басқа, бөтен, жат

Еш 24:2 бөгде «тәңірлерге» құлшылық

Ерм 7:6 бөгде тәңірлерге табынуларыңды

#### бөгет, бөгеу -

бөгет, бөгеу - т.қ. кедергі

Рул 22:32 Мен өзім бөгет болу үшін саған

Иш 57:14 бөгеттерді алып тастаңдар!» деп

Елш 28:31 еш бөгетсіз, батыл уағыздап, Иеміз

Қор2 10:5 бөгет болатын тәкаппарлық

Ғал 5:7 Енді кім жолдарыңа бөгеу болып

Евр 10:20 Құдай алдына баруымызға бөгет

Евр 12:1 бізге бөгет болатынның

#### бөлек -

бөлек - т.қ. жеке, - басы, оңаша

Мыс 8:22 Гөшен еліне бөлек қараймын: онда

Мыс 12:3 бір тоқтыдан арнап бөлек қойсын.

Езк 48:20 Иеге бағыштап бөлек қойыңдар».

Мат 20:17 он екі шәкіртін бөлек шақырып

Қор2 6:17 Олардан бөлек тұрыңдар

#### бөлену -

бөлену -

Мыс 40:35 Оның нұрлы салтанатына бөленді.

Шеж1 12:18 Амасай, Киелі Рухқа бөленіп,

Шеж1 12:40 қуаныш пен шаттыққа бөленді.

Шеж1 29:22 ішіп-жеп, зор қуанышқа бөленді.

Нех 8:12 жіберіп, зор қуанышқа бөленді.

Ест 2:9 ұнап, оның мейіріміне бөленді.

Ест 8:16 көздері жайнап, құрметке бөленді.

Әйүп 4:14 дірілдеп, қорқынышқа бөленіп

Жыр 23:7 даңққа бөленген Патша!

Жыр 95:9 Қасиетті салтанатына бөленіңдер,

Жыр 103:1 салтанатқа бөленгенсің.

Нқл 11:16 Сүйкімді әйел абыройға бөленер,

Елш 6:3 Киелі Рух пен даналыққа бөленген

Аян 4:2 Рухқа ерекше бөленіп аян көрдім:

#### бөлме -

бөлме -

Пат4 9:2 Оны оңаша бір ішкі бөлмеге алып

Жыр 18:6 Күйеу жігіттей бөлмесінен шыққан

Жыр 104:30 құрбақалар, Патшаның бөлмесін

Мат 6:6 мінажат еткенде өз бөлмелеріңе

Елш 1:13 жоғарғы бөлмеге көтерілді.

#### бөлу -

бөлу - т.қ. көңіл бөлу

Жар 1:6 бөліп тұратын әуе кеңістігі пайда

Жар 1:7 суды үстіндегі судан бөлді. Солай

Пат1 11:11 жасақшыларын үш топқа бөлді.

Пат2 18:2 Дәуіт жасағын үш топқа бөлді.

Шеж1 24:3 кезектері бойынша топтарға бөлді.

Лұқ 9:14 елуден топқа бөліп, жайғастырып

Лұқ 15:12 тиісті еншімді бөліп беріңізші

#### бөлік -

бөлік - т.қ. майлы бөліктер, он бөлігінің бірі, оннан бір бөлігі

Жар 4:4 майлы бөліктерін де тарту етті.

Жар 15:17 мал бөліктерінің ортасынан өте

Нех 10:37 майымыздың алғашқы бөліктерін

Нех 12:44 леуіліктерге тиесілі бөліктері сол

Уағ 11:2 сегіз бөлікке бөл өзіңде барды,

#### бөлім -

бөлім - т.қ. ең қасиетті

Жар 6:14 бөлімдерден тұратын етіп жасап,

Пат2 8:18 пелеттік ұлан бөлімдерінің

Мат 26:53 он екі әскери бөлімнен астам

Мат 27:27 қасына бүкіл әскер бөлімін

Елш 27:1 әскер бөлімінің Юли есімді

Евр 9:2 алдыңғы бөлімінде шам қойғыш,

Евр 9:12 киелі үйдің ең қасиетті бөліміне

#### бөліну -

бөліну -

Мат 27:51 қақ айырылып, екіге бөлінді.

Лұқ 11:17 Жікке бөлініп, өзара соғысып

Жох 15:5 Менен бөлініп сендер ешбір игілік

Елш 2:3 бөлініп-бөлініп әрқайсысының

Елш 19:9 Пауыл бұлардан бөлініп кетті де,

Қор1 1:13 Мәсіхтің жіктеліп бөлінгені ме?!

#### бөлісу -

бөлісу -

Жыр 21:19 Жау жамылғымды бөлісіп алады

Жыр 105:5 қуанышын да бөлісейін, Меншікті

Лұқ 23:34 жеребе тастап өзара бөлісіп алды.

Пет2 1:4 Құдайдың әділ болмысын бөлісіп

Рим 1:11 рухани дарындарыммен бөліссем,

Қор2 9:7 барларыңмен бөлісіңдер!

Ғал 6:6 игіліктерін ұстаздарымен бөліссін!

Тім1 6:18 басқалармен бөліссін.

#### бөрене -

бөрене -

Езр 6:11 оның үйінен бір бөрене суырылып

Абқ 2:11 бөренелері оларға қосылып

Лұқ 6:41 өз көзіңдегі бөренені байқамайсың

#### бөсу -

бөсу - т.қ. мақтану

Ест 5:11 көп екенін айтып бөсті. Хаман,

Әйүп 15:25 қарсы өзін күштімін деп бөседі.

Жыр 74:5 «Бөсуіңді тоқтат!» — дедім

Езк 29:9 өзім үшін жараттым!» деп бөсіп

Дан 7:8 көздері және бөсіп мақтанған аузы

#### бөтен -

бөтен - т.қ. бейтаныс, бөгде, жат, жат жерлік, жат жұрттық, өзге

Жар 15:13 сенің ұрпақтарың бөтен елде жат

Езр 10:2 Рас, біз айналамыздағы бөтен

Жох 10:5 Олар бөтен кісінің соңынан ермей,

Еф 2:19 Сонымен сендер енді не бөтен, не

#### бөтен тәңір -

бөтен тәңір - т.қ. жалған тәңір

Жар 35:2 Қолдарыңда бар бөтен тәңірлердің

Заң 11:16 бөтен тәңірлерге бет бұрып

Жыр 15:4 бөтен тәңірлердің жолын қуғандар

Ерм 5:19 осы елдеріңде бөтен тәңірлерге

Ош 3:1 исраилдіктер бөтен тәңірлерге

#### бөтен тіл -

бөтен тіл -

Иш 28:11 арнап бөтен тілдерде сөйлеп

Елш 2:4 бөтен тілдерде сөйлей бастады.

Елш 19:6 содан бұлар бөтен тілдерде сөйлеп

Қор1 12:10 келесіге түрлі бөтен тілдерде

Қор1 12:30 Бәрі де бөтен тілдерде сөйлеп

Қор1 14:4 Кім бөтен тілде сөйлесе

Қор1 14:11 бөтен тілдің мағынасын білмесем

Қор1 14:19 бөтен тілде он мың сөз айтқанша

Қор1 14:39 әрі бөтен тілдерде сөйлеуге

#### бу -

бу -

Жар 2:6 жер бетінен бу көтеріліп шығып

Нқл 21:6 Ұшып кетер бу әрі ажалды тұзақ.

Жақ 4:14 ғайып болатын бу іспетті емес пе?

#### бума -

бума - т.қ. байлам 1, бау

Заң 24:19 масақтың бір бумасын ұмытып

Пат1 25:18 жүз бума мейіз және екі жүз бума

Пат2 16:1 жүзден мейіз бен інжір бумалары

#### Бунямин -

Бунямин -

Жар 35:18 Бунямин («Бақыт ұлы») деген ат

Рул 1:36 Буняминнің үрім-бұтағының

#### буын 1 -

буын 1 - (ұрпақ) т.қ. ұрпақ

Рул 32:13 зұлымдықты жасаған буын

Шеж1 16:15 Келер мың буынға да бұйырған

Әйүп 8:8 Тек аға буын ұрпақтан сұрастырып

Жыр 101:19 буындар Жаратқанды даңқтамақ:

#### буын 2 -

буын 2 - (сүйектегі)

Жыр 21:15 Сүйектерім буынынан қалды

Иш 35:3 қолдарыңның буындарын бекітіп,

Қол 2:19 Ал өзара буындармен, сіңірлермен

Евр 4:12 буын мен жұлынға жеткен іспетті

Евр 12:12 қолдарыңның буындарын бекітіп,

#### бұ дүниеден кету, - - қайту -

бұ дүниеден кету, - - қайту - т.қ. қайту, қайтыс болу

Жар 48:21 жақында мен бұ дүниеден кетемін.

Лұқ 16:9 бұ дүниеден қайтқан кездеріңде

Жох 13:1 Иса Өзінің бұ дүниеден кетіп,

Флп 1:23 бұ дүниеден кетіп, Мәсіхпен бірге

Сал1 4:13 бұ дүниеден қайтқан сенушілердің

Сал1 4:14 сеніп бұ дүниеден кеткендердің

Сал1 4:16 бұ дүниеден кеткендер қайта

Евр 13:7 бұ дүниеден кеткендерін естеріңде

#### бұ дүниелік -

бұ дүниелік -

Шеж1 29:15 Бұ дүниелік ғұмырымыз көлеңке

Мат 13:22 бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап

Лұқ 16:11 бұ дүниелік байлықтарың барда

Рим 15:27 бұ дүниелік игіліктерімен де

Қор1 9:11 бұ дүниелік игіліктеріңнен

Қор1 15:48 Бұ дүниелік адамдар топырақтан

#### бұғау -

бұғау - т.қ. кісен, шынжыр

Жыр 2:3 Бұғауларынан құтылайық

Жыр 115:7 Сен Өзің мені бұғаудан босаттың.

Еф 6:20 осы жерде бұғаудамын.

Қол 4:18 Бұғауда екенімді естеріңде

#### бұғаулау -

бұғаулау -

Жыр 17:6 Өлімнің торы бұғаулап шырмады.

Иш 58:6 зұлымдықпен бұғауланғандардың

Мат 14:3 тұтқындатып, бұғаулатып

Жох 18:12 Исаны тұтқынға алып, бұғаулады.

Елш 9:2 жолына түскендерді бұғаулап

Елш 16:24 қысқыштармен бұғаулап қойды.

Елш 21:33 қол-аяғын бұғаулауға бұйырды.

Тім2 2:9 қылмыскердей бұғауланудамын.

#### бұғаулы -

бұғаулы -

Тім2 2:9 Құдайдың сөзі бұғаулы емес!

#### бұғы -

бұғы - т.қ. марал

Жыр 17:34 Аяғымды бұғыдай жүйрік қылады,

Нқл 7:22 Әрі торға түсіп қалған бұғыдай,

Ән 2:17 Жас бұғыдай тау сайларында

Иш 35:6 Ақсақ адам енді бұғыдай секіріп,

Абқ 3:19 Ием мені бұғыдай жүйрік қылады,

#### бұдан былай -

бұдан былай - т.қ. енді қайтып, ендігәрі

Жар 3:17 Бұдан былай тамағыңды өмір бақи

Жар 6:3 ол бұдан былай жүз жиырма жыл

Жар 9:11 Бұдан былай еш уақытта тіршілік

Жар 17:5 Бұдан былай сен Ыбырам («Ұлық

Жар 32:28 Бұдан былай Исраил деп аталатын

Рул 18:22 Бұдан былай өзге исраилдіктер

Пат4 2:21 Бұдан былай ешқашан одан өлім

Жыр 89:15 Бұдан былай қуанышқа бөлей гөр.

Ғал 2:20 бұдан былай өмір сүріп жатқаным

Флп 1:18 Оған бұдан былай да қуанамын.

Тім1 5:23 бұдан былай тек су ғана ішпей,

Аян 14:13 Бұдан былай Жаратқан Иемен

Аян 20:3 бұдан былай, мың жыл өткенше,

Аян 21:1 бұдан былай теңіз де болмады.

#### бұзу -

бұзу - т.қ. бүлдіру, жою, сақтамау

Иш 24:5 заңы мен ережелерін бұзып

Мал 2:8 жасасқан Келісімімді бұздыңдар!

Мат 26:61 «Құдайдың киелі үйін бұзып

Мат 27:40 Әй, киелі үйді бұзып, үш күнде

Рим 2:23 заңды бұзып, Құдайды қорлайсың!

Рим 4:15 оны бұзу да мүмкін емес.

#### бұзылған -

бұзылған - т.қ. азғын

Жар 6:12 Дүниенің әбден бұзылғанына

Леу 13:52 зеңмен бұзылған бұйымды өртеп

Әйүп 15:16 Ендеше жексұрын да бұзылған,

Лұқ 15:30 бұзылған әйелдермен бірге болып

Тім1 1:10 бұзылғандар мен жыныстық

#### бұзылу -

бұзылу -

Рул 18:19 ешқашан бұзылмауға тиіс Келісім»

Шеж2 13:5 бұзылмайтын тұрақты Келісім

Жыр 13:3 Әбден бұзылды бірігіп барлығы да

Жох 7:23 заңы бұзылмасын деп, балалар

Пет1 1:4 Ешқашан шіріп бұзылмайтын,

Рим 3:12 бұзылып кетті бірігіп барлығы да.

#### бұйрық -

бұйрық - т.қ. әмір, ереже, жарлық, өсиет

Жар 2:16 Құдай Ие адамға бұйрық беріп

Пат3 2:3 бұйрықтарын бұлжытпай орындап

Жыр 18:9 әділ — Жаратқанның бұйрықтары

Жыр 90:11 Ол сен жайлы бұйрық береді

Жыр 110:7 Оның бұйрықтары да түгел сенімді

Жыр 118:15 Бұйрықтарың жайлы терең

Жыр 118:78 бұйрықтарың туралы толғанамын.

Жыр 118:159 Бұйрықтарыңды қалай сүйетініме

Жыр 118:173 Бұйрықтарыңды орындаймын деп

Мат 4:6 Ол Сен жайлы бұйрық береді

Лұқ 4:10 Ол Сен жайлы бұйрық береді

Лұқ 5:14 Иса оған мынадай бұйрық берді:

#### бұйырту -

бұйырту - т.қ. белгілеу, сыйлау 1

Жар 24:14 Өзің бұйыртқан қалыңдық сол қыз

Жар 30:2 Саған бала тууды бұйыртпаған

Жар 48:11 ұлдарыңды да көруге бұйыртты, —

Мыс 18:23 Құдай бұйыртса, сен міндетіңнің

Пат3 1:48 соны өз көзіммен көруді бұйыртты

Жыр 127:6 Исраилге тыныштық бұйырта

Жақ 4:15 Иеміз бұйыртса, аман болсақ, біз

#### бұйыру -

бұйыру - т.қ. әмір

Жар 1:3 пайда болсын!» — деп бұйырды.

Жар 1:11 өсіріп шығарсын!» — деп бұйырды

Жар 1:20 ұшып жүрсін!» — деп бұйырды.

Жар 1:22 бетінде көбейсін!» — деп бұйырды.

Жар 7:5 Иенің өзіне бұйырғанындай істеді.

Жар 43:14 маған баласыз қалу бұйырылса,

Дан 11:21 қадір-құрмет бұйырылмаған бір

Мат 4:3 тастар нанға айналсын деп бұйыра

Елш 1:7 кездерді білу сендерге бұйырмаған

Қор1 7:10 ажыраспасын!» — деп бұйырады.

Сал2 3:12 Иса Мәсіхтің атынан бұйырып

Аян 13:10 кімге тұтқындалу бұйырылса, сол

#### бұқа -

бұқа - т.қ. ірі қара

Мыс 32:4 жас бұқа мүсінін жасады.

Заң 9:16 жас бұқаның алтыннан құйылған

Евр 10:4 бұқалар мен қошқарлардың қаны

Аян 4:7 арыстанға, екіншісі бұқаға,

#### бұлақ -

бұлақ - т.қ. қайнар, - көз, өзен

Жар 49:22 бұлақ басында өсіп-өніп тұрады,

Жар 49:25 бұлақтарын молынан ағызсын,

Жыр 45:5 Оның рақымы бұлақтың суындай

Жыр 103:10 сайларға ағызасың бұлақтарды,

Нқл 5:15 Ләззат тап өз «бұлағыңның

Нқл 18:4 көзі — тасқынды бұлақтай.

Ән 4:12 қоршалған бұлақтайсың,

Иш 58:11 сарқылмайтын бұлаққа ұқсайтын

Жақ 3:11 Бұлақ көзінен бір мезгілде тұщы

Аян 7:17 «тірі судың» бұлақтарына

#### бұлт -

бұлт -

Мыс 13:21 күндіз бағана тәрізді бұлт ішінде

Мыс 24:18 Мұса бұлттың ортасына кіріп

Мыс 40:38 Иенің бағана тәрізді бұлты

Жыр 103:3 Бұлттарды Өзің «мінер күймең

Иш 19:1 Ие ұшқыр бұлтқа мініп алып

Мар 9:7 Сонда бір бұлт пайда болып

Мар 14:62 бұлттармен келе жатқанымды

Лұқ 21:27 бұлтта келе жатқанымды көреді.

Елш 1:9 бір бұлт Оны көзден таса қылды.

Сал1 4:17 бұлттың үстімен көкке көтерілеміз

Аян 1:7 Мәсіх бұлттармен қайтып келеді!

#### бұлыңғыр -

бұлыңғыр - т.қ. көмескі

Нқл 23:29 Кімнің көзі көреді бұлыңғыр?

Мат 16:3 аспан қып-қызыл әрі бұлыңғыр

#### бұралаң -

бұралаң - т.қ. қисық

Иш 40:4 Бұралаң жерлері де түзетілсін

Иш 59:8 мүдделері үшін қисайтып, бұралаң

Лұқ 3:5 Бұралаң жерлері де түзетілсін

#### бұрмалау -

бұрмалау -

Жақ 3:14 шындықты бұрмалайсыңдар.

Яһд 1:4 туралы Ізгі хабарды бұрмалайды.

#### бұршақ -

бұршақ -

Мыс 9:18 болып көрмеген бұршақты

Еш 10:11 бұршақтардан қырылғандар

Жыр 17:13 Бұршақ жауып, найзағай

Жыр 77:47 Бұршақпен жойды Ол жүзім

Жыр 104:32 жаңбырды бұршақпен ауыстырды,

Жыр 148:8 Найзағай мен бұршақ, қар және

Иш 28:17 бұршақ дауылы сендер паналаған

Аян 11:19 жер сілкініп, бұршақ қатты жауды.

#### бұрылу -

бұрылу - т.қ. бет бұру

Заң 5:32 оңға да, солға да бұрылмаңдар!

Заң 28:14 не оңға, не солға бұрылмаңдар

Еш 1:7 оңға да, солға да бұрылма! Солай

Әйүп 23:11 содан еш бұрылмай жүріп келдім.

Иш 30:21 не солға қарай бұрылмақ болғанда

Езк 33:11 Кері бұрылыңдар!

#### бұрын -

бұрын -

Мар 13:10 ақыры болмастан бұрын Ізгі хабар

Рим 6:6 бұрын өзіміз кім болсақ

Еф 2:1 Бұрын сендер Құдайдың

Қол 2:13 Бұрын сендер Құдайдың

#### бұрынғы -

бұрынғы -

Иш 65:17 Бұрынғылар енді еске алынбай

Жоқт 5:21 Бұрынғыдай етші күндерімізді

Евр 8:6 бұрынғысынан гөрі жақсы

Евр 8:13 бұрынғысының ескіргендігін

#### бұрыннан -

бұрыннан - т.қ. алдын ала, ежелден

Иш 37:26 Менің бұрыннан-ақ дайындап

Рим 3:25 Ол бұрыннан бері шыдамдылық

Рим 8:29 деп бұрыннан белгілеп қойған еді.

Рим 8:30 кімдерді бұрыннан белгілеп қойса,

Рим 15:27 Құдайдың бұрыннан таңдап алған

#### бұта -

бұта -

Жар 22:13 қалың бұтаның ішінде мүйізінен

Мыс 3:2 тікенді бұтаның ортасынан

Лұқ 6:44 жабайы бұтадан жүзім жинамас».

#### бүгін, бүгінгі күн -

бүгін, бүгінгі күн -

Жыр 2:7 бүгінгі күні Әке болдым саған.

Мат 6:11 нанымызды бүгін де бере гөр.

Лұқ 2:11 бүгін Дәуіттің қаласында

Лұқ 4:21 осы сөздер бүгін орындалды»

Лұқ 19:5 Бүгін Мен сенің үйіңде болуым

Лұқ 19:42 — Ең болмағанда сен бүгін өзіңді

Лұқ 23:43 бүгін-ақ Менімен бірге жұмақта

Жақ 4:13 «Біз бүгін-ертең пәлен қалаға

Рим 8:38 бүгінгі күн де, болашақ та,

Қор2 6:2 құтқаратын күні, міне, бүгін!

Евр 3:13 әлі де «бүгін» деген мерзім бітпей

#### бүкіл -

бүкіл - т.қ. барлық, тұтас

Заң 6:5 бүкіл жан дүниеңмен

Жыр 8:2 Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің

Иш 6:3 Бүкіл дүние Оның салтанатты

Иш 63:9 бүкіл өткен Заманда Қамқоршысы

Мат 5:29 Бүкіл денеңнің тозаққа

Мат 16:26 Адам бүкіл дүниеге ие болып

Мат 22:37 бүкіл жан дүниеңмен

Мат 28:18 Маған көк пен жердің бүкіл билігі

Жақ 2:10 бүкіл Таурат заңын орындай тұра

Жақ 3:6 ол бүкіл денемізді арамдап

Жох1 2:2 сондай-ақ бүкіл адамзаттың да

Рим 3:19 бүкіл адамзат та Құдай алдында

Рим 8:22 Қазірге дейін бүкіл жаратылыстың

Қор1 5:6 «Азғана ашытқы бүкіл қамырды

Еф 2:21 Ол арқылы бүкіл рухани құрылыс

Еф 4:10 бүкіл әлемге өз билігін орнатпақ.

Қол 1:19 Құдай Өзінің бүкіл болмысының

Қол 2:9 Ал Құдайдың бүкіл болмысы

Тит 2:11 Құдайдың бүкіл адамзатқа

#### бүкіл әлемнің Билеушісі -

бүкіл әлемнің Билеушісі - т.қ. Әлемнің Иесі, Билеуші

Аян 1:8 Бүкіл әлемнің Билеушісі —

Аян 4:8 «Бүкіл әлемнің Билеушісі —

Аян 11:17 «Уа, бүкіл әлемнің Билеушісі —

Аян 15:3 Құдай Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі

Аян 19:6 Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі

Аян 21:22 үйі — бүкіл әлемнің Билеушісі

#### бүлдіру -

бүлдіру - т.қ. азғыру, бұзу

Жар 9:11 жерді бүлдіретін топан су ешқашан

Уағ 7:7 «Пара жүректі бүлдірер».

Ән 2:15 түлкілерді, Олар бүлдіреді ғой

Жоқт 2:2 бұзып тастап бүлдірді,

Лұқ 23:14 Мына Адамды халықты бүлдіріп

Аян 19:2 жер бетін бүлдірген аты шулы

#### бүлік -

бүлік - т.қ. бас көтеру, көтеріліс

Мат 26:5 бүлік шығып жүрер», — десті.

Мар 15:7 Олар бүлік кезінде кісі өлтірген

Лұқ 23:19 Барабба қалада бүлік шығарып

Елш 21:31 Бүкіл Иерусалим бүлік шығарып

Елш 24:5 бүлік бастаушы әрі «Назареттіктер

#### бүрку -

бүрку - т.қ. себу

Мыс 24:6 құрбандық орнының үстіне бүркіп

Мыс 24:8 қанды алып, оны халыққа бүркіп

Леу 1:5 барлық жақтарынан бүркіп

Евр 9:5 құрбандықтың қаны бүркілетін.

Евр 9:21 бұйымдарға да қан бүркіп септі.

Евр 10:22 қаны) жүректерімізге «бүркіліп»,

#### бүркіт -

бүркіт - т.қ. қыран, сұңқар

Заң 14:12 жемеулерің керек: бүркіт, күшіген,

Заң 32:11 Бүркіттей ұясын күзетіп тұрған

Пат2 1:23 Бүркіттен бетер зымырай шүйілді,

Әйүп 9:26 олжасына шүйілген бүркіттей

Нқл 23:5 Аспанға ұшқан бүркіттей лезде

Абқ 1:8 олжасына тап берген бүркітке

Аян 4:7 ұшып бара жатқан бүркітке ұқсас

Аян 8:13 ұшып жүрген бір бүркітті көріп,

Аян 12:14 алып бүркіттің қос қанаты берілді.

#### былғаныш -

былғаныш -

Езк 36:25 былғаныштарыңнан тазартамын.

Аян 17:4 былғаныш қылықтарын

#### былғау -

былғау -

Жыр 25:10 қылықтары қолдарын былғайды,

Иш 1:15 адамдардың қанымен былғанған.

Тит 1:15 күнәға былғанып, сенбейтіндер

Евр 13:4 жар төсегін былғамаңдар!

#### бытырау, бытырату -

бытырау, бытырату - т.қ. шашырату

Жар 11:4 түкпіріне бытырап кетпейміз», —

Жар 11:8 бүкіл жер бетіне бытыратып

Пат1 4:10 бытырап, әркім өз үйіне қашып

Пат1 13:8 жасақ Саулдың қасынан бытырап

Ерм 25:34 бытырап кететін уақыттарың келді

Зәк 13:7 қойлары бытырап кетеді

Мар 14:27 сонда «қойлары» бытырап кетеді.

Жох 16:32 бытырап, әрқайсыңның өз

Елш 8:1 Самария аймақтарына бытырап

Елш 8:4 Бытырап кеткен сенушілер ел

Елш 11:19 бытырап кеткен сенушілер сол екі

#### білдіру -

білдіру - т.қ. таныту, тіс жару, хабардар

Мат 11:27 Әкемді кімдерге білдіргім келсе,

Флп 4:6 және шүкірлікпен білдіріңдер!

#### білмей -

білмей - т.қ. абайламай

Рим 2:12 заңын білмей күнә жасағандарға

Рим 7:9 кезде заңды білмей өмір сүрдім.

Евр 5:2 білмей тура жолдан адасып

Евр 9:7 білмей жасаған күнәларының

#### білместік -

білместік -

Елш 3:17 білместік істегендеріңді білемін.

#### білте -

білте -

Мыс 37:23 май шамын, білте түзеткіштері мен

Бил 16:9 от тиіп жанған білте іспетті бырт

Пат3 7:50 тостағандар, білте түзеткіштер

Иш 42:3 Бықсыған білтені де сөндірмейді,

Мат 12:20 Бықсыған білтені де сөндірмейді,

#### білу, біліп алу -

білу, біліп алу - т.қ. көзі жету, тану 1, түсіну, ұғу, ұғыну, үйрену, хабардар

Жар 3:5 ашылатынын жақсы біледі. Сонда

Жар 15:13 Біліп ал: сенің

Пат2 10:3 барлап, жақсылап біліп алу үшін

Әйүп 19:25 тірі екенін білемін!

Әйүп 23:10 жүретін жолымды жақсы біледі.

Әйүп 42:2 істей алатыныңды енді білдім.

Жыр 43:22 Құдай мұны әлде білмес пе еді?

Жыр 45:11 Біліңдер Менің Құдай екенімді!

Жыр 50:5 Қылмыстарымды жақсы білемін

Жыр 72:11 «Құдай қайдан білсін?

Жыр 93:11 ойларының бекерлігін біледі де!

Жыр 138:23 мазалаған ойларымды біле гөр,

Нқл 27:1 Сол күннің не әкелерін білмейсің

Уағ 1:17 көбірек біліп алуға көңіл бөлдім.

Уағ 2:3 ең тиімдісі не екенін біліп алуға

Ерм 1:5 бұрын-ақ білген болатынмын.

Езк 39:7 Құдайы, екенімді білетін болады.

Дан 2:2 түстерінің мазмұнын біліп алу

Жүн 4:2 Құдай екеніңді білгенмін:

Мат 6:3 сырлас достарың да білмесін!

Мат 6:8 сендерге не керек екенін біледі.

Мат 24:42 қайтып келетінін білмейсіңдер!

Жох 3:11 біз білгеніміз туралы сөйлеп

Жох 4:22 Сендер өздерің білмейтін Біреуге

Жох 10:15 білемін, олар да Мені жақсы біледі

Жох 21:24 куәлігінің шынайы екенін білеміз.

Елш 1:7 кездерді білу сендерге бұйырмаған

Елш 2:36 халқы мынаны анық білсін:

Елш 22:24 одан сұрастырып біліп алуға әмір

Жақ 4:14 ертең не болатынын білмейсіңдер!

Жақ 4:17 біле тұра жасамаса, сол күнәлі.

Пет1 5:9 мәжбүр екенін білесіңдер ғой.

Жох1 3:14 тірілерге айналғанымызды білеміз

Жох1 3:24 Киелі Рухы арқылы білеміз.

Жох1 4:13 екендігімізді осыдан білеміз.

Жох1 5:2 орындауымыздан білеміз.

Жох1 5:13 сендердің соны білулерің үшін

Жох1 5:15 бізге құлақ салады деп білсек

Жох1 5:19 жүргізіп отыр, бұны білеміз.

Рим 1:19 Құдай туралы білуге болатын

Рим 1:21 Олар Құдай туралы білсе де

Рим 5:3 үйренуге көмектесетінін білеміз.

Рим 6:6 Мынаны білеміз ғой: бұрын өзіміз

Рим 7:7 күнә жасағанымды білмес едім.

Рим 7:18 жақсылық жоқ екенін білемін

Рим 8:27 түкпір-түкпіріндегіні біледі.

Рим 8:28 Тағы да мынаны білеміз:

Қор1 6:15 мүшелері екенін білмейсіңдер ме?

Қор1 6:19 киелі үй екенін білмейсіңдер ме?

Қор1 8:3 Құдай Өзін сүйгенді жақсы біледі.

Қор1 13:12 толықтай білемін сол кезде.

Ғал 2:16 алдында ақталатынын білеміз.

Еф 1:18 білсеңдер екен деп сиынамын.

Тім1 2:4 шындықты біліп алуларын

Тім2 2:19 болған адамдарын жақсы біледі»

Тит 1:16 Құдайды білеміз десе де, мұнысын

Евр 11:8 бара жатқанын білмесе де, жолға

Аян 2:2 сенің істеріңді білемін: сен еңбек

#### білікті -

білікті - т.қ. білімді, хабардар

Жар 25:27 дала кезіп жүретін білікті аңшы

Қор1 8:2 Өзін сондай біліктімін деп

Қор1 8:10 әлсіз біреу «сондай білікті» сенің

#### біліктілік -

біліктілік - т.қ. білім, білімділік, білімпаздық

Қор1 8:1 Бәрімізде біліктілік бар», мұны

Қор1 8:1 Бірақ «біліктілік» мақтаншақ етеді

Қор1 8:11 сенің «біліктілігіңе» бола тура

#### білім -

білім - т.қ. біліктілік

Жыр 18:3 Бұл білімді мәлімдейді әр түнде.

Жыр 138:6 Біліміңді ұға алмаймын ешқашан

Нқл 1:5 Дана жан біліміне білім қосады,

Нқл 1:7 Білімнің бастауы — Жаратқан

Нқл 10:14 Данышпан білімін сақтап қояр

Нқл 12:1 Тәрбиені ұнатқан — білімді де

Нқл 15:14 Зерделінің санасы білім қуар

Нқл 19:2 Білімсіз құлшыныс жаман болар

Уағ 1:17 даналық пен білім әрі топастық

Рим 7:8 күнә туралы білім болмас та еді.

Қор1 1:5 жан-жақты білімге ие болдыңдар.

Қор1 12:8 Рухтан білімге толы сөз беріледі.

Қор1 13:2 Әр түрлі білімді иемденсем

Қор1 13:9 Себебі біздің біліміміз жетіспейді

Флп 1:9 жан-жақты рухани білімдерің мен

Қол 2:3 білімінің бүкіл қазынасы жатыр.

#### білімді -

білімді - т.қ. білікті, ғұлама, хабардар

Жыр 118:100 жасы үлкендерден де білімдірекпін

Дан 1:20 он есе білімдірек екенін анықтады.

Дан 5:12 өте зерделі, білімді және көреген

Рим 1:14 білімділер мен білімсіздерге Ізгі

#### білімділік -

білімділік - т.қ. біліктілік

Нқл 14:18 Білімділік — дананың алар тәжі.

Иш 11:2 кеңес пен құдірет, білімділік және

#### білімпаздық -

білімпаздық - т.қ. біліктілік

Тім1 6:20 «білімпаздық» деп қате аталатын

#### бір-ақ -

бір-ақ - т.қ. жалғыз

Жар 27:38 сізде бар болғаны бір-ақ бата ма

Жыр 83:11 Бір-ақ күн болғаным киелі үйіңнің

Жох 10:16 сонда барлығы бір-ақ Бағушысы

#### бір-бірі -

бір-бірі - т.қ. өзара

Жох 15:17 бір-біріңді сүйіңдер!

Жох 16:19 туралы бір-біріңнен сұрасып

Елш 15:39 олар бір-бірінен бөлініп кетті.

Жақ 4:11 бір-біріңді жамандап қорлауды

Жақ 5:16 күнәларыңды бір-біріңе айтып

Пет1 4:8 бір-біріңді шынайы сүйіңдер

Пет1 4:10 бір-біріңе адал қызмет етіңдер:

Жох1 4:7 бауырларым, бір-бірімізді сүйейік!

Рим 12:10 Бір-біріңді бауырлардай сүйіп

Рим 14:13 Ендеше бір-бірімізді айыптауды

Рим 15:7 бір-біріңді солай қабылдап

Қор1 7:5 бір-біріңнен бас тартпаңдар!

Ғал 5:13 қайта, бір-біріңе сүйіспеншілікпен

Еф 4:2 бір-біріңе төзімді болып

Еф 5:19 Бір-біріңді Забур жырлары

Еф 5:21 бір-біріңе мойынсұныңдар!

Флп 2:2 пікірлес, бір-біріңді тең сүйетін

Қол 3:9 бір-біріңе өтірік те айтпаңдар!

Қол 3:16 бір-біріңе зор парасатпен тәлім

Сал1 5:11 бір-біріңді жігерлендіріп

Евр 10:25 бір-бірімізді одан бетер

#### бірде-бір -

бірде-бір -

Жыр 39:6 Саған тең келе алмас бірде-бір жан

Иш 45:6 Менен өзге бірде-бір құдай жоқ

Иш 53:9 бірде-бір өтірік шыққан да емес.

Иш 64:4 істейтін бірде-бір өзге құдай жоқ!

Дан 6:23 бірде-бір жарақат табылмады.

Мих 7:2 бірде-бір әділ адам қалған жоқ!

Мат 5:18 Таурат заңының бірде-бір әрпі,

Мат 10:29 Әкелеріңнің еркінсіз бірде-бір

Мар 13:2 қаланған бірде-бір тасы қалмай

Жох 6:39 бірде-біреуін тозаққа түсірмей,

Жох 17:12 бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын.

Пет1 2:22 бірде-бір өтірік шыққан да емес».

Рим 3:10 сөздер бар: Бірде-бір әділ кісі жоқ,

#### бірдей -

бірдей -

Иш 24:2 тағдыры бірдей болады.

Қор1 15:39 Денелердің бәрі бірдей емес

#### біреу -

біреу -

Лұқ 17:15 біреуі өзінің сауығып кеткенін

Жох 7:12 Біреулері: «Ол жақсы», — десе,

Қор1 12:20 көп мүшелері бар, бірақ дене біреу

#### Біреу, Біреу-ақ -

Біреу, Біреу-ақ - т.қ. жалғыз

Мат 19:17 Нағыз игілікті — Біреу-ақ.

Мат 19:17 Нағыз игілікті — Біреу-ақ.

Мат 23:8 Ұстаздарың Біреу-ақ, ал сендердің

Мат 23:10 Тәлімгерлерің Біреу-ақ, Ол —

Жақ 4:12 соттаушы да — Біреу-ақ. Ол

Қор1 12:4 сыйлайтын Киелі Рух Біреу-ақ.

Қор1 12:6 әрекет ететін Құдай Біреу.

Тім1 2:5 Құдай — Біреу-ақ, Құдай мен

Тім1 2:5 арасын Келістіруші де Біреу, Ол —

#### біржола -

біржола - т.қ. үзілді-кесілді

Пет1 3:18 бола біржола құрбан болды.

Яһд 1:12 біржола өлген ағаш секілді ешбір

Рим 6:5 салтымыздан біржола бас тартқан

Рим 6:10 өлгенде күнәға біржола жоқ болды

Рим 11:2 халқынан біржола бас тартқан жоқ

Қор1 15:20 Мәсіх өлімнен біржола қайта

Қол 3:5 қылықтарыңды біржола

Евр 7:27 Өзін біржола құрбан етіп

Евр 9:12 ең қасиетті бөліміне біржола алып

Евр 9:26 күнәларынан біржола арылту үшін

Евр 10:10 өз денесін біржола құрбан етіп

#### бірқалыпты -

бірқалыпты - т.қ. тыныш

Сал1 4:11 Бірқалыпты өмір сүруді

#### бірлесу -

бірлесу -

Езр 3:9 олармен бірлесе жұмыс істеді.

Нқл 24:21 Ал бүлікшімен ешқашан бірлеспе!

Қол 2:2 рухани бірлесулерің, сөйтіп Құдай

Қол 3:3 Мәсіхпен бірлесіп сүрген жаңа

#### бірлік -

бірлік - т.қ. ауызбірлік

Жох 17:23 сенетіндер толық бірлікке жетсін!

Қор1 1:10 пікірде болып, бірлікте тұрыңдар!

Еф 4:3 Рухымен иемденген бірліктеріңді

#### бірнеше -

бірнеше - т.қ. әлденеше, бірсыпыра

Жар 6:14 кеме тұрғыз, оны бірнеше

Жар 29:20 жылдар бірнеше күндей зымырап

Рим 1:13 өздеріңе бірнеше рет бармақшы

Флп 4:16 бірнеше рет қажетімді жеткізіп

#### бірсыпыра -

бірсыпыра - т.қ. бірнеше

Мыс 18:21 қабілетті бірсыпыра адамды

Рим 11:14 бірсыпырасын құтқарсам деп

Қор1 9:22 бірсыпырасын құтқаруға

#### біртұтас -

біртұтас - т.қ. келісу, тұтас

Жар 2:24 сөйтіп екеуі біртұтас болады.

Жар 11:6 «Олар біртұтас халық болып

Езк 11:19 Мен оларға біртұтас жүрек сыйлап

Мат 19:5 сөйтіп екеуі біртұтас болады».

Жох 10:16 Бағушысы бар біртұтас отар

Жох 10:30 Әкем Екеуіміз біртұтаспыз.

Жох 17:11 олар да біртұтас болсын.

Қор1 6:16 «Екеуі біртұтас болады» делінген

Қор1 6:17 Өзімен рухани біртұтас болады.

Қор1 10:17 біртұтас рухани денеміз.

Қор1 12:13 біртұтас рухани денеге енгізілдік.

Ғал 3:28 тығыз байланыста біртұтассыңдар.

Еф 2:16 бір рухани дене (біртұтас қауым)

Еф 4:4 Бәріміз біртұтас рухани денеміз

Еф 4:13 кемелдігіне сай келетін біртұтас

Еф 5:31 сөйтіп екеуі біртұтас болады»

#### біртіндеу -

біртіндеу -

Жар 8:3 бойы су біртіндеп тартыла берді.

Заң 7:22 алдарыңнан біртіндеп қуып

#### бірігу -

бірігу -

Жыр 33:4 Бірігіп Оның есімін

Елш 4:26 Әкімдер кеңесіп жатыр бірігіп».

Рим 15:6 бірігіп мадақтай аласыңдар.

Қор1 12:27 бірігіп Мәсіхтің рухани денесі, ал

Ғал 5:24 ағашта өлген Онымен бірігіп кетті.

#### біріктіру -

біріктіру -

Мыс 26:4 біріктірілген екі жапқышты

Мыс 36:13 екі жартысы біріктірілді.

Әйүп 10:11 сіңірлерімді біріктіре тоқып,

Иш 49:6 руларын қайтадан біріктіресің.

Жох 11:52 — екі жақты жинап, біріктіру еді.

Еф 1:10 жердегінің барлығын да біріктіріп

Еф 2:14 алып тастап, екі жағын біріктірді.

Еф 2:21 (сенушілердің бәрі) біріктіріліп

Қол 3:14 ол бәріңді толықтай біріктіреді.

#### бітіру -

бітіру - т.қ. аяқтау, тамамдау

Жар 2:3 жарату жұмысының бәрін бітірген

Леу 22:30 етін сол күні жеп бітіріңдер

Заң 31:24 бір кітапқа жазып бітіргенде,

Пат3 6:14 Сүлеймен киелі үйді салып бітірді.

Зәк 8:9 «Басталған істі бітіру үшін

Лұқ 4:13 барлық сынақтарын бітірген соң

Лұқ 5:4 Иса сөзін бітіргеннен кейін

Лұқ 15:14 Бәрін жұмсап бітірген кезде сол

### Г


Газа -

Гедеон -

Гетсимани -

Гибеон -

Гибея -

Гог -

Гомер 1 -

Гомер 2 -

грек, Грекия -

грекше -

гуіл, гуілдеу -

гүл -

гүлдесте -

гүлдеу -


#### Газа -

Газа -

Заң 2:23 бұрын Газа қаласына дейінгі елді

Амо 1:6 Газа қаласының халқы көптеген

Елш 8:26 Газаға баратын елсіз жолға шық!

#### Гедеон -

Гедеон -

Бил 6:12 Иенің періштесі Гедеонға көрініп:

Бил 6:14 Ие Гедеонға бұрылып: — Сен бар

Бил 6:24 Гедеон сол жерде Жаратқан Иеге

Бил 6:25 Ие Гедеонға былай деп бұйырды:

Евр 11:32 Тағы не айтайын? Гедеон, Барақ

#### Гетсимани -

Гетсимани - т.қ. Зәйтүн тауы

Мат 26:36 бақшасы бар Гетсимани деген

#### Гибеон -

Гибеон -

Еш 9:3 Алайда Гибеон қаласының

Еш 10:2 Гибеонның өзі патшасы бар

Еш 10:12 «Күн Гибеон үстінде тоқтай

#### Гибея -

Гибея -

Пат1 26:1 Гибеяда тұрып жатқан Саулға

Ош 5:8 Гибеяда керней тартып

#### Гог -

Гог - т.қ. Магог

Езк 38:3 Тұбалдың бас әміршісі Гог!

Езк 38:18 Гог Исраил халқына қарсы шығып

Езк 38:22 Гогты індетпен және қантөгіспен

Езк 39:1 Гогқа қарсы Менің хабарымды

Езк 39:11 Гогтың Исраил елінде қабірге

#### Гомер 1 -

Гомер 1 - (Япші ұлы)

Жар 10:2 Гомер, Магог, Мадай, Яуан, Тұбал

Жар 10:3 Гомердің ұрпақтары: Ашкеназ,

Езк 38:6 Гомер мен оның қалың қолы да,

#### Гомер 2 -

Гомер 2 - (Ошияның әйелі)

Ош 1:3 Гомерді әйелдікке алды. Ол жүкті

Ош 1:6 Гомер қайтадан жүкті болып, қыз

Ош 1:8 Гомер тағы бір ұл туды.

#### грек, Грекия -

грек, Грекия - т.қ. Ахая, Македония

Жох 12:20 ішінде бірнеше гректер де бар еді.

Елш 16:1 яһуди әйел, ал әкесі грек болатын.

Елш 17:4 Құдайды қастерлейтін гректердің

Елш 17:12 қадірлі грек әйелдері мен ер

Елш 19:21 (грек елінің) Македония мен Ахая

Елш 20:2 Содан ол оңтүстік Грекияға барып,

Елш 20:21 Яһудилер мен гректерге:

Рим 1:14 Гректер мен басқа ұлттарға,

Қор1 1:22 гректер уағызымыздан даналық

Ғал 2:3 Титтің грек болғандығына

#### грекше -

грекше -

Жох 1:42 Кефа грекше — Петір, яғни «Тас».

Жох 19:20 латынша және грекше жазылған

Елш 6:1 грекше сөйлейтін шетелдік

Елш 9:29 грекше сөйлейтін яһудилермен де

Елш 21:37 Сен грекше білесің бе?

Аян 9:11 грекше аттарының мағынасы —

#### гуіл, гуілдеу -

гуіл, гуілдеу - т.қ. дауыл, жел, көгершін

Ән 2:12 Кептер гуілі естіледі әр жерден.

Ерм 11:16 гуілдеген бір сұрапыл дауылды

Езк 7:16 гуілдеген аңғар көгершіні іспетті

Жох 3:8 гуілін естисің, бірақ қайдан келіп,

#### гүл -

гүл - т.қ. қызғалдақ

Мыс 25:31 гүл тостағаншалары, қауыздары

Мыс 25:33 үш алтын бадам гүлінен болсын.

Пат3 6:29 ашылған гүлдердің бейнелері

Әйүп 14:2 Адам гүл секілді өсіп шығып,

Ән 2:12 Айнала гүлдер қаулап өсіп кеткен,

Иш 5:24 гүлдері қурап, желмен ұшып

Иш 40:8 сарғайып қурап, гүлдер солады

Лұқ 12:27 гүлдердің біріндей әдемі киінбеген

Жақ 1:10 пенде шөп арасындағы жабайы гүл

Жақ 1:11 ыстық басқанда шөп қурап, гүл де

Пет1 1:24 Шөп сарғайып қурап, гүл солады,

#### гүлдесте -

гүлдесте - т.қ. тәж, шір

Елш 14:13 діни қызметкер гүлдестелермен

Қор1 9:25 солып қалатын гүлдестесі ғана, ал

#### гүлдеу -

гүлдеу -

Рул 17:8 бүр жарып қана қоймай, гүлдеп,

Нқл 14:11 Әділдің мекені гүлденіп өркендер.

Иш 27:6 Гүлдейді олар әлі бүршік жарады

Абқ 3:17 Інжір ағаштары гүлдемесе де

### Ғ


Ғабит -

ғажайып -

ғажап -

ғайбат, ғайбаттау -

ғайып болу -

ғайыптан жасап шығару -

ғаламат -

Ғалатия, ғалаттықтар -

Ғалилея -

ғибадат ету -

ғибадатхана -

Ғилақад -

ғимарат -

Ғолғота -

Ғолият -

Ғомора -

ғұлама -

ғұмыр -

Ғылғал -


#### Ғабит -

Ғабит -

Рут 4:17 Ғабит Есейдің әкесі, Дәуіттің атасы

#### ғажайып -

ғажайып - т.қ. ғажап, керемет, таңғажайып

Заң 7:21 ұлы да ғажайып Құдай!

Заң 34:11 ғажайып істерді орындатты.

Әйүп 37:5 ғажайып күркіреген даусын

Жыр 15:6 Қатты ұнайды ғажайып мұрам.

Мат 24:30 ғажайып белгісі аспаннан

Лұқ 21:11 зор ғажайып белгілер көрінбек.

Лұқ 21:25 жұлдыздарда ғажайып белгілер

Сал2 2:9 әр түрлі алдамшы ғажайып істер

Евр 2:4 кереметтер мен ғажайып істер

#### ғажап -

ғажап - т.қ. ғажайып, керемет

Мыс 34:10 ғажап істерді көретін боласыңдар.

Жыр 73:12 Жерде ғажап істермен құтқарасың:

Жыр 85:10 Сен ұлысың, ғажап істер жасайсың

Жыр 104:5 Ғажап істері мен шығарған

Жыр 138:6 қол жеткізбес биік те ғажап маған!

Жыр 138:14 Керемет ғажап — жасаған істерің

Мат 24:24 ғажаптарды көрсететін болады.

#### ғайбат, ғайбаттау -

ғайбат, ғайбаттау - т.қ. жала жабу, - жапқызу, жамандау

Жыр 49:20 бауырыңды ғайбаттайсың, Өз

Жыр 68:10 Сені қорлағандардың ғайбаты

Рим 14:16 ғайбаттауына жол бермеңдер!

Рим 15:3 қорлағандардың ғайбаты Маған

Аян 2:9 айтқан ғайбат сөздерін де білемін.

#### ғайып болу -

ғайып болу - т.қ. жоғалу, жоқ болу

Жар 5:24 Кейін ол жер бетінен ғайып болды

Жар 17:22 кейін қасынан ғайып болды.

Лұқ 1:38 оның қасынан ғайып болды.

Елш 10:7 періште ғайып болып кеткеннен

Елш 12:10 Петірдің қасынан ғайып болды.

Евр 11:5 «Ол жер бетінен ғайып болды

#### ғайыптан жасап шығару -

ғайыптан жасап шығару -

Евр 11:3 ғайыптан жасап шығарғанын

#### ғаламат -

ғаламат - т.қ. дәу, зор, мол

Жар 41:57 бүкіл өлкені ғаламат ашаршылық

Мыс 14:31 ғаламат құдіретін қолданғанына

Мыс 19:16 ғаламат қатты керней даусы

Нех 9:27 ғаламат рақымыңмен оларға

Әйүп 40:14 мақұлықтардың ішіндегі ғаламаты

Жыр 106:38 Олар өсіп-өніп ғаламат молаяды,

Мат 15:28 Қарындас, сенімің ғаламат зор

Мат 24:24 адастыру үшін ғаламат кереметтер

Мат 25:31 ғаламат ұлылықпен көктен келген

Лұқ 21:27 ғаламат құдіретпен, салтанатты

Евр 2:9 Патша ретінде ғаламат салтанат

Аян 7:9 көп адамдардың ғаламат жиынын

Аян 16:21 сол ғаламат қорқынышты пәле,

#### Ғалатия, ғалаттықтар -

Ғалатия, ғалаттықтар -

Елш 16:6 Ғалатия аймақтарын аралай жүрді

Елш 18:23 Ғалатия мен Фрүгия аймақтарын

Пет1 1:1 Понти, Ғалатия, Қападоқия, Азия

Қор1 16:1 Ғалатия өлкесіндегі қауымдарға

Ғал 1:1 Ғалатия өлкесіндегі сенушілер

Ғал 3:1 О, түйсіксіз аңқау ғалаттықтар-ай,

Тім2 4:10 Кіріскент Ғалатияға, ал Тит

#### Ғалилея -

Ғалилея -

Мат 3:13 Ғалилеядан Иордан өзеніне келіп

Мат 4:23 Бұдан кейін Иса бүкіл Ғалилея

Мат 26:32 бұрын Ғалилеяға барамын. —

Мар 6:21 және Ғалилеяның өзге көрнекті

Елш 10:37 Ғалилеядан бастап барлық яһуди

#### ғибадат ету -

ғибадат ету - т.қ. бас ию, иілу, мадақтау

Жар 22:5 Құдайға ғибадат етеміз

Жар 28:22 тас Құдайға ғибадат ететін орын

Дан 3:28 ғибадат етіп табынудан бас тартты

Соф 3:10 Маған сиынып ғибадат ететіндер

Жох 4:22 Кімге ғибадат етіп жүргенімізді

Елш 8:27 Құдайға ғибадат етуге келіп,

Евр 9:14 шынымен ғибадат ете аламыз.

Аян 19:4 Ие мадақталсын!» — деп ғибадат

Аян 22:9 Құдайға бас ұрып ғибадат ет!»

#### ғибадатхана -

ғибадатхана - т.қ. киелі орын, киелі үй, мінажат ететін үй

Пат1 14:3 кезінде Шилодағы ғибадатханада

Пат3 8:4 жаңа ғибадатханаға қарай өрлеп

Пат3 8:43 осы ғибадатхананың Өзіңе

Пат4 11:3 Иенің ғибадатханасында

Шеж2 2:1 ғибадатхананы және өзі үшін

Езр 2:58 Ғибадатхана қызметшілері мен

Езр 4:3 ғибадатхананы салу ісіне бізбен

Жыр 10:4 Өзінің киелі ғибадатханасында

Жыр 99:4 Құдайдың ғибадатханасына барып

Иш 44:13 жалған тәңірдің ғибадатханасына

Иш 63:18 ғибадатханаңды Тас-талқан етіп,

Лұқ 20:1 Иса ғибадатханада халыққа тәлім

Лұқ 21:37 Иса күндіз ғибадатханада тәлім

Жох 18:20 ғибадатханада тәлім беріп жүрдім.

Елш 5:42 ғибадатханада және үйлерде тәлім

Елш 19:27 Артемидаға арналған ғибадатхана

Елш 21:27 яһудилер Пауылды ғибадатханада

Евр 8:4 заңы бойынша ғибадатханада

#### Ғилақад -

Ғилақад -

Ерм 8:22 Ғилақад қыраттарында май дәрі

Ош 12:11 Ғилақадтың халқы зұлымдық

#### ғимарат -

ғимарат - т.қ. бағаналы ғимарат, - мәжілісхана

Бил 16:30 Сонда бүкіл ғимарат қирап

Пат3 6:4 Сүлеймен ғимараттың

Пат3 7:7 бағаналы ғимаратты да салғызды.

#### Ғолғота -

Ғолғота - т.қ. Маңдайтөбе

Мат 27:33 Ғолғота, яғни «Маңдайтөбе»,

Жох 19:17 Мұның жергілікті аты — Ғолғота.

#### Ғолият -

Ғолият -

Пат1 17:4 есімі Ғолият, бойы алты жарым

Пат1 22:10 філістір Ғолияттың семсерін де

Шеж1 20:5 алып Ғолияттың бауыры Лахмиды

#### Ғомора -

Ғомора - т.қ. Содом

Жар 13:10 Содом мен Ғомора қалаларын

Иш 1:9 Ғомора қалаларының кебінін киіп,

Мат 10:15 Ғомора халқының жазасы

#### ғұлама -

ғұлама - т.қ. білімді

Езр 8:16 ғұламаны қасыма шақырып алдым

Мат 2:1 санаушы ғұламалар сапарлап келіп

Мат 2:11 Нәрестені көрген ғұламалар жерге

Мат 2:16 ғұламалардың өзінен амалын

Мат 13:52 ғұлама өз қазынасынан жаңасын

Лұқ 5:17 ғұламалар да Оның қасында

Лұқ 10:29 Бірақ өзін ақтағысы келген ғұлама

Лұқ 11:46 ғұламалар, сендер де қасіретке

Қор1 1:20 даналар мен ғұламалар қайда, осы

#### ғұмыр -

ғұмыр - т.қ. өмір, тіршілік

Жыр 89:10 Ғұмырымыз жетпіс жасқа созылар

Нқл 3:2 Өйткені олар ғұмырыңды ұзартар

#### Ғылғал -

Ғылғал -

Еш 4:19 Ғылғалда тоқтап, қостарын тікті.

Еш 10:15 Ғылғалдағы ел қонысына қайта

Пат1 11:14 «Ғылғалға барып, жаңа патшаны

### Д


дабыл -

Дагон -

дағды -

дайын -

дайындау -

дақсыз -

дала -

Далида -

Дамаск -

дамыту -

Дан -

дана -

даналық -

Даниял -

данышпан -

даңғыл -

даңғыра -

даңқ -

даңқтау -

дара -

Дарий -

дарқан -

дарын -

дарыту -

дастарқан -

дау -

дау-дамай -

дау-жанжал -

даукестік -

дауласу -

дау-тартыс -

дауыл -

дауыс -

дауыстау -

даяр -

дәлел -

дәлелдеу -

дәм тату -

дәмді -

дән -

дәреже -

дәрменсіз -

дәрігер -

дәріптеу -

дәрісхана -

дәстүр -

дәу -

дәулет -

дәулетті -

дәуір -

Дәуіт -

Дебора -

дем -

дем беру -

дем шығару -

демалу -

демалыс күні -

Деметір -

демеу болу -

ден қою -

дене -

дене мүшесі -

дерт -

Дибон -

диқан -

диірмен тас -

домбыра -

дорба -

дос -

достасу -

дөңгелек -

дулыға -

дұрыс -

дұрыс ілім -

дұшпан -

дүние -

дүниеге келу -

дүниеқоңыз -

дүниеқор -

дүниеқұмарлық, дүниеқорлық -

дүниелік -

дүние-мүлік -

дүре соғу -

діни қызмет -

діни қызметкер -

діншіл -

діншілдік -

діңкелету -

дірілдеу -


#### дабыл -

дабыл -

Рул 10:5 Кернейлермен дабыл тартылғанда

Ерм 4:5 Керней тартып, бүкіл елде дабыл

Жое 2:1 киелі тауымда дабыл қағыңдар!

#### Дагон -

Дагон -

Бил 16:23 Дагон атты тәңірсымаққа арнап

Пат1 5:2 өздері табынатын тәңір Дагонның

#### дағды -

дағды - т.қ. әдет, әдетте

Рим 11:24 қалыптасқан дағдыға қайшы

Евр 10:25 дағдыға айналдырып алған сияқты

#### дайын -

дайын - т.қ. даяр

Мыс 19:11 бүрсігүнге дайын болсын!

Мат 22:4 торпақтар сойылып, бәрі дайын

Мат 24:44 сендер де дайын болыңдар!

Мат 25:10 дайын тұрғандар онымен бірге

Лұқ 22:33 өлімге де баруға дайынмын!

Жох 4:35 олар жинауға дайын пісіп тұр.

Елш 21:13 жанымды қиюға да дайынмын

Елш 23:15 өлтіруге дайын тұрамыз», — деді.

Пет1 1:4 сендер үшін көкте дайын тұр.

Пет1 1:13 дайын ұстауға бел буыңдар!

Пет1 4:5 дайын тұрған Иемізге есеп бермек.

Қор2 10:6 жазалауға дайын боламыз.

Еф 6:15 таратуға дайын болыңдар!

Тит 3:1 атаулыны жасауға дайын болу

#### дайындау -

дайындау -

Иш 37:26 Менің бұрыннан-ақ дайындап

Иш 40:3 Иеге жолды дайындаңдар!

Амо 4:12 дайындал, ей, Исраил халқы!» —

Мал 3:1 жолымды дайындап қояды.

Мат 3:3 Иеге жолды дайындаңдар

Мат 25:34 өздеріңе дайындалған

Мар 1:3 Иеге жолды дайындаңдар!

Лұқ 1:76 Дайындауға Иеміздің жүрер

Лұқ 2:30 бар ұлттар алдында дайындаған

Жох 14:3 Барып, дайындап болғаннан кейін

Рим 9:23 алдын ала дайындаған еді.

Қор1 2:9 сүйетіндерге дайындап қойған.

Қол 1:5 көкте дайындалған игіліктерді

Аян 21:2 қалыңдықтай дайындалған еді.

#### дақсыз -

дақсыз - т.қ. кіршіксіз, мүлтіксіз, мінсіз

Еф 5:27 ешбір дақсыз, ақаусыз

#### дала -

дала -

Жар 3:18 далада өсетін дәнді дақылдармен

Жар 4:8 Әбілге: «Далаға барайық», — деді.

Жыр 102:15 Ол гүлдейді дала гүлі тәрізді:

Иш 41:18 бетпақ даланы көлге айналдырып

Иш 44:3 кеуіп қалған далаға суды

Мат 6:28 Даладағы қызғалдақтардың қалай

Мат 24:18 Кім далада жүрсе, ол да шапанын

#### Далида -

Далида - т.қ. Самсон

Бил 16:6 Сондықтан Далида Самсоннан

Бил 16:12 Далида жаңа арқандар алып

#### Дамаск -

Дамаск - т.қ. Арама, Сирия

Пат2 8:5 дамаскілік сириялықтар көмекке

Пат4 16:10 Дамаскідегі (жалған тәңірге

Иш 7:8 Дамаскінің басы ғана болады.

Иш 17:1 Бұл — Дамаск жайлы ауыр хабар

Амо 1:3 «Дамаскінің халқы көптеген

Елш 9:2 (Сирияның) Дамаск қаласындағы

Елш 22:5 Мен солардан тіпті Дамаскідегі

Елш 26:20 Дамаск пен Иерусалимнің

Ғал 1:17 жақтан Дамаскіге қайтып келдім.

#### дамыту -

дамыту -

Қор1 3:12 дамыту үшін адамдар алуан түрлі

#### Дан -

Дан -

Жар 30:6 баланы Дан («Төреші») деп атады.

Жар 49:16 Дан Исраилдің бір руы болады

Бил 20:1 Сонда Дан мен Бер-Шебаның

Пат3 12:29 Дан қалаларында орнатқызды.

#### дана -

дана - т.қ. зерделі, кемеңгер, парасатты

Жыр 18:8 Олар наданды да дана қылады.

Нқл 1:5 Дана жан біліміне білім қосады,

Нқл 8:33 Өсиетімді тыңдап, дана болыңдар

Нқл 9:8 Дана жанға ескерт, ол сені сүйер.

Нқл 12:15 Дана жан кеңеске құлақ түрер.

Нқл 13:20 Данамен жолдас болған дана

Нқл 17:28 ол дана болып көрінер.

Нқл 22:17 Даналардың айтқандарын құлақ

Нқл 30:24 Алайда олар даналардың данасы:

Дан 12:3 Даналар аспан кеңістігі сияқты

Қор1 1:26 қарағанда араларыңда даналар

Қор1 3:18 қайсыбіреуің данамын деп ойласа

Қол 2:23 бола дана болып көрінеді.

#### даналық -

даналық - т.қ. парасаттылық

Заң 4:6 халықтар сендердің даналықтарың

Пат3 3:12 саған даналық пен түсінік сыйлап

Пат3 4:29 зор даналық пен түсінік дарытып

Әйүп 28:28 Даналық — Жаратқан Иені терең

Жыр 50:8 Жан дүниеме даналық та құясың.

Жыр 110:10 Даналықтың бастауы — терең

Нқл 2:6 Себебі Жаратушы даналық сыйлар

Нқл 3:13 бақытты даналықты тапқан адам

Нқл 9:10 Даналықтың бастауы — Жаратқан

Нқл 16:16 Даналық иемденгенің алтыннан да

Нқл 31:26 шыққан сөзі — нағыз даналық

Уағ 10:10 Ал даналықтың пайдасы зор, ол

Уағ 12:9 Даналықты уағыздаушы сонымен

Ерм 10:12 дүниені даналығымен орнатып

Мат 11:19 Алайда даналықтың игілігі одан

Елш 7:22 бүкіл даналығын оқып-үйреніп,

Жақ 1:5 даналыққа мұқтаж болсаңдар

Жақ 3:17 Көктен келген даналық адамды

Рим 11:33 О, неткен бай Құдайдың даналығы

Қор1 1:21 Ол алдын ала өз даналығымен

Қор1 1:25 пенденің даналығынан әлдеқайда

Қор1 3:19 дүние нені даналық деп есептесе

Еф 1:17 Киелі Рухы арқылы даналық пен

#### Даниял -

Даниял - (пайғамбар) т.қ. Әбдінего, Мисақ

Езк 14:20 Сонда елде Нұх, Даниял

Дан 1:9 оны Даниялға оң көзімен

Дан 6:3 Даниял (Құдайдың Рухы дарытқан

Дан 6:16 әмірімен Даниял әкелініп

#### данышпан -

данышпан - т.қ. кемеңгер

Нқл 3:7 «данышпанмын» деп ойлама

Мат 11:25 данышпандар мен білгіштерден

Қор1 4:10 жүрген данышпан» екенсіңдер

#### даңғыл -

даңғыл -

Мат 3:3 даңғыл жолды салыңдар!»

#### даңғыра -

даңғыра - т.қ. сылдырмақ

Мыс 15:20 Мәриям пайғамбар даңғырасын

Пат1 10:5 даңғыра, сыбызғы және жетіген

Пат1 18:6 би билеп, даңғыраларда ойнап,

Пат2 6:5 даңғыра, шыңдауыл, асатаяқтарда

Шеж2 5:12 даңғыра, жетіген мен шертерде

Нех 12:27 ән-жырларын айтып, даңғыра,

Жыр 67:26 Даңғыра ойнаған қыздар

Жыр 80:3 даңғыраны соғыңдар, Домбыра,

Жыр 150:4 Оны даңғырамен, билеріңмен,

Ерм 31:4 даңғыраларыңды қолдарыңа алып

#### даңқ -

даңқ - т.қ. салтанат

Жыр 3:4 Даңққа бөлеп, беделімді көтересің.

Жыр 8:2 Сондай айбынды да даңқты есімің!

Жыр 23:7 даңққа бөленген Патша!

Жыр 65:2 ұлылығының даңқын шығарыңдар

Жыр 71:19 даңқты есімі мәңгі дәріптелсін

Жыр 107:6 Күллі әлемде Сенің даңқың артсын

Жыр 113:9 адалдығың үшін даңқталсын!

Жыр 144:1 Патшасың, даңқыңды асырамын

Нқл 25:2 Істі құпиялау — Құдайдың даңқы

Иш 42:8 бұл — Менің есімім. Даңқымды

Ерм 33:9 мадақ пен даңқ әкеледі.

Қор2 8:19 Бұл игі істі Иеміздің даңқын

Еф 3:21 Оның даңқы қауымда Мәсіх Иса

Флп 2:11 Құдай Әкенің даңқын арттыруға.

Аян 4:11 Сен даңқ пен ұлылыққа

#### даңқтау -

даңқтау - т.қ. құрмет көрсету, мадақтау, мақтау

Заң 32:3 Даңқтаңдар Құдайымыздың

Шеж1 16:29 есімін даңқтап қадірлеңдер

Жыр 17:47 Құдайым лайым даңқталсын!

Жыр 78:13 ұлылығыңды даңқтаймыз.

Жыр 85:12 есіміңді мәңгі бақи даңқтаймын.

Жыр 88:6 көкте даңқталар кереметтерің

Жыр 95:8 есімін даңқтап қадірлеңдер

Жыр 121:4 Иенің есімін мұнда даңқтауды.

Жыр 145:2 Жаратқанды даңқтаймын, Өмір

Рим 15:11 Иемізді даңқтаңдар, барлық

Аян 15:4 Есіміңнің ұлылығын кім даңқтамас

#### дара -

дара - т.қ. жалғыз, жеке, - басы

Ош 8:9 жалғыз дара қаңғырып жүретін

Қор1 12:27 жеке дара оның бір мүшесісіңдер.

#### Дарий -

Дарий -

Езр 4:5 тіпті парсы патшасы Дарийдің

Езр 6:1 Дарий патша бұйрық беріп, Бабыл

Хақ 2:10 Дарийдің патшалық құрған екінші

#### дарқан -

дарқан - т.қ. жомарт, кең пейілді

Тім1 6:18 игі істерге дарқан әрі жомарт

#### дарын -

дарын - т.қ. қабілет, рухани дарын

Қор1 1:7 дарындардан ешқандай тапшылық

Қор1 7:7 Құдай сыйлаған өз дарыны бар

Қор1 12:4 Алуан түрлі дарындар бар

Қор1 12:9 сауықтыру дарынын береді.

Қор1 12:28 тілдерде сөйлейтін дарындар да

Қор1 12:31 бәрің де ең пайдалы дарындарға ие

Қор1 14:12 Рухтың дарындарына ие болуға

Тім2 1:6 дарынды көбірек ынтамен қолдан!

#### дарыту -

дарыту - т.қ. енгізу

Езк 36:26 бойларыңа жаңа рух дарытамын.

Ғал 4:6 Рухын жүрегімізге дарытты.

#### дастарқан -

дастарқан -

Жыр 22:5 Сен маған дастарқан жаясың

Жыр 40:10 Тіпті дастарқандас боп нанымды

Лұқ 14:13 той жасағанда дастарқаныңа

Лұқ 15:2 тіпті дастарқандас болады!

Лұқ 16:21 байдың дастарқанынан түскен

Лұқ 17:7 дастарқанға отыра ғой!» дей ме?

Лұқ 22:21 бірге дастарқан басында отыр!

Лұқ 22:30 Патшалығымда дастарқанымнан

Жох 13:4 Иса дастарқан басынан тұрып,

Елш 10:11 дастарқанға ұқсас бір нәрсенің

Яһд 1:12 достық дастарқандарыңа еш

Қор1 10:21 жындардың да дастарқандарына

Аян 3:20 бірге «дастарқандас» боламын

#### дау -

дау - т.қ. сот

Нқл 15:18 Байсалды дауды басар.

Нқл 22:22 Бейшараны дау сотында қыстама!

Нқл 26:20 Өсек таусылса дау өшер.

Мат 5:25 Біреу саған қарсы дау көтерсе,

#### дау-дамай -

дау-дамай -

Рим 13:13 дау-дамайға әрі күндестікке

Евр 6:16 дау-дамайларын доғартады.

#### дау-жанжал -

дау-жанжал - т.қ. араздық, жанжал

Нқл 29:22 Ашулы жан дау-жанжал туғызар,

Жақ 4:1 қастастық пен дау-жанжал қайдан

Тім2 2:23 дау-жанжал туғызатынын білесің

#### даукестік -

даукестік -

Рим 1:29 кісі өлтіруге құмарлық, даукестік

#### дауласу -

дауласу -

Нқл 18:19 Дауласқан адамың — бекітілген

#### дау-тартыс -

дау-тартыс - т.қ. жанжал

Тит 3:9 дау-тартыстарға жол берме!

#### дауыл -

дауыл - т.қ. гуіл, гуілдеу, жел, құйын

Жыр 54:9 дауылынан тез құтылар едім».

Жыр 106:29 Ол дауылды басып, саябырсытты

Уағ 11:5 Білмейсің не дауылдың қайдан

Иш 25:4 қорғаныш боласың дауылдан

Мат 8:24 Кенеттен сұрапыл дауыл көтеріліп

Лұқ 8:23 қатты дауыл көтеріліп, көлге

Елш 27:20 Ал дауылдың долданғаны сондай

#### дауыс -

дауыс -

Жар 27:22 Даусы Жақыптікі, ал қолдары

Мыс 2:24 Зарлаған дауыстарын естігенде

Жыр 94:7 сендер Оның даусын естігенде,

Иш 40:9 даусыңмен айқай салып жарияла!

Мат 3:17 ризамын!» — деген дауыс естілді.

Мат 17:5 Оны тыңдаңдар!» — деген дауыс

Жох 5:28 даусын еститін уақыт болады.

Жох 10:3 қойлар оның даусын естіп таниды.

Жох 10:16 Олар даусымды естіп таниды

Евр 3:7 сендер Оның даусын естігенде,

Аян 3:20 Кімде-кім даусымды естіп

#### дауыстау -

дауыстау -

Жыр 3:5 Жаратқанға дауыстап жалынам

Евр 5:7 Әкесіне қатты дауыстап сиынып,

#### даяр -

даяр - т.қ. дайын

Пат2 15:34 сізге қызмет етуге даярмын, уа,

Шеж2 35:4 кезекпен атқаруға даяр болыңдар.

Пет1 3:15 әрдайым даяр болыңдар.

Жох1 3:16 жанымызды қиюға даяр

Қор2 9:3 іс жүзінде де көмектесуге даяр

Тім2 3:17 толықтай даяр болмақ.

#### дәлел -

дәлел -

Мыс 3:12 Өзім жібергендігімнің дәлелі сол

Мыс 22:13 бағушы өлімтігін дәлел ретінде

Пат1 12:7 әділ істерін естеріңе салып, дәлел

Иш 41:21 мықты дәлелдеріңді келтіріңдер!

Иш 44:7 Онда сол өзін әйгілеп, дәлелдерін

Қор1 9:2 елшісі екендігімнің дәлелі

Қор2 13:3 соған дәлел талап етіп отырсыңдар

#### дәлелдеу -

дәлелдеу - т.қ. көз жеткізу

Пат1 24:19 соныңды ісіңмен дәлелдедің.

Әйүп 36:3 істегенінің әділдігін дәлелдейін.

Иш 7:14 дәлелдейтін кереметті жасайды

Мат 12:39 дәлелдейтін керемет көрсетуімді

Мат 16:4 дәлелдейтін) керемет көрсетуімді

Жақ 2:18 арқылы сенімімді дәлелдеймін.

Рим 5:8 зор сүйіспеншілігін дәлелдеді.

Тім1 3:16 Киелі Рух әділдігін дәлелдеді

#### дәм тату -

дәм тату - т.қ. ішіп-жеу

Жар 18:5 үйінен дәм татпай өтіп кетпеңіздер

Жар 24:33 айтпай тұрып дәм татпаймын, —

Нқл 9:5 келіп, дәм татыңдар асымнан,

Лұқ 14:1 бастығының үйіне дәм татуға

Қор1 10:30 шүкірлік етіп, дәм татсам, қалайша

Евр 6:4 жіберген сыйының дәмін татып

#### дәмді -

дәмді -

Жар 27:4 дәмді тағам пісіріп, алып кел. Оны

Жар 27:7 әкеліп, дәмді етіп тамақ пісіріп бер

Нқл 18:8 Өсекшінің сөзі сондай дәмді, Ішіңе

Нқл 23:3 Әміршінің дәмді тағамдарына

Дан 10:3 дәмді тағамдардан, ет пен

Қол 4:6 сөздерің дәмді болсын,

#### дән -

дән - т.қ. бидай, тары, түйір, түйіршік

Мат 13:31 егістігіне еккен қыша дәніне ұқсас:

Мар 4:7 басқа дәндер тікен арасына түседі.

Жох 12:24 дәні жерге егіліп, жойылмаса, онда

#### дәреже -

дәреже -

Ест 5:11 өзінің дәрежесін өсірген патшаның

Иш 52:13 дәрежесі жоғары көтеріліп

Дан 2:48 Даниялдың дәрежесін мейлінше

Жақ 1:10 бай адам қарапайым дәрежесімен

Еф 1:21 дәрежелерден де әлдеқайда үстем.

#### дәрменсіз -

дәрменсіз -

Иш 59:1 сендерді құтқаруға дәрменсіз емес,

Езк 7:19 құтқаруға дәрменсіз болады.

Дан 10:8 өңім құп-қу болып, дәрменсіз

Рим 8:3 мүлтіксіз орындауға) дәрменсіз

Евр 12:12 дәрменсіз қалған аяқ

#### дәрігер -

дәрігер - т.қ. сауықтыру

Ерм 8:22 Онда дәрігер қалмағаны ма?

Мат 9:12 Дәрігер дені сауға емес, ауру

Мар 5:26 Сол әйел көп дәрігерлерге емделіп

Лұқ 4:23 «Дәрігер болсаң, өзіңді емде»

Қол 4:14 Сүйікті дәрігер Лұқа да

#### дәріптеу -

дәріптеу - т.қ. ардақтау, қадірлеу, құрметтеу, мадақтау

Жыр 67:5 Оның есімін дәріптеп жырлаңдар

Жыр 112:2 есімі дәріптеле берсін!

Жыр 118:175 Сені дәріптей берсін

Жыр 137:1 уа, Ием, Сені дәріптеймін

Нқл 31:31 жұрт алдында ол дәріптеле берсін!

Иш 42:21 заңы мен тәлімін дәріптелуге

Иш 52:13 ұлан-ғайыр дәріптелетін болады.

Иш 57:15 мәңгі тірі дәріптелген Алла Тағала

Иш 63:7 Мен есіме түсіріп дәріптеймін.

Ерм 3:17 Жаратқан Иенің есімін дәріптеу

Мат 11:25 үшін Сені дәріптеймін.

Мат 21:16 аузымен Өзіңді дәріптетесің» деп

Рим 1:21 Оны Құдай деп дәріптеп

Қор1 10:31 Құдайды дәріптеу үшін істеңдер!

Қор1 12:26 бір мүше дәріптелсе, соған

Флп 1:20 Мәсіхтің дәріптелетініне үміт

Евр 2:12 жиынында Сені дәріптеймін».

#### дәрісхана -

дәрісхана -

Елш 19:9 дәрісханасында күн сайын тәлім

#### дәстүр -

дәстүр - т.қ. әдет, әдетте, салт

Мат 15:6 өз дәстүрлеріңе бола Құдайдың

Жох 2:6 яһудилердің дәстүрі бойынша діни

Еф 2:2 дүниенің дәстүріне сай өмір сүріп,

#### дәу -

дәу - т.қ. алып, ғаламат

Рул 23:24 Дәу арыстандай ол орнынан

Заң 8:15 Дәу шақпақ тастан Ол сендерге су

Бил 6:11 дәу еменнің түбіне барып, сонда

Пат3 7:23 бір дәу қазанды да қоладан

Мат 12:40 үш күн, үш түн дәу балықтың

Жох 20:1 дәу қақпақ тастың орнынан

Аян 18:21 дәу тасты алып, теңізге лақтырып

#### дәулет -

дәулет - т.қ. байлық

Пат3 10:7 даналығыңыз бен дәулетіңіз менің

Шеж1 29:12 Дәулет пен құрметтің көзі Сенсің,

Шеж2 17:5 мол дәулет пен зор атақ-даңққа ие

Әйүп 20:21 дәулеті тұрақты болмайды

Жыр 61:11 Дәулетің молайса, соған сенім

Нқл 21:5 Ұқыптының ой-ниеті дәулетке

Евр 10:34 мәңгілік дәулеттің бар екенін

#### дәулетті -

дәулетті - т.қ. ауқатты, бай

Жар 24:35 ол дәулетті де абыройлы адамға

Заң 33:19 Теңіз оларды дәулетті қылады,

Нқл 10:4 Іскер қол дәулетті қылар.

Мат 19:22 Себебі ол аса дәулетті болатын.

Қор2 9:11 дәулетті болуларың, әрі біз

#### дәуір -

дәуір - т.қ. заман

Иш 41:4 Кім болашақ дәуірлерді алдын ала

Дан 2:21 дәуір атаулыны өзгертеді, Әрі

Мар 13:8 дәуір туар алдындағы «толғақтың»

Елш 17:30 Өткен дәуірлерде Құдай мұндай

Жох1 2:18 осы заманның соңғы дәуірі.

Яһд 1:25 күллі өткен дәуірлерде болғандай,

Еф 2:7 болашақ дәуірлерде Өзінің ағыл

Тім1 4:1 Соңғы дәуірде кейбіреулер

Тім2 3:1 соңғы дәуірде қиын-қыстау күндер

#### Дәуіт -

Дәуіт -

Пат1 16:23 Дәуіт домбырасын алып, тартатын

Пат1 17:12 Дәуіт (те мұны естіді.

Пат1 18:1 Дәуіт Саулмен сөйлесіп болғанда

Пат2 2:4 Дәуітке май жағу рәсімін жасап

Пат2 3:2 Хебронда Дәуіттің мына ұлдары

Иш 9:7 Өзі Дәуіттің тағына отырып

Мат 1:1 Дәуіт патшаның әулетінен шыққан

Мат 9:27 Дәуіттің Ұрпағы, бізге рақым ете

Мат 12:23 Дәуіттің Ұрпағы (Мәсіх) Осы

Мат 22:45 Дәуіт (пайғамбар) Мәсіхті «Ием»

Лұқ 2:4 Жүсіп Дәуіттің әулеті мен руынан

Лұқ 18:38 Дәуіттің Ұрпағы Иса! Маған рақым

Жох 7:42 Мәсіх Дәуіт патшаның әулетінен

Елш 2:25 Дәуіт пайғамбар Ол туралы былай

Рим 1:3 Дәуіт пайғамбардың әулетінен

Евр 11:32 Дәуіт, Самуил және басқа

Аян 5:5 Дәуіт патшаның әулетінен, Яһуда

#### Дебора -

Дебора - т.қ. Барақ

Бил 4:4 Дебора есімді пайғамбар әйел

Бил 5:1 Сол жеңіс күні Дебора және

#### дем -

дем - т.қ. леп, тыныс

Әйүп 7:7 өмірімнің дем іспетті өткінші

Жыр 38:6 деміндей әлсіз — пенде өмірі!

Жыр 143:4 Алған деміне ғана ұқсайды адам

Жох 20:22 шәкірттерінің бетіне демін үрлеп

#### дем беру -

дем беру - т.қ. жігерлендіру, рухтандыру

Нқл 18:14 Ал рухы күйрегенге кім дем берер?

Елш 20:12 Бұл сенушілерге үлкен дем берді.

Евр 3:13 күн сайын өзара дем берісіп

#### дем шығару -

дем шығару - т.қ. ақырғы демін шығару

Жар 35:18 соңғы демін шығарарда, баланы

Жыр 61:10 атаулы шығарған деміңдей,

#### демалу -

демалу - т.қ. тыншу, тынығу, - жылы, тыным, тынышталу

Жар 2:2 сол күні еңбек етпей демалды.

Мыс 20:11 жаратып, жетінші күні демалды.

Мыс 34:21 істеп, жетінші күні демалыңдар!

Мар 6:31 біраз тынығып демалыңдар!» —

Лұқ 12:19 енді демалып, ішіп-жеп, көңіліңді

#### демалыс күні -

демалыс күні -

Мыс 16:23 Өзіме бағышталған демалыс күнін

Мыс 20:8 Демалыс күнін Тәңір Иеге

Мыс 31:15 бағышталған демалыс, сол күні

Леу 19:3 демалыс күндерімді сақтаңдар!

Мат 12:8 Мен демалыс күнінің де Иесімін!

Мат 12:10 Демалыс күні болса да, ауруды

Мар 3:4 Демалыс күні қайсысын істеуге

Қол 2:16 демалыс күнін сақтамағандарың

#### Деметір -

Деметір -

Елш 19:24 Деметір есімді күміс зергері

Елш 19:38 Деметір мен оған еріп келген

#### демеу болу -

демеу болу - т.қ. көмектесу, қол ұшын беру, қолдау

Әйүп 16:5 өздеріңе сөзбен демеу болар едім.

Жыр 85:17 маған демеу болып, жұбаттың.

Жох3 1:5 демеу болып дұрыс істеп жүрсің.

#### ден қою -

ден қою - т.қ. көңіл бөлу, назар аудару

Жыр 106:43 жан бұл жайттарға ден қояды

Тит 1:14 ережелеріне ден қоймасын!

Евр 2:1 мықтап ден қоюымыз керек.

#### дене -

дене - т.қ. бой, рухани дене, тән

Уағ 12:12 әрі тым көп оқу денені шаршатады

Мат 5:29 Бүкіл денеңнің тозаққа

Мат 6:22 Дененің «шамы» — көз.

Лұқ 23:53 ол денені айқыштан түсіріп алып,

Жох 6:51 Бұл «нан» — Менің денем, оны

Жох 6:55 денем — шынайы рухани «нәр»

Жақ 3:2 сол — денесін тұтастай меңгере

Пет1 2:24 өз денесінде көтеріп тұрды.

Пет1 3:21 Осы рәсім денеміздегі кірді жуып

Рим 8:11 сендердің денелеріңді де өлімнен

Қор1 6:18 күнә адам денесінен тысқары», —

Қор1 6:20 денелеріңмен Құдайдың даңқын

Қор1 10:16 Мәсіхтің денесінің игілігінен үлес

Қор1 11:29 Иеміздің денесіне тиісті құрмет

Қор1 12:12 болса да адамның денесі біреу

Қор1 12:20 мүшелері бар, бірақ дене біреу.

Қор1 15:35 тірілген денелері қандай болмақ

Қор1 15:44 табиғи, тәндік дене болса

Қор2 5:2 көктен келетін денелерімізді

Флп 3:21 салтанатты денеге айналдырады.

Тім1 4:8 Денені шынықтырудың біраз

Евр 10:10 Иса Мәсіхтің өз денесін

#### дене мүшесі -

дене мүшесі - т.қ. рухани дененің мүшесі

Рим 6:19 дене мүшелеріңді әділдікке қызмет

Рим 12:4 Денеміздің мүшелерінің көп

#### дерт -

дерт - т.қ. ауру, ауру-сырқау

Жыр 102:3 Дерттерімнің бәрін сауықтырады,

Иш 53:5 (рухани дертімізден) сауықтық.

Ерм 33:6 дертінен халқымды сауықтырып

Мат 4:24 Оған түрлі дерттері бар қиналып

Мат 13:15 рухани дертінен сауықтырар едім!

Мар 5:29 әйел өзін қинап келген дертінен

Жох 12:40 рухани дертінен сауықтырар едім.

Пет1 2:24 (рухани дертімізден) сауықтық.

#### Дибон -

Дибон -

Иш 15:2 Дибонның биіктеу жерлеріндегі

Ерм 48:18 ей, Дибон қаласының тұрғындары!

#### диқан -

диқан - т.қ. егін, егінші

Бил 5:11 диқандарының ерлігін мақтар.

Иш 28:25 диқан егіндіктің бетін тегістеп

Иш 28:28 Диқан астықты дәндерін

Иш 55:10 диқанға себуге тұқым, халыққа

Ерм 15:7 бидайды желпуші диқандай

Ерм 31:24 диқандар мен малшылар бейбіт

Зәк 13:5 жер өңдеуші диқанмын.

Мат 13:3 Бір диқан тұқым себуге шығыпты.

Мар 4:29 диқан оған дереу орақ салады».

Тім2 2:6 жан сала еңбектенген диқан алуға

#### диірмен тас -

диірмен тас -

Жоқт 5:13 диірмен тасын айналдыртады,

Мат 18:6 мойнына диірменнің тасы

Аян 18:21 періште үлкен диірмен тасындай

#### домбыра -

домбыра - т.қ. аспап, ішекті

Пат1 16:23 Дәуіт домбырасын алып, тартатын

Пат1 19:9 Дәуіт домбырасын тартты.

Шеж1 25:6 киелі үйінде сылдырмақ, домбыра,

Жыр 32:2 Жаратқанды домбырамен

Жыр 56:9 Жетіген мен домбыра

Жыр 70:22 домбыра тартып әнімді арнаймын,

Жыр 97:5 Домбыра шертіп, әдемі ән

Жыр 150:3 Оны жетігенмен, домбырамен!

Дан 3:5 Сендер керней, сыбызғы, домбыра

Аян 5:8 домбыраға ұқсас алтын аспап

#### дорба -

дорба - т.қ. жолдорба

Пат1 17:40 кесек тас теріп, дорбасының сырт

Нқл 7:20 Күміс толы дорбасын ала кетті

Мат 10:10 Жолға дорба, артық киім, аяқкиім

#### дос -

дос -

Мыс 33:11 досымен бетпе-бет сөйлескеніндей

Пат1 18:3 онымен серттесіп дос болып

Жыр 40:10 нанымды жеген Сырлас досым

Нқл 16:28 Өсекші достарды айырар.

Нқл 17:17 дос әрдайым жақсы көрер

Нқл 18:24 дос ағайыннан жақын болар.

Нқл 22:24 Ызақормен дос болма

Нқл 27:6 Досыңның сөгуі шынайы

Нқл 27:10 Қол үзбе өз досыңнан

Зәк 13:6 өз достарымның үйінде салынды

Мат 11:19 күнәкарлармен дос!» деп

Мат 26:50 Достым, сен не үшін келдің? — деді

Лұқ 11:5 Досым, маған қарызға үш күлше

Жох 15:13 достарына көрсететін ең зор

Жох 15:14 орындасаңдар, Маған доссыңдар.

Жох 15:15 сендерді достарым деп атадым

Жох 19:12 Рим патшасының досы емессіз!

Жақ 2:23 «Құдайдың досы» деген атаққа да

Жақ 4:4 Осы дүниемен дос болғысы келген

#### достасу -

достасу -

Пат1 20:30 Есей ұлымен достасып алғаныңды

Елш 19:31 Пауылмен достасқан Азия аймағы

Жақ 4:4 Осы күнәкар дүниемен достасу

#### дөңгелек -

дөңгелек -

Мыс 14:25 Ол күймелерінің дөңгелектерін

Езк 1:15 жерге тиіп тұрған төрт дөңгелекті

Езк 1:20 Нөкерлердің рухы дөңгелектерде

Езк 3:13 дөңгелектердің күркіреген

Езк 10:13 дөңгелектердің «құйын» деп

Езк 10:17 дөңгелектер де қозғалмайтын, ал

Аян 9:9 дөңгелектерінің дыбысындай еді

#### дулыға -

дулыға -

Иш 59:17 құтқаруды басына дулығадай киіп

Еф 6:17 «дулыға етіп киіп» қорғаныңдар;

Сал1 5:8 үмітімізді «дулыға етіп киейік!»

#### дұрыс -

дұрыс -

Жар 4:7 істегенің дұрыс болса, онда сені

Леу 19:36 өлшейтін ыдыстарың дұрыс болу

Заң 12:28 Иемізге ұнамды және дұрыс.

Заң 17:8 дауда кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс,

Бил 17:6 өзіне дұрыс болып көрінгенді

Пат2 10:12 Ие дұрыс деп тапқанын істесін!»

Нқл 20:11 Білесің мінезінің таза, дұрысын.

Лұқ 20:22 төлеуіміз дұрыс па әлде бұрыс па?

Қор1 7:36 бұным дұрыс болмас деп ойлап

Еф 6:1 осылай істегендерің дұрыс.

Сал1 5:12 сендерге дұрыс жолды сілтеп жүр.

Тім2 2:15 шынайы сөзін дұрыс үйретуші

Тім2 4:3 дұрыс тәлімді еш қабылдамайтын

Тит 1:13 ескерт: дұрыс сенімді ұстанып,

#### дұрыс ілім -

дұрыс ілім - т.қ. ілім

Тім1 1:10 дұрыс ілімге қайшы әрекет

Тім2 1:13 естігендеріңді дұрыс ілімнің үлгісі

Тит 1:9 басқаларды дұрыс ілімге үйретіп

Тит 2:1 дұрыс ілімге сай келетінді үйретуің

#### дұшпан -

дұшпан - т.қ. жау, қарсылас, қас, қастық

Жыр 22:5 Көз алдында дұшпандарымның

Ерм 11:19 Дұшпандарым зұлым жоспар

Нқм 1:2 дұшпандарының қылмыстарын

Тім1 5:14 дұшпанымыздың жамандауына

#### дүние -

дүние - т.қ. дүниеге келу, жер, күнәкар дүние, күнәлі -

Пат2 22:16 Әрі дүниенің негіздері ашылды, Уа

Жыр 8:2 Бүкіл дүниеде әйгілі Өзіңнің

Иш 6:3 Бүкіл дүние Оның салтанатты

Мат 5:14 Сендер дүниеге (Құдай жолын

Мат 16:26 Адам бүкіл дүниеге ие болып

Жох 4:42 шынында дүниені Құтқарушы Осы

Жох 8:12 Мен дүние үшін Нұрмын. Маған

Жох1 2:15 Осы дүниені сүйгендердің көктегі

Жох1 5:4 Осы дүниені жеңген күш — біздің

Қор1 1:21 дүние ақымақтық деп есептейтін

#### дүниеге келу -

дүниеге келу - т.қ. дүние, туылу

Иш 9:6 Себебі Сәби дүниеге келді

Ерм 20:14 дүниеге келген күн құтсыз күн!

Мат 1:18 дүниеге келуі былай болды

Мат 2:1 қалашығында дүниеге келді.

Мат 26:24 дүниеге келмегені жақсы болар еді

Лұқ 1:14 оның дүниеге келгеніне қуанады.

Лұқ 2:11 дүниеге келді, Ол — Иеміз Мәсіх!

Жох 1:9 Нұр бұл дүниеге келе жатты.

Жох 12:46 Мен дүниеге келген «Құдайдың

Жох 18:37 жариялау үшін осы дүниеге келдім

Жох1 3:8 ісін жою үшін бұ дүниеге келді.

Рим 9:11 (Есау мен Жақып) дүниеге келмей

Қор1 15:21 адам арқылы өлім дүниеге келді

Ғал 4:4 Ол бір әйел арқылы дүниеге келіп

#### дүниеқоңыз -

дүниеқоңыз - т.қ. ақшақұмар, дүниеқор

Қор1 5:10 осы дүниелік азғын, дүниеқоңыз,

Қор1 5:11 азғын, дүниеқоңыз, жалған

Қор1 6:10 ұрылар, дүниеқоңыздар,

#### дүниеқор -

дүниеқор - т.қ. ашкөз, байлыққұмар, дүниеқоңыз, парақұмар

Нқл 1:19 Дүниеқор иесін жалмайды ол.

Лұқ 12:15 дүниеқор болудан сақтаныңдар!

Лұқ 16:14 дүниеқор парызшылдар да естіп,

#### дүниеқұмарлық, дүниеқорлық -

дүниеқұмарлық, дүниеқорлық - т.қ. ашкөздік

Иш 57:17 дүниеқұмарлық күнәсі үшін Мен

Рим 1:29 бұзықтық, дүниеқорлық,

#### дүниелік -

дүниелік -

Мат 13:22 бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап

Қор1 2:6 дүниелік билеушілердікі де емес

Тит 2:12 дүниелік құмарлықтардан бас

#### дүние-мүлік -

дүние-мүлік -

Елш 2:45 дүние-мүліктерін сатып, содан

Жақ 5:2 Дүние-мүліктерің шіріп, киімдерің

Қор1 7:30 ал дүние-мүлік сатып алғандар

Қор2 12:14 Маған дүние-мүліктерің емес,

#### дүре соғу -

дүре соғу - т.қ. соғу, таяқ

Мат 10:17 мәжілісханаларында дүре соғатын

Елш 16:22 таяқпен дүре соғуға бұйырды.

Қор2 11:25 Мені үш рет таяқпен дүре соқты,

#### діни қызмет -

діни қызмет - т.қ. қызмет

Мыс 28:4 Маған діни қызмет көрсетулері

Леу 1:11 Діни қызмет атқарушы Һаронның

Леу 13:2 діни қызмет атқарушы ұлдарының

Рул 3:4 Һаронның қасында діни қызмет

Евр 7:24 Оның діни қызметі де өткінші емес

#### діни қызметкер -

діни қызметкер - т.қ. жеңсіз сырт киім, қызметкер

Мыс 19:6 діни қызметкер мен патша секілді

Жыр 109:4 Мәліксадықтай діни қызметкерсің,

Мат 16:21 басты діни қызметкерлер мен дін

Мат 26:63 діни қызметкер Оған: — Мәңгі тірі

Лұқ 3:2 Қаяфа — басты діни қызметкерлер

Лұқ 10:31 Бір діни қызметкер сол жолмен

Жох 11:49 діни қызметкер болған Қаяфа, тіл

Жох 19:21 діни қызметкерлері Пилатқа

Пет1 2:9 Патшаның діни қызметкерлері

Евр 2:17 адал Бас діни қызметкер болып

Евр 3:1 Елшісі және Бас діни қызметкері.

Евр 4:15 түсінбейтін діни қызметкер емес

Евр 5:6 Мәліксадықтай діни қызметкерсің

Евр 6:20 мәңгілік Бас діни қызметкеріміз.

Евр 7:26 сондай Бас діни қызметкер қажет

Евр 8:1 біздің Бас діни қызметкеріміз бар;

Евр 10:21 Діни қызметкеріміз ретінде бүкіл

Аян 5:10 діни қызметкерлер патшалығы;

Аян 20:6 Мәсіхтің діни қызметкерлері

#### діншіл -

діншіл -

Мат 10:4 Діншіл Шимон және кейін Исаға

Елш 9:23 яһуди діншілдері оны өлтіруге сөз

Елш 17:22 діншіл екендеріңізді байқадым.

Жақ 1:26 Өзін діншілмін деп санағанмен

#### діншілдік -

діншілдік -

Жақ 1:26 Оның діншілдігі еш пайдасыз.

Жақ 1:27 таза да мінсіз діншілдік мынау

#### діңкелету -

діңкелету - т.қ. қажу, қажыту, қалшылдау, қалшылдату

Мыс 1:11 халқын ауыр жұмыспен діңкелетіп

#### дірілдеу -

дірілдеу - т.қ. қалтырау

Мыс 15:14 мұны естіп қорқып дірілдейді:

Мыс 19:16 бәрі де қорыққаннан дірілдеп қоя

Шеж1 16:30 дәріптеп дірілде Оның алдында!

Жыр 2:11 дірілдеп күнәдан шошыныңдар,

Мал 2:5 есімімнің алдында дірілдеп

Мат 28:4 күзетшілер дірілдеп-қалшылдап,

Мар 5:33 білген әйел қорыққаннан дірілдеп

Мар 16:8 қорқыныш билеп, қатты дірілдеп

Қор1 2:3 дірілдеп, қатты жүрексініп тұрып

### Е


еврей -

еврейше -

Евфрат -

егде -

егу -

егін -

егіндік -

егінші -

егістік -

Едем -

ежелгі -

ежелден -

Езабел -

езгі -

Езекиел -

Езекия -

Езра -

екі жүзді -

екі жүзді семсер -

екі түрлі -

екіжүзділік -

екінші өлім -

екіойлы -

екі-үш -

ел -

Елазар 1 -

Елазар 2 -

Елазар 3 -

елемеу -

елес -

елжіреу -

Ели -

елсіз -

елубасы -

елуінші жыл -

елуінші күн -

елші -

елшілік қызметі -

елігу -

Елізабет -

еліктеу -

еліктіру -

Еліху -

Еліше -

емін-еркін -

енгізу -

енді қайтып -

ендігәрі -

ене -

енжар -

Енос -

Енох -

енші -

ең басты -

ең қасиетті -

еңбек -

еңбек ету -

еңбек сіңіру -

еңбекақы -

еңбекқор -

еңбекқорлық -

еңбектену -

еңкею -

еңсе -

еңіреу -

Епафрас -

Епафродит -

епті -

ер адам -

ереже -

ерекше -

ерекше киелі -

ерекше күйге ену -

Еремия -

ержету -

еркек -

еркін -

еркіндік -

ерлі-зайыпты -

ермек -

Еробоғам 1 -

Еробоғам 2 -

ертең -

ертеңгі күн -

ертеңгісін -

ерттеу -

ерту -

еру, еріп жүру -

ерік -

еріксіз -

ерікті -

еріншек -

Есау -

есе, - қайтару -

Есей -

есек -

есеп алу -

есеп беру -

есептеу -

еске алу -

еске түсу, - түсіру -

Ескендірия, ескендіриялық -

ескерткіш -

ескертпе -

ескерту -

ескеру -

ескі -

ессіз -

есте сақтау, - тұту, - ұстау -

естен шығару -

Естер -

есту -

естілік -

есік -

есім -

ет -

Етор -

етпетінен -

Ефес -

Ефрем -

Ехосадық -

еш нәрсе -

ешкі -

ешкім -

ештеңе -

Ешуа 1 -

Ешуа 2 -


#### еврей -

еврей - т.қ. исраилдік, яһуди

Лұқ 23:38 грек, латын және еврей тілдерінде

Флп 3:5 таза еврей тұқымынан шыққан

#### еврейше -

еврейше -

Жох 19:20 әрі жазу еврейше, латынша және

Елш 6:1 шетелдік яһудилер еврейше

Елш 22:2 Пауылдың еврейше сөйлегенін

#### Евфрат -

Евфрат -

Жар 2:14 Төртінші өзен — Евфрат.

Жар 24:10 Евфрат пен Тигр өзендерінің

Рул 22:5 Балағам Евфрат өзенінің

Еш 24:2 ата-бабаларың Евфрат өзенінің

Мих 7:12 Мысыр мен Евфрат өзенінің

Зәк 9:10 Евфрат өзенінен жердің шетіне

Аян 16:12 тостағандағысын ұлы Евфрат

#### егде -

егде - т.қ. жасы үлкен, - ұлғайған, кәрі, қарт

Жар 21:7 егде тартқанымызға қарамастан,

Тім1 5:2 егде әйелдерге — анаңа, ал қыз

Тит 2:2 Егде тартқан ер адамдар қырағы,

Тит 2:3 егде әйелдердің жүріс-тұрыстары

Тит 2:4 Егде әйелдер қыз-келіншектерді

#### егу -

егу -

Мыс 23:10 Алты жыл бойы жеріңе егін егіп,

Жыр 106:37 Егін егіп, жүзімдік отырғызады,

Жох 4:37 «Біреу еккенді біреу орады» деген

Қор1 9:7 жүзімдік егіп, жемісін жемейді?

Ғал 6:7 «Адам не ексе, соны орады» дейді.

#### егін -

егін - т.қ. диқан, ору, себу

Жар 8:22 тұқым себу мен егін ору, аяз бен

Жар 37:7 далада егін жинап, бау байлап жүр

Жар 41:34 егіннің бестен бір бөлігін жинап

Жыр 64:14 Алқаптар егінменен жайқалып,

Лұқ 10:2 егін көп, бірақ жұмысшылар аз.

Лұқ 12:24 олар егін екпейді де, оны ормайды

Жох 4:36 егінді еккен де, жинаған да бірге

Аян 14:15 Орағыңды қолданып, егінді орып

#### егіндік -

егіндік - т.қ. жер, танап

Мат 12:1 егіндік арасымен өтіп бара жатты.

Мат 13:36 Егіндіктегі арам шөп туралы

Мат 13:38 Егіндік — осы дүние

Лұқ 14:18 біреуі: — Егіндік жер сатып алдым

Жох 4:35 егіндіктерге қараңдар, олар

#### егінші -

егінші - т.қ. диқан

Жар 4:2 Қабыл жерді өңдейтін егінші

Шеж2 26:10 шұрайлы жерлерде егіншілері мен

Жыр 140:7 Егінші соқа айдап, жер жыртады,

Жое 1:11 Күдерлеріңді үзіңдер, уа, егіншілер

Қор2 9:10 Егіншіге себуге тұқым, ашыққанға

Евр 6:7 егіншінің игілігі үшін өнімін

#### егістік -

егістік -

Жар 23:17 егістік жері, ондағы үңгір

Мыс 5:12 егістіктерде қалған сабақтарды

Елш 4:37 меншікті егістік жерін сатып,

Қор1 3:9 ал сендер Оның «егістігісіңдер».

Аян 14:15 Жер бетіндегі егістік пісіп тұр, енді

#### Едем -

Едем - т.қ. бақ, пейіш бағы

Жар 2:8 Құдай Ие шығыс жақта, Едем

Жар 4:16 Едемнің шығысында орналасқан

Езк 28:13 Сен Едемде, Құдайдың пейіш

#### ежелгі -

ежелгі -

Заң 32:7 Ежелгі заманды есіңе алшы, Өткен

Заң 33:15 Ежелгі таулардың таңдаулы

Жыр 23:7 Ежелгі есіктер, кеңінен

Жыр 76:12 Ежелгі кереметтеріңді ойға

Нқл 23:10 Ежелгі межені жасырын

Ерм 6:16 ежелгі жолдардың қайда екенін

Пет1 3:5 Ежелгі заманда үміттерін Құдайға

Аян 20:2 Айдаһар — сол ежелгі жылан; ол

#### ежелден -

ежелден - т.қ. бұрыннан

Жыр 67:34 ежелден аспанда жүрген Иемізді

Жыр 73:12 Құдай, ежелден-ақ Сен патшамсың

Жыр 92:2 «тағың» ежелден бекітілген, Уа

Мат 11:3 Келетіні ежелден-ақ уәде етілген

Лұқ 7:19 «Келетіні ежелден-ақ уәде етілген

#### Езабел -

Езабел -

Пат3 19:1 Езабел патшайымға Ілиястың

Пат3 21:5 Езабел Ахабтың бөлмесіне кіріп:

Пат3 21:25 Езабел осыған түрткі салып

Пат4 9:36 иттер Езабелдің тәнін жалмайды!

Аян 2:20 Езабел іспетті әйелге жол бересің.

Аян 2:22 Езабелді ауруға шалдықтырып,

#### езгі -

езгі - т.қ. қанау

Мыс 6:6 мысырлықтардың езгісінен азат

Пат1 10:18 патшалықтардың езгісінен азат

Әйүп 35:9 езгінің астында көмек сұрап

Жыр 118:134 құтқара гөр адамдардың езгісінен,

Нқл 28:16 Зердесіз билеуші халқын езгіге

Иш 58:6 езгі атаулыны жойып жоқ қылу!

Иш 58:9 езгі атаулыны алып тастаңдар,

Иш 63:4 езгіден құтқаратын жыл келді,

Жоқт 1:3 Көп азап шегіп, езгіге салынып,

Амо 4:1 мұқтаждарды езгіге ұшыратып

#### Езекиел -

Езекиел - (пайғамбар)

Езк 1:3 Бузи ұлы Езекиелге, сөзін арнады.

Езк 24:24 Осылайша Езекиел өздеріңе

#### Езекия -

Езекия - (патша)

Пат4 18:13 Езекияның патшалық құрған он

Пат4 19:1 Езекия патша осыларды естігенде

Шеж1 4:41 Яһуда елінің патшасы Езекияның

Ерм 26:19 Езекия Жаратқан Иені қастерлеп

#### Езра -

Езра - (дін мұғалімі)

Езр 7:1 Езра есімді адам Бабыл елінен

Езр 7:12 әрі діни қызметкер Езраға сәлем.

Нех 8:1 Олар дін мұғалімі Езрадан

#### екі жүзді -

екі жүзді - т.қ. мүләйім

Мат 6:5 екі жүзділердей болмаңдар

Мат 6:16 Ораза ұстағанда екі жүзділердей

Мат 7:5 Әй, екі жүзді! Әуелі өз көзіңнен

Мат 22:18 Екі жүзділер, Мені азғырып

Лұқ 6:42 Әй, екі жүзді! Әуелі өз көзіңнен

Пет1 2:1 бұдан былай алдамшы, екі жүзді

Тім1 4:2 екі жүзді өтірікшілер арқылы

#### екі жүзді семсер -

екі жүзді семсер -

Нқл 5:4 өткір болар екі жүзді семсердей.

Евр 4:12 Ол екі жүзді семсердің

#### екі түрлі -

екі түрлі -

Заң 25:13 екі түрлі кір тастары болмасын!

Заң 25:14 екі түрлі өлшейтін ыдыс та

Ерм 2:13 халқым екі түрлі зұлымдық

Ғал 4:24 екі әйел екі түрлі Келісімді

#### екіжүзділік -

екіжүзділік -

Мат 23:28 екіжүзділік пен күнәға лық толы!

Мар 12:15 Бірақ бұлардың екіжүзділігін біле

Лұқ 12:1 яғни екіжүзділіктен, сақтаныңдар!

Ғал 2:4 Мұны екіжүзділікпен кіріп кеткен

#### екінші өлім -

екінші өлім - т.қ. өлім, тозақ

Аян 2:11 «екінші өлімнен» зиян көрмейді.

Аян 20:6 «екінші өлім» билігін жүргізбейді.

Аян 20:14 Тозақ оты «екінші өлім» деп те

Аян 21:8 Бұл — «екінші өлім».

#### екіойлы -

екіойлы - т.қ. құбылмалы, тұрақсыз

Пат3 18:21 Қашанға дейін екіойлы болып

Жақ 1:8 екіойлы, барлық іс-әрекетінде

Жақ 4:8 Ей, екіойлы табансыздар

Қор1 7:33 Содан ол екіойлы болып жүреді.

#### екі-үш -

екі-үш - т.қ. үш; үшеу

Мат 18:20 Өйткені екі-үш адам Менің

Тім1 5:19 аз дегенде екі-үш куәгер болмаса,

#### ел -

ел - т.қ. жер, халық

Жар 12:1 Мен өзіңе көрсететін елге көш!

Мыс 3:8 Сол елдің жері шұрайлы

Рул 35:33 елді арамданудан сақтайсыңдар.

Заң 6:1 елде оларды орындауларың қажет.

Заң 34:1 Жаратқан Ие оған бүкіл елді

Шеж2 7:14 олар тұрған елді сауықтырып

Жыр 36:11 Ал кішіпейіл жандар елді иеленер

Жыр 36:29 Әділдер осылай елді иеленеді

Нқл 2:21 Себебі әділдер елді мекендейді

Нқл 11:14 Кеңесшісі мол ел озар.

Иш 42:4 елдер үміт артар оның тәліміне».

Езк 36:24 өз елдеріңе алып келмекпін.

Жох 4:44 Өз елінде пайғамбардың қадірі

Евр 11:16 Ал олар одан гөрі жақсы елді

#### Елазар 1 -

Елазар 1 - (Һарон ұлы)

Рул 3:32 қызметкер Һаронның ұлы Елазар

Рул 19:3 сиырды діни қызметкер Елазарға

Рул 20:28 оның ұлы Елазарға кигізді. Һарон

#### Елазар 2 -

Елазар 2 - (найқас қайыршы) т.қ. Бетания

Лұқ 16:20 Елазар есімді бір мүсәпір жататын

Лұқ 16:23 қасында жантайған Елазарды

Лұқ 16:27 Елазарды әкемнің үйіне

#### Елазар 3 -

Елазар 3 - (бетаниялық Мартаның інісі)

Жох 11:5 Елазарды жақсы көруші еді.

Жох 11:14 Иса жасырмай: — Елазар өлді, —

Жох 11:43 Елазар, шық! — деп қатты

Жох 12:1 тірілтіп алған Елазар тұратын.

Жох 12:17 Елазарды қабірден шақырып,

#### елемеу -

елемеу - т.қ. менсінбеу

Пат3 9:9 Иені елемей тастап кетіп

Жыр 21:7 елемейді мені халқым,

Нқл 13:13 Нақыл сөзді елемеген кесірін

Жох 12:48 Бірақ Мені елемей, хабарымды

Тім1 4:14 рухани дарынын елемей жүрме!

Тит 2:15 елемейтіндерді әшкереле.

Евр 2:3 керемет құтқарылуды елемесек

#### елес -

елес - т.қ. қиял

Мат 14:26 «Мынау елес!» — деп қатты

Лұқ 24:37 елес көріп тұрмыз деп ойлады.

#### елжіреу -

елжіреу - т.қ. жүрегі елжіреу

Жыр 21:15 Әбден балқып, елжіреп кетті босап

Лұқ 15:20 көріп, оған жүрегі елжіреп,

#### Ели -

Ели -

Пат1 1:9 Ал діни қызметкер Ели кіреберіс

Пат1 4:18 болғаны туралы айтылғанда, Ели

#### елсіз -

елсіз - т.қ. айдала, иен дала, - түз, қаңыраған қу дала, қаңырап бос

Жар 21:21 Паран атты елсіз далада тұрды

Мыс 15:22 Шур атты елсіз далаға алып барды

Мыс 16:1 Сін атты елсіз далаға барды. Бұл

Мыс 19:1 Синай атты елсіз далаға жетті.

Леу 16:10 Осы теке елсіз иен далаға айдалып

Мат 14:13 қайықпен елсіз бір жерге жөнелді.

Мар 1:45 елсіз далада тұратын болды. Ал

Лұқ 5:16 Ал Иса жиі елсіз далаға кетіп,

Елш 8:26 Газаға баратын елсіз жолға шық!»

#### елубасы -

елубасы - т.қ. жүзбасы, онбасы

Заң 1:15 мыңбасы, жүзбасы, елубасы,

Пат4 1:15 Ілияс орнынан тұрып, елубасымен

#### елуінші жыл -

елуінші жыл - т.қ. Мереке жылы

Леу 25:10 Елуінші жылды Құдайға ерекше

Леу 25:11 Елуінші жыл сендерге арналған

#### елуінші күн -

елуінші күн - т.қ. Алғашқы өнім мейрамы, Жеті апта мейрамы, Сабантой

Леу 23:16 елуінші күн басталғанда Жаратқан

#### елші -

елші - т.қ. уәкіл, хабаршы

Мат 10:2 он екі елшінің есімдері мыналар

Мар 6:30 жіберген елшілері қайта оралып

Лұқ 6:13 оларды «елшілер» деп атады.

Жох 13:15 елшінің жолы да өзін

Елш 1:26 Осылайша ол он бір елшінің

Елш 2:42 елшілердің беріп жүрген тәлімін

Елш 4:33 Елшілер Иеміз Исаның қайта

Елш 8:18 Шимон елшілердің алақан

Рим 1:1 Мәсіх мені елші болуға шақырып

Рим 11:13 басқа халықтарға жіберген елшісі

Қор1 4:9 Құдай біздерге, яғни елшілерге

Қор1 9:1 ерікті емеспін бе? Елші емеспін бе?

Қор1 12:29 Бәрі бірдей елші, Құдайдың

Қор1 15:7 барлық елшілеріне көрінді.

Қор1 15:9 Елшілердің ішіндегі ең

Қор2 11:13 Ондайлар — жалған елшілер

Қор2 12:12 Құдайдың шынайы елшісі екенімді

Ғал 1:1 Пауыл елшіден және қасымдағы

Еф 2:20 Құдайдың рухани үйінің елшілер

Еф 3:5 Құдайдың қасиетті елшілері мен

Еф 4:11 сенушілердің біреулерін елші

Сал1 2:7 Мәсіхтің елшілері ретінде біз

Тім1 2:7 және елші болуға тағайындалдым.

Евр 3:1 Елшісі және Бас діни қызметкері.

Аян 2:2 өздеріне Құдайдың елшілері деген

#### елшілік қызметі -

елшілік қызметі -

Елш 1:24 Сен осы елшілік қызметті

Ғал 2:8 елшілік қызметін қолдаған Құдай

#### елігу -

елігу -

Заң 4:19 елігіп, табынып кетуден де сақ

Ош 7:5 елігіп кеткенде, патша өркөкірек

Рим 14:21 тайып, азғындыққа елігіп, рухани

#### Елізабет -

Елізабет -

Лұқ 1:5 Елізабет Һарон әулетінен еді.

Лұқ 1:41 Елізабет Мәриямның берген

#### еліктеу -

еліктеу -

Езк 20:30 Ата-бабаларыңа еліктеп, сендер де

Жох3 1:11 бауырым, жамандыққа еліктемей,

Сал1 1:6 сендер бізге және Иемізге еліктеп

Сал2 3:9 бірақ сендер бізге еліктесін деп,

#### еліктіру -

еліктіру - т.қ. адастыру, азғыру, алдау

Жар 39:7 бірге болайық, — деп еліктіреді.

Заң 13:2 тәңірлерге мойынсұнуға еліктіріп

Пат3 15:26 Исраилді күнә жасауға еліктірді.

Шеж2 28:19 зұлымдық істеуге еліктіріп, өзі де

Нқл 1:10 Балам, күнәкарлар еліктіргенде

Жақ 1:13 елікпейді де, ешкімді еліктірмейді

Жақ 1:14 өзінің құмарлықтары еліктіріп

Пет2 2:14 өздеріне еліктіріп отырады.

Пет2 2:18 еліктіріп, торларына түсіреді.

Рим 7:11 мені еліктіріп, рухани өлімге

Қор1 10:13 еліктірген жағдайлар әдетте

Тім2 3:6 түйсіксіз әйелдерді еліктіріп,

Евр 12:15 көптеген басқаларды да еліктіріп,

Аян 20:10 Бұларды еліктіріп алдаған әзәзіл

#### Еліху -

Еліху -

Әйүп 32:4 Еліху Әйүпке тіл қатпай күтіп

#### Еліше -

Еліше - (пайғамбар)

Пат4 2:15 Ілияста болған Рух Елішеге қонған

Пат4 3:13 Еліше Солтүстік Исраилдің

Пат4 8:4 «Маған Елішенің істеген ұлы істері

Пат4 13:20 Бұдан кейін Еліше қайтыс болып

#### емін-еркін -

емін-еркін - т.қ. еркін

Жар 34:10 қоныстанып, емін-еркін жүріп, егіс

Әйүп 31:37 алдына әмірші іспетті емін-еркін

Жыр 11:9 зұлымдар әлі де емін-еркін жүреді,

Жыр 50:17 Сені емін-еркін мадақтап,

Жыр 118:45 жүрісім де болады емін-еркін,

Иш 5:17 қойлар онда емін-еркін жайылады

Иш 7:25 малдар емін-еркін таптайтын

Дан 3:25 от ішінде емін-еркін, аман-сау

Жох 7:26 Ол емін-еркін де ашық сөйлейді,

Елш 19:8 именбей, емін-еркін уағыз айтып,

Пет2 1:11 айқара ашылып, оған емін-еркін

#### енгізу -

енгізу - т.қ. дарыту, кіргізу

Рул 1:49 оларды санаққа енгізбе!

Пат4 13:6 енгізіп кеткен күнәларынан бас

Пат4 17:8 патшалары енгізген азғын

Пат4 17:22 Еробоғам енгізген күнәлардың

Шеж1 5:17 шежіре жазбаларына енгізілген.

Езр 8:20 тіркеліп, тізімге енгізілді.

Ест 2:23 кітабына жазылып енгізілді.

Езк 37:6 лебін үрлеп енгіземін, осылайша

Дан 12:1 арнайы кітапқа енгізілгендердің

Пет2 2:1 ілімдерді жасырын енгізеді; тіпті

Қор1 12:13 біртұтас рухани денеге енгізілдік.

Қол 1:13 Мәсіхтің Патшалығына енгізді.

Аян 13:15 осы мүсінге өз рухын енгізетін күш

#### енді қайтып -

енді қайтып - т.қ. бұдан былай, ендігәрі

Жар 32:28 енді қайтып Жақып деп

Мыс 10:28 Енді қайтып менің алдыма келуші

Бил 13:21 әйеліне енді қайтып көрінбеді.

Пат1 27:4 оны енді қайтып іздемейтін болды

Жыр 79:19 Сенен енді қайтып безбейміз сонда

Лұқ 22:18 енді қайтып жүзім шырынынан еш

Рим 6:9 Мәсіх енді қайтып өлмейді, бұдан

Аян 18:21 енді қайтып көрінбейтін болады!»

Аян 21:4 Енді қайтып өлім, жоқтау, зар

#### ендігәрі -

ендігәрі - т.қ. бұдан былай, енді қайтып

Ерм 51:26 Ендігәрі сенен бірде-бір тас

Езк 26:13 үні де ендігәрі естілмейтін болады.

Езк 36:30 Ендігәрі ашаршылыққа ұшырап,

Амо 7:13 Ендігәрі Бетелде пайғамбарлық

#### ене -

ене - т.қ. келін

Рут 2:2 бара ғой, — деп енесі келісті.

Рут 2:18 алып барып, енесіне көрсетті. Оған

Рут 2:23 Рут енесінің қолында тұрып, арпа

Рут 3:6 барып, енесінің тапсырғандарын

Рут 3:17 «Енеңе құр қол қайтпа» деп, мына

Мих 7:6 келіні енесіне қарсы шығады.

Мат 8:14 қайын енесінің безгекпен ауырып,

#### енжар -

енжар - т.қ. еріншек, жалқау

Нқл 19:15 Енжардың қарны ашар.

#### Енос -

Енос -

Жар 4:26 Сет те ұлды болып, атын Енос деп

#### Енох -

Енох -

Жар 5:24 Енох Құдаймен тығыз байланыста

Евр 11:5 Енох Құдайға сенгені үшін ажалға

#### енші -

енші - т.қ. мұралық, үлес

Лұқ 15:12 — Әке, маған тиісті еншімді бөліп

Қор2 12:14 балалары үшін енші жинауға тиіс

#### ең басты -

ең басты - т.қ. алғашқы, басты

Мат 20:27 ең бастыларың болғысы келсе

Мат 22:38 Бұл — ең ұлы да басты өсиет.

Мар 12:28 өсиеттердің ең бастысы қайсысы?

Қор1 13:13 Мәңгі бақи ең бастысы болады.

Қор1 15:3 ең басты хабарым мынау болды

Қол 1:18 қайта тірілгендердің ең Бастысы

#### ең қасиетті -

ең қасиетті - т.қ. бөлім, ерекше киелі, қасиетті

Мыс 26:33 ең қасиетті бөлмеден ажыратып

Мыс 26:34 ең қасиетті бөлмеде Келісім

Леу 4:6 ең қасиетті бөлмені бөліп тұрған

Леу 16:2 ең қасиетті бөлменің ішіне және

Леу 16:16 Һарон ең қасиетті бөлмені оның

Леу 16:33 ең қасиетті бөлмені, бүкіл кездесу

Леу 24:3 кездесу шатырындағы ең қасиетті

Рул 4:4 қызметі ең қасиетті бөлмеге

Пат3 6:16 ең қасиетті бөлме ғимараттың төр

Пат3 6:22 ең қасиетті бөлменің алдындағы

Езк 41:3 ол ең қасиетті бөлмеге кірді де,

Езк 41:4 «Бұл — ең қасиетті бөлме», — деп

Езк 45:3 ең қасиетті бөлме орналассын.

Езк 48:12 жер үлесі. Ол ең қасиетті болмақ.

Евр 9:3 арт жағында «ең қасиетті бөлме»

Евр 9:7 ең қасиетті бөлмесіне тек бас діни

Евр 9:8 ең қасиетті бөлімге (яғни

Евр 9:12 киелі үйдің ең қасиетті бөліміне

Евр 9:25 ең қасиетті бөліміне жылма-жыл

Евр 10:19 ең қасиетті орынға кіре аламыз.

Евр 13:11 ең қасиетті бөлмесіне алып барады

#### еңбек -

еңбек - т.қ. жұмыс, өнім, іс, іс-әрекет

Уағ 5:11 өз еңбегімен күн көретіннің

Уағ 9:5 енді қайтып еңбектерінің сыйын

Хақ 1:11 барша еңбектерің құр бекер

Жох 5:17 «Әкем еңбектен қол үзбейді,

Жох2 1:8 Еңбекпен қол жеткізгендеріңді

Рим 9:32 өз еңбектері арқылы ақталуға

Рим 11:6 еңбектері үшін таңдамағаны.

Қор1 15:58 еңбектеріңнің бекер еместігін біліп

Флп 2:16 сала істеп жүрген еңбегімнің босқа

#### еңбек ету -

еңбек ету - т.қ. еңбектену, жұмыс істеу

Жыр 127:2 Еткен еңбегіңнің өнімін жейсің

Уағ 3:9 Еңбек еткеннің өз бейнетінен

Иш 55:2 үшін неге еңбек етесіңдер?

Мат 6:28 олар еңбек те етпейді

Қор1 3:8 әрқайсымыз да еткен еңбегімізге

Қор1 16:16 қажырлы еңбек етіп жүргендердің

Еф 4:28 керісінше, адал еңбек етіп

Қол 1:29 жан сала еңбек етіп жүрмін.

Сал1 1:3 сүйіспеншілікпен ауыр еңбек етіп

Сал1 4:11 еңбек етіп күндеріңді көріңдер.

Сал2 3:12 тыныш еңбек етіп, өз нандарын

Тім1 4:10 еңбек етіп қорлыққа төзудеміз.

Тім1 5:18 «Еңбек еткен ақысын алуға лайық

#### еңбек сіңіру -

еңбек сіңіру -

Уағ 2:21 еш еңбек сіңірмеген басқа біреуге

Рим 16:12 Иеміз үшін көп еңбек сіңірген

#### еңбекақы -

еңбекақы - т.қ. жалақы

Ерм 22:13 тиесілі еңбекақыларын төлемей:

Аян 6:6 күндік еңбекақыға тек бір қадақ

#### еңбекқор -

еңбекқор - т.қ. ынталы

Нқл 12:24 Еңбекқор қол билікке жеткізер

Нқл 12:27 Ал еңбекқордың меншігі құндана

Нқл 31:10 Еңбекқор, жақсы әйелді кім таба

Нқл 31:29 әйел заты еңбекқор, жақсы екен,

#### еңбекқорлық -

еңбекқорлық - т.қ. ынта, ынта-жігер, іждағат

Рим 12:8 шынайы еңбекқорлық көрсетсін

#### еңбектену -

еңбектену - т.қ. еңбек ету

Мыс 20:9 Алты күн еңбектеніп барлық

Рут 2:7 Таң атқаннан бері еңбектеніп жүр,

Лұқ 5:5 Ұстаз, біз түні бойы еңбектеніп,

Қор1 3:9 біз Құдаймен бірге еңбектенушіміз

Қор2 11:27 аянбастан еңбектеніп келемін,

#### еңкею -

еңкею - т.қ. иілу

Жыр 144:14 Еңкейіп жүргендерді көтеріп

Ош 11:4 үшін еңкейетін де едім.

Лұқ 24:12 үңгірдің ішіне еңкейіп қарағанда

Жох 8:6 еңкейіп, саусағымен жерге жазып,

Жох 20:5 Ол еңкейіп қарап, бәтес

Жох 20:11 қабірдің ішіне еңкейіп қарағанда,

#### еңсе -

еңсе - т.қ. бой, тұлға

Иш 35:3 еңселеріңді көтеріңдер!

Мат 19:22 сөзді естігенде жігіт еңсесі түсіп

Мар 10:22 еңсесі түсіп қапаланды да

Евр 12:12 еңселеріңді көтеріңдер!

#### еңіреу -

еңіреу - т.қ. жылау, зар еңіреу

Жар 37:33 аң жарып тастапты! — деп еңіреп

Жар 50:10 қастерлеп еңіреп жылап жоқтады.

Нех 8:9 сөздерін тыңдап тұрғанда еңіреп

Ест 4:3 ораза ұстап, еңіреп жылаумен

Ест 8:3 аяғына жығылып еңіреп жылады.

Жыр 125:6 Олар еңіреп жүріп тұқымдарын

Жоқт 1:2 Түнде ол еңіреп жылап жатады,

Жое 1:5 уа, маскүнемдер, еңіреп жылаңдар!

Мат 11:17 айтсақ та, жылап еңіремедіңдер»,

Лұқ 6:25 еңіреп жылайтын боласыңдар!

Аян 1:7 туралы қайғырып, жылап еңірейді.

Аян 18:15 Олар еңіреп жылап, жоқтау айтып

#### Епафрас -

Епафрас -

Қол 4:12 Епафрас та сәлем айтып отыр.

#### Епафродит -

Епафродит -

Флп 2:25 жіберген бауырымыз Епафродитті

Флп 4:18 Епафродит сәлемдемелеріңді

#### епті -

епті - т.қ. қабілетті

Жыр 77:72 Жетелеп алып жүрді епті қолымен

Езк 27:8 ал епті кеме жүргізушілерің өз

#### ер адам -

ер адам - т.қ. азамат, еркек

Мал 2:11 ер адамдары жексұрын іс істеді!

Жох 6:10 қалың болып, бес мыңдай ер адам

Елш 4:4 ер адамдардың саны бес мың

Елш 10:30 киімдері жарқыраған бір ер адам

Қор1 7:32 Үйленбеген ер адам Иемізге ұнауға

Қор1 11:7 ер адам басын жаппау керек

Тім1 2:8 ер адамдардың әр жерде адал

Тім1 2:12 ер адамдарға билік жүргізулеріне

#### ереже -

ереже - т.қ. бұйрық, жарлық, өсиет

Мыс 15:26 ережелерімді орындасаңдар, онда

Заң 6:1 бұйырған өсиеттері, ережелері

Жыр 17:23 ережелерінен бас тартпаймын да.

Жыр 88:32 Егер бұзып жатса ережелерімді,

Езк 20:19 Иемін. Ережелерімді ұстанып,

Езк 36:27 ережелерімді мұқият орындайтын

Езк 37:24 ережелерімді сақтап, іске

#### ерекше -

ерекше -

Еф 2:10 үшін ерекше қылып жаратты.

Еф 4:7 ерекше рухани дарындарымыз бар

#### ерекше киелі -

ерекше киелі - т.қ. ең қасиетті, киелі

Мыс 29:37 бағышталып, ерекше киелі болады

Мыс 30:10 толықтай бағышталған, ерекше

Мыс 30:29 олар ерекше киелі болады.

Мыс 30:36 ерекше киелі деп есептеңдер!

Мыс 40:10 бағышта, сонда ол ерекше киелі

Леу 2:3 тартулардың ерекше киелі бөлігі.

Леу 6:17 бұл тарту да ерекше киелі.

Леу 6:25 шалынсын. Ол ерекше киелі.

Леу 6:29 Иеге бағышталған ерекше киелі.

Леу 10:12 бағышталған ерекше киелі тарту.

Леу 10:17 Осы құрбандық ерекше киелі. Ол

Леу 21:22 ерекше киелі тамақтардан жеуіне

Леу 24:9 тиісті үлестің ерекше киелі бөлігі.

Рул 18:9 ерекше киелі тартуларының осы

Езр 2:63 ерекше киелі тартулардан

#### ерекше күйге ену -

ерекше күйге ену -

Пат1 10:6 ерекше күйге еніп, Құдайды

Елш 11:5 ерекше күйге еніп аян көрдім

Елш 22:17 етіп тұрғанда, ерекше күйге еніп,

#### Еремия -

Еремия -

Шеж2 36:12 Иенің оған Еремия пайғамбар

Шеж2 36:21 Иенің Еремия пайғамбар арқылы

Шеж2 36:22 Иенің Еремия арқылы алдын ала

Езр 1:1 Бұл, Жаратқан Иенің Еремия

Ерм 1:1 Хелкия ұлы Еремияның

Дан 9:2 Еремия пайғамбарға жеткізген

Мат 16:14 басқалары Еремия немесе ежелгі

#### ержету -

ержету -

Мыс 2:11 Мұса ержеткенде бір күні өз

Қор1 13:11 ержеткеннен кейін мен Қол үздім

#### еркек -

еркек - т.қ. ер адам

Жар 1:27 еркек, бірін әйел қылып жаратты.

Жар 5:2 Құдай адамдарды бірін еркек

Жар 17:10 еркек кіндіктің бәрін де

Мат 19:4 бастан-ақ «адамды бірін еркек

Мар 10:6 еркек, бірін әйел қылып жаратты».

Қор1 7:2 сақтану үшін әр еркектің өз әйелі

Қор1 11:3 әрбір еркектің басы — Мәсіх

Ғал 3:28 еркек пен әйелдің арасында

#### еркін -

еркін - т.қ. азат, емін-еркін, ерікті

Нқл 4:12 жолмен бөгелмей еркін жүресің,

Елш 5:4 түскен ақшаға еркін ие болатын

Ғал 5:1 еркін өмір сүрсін деп азат етті.

Еф 3:12 көктегі Әкемізге еркін жақындап

#### еркіндік -

еркіндік - т.қ. азаттық, бостандық

Елш 24:23 көбірек еркіндік бер!

Қор1 7:21 еркіндік алу мүмкіндігің болса

Қор1 8:9 бұл еркіндіктерің сенімі әлсіздерді

Қор1 10:29 еркіндігіме төрелік ете ала ма?

Ғал 2:4 рухани еркіндігіміздің ізіне түсіп,

Ғал 5:13 сендерді еркіндікке шақырды.

#### ерлі-зайыпты -

ерлі-зайыпты - т.қ. жұбай

Мал 2:15 Құдай ерлі-зайыптыны біртұтас

Елш 18:2 Пауыл ерлі-зайыпты екеуімен

#### ермек -

ермек - т.қ. көңіл көтеру, ләззат-ермек

Иш 24:8 ермекке салынғандардың у-шуы

Иш 32:13 Ермекке салынған барлық

#### Еробоғам 1 -

Еробоғам 1 -

Пат3 11:26 Набат ұлы Еробоғам да патшаға

Пат3 11:28 Еробоғам қайратты да қабілетті

Пат3 11:40 Сүлеймен Еробоғамды өлтірмек

Пат3 12:12 Еробоғам мен бүкіл халық үшінші

Пат3 13:33 Еробоғам зұлым жолынан

Пат3 15:1 Еробоғам Солтүстік Исраилге

Шеж2 11:15 Еробоғам жалған тәңірлердің ешкі

#### Еробоғам 2 -

Еробоғам 2 - (Жоғас ұлы)

Ош 1:1 Жоғас ұлы Еробоғам патшалық

Амо 1:1 Жоғас ұлы Еробоғам патшалық

Амо 7:11 Еробоғам семсерден қаза тауып,

#### ертең -

ертең -

Иш 22:13 тойып алайық, ертең бәрібір өліп

Жақ 4:14 ертең не болатынын білмейсіңдер!

Қор1 15:32 тойып алайық, ертең бәрібір өліп

#### ертеңгі күн -

ертеңгі күн -

Рул 11:18 тазару рәсімінен өтіп ертеңгі күнге

Нқл 27:1 Мақтанба ертеңгі күніңмен, Сол

Мат 6:34 ертеңгі күн туралы уайымға

#### ертеңгісін -

ертеңгісін -

Мыс 7:15 Ертеңгісін перғауын Нілге қарай

Мыс 34:2 Ертеңгісін дайын бол, Синай

Жыр 5:4 ертеңгісін ести гөр дауысымды,

Жыр 89:14 Ертеңгісін бізді рақымыңа кенелте

Иш 50:4 сайын ертеңгісін Ол мені оятып,

Жох 8:2 Ертеңгісін Ол қалаға қайта оралып

#### ерттеу -

ерттеу -

Жар 22:3 таңертең ерте тұрып, есегін ерттеп,

Рул 22:21 мәші есегін ерттеп, мініп алды да,

Пат3 13:13 Маған есегімді ерттеп беріңдерші!

Ерм 46:4 Аттарыңды ерттеп, тұлпарларыңа

#### ерту -

ерту -

Жар 22:2 жалғыз ұлың Ысқақты ертіп алып

Мат 4:8 ертіп алып бір биік таудың басына

Мат 16:27 періштелерімді ертіп Әкемнің

Мат 18:16 бір-екі кісі ертіп алып, оған тағы

Мат 25:31 қасиетті періштелерін ертіп

Жох 21:18 жаққа еріксіз ертіп кететін болады,

Яһд 1:14 қасиетті нөкерлерін ертіп көктен

#### еру, еріп жүру -

еру, еріп жүру - т.қ. жетегіне еру

Пат3 19:20 кейін сіздің соңыңыздан еремін, —

Мат 8:19 барсаңыз да, мен Сізге еремін, —

Мат 9:9 «Соңымнан ер!» — деп шақырды.

Мат 16:24 Маған еріп шәкіртім болғысы

Лұқ 9:61 Сізге еремін. Бірақ алдымен

Жох 6:66 бұдан былай Оған ермейтін болды.

Жох 8:12 Маған ерген кісі енді түнекте

Жох 10:4 ал қойлары соңынан ереді

Қор1 16:16 жетегіне сендер де еріңдер.

Аян 14:4 қайда бармасын, олар Оған еріп

#### ерік -

ерік - т.қ. Құдайдың еркі, өз еркімен

Әйүп 7:11 мен аузыма ерік беремін.

Жыр 142:10 Өз еркіңді орындауға үйрете гөр.

Иш 53:10 еркімен азап шегіп құртылды.

Мат 7:21 Әкемнің еркін орындайтындар

Мат 12:50 Әкемнің еркін орындайтындар

Мат 26:39 Сенің еркіңе сай болсын!»

Мар 8:34 еркі бойынша өмір сүруін қойсын,

Жох 6:38 еркін орындау үшін көктен келдім.

Жох 7:17 Соның еркін орындағысы келген

Пет1 3:17 шегулерің Құдайдың еркі болса,

Пет1 4:2 Құдайдың еркіне мойынсұнып

Еф 5:17 Құдай Иенің еркін біліп алыңдар.

Тім2 2:26 олар ақылға келіп, өзінің еркіне

Евр 2:4 Киелі Рухтың өз еркіне сай әркімге

Евр 10:7 Құдай, Сенің еркіңді орындау үшін

#### еріксіз -

еріксіз - т.қ. лажсыздан

Жох 21:18 барғың келмеген жаққа еріксіз

Қор1 9:17 еріксіз істегендіктен, оны сеніп

#### ерікті -

ерікті - т.қ. азат, бос, еркін

Қор1 6:12 істесем де еріктімін», — дейсіңдер.

Қор1 9:1 ерікті емеспін бе? Елші емеспін бе?

Қор1 12:13 құл немесе ерікті болайық, бәріміз

Ғал 3:28 құл мен еріктінің, еркек пен

Ғал 4:22 екіншісі ерікті әйелінен туғаны

#### еріншек -

еріншек - т.қ. енжар, жалқау

Нқл 26:14 Еріншек төсегінде аунай берер.

Уағ 10:18 Еріншектің үйінен тамшы ағар.

Тит 1:12 еріншек мешкейлер», — деген.

#### Есау -

Есау -

Жар 25:27 Есау дала кезіп жүретін білікті

Жар 27:19 — Мен тұңғышыңыз Есаумын.

Рим 9:13 ал Есауды таңдамадым».

Евр 12:16 Яки Есау сияқты қасиетті атаулыға

#### есе, - қайтару -

есе, - қайтару -

Пат4 2:9 өзіңіздегі Рухтан екі есе берілсе

Жыр 102:10 ісіміздің есесін қайтармайды.

Мат 13:8 бірқатары отыз еседен өнім береді.

Мат 13:23 алпыс немесе отыз еседен өнім

Мат 19:29 жүз есе артығымен қайтарылады,

Лұқ 14:14 Олар саған есесін қайтара

#### Есей -

Есей -

Рут 4:17 Ғабит Есейдің әкесі, Дәуіттің атасы

Пат1 17:17 Бірде Есей Дәуітті тағы да жұмсап

Иш 11:1 Сол сияқты Есей ұлы Дәуіттің

Рим 15:12 Есей ұлы Дәуіт патшаның

#### есек -

есек - т.қ. мәші, тайқар

Жар 49:14 Исашар мықты есектей болады,

Рул 22:27 періштесін көрген мәші есек жерге

Рул 22:29 Балағам есекке: — Мені келеке

Рул 22:32 есегіңді үш рет қатарынан ұрып

Бил 15:15 есектің құрғап кетпеген бір жақ

Пат1 10:2 Сен іздеген есектер табылды.

Иш 1:3 есек те иесінің жем салатын

Зәк 9:9 кішіпейілділікпен есекке мініп

Мат 21:5 есекке мініп, тайқардың, жүк

Жох 12:15 Ол тайқар есектің үстінде отыр.

#### есеп алу -

есеп алу - т.қ. жауапқа тарту

Дан 6:2 есеп алып отыратын үш уәзірді де

Мат 18:23 қызметкерлерінен есеп алмақшы

Мат 18:24 Есеп ала бастағанда оның алдына

#### есеп беру -

есеп беру -

Пет1 4:5 дайын тұрған Иемізге есеп бермек.

Рим 14:12 өз іс-әрекетіміз үшін есеп береміз.

Евр 13:17 Мәсіх алдында есеп беруге тиісті.

#### есептеу -

есептеу -

Жыр 89:12 Үйрете гөр ғұмырды есептеуді

Лұқ 14:28 кететін шығынды есептеп алады.

Рим 9:8 ғана нағыз ұрпағы деп есептеледі.

#### еске алу -

еске алу - т.қ. ескеру, есте сақтау, - тұту, - ұстау

Жар 9:16 Келісімімді есіме аламын».

Иш 43:25 да күнәларыңды есіме алмаймын!

Иш 65:17 Бұрынғылар енді еске алынбай

Ерм 31:34 бұдан былай есіме алмаймын.

Лұқ 23:42 есіңізге ала көріңіз, — деп өтінді.

Рим 1:9 сендерді үнемі еске аламын

Қор1 10:16 еске алып «шүкірлік тостағанынан

Флп 1:3 Сендерді еске алған сайын Құдайға

Сал1 1:2 Құдайға сиынғанда еске алып

Сал1 3:6 ұдайы жақсылықпен еске алып

Евр 8:12 бұдан былай есіме алмаймын».

Евр 10:32 уақытты еске алыңдаршы

#### еске түсу, - түсіру -

еске түсу, - түсіру - т.қ. ескеру, есте сақтау, - тұту, - ұстау

Жар 19:29 есіне түсіріп, Лутты апаттан аман

Жар 30:22 есіне түсіріп, тілегіне құлақ асып,

Заң 16:3 қиындықтарыңды еске түсіретін

Мар 14:12 құтқарғанын еске түсіріп, бір

Лұқ 1:73 Өзі Берген антын есіне түсіреді.

Лұқ 22:19 Мені естеріңе түсіру үшін осылай

Қор1 11:24 Мені естеріңе түсіру үшін осылай

#### Ескендірия, ескендіриялық -

Ескендірия, ескендіриялық -

Елш 6:9 Күрене, Ескендірия, Кіликия және

Елш 18:24 Аполлос есімді ескендіриялық

Елш 27:6 ескендіриялық кемені тауып алып,

#### ескерткіш -

ескерткіш -

Жар 28:18 басына жастанған тасты ескерткіш

Жар 28:22 Мен ескерткіш ретінде орнатқан

Жар 31:13 ескерткіш тас тұрғызып, Өзіме

Жар 31:45 бір үлкен тасты алып, ескерткіш

Жар 35:14 сол жерде ескерткіш тас орнатып,

Жар 35:14 май да құйып, ескерткішті Құдайға

Еш 4:6 Бұл тастар араларыңда ескерткіш

Езк 43:7 ескерткіш бағаналарына бұдан

Мат 23:29 ескерткіштерін әшекейлеп

#### ескертпе -

ескертпе -

Рул 15:39 Осы шашақтар сендерге ескертпе

Заң 11:18 ескертпе жазба іспетті болсын.

Евр 13:22 ескертпелерімді қабыл алыңдар

#### ескерту -

ескерту - т.қ. сақтандыру

Жыр 18:12 Бұлардан пендең ескерту алады

Нқл 10:17 ескертуді елемейтін өзгені де

Нқл 12:1 ескертуді жек көрген — санасыз

Нқл 15:32 Ескертуді тыңдаған ақыл-парасат

Нқл 28:23 Жағымпаздан гөрі ескертуші

Езк 3:19 сен сол әділетсіз адамға ескертіп

Езк 33:9 жаман істері жайлы ескертіп

Лұқ 17:3 күнә жасаса, оған ескерт.

Пет1 2:11 сондықтан сендерге ескертемін

Қор1 4:14 ескертіп жазып отырмын.

Қор1 10:11 бізге ескерту ретінде жазылып

Ғал 5:21 ескертемін, бұрын да ескерткенмін

Еф 4:1 өмір сүріңдер деп ескертемін.

Сал1 5:14 бос жүргендерге ескерту жасаңдар

Сал2 3:15 ретінде түсіндіріп ескертіңдер.

Тім1 5:1 айтқандай ілтипатпен ескерт.

#### ескеру -

ескеру - т.қ. еске алу, еске түсу, - түсіру, есте сақтау, - тұту, - ұстау

Мыс 39:7 үрім-бұтағын рақыммен ескере

Рул 10:9 ескеріп, жауларыңнан құтқаратын

Рул 10:10 Мен сендерді ерекше ескеретін

Бил 2:10 істерін ескермейтін жаңа ұрпақ

Пат1 1:19 Құдай әйелдің тілегін ескеріп,

Езр 6:2 кітап табылды: «Ескерілуге тиісті

Нех 13:14 бола мені мейіріммен ескере гөр,

Жыр 8:5 Өзің ескеретіндей адам сонша кім

Жыр 9:33 қол созып, қаналғанды ескере гөр!

Жыр 105:21 құтқарған Құдайды ескермеді, Ол

Жыр 144:7 Бәрі ескереді зор ізгілігіңді, Ән

Жоқт 5:1 бізге не болғанын ескере гөр,

Езк 18:22 оған қарсы ескерілмейді. Істеген

Елш 10:31 Ол мейірлене ескереді.

Елш 27:24 тілегіңді ескеріп, сапарластарыңды

Флп 3:13 өткен нәрселерді ескермей,

Евр 2:6 Өзің ескеретіндей адам сонша кім?

Евр 12:3 шыдағанын ескеріңдер! Осылай

#### ескі -

ескі - т.қ. болмыс 2, көне, күнәкар болмыс

Еш 9:5 тозығы жеткен ескі киім киді.

Ерм 38:11 біраз ескі шүберек пен көнетоз

Мар 2:21 жамау отырып, ескі матадан

Жақ 3:15 ескі болмысымызға және жын

Қор1 5:7 «Ескі ашытқыдай» (күнә

Қор1 10:18 Исраил халқының ескі дәстүріне

Қор2 5:17 Ескі өмірі өтіп кетіп, міне

Ғал 5:17 ескі болмысымыздың қалауы

Евр 10:1 заңына негізделген ескі құлшылық

Евр 13:13 ескі құлшылық ету рәсімдерінен

#### ессіз -

ессіз - т.қ. ақылсыз, зердесіз

Жыр 48:12 Ессіздердің ойынша мәңгі өз

Жыр 91:7 Ессіз адам ғана бұларды білмейді,

Нқл 14:8 Ессіздің надандығы — алданып

#### есте сақтау, - тұту, - ұстау -

есте сақтау, - тұту, - ұстау - т.қ. еске алу, еске түсу, - түсіру, ескеру

Мыс 20:8 бағыштауды есіңде сақтайтын бол!

Заң 8:18 Иені естеріңде сақтаңдар!

Пат1 12:24 зор кереметтерін есте тұтып,

Жыр 102:14 Топырақтан екеніміз Оның есінде.

Жыр 104:8 есінде сақтайды Ол өз Келісімін

Жыр 113:20 Жаратқан Ие бізді есінде ұстайды

Уағ 12:1 Жаратушыңды есіңде берік ұста!

Лұқ 2:19 көңіліне түйіп, есіне сақтады.

Қор1 13:5 көрген жәбірін есінде сақтамайды,

Тім2 2:8 Иса Мәсіхті әрдайым есіңде ұста!

#### естен шығару -

естен шығару - т.қ. ұмыту

Заң 4:31 Келісімін есінен шығармайды.

Бил 3:7 Иені естерінен шығарып, Бағал,

Нех 9:17 кереметтеріңді естерінен шығарды

Ест 9:28 естен шығармай, мейрамдауы

Жыр 41:10 Сен мені есіңнен шығардың?

Жыр 129:3 күнәларды есіңнен шығармасаң

Нқл 2:17 Келісімін есінен шығарған.

Ош 9:9 Құдай кінәларын есінен шығармай

Ош 13:6 асқақтап, Мені естерінен шығарды

Флп 4:10 мені бұл жағынан естен шығарған

Евр 6:10 ешқашан есінен шығармайды.

#### Естер -

Естер - т.қ. Мардохай, Хаман

Ест 2:7 Естер («Жұлдыз») деп те аталатын

Ест 2:17 гөрі Естерді қатты ұнатты.

Ест 5:1 Естер патшалық киімін киіп

Ест 8:3 Естер қайтадан патшаның алдына

#### есту -

есту - т.қ. құлаққа жету, - шалыну

Жар 3:8 бақ ішінде жүрген дыбысын естіді.

Әйүп 42:5 бұрын өзгелерден естігенмін

Иш 29:18 адамдар оқылған кітапты естіп

Иш 66:8 Мұндайды кім естіп, кім көрген?

Мат 5:21 деп бұйырылғанын естідіңдер.

Жақ 1:22 құр естуші ғана болмай, оларды

Жох1 3:11 бастапқыда естіген хабар мынау

Рим 10:14 Ол туралы естімесе, қалай сенеді?

Рим 10:17 сенім хабарды естуден келеді

Қор1 2:9 көз көріп, құлақ естімеген

Еф 1:13 құтқарған Ізгі хабарды естіп

Сал1 2:13 естіген Құдай сөзін адамның емес

Тім2 1:13 Менен естігендеріңді дұрыс

Тім2 2:2 Өзің менен естіп, көптеген кісілер

Аян 3:20 Кімде-кім даусымды естіп

#### естілік -

естілік - т.қ. парасат

Нқл 3:21 Дұрыс ой мен естілікті сақтап жүр

Нқл 5:2 Осылай естілікті үйренерсің

Нқл 16:16 Естілік иемденгенің саф күмістен

Нқл 16:22 Ақылдыға естілік — өмір бұлағы,

Нқл 19:8 Естілікке мән беруші игілік табар.

#### есік -

есік -

Нқл 26:14 Есік топсасында айнала берер

Мат 7:8 қағып тұрғанға есік ашылады.

Жох 10:3 Қарауыл оған есік ашып

Жох 10:9 Мен «есікпін», Менен кіргендер

Жақ 5:9 Ол есік алдына келіп қалғандай

Аян 3:20 Міне, Мен есік алдына келіп

#### есім -

есім - т.қ. ат 2

Мыс 32:33 (есімдерін) сызып тастаймын.

Мыс 33:12 Есіміңді жадымда сақтап сені

Леу 22:32 Менің киелі есімімді қорламаңдар!

Заң 12:5 Керісінше, Құдай Иеге Өзінің есімі

Пат3 5:5 есіміме арнап киелі үйді салатын

Шеж2 7:16 есімім әрдайым орнықсын деп

Әйүп 1:21 Иенің есімі мадақтала берсін!»

Жыр 33:4 Оның есімін марапаттайықшы!

Жыр 71:17 есімі мәңгілікке ұлассын

Иш 12:4 Есімін атап Оған сиыныңдар,

Иш 29:23 қасиетті есімімді құрметтеп, Мені,

Иш 49:16 Есіміңді алақаныма ойып жазып

Ерм 32:18 Сенің есімің — «Әлемнің Иесі!»

Езк 36:21 есімімнің қамын ойладым.

Дан 12:1 Сонда сенің халқың, яғни есімдері

Мат 6:9 киелі есімің қастерлене берсін

Лұқ 10:20 есімдеріңнің көктегі кітапқа

Елш 4:12 есімі адамдарға бұйырылмаған!

Флп 4:3 Солардың есімдері көктегі

Аян 3:5 есімін Мәңгілік өмір кітабынан

Аян 17:8 есімдері жазылмаған адамдар

Аян 20:15 есімі «Мәңгілік өмір кітабында

#### ет -

ет -

Дан 10:3 ет пен шараптан бас тарттым.

Рим 14:21 Егер ет жеу, шарап ішу немесе

Қор1 8:13 етті жемейтін боламын.

#### Етор -

Етор -

Мыс 3:1 Етордың ұсақ малдарын

Мыс 4:18 атасы Етордың қасына оралып

#### етпетінен -

етпетінен - т.қ. бет

Рул 14:5 жерге етпетінен жығыла кетті (де,

Рул 22:31 иіліп, етпетінен жерге жығыла

Еш 5:14 Ешуа етпетінен жерге жата кетіп,

Еш 7:6 сандығының алдында етпетінен

Пат1 5:3 сандығының алдында етпетінен

Әйүп 1:20 Иеге мойынсұнып етпетінен жерге

Иш 46:6 алдына етпетінен жығыла

Мат 26:39 етпетінен жығылып былай деп

#### Ефес -

Ефес -

Елш 18:19 Олар Ефеске жеткенде, Пауыл

Елш 19:1 аралап жүріп, соңында Ефеске

Елш 19:23 Ефесте Иеміздің жолына қарсы

Елш 19:26 Пауыл дегеннің Ефесте ғана емес,

Елш 20:17 Мілиттен Ефеске кісі жіберіп, сол

Қор1 15:32 Ефес қаласында жабайы аңдармен

Аян 2:1 «Ефестегі қауымның періштесіне

#### Ефрем -

Ефрем - т.қ. Солтүстік Исраил

Жар 41:52 ұлын Ефрем («Өнімді») деп атап

Жар 48:5 екі ұлың менікі. Ефрем мен

Еш 14:4 екі ру: Манаса мен Ефрем тараған

Ош 11:9 Ефремді қайтадан құртпаймын.

Ош 12:14 Ол Ефремді қылмыстары үшін

#### Ехосадық -

Ехосадық -

Шеж1 6:15 жер аударғанда Ехосадық та бірге

Езр 5:2 Ехосадық ұлы Ешуа қайтадан іске

#### еш нәрсе -

еш нәрсе -

Жыр 16:3 еш нәрсе таппадың.

Уағ 1:9 түбегейлі жаңа еш нәрсе жоқ.

Мат 13:34 Оларға еш нәрсені де астарсыз

Лұқ 9:3 «Жолға артық еш нәрсе алмаңдар

Лұқ 10:19 Енді сендерге еш нәрсе де зиянын

Лұқ 22:35 — Жоқ, еш нәрседен мұқтаждық

Жох 16:24 еш нәрсе де сұраған жоқсыңдар.

Тім1 5:21 еш нәрсені де біржақтылықпен

Тит 1:15 үшін еш нәрсе де таза емес

Аян 3:17 еш нәрсеге мұқтаж емеспін»

#### ешкі -

ешкі - т.қ. лақ, ұсақ мал

Жар 30:32 ала ешкіні маған айырып беріңіз,

Жар 31:10 Түсімде ешкілермен шағылысып

Рул 18:17 сиыр, қой, ешкінің алғашқы төлін

#### ешкім -

ешкім -

Елш 4:12 Исадан басқа ешкім де бізді

Рим 3:12 Жақсылық жасаушы ешкім жоқ

#### ештеңе -

ештеңе -

Пат4 20:17 Мұнда ештеңе қалмайтын болады!

Ест 6:3 — Оған ештеңе де істелген жоқ

Жыр 18:7 Ештеңе де қызуынан тыс

Жыр 72:25 ештеңе аңсамаймын жерде де!

Жыр 118:165 Ештеңеге сүрінбей

Уағ 2:24 табудан артық ештеңе жоқ екен.

Уағ 3:12 ештеңенің жоқ екенін ұқтым.

Уағ 5:14 ештеңені де қолымен ұстап алып

Иш 44:9 ештеңені ұқпайды да

Мат 17:20 келмейтін ештеңе де болмас еді.

Жох 5:30 ештеңе істей алмаймын.

Жох 9:33 осы Кісі ештеңе де істей алмас еді!

Тім1 6:7 дүниеге ештеңе де әкелген жоқпыз

#### Ешуа 1 -

Ешуа 1 - (пайғамбар әрі би)

Мыс 17:9 Мұса (көмекшісі) Ешуаға

Рул 11:28 қызмет етіп келген Нұн ұлы Ешуа

Заң 1:38 Нұн ұлы Ешуа сол елге кіреді.

Еш 1:1 Ешуаға тіл қатып былай деді:

#### Ешуа 2 -

Ешуа 2 - (бас діни қызметкер)

Езр 3:9 леуіліктер мыналар еді: Ешуа,

Езр 5:2 ұлы Ешуа қайтадан іске кірісіп,

Нех 12:7 бас діни қызметкер Ешуаның

Хақ 1:12 қызметкер Ехосадық ұлы Ешуа

Хақ 2:4 Ешуа! Нығайып батыл болыңдар,

Зәк 3:4 Ешуаға қарап ол: «Мен сенің

Зәк 3:9 Ешуаның алдына қойған асыл тас,

Зәк 6:11 Ешуаның басына кигіз.

Зәк 6:13 Ешуа діни қызметкер ретінде

### Ж


жабайы аңдар -

жабу -

жабық -

жабырқаңқы, жабырқау, жабырқату -

жаға -

жағалау 1 -

жағалау 2 -

жағдай -

жағу 1 -

жағу 2 -

жағу 3 -

жағымпаз -

жағымпаздану -

жаза -

жазалау -

жазасыз -

жазба -

жазғыру -

жазу 1 -

жазу 2 -

жазу 3 -

жазылу 1 -

жазылу 2 -

жай оты -

жай 1 -

жай 2 -

жайдары -

жайқалу -

жайлау -

жайлы 1 -

жайлы 2 -

жайнау, жайнату -

жайт -

жайылым -

жақ -

Жақия -

жақсару -

жақсы -

жақсы көру -

жақсылық -

жақсылық жасау -

жақтау 1 -

жақтау 2 -

жақтыру -

жақын -

жақын арада -

жақындасу -

жақындау -

жақынырақ -

Жақып 1 -

Жақып 2 -

Жақып 3 -

Жақып 4 -

жала жабу, - жапқызу -

жалақы -

жалаңаш -

жалаңаштық -

жалбарыну -

жалған -

жалған куә, - куәгер -

жалған куәлік -

жалған мәсіхтер -

жалған пайғамбар -

жалған тәңір -

жалған ілім -

жалғандық -

жалғасу -

жалғыз -

жалғыз басты -

жалғыз қалдыру -

жалғыз Құдай -

жалқау -

жалмау -

жалтақ, жалтақтау -

жалын -

жалындау -

жалыну -

жалыныш -

жаман -

жаман ниет -

жамандау -

жамандық -

жамау -

жамбас -

жамылғы -

жан -

жан ашу -

жан даусы -

жан дүние -

жан иесі -

жан қию -

жан салу -

жан тапсыру -

жан түршігу, - түршіктіру -

жанар -

жанашыр -

жанашырлық -

жандандыру -

жан-жақ -

жан-жақты -

жанжал -

жанжалдасу -

жансыз 1 -

жансыз 2 -

жан-тән -

жану -

жануар -

жанұя -

жаңа -

Жаңа Келісім -

жаңа өмір -

жаңа халық -

жаңалық -

жаңарту -

жаңару -

жаңаша -

жаңбыр -

жаңқа -

жапа шегу -

жапырақ -

жар болу -

жара -

жарақат -

жаралы жүрек -

жарасу -

жарасымды -

Жаратқан -

Жаратқан Ие -

Жаратқан Иенің Рухы -

Жаратқандікі -

жаратпау -

жарату -

Жаратушы -

Жаратушы Тәңір Ие -

жаратылыс -

жарғақ -

жария болу -

жариялау -

жарқын болашақ, - келешек -

жарқын жүз -

жарқырату -

жарқырау -

жарлы -

жарлы-жақыбай -

жарлық -

жартас -

жарық -

жарылқау -

жарыс -

жарыскер -

жас, жастар -

жас бұқа мүсіні -

жас жігіт -

жасақ -

жасақшы -

жасау 1 -

жасау 2 -

жасөспірім -

жастайынан -

жастық -

жасы үлкен, - ұлғайған -

жасыл -

жасыру -

жасырын -

жасырыну -

жат -

жат жерлік -

жат жұрттық -

жаттығу -

жау -

жауап -

жауап беру, - қату, - қайтару -

жауапкершілік -

жауапқа тарту -

жауапты -

жаудыру -

жауласу -

жауын -

жауынгер -

жәбір -

Жәбірейіл -

жәбірлеу -

жәндік -

жәрдем, жәрдемдесу -

жебе -

жезөкше -

жек көру -

жек көрінішті -

жеке, - басы -

жексұрын -

жексұрындық -

жел -

жемтік -

жеміс -

жеңсіз сырт киім -

жеңу -

жеңіл, жеңілірек -

жеңіл жүріс -

жеңіл жүрісті -

жеңімпаз -

жеңіс -

жер -

жер аудару -

жер беті -

жер бетіндегі тұрағы -

жер жүзі -

жер қозғалу -

жер сілкіну, - сілкінісі -

жеребе -

жерлеу -

жер-су -

жесір -

жетегінде -

жетегіне еру -

жетекші -

жетекшілік -

жетелеу -

жетерлік -

жеткізу -

жеткілікті -

жету -

жеті -

Жеті апта мейрамы -

жеті кезең -

жетіген -

Жетіқарақшы -

жетілген, жетілгендік -

жетілдіру -

жетілу -

жетім, жетімсірету -

жетім-жесір -

жетінші -

жетінші ай -

жетінші жыл -

жетінші күн -

жетісу -

жеу -

жиен -

жиналу -

жиналыс -

жинау -

жирену -

жиренішті -

жоғалту -

жоғалу -

Жоғарғы кеңес -

жоғары -

жоғарылау, жоғарылату -

Жоел -

жойылу -

жоқ -

жоқ болу -

жоқтау -

жоқшылық -

жол -

жол ашу -

жол беру -

жолға шығу -

жолдас -

жолдорба -

жолмен жүру -

жолын қуу -

жомарт -

жомарттық -

Жонатан -

Жосапат -

Жосия -

жоспар -

жоспарлау -

Жохақым -

Жохан -

жою -

жөнінде -

жуас -

жуасыту -

жуу -

жуық арада -

жуырда -

жұбай -

жұбаныш -

жұбату -

жұлдыз -

жұмақ -

жұмбақ -

жұмыс -

жұмыс істеу -

жұмыссыз -

жұмысшы -

жұпар -

жұпар иісті -

жұтаң -

жұту -

жүген -

жүгенсіз -

жүгенсіздік -

жүгіру -

жүз 1 -

жүз 2 -

жүзбасы -

жүзеге асу -

жүзеге асыру -

жүзік -

жүзім -

жүзім бағы -

жүзім бұтасы -

жүзімдік -

жүйрік -

жүк -

жүктеу -

жүкті -

жүлде -

Жүніс -

жүрегі елжіреу -

жүрегінде -

жүрек -

жүрек орнықтыру -

жүрек сыйлау -

жүрексіз, жүрексінген -

жүру -

жүріс-тұрыс -

Жүсіп 1 -

Жүсіп 2 -

Жүсіп 3 -

жығылу -

жыл -

жыл сайын -

жылан -

жылау -

жылтырау -

жылы жүз -

жылы қабақ -

жылымшы -

жын -

жын соғу, - соққан -

жын-пері -

жыныс, жыныстық -

жыр -

жіберу -

жібіту -

жігер -

жігерлендіру -

жігерлендіруші -

жігерлену -

жігерлі -

жігерлілік -

жігіт -

жік -


#### жабайы аңдар -

жабайы аңдар -

Мар 1:13 Жабайы аңдар мекендейтін сол

Пет2 2:12 жабайы аңдар сияқты

#### жабу -

жабу -

Мыс 26:6 біртұтас жапқышпен жабылатын

Нқл 10:12 Сүйіспеншілік бар күнәні жабар.

Дан 6:17 аузы дәу таспен жабылып, патша

Дан 12:9 заманның соңына дейін жабылып,

Абқ 3:3 Ұлы салтанаты Оның жапты күллі

Мат 25:10 есіктер жабылып қалады.

Лұқ 23:19 өлтіргені үшін түрмеге жабылған

Жох 3:24 Жақия әлі де түрмеге жабылмаған

Қор1 11:4 жеткізген кезде басын жапса

Евр 11:36 құрсауланып, түрмеге жабылды.

Аян 6:11 ақ шапан жабылып: — Сендер

Аян 6:12 қара жамылғымен жабылғандай

Аян 21:25 күн ұзағына жабылмайды,

#### жабық -

жабық -

Ән 4:12 сен жабық бақшадайсың,

Иш 29:11 шиыршық кітап іспетті жабық

Езк 46:1 алты жұмыс күні бойы жабық

Қор2 4:3 Ізгі хабар жабық болса, ол тозақ

#### жабырқаңқы, жабырқау, жабырқату -

жабырқаңқы, жабырқау, жабырқату - т.қ. тұнжырау, тұнжырату

Жар 40:6 Жүсіп екеуінің жабырқау екенін

Пат1 1:8 Жүрегің неден жабырқаулы? Мен

Жыр 24:16 жалғызбын, рухым жабырқаңқы.

Жыр 142:4 Көңілім жабырқаңқы, рухым түсті,

Нқл 15:13 қайғысы көңілді жабырқатар.

Нқл 17:22 Жабырқаңқы көңіл тәнді қуартар.

Уағ 5:16 жабырқаңқы жүріп нанын жейді

Жох 16:6 көңілдерің жабырқап, мұңайып

#### жаға -

жаға -

Жар 41:17 Мен түсімде Нілдің жағасында тұр

Мыс 2:5 Күтуші қыздары су жағасында әрі

Мыс 7:15 өзен жағасында жолын тосып тұр!

Мыс 14:9 жайғасқан теңіз жағасындағы

Рул 24:24 Кіттим жағасынан жүзіп келген

Рул 33:10 Қамысты теңіздің жағасына жетіп,

Заң 4:47 Иорданның шығыс жағасында

Еш 3:8 Иорданның жағасына жеткенде

Еш 9:1 Ұлы теңіздің жағасында әрі

Жыр 1:3 су жағасындағы ағашқа ұқсайды

Мат 3:5 Иордан жағасындағы барлық

Мат 4:18 Ғалилея көлінің жағасымен келе

Мар 1:16 Иса Ғалилея көлінің жағасымен

Лұқ 5:1 Генесәрет көлінің жағасында

Жох 21:1 Иса Тіберия көлінің жағасында

Елш 10:6 теңіз жағасындағы үйінде тұрып

Елш 27:39 Жағасы жайлы шығанақты көріп,

Аян 13:1 айдаһар теңіз жағасында тұрды.

Аян 22:2 Өзеннің әр жағасында өсіп тұрған

#### жағалау 1 -

жағалау 1 - (жағаның бойында орналасу)

Жар 4:7 босағаңды күнәнің жағалағаны:

Мыс 15:27 бұлақтарды жағалай орналасты.

Рул 24:6 жағалай өсетін самырсындардай.

#### жағалау 2 -

жағалау 2 - (су жағасы)

Жар 22:17 теңіз жағалауындағы құм

Жар 41:1 Түсінде ол Ніл жағалауында тұр

Иш 42:10 Жағалауларды мекендеген елдер,

Мар 4:1 халық жерде, жағалауда болды.

#### жағдай -

жағдай - т.қ. жай 1, жайт, күй-жай, хал-жағдай

Жыр 39:18 Ием, Сен жағдайымды ойлайсың.

Нқл 3:6 Бар жағдайда да мойында Тәңір

Ерм 11:20 Өзіңе жағдайымды сеніп

Ерм 32:44 жағдайларын бұрынғыдай игілікке

Рим 8:28 барлық жағдайларда Құдай Өзін

Қор2 9:11 сендердің әр жағдайда жомарттық

Флп 4:6 барлық жағдайда өтініштеріңді

Флп 4:10 жағдайларың мүмкіндік бермеген

Сал1 5:18 жағдайларда да алғыс айтыңдар!

#### жағу 1 -

жағу 1 - (май т.с.с. жаю) т.қ. иісмай, май, май дәрі, май жағу, тағайындау

Жар 50:2 хош иісті май дәрілер жақты,

Мыс 28:41 оларға май жағу рәсімін орында.

Мыс 28:41 оларға май жағу рәсімін орында

Леу 6:20 жағу рәсімі арқылы тағайындалған

Леу 8:23 аяғының үлкен башпайына жақты.

Леу 21:10 таңдалып, май жағу рәсімі

Пат1 16:12 Оған май жағу рәсімін жаса!» —

Иш 61:3 тәж кигізіп, жұпар иісмай жағып,

Зәк 4:14 жағу рәсімінен өткізіп тағайындап

Мар 6:13 науқастарға май жағу рәсімін

Мар 14:8 қабірге қоярдағы май жағу салтын

Мар 16:1 Салома Исаның сүйегіне май жағу

Жақ 5:14 Иенің атынан май жағып

#### жағу 2 -

жағу 2 - (от жандыру)

Мат 5:15 шам жағып, оны ыдыспен бүркеп

Лұқ 15:8 шам жағып, үйді сыпырып, бар

Елш 16:29 Бастық шам жағуға бұйырып, ішке

Қор1 13:3 жағуға, Бірақ егер сүйіспеншілігім

#### жағу 3 -

жағу 3 - (ұнау) т.қ. жақтыру, ұнау

Қор1 10:5 көпшілігі Құдайға жақпай,

Ғал 1:10 адамға не Құдайға жағу үшін

#### жағымпаз -

жағымпаз -

Жыр 11:4 көрсін әрі жағымпаз ауыздарын.

Нқл 6:24 жағымпаз сөздерінен

Нқл 26:28 Жағымпаз ауыз өзгені құртуды

Нқл 28:23 Жағымпаздан гөрі ескертуші

Езк 12:24 жағымпаз болжаулар

#### жағымпаздану -

жағымпаздану -

Әйүп 32:22 жағымпаздануды білмеймін

Жыр 11:3 жағымпазданады.

Жыр 35:3 Жағымпазданады ол өзіне-өзі.

Нқл 29:5 Досына жағымпазданған Оның

Яһд 1:16 өзгелерге жағымпазданады.

Рим 16:18 жағымпазданып, майда да сылдыр

Сал1 2:5 Ешқашан да жағымпазданып

#### жаза -

жаза - т.қ. сазай

Жар 4:13 жазам көтере алмастай ауыр.

Бил 15:7 тиісті жазаларыңды тартқызып

Нқл 11:21 зұлым жан жазасын тартар

Нқл 13:24 Жазасын тартқызбаған баласын

Иш 34:8 жазаларын тартқызатын күнін

Иш 53:4 бұйырған жаза деп ойладық!

Иш 53:5 Оның тартқан жазасы бізге

Жох1 4:18 қорқыныш жазаға байланысты.

Рим 13:2 жазаларын тартатын болады.

Рим 13:4 жазасын тартқызатын қызметшісі

Евр 10:29 жазаға лайық деп ойлайсыңдар!

#### жазалау -

жазалау - т.қ. жауапқа тарту

Рул 35:12 қаны төгілген кісінің жазалаушы

Еш 20:3 қаны төгілген кісінің жазалаушы

Пат1 24:13 Иенің Өзі сізді жазаламақ.

Пат2 7:14 таяқтары арқылы жазалаймын.

Езр 7:26 түрде қатаң жазалап отыр.

Жыр 102:10 күнәмізге қарап жазаламайды,

Жыр 117:18 Жаратқан мені қатты жазалады

Нқл 3:12 Жазалайды қажет болғанда.

Нқл 23:13 Жөнімен жазаласаң ол өлмейді де,

Иш 13:11 күнәлары үшін жазалаймын.

Ерм 5:9 Оларды бұлары үшін жазаламай

Ош 9:7 Құдайдың жазалап, қарымтасын

Пет1 2:14 жамандық жасағандарды жазалап

Пет2 2:9 жазалауды, әрине, біледі.

Яһд 1:7 салынғандары үшін жазаланды.

Қор2 10:6 жазалауға дайын боламыз.

#### жазасыз -

жазасыз -

Мыс 20:7 орынсыз қолданғандарды жазасыз

Мыс 34:7 Ал (қасарысқанды) жазасыз

Нех 4:5 Кінәларын жазасыз қалдырмай,

Нқл 17:5 Сәтсіздікке қуанған жазасыз

Нқл 19:5 Жалған куә жазасыз қалмас

Нқм 1:3 айыптыны жазасыз қалдырмайды.

#### жазба -

жазба - т.қ. Киелі жазбалар, Пайғамбарлар жазбалары

Мыс 13:9 ескертпе жазбаға ұқсайтын

Шеж1 4:22 шежіре жазбалар ежелден қалған.

Шеж2 12:15 пайғамбардың жазбаларында

Шеж2 32:32 көріністері баяндалған жазбада

Шеж2 35:4 жазбаларына сай міндеттеріңді

Езр 2:62 оралмандар шежіре жазбаларынан

Ерм 36:24 Жазбаны тыңдаған патша да

Жох 5:47 Алайда Мұсаның жазбаларына

Рим 10:11 Ишая пайғамбардың жазбасында

Аян 1:1 аян бергені туралы жазба. Құдай

#### жазғыру -

жазғыру - т.қ. айыптау, кінәлау

Пат3 1:6 еш уақытта жазғырған емес.

Елш 11:3 тамақ ішіпсіз, — деп жазғырды.

Жақ 1:5 Иеміз еш жазғырмай-ақ бәріне

#### жазу 1 -

жазу 1 - (сауықтыру)

Заң 32:39 жараны жазар да Менмін, Құтқара

Пат4 5:11 алапесімді жазар деп ойлаған едім.

#### жазу 2 -

жазу 2 - (әріптермен қағаздың не т.б. нәрсенің бетіне түсіру)

Мыс 24:4 Иенің барлық сөздерін жазып

Мыс 31:18 Келісімнің ережелерін жазған екі

Заң 6:9 қақпаларыңа да жазып қойыңдар.

Заң 31:24 күллі сөздерін бір кітапқа жазып

Нқл 3:3 жазып қойғандай жүрекке.

Ерм 31:33 жүректеріне «жазып» та қоямын.

Абқ 2:2 тақташаларға анық қылып жазып

Мат 22:20 Мына сурет пен жазу кімдікі?

Жох 19:20 әрі жазу еврейше, латынша және

Жох 21:24 жазып қалдырған — әлгі шәкірт.

Елш 17:23 жазуы бар құрбандық үстелін де

#### жазу 3 -

жазу 3 - (кінәлі болу, ұнамау)

Рул 22:28 ұрып-соғатындай саған не жаздым

#### жазылу 1 -

жазылу 1 - (сауығу) т.қ. сауығу, сауықтыру

Леу 13:18 шиқан шығып, ол жазылып кетсе

Леу 14:3 ауруынан жазылғанын анықтаса,

Пат3 13:6 патшаның қолы жазылып,

Пат4 1:2 Осы жарақатымнан жазылар ма

Пат4 8:8 Осы аурудан жазылар ма екенмін?

Пат4 20:1 бұл аурудан жазылмай, қайтыс

Ерм 8:22 жарақаты неге жазылмай қойды?

Ерм 10:19 Жарақатым жазылар емес. Мен:

Лұқ 4:27 басқа ешкім ауруынан жазылған

Лұқ 5:15 тыңдап, ауруларынан жазылу үшін

Жох 5:4 ауруы болса да, жазылып кетеді

#### жазылу 2 -

жазылу 2 - (әріптермен)

Еш 1:8 жазылғандардың бәрін сақтап

Мат 27:37 бір тақтайшаға жазылған болатын.

Жох 20:31 болсын деген мақсатпен жазылған.

Рим 2:28 жаңартылу жазылған заңнан емес,

Қор1 10:11 ескерту ретінде жазылып

Қор2 3:3 адамдардың жүректеріне жазылды

Евр 10:7 кітапта Мен туралы жазылған».

Аян 1:3 жазылғандарды ұстанатындар да

Аян 20:15 кітабында» жазылмаған болса

Аян 21:27 жазылғандар ғана енетін болады.

#### жай оты -

жай оты - т.қ. найзағай

Пат2 22:13 нұрынан жай оты жалтылдады

Жыр 76:19 Жай оты әлемге жарығын түсірді,

#### жай 1 -

жай 1 - (жағдай) т.қ. жағдай, күй-жай

Пат3 11:27 бас көтергенінің жайы мынау

Ош 4:17 енді оны жайына қалдырыңдар!

#### жай 2 -

жай 2 - т.қ. әншейін, қарапайым

Леу 4:27 егер жай адамдардың бірі

Леу 10:10 ненің киелі емес жай екенін және

Бил 16:7 әлсізденіп, жай адам сияқты

Пат3 19:12 жай да жұмсақ бір сыбдыр естілді

Дан 10:17 мен, жай пендеңіз, сізбен сөйлесе

Лұқ 6:49 үйін іргетассыз жай жерге салған

Лұқ 17:10 малаймыз, жай міндетімізді ғана

Жақ 3:3 көндіру үшін жай ғана ауыздық

#### жайдары -

жайдары - т.қ. көңілді

Әйүп 9:27 жайдары болып көрінейін

Зәк 8:19 жайдары мерекелер өткізесіңдер!

#### жайқалу -

жайқалу -

Жыр 64:14 Алқаптар егінменен жайқалып,

Иш 32:15 бау-бақша ормандай жайқалып,

Иш 35:2 Айдала жайқала гүлдеп, қуана ән

Ерм 11:16 жапырағы жайқалған зәйтүн

Ош 14:9 Мен жайқалған арша ағашы

#### жайлау -

жайлау - т.қ. жайылым

Пат1 25:15 жақсылық жасап келді. Жайлауда

Жыр 22:2 Ол мені жасыл жайлауға жаяды,

Иш 44:4 Олар жайлаудың шөбіндей көктеп,

Езк 34:14 шөбі шүйгін жайлауларда

Мих 7:14 Ғилақадтың жайлауларында

#### жайлы 1 -

жайлы 1 - (қолайлы) т.қ. қолайлы, ыңғайлы

Иш 57:2 тыныш, жайлы орынға енеді. Тура

Елш 27:39 Жағасы жайлы шығанақты көріп,

#### жайлы 2 -

жайлы 2 - (туралы) т.қ. жөнінде, туралы

Пат3 4:33 күллі өсімдіктер жайлы тәлім

Пат3 10:2 мәселелер жайлы онымен сөйлесті

Езр 2:63 осы мәселе жайлы Құдайдың еркін

Мат 4:6 Ол Сен жайлы бұйрық береді: Сен

Флп 1:27 Мәсіх жайлы Ізгі хабарға сай өмір

Қол 4:10 Марқа жайлы ерекше нұсқау

Евр 4:1 елге кіргізу жайлы уәдесі әлі де

#### жайнау, жайнату -

жайнау, жайнату -

Заң 1:33 түнде жайнаған отпен, күндіз

Пат1 14:27 әлденіп, көздері жайнап шыға

Пат1 16:12 көздері жайнап тұрған, келбетті

Ест 8:16 көздері жайнап, құрметке бөленді.

Жыр 33:6 сиынып көз тіккендер жайнайды,

Жыр 36:6 Жайнатады әділдігіңді таңғы

Жыр 79:2 нұрлы салтанатыңды жайнатшы.

Ош 14:6 Исраил лалагүлдей жайнайды, әрі

Зәк 9:17 әлденіп, құлпырып жайнап кетпек.

#### жайт -

жайт - т.қ. жағдай, оқиға

Жар 29:12 барып, болған жайтты айтып берді

Ест 2:22 жайтты Мардохайдың атынан

Әйүп 6:4 әбден қорқытатын жайттарды

Жыр 34:11 Мен білмейтін жайттарды тергеп

Жыр 106:43 Ақылды жан бұл жайттарға ден

Иш 48:6 жаңа жайттарды жария етпекпін

Мат 14:12 Исаға барып, болған жайтты

Лұқ 23:48 халық болған жайттарды көрген

Лұқ 24:48 жайттарды өз көздеріңмен көрген

Евр 9:9 осы замандағы жайттың бейнесі!

#### жайылым -

жайылым - т.қ. жайлау

Леу 25:34 қалалардың маңындағы жайылым

Жыр 64:13 даланың жайылымдары суланған,

Жыр 64:14 Жайылым қора-қора малға толып,

Жыр 143:13 Жайылымда оң мыңдап молайсын

Езк 34:14 құнарлы жайылымдарда жайып

Жох 10:9 кіріп-шығып, жайылым табады.

#### жақ -

жақ -

Жар 2:14 Ассурдың шығыс жағынан өтеді.

Мат 5:39 Егер біреу бетіңнің оң жағын ұрса

Мар 16:19 Құдайдың оң жағына жайғасты.

Лұқ 6:29 Бетіңнің бір жағын ұрғанға екінші

Лұқ 10:39 аяқ жағына отырып алып, сөзін

Лұқ 10:42 Мәриям игілікті жағын таңдап

Евр 10:12 Құдайдың оң жағындағы құрметті

Аян 5:1 кітаптың екі жағына да жазу

Аян 6:9 үстелінің астыңғы жағынан

Аян 16:7 түтету үстелі жағынан былай деген

#### Жақия -

Жақия - (пайғамбар) т.қ. шомылдыру рәсімі

Мат 3:1 Жақия пайғамбар келіп

Мат 3:4 Жақия түйе жүнінен шапан киіп,

Мат 4:12 Жақия пайғамбардың

Мат 11:11 Жақия пайғамбардан жолы үлкен

Мат 14:2 рәсімін жасаған Жақия екен.

Мат 14:10 Жақияның басын шаптырды.

Мат 16:14 рәсімін жасаған Жақия

Лұқ 1:13 Ұлдың атын Жақия деп қоясың.

Лұқ 7:33 Жақия пайғамбар келгенде

Жох 1:6 Құдай жіберген Жақия есімді адам

Жох 1:29 Келесі күні Жақия өзіне қарай

Елш 19:4 Жақия адамдарды теріс жолдан

#### жақсару -

жақсару -

Уағ 7:3 мұңайғанның жан дүниесі жақсара

Жох 4:52 жағдайы қай сәтте жақсарғанын

Елш 24:3 халқымыздың тұрмысы жақсара

#### жақсы -

жақсы - т.қ. игі, игілікті, тәуір, ізгі

Жар 1:4 оның жақсы екенін көрді.

Жар 1:31 өте жақсы екенін көрді.

Жар 2:18 жалғыз болғаны жақсы болмас.

Жар 3:5 ненің жақсы, ненің жаман екенін

Жыр 33:13 Жақсы күндерді көптеп көруді

Иш 5:20 Жақсыны жаман, жаманды жақсы

Мих 3:2 жақсыны жек көріп, жаманды

Мат 3:10 Жақсы жеміс бермейтін әрбір ағаш

Мат 5:45 Ол жамандарға да, жақсыларға да

Мат 7:17 әрбір жақсы ағаш жақсы жеміс

Мат 17:4 болғанымыз қандай жақсы!

Мат 25:21 жақсы да адал қызметшім!

Жох 18:14 бір адамның өлгені жақсы деп

Пет1 3:10 жақсы күндерді көруді қалағандар

Қор2 5:10 жақсы-жамандығына қарай

Ғал 5:7 Жақсы жүріп бара жатыр едіңдер.

Сал1 5:21 Жақсысын ғана қабылдап, берік

Евр 7:19 бұрынғыдан гөрі жақсы үмітіміз

Евр 7:22 жақсы Жаңа Келісімнің кепілі.

Евр 11:16 одан гөрі жақсы елді, яғни көктегі

Евр 11:35 жақсы өмірге қайта тірілулерін

Евр 11:40 біз үшін одан да жақсы жоспар

#### жақсы көру -

жақсы көру - т.қ. сүю, ұнату

Мат 5:44 жауларыңды жақсы көріңдер!

Лұқ 6:27 жауларыңды жақсы көріңдер!

Лұқ 6:32 күнәкарлар да жақсы көреді ғой.

Лұқ 7:47 сол азғана жақсы көреді

Жох 8:42 сендер Мені жақсы көрер едіңдер.

Жох 10:17 Әкем Мені жақсы көреді,

Жох 11:3 жақсы көретін кісі ауырып жатыр

Жох 13:34 біріңді-бірің жақсы көріңдер! Мен

Жох1 2:10 бауырын жақсы көрген әркім

Жох2 1:5 бір-бірімізді жақсы көрейік.

Флп 4:1 Сендерді жақсы көремін

Евр 13:1 ұдайы жақсы көріңдер!

#### жақсылық -

жақсылық - т.қ. игілік

Жар 2:9 «жақсылық пен жамандықты

Жар 50:20 бәрін жақсылыққа соқсын деп

Әйүп 2:10 жақсылық жіберсе, соны қабылдау

Жыр 22:6 Жақсылық пен мейірімділік

Жыр 64:5 кенелеміз үйіңнің жақсылығына,

Нқл 3:27 мұқтаждарға Жақсылық көрсет

Нқл 11:27 Жақсылыққа ұмтылған рақым

Нқл 31:12 жақсылық қана болады.

Иш 1:17 Жақсылық істеуді үйреніп,

Иш 55:2 жақсылықтан жан рақатын

Ерм 33:9 барлық жақсылықтарым туралы

Амо 5:14 жақсылыққа ұмтылыңдар!

Мар 3:4 жақсылықты ма әлде жамандықты

Лұқ 16:25 өміріңде әрдайым жақсылық көріп

Жох 1:46 Назареттен не жақсылық шығар

Жох3 1:11 Жақсылық істейтін адам Құдайдікі

Рим 3:8 Жақсылық шықсын деп жамандық

Рим 12:9 жақсылықты берік ұстаныңдар.

Рим 12:21 оны жақсылықпен жеңіп шық!

Рим 16:19 әрі жақсылыққа дана,

Ғал 6:10 жақсылық істей берейік!

Тім2 3:3 жақсылықты жек көреді.

#### жақсылық жасау -

жақсылық жасау -

Жыр 4:7 «Кім бізге жақсылық жасар?» деп

Жыр 13:1 да жақсылық жасамайды.

Жыр 33:15 жақсылықты жасаңдар

Жыр 36:3 Жаратушыға сеніп жақсылық жаса

Жыр 36:3 Жаратушыға сеніп жақсылық жаса

Жыр 102:2 Маған көп жақсылық жасағанын

Жыр 118:65 Көп жақсылық жасап келесің

Уағ 3:12 шаттану мен жақсылық жасаудан

Ерм 32:40 оларға жақсылық жасауымды

Мат 7:11 балаларыңа жақсылық жасауды

Мат 12:12 күні де жақсылық жасауға болады!

Лұқ 11:13 жақсылық жасауды білсеңдер,

Лұқ 16:9 байлықтарыңмен жақсылық жасап

Жох 5:29 жақсылық жасағандары мәңгі өмір

Пет1 3:11 жақсылықты жасасын

Рим 7:18 жақсылық жасағым келсе де, оны

Ғал 6:9 Жақсылық жасаудан талмайық!

Еф 5:16 жақсылық жасауға әр мүмкіндікті

Сал1 5:15 басқаларға да жақсылық жасауға

Тім1 6:18 Байлар жақсылық жасай беріп, игі

Флм 1:14 жақсылық жасауың мәжбүрліктен

Евр 13:16 өзара бөлісіп жақсылық жасауды

#### жақтау 1 -

жақтау 1 - (босаға) т.қ. босаға

Мыс 12:7 үйлерінің есік жақтаулары мен

Мыс 12:22 қанын есік жақтаулары мен

Мыс 37:11 жақтауы айналдыра алтынмен

Заң 22:8 төбесін айналдыра жақтау жаса.

Езк 45:19 үйдің есіктерінің жақтауларына,

#### жақтау 2 -

жақтау 2 - (қолдау) т.қ. қолдау, құптау

Еш 5:13 кімді жақтайсың, бізді ме, әлде

Шеж2 11:13 леуіліктер Рохабоғамды жақтады.

Иш 59:16 Ақиқатты жақтайтын бірде-бір

Елш 17:18 философияларын жақтайтындар

Рим 8:31 Құдай жақтаса, бізге кім қарсы

Қор2 13:8 ақиқатты жақтап күш саламыз.

Тім2 4:16 қасымда жақтаған ешкім болмады,

#### жақтыру -

жақтыру - т.қ. жағу 3, қабылдау, риза, ұнату

Пат1 29:6 әміршілер сені жақтырмайды.

Жыр 118:128 жолдарды да жақтырмаймын.

Нқл 6:16 Ие мына алтауды жақтырмайды,

Нқл 16:13 Адал тілді патша жақтырар,

#### жақын -

жақын -

Жар 19:12 тағы қандай жақындарың бар?

Жыр 72:28 Құдайға жақын болғаным қандай

Нқл 14:21 Жақынын жек көрген күнә жасар

Нқл 18:24 дос ағайыннан жақын болар.

#### жақын арада -

жақын арада - т.қ. жуық арада, жуырда

Жох3 1:14 Сені жақын арада көретін

Флп 2:19 жақын арада сендерге Тімотені

Флп 2:24 жақын арада өзім де сендерге

Тім1 3:14 Жақын арада саған баруға

Аян 1:1 Құдай жақын арада болуға тиісті

#### жақындасу -

жақындасу -

Жар 4:1 Адам әйелі Хауамен жақындасқан

Жар 4:17 Қабыл әйелімен жақындасып, ол

Жар 6:4 қыздарымен жақындасып,

Леу 20:10 біреудің әйелімен жақындасса, сол

Ош 3:3 ешбір еркекпен жақындаспайсың.

Мат 1:25 Жүсіп онымен жақындасқан жоқ.

Лұқ 1:34 еркекпен жақындасқан емеспін

#### жақындау -

жақындау - т.қ. таяу

Мыс 3:5 Мұнда жақындама, аяқкиіміңді

Пат1 24:5 Саулға жақындап барып,

Жыр 68:19 Жақындап келіп, жанымды

Жақ 4:8 Құдайға жақындаңдар, сонда Ол

Еф 2:13 енді Құдайға жақындадыңдар.

Еф 3:12 көктегі Әкемізге еркін жақындап

Евр 4:16 тағына нық сеніммен жақындап

#### жақынырақ -

жақынырақ -

Мыс 3:3 жақынырақ барып, бұтаның

Жох 14:21 Өзімді оларға жақынырақ

Пет2 1:8 Мәсіхті жақынырақ танып біле

Пет2 3:18 Оны жақынырақ танып білуде өсе

Рим 13:11 құтқарылуымыз жақынырақ тұр.

Еф 1:17 Әке сендерге Өзін жақынырақ

Еф 2:17 және жақынырақ тұрған біздерге

Қол 3:10 Иеміз Өзін жақынырақ тануларың

#### Жақып 1 -

Жақып 1 - (Ысқақ ұлы)

Жар 25:26 Оны Жақып (яғни «Өкшеден

Жар 32:24 Сонда Жақыпқа бір кісі тап беріп

Жар 32:28 Сен енді қайтып Жақып деп

Жар 35:22 Жақыптың он екі ұлы болды.

Мыс 3:6 және Жақыптың Құдайымын, —

Жох 4:12 атамыз Жақыптан да ұлысыз ба?

Евр 11:13 Ысқақ, Жақып үшеуі де сенімдерін

Евр 11:21 Жақып өлер алдында сеніміне

#### Жақып 2 -

Жақып 2 - (Зебедей ұлы, елші)

Мат 4:21 Жақып пен Жоханды көрді.

Мат 17:1 тек Петірді және Жақып пен оның

#### Жақып 3 -

Жақып 3 - (Әлпей ұлы, елші)

Мат 10:3 Әлпей ұлы Жақып

Елш 1:13 Әлпей ұлы Жақып

#### Жақып 4 -

Жақып 4 - (Иеміздің інісі, қауым жетекшісі) т.қ. Яһуда 4

Мат 13:55 Мәриям, ал інілері — Жақып,

Мат 27:56 Жақып пен Жүсіптің шешесі

Мар 6:3 Мәриямның ұлы, Жақып, Жүсіп,

Елш 12:17 «Осыны Жақыпқа және басқа

Елш 15:13 Жақып сөз алып, былай деді: —

Елш 21:18 Жақыпқа бардық, қауымның

Жақ 1:1 басыбайлы қызметшісі Жақыптан

Яһд 1:1 Жақыптың туған інісі Яһудадан

Ғал 1:19 інісі Жақыппен ғана кездестім.

#### жала жабу, - жапқызу -

жала жабу, - жапқызу - т.қ. ғайбат, ғайбаттау, жамандау, кір келтіру, өтірік

Әйүп 1:11 екен, көрейік, — деп жала жапты.

Жыр 54:4 Ашулана жала да жабады.

Жыр 108:2 Жалған тілдерімен жала жабады,

Мат 5:11 әр түрлі жала жауып жамандаса

Лұқ 3:14 жала жауып тонамаңдар!

Елш 6:11 оған былай деп жала жапқызды:

Рим 3:8 тәлім берді деп жала жауып жүр.

Қор2 12:20 жала жабу, өсек-аяң, менмендік

Тит 2:3 олар ешкімге жала жаппай

Аян 12:10 жала жауып келген шайтан көктен

#### жалақы -

жалақы - т.қ. ақы, еңбекақы

Жар 31:41 жалақымды он рет өзгерттіңіз.

Леу 19:13 жалақысын тиесілі күні қолма-қол

Заң 24:15 жалақыларын кеш түспей тұрып

Әйүп 7:2 жалақысын асыға күткен жалшы

Мат 20:8 шақырып, жалақыларын төле. Ең

Лұқ 3:14 жалақыларыңа қанағаттаныңдар!

Жох 12:5 бір жылдық жалақыға тең емес пе?

Жақ 5:4 төлемеген тиесілі жалақылар

#### жалаңаш -

жалаңаш -

Жар 2:25 Адам мен оның әйелі жалаңаш еді

Жар 3:7 өздерінің жалаңаш екенін білді.

Әйүп 1:21 құрсағынан жалаңаш шықтым

Уағ 5:14 Адам ана құрсағынан жалаңаш

Аян 3:17 жалаңаш әрі соқыр екеніңді

#### жалаңаштық -

жалаңаштық -

Рим 8:35 қудалану мен аштық-жалаңаштық

Аян 3:18 жалаңаштығың көрінбес үшін

#### жалбарыну -

жалбарыну - т.қ. жалыну, сиыну

Мыс 2:23 жалбарынуы Құдайдың құлағына

Мыс 15:25 дауыстап жалбарынып сиынды.

Пат1 15:11 Иеге жалбарына сиынып шықты.

Иш 55:6 Оған сиынып жалбарыныңдар!

Мал 1:9 жалбарынып көріңдер! Бірақ

Мат 9:27 деп айқайлап жалбарынды.

Елш 12:5 қызу жалбарынып сиынумен

Рим 10:1 жалбарынып сұрайтыным —

Евр 5:7 көз жасын төгіп жалбарынды.

Евр 12:19 естімесек екен деп жалбарынды.

#### жалған -

жалған - т.қ. жалған ілім, мүләйім, нақақ, өтірік

Жыр 100:7 Жалған сөйлеуші көз алдымда

Жыр 118:104 жалған жолдар сондай жексұрын

Нқл 17:20 Жалған сөйлеген пәлеге

Нқл 26:28 Жалған тіл жәбірлегендерін жек

Нқл 30:8 жалғанды менен алшақтатшы,

Зәк 10:2 болжағандары да жалған,

Мат 26:59 Оған қарсы жалған айғақтар

Мар 10:19 жалған куәлік берме

Ғал 2:4 жалған «бауырластар» ғана талап

Тім2 3:8 сенімдері түкке тұрғысыз, жалған.

Аян 21:27 жасап, жалған айтатындардың

#### жалған куә, - куәгер -

жалған куә, - куәгер - т.қ. куә, куәгер

Мыс 23:1 Жалған куәгер болып әділетсіз

Заң 19:16 жалған куәгер басқа біреуді

Жыр 26:12 Жалған куәлар өзіме қарсы

Жыр 34:11 Ал мені айыптайды жалған куәлар

Нқл 6:19 Жалған куә өтірік айтатын,

Нқл 12:17 Жалған куәгер болған опасыздық

Нқл 14:5 Жалған куәгер өтірігін доғармас.

Нқл 14:25 Жалған куәгер көпті алдар.

Нқл 19:5 Жалған куә жазасыз қалмас,

Нқл 19:28 Жалған куәгер әділ сотты

Нқл 25:18 Өзгеге қарсы жалған куә болған —

Елш 6:13 жалған куәгерлерді алға шығарды,

#### жалған куәлік -

жалған куәлік - т.қ. куәлік

Пат3 21:13 жалған куәлік келтіріп, кінә тақты.

Мат 19:18 ұрлық жасама; жалған куәлік

Мар 14:56 Исаға қарсы жалған куәлік берді,

#### жалған мәсіхтер -

жалған мәсіхтер -

Мат 24:24 Себебі жалған «мәсіхтер» мен

Мар 13:22 Себебі жалған «мәсіхтер» мен

#### жалған пайғамбар -

жалған пайғамбар -

Иш 44:25 Жалған пайғамбарлардың

Ерм 23:15 осы жалған пайғамбарлар туралы

Мат 7:15 Жалған пайғамбарлардан

Мат 24:11 Талай жалған пайғамбарлар халық

Елш 13:6 сиқыршы әрі жалған пайғамбар

Пет2 2:1 арасында жалған пайғамбарлар да

Жох1 4:1 жалған пайғамбарлар жер жүзіне

Жох1 4:4 жалған пайғамбарларды жеңіп

Жох1 4:5 Жалған пайғамбарлар осы күнәкар

Аян 20:10 жалған пайғамбар да лақтырылған

#### жалған тәңір -

жалған тәңір - т.қ. биік төбе, бөтен тәңір, пір, тәңір, тәңірсымақ

Леу 19:4 Жалған тәңірлерге бет бұрмаңдар!

Пат1 15:23 сұмдық іс, жалған тәңірге табыну

Пат4 21:4 сол киелі үйінде жалған тәңірлерге

Шеж1 5:25 жалған тәңірлеріне құлшылық етті

Пет1 4:3 жалған тәңірлерге құлшылық

Жох1 5:21 жалған тәңірлерден аулақ

Рим 1:25 жалған тәңірлерге сиынып келеді.

Қор1 5:11 жалған тәңірлерге құлшылық

Қор1 6:9 жалған тәңірлерге құлшылық

Қор1 8:1 жалған тәңірлерге ұсынылған

Қор1 8:4 жалған тәңірлерге ұсынылған

Қор1 10:7 кейбіреулері іспетті жалған тәңірге

Қор1 10:14 жалған тәңірлерге құлшылық

Ғал 5:20 жалған тәңірлерге табынушылық

Қол 3:5 ол жалған тәңірлерге табынумен

Сал1 1:9 жалған тәңірлерден бас тартып

#### жалған ілім -

жалған ілім - т.қ. жалған, ілім

Елш 20:30 да жалған ілімдерді уағыздап

Пет2 2:17 Сол жалған ілімді таратушылар

#### жалғандық -

жалғандық - т.қ. өтірік

Заң 32:4 сенімді, жоқ еш жалғандығы,

Жыр 5:10 тілдерімен айтады жалғандық.

Жыр 9:28 қарғыс, өтірік, жалғандық,

Жыр 31:2 дүниесінде жалғандық болмайтын

Жыр 54:12 Жалғандық пен зорлық бітпес

Жыр 88:36 жалғандық айтпаймын да:

Жыр 118:29 Жалғандық жолын алшақтата гөр

Жыр 118:163 Жалғандықты жек көріп, одан

Нқл 4:24 Тілің жалғандықтан қашықтасын!

Нқл 21:6 Жалғандықпен жиналған байлық

Иш 5:18 Олар жалғандыққа шырмалып,

Рим 3:14 қарғыс, өтірік, жалғандық.

Аян 22:15 жалғандықты ұнатып, соларын

#### жалғасу -

жалғасу - т.қ. ұласу

Шеж1 17:27 өз алдыңда әрқашан жалғаса

Жыр 88:37 Әулеті жалғасады шексіз уақытқа,

Дан 4:31 ұрпақтан ұрпаққа мәңгі жалғаса

#### жалғыз -

жалғыз - т.қ. бір-ақ, Біреу, Біреу-ақ, дара

Жар 2:18 жалғыз болғаны жақсы болмас.

Жар 22:2 жақсы көретін жалғыз ұлың

Жар 22:12 жалғыз ұлыңды да аямадың

Нех 9:6 Жалғыз Сен ғана Жаратқан Иесің!

Жыр 67:7 Жалғыз жандарға жанұя

Жыр 101:8 төбесіндегі құстай тым жалғызбын

Зәк 12:10 жалғыз ұлын жоқтағандай, жоқтау

Зәк 14:9 жалғыз Оның есімі ғана

Мар 6:47 ал Иса құрлықта жалғыз тұрды.

Лұқ 7:12 бір жесір әйелдің жалғыз ұлы екен.

Лұқ 8:42 жалғыз қызы бар еді, сол өлім

Лұқ 9:38 көріңіз! Ол — жалғыз балам.

Жох 1:14 біз Әкенің жалғыз (рухани) Ұлының

Жох 1:18 жалғыз (рухани) Ұлы бізге Оны

Жох 3:16 Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын

Жақ 2:19 «жалғыз Құдай бар» деп сенесің.

Жох1 4:9 Құдай Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын

#### жалғыз басты -

жалғыз басты - т.қ. басты, салт басты

Иш 54:1 жалғыз басты әйелдің балалары

Ғал 4:27 жалғыз басты әйелдің балалары

Тім1 5:5 жалғыз басты жесірлер бар үмітін

#### жалғыз қалдыру -

жалғыз қалдыру - т.қ. тастау, тастап кету

Жыр 93:14 меншігін Ол жалғыз қалдырмайды

Мат 27:46 Неліктен Мені жалғыз қалдырдың

Мар 15:34 Неліктен Мені жалғыз қалдырдың

Жох 16:32 Мені жалғыз қалдырасыңдар.

Евр 13:5 жалғыз да қалдырмаймын», —

#### жалғыз Құдай -

жалғыз Құдай - т.қ. Құдай

Заң 4:39 Жаратқан Иенің жалғыз Құдай

Заң 6:4 Жаратқан Ие — жалғыз Құдай!

Заң 6:4 Жаратқан Ие — жалғыз Құдай!

Пат4 19:15 жалғыз Құдайсың, көк пен жерді

Пат4 19:19 жалғыз Сенің шынайы Құдай

Жыр 41:6 Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе!

Жыр 61:6 тыным тап жалғыз Құдайдан, Үміт

Жыр 85:10 Ие, жалғыз Өзің Құдайсың!

Иш 8:19 «Халық жалғыз Құдайына ғана

Иш 37:16 қарайтын жалғыз Құдайсың!

Иш 45:5 жалғыз Құдаймын, Менен өзге

Лұқ 5:21 Күнәларды жалғыз Құдайдан

Жақ 2:19 «жалғыз Құдай бар» деп сенесің.

Жақ 4:5 жалғыз Құдайды ғана сүйіп, Оған

Қор1 8:4 жалғыз Құдайдан басқа еш

#### жалқау -

жалқау - т.қ. енжар, еріншек

Мыс 5:17 сендер еріншек, жалқаусыңдар!

Нқл 6:6 Жалқау неме, құмырсқадан үлгі ал

Нқл 6:9 Жалқау неме, қашанғы ұйықтап

Нқл 10:4 Жалқау қол жарлы қылар, Іскер

Нқл 10:26 Жалқау өзін жұмсағанға кесел.

Нқл 12:24 Жалқау қол құлдыққа түсірер.

Нқл 13:4 Жалқау мол аңсағанмен аз алар

Нқл 15:19 Жалқаудың жолын тікен басар,

Нқл 19:15 Жалқауды ұйқы басар, Енжардың

Нқл 19:24 Жалқау қолын табаққа салар, Ал

Нқл 20:4 Жалқау мезгілінде жерін жыртпас

Нқл 21:25 Жалқауды құмарлықтары құртар,

Нқл 21:26 Жалқау жан күні бойы алуды

Нқл 22:13 Деп жалқау ұдайы сылтау айтар.

Нқл 24:30 өттім жалқаудың жерінен, Ақылы

Уағ 10:18 Жалқаудың үйінің төбесі

Мат 25:26 зұлым да жалқау қызметші! Менің

#### жалмау -

жалмау -

Заң 4:24 Ие жалмап қоятын от іспетті!

Пат2 2:26 қашанға дейін жалмай бермек?

Жыр 26:2 жалмауға зұлымдар таяп қалса,

Иш 33:14 «Біздің қайсымыз осы жалмайтын

Ош 7:9 адамдар оның қуатын жалмауда,

Пет1 5:8 жалмасам деп торуылдап жүр.

Евр 12:29 жалмап қоятын от іспетті!

#### жалтақ, жалтақтау -

жалтақ, жалтақтау - т.қ. алаңдау

Жыр 118:60 Кешеуілдеткен жоқпын жалтақтап

Жыр 118:113 Жалтақтайтын жандарды еш

Лұқ 9:62 қарай берген соқашыдай жалтақ

Қор2 1:18 кейде «жоқ» емес, еш жалтақсыз!

#### жалын -

жалын - т.қ. от

Иш 10:17 лаулаған от пен жалынға ұқсап бір

Иш 43:2 тіпті жалыны да шарпымайды.

Елш 2:3 Сенушілерге жалындай

#### жалындау -

жалындау -

Мыс 3:2 жалындап жанған от ішінен аян

Лұқ 24:32 жүректеріміз жалындап кеткен

Рим 12:11 рухтарың жалындай берсін!

Аян 1:14 ал көздері оттай жалындап жатты.

#### жалыну -

жалыну - т.қ. жалбарыну, өтіну, сиыну

Жар 42:21 жан даусымен бізге жалынғанын

Пат1 1:16 осылайша жалынып тұрмын!

Жыр 16:1 Жалынған дауысыма көңіл бөле

Жыр 141:1 Қатты дауыспен Иеме жалындым.

Лұқ 23:30 тастаңдар!» деп жалынатын

Пет1 3:12 жалынған оларға құлақ салады.

#### жалыныш -

жалыныш - т.қ. мінажат, өтініш

Пат2 22:7 Жалынышым Оның алдына барды

Жыр 6:10 Жаратқан естіді жалынышымды,

Жыр 144:19 Жалынышын естіп, оны аман

#### жаман -

жаман - т.қ. нашар

Жар 3:5 ненің жаман екенін айыра алып

Леу 27:10 не жақсысын жаманымен

Уағ 12:14 не жаман ісіне де Өзінің сотында

Иш 5:20 Жақсыны жаман, жаманды жақсы

Мих 3:2 жаманды ұнатасыңдар

Мат 5:45 Ол жамандарға да, жақсыларға да

Мат 15:19 жаман ойлар, кісі өлтіру

Лұқ 6:43 Жаман жеміс беретін жақсы ағаш

#### жаман ниет -

жаман ниет - т.қ. арам ниет, ниет

Қор2 6:14 жаман ниеттеріне ортақтаспаңдар!

#### жамандау -

жамандау - т.қ. ғайбат, ғайбаттау, жала жабу, - жапқызу

Жар 12:3 Ал кім сені жамандап қарғаса,

Пат2 19:27 мені патша иеме жамандап

Жыр 30:19 паңдықпен әділді жамандаған.

Жыр 40:6 Дұшпандарым жамандап былай

Жыр 49:20 ұлын нақақ жамандайсың.

Жыр 72:8 қорлап, жамандайды, Паңдана

Уағ 7:22 көп рет жамандағаның есіңде ғой!

Мат 5:11 жауып жамандаса, бақыттысыңдар

Мат 15:19 азғындық, ұрлық, өтірік, жамандау

Жақ 4:11 жамандап қорлауды доғарыңдар!

Пет1 4:4 налып, сендерді жамандайды.

Рим 1:30 Олар жасырын жамандап, ашық та

Тит 2:8 жамандайтын еш нәрселері

#### жамандық -

жамандық - т.қ. зұлымдық

Жар 2:9 және «жақсылық пен жамандықты

Жар 50:20 маған жамандық ойладыңдар

Әйүп 1:1 жамандықтан аулақ жүретін.

Жыр 33:15 Жамандықтан бас тартып

Нқл 4:27 Аяғыңды жамандықтан аулақ ұста.

Нқл 8:13 жамандық атаулыны жек көру.

Нқл 31:12 күйеуіне жасары Жамандық емес,

Иш 1:16 жамандық атаулыдан бас

Мат 6:13 Бізді жамандықтан сақтай гөр.

Жох 3:20 Жамандық істеген әркім Нұрды

Пет1 2:1 жамандық атаулыдан арылып

Пет1 2:14 жамандық жасағандарды жазалап

Пет1 2:16 азаттықты жамандық жасауға

Пет1 3:9 Жамандыққа жамандықпен

Пет1 3:11 Жамандықтан бас тартып

Жох3 1:11 жамандыққа еліктемей

Рим 1:30 жамандықты ойлап тапқыш

Рим 12:9 Жамандықты жек көріп

Рим 12:17 Жамандыққа жамандықпен

Рим 12:21 Осылайша жамандықтан жеңілмей

Қор1 14:20 Жамандық істеуге келгенде,

Сал1 5:15 Ешкім жамандыққа жамандықпен

Сал1 5:22 Жамандықтың қай түрінен де

Тім2 2:19 әркім жамандықтан алшақтасын!»

Тит 2:14 жамандық атаулыдан азат етіп

#### жамау -

жамау -

Мат 4:21 қайықта ауларын жамап отыр екен

Мат 9:16 Олай етсе, жамау отырып

Лұқ 5:36 Жаңа киімнен жамау жыртып

#### жамбас -

жамбас -

Жар 24:9 жамбасының астына қолын қойып

Жар 32:25 жамбас ұршығы ойығынан шығып

Жар 32:31 Ал ол жамбасынан ақсап жүрді.

Леу 4:9 жамбас майымен бірге және

Әйүп 40:12 жамбасындағы сіңірлері бір

#### жамылғы -

жамылғы -

Жар 9:23 Ал Шам мен Япші бір жамылғыны

Езк 16:8 Жамылғымның шетін

#### жан -

жан - т.қ. адам, жан иесі, жан-тән, кісі

Жар 2:7 Адам осылай тірі жан болып шыға

Мыс 21:23 ғана кек алынсын: жанға жан,

Леу 17:11 мақұлықтың жаны оның қанында.

Жыр 9:24 Арсыз жан құмарлығын тіпті

Жыр 22:3 Ием жаныма күш дарытады.

Жыр 31:6 Сондықтан Өзіңе адал жүрген жан

Жыр 31:10 Құдайсыз жан көп қасірет шегеді,

Жыр 33:20 Әділ жан қиындықты көп көреді,

Жыр 36:12 Арсыз жан әділге жамандық

Жыр 144:21 әрбір жан мақтасын киелі атын!

Нқл 1:5 Саналы жан тыңдап, ақыл-кеңес

Нқл 11:30 Әділ жанның жемісі өмір сыйлар

Иш 53:11 Әділ Қызметшім «жан азабының

Ерм 6:16 Сонда жандарыңа тыныштық

Елш 20:24 Бірақ мен өз жанымды ойламай

Пет1 1:9 жандарыңның толықтай

Пет1 3:19 өлген адамдардың жандары

#### жан ашу -

жан ашу - т.қ. жүрегі елжіреу

Жыр 102:13 сәбиіне жаны ашығаны іспетті

Иш 49:13 жаны ашып мейірім танытады.

Жүн 4:11 қалайша Менің жаным ашымайды

Мар 6:34 оларға жаны ашыды.

Лұқ 10:33 адамды көргенде оған жаны ашып,

Евр 4:15 Ол бізге жаны ашымайтын

#### жан даусы -

жан даусы -

Жар 42:21 жан даусымен бізге жалынғанын

#### жан дүние -

жан дүние - т.қ. жүрек, көкірек көзі

Заң 4:29 жан дүниелеріңмен бет бұрсаңдар

Заң 6:5 бүкіл жан дүниеңмен

Заң 10:12 бүкіл жан дүниеңмен Оған қызмет

Заң 11:13 жан дүниелеріңмен қызмет етіңдер

Заң 26:16 бүкіл жан дүниелеріңмен сақтап

Заң 30:6 бүкіл жан дүниелеріңмен сүйіп

Еш 22:5 бүкіл жан-дүниелеріңмен қызмет

Пат1 10:6 Сол сәтте жан дүниең өзгеріп

Жыр 41:12 Жан дүнием, неге сен мұңаясың

Уағ 3:11 жан дүниесіне мәңгілікті сезетін

Мат 12:34 Жан дүниең неге толса, ауызың

Мат 22:37 бүкіл жан дүниеңмен

Лұқ 6:45 Ізгі адам жан дүниесіндегі игілікті

Жох 14:17 жан дүниелеріңнен орын алады.

Жох1 2:14 сөзі жан дүниелеріңнен орын алып

Жох1 4:12 Құдай жан дүниемізден орын алып

Рим 2:29 жан дүниесінде Құдайдың адамы

Қор2 4:6 жан дүниемізді де жарқыратып,

Қор2 4:16 жан дүниеміз күн сайын жаңара

#### жан иесі -

жан иесі - т.қ. жан, жәндік

Жыр 135:25 жан иелерін тамақтандырады,

Евр 4:13 жасырын жатқан ешбір жан иесі

#### жан қию -

жан қию - т.қ. қию, құрбан ету, өмірін қию

Жыр 15:10 Сен жанымды о дүниеге қимайсың

Жыр 118:109 жанымды қиюға дайынмын, Сенің

Иш 53:12 Қызметшім жанын өлімге қиып

Мат 20:28 жанымды қиюға осы дүниеге

Жох 10:11 қойлары үшін жанын қияды.

Елш 2:27 Сен жанымды о дүниеге қимайсың

Жох1 3:16 үшін жанымызды қиюға даяр

Евр 9:15 өз жанын өлімге қиды. Сондықтан

#### жан салу -

жан салу -

Пет2 3:14 осыған жан сала ұмтылыңдар!

Флп 3:13 қарай жан сала жүгіріп келемін.

Тім1 6:12 мүддесі үшін жан сала күресіп,

#### жан тапсыру -

жан тапсыру - т.қ. рухын тапсыру

Мат 27:50 дауыстап жіберіп, жан тапсырды.

Жох 19:30 басын иіп, жан тапсырды.

#### жан түршігу, - түршіктіру -

жан түршігу, - түршіктіру - т.қ. абыржу

Пат3 9:8 әркім аңтарыла жаны түршігіп

Ош 6:10 жан түршіктіретін сұмдықты

Мар 14:33 жаны түршігіп қатты қинала

#### жанар -

жанар - т.қ. көз 2

Жыр 30:10 Ием, күйіктен солды жанарым,

Жыр 37:11 Көз жанарым суалып, қашты

Жыр 68:4 күтіп талды қос жанарым.

Нқл 6:25 Жанары сені баурап әкетпесін!

Уағ 12:3 жанарлары буалдыр тартар.

Ән 1:14 Көгершіндей қос жанарың, сондай

#### жанашыр -

жанашыр - т.қ. қайырымды

Еф 4:32 мейірімді де жанашыр болыңдар

Флп 2:1 да жанашыр болғандықтан,

Қол 3:12 ұдайы жанашыр, мейірімді

#### жанашырлық -

жанашырлық - т.қ. қайырым, мейірім

Жыр 102:13 сондай мейірім мен жанашырлық

Иш 58:10 жанашырлық танытыңдар, әрі

Иш 63:15 құдіретің, Зор жанашырлығың мен

Жақ 5:11 Иеміздің жанашырлығы мен

#### жандандыру -

жандандыру - т.қ. жаңарту, рухтандыру, тірілту

Нех 4:2 қайта жандандыра ала ма? Олар

Жыр 67:10 жерді қайтадан жандандырдың,

Жыр 118:50 Сенің сөзің мені жандандырады,

#### жан-жақ -

жан-жақ -

Пат1 13:6 жан-жақтан тықсырғандықтан,

Пат3 5:3 оған қарсы жан-жақтан соғыс

Шеж1 22:18 жан-жақтан тыныштық сыйлады

Шеж2 15:15 Ие елге жан-жақтан тыныштық

Ест 8:10 шабармандар арқылы жан-жаққа

Ест 8:14 тездетіп жан-жаққа аттанып кетті.

Жыр 17:5 Өлім толқындары жан-жақтан

Жыр 21:17 Төбеттердей жан-жақтан

Жыр 30:14 төніп тұр басыма жан-жақтан,

Жыр 39:13 пәлелер маған жан-жақтан лап

Жыр 88:9 Адалдығың жан-жақтан

Жыр 117:11 Жан-жақтан олар мені қоршап

Жыр 124:2 Таулар Иерусалимді жан-жақтан

Иш 26:15 Жерімізді де Сен жан-жаққа

Лұқ 11:53 түрлі сұрақтар қойып, жан-жақтан

Лұқ 19:43 жан-жақтан қыспақтайтын күндер

Жох 10:12 оларды жан-жаққа бытыратып

Жох 16:32 Сендердің жан-жаққа бытырап,

Елш 21:30 халық жан-жақтан ағылып

Қор2 4:8 Жан-жақтан қысым көрудеміз

#### жан-жақты -

жан-жақты - т.қ. әр түрлі, барлық, түгел, түгелдей

Қор1 1:5 жан-жақты білімге ие болдыңдар.

Еф 3:10 Өзінің жан-жақты даналығын

Еф 4:15 байланысымызда жан-жақты өсіп

Флп 1:9 жан-жақты рухани білімдерің мен

#### жанжал -

жанжал - т.қ. дау-жанжал, дау-тартыс

Нқл 17:14 Жанжал қызбай тұрып, дауды бас.

Нқл 30:33 Ашу қоздырсаң жанжал туар дәл

Тім1 2:8 және жанжалдан аулақ болып

Тит 3:2 жанжал туғызбай, жұрттың бәріне

#### жанжалдасу -

жанжалдасу -

Нқл 3:30 себепсіз онымен жанжалдаспа.

Жақ 4:2 Жанжалдасып, төбелесесіңдер,

Тім2 2:24 жанжалдасуына болмайды.

#### жансыз 1 -

жансыз 1 - (жаны жоқ, өлі)

Жақ 2:26 жансыз тәннің өлі екеніндей

Қор1 14:7 Мысалы, жансыз күй аспаптары —

#### жансыз 2 -

жансыз 2 - (тыңшы)

Пат4 6:11 патшасын жақтап оның жансызы

Лұқ 20:20 болғансып жүретін жансыздарын

Лұқ 20:21 жансыздар Исаға мынадай сауал

#### жан-тән -

жан-тән - т.қ. жан

Пат1 14:7 сізді жан-тәніммен қолдаймын, —

Шеж2 15:12 бар жан-тәндерімен бет бұрып,

Жыр 30:10 Зор қасіреттен әлсіреді жан-тәнім.

Жыр 37:4 Күнәмнан жан-тәнімде тыныштық

Жыр 62:2 Жан-тәніммен Сені аңсап сағынам

Жыр 83:3 тірі Құдайға жан-тәнім әндетеді.

Жыр 102:1 Жан-тәніммен Жаратқан Иені

Жыр 102:2 Жан-тәніммен Жаратқан Иені

Пет1 3:7 Жан-тәндерінің нәзік екенін түсіне

Қор1 7:34 жан-тәнімен Оған берілмек. Ал

Еф 6:6 ұдайы жан-тәндеріңмен орындай

Қол 3:23 жан-тәндеріңмен атқарыңдар!

Сал1 5:23 жан-тәндерің кіршіксіз пәк

#### жану -

жану -

Мыс 27:20 шамдары ұдайы жанып, жарық

Мыс 40:38 түнде бұлт ішінен от жанып,

Леу 1:8 құрбандық үстелінде жанып

Леу 24:2 шамдардың сөнбей жанып тұруы

Мат 13:42 жанып тұрған ошақ іспетті тозақ

Жох 5:35 жанып тұрған шырақ іспетті еді.

Жох 15:6 отқа жағылып, жанып кетеді.

Елш 7:30 Мұсаға жанып жатқан бір тікенді

Елш 20:8 бөлмеде көп шам жанып тұрды.

Евр 12:18 олар от болып лаулап жанып

Аян 21:8 күкірт жанып тұрған отты көл

#### жануар -

жануар - т.қ. жәндік, мақұлық, хайуан

Жар 1:28 жануарларға билік жүргізіңдер!»

Жар 6:19 жануарлардың әрқайсысынан екі

Жар 7:2 адал жануарлардың әрқайсысынан

Леу 18:23 Жануармен жақындасып, өзіңді

Заң 14:4 Мына жануарларды азық

Заң 14:21 Арам өлген ешқандай жануарды

Елш 10:12 алуан түрлі төрт аяқты жануарлар,

Жақ 3:7 жануарларын адам өз еркіне

Рим 1:23 жануардың мүсіндеріне құлшылық

#### жанұя -

жанұя - т.қ. отбасы, үй

Мыс 12:3 жанұясы үшін бір тоқтыдан арнап

Жыр 67:7 Жалғыз жандарға жанұя

#### жаңа -

жаңа - т.қ. болмыс 3, Жаңа Келісім, жаңа өмір

Бил 2:10 жаңа ұрпақ дүниеге келді.

Жыр 32:3 Оған бағыштап жаңа ән айтыңдар

Жыр 39:4 жаңа ән-жырды маған айтқызды

Жыр 95:1 Шырқаңдар жаңа ән Жаратқан

Уағ 1:9 түбегейлі жаңа еш нәрсе жоқ.

Иш 43:19 Енді Мен жаңаны жасаймын да,

Иш 65:17 Мен жаңа аспан мен жаңа жерді

Езк 36:26 Өздеріңе жаңа жүрек сыйлап

Езк 36:26 бойларыңа жаңа рух дарытамын.

Мат 9:17 жас шарапты жаңа торсыққа

Мар 1:27 Не қылған жаңа ілім?

Жох 13:34 жаңа өсиет айтамын: біріңді-бірің

Пет2 3:13 жаңа аспан мен жаңа жердің пайда

Қор2 5:17 міне, жаңасы пайда болды!

Ғал 6:15 адамды жаңадан жаратуында.

Еф 2:15 бір жаңа халық етіп қайта жасап

Еф 4:24 жаңа, шынымен әділ де қасиетті

Қол 3:10 жаңа ізгі болмысқа ие болдыңдар.

#### Жаңа Келісім -

Жаңа Келісім - т.қ. жаңа, Келісім, Келісім жасау, Көне Келісім

Ерм 31:31 үрім-бұтақтарымен Жаңа Келісім

Мат 26:28 (Жаңа) Келісімді бекітетін Менің

Лұқ 22:20 қаныммен бекітілген Жаңа Келісім

Қор1 11:25 бекітілетін Жаңа Келісім. Одан

Қор2 3:6 Жаңа Келісімге сай қызмет етуге

Қор2 3:10 салтанатты Жаңа Келісімнің

Евр 7:22 гөрі жақсы Жаңа Келісімнің кепілі

Евр 8:8 үрім-бұтақтарымен Жаңа Келісім

Евр 9:15 Жаңа Келісімнің негізін салушы!

Евр 12:24 Жаңа Келісімнің негізін салған

Евр 13:20 Жаңа Келісімді бекіткендіктен

#### жаңа өмір -

жаңа өмір - т.қ. жаңа, қайта туғызу, қайта туылу

Езр 9:9 үшін бізге жаңа өмір сыйлады

Елш 5:20 халыққа осы Жаңа өмір жайлы Ізгі

Пет1 1:3 рухани қайта туғызып жаңа өмір

Пет2 1:3 Өзіне ұнамды жаңа өмір сүруімізге

Рим 6:4 жаңа өмір бергендей

Қор1 15:48 ал көктен жаңа өмір алғандар

Қор2 5:15 жаңа өмірге ие болғандар енді тек

Қол 3:3 жаңа өмірлерің ел көзінен таса

#### жаңа халық -

жаңа халық -

Еф 2:15 бір жаңа халық етіп қайта жасап

#### жаңалық -

жаңалық -

Мат 24:6 соғыс жаңалықтары туралы

Елш 17:21 бір жаңалық естуге немесе айтып

#### жаңарту -

жаңарту - т.қ. жандандыру, жаңару

Жыр 18:8 Жан дүниені олар жаңартады.

Жыр 50:12 берік қылып, жаңарта гөр.

Жыр 84:7 қайтадан жаңартпаймысың?

Жыр 103:30 қайтадан толтырып, жаңартасың.

Иш 38:16 Жаңартылды осылайша рухым

Жоқт 5:21 етші күндерімізді жаңарта!

Рим 2:28 жаңартылу жазылған заңнан емес,

Рим 12:2 жаңартуымен түбегейлі өзгерсін!

Тит 3:5 рухани қайта туғызып жаңартты.

#### жаңару -

жаңару - т.қ. жаңарту

Қор2 4:16 дүниеміз күн сайын жаңара түсуде.

Еф 4:23 ақыл-ойларың түгелдей жаңарсын

#### жаңаша -

жаңаша -

Рим 6:4 енді жаңаша өмір сүруіміз керек!

Рим 7:6 жаңаша қызмет етеміз.

#### жаңбыр -

жаңбыр - т.қ. жаудыру, жауын

Жар 2:5 Себебі Құдай Ие жерге жаңбыр

Жар 7:12 қырық түн бойы жаңбыр құйып

Пат3 17:14 қайтадан жаңбыр жаудырып, өнім

Жыр 146:8 Жер бетіне жаңбырды жаудырады

Ерм 14:22 тәңірлері жаңбыр жібере ме?

Мат 5:45 де жаңбырды бірдей жауғызады.

Лұқ 12:54 сендер дереу «Жаңбыр жауады»

Елш 14:17 жаңбыр жаудырып, дер кезінде

#### жаңқа -

жаңқа -

Рул 19:6 самырсынның бір жаңқасын,

Рул 33:55 денелеріңе жаңқадай қадалып,

Езк 28:24 жаңқадай қадалып, өткір тікендей

Мат 7:3 көзіндегі жаңқаны көре тұра

Мат 7:4 көзіңнен жаңқаны алып тастайын»

#### жапа шегу -

жапа шегу - т.қ. азап шегу

Жар 42:21 жапа шегіп, жан даусымен бізге

Пат4 4:27 қайғыдан оның жаны жапа шегіп

Жыр 11:6 Жарлылар жапа шегіп, кедейлер

Жыр 118:50 мені жапа шеккенде жұбатады.

Нқл 10:10 мылжың бос сөзінен жапа шегер.

Иш 11:4 жердің жапа шеккендерінің заңды

Мих 4:6 жапа шеккендерді жинап аламын

#### жапырақ -

жапырақ -

Жар 3:7 інжір ағашының жапырақтарын

Мыс 10:5 жапырақтарын да түк қалдырмай

Жыр 1:3 Жапырақтары кеуіп те сембейді

Нқл 11:28 Ал әділ жан жапырақтай көгерер.

Иш 64:6 қалған жапыраққа ұқсаймыз

Ерм 17:8 жапырақтары да әрдайым жасыл

Мат 21:19 жапырақтан өзге ештеңе таппады.

Мат 24:32 жапырақтары шыға бастағанда

Мар 11:13 жапырақ жайған інжір ағашын

Аян 22:2 Ал жапырақтары халықтарды

#### жар болу -

жар болу -

Жар 39:23 Жаратқан Ие Жүсіпке жар болып,

Мыс 4:12 Енді бар! Мен саған жар болып

Еш 1:5 саған да солай жар боламын

Жыр 72:26 Құдай, мәңгілік жар боласың Сен,

Жыр 120:2 Құдай Ием маған жар».

Жыр 145:5 Жақып сиынған Құдай жар болған

Мат 28:20 сендерге жар боламын!» (Аумин)

Сал2 3:16 Иеміз барлығыңа жар болғай!

#### жара -

жара -

Шеж2 28:15 жараларын маймен сылап емдеді.

Жыр 37:6 Жараларым іріңдеп, иістенген,

Нқл 12:18 жанның жарасын сауықтырар.

Иш 1:6 жараларының ауыздары ашық.

Иш 53:5 Оның жараларының арқасында біз

Ерм 6:7 жаралары әрқашан көз алдымда.

Лұқ 10:34 барады да, жараларын маймен

Лұқ 16:21 иттер келіп, жараларын жалап

Елш 16:33 өз үйіне апарып, жараларын жуды.

Пет1 2:24 Осылай Оның жаралары арқылы

Ғал 6:17 жараларымның орындары Оның

Аян 16:2 азапты, іріңді жаралар пайда

#### жарақат -

жарақат -

Ерм 6:14 халқымның терең жарақатын

Ерм 8:22 жарақаты неге жазылмай қойды?

Ерм 10:19 Жарақатым жазылар емес. Мен:

Дан 6:23 бірде-бір жарақат табылмады.

Зәк 13:6 не қылған жарақаттар?» деп сұраса

Аян 13:12 ажалды жарақаты жазылған

#### жаралы жүрек -

жаралы жүрек - т.қ. жүрек, үмітсіз

Жыр 146:3 Жаралы жүректерді сауықтырар

Иш 57:15 жаралы жүрегін сауықтырамын.

Иш 61:1 жаралы жүректерді жұбатып

#### жарасу -

жарасу -

Нқл 17:7 Өрелі сөз ақымаққа еш жараспас,

Нқл 17:26 мырза жанды дүрелеу жараспас.

Нқл 26:1 Ақымаққа қадір жараспас.

Нқл 31:4 ішімдік аңсау жараспас.

Лұқ 5:36 жамау ескіге жараспас та еді.

#### жарасымды -

жарасымды -

Жыр 32:1 жандардың мақтауы жарасымды.

Жыр 132:1 Қандай тамаша да жарасымды!

Жыр 146:1 Бұл қандай ұнамды да жарасымды

Еф 5:4 шүкірлік ету жарасымды.

#### Жаратқан -

Жаратқан - т.қ. Жаратқан Ие

Пат2 22:2 Жаратқан — жартастай берік

Жыр 1:2 ол Жаратқанның тәліміне қуанады

Жыр 18:8 Жаратқанның тағылымдары

Жыр 26:1 Жаратқан — нұрым менің

Жыр 33:9 Жаратқанның ізгілігіне көз

Жыр 46:3 Жаратқан — Хақ Тағала айбатты

Жыр 99:1 жырлаңдар Жаратқанды дауыстап

Пет1 1:25 Жаратқанның сөзі мәңгі қалады!

#### Жаратқан Ие -

Жаратқан Ие - т.қ. Жаратқан, Ие, Ием, Иеміз, Құдай Ие, мәңгі тірі Жаратқан Ие

Жар 4:26 Иеге сиынып мінажат ете бастады.

Жар 15:6 Ыбырам Жаратқан Иеге сенді

Жар 18:14 Жаратқан Ие істей алмайтын тым

Жар 31:49 Жаратқан Ие үстімізден қарауыл

Мыс 3:2 оған Жаратқан Иенің періштесі бір

Мыс 7:5 Жаратқан Ие екенімді білетін

Мыс 9:12 Жаратқан Ие перғауынның

Мыс 20:2 Құдайың — Жаратқан Иемін.

Мыс 34:6 Жаратқан Ие! Жаратқан Ие!

Леу 19:2 Жаратқан Ие, киелімін, сондықтан

Рул 14:21 Мен, мәңгі тірі Жаратқан Ие,

Заң 4:24 Жаратқан Ие жалмап қоятын от

Заң 4:35 Жаратқан Иенің шынымен Құдай

Заң 4:39 Жаратқан Иенің жалғыз Құдай

Заң 6:4 Жаратқан Ие — жалғыз Құдай!

Заң 10:14 Жаратқан Иенің меншігі.

Заң 11:1 Жаратқан Иені сүйіңдер

Заң 13:4 Жаратқан Иенің жолымен жүріп,

Заң 30:2 Жаратқан Иеге қайтадан бет

Заң 31:6 Жаратқан Ие сендермен бірге

Еш 14:8 Жаратқан Иенің жолымен

Еш 22:5 Құдайларың Жаратқан Иені сүйіп,

Еш 24:15 біз Жаратқан Иеге қызмет ететін

Пат1 12:12 Жаратқан Ие өз Патшаларың ғой!

Пат3 8:11 Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты

Пат3 8:23 Жаратқан Ие! Жоғарыдағы көкте

Пат3 18:21 Егер Жаратқан Ие Құдай болса,

Пат3 20:28 Жаратқан Ие екенімді білетін

Пат4 13:23 Жаратқан Ие бүгінгі күнге дейін

Пат4 19:15 Жаратқан Ие! Керуб мүсіндерінің

Шеж1 16:8 Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар,

Шеж2 6:14 Жаратқан Ие! Көк пен жерде Сен

Шеж2 11:16 Жаратқан Иеге шын жүректен бет

Шеж2 14:11 — Жаратқан Ие, бізді қолдай гөр!

Шеж2 30:9 Жаратқан Ие рақымды да

Шеж2 34:33 Жаратқан Иеге сиынып қызмет

Нех 1:5 «Уа, Жаратқан Ие, көктегі Құдай!

Нех 9:6 Жалғыз Сен ғана Жаратқан Иесің!

Әйүп 1:21 Жаратқан Ие сыйлап берді де,

Әйүп 28:28 Даналық — Жаратқан Иені терең

Жыр 17:32 Жаратқан Иеден басқа кім Құдай

Жыр 22:1 Жаратқан Ием — менің Бағушым,

Жыр 36:4 Жаратқан Иеңнен тап рақатыңды,

Жыр 53:6 Жаратқан Ие жан дүниемді

Жыр 54:23 Жаратқан Иеге арт бар

Жыр 95:1 жаңа ән Жаратқан Иеге, Күллі

Жыр 109:1 Жаратқан Ие менің иеме былай

Жыр 126:1 Жаратқан Ие қаланы күзетпесе,

Жыр 146:5 Жаратқан Ие ұлы әрі тым қуатты,

Нқл 1:7 Жаратқан Иені Терең қастерлеп,

Нқл 3:5 арт шын жүректен Жаратқан Иеңе

Нқл 18:10 Жаратқан Иенің есімі — мықты

Иш 12:2 Жаратқан Ие — күш-қуатымның

Иш 53:6 Ал Жаратқан Ие бәріміздің

Иш 55:6 Жаратқан Иеге бет бұрып,

Ерм 17:7 Жаратқан Иеге сенімін артатын,

Амо 5:18 Жаратқан Иенің соты күні келсе

Жое 2:11 Жаратқан Иенің соты күні ұлы да

Жое 2:13 Жаратқан Иеге қайтып келіңдер!

Нқм 1:3 Жаратқан Ие қаһарлануға

Абқ 2:14 жер де Жаратқан Иенің ұлылығын

Абқ 2:20 Ал Жаратқан Ие Өзінің (көктегі)

Соф 3:17 Құдайың Жаратқан Ие араңда тұр!

Мал 4:5 Жаратқан Иенің ұлы да

Мат 3:3 Жаратқан Иеге жолды

Мат 22:44 Жаратқан Ие менің Иеме былай

Мар 12:29 Жаратқан Ие — жалғыз Иеміз!

Лұқ 2:9 Жаратқан Иенің періштесі келіп,

Жақ 4:10 Жаратқан Иенің алдында бой

Рим 10:9 аузыңмен Исаны Жаратқан Ием

Қор1 1:31 тек Жаратқан Иемен мақтансын!»

Қор1 12:3 ешкім де «Иса — Жаратқан Ие»

Қор2 10:17 тек Жаратқан Иемен мақтансын!»

Флп 2:11 барлығы да Жаратқан Ие деп

Тім2 2:24 Жаратқан Иенің қызметшісінің

Евр 12:14 ешкім Жаратқан Иені көре

Аян 19:6 біздің Құдайымыз — Жаратқан Ие

#### Жаратқан Иенің Рухы -

Жаратқан Иенің Рухы -

Бил 3:10 Иенің Рухы Отниелге қонып

Бил 15:14 Рухы Самсонға құдіретпен қонып

Пат1 16:13 Иенің Рухы Дәуітке қонды.

Пат1 16:14 Рухы Саулды тастап кеткен еді.

Пат2 23:2 Жаратқанның Рухы сөйледі

Иш 11:2 Иенің Рухы қонып, оған даналық

Иш 63:14 Иенің Рухы Сыйлады тыныштық

Мих 3:8 Жаратқан Иенің Рухына кенелдім.

Лұқ 4:18 Ие Өзінің Рухын қондырды.

#### Жаратқандікі -

Жаратқандікі - т.қ. меншік

Жыр 23:1 мен ондағының бәрі Жаратқандікі

Қор1 10:26 ондағының бәрі Жаратқандікі».

#### жаратпау -

жаратпау - т.қ. жек көру

Жар 37:4 ағалары Жүсіпті жаратпай, енді

Жыр 25:5 жиынын еш жаратпаймын,

Жыр 88:39 жаратпай ашуландың оған,

Нқл 6:16 жетеуді жаны мүлдем жаратпайды

#### жарату -

жарату - т.қ. жасау 2

Жар 1:1 Құдай аспан мен жерді жаратты.

Жар 1:21 да түр-түрімен жаратты.

Жар 1:27 бірін әйел қылып жаратты.

Жар 2:3 Себебі Ол бұл күні Өзінің жарату

Нех 9:6 нәрселерді жаратқан Сенсің!

Жыр 99:3 Бізді жаратты Ол, меншікті

Жыр 103:30 лебін жіберіп, өмір жаратасың,

Жыр 138:13 Ана құрсағында мені жараттың.

Жыр 148:5 бұйрық бергенде әлем жаратылды,

Нқл 22:2 де жаратты Тәңір — Құдай Иелері.

Иш 29:16 Жаратылған нәрсе өзін жаратқан

Иш 40:28 жаратты жердің түкпір-түкпірін!

Иш 43:21 Өзім үшін жаратқан халқым Менің

Ерм 1:5 жаратпастан бұрын-ақ білген

Ерм 10:12 Ие жерді өз құдіретімен жаратып

Мат 25:34 Әлем жаратылғаннан бері өздеріңе

Лұқ 11:40 ішін де жаратты емес пе?

Рим 1:25 жаратылған нәрселерге құлшылық

Қор2 5:17 сол — жаңадан жаратылған адам.

Ғал 6:15 адамды жаңадан жаратуында.

Еф 1:4 әлемді жаратпастан бұрын

Еф 2:10 үшін ерекше қылып жаратты.

Қол 3:10 Оны жаратып берген Иеміз Өзін

Тім1 2:13 содан кейін Хауа ана жаратылған

Тім1 4:4 Құдай жаратқандардың бәрі де

Евр 1:2 Сол арқылы әлемді жаратып, Оны

Аян 4:11 бүкіл әлемді жаратқан Өзіңсің

Аян 10:6 барлық нәрселерді жаратқан

#### Жаратушы -

Жаратушы -

Әйүп 4:17 адам өз Жаратушысынан

Әйүп 36:3 Енді Жаратушымның істегенінің

Нқл 14:31 Жаратушысын қастерлеген.

Уағ 12:1 Жастық шағыңда Жаратушыңды

Ош 8:14 Исраил өз Жаратушысын ұмытып

Пет1 4:19 Жаратушыға сеніп тапсырыңдар

Рим 1:25 Жаратушы Иеге бас ұрып ғибадат

#### Жаратушы Тәңір Ие -

Жаратушы Тәңір Ие -

Жар 15:2 Жаратушы Тәңір Ие, Сен маған

Мыс 23:17 рет Жаратушы Тәңір Иенің

Жыр 70:5 Жаратушы Тәңір Ием, үмітім

Иш 40:10 Жаратушы Тәңір Ие жуырда зор

#### жаратылыс -

жаратылыс -

Мар 10:6 Алайда жаратылыстың

Мар 13:19 Себебі сол күндері жаратылыс

Пет2 3:4 жаратылыстың басталуынан бергі

Рим 8:19 Бүкіл жаратылыс Құдай Өзінің

Рим 8:22 Қазірге дейін бүкіл жаратылыстың

Қол 1:15 Ол — жаратылыс атаулының

Аян 3:14 жаратылысының Билеушісі.

#### жарғақ -

жарғақ - т.қ. шиыршық кітап

Тім2 4:13 әсіресе, жарғаққа жазылғандарын.

#### жария болу -

жария болу -

Нқл 30:6 Өтірігің ашылып жария болар.

Езк 16:57 асқан зұлымдығың жария болды.

Лұқ 8:17 жария болмайтын ешбір құпия да

Лұқ 12:3 жұртқа жария болады.

#### жариялау -

жариялау - т.қ. паш ету

Жыр 9:2 бәрін жариялаймын.

Иш 42:9 жаңа жайттарды жариялаймын

Мат 10:27 сөздерімді жұртқа жариялаңдар!

Мар 7:36 соғұрлым кеңірек жариялады.

Мар 16:15 Ізгі хабарды жариялаңдар!

Лұқ 3:18 Ізгі хабарды жариялап жүрді.

Пет1 2:9 жариялауға таңдалған нәсілсіңдер.

Пет1 3:19 оларға Өзінің жеңісін жариялады.

Рим 10:8 біз жариялап жүрген сөз — осы.

Қор1 1:23 құрбан етті деп жариялаймыз.

Қор1 11:26 өлімін жариялай бересіңдер.

Қор1 15:14 онда біздің жариялауымыз да

Еф 2:17 туралы Ізгі хабарды жариялады:

Еф 6:20 оны тиісті түрде батыл жариялай

Қол 1:23 дерлік жарияланып келеді.

Тім1 3:16 Халықтарға Ол жарияланды

Тім2 4:17 жариялауға күш-қуат беріп

Аян 11:7 жариялап болғаннан кейін

#### жарқын болашақ, - келешек -

жарқын болашақ, - келешек - т.қ. болашақ, келешек

Нқл 23:18 Сонда болар жарқын келешегің,

Нқл 24:14 тапсаң жарқын болар келешегің,

Нқл 31:25 қарайды жарқын болашаққа.

#### жарқын жүз -

жарқын жүз - т.қ. жүз 1, жылы жүз

Әйүп 22:26 жарқын жүзбен Құдайға қарайтын

Әйүп 29:24 жарқын жүзбен қарауым оларды

Нқл 15:30 Жарқын жүз жүректі қуантар,

Мат 5:47 жарқын жүзбен амандассаңдар,

#### жарқырату -

жарқырату -

Езр 9:8 көзімізді жарқыратып келеді.

Жыр 12:4 көзімді қайтадан жарқырата гөр.

Жыр 18:9 Көздерді ашып, жарқыратады.

Жыр 118:105 қадамдарымды жарқыратады,

Нқл 15:13 қуанышы бет-жүзді жарқыратар

Қор2 4:6 жан дүниемізді де жарқыратып,

Аян 18:1 нұры бүкіл жерді жарқыратты.

#### жарқырау -

жарқырау - т.қ. нұрлану, сәуле

Мыс 34:29 бет-жүзі нұр шашып жарқырап

Нқл 4:18 Тал түс болғанша жарқырай түседі

Мат 13:43 сәулесіндей жарқырайтын болады.

Мат 24:27 батысқа дейін жарқырайтыны

Мар 9:3 Оның киімдері жарқырап

Лұқ 24:4 киімдері найзағайдай жарқыраған

Жох 1:5 Нұр түнекте жарқырайды

Евр 1:3 салтанатты ұлылығы жарқырап

#### жарлы -

жарлы - т.қ. бейшара, жарлы-жақыбай, кәріп-қасер, кедей, мүсәпір

Пат1 2:8 Ол жарлыны күл-топырақтан

Әйүп 36:6 жарлылардың мүдделерін

Жыр 33:7 Жарлы болған мен жалбарындым

Жыр 39:18 жарлымын, мұқтаждықта жүрмін,

Жыр 71:4 халықтың жарлыларын қорғасын,

Жыр 81:3 Жарлы мен жетімнің мүддесін

Нқл 14:21 Жарлыға игілік еткен жарылқанар

Нқл 14:31 Жарлыны қамқорлаған —

Нқл 19:1 гөрі Адал жүрген жарлы игі.

Нқл 19:22 Өтірікшіден гөрі жарлы болғаны

Нқл 22:2 Бай мен жарлының ортақ қасиеті:

Нқл 23:21 маскүнемдік жарлы қылар

Нқл 31:9 Жарлы мен мұқтаждың мүддесін

Иш 25:4 жарлылар Өзіңнен баспана табады

Иш 61:1 Ие мені жарлыларға ізгі хабар

Мат 11:5 тіріліп, жарлыларға Ізгі хабар

Аян 3:17 бейшара, рухани жарлы, жалаңаш

#### жарлы-жақыбай -

жарлы-жақыбай - т.қ. жарлы, кәріп-қасер

Заң 15:4 араларыңда жарлы-жақыбайлар

Заң 15:11 бауырлас жарлы-жақыбайларға

Зәк 7:10 жарлы-жақыбайға зорлық

Лұқ 14:13 жарлы-жақыбайларды, кемтар,

Қор1 13:3 Бейшара жарлы-жақыбайларға

#### жарлық -

жарлық - т.қ. бұйрық, ереже, шешім

Жыр 2:7 жарлығын: «(Рухани) ұлымсың, —

Жыр 118:5 жарлықтарыңа бағынып мен Жүре

Жыр 118:48 Жарлықтарың жайлы үңіле

Жыр 148:6 сақталады берген жарлықтары.

Лұқ 2:1 тізімге тіркелуге жарлық шығарды

#### жартас -

жартас - т.қ. тас

Заң 33:8 Мерібада жартастан шыққан

Жыр 17:3 жартастай берік қорғаным

Жыр 30:4 Өйткені жартасым

Жыр 104:41 Жартасты жарып, содан су ағызды

Қор1 10:4 жартастан» сусындайтын.

#### жарық -

жарық - т.қ. нұр, Нұр, сәуле

Жар 1:3 Құдай: «Жарық пайда болсын!» —

Жар 1:5 жарықты күн, ал қара түнекті түн

Әйүп 30:26 жарықты күткенімде айналамды

Жыр 17:29 Уа, Құдайым, түнегімді жарық

Уағ 11:7 Жарық ұнамды, күн сәулесін көре

Иш 45:7 Жарықты да, қараңғылықты да

Лұқ 11:36 түгелдей жарық болады, — деді

Жох 9:4 Жарық барда, Мені Жібергеннің

Елш 9:3 көктен түскен жарық нұр кенеттен

Елш 13:47 басқа ұлттар үшін де жарық нұр

Елш 26:13 кезінде күн сәулесінен де жарық

Жох1 2:8 шынайы жарық нұрын шашып

Қор2 6:14 Яки жарық пен түнек қалай тығыз

Флп 2:15 дүниеде жарық жұлдыздай

Сал1 5:5 бәрің де жарықта және күнде

Тім2 1:10 өшпейтін өмірді жарыққа әкелді.

Аян 21:23 Қалаға жарық түсіру үшін күн мен

#### жарылқау -

жарылқау - т.қ. ақ бата, бата беру

Жар 12:2 Сені жарылқаймын әрі атыңды

Жар 12:3 бетіндегі бар ұлттар жарылқанады

Жар 17:16 жарылқап, саған Сарадан да бір ұл

Жар 49:25 жақсылықтармен жарылқасын

Рул 6:24 сені жарылқап аман сақтай көрсін,

Заң 2:7 іс-әрекеттеріңді жарылқап келеді.

Заң 7:13 сүйіп, жарылқап, көбейтеді.

Заң 23:5 жарылқауға айналдырды.

Заң 28:2 мына жарылқаулардың барлығы

Нех 13:2 қарғысты жарылқауға

Жыр 36:22 жарылқағандар жерді мұралайды,

Жыр 113:20 Иә, Иеміз біздерді жарылқайды

Жыр 113:21 кішілі бәрін де жарылқайды.

Жыр 117:26 атынан келе жатқан жарылқанған

Иш 51:2 Оны жарылқап, кереметпен үрім

Ош 14:9 беруің Менің жарылқауыммен.

Зәк 8:13 сендер жарылқанып, игілікке

Мал 3:10 сендерді жарылқауымның ағыл

Мал 3:12 сендерді «Жарылқанған халық!»

Мат 25:34 Әкем жарылқағандар, келіңдер!

Лұқ 1:28 Құдай жарылқаған жан

Лұқ 1:42 сені жарылқаған, құрсағыңдағы

Лұқ 13:35 жатқан (Патша) жарылқанған!»

Пет1 3:14 арқылы жарылқанасыңдар.

Ғал 3:8 барлық ұлттарды жарылқаймын»

Еф 1:3 Ол бізді Мәсіх арқылы жарылқап

Евр 9:15 мәңгілік жарылқауына ие болады.

Евр 11:6 жарылқайтынына илануға тиіс.

#### жарыс -

жарыс -

Уағ 9:11 мынаны көрдім: Жарыста жүйрік

Қор1 9:24 Жарысқа түскен жүйріктердің бәрі

Тім2 4:7 «жарыста жүгіріп, мәреге жеттім»

Евр 12:1 «жарысты» қажырлылықпен

#### жарыскер -

жарыскер -

Қор1 9:25 Әрбір жарыскер барлық жағынан

#### жас, жастар -

жас, жастар - т.қ. жасөспірім, жасы үлкен, - ұлғайған

Жыр 24:7 Есіңе алмашы жас күнгі күнәмді,

Жыр 118:9 Жастар қалай таза жолмен жүре

Нқл 1:4 Жастарға білім, саналылық

Нқл 13:24 Баласын сүйген оны жасынан

Нқл 20:29 Жастардың мақтанары — күш

Иш 54:4 Жас кезіңдегі ұятқа қалған жайтты

Ерм 1:6 әлі тым жаспын, жұрт алдында

Ерм 2:2 жас кезіңдегі адалдығың есімнен

Лұқ 2:42 Иса он екі жасқа толғанда

Жох 21:18 жас кезіңде сен беліңді өзің байлап

Пет1 5:5 сендер де, жастар, жетекшілерге

Тім1 4:12 өзіңді жас деп менсінбей қарауына

#### жас бұқа мүсіні -

жас бұқа мүсіні - т.қ. тәңір бейнесі, - мүсіні

Мыс 32:4 қағып, жас бұқа мүсінін жасады.

Мыс 32:8 құйылған жас бұқа мүсінін жасап

Мыс 32:20 жас бұқа мүсінін алып, отқа салып

Пат3 12:28 алтыннан екі жас бұқа мүсінін

Нех 9:18 тіпті жас бұқа мүсінін құйып жасап

#### жас жігіт -

жас жігіт - т.қ. бозбала, жасөспірім, жігіт

Жар 4:23 үшін бір жас жігітті өлтірдім.

Жар 43:9 Мен жас жігіттің қауіпсіздігіне

Пат2 2:14 Бірқатар жас жігіттер алға

Әйүп 1:15 жас жігіттерді қырып, малдарды

Жыр 77:63 Халықтың жас жігіттерін өрт

Жоқт 1:18 Жас жігіт-қыздарым менің кетті

Амо 2:11 жас жігіттеріңнің бірнешеуін

Жое 2:28 жас жігіттерің аян көреді

Мар 16:5 ақ киімді бір жас жігітті көріп,

Елш 2:17 жас жігіттерің аян, қарттарың түс

Елш 20:9 Еутіх есімді жас жігіт отырған еді.

#### жасақ -

жасақ - т.қ. әскер

Рул 1:3 исраилдіктерді жасақ топтарына

Рул 31:3 қаруландырып жасаққа жіберуге

Рул 31:48 жасақ басшылары: мыңбасылары

Еш 8:20 исраилдік жасақ кері бұрылып,

Еш 10:5 бес патшасы барлық жасақтарын

Еш 11:4 жасақтары жиналғанда саны теңіз

Бил 7:2 сенімен бірге шыққан жасақ тым

Бил 9:32 жасақпен бірге түнде аттанып,

Бил 20:26 бүкіл жасақ, Бетелге қайта оралды

Пат1 4:5 Келісім сандығы жасақтың қосына

Пат1 13:8 жасақ Саулдың қасынан бытырап

Пат1 29:11 філістір жасақтары Ізрелге қарай

Пат2 1:4 Жасақ ұрыс майданынан қашып,

Пат2 10:14 Әбішай бастаған жасақтан шегіне

Елш 10:1 Италиялық жасақ» деп аталған

Елш 23:33 жасақ хатты тапсырып, Пауылды

Евр 11:34 нығайып, жау жасақтарын қуып

#### жасақшы -

жасақшы - т.қ. жауынгер, сарбаз

Жар 14:14 жаттыққан жасақшыларын жинап

Рул 2:4 санақтан өткен жасақшылар саны

Заң 2:33 жасақшыларымен бірге ойсырата

Еш 6:12 қаруланған жасақшылар жүріп

Еш 8:10 ерте тұрған Ешуа жасақшыларды

Бил 20:21 буняминдік жасақшылар Гибеядан

Пат1 13:5 сансыз жаяу жасақшылары болды.

Пат1 14:15 жасақшыларының зәрелері ұшып,

Пат2 18:9 Дәуіттің жасақшыларына күтпеген

Пат3 9:22 Бұларды жасақшылары, нөкерлері

Пат4 9:17 Еху жасақшыларымен Ізрелге

Пат4 24:14 әміршілер мен жасақшыларды,

Мар 15:16 Жасақшылар Исаны әміршінің

Жох 19:2 жасақшы тікенді бұтақшалардан

Елш 12:6 Петір екі жасақшының ортасында

Елш 21:32 Ол дереу жасақшылар мен

Елш 27:31 жүзбасы Юли мен жасақшыларға:

#### жасау 1 -

жасау 1 - (өмір сүру) т.қ. өмір сүру

Рут 4:11 атың Бетлехемде жасасын!

Пат1 10:24 Патша жасасын! — деп ұрандап

Пат3 1:34 «Сүлеймен патша жасасын!» деп

Нех 2:3 Патша ағзам көп жасасын! Ата

Уағ 11:8 жасаса, барлық күндеріне қуансын

Жох 19:3 «Яһудилердің Патшасы жасасын!»

Евр 7:24 Иса мәңгі бақи жасайтындықтан,

#### жасау 2 -

жасау 2 - (істеу, жасап шығару) т.қ. жарату

Пат1 2:35 Менің еркіме сай әрекет жасап,

Пат1 18:30 әлдеқайда парасатты әрекет жасап,

Шеж1 28:18 түтету үстелін жасауға қажетті саф

Шеж2 34:11 белағаштар жасауға бөренелер

Езк 22:25 астыртын әрекет жасауда. Олар

Елш 18:3 Ортақ кәсіптері шатыр жасау еді.

#### жасөспірім -

жасөспірім - т.қ. жас, жастар, жас жігіт

Пат1 2:26 жасөспірім Самуил Жаратқан Иеге

Уағ 11:9 жасөспірім, жас кезіңде көңіл

Дан 1:5 жасөспірімдер үш жыл бойы тәлім

Дан 1:17 төрт жасөспірімге Құдай білім

#### жастайынан -

жастайынан -

Жыр 70:5 Жастайымнан-ақ Өзіңе сеніп

Жыр 70:17 жастайымнан мені үйретесің,

Жыр 128:1 Жастайынан көріп келген қыспағы

Нқл 2:17 жастайынан қосылған қосағынан

Мар 10:20 бәрін де жастайымнан орындап

#### жастық -

жастық -

Жыр 143:12 Жастық шақтан өсіре гөр

Уағ 11:10 жастық шағың тез ғайып болмақ.

Уағ 12:1 Жастық шағыңда Жаратушыңды

Тім2 2:22 жастықтың құмарлықтарынан бас

#### жасы үлкен, - ұлғайған -

жасы үлкен, - ұлғайған - т.қ. егде, жас, жастар, қартаю

Жар 15:15 жасың ұлғайған шағыңда ақ

Леу 19:32 Жасы үлкен адамды сыйлап

Жыр 91:15 Жасы ұлғайса да, жемісін береді,

Лұқ 1:7 екеуінің жасы да ұлғайып қалған

Лұқ 2:36 ал енді жасы ұлғайған қарт адам

Тім1 5:1 Жасы үлкен адамды сөкпе, қайта,

Евр 11:11 Ыбырайым жасы ұлғайған

#### жасыл -

жасыл - т.қ. көк 2

Жыр 22:2 Ол мені жасыл жайлауға жаяды

Жыр 51:10 жасыл зәйтүндей өсіп-өнемін

Ерм 17:8 жапырақтары да әрдайым жасыл

Лұқ 23:31 Егер жасыл ағашқа бұлай істелсе,

#### жасыру -

жасыру - т.қ. құпиялау

Еш 6:16 жасырып, аман алып қалды.

Жыр 26:5 Жасырады өз құпия орнында

Нқл 28:13 жасырған жан өркендемейді

Иш 54:8 сенен бір сәтке бетімді жасырған

Езк 39:29 бет-жүзімді жасырмаймын»

#### жасырын -

жасырын -

Нқл 21:14 Жасырын сый-тарту ашуды

Иш 48:6 өздеріңе беймәлім, жасырын

Рим 2:16 жасырын істері мен ойларына

Қол 1:26 ұрпаққа жасырын болып келді

Тім1 5:25 де жасырын қала алмайды.

#### жасырыну -

жасырыну -

Жар 3:8 арасына жасырынып қалды.

Пат1 20:5 кешке дейін жасырына тұрайын.

Әйүп 12:22 жасырынған ой-ниеттерді ашады,

Жыр 141:1 Оның үңгірде жасырынған кезіне

Ән 2:14 жарығында Жасырынған,

Иш 26:20 біраз уақыт жасырына тұрыңдар.

Иш 40:27 жолым Жаратқаннан жасырынған,

Мат 5:14 қала жасырынып қала алмайды.

#### жат -

жат - т.қ. бейтаныс, бөгде, бөтен

Әйүп 19:13 таныстарым маған жат болып

Жыр 105:27 Жат жерлерге олар шашырайды!»

Жыр 106:3 жат елдерден жинағандары,

Қол 1:21 Құдайға жат әрі қас болдыңдар.

#### жат жерлік -

жат жерлік - т.қ. бөтен, жат жұрттық, шетелдік

Жар 32:4 мен жат жерлік болып нағашы

Рут 2:10 Қалайша сіз жат жерлік маған

Шеж2 6:32 жат жерлік адам алыс елден ұлы

Жыр 38:13 Жат жерлік кірме болып Өзіңмен

Жыр 104:23 Жақып жат жерлік боп Хам елінде

Жыр 118:19 дүниеде жат жерлік кірмедеймін.

Мат 2:7 Ирод жат жерлік ғұламаларды

Пет1 1:1 жат жерлік болып, Понти, Ғалатия

Пет1 2:11 дүниеде) жат жерлік адамсыңдар,

#### жат жұрттық -

жат жұрттық - т.қ. бейтаныс, бөтен, жат жерлік

Жар 15:13 жат жұрттық келімсектер ретінде

Мыс 22:21 Жат жұрттық келімсектерге

Рул 19:10 тұрып жатқан жат жұрттықтарға

Заң 10:18 жат жұрттықтарға мейірім

Шеж1 29:15 жат жұрттық, бөтен кірмелерміз.

Жыр 145:9 Жат жұрттықтың мүддесін

Ерм 7:6 Жат жұрттыққа, жетім-жесірге

Ерм 22:3 Жат жұрттыққа, жетім-жесірге

Езк 22:29 араларындағы жат жұрттық

Мал 3:5 жат жұрттықтарды құқықтарынан

Евр 11:13 тек жат жұрттық келімсек ретінде

#### жаттығу -

жаттығу -

Жар 14:14 үш жүз он сегіз жаттыққан

Жыр 143:1 соғысқа Ол жаттықтырған,

Тім1 4:7 ұнамды жүруге жаттыға бер.

#### жау -

жау - т.қ. дұшпан, қарсылас, қас

Мыс 23:22 онда Мен жауларыңның жауы

Жыр 30:16 гөр қуғындаған жауларымнан.

Жыр 55:6 жаулар сөздерімді бұрмалайды

Жыр 109:1 Мен жауларыңды табаныңның

Нқл 24:17 Жығылса жауың соған қуанба

Нқл 25:21 Жауың сенің аш болса

Мат 5:44 жауларыңды жақсы көріңдер!

Лұқ 6:35 жауларыңды да жақсы көріңдер!

Лұқ 20:43 Мен жауларыңды табаныңның

Жақ 4:4 Құдайдың жауына айналады.

Қор1 15:26 Жойылатын соңғы жау — өлім.

Евр 1:13 «Мен жауларыңды табаныңның

#### жауап -

жауап -

Нқл 15:1 Биязы жауап ашуды басар.

Нқл 15:23 айтылған жауап адамды қуантар

Лұқ 2:47 жауаптарына қайран қалысты.

#### жауап беру, - қату, - қайтару -

жауап беру, - қату, - қайтару -

Пат3 18:24 Сонда от жіберіп жауап берген

Пат3 18:37 Уа, Жаратқан Ие, жауап берші!

Әйүп 5:1 Жауап беретін біреу болар ма екен

Әйүп 9:3 біреуіне де жауап бере алмас еді.

Жыр 21:3 шақырсам, жауап қатпайсың

Жыр 33:5 Ол жауап берді маған

Жыр 118:42 сөккенге жауап бере аламын

Нқл 26:4 ақымақша жауап қайтарма

Иш 41:28 сауалдарыма жауап бере

Иш 46:7 ешқандай жауап бере алмайды да

Иш 50:2 ешқайсың жауап бермедіңдер?

Иш 58:9 және Жаратқан Ие жауап береді.

Иш 65:24 бұрын Мен оларға жауап беремін

Ерм 7:13 бірақ жауап бермей қойдыңдар!

Ерм 33:3 сиынып мінажат ет, жауап беремін

Ош 2:21 мінажаттарыңа жауап беремін

Мат 12:36 қиямет сотында жауап береді.

Мат 26:62 — Ешқандай жауап бермейсің бе?

Мат 27:14 бір сөзіне жауап қайтармады.

Мар 12:28 Исаның жақсы жауап бергеніне

Лұқ 10:28 Иса оған: — Дұрыс жауап бердің.

Лұқ 22:68 бәрібір жауап бермейсіздер.

Жох 1:22 жауап беруіміз үшін кім екеніңді

Жох 19:9 Бірақ Иса оған жауап берген жоқ.

Пет1 3:15 жауап беруге әрдайым даяр

Қор2 5:12 кісілерге жауап бере аласыңдар.

Қол 4:6 жауап беру керек екенін біліңдер.

#### жауапкершілік -

жауапкершілік - т.қ. міндет, парыз

Жар 39:4 мүлікті де оның жауапкершілігіне

Рул 3:28 Олардың жауапкершілігінде киелі

Рул 4:16 қатысты жауапкершілік жүктелген

#### жауапқа тарту -

жауапқа тарту - т.қ. есеп алу, жазалау

Жыр 9:34 «Жауапқа тартпайды» деп неге

Иш 10:3 Құдай сендерді жауапқа тартып

Ерм 50:44 Мені жауапқа тарта алатын ешкім

Езк 33:8 үшін Мен сені жауапқа тартамын.

Жақ 5:12 Тәңір Ие сендерді жауапқа тартпақ

#### жауапты -

жауапты -

Рул 18:1 бүкіл Леуі руы да жауапты

Шеж1 9:28 құрал-жабдықтар үшін жауапты

Шеж2 31:14 тартуларды үлестіруге жауапты еді

Нех 12:8 ән-жырларын орындауға жауапты.

Қор2 2:16 Ал кім мұндай жауапты қызметті

Тім1 5:22 күнәларына сен де жауапты

#### жаудыру -

жаудыру - т.қ. жаңбыр

Мыс 9:23 күн күркіретіп, бұршақ жаудырып,

Мыс 16:4 аспаннан нан жаудырамын.

Әйүп 38:37 жаңбыр жаудыра алатын кім?

Мал 3:10 мол жауын-шашын жаудырып

#### жауласу -

жауласу -

Рул 24:8 Жауласқан бөгде ұлттарды ол

Пат2 8:10 Тоу патшамен жауласып жүрген

Иш 11:13 Яһудаға қарсы жауласып

#### жауын -

жауын - т.қ. жаңбыр

Жар 7:4 қырық түн бойы жауын

Пат3 18:1 өйткені Мен елге жауын жіберемін

Зәк 10:1 көктемгі жауын мерзімінде

Лұқ 4:25 алты ай бойы ешқандай жауын

Жақ 5:18 жауын болсын деп сиынғанда,

#### жауынгер -

жауынгер - т.қ. жасақшы

Мыс 14:23 күймелері мен атты жауынгерлері

Мыс 15:3 Ием — батыр жауынгер, есімі —

Еш 10:7 батыл жауынгерлерін ертіп алып,

Пат1 17:23 ғаттық філістір жауынгері Ғолият

Пат1 26:12 Ие жауынгерлерді терең ұйқыға

Пат2 1:19 Қалай қаза тапты жауынгерлерің!

Пат2 23:13 Отыз басты жауынгердің үшеуі

Пат4 1:9 елу жауынгерімен бірге Ілиясты

Пат4 3:25 тас лақтырушы жауынгерлер оны

Шеж2 28:14 естіген жауынгерлер тұтқындары

Шеж2 36:10 Набуходоносор жауынгерлерін

Жыр 32:16 Жауынгер зор күшімен қорғана

Нқл 21:31 Жауынгер шайқасқа атын

Иш 42:13 күшті жауынгердей аттанады,

Ерм 14:9 құтқара алмайтын жауынгерге

Елш 23:23 екі жүз жауынгер, жетпіс атты

Қор1 9:7 Қай жауынгер өз жалақысын өзі

#### жәбір -

жәбір - т.қ. қоқан-лоқы

Леу 19:13 Басқа кісіге жәбір көрсетпе

Нқл 15:1 Жәбір сөз ашу туғызар

Нқл 27:3 Ақымақтың жәбірі екеуінен де

Иш 54:14 Жәбір көруден аулақ

#### Жәбірейіл -

Жәбірейіл - (періште) т.қ. Михайл 2

Дан 8:18 Жәбірейіл маған сөйлеп тұрған

Дан 9:21 адам кейпінде көрген Жәбірейіл

Лұқ 1:19 қызмет етуші Жәбірейілмін.

Лұқ 1:26 Құдай Жәбірейіл періштені

#### жәбірлеу -

жәбірлеу - т.қ. азаптау, ренжіту

Жар 15:13 құлдықта болып жәбірленеді.

Иш 29:20 жәбірлеушілер енді ғайып болып,

Иш 53:8 Оны жәбірлеп, әділетсіз соттап

Езк 22:29 кірмелерді де жәбірлеп

Елш 8:33 Ол жәбірленіп, әділ сотталу

Жақ 2:6 жәбірлеп, сотқа тартатындар сол

Пет1 2:18 жәбірлеп жүргендерге де толық

Пет1 4:16 жәбірленсеңдер, одан ұялмаңдар,

Евр 11:25 халқымен бірге жәбірленуді

Евр 11:37 азапталып жәбірленді.

#### жәндік -

жәндік - т.қ. жан иесі, жануар, мақұлық

Жар 1:20 өзендер су жәндіктеріне толсын,

Леу 11:20 және ұшатын жәндіктердің бәрі

Заң 4:18 бетінде жорғалайтын жәндіктің не

Жыр 68:35 Теңіз бен ондағы күллі жәндіктер,

Абқ 1:14 жорғалаушы жәндіктер іспетті

#### жәрдем, жәрдемдесу -

жәрдем, жәрдемдесу - т.қ. көмек

Пат2 22:7 Жәрдем сұрап Құдайыма

Жыр 120:1 көзді қадаймын Қайдан жәрдем

Мар 9:22 бізді мүсіркеп жәрдем ете көріңіз!

Лұқ 7:4 жәрдем беруіңізге лайықты кісі.

Елш 11:29 бауырластарына жәрдем жіберуге

Елш 20:35 мүсәпірлерге жәрдемдесу керек

Жох3 1:7 сенбейтіндерден ешқандай жәрдем

Рим 12:8 мұқтаждарға жәрдем үлестіруші де

Евр 10:34 жандарың ашып, жәрдем

#### жебе -

жебе - т.қ. оқ, садақ

Пат1 20:21 «Жебелерімді іздеп тауып кел!»

Пат1 20:40 нөкеріне садақ пен жебені

Пат4 19:32 оған бірде-бір жебе атпайтын да

Шеж2 26:15 жебелер мен дәу тастарды атқылай

Жыр 10:2 зұлымдар садақ иіп, жебе тартуда,

Жыр 56:5 Тістері де үшкір жебе мен

Жыр 63:4 жебедей өткір сөздерімен.

Нқл 25:18 семсер, үшкір жебедей қауіпті жан.

Еф 6:16 «отты жебелерін» өшіріп тастай

#### жезөкше -

жезөкше -

Қор1 6:15 қайсыбір жезөкшенің дене мүшесі

#### жек көру -

жек көру - т.қ. жаратпау, жексұрындық, өшпенділік, өштестік

Жыр 5:6 істейтіндердің бәрін жек көресің.

Жыр 44:8 Заңсыздықты жек көріп, әділдікті

Жыр 138:21 Сені жек көріп, қарсы шыққан

Нқл 8:13 жамандық атаулыны жек көру.

Нқл 8:36 жек көрген әркім өлімді ұнатар».

Амо 5:15 Зұлымдықты жек көріп

Мат 5:43 жек көр!» дегенді де естідіңдер.

Мат 10:22 жұрт сендерді жек көретін болады.

Мат 24:10 бір-бірін жек көреді.

Лұқ 6:22 Маған бола сендерді жек көріп,

Лұқ 6:27 жек көретіндерге жақсылық жасап

Жох 15:18 Күнәкар дүние сендерді жек көрсе

Жох 15:23 сол арқылы Әкемді де жек көреді.

Жох1 2:9 бауырын жек көретін кісі әлі де

Жох1 2:11 Бауырын жек көретіннің жүріс

Жох1 3:13 күнәкар дүние сендерді жек көрсе,

Жох1 4:20 дей тұра, бауырын жек көрсе

Рим 7:15 жек көретінімді істеп жүрмін.

Рим 12:9 Жамандықты жек көріп

Евр 1:9 Заңсыздықты жек көріп, әділдікті

#### жек көрінішті -

жек көрінішті - т.қ. жексұрын

Заң 9:18 Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасап

Бил 2:11 Иеге жек көрінішті іс-әрекет жасап

Бил 3:12 Иеге жек көрінішті іс-әрекет

Бил 13:1 Иеге жек көрінішті іс-әрекет

Пат4 13:11 Жаратқан Иеге жек көрінішті істер

Қор1 1:23 хабар яһудилерге жек көрінішті

#### жеке, - басы -

жеке, - басы - т.қ. әрқайсысы, бөлек, дара

Жар 39:4 Уәзір Жүсіпті жеке қызметшісі

Жар 47:18 иемізге ұсынатын жеке басымыз

Мыс 30:16 жеке бастарың үшін төлеген осы

Еш 15:13 Яһуда руының жерінен жеке үлес

Қор1 12:27 жеке дара оның бір мүшесісіңдер.

Қор2 13:5 жеке бастарыңды сынаңдар: әрине

Флп 2:3 Жеке басының абырой-атағын

#### жексұрын -

жексұрын - т.қ. жек көрінішті, жиренішті

Леу 18:22 Бұл — жексұрын қылық.

Заң 12:31 Иеге жексұрын да жиренішті

Пат4 16:3 жексұрын дәстүрлеріне еліктеді.

Езр 9:11 жексұрын іс-әрекеттерімен елді

Нқл 24:9 жұртқа жексұрын болар.

Ерм 6:15 осы жексұрын істеріне ұяла ма?

Езк 43:8 жексұрын күнәларымен қорлады.

Дан 11:31 бос қалдыратын жексұрын нәрсені

Дан 12:11 бос қалдыратын жексұрын нәрсе

Мат 24:15 бос қалдыратын жексұрын

Мар 13:14 бос қалдыратын жексұрын

Аян 21:27 арамдардың, жексұрын қылықтар

#### жексұрындық -

жексұрындық - т.қ. жек көру

Жыр 13:1 бұзылған олар жексұрындық

Ерм 13:27 табынып, жексұрындық

Лұқ 16:15 алдында ол — жексұрындық».

Аян 17:5 опасыздық пен жексұрындық

#### жел -

жел - т.қ. гуіл, гуілдеу, дауыл, құйын

Жыр 77:26 Құдай аспанда шығыстан жел

Жох 3:8 Жел қалаған жерінде соғады

Елш 2:2 қатты жел соққандай шу естіліп

Жақ 1:6 Себебі күмәнданған адам жел

#### жемтік -

жемтік - т.қ. өлімтік

Әйүп 39:30 Жемтік қайда болса

Мат 24:28 Жемтік қайда болса, күшігендер

#### жеміс -

жеміс - т.қ. өнім, табыс

Жар 1:11 түрлі жеміс беретін ағаштарды

Жар 3:6 ол ағаштың жемісінен алып жеді.

Шеж2 15:7 Еңбектеріңнің жемісін әлі де

Жыр 1:3 мерзімінде жемісін береді,

Нқл 11:30 Әділ жанның жемісі өмір сыйлар

Иш 3:10 олар еңбектерінің жемісін жеп,

Ерм 17:8 ешқашан жеміс бермей қалмайды.

Ош 14:9 Сенің жеміс беруің Менің

Мат 7:16 Оларды «жемістерінен» (яғни іс

Мат 7:17 әрбір жақсы ағаш жақсы жеміс

Лұқ 13:7 бірде-бір жемісін таба алмадым.

Жох 15:16 сол жемістерің тұрақты болсын

Рим 7:4 рухани жеміс бере аламыз.

Қор1 9:7 жүзімдік егіп, жемісін жемейді?

Ғал 5:22 игілікті «жеміс» мынадай:

Евр 12:11 тыныштықтың игілікті жемісін

Аян 2:7 ағаштың жемісінен жегіземін.

Аян 22:2 жылына он екі рет, жеміс береді.

#### жеңсіз сырт киім -

жеңсіз сырт киім - т.қ. діни қызметкер, киім

Мыс 28:4 жеңсіз сырт киім, сырт көйлек,

Пат1 2:18 бәтестен тігілген жеңсіз сырт киім

Пат1 30:6 қызметкердің жеңсіз сырт киімін

#### жеңу -

жеңу -

Ерм 15:20 күрессе де, сені жеңе алмайды,

Мат 16:18 күштері де жеңе алмайтын болады

Лұқ 10:19 жаудың барлық күшін жеңетін

Жох 1:5 ал түнек Нұрды жеңе алған емес.

Жох 16:33 Мен осы дүниені жеңіп шықтым!

Пет2 2:19 адам неден жеңілсе, соның құлы

Жох1 4:4 жалған пайғамбарларды жеңіп

Жох1 5:4 осы күнәлі дүниені жеңеді.

Жох1 5:5 сенген кісі ғана оны жеңе алады.

Рим 12:21 оны жақсылықпен жеңіп шық!

Қор1 15:54 Өлім жеңіліп, біржола жоқ болады

Аян 2:7 Жеңіп шыққан әркімге Мен

Аян 2:26 жеңіп шыққандарға халықтардың

Аян 3:5 Жеңіп шыққан әркім солар сияқты

Аян 3:21 жеңіп шыққан әркімді де қасыма

Аян 21:7 Жеңіп шыққан әркім осы

#### жеңіл, жеңілірек -

жеңіл, жеңілірек -

Мыс 18:22 көтерісіп, саған жеңілірек болады.

Езр 9:13 одан жеңілірек жазаладың.

Жыр 61:10 Жеңіл олар шығарған деміңнен де.

Мат 10:15 халқының жазасы жеңілірек

Мат 11:30 жеңіл — жүктейтін міндеттерім».

Лұқ 10:14 жазасы сендердікінен жеңілірек

#### жеңіл жүріс -

жеңіл жүріс - т.қ. азғындық

Мат 5:32 жеңіл жүріске түспеген әйелімен

Мат 19:9 кім жеңіл жүріске түспеген

Жақ 2:25 Сол секілді, бұрын жеңіл жүрісті

#### жеңіл жүрісті -

жеңіл жүрісті -

Еш 2:1 Ол (бұрынғы) жеңіл жүрісті әйел

Евр 11:31 Бұрын жеңіл жүрісті болған Рахаб

#### жеңімпаз -

жеңімпаз -

Мыс 15:1 Ол жеңімпаз, мерейі үстем бәрінен

Жыр 109:7 жеңімпаз болып шығады.

Иш 41:2 шығыстан жеңімпаз қолбасшыны

Иш 41:10 Жеңімпаз қолыммен

Иш 41:15 жеңімпаз боласың.

Иш 49:24 жеңімпаздың тұтқындарын

Иш 49:25 тартылып алынып, жеңімпаздың

Тім2 4:8 Енді мені «жеңімпаздың жүлдесі»

Аян 3:12 жеңімпазға Құдайымның атын әрі

Аян 3:21 Өзімнің жеңімпаз болып

Аян 6:2 жеңімпаздың тәжін киіп алыпты.

#### жеңіс -

жеңіс -

Пат2 8:6 Ие оны қолдап-қорғап, жеңіске

Жыр 117:15 жеңістің шаттық айқайы

Нқл 21:31 жеңісті оған Жаратқан Ие сыйлар.

Мат 12:20 әділдікті жеңіске жеткізеді.

Пет1 3:19 оларға Өзінің жеңісін жариялады.

Рим 8:37 арқасында ұлы жеңіске жетеміз.

Қор2 2:14 жеңістің шеруімен жетелеп

#### жер -

жер - т.қ. әлем, дүние, егіндік, ел, орын

Жар 1:1 Құдай аспан мен жерді жаратты.

Жар 1:10 Құдай құрлықты жер

Жар 2:4 жер мен аспанды жаратқан кезде

Жар 8:22 жер жер болып тұрған уақытта,

Жар 12:7 осы жерді сыйлаймын», — деп

Жар 28:15 сені осы жерге қайта алып келемін

Жар 28:17 Мына жер неткен киелі еді!

Рул 21:22 Жеріңізден өтуімізге рұқсат

Жыр 32:5 рақымына толы жердің барлығы.

Жыр 60:3 Өзіңе сиынамын жердің шетінен,

Жыр 118:90 адал боласың, Жер бола береді

Иш 40:28 жаратты жердің түкпір-түкпірін!

Иш 45:12 Жерді және оның үстіндегі

Ерм 30:10 сені жүрген алыс жерлеріңнен

Ерм 32:17 аспан мен жерді жараттың.

Зәк 12:1 жердің негізін қалаған

Мат 5:5 олар жерді иемденетін болады!

Мат 10:29 торғай жерге құлап түспейді.

Мат 12:40 Билеуші де жер қойнында үш күн,

Мат 13:5 топырағы аз тастақ жерге түседі.

Мат 24:35 мен жер жойылатын болады, бірақ

Мат 28:18 пен жердің бүкіл билігі берілген!

Лұқ 10:21 «Көк пен жердің Иесі — Әке!

Жох 3:31 Жерден пайда болған мен

Жох 8:6 саусағымен жерге жазып

Жох 12:24 егер бидайдың дәні жерге егіліп

Жох 12:32 жерден көтеріп қойғаннан кейін

Жох 12:34 жерден көтеріп қою керек дейсіз?

Жох 17:4 жерде Сенің ұлылығыңды

Жох 20:2 қай жерге қойғанын білмейміз!» —

Елш 1:8 жердің шетіне дейін Маған куә

Елш 7:33 Сен басып тұрған осы жер киелі.

Елш 10:11 жерге қарай түсіріліп келе жатты.

Пет2 3:13 жердің пайда болуын күтудеміз.

Еф 4:9 Мәсіх алдымен төменге, жер

Еф 6:3 «Сонда жерде игілікті де ұзақ өмір

Флп 2:10 Исаның Атағын Көктегі, жердегі

Аян 21:1 жаңа көк пен жаңа жерді көрдім.

#### жер аудару -

жер аудару - т.қ. айдау, аудару

Пат2 15:19 өз еліңнен жер аударылғансың.

Пат3 8:48 жер аударған жауларының елінде

Пат4 15:29 Ассурға жер аударып алып кетті.

Пат4 17:23 халқы Ассур еліне жер аударылды.

Мих 5:3 жер аударылған жақтарынан қайта

Зәк 6:10 жер аударылудан қайта оралған

Мат 1:12 Бабылға жер аударылғаннан кейін

#### жер беті -

жер беті - т.қ. жер жүзі

Жар 7:6 Жер бетін топан су қаптаған кезде

Жар 8:9 себебі жер бетін әлі де су басып

Жар 9:2 барлық жер бетіндегі аңдар мен

Жыр 45:7 жер беті балқып жоқ болады.

Иш 60:2 жер бетін қою қараңғылық жайлап

Мат 5:13 жер бетінде тұз сияқтысыңдар.

Мат 6:10 Жер бетінде де орындала берсін!

Мат 16:19 жер бетінде тыйым салғаныңды да

Рим 9:28 Ие бұл үкімін жер бетінде тездеп

Еф 4:9 Мәсіх алдымен төменге, жер

Аян 12:9 қоса жер бетіне лақтырылды.

#### жер бетіндегі тұрағы -

жер бетіндегі тұрағы - т.қ. кездесу шатыры, киелі орын, киелі үй, киелі шатыр

Мыс 35:11 жер бетіндегі тұрағы — киелі

Мыс 40:17 Иенің жер бетіндегі тұрағы

Мыс 40:34 жер бетіндегі тұрағы Оның нұрлы

Леу 26:11 Өзімнің жер бетіндегі тұрағым —

Заң 14:23 есімінің жер бетіндегі тұрағы

Еш 22:19 жер бетіндегі тұрағы (киелі шатыр

Пат1 2:29 жер бетіндегі тұрағыма әкеліп

Шеж1 6:48 жер бетіндегі тұрағы — киелі

Жыр 131:5 жер бетіндегі Тұрағын салып

Иш 60:13 жер бетіндегі тұрағымды нұрлы

#### жер жүзі -

жер жүзі - т.қ. жер беті

Жыр 23:1 Жер жүзі мен ондағының бәрі

Иш 12:5 Осыны білсін жер жүзінің бәрі!

Лұқ 2:14 Жер жүзінде Өзі риза болған

Рим 9:17 жер жүзіне атымды шығару үшін

Қор1 10:26 «жер жүзі мен ондағының бәрі

#### жер қозғалу -

жер қозғалу -

Елш 4:31 жиналып отырған жер қозғалып

#### жер сілкіну, - сілкінісі -

жер сілкіну, - сілкінісі - т.қ. шайқалту

Пат3 19:11 Ие жер сілкінісінде болған жоқ.

Иш 13:13 Сонда жер сілкініп өз орнынан

Ерм 10:10 Ол қаһарланғанда жер сілкініп

Жое 2:10 жер сілкініп, аспан шайқалады,

Мат 24:7 және жер сілкіністер болады.

Мат 27:51 Жер сілкініп, жартастар жарылып,

Мат 27:54 күзетіп тұрғандар жер сілкіністі

Аян 8:5 найзағай жарқылдап, жер сілкінді.

Аян 11:19 күн күркірі естіліп, жер сілкініп,

Аян 16:18 ешқашан мұндай жер сілкінісі

#### жеребе -

жеребе - т.қ. Нұр және Кемелділік

Мыс 28:30 қасиетті жеребелерді салып қой.

Леу 8:8 арнайы жеребелерді салып қойды.

Леу 16:8 жеребе тастап анықтасын.

Рул 26:55 жері жеребе арқылы үлестірілсін.

Еш 18:10 Иенің алдында Шилода жеребе

Пат1 14:42 жеребені ұлым Жонатан екеуімізге

Пат1 28:6 түсіндегі аяны, не қасиетті жеребе,

Ест 3:7 «пур», демек, жеребе тасталды.

Жыр 21:19 Киімім үшін жеребе салады.

Нқл 16:33 Лақтырған жеребең алдыңа түсер,

Нқл 18:18 Жеребе тастау дау-жанжалды

Мар 15:24 киімдерін жеребе тастап бөлісті.

Лұқ 1:9 жеребе салып, өздері атқаратын

Елш 1:26 салғанда, жеребе Матияға түсті.

#### жерлеу -

жерлеу - т.қ. зират, көму, қабір

Жар 23:4 марқұм әйелімді жерлеуге

Мат 8:22 жерлеуді (рухани) өлілерге

Рим 6:4 бірге рухани «өліп, жерлендік».

Қол 2:12 рухани тұрғыдан «жерлендіңдер»

#### жер-су -

жер-су -

Мат 19:29 бала-шағасын не жер-суын Маған

Мар 10:29 әйелін, бала-шағасын не жер-суын

#### жесір -

жесір - т.қ. жетім-жесір

Мыс 22:22 Жесірлер мен жетімдерге жәбір

Заң 10:18 жесірлердің мүддесін қорғап

Мат 23:14 Жесір әйелдердің үй-жайын ішіп

Лұқ 21:2 жесір әйелдің жалпы құны төрт

Елш 6:1 жесірлері ескерілмей қалып

Жақ 1:27 жетім-жесірлердің қамын ойлау

Қор1 7:8 Үйленбегендер мен жесірлердің

Тім1 5:3 мұқтаж жесір әйелдерді құрметте.

#### жетегінде -

жетегінде -

Жох 6:70 әзәзіл шайтанның жетегінде, —

Жақ 1:14 жетегінде кеткенде сынақтан өтеді

Жақ 1:20 Ашу-ызаның жетегіндегі адам

Яһд 1:19 болмыстарының жетегінде жүреді.

Ғал 5:16 Рухтың күші мен жетегінде өмір

Еф 2:2 рухтың жетегінде жүрдіңдер.

Тім2 3:6 түрлі құмарлықтардың жетегінде

Тім2 4:3 құмарлықтарының жетегінде кетіп

#### жетегіне еру -

жетегіне еру - т.қ. еру, еріп жүру

Пет2 2:10 арам құмарлықтарының жетегіне

Қор1 16:16 еңбек етіп жүргендердің жетегіне

Тім1 5:11 тәндік құмарлықтарының жетегіне

Тім1 5:15 тайып, шайтанның жетегіне еріп

#### жетекші -

жетекші - т.қ. ақсақал, бағушы, басқарушы, қауым жетекшісі

Нқл 11:14 Жетекшіге зәру ел тозар,

Мат 9:18 бір мәжілісхана жетекшісі келді.

Елш 14:23 үшін жетекшілер таңдады.

Пет1 5:5 жетекшілерге мойынсұныңдар!

Тім1 5:17 жақсы басқаратын жетекшілер

Тит 1:5 қауымға жетекшілер тағайындау

Евр 13:7 хабарын айтқан жетекшілеріңді

Евр 13:17 Жетекшілеріңе мойынсұнып

#### жетекшілік -

жетекшілік -

Жар 3:16 ал ол саған жетекшілік етеді».

Рул 27:16 жетекшілікке тағайындасын.

Шеж1 25:2 Асаф өз ұлдарына жетекшілік етті.

Зәк 3:7 сен Менің киелі үйіме жетекшілік

Рим 12:8 Жетекшілік етіп жүргендер

Сал1 5:12 жетекшілік еткендерді сыйлаңдар.

Тит 1:7 жетекшілік ету сеніп тапсырылады

#### жетелеу -

жетелеу -

Мыс 15:13 рақымыңмен жетелейсің

Әйүп 24:24 төмендетіліп, өлімге жетеленеді,

Жыр 22:2 Тұнық суға жетелеп апарады.

Жыр 30:4 Жетелеп бастай гөр ізгілігің үшін,

Жыр 77:14 оларды жетелеп бастап жүрген.

Жыр 77:72 Жетелеп алып жүрді епті қолымен

Жыр 106:7 жолмен жетелеп бастап барды.

Жыр 138:10 Сол жерде де мені қолың жетелеп

Жыр 142:10 Түзу жолмен мені жетелей көрсін.

Нқл 3:6 Ол тура жолмен жетелер сені.

Нқл 4:11 сені тура жолмен жетелеймін.

Иш 49:10 Жасаған Ие оларды жетелеп

Иш 55:12 есен жетеленетін боласыңдар. Тау

Иш 58:11 сендерді әрқашан жетелеп жүремін

Иш 60:11 салтанатты шерумен жетелене

Ош 11:4 арқанымен жетелеп жүрдім.

Мат 15:14 Ал соқырды соқыр жетелесе

Лұқ 1:79 бейбітшілік жолына жетелейді».

#### жетерлік -

жетерлік - т.қ. жеткілікті

Пат2 8:4 соғыс күймесіне жетерлік аттарды

Мат 6:34 қиыншылығы өзіне жетерлік.

Рим 1:15 деген ықылас менде жетерлік.

Аян 18:5 күнәлары көкке жетерліктей көп.

#### жеткізу -

жеткізу -

Елш 26:28 көзімді жеткізбексің бе? — деді.

Қол 1:25 толықтай жеткізесің деген Оның

#### жеткілікті -

жеткілікті - т.қ. жетерлік, жету, жетісу

Иш 40:16 өртелсе, Олар да жеткілікті болмас

Жох 14:8 көрсетіңіз, бізге сол да жеткілікті,

Рим 14:4 Тәңір Иеміздің құдіреті жеткілікті.

Қор2 11:6 болмасам да, білімім жеткілікті.

Флп 3:4 сүйенуге себептерім жеткілікті

#### жету -

жету - т.қ. жеткілікті, жетісу, мақсатқа жету, - жеткізу, мәреге жету

Жох 8:21 баратын жерге жете алмайсыңдар.

Жох 16:12 тыңдауға төзімдерің жете қоймас.

Елш 20:32 күні беруге Оның құдіреті жетеді.

Қор2 12:9 «Менің рақымым саған жетер

Флп 3:12 Бұған әлі жете қойған жоқпын

#### жеті -

жеті -

Жар 7:2 әрқайсысынан жеті жұптан ал.

Жар 41:3 арық тағы жеті сиыр судан шығып

Еш 6:3 жеті діни қызметкер жүретін

Жыр 118:164 Сені күніне жеті рет дәріптеудемін.

Нқл 24:16 Жеті рет жығылса да әділ жан,

Дан 9:25 уақытқа дейін жеті рет «жеті кезең

Мат 18:21 Жеті ретке дейін бе? — деп сұрады.

Лұқ 11:26 тағы жеті жынды ертіп келіп, үйге

Лұқ 17:4 жеті рет саған қарсы күнә жасап,

Елш 6:3 жеті ер адамды таңдап алыңдар!

Аян 1:4 жеті қауымға дұғай сәлем

Аян 2:1 оң қолында жеті жұлдыз ұстап

Аян 6:1 «Тоқтының» жеті мөрдің

Аян 8:2 тұрған жеті періштені көрдім

Аян 10:4 Жеті күн күркірінің айтқандарын

Аян 15:7 жеті періштеге жеті тостағанды

#### Жеті апта мейрамы -

Жеті апта мейрамы - т.қ. Алғашқы өнім мейрамы, елуінші күн

Мыс 34:22 жинарда Жеті апта мейрамын, ал

Заң 16:10 Жеті апта мейрамын тойлаңдар.

Заң 16:16 нан мейрамы, Жеті апта мейрамы

#### жеті кезең -

жеті кезең - т.қ. кезең

Дан 4:13 күйде ол басынан жеті кезеңді

Дан 9:24 қаласына жетпіс рет «жеті кезең»

Дан 9:25 уақытқа дейін жеті рет «жеті кезең

Дан 9:26 Алпыс екі рет «жеті кезең» өткен

#### жетіген -

жетіген - т.қ. ішекті

Пат1 10:5 даңғыра, сыбызғы және жетіген

Пат2 6:5 түрлі аспаптарда, жетіген, шертер,

Пат3 10:12 жетіген мен шертер аспаптарын

Шеж1 15:16 шертер, жетіген, сылдырмақ

Шеж1 25:3 жетігенде ойнағанда ерекше көңіл

Шеж2 29:25 шертер, жетіген аспаптарын беріп,

Нех 12:27 даңғыра, жетіген, шертерлермен

Әйүп 30:31 Жетігенім қайғылы әуенге,

Жыр 8:1 ғаттық жетігеннің сүйемелдеуімен

Жыр 11:1 арналған, сегіз ішекті жетігеннің

Жыр 32:2 Он ішекті жетігенмен күй

Жыр 42:4 Жетігенмен Саған, Құдайым,

Жыр 56:9 ояншы, сергек болайын, Жетіген

Жыр 80:3 жетігенмен әсем әуен тартыңдар!

Жыр 97:5 Жетігенмен де Иемізге күй

Жыр 136:2 Жетігенімізді іліп қойдық сонда

Жыр 149:3 Оның атын, Дауылпаз, жетігенмен

Иш 5:12 Тойларында домбыра мен жетіген,

Дан 3:10 сыбызғы, домбыра, жетіген,

Қор1 14:7 не жетіген анық дыбыс шығармаса

Аян 15:2 мадақтайтын жетігендерін ұстапты

#### Жетіқарақшы -

Жетіқарақшы - т.қ. Үркер, шоқжұлдыз

Әйүп 9:9 аспандағы Жетіқарақшы,

Әйүп 38:32 Жетіқарақшыны кіші

#### жетілген, жетілгендік -

жетілген, жетілгендік - т.қ. кемелді, кемелділік

Жақ 3:2 тұтастай меңгере алатын жетілген

Қор1 2:6 біз рухани жетілгендерге даналық

Қор1 13:10 Алайда жетілгендік келген кезде

Еф 4:13 біртұтас, жетілген қауым

Флп 3:15 кім жетілген болса, осылай

#### жетілдіру -

жетілдіру -

Пет1 5:10 қайтадан жетілдіріп, нығайтып

Қор1 8:1 сүйіспеншілік» сенімді жетілдіреді.

Қор1 10:23 бірдей сенімдеріңді жетілдірмейді.

Ғал 5:22 жетілдіретін игілікті «жеміс»

Еф 4:29 сенімдерін жетілдіріп, игілік сепсін

#### жетілу -

жетілу - т.қ. кемелдену

Қор1 2:6 біз рухани жетілгендерге даналық

Еф 4:13 жетілген қауым болмақпыз.

Флп 3:12 жетілдім деп те есептемеймін.

Флп 3:15 Арамызда кім жетілген болса

Қол 4:12 сендердің рухани жағынан жетіліп

Евр 6:1 жетілу үшін алға басайық.

#### жетім, жетімсірету -

жетім, жетімсірету -

Заң 24:17 жетімді де құқықтарынан айырма!

Жыр 67:6 Құдай әке болады жетімдерге

Нқл 23:10 Жетімнің жеріне қолыңды сұқпа!

Жох 14:18 Мен сендерді жетімсіретпей

#### жетім-жесір -

жетім-жесір - т.қ. жесір

Заң 10:18 Ие жетім-жесірлердің мүддесін

Заң 16:11 жетім-жесірлермен бірге қуана

Заң 24:19 жұрттықтар мен жетім-жесірлерге

Заң 26:12 мен жетім-жесірлерге беріңдер

Иш 1:17 жетім-жесірлерді қолдап,

Ерм 7:6 жетім-жесірге жамандық істемей,

Мал 3:5 жетім-жесірлерге зорлық

Жақ 1:27 жетім-жесірлердің қамын ойлау

#### жетінші -

жетінші -

Яһд 1:14 адамзаттың жетінші атасы Енох

Аян 8:1 Тоқты жетінші мөрді бұзып

Аян 10:7 жетінші періште кернейін тартып,

Аян 16:17 Жетінші періште тостағандағысын

#### жетінші ай -

жетінші ай -

Леу 23:24 жетінші айдың бірінші күні

Леу 23:27 Жетінші айдың оныншы күні —

Леу 23:34 жетінші айдың он бесінші күні

#### жетінші жыл -

жетінші жыл -

Мыс 21:2 Жетінші жылы оған бас

Мыс 23:11 жетінші жылы оны өңдемей,

Леу 25:2 жетінші жылы тынығуы керек.

Заң 15:9 кешірілетін жетінші жыл таяп

#### жетінші күн -

жетінші күн -

Жар 2:2 жұмысының бәрін жетінші күні

Жар 2:3 Жетінші күнге Құдай оң батасын

Мыс 16:26 жетінші күн демалыс күні, сонда

Мыс 23:12 жұмысыңды істеп, жетінші күні

#### жетісу -

жетісу - т.қ. жеткілікті, жету

Мат 19:20 Маған тағы не нәрсе жетіспейді? —

Мар 9:24 Сенімім жетіспегенде оны нығайта

Мар 10:21 Саған бір нәрсе жетіспейді: барып,

Сал1 3:10 сенімдеріңнің жетіспейтін

#### жеу -

жеу - т.қ. тамақтану

Жар 3:6 жеуге жақсы әрі көз тартарлық

Езк 3:3 осы кітапты жеп, ішіңді толтыр!

Мат 14:20 Барлығы да жеп тойды.

Мат 26:26 Алып жеңдер, бұл — Менің денем,

Лұқ 9:17 Барлығы да жеп тойды. Соңында

Жох 6:54 Кімде-кім Менің денемнен «жеп»

Қор1 11:29 егер лайықсыз түрде нан жеп

#### жиен -

жиен - т.қ. іні

Жар 29:12 Әкеңнің жиені, Рабиғаның

Елш 23:16 Пауылдың жиен інісі біліп қойды.

Қол 4:10 Барнабаның жиен інісі Марқа

#### жиналу -

жиналу -

Рул 10:7 қауымның жиналуына белгі

Ерм 3:17 Иерусалимде жиналатын болады.

Дан 3:2 мүсіннің алдында жиналып тұрған

Дан 3:27 үш жігітті айналдыра жиналып,

Дан 6:11 оны көре алмайтындар жиналып,

Соф 2:1 Масақ іспетті жиналып

Мат 12:44 үй сыпырылып, жиналыпты,

Мат 18:20 үш адам Менің атымнан жиналса

Мат 26:3 қызметкердің сарайына жиналып,

Мат 27:17 яһудилер алаңға жиналып болған

Мат 27:62 Пилаттың қасына жиналып,

Мар 2:13 Күллі халық қасына жиналып, Иса

Жох 20:19 Исаның шәкірттері жиналып,

Елш 2:6 халық сол жерге жиналып,

Елш 4:31 жиналып отырған жер қозғалып

Елш 5:12 бағаналы ғимаратында жиналып

#### жиналыс -

жиналыс -

Мыс 12:16 жиналыстарың болсын.

Леу 23:36 бағышталған жиналыс өткізіңдер.

Жое 2:15 салтанатты жиналыс жариялаңдар

Евр 10:25 жиналыстарына бармай қалуды

#### жинау -

жинау -

Жыр 105:47 арасынан жинап ала гөр кері

Мат 12:30 кім Менімен бірге жинамаса

Мат 14:20 жинап алғанда, он екі себет толды.

Мат 15:37 қалдықтарды жинап алғанда жеті

Мат 23:37 қанша рет жинамақшы болдым.

Мат 24:31 жинап әкелетін болады.

Мат 25:24 шашпаған жерден жинайсыз.

Мат 25:32 Оның алдына жинап әкелінеді.

Мар 2:11 төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар

Мар 6:43 жинап алғанда он екі себет толды.

Лұқ 5:25 жатқан төсенішін жинап алып

Лұқ 15:13 жинап алып, алыс бір елге кетеді.

Жох 5:9 төсенішін жинап алды да, жүріп

Елш 19:25 жинап алып, оларға былай деді

Қор2 9:6 «Сараң сепкен сараң жинар

#### жирену -

жирену -

Леу 26:30 әбден жиренетін боламын.

Заң 7:26 солардан өздерің де жиреніп

Жыр 5:7 Сен қанішер, опасыздан жиренесің

Жыр 118:163 жек көріп, одан жиренемін,

#### жиренішті -

жиренішті - т.қ. жексұрын

Дан 9:27 жиренішті бір нәрсені

Амо 5:21 иісі Маған жиренішті.

Аян 16:2 мүсініне табынғандарда жиренішті

#### жоғалту -

жоғалту -

Уағ 3:6 бар іздеп жүрудің әрі жоғалтудың

Лұқ 15:4 солардың бірін жоғалтып алса

Лұқ 15:8 бар әйел біреуін жоғалтып алса

Жох 17:12 бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын.

Жох 18:9 бірде-біреуін жоғалтқан жоқпын

Жох2 1:8 қол жеткізгендеріңді жоғалтпай

Аян 2:4 сүйіспеншілігіңді жоғалтып алдың.

#### жоғалу -

жоғалу - т.қ. ғайып болу, жоқ болу

Пат1 9:3 Қиштың есектері адасып, жоғалып

Пат1 25:7 бірде-бір тұяқ жоғалған жоқ!

Жыр 11:2 адал атаулы жоғалды!

Жыр 101:4 түтіндей лезде жоғалады,

Жыр 118:176 Жоғалған қой іспетті адасып

Нқл 8:18 менде, Жоғалмас қазына мен

Езк 34:16 Мен жоғалғандарын іздеп,

Лұқ 15:6 Жоғалған қойымды тауып алдым,

Лұқ 15:24 жоғалған еді — табылды! — дейді.

#### Жоғарғы кеңес -

Жоғарғы кеңес - т.қ. кеңес

Мат 26:59 Жоғарғы кеңес Исаны өлімге кесу

Мар 15:43 Жоғарғы кеңестің беделді мүшесі

Елш 4:21 Жоғарғы кеңес болған оқиғаға

Елш 5:21 діни қызметкер Жоғарғы кеңесті,

Елш 7:54 Жоғарғы кеңес мүшелері мұны

Елш 23:6 Жоғарғы кеңестің бір бөлігінің

#### жоғары -

жоғары -

Жыр 96:9 Жоғарысың бүкіл әлемнен, уа

Жыр 107:6 көктен жоғары атың шықсын

Жыр 138:17 Сенің ойларың маған тым жоғары,

Нқл 4:8 Жоғары оны бағала, дәрежеңді

Иш 33:5 Иенің мәртебесі қандай жоғары!

Иш 52:13 дәрежесі жоғары көтеріліп

Мар 12:31 Бұлардан жоғары өсиет жоқ. —

Лұқ 16:15 Адамдар бұларыңды жоғары

Лұқ 21:28 бастарыңды көтеріп, жоғары

Флп 2:3 өздеріңнен жоғары қойыңдар!

Флп 2:9 жоғары Атақты сыйлап берді:

Сал2 2:4 өзін олардан жоғары қояды

Евр 1:4 қаншама жоғары болса

#### жоғарылау, жоғарылату -

жоғарылау, жоғарылату - т.қ. көтермелеу

Пат1 2:7 Не төмендетіп, не жоғарылатады,

Пат2 22:36 Жоғарылатады мені шапағатың.

Шеж2 1:1 мерейін айрықша жоғарылатты.

Жыр 112:7 тозаңнан кедейді жоғарылатар,

Жыр 144:1 Атыңды мәңгілік жоғарылатамын.

Дан 2:48 дәрежесін мейлінше жоғарылатып,

Мат 23:12 төмен ұстаған жоғарылатылады.

Лұқ 1:52 Атақсыздарды жоғарылатады,

Лұқ 2:34 жоғарылауына себепші болады.

Лұқ 14:11 жоғарылатқан әркім төмендетіледі

Жақ 4:10 сонда Ол сендерді жоғарылатпақ.

Пет1 5:6 Ол сендерді жоғарылатпақ.

#### Жоел -

Жоел - (пайғамбар)

Жое 1:1 Иенің Петуел ұлы Жоелге арнаған

Елш 2:16 ежелде Жоел пайғамбар айтқан

#### жойылу -

жойылу - т.қ. күйреу, құртылу, құру, қырғын

Жар 7:23 жойылды: адамнан бастап малға

Рул 16:33 біржола құрып жойылды.

Заң 7:26 толығымен жойылуға тиісті

Еш 6:17 Иеге бағышталып жойылуға тиісті

Жыр 36:9 Зұлымдық жасаушылар жойылып

Жыр 36:17 Себебі зұлымның күші жойылады,

Иш 1:9 жойылып кеткен болар едік.

Иш 66:22 мәңгі жойылмайтынындай,

Зәк 11:11 Сөйтіп келісім сол күні жойылды.

Мат 12:25 патшалық жойылып, бос қалады.

Мар 3:24 берік тұра алмай, жойылып кетеді.

Лұқ 21:33 Аспан мен жер жойылатын

Жох 10:28 Олар ешқашан жойылмайды,

Жох 12:24 дәні жерге егіліп, жойылмаса, онда

Пет2 2:3 жойылулары кешікпей, сөзсіз іске

Пет2 2:12 аңдар сияқты олар да жойылмақ,

Рим 9:29 жойылып кеткен болар едік».

Қор1 15:26 Жойылатын соңғы жау — өлім.

Қор1 15:53 жойылмайтын денелермен

Қор2 4:9 жығылсақ та, жойылмаймыз.

#### жоқ -

жоқ - т.қ. зәру

Мыс 8:10 Иеге тең келетін ешкімнің жоқ

Пат3 8:23 Сен сияқты ешбір құдай жоқ!

Пат4 5:15 басқа шынайы құдайдың жоқ

Жыр 13:1 Ақылсыз адамдар «Құдай жоқ!»

Уағ 4:1 оларды жұбататын ешкім жоқ екен

Иш 44:6 Менмін, Менен өзге құдай жоқ!

Иш 45:6 Менен өзге бірде-бір құдай жоқ

Иш 45:14 Одан басқа шынайы құдай жоқ!»

Иш 59:16 жақтайтын бірде-бір адамның жоқ

Иш 64:4 істейтін бірде-бір өзге құдай жоқ!

Дан 4:6 сен шеше алмайтын құпияның жоқ

Мар 12:32 жалғыз, Одан басқа құдай жоқ»

Жох 5:42 деген сүйіспеншіліктің жоқ екенін

Рим 7:18 болмысымда, жақсылық жоқ

Қор1 8:4 Құдайдан басқа еш құдайдың жоқ

#### жоқ болу -

жоқ болу - т.қ. ғайып болу, жоғалу

Мат 18:9 тасталған сияқты жоқ болсын!

Мар 9:43 тасталған» сияқты жоқ болсын.

Пет2 3:10 бәрі де өртеніп жоқ болады.

Рим 6:2 өлген адамдай күнәға жоқ болдық.

Рим 6:10 өлгенде күнәға біржола жоқ болды

Қор1 15:54 Өлім жеңіліп, біржола жоқ болады

Қор2 6:10 Ештеңеміз жоқ болғанмен, бәріне

Аян 21:4 бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

#### жоқтау -

жоқтау - т.қ. қайғыру

Уағ 3:4 Жоқтау айтудың әрі би билеудің.

Уағ 12:5 көше оны жоқтаушыларға толар.

Мат 2:18 Рахила өлген балаларын жоқтап

Лұқ 7:32 Сосын жоқтау айтсақ та, жылап

Лұқ 8:52 Жұрттың бәрі жылап, жоқтау

Лұқ 23:27 көптеген әйелдер жоқтау айтып

Жох 16:20 сендер жылап, жоқтау айтатын

Аян 21:4 өлім, жоқтау, зар еңіреу мен ауру

#### жоқшылық -

жоқшылық - т.қ. бейшара, кедей

Заң 24:14 Жоқшылықта өмір сүрген

Нқл 14:23 Бос сөзден тек жоқшылық шығар.

Нқл 24:34 қарақшыдай боп жоқшылық,

Елш 4:34 Араларында жоқшылық көрген

Қор2 8:9 жоқшылыққа ұшырады!

Флп 4:12 Жоқшылықта да, молшылықта да

#### жол -

жол - т.қ. ақ жол, жолын қуу, құтқарылу жолы, Мәсіхтің жолы, тура жол

Мыс 33:13 өз жолдарыңды білдіре гөр.

Пат1 12:23 сендерге ізгі де әділ жолды көрсете

Пат2 22:31 Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз

Әйүп 23:11 Себебі Оның жолымен аяқ басып,

Жыр 15:11 Шын өмір жолын маған көрсетесің

Жыр 17:31 Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз

Жыр 26:11 жолдарыңды маған нұсқай гөр

Жыр 36:5 Өмір жолыңды тапсыр Тәңір Иеге

Жыр 76:14 Жолдарың Сенің, уа, Құдай,

Жыр 118:33 жарлықтарыңның жолын

Жыр 142:10 Түзу жолмен мені жетелей көрсін.

Нқл 4:19 қылмыстының жолы түнекке

Нқл 10:17 мойынсұнған жан өмірге жол

Нқл 10:29 Жаратқанның жолы мінсіз жанға

Нқл 12:15 Ақымақ жүрген жолым тура дер

Нқл 14:12 түзу болып көрінген жолдар да бар

Нқл 15:9 Арамзаның жолынан Жаратқан

Нқл 15:19 Адалдың жолы тегіс болар.

Нқл 16:25 түзу болып көрінген жолдар да бар

Нқл 21:2 жолы адамға түзу болып көрінер

Иш 30:21 Жол мынау, сонымен жүріңдер!»

Иш 35:8 Қасиеттілік жолы» деп аталмақ.

Иш 40:3 Түзу қылып даңғыл жолды

Иш 40:27 «Жүрген жолым Жаратқаннан

Иш 43:16 өтетін жол салған болатын.

Иш 48:17 түзу жолмен бастап алып жүремін.

Иш 55:8 Менің жолым сендердікінен басқа

Иш 55:12 жолдарыңда аман-есен

Ош 14:10 Иенің көрсеткен жолдары түзу

Мал 3:1 жүретін жолымды дайындап

Мат 3:3 Иеге жолды дайындаңдар

Мат 7:13 қақпа кең, жол да даңғыл. Онымен

Мат 13:4 кейбіреулері жол бойына түсіп

Мар 8:34 Менің жолыммен жүрсін!

Лұқ 10:31 сол жолмен кездейсоқ келе жатып

Жох 14:4 жолды да білесіңдер, — деді Иса.

Жох 14:6 Иса оған: — Жол, шындық және

Елш 9:2 Исаның жолына түскендерді

Елш 18:25 Иеміздің жолы туралы негізгі

Елш 22:4 Сол жолға түскендерді

Елш 24:14 атаған жол бойынша қызмет етіп

Рим 11:33 Жолдарын Оның ешкім зерттеп

Қор1 10:13 жолымен қамтамасыз етеді.

Қор1 12:31 асып түсетін жолды көрсетемін:

#### жол ашу -

жол ашу - т.қ. ашу 1

Рим 5:2 сенім арқылы жол ашылды.

Еф 2:18 Құдай Әкеге сиынуға жол ашылды

Евр 10:20 мәңгілік өмірге жаңа жол ашты.

#### жол беру -

жол беру -

Мат 6:13 Азғырылуымызға жол бермей

Қор1 10:13 сыналуларыңа жол бермейді.

Еф 4:27 түрткі салуына жол бермеңдер!

#### жолға шығу -

жолға шығу -

Жар 12:4 Иенің айтуымен жолға шықты.

Лұқ 15:20 жігіт әкесіне баруға жолға шығады

Евр 11:8 бара жатқанын білмесе де, жолға

#### жолдас -

жолдас - т.қ. серік, серіктес

Бил 7:13 көрген түсін жолдасына айтып

Нқл 13:20 Данамен жолдас болған дана

Уағ 4:10 Біреуі құласа, жолдасы сүйеп

Мат 18:28 қызметтес жолдасын кездестіреді.

Мат 18:33 жолдасыңды кешіруге тиіс емес пе

Лұқ 11:6 бір жолдасым жолаушылап келіп

Елш 16:6 Пауылға және оның жолдастарына

Елш 17:16 Афиныда жолдастарын күтіп

#### жолдорба -

жолдорба - т.қ. дорба

Лұқ 9:3 алмаңдар: таяқ, жолдорба, нан,

Лұқ 10:4 Ақша салатын қалта, жолдорба,

Лұқ 22:36 жолдорбасын да алып жүрсін.

#### жолмен жүру -

жолмен жүру -

Заң 5:33 нұсқаған жолмен жүріңдер! Сонда

Заң 30:16 жолдарымен жүріп, өсиеттерін,

Пат2 22:22 Жаратқанның жолымен жүрдім,

Жыр 1:1 Күнәкарлар жолымен де жүрмейді

Жыр 118:9 Жастар қалай таза жолмен жүре

Жыр 138:24 өмір жолымен мені жүргізсеңші!

Нқл 2:20 Лайым жүр әділдердің жолыменен

Нқл 8:20 Әділетті жолмен жүре беремін,

Мар 9:41 Мәсіхтің жолымен жүргендерің

Лұқ 13:33 де өз жолыммен жүруге тиістімін.

Яһд 1:11 Қабыл таңдаған жолмен жүреді

#### жолын қуу -

жолын қуу - т.қ. жол

Ерм 2:8 тәңірсымақтардың жолын қуып

Елш 6:1 Мәсіхтің жолын қуушы

Елш 9:36 Мәсіхтің жолын қуушы Табита

Елш 11:29 Иеміздің жолын қуушылар

Қор1 14:1 Сүйіспеншіліктің жолын қуыңдар!

#### жомарт -

жомарт - т.қ. дарқан, кең пейілді

Тім1 6:18 игі істерге дарқан әрі жомарт

#### жомарттық -

жомарттық - т.қ. кеңпейілділік

Иш 55:7 Ол жомарттықпен кешіреді.

Жақ 1:5 бәріне жомарттықпен бере салады.

Қор2 9:11 жомарттық жасай алатындай

Қор2 9:13 жомарттықпен бөлісудесіңдер.

#### Жонатан -

Жонатан -

Пат1 13:16 Бұдан кейін Саул мен Жонатан

Пат1 14:45 Жонатан қалайша өлуге тиіс?

Пат1 18:3 Жонатан онымен серттесіп дос

Пат1 19:4 Жонатан әкесіне Дәуітті

Пат2 1:25 Қырат басында жатыр Жонатан!

#### Жосапат -

Жосапат -

Пат3 22:2 Яһуда елінің патшасы Жосапат

Пат3 22:4 Ахаб Жосапатқа: — Менімен бірге

Пат3 22:18 Ахаб Жосапатқа: «Ол мен туралы

Пат3 22:29 Жосапат әскерлерін ертіп

Пат3 22:48 Жосапат патша алысқа жүзіп бара

#### Жосия -

Жосия -

Пат3 13:2 Жосия есімді біреу шығады.

Пат4 23:24 Жосия патша Иерусалим қаласы

Шеж2 33:25 Жосияны патша етіп қойды.

Ерм 1:2 Амон ұлы Жосия патшалық

Соф 1:1 Яһудаға Амон ұлы Жосияның

#### жоспар -

жоспар -

Ест 8:3 жоспарының бетін қайыруын

Жыр 2:1 Ұлттар іске аспайтын жоспарлар

Жыр 32:10 жояды арамза жоспарларын.

Жыр 32:11 Жаратқанның жоспары мәңгі

Нқл 16:1 Адам жүрегінде жоспар құрар

Иш 32:8 Ал әділ жан әділ жоспар құрып

Елш 4:25 Ұлттар іске аспайтын жоспарлар

Еф 1:9 Өзінің құпия жоспарын — Мәсіхке

Еф 3:3 құпия жоспарын маған ашып

Еф 3:5 жоспар адамзаттың алдыңғы

Еф 3:9 жоспарының қалай іске

Евр 11:40 жақсы жоспар ойлап қойған

Аян 1:1 Құдайдың құпия жоспарын ашып,

#### жоспарлау -

жоспарлау -

Нқл 16:9 жолын адам жүрегінде жоспарлар,

Иш 14:24 Мен қалай жоспарлаған болсам

Иш 25:1 көп бұрын оларды жоспарладың

Иш 41:4 Кім бұларды жоспарлап, жүзеге

Қор2 1:16 сендерге соға кетуді жоспарладым.

#### Жохақым -

Жохақым -

Пат4 24:1 Жохақымның патшалық құрған

Пат4 24:1 Жохақым үш жыл

#### Жохан -

Жохан - (елші)

Мат 10:2 Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан

Елш 3:1 Петір мен Жохан күндізгі сағат

Ғал 2:9 Петір және Жохан Құдайдың

Аян 22:8 Жохан, осыларды естіп, көрдім.

#### жою -

жою - т.қ. аластату, бұзу, құрту

Мат 5:17 Мен оларды жою үшін емес, қайта

Жох 12:24 жерге егіліп, көктеп, өзі жойылса,

Қор1 3:17 үйін» жойғанды Құдай жоймақ.

Еф 2:14 қабырғадай өштестікті жойып

Қол 2:14 шегелеп іліп қойып», күшін жойды

Тім2 2:18 кейбіреулердің сенімдерін жоюда.

#### жөнінде -

жөнінде - т.қ. жайлы 2, туралы

Мыс 18:1 құтқарып алып шыққаны жөнінде

Рул 23:23 Исраил жөнінде: «Қарашы

Пат4 22:13 кітапта жазылған сөздер жөнінде

Евр 6:2 қол тигізіп бата беру жөнінде

#### жуас -

жуас - т.қ. кішіпейіл

Мат 11:29 жуас, кішіпейілмін шын жүректен

#### жуасыту -

жуасыту -

Жыр 71:4 қанаушыларын басып жуасытсын.

Жыр 106:39 Езгі, апат, қайғы оны жуасытады,

Иш 23:9 барлық мәртебелілерді де жуасыту

#### жуу -

жуу -

Жыр 50:9 күнәмнан мені жуып-шая гөр

Ерм 4:14 жүрегіңді зұлымдықтан жуып

Жох 13:5 шәкірттерінің аяқтарын жуып

Тит 3:5 мейіріміне бола күнәдан жуып

Евр 10:22 таза сумен жуылған болсын.

Аян 7:14 қанымен «жуып» аппақ қылды.

Аян 22:14 Шапандарын таза жуып

#### жуық арада -

жуық арада - т.қ. жақын арада

Мар 11:3 керек, жуық арада кері қайтарып

Рим 16:20 жуық арада әзәзіл шайтанды

#### жуырда -

жуырда - т.қ. жақын арада

Аян 3:11 Мен жуырда келемін.

Аян 22:6 Ие қызметшілеріне жуырда болуға

Аян 22:20 Бұл шындық, Мен жуырда келемін

#### жұбай -

жұбай - т.қ. әйел, ерлі-зайыпты, қосақ

Жар 39:9 Ал сіз оның жұбайысыз ғой! Сонда

Мат 14:4 «Бауырыңыздан жұбайын тартып

Қор1 7:33 ер адам жұбайының көңілін табуға

Еф 5:28 жұбайларын өз тәніндей жақсы

#### жұбаныш -

жұбаныш - т.қ. жұбату, жігер

Жыр 93:19 жұбанышың жадыратты көңілімді.

Жыр 118:47 Олардан жұбаныш пен рақат

Жыр 118:76 ұдайы жұбаныш бола берсін.

Жыр 118:143 өсиеттеріңнен жұбаныш пен рақат

Иш 54:11 дауыл сабалап, жұбаныш көрмеген

Ерм 8:18 Жұбаныш іздегенде бойымды

Ерм 31:13 жұбаныш пен қуаныш сыйлаймын

Зәк 10:2 өтірік түс көріп, босқа жұбаныш

Қор1 14:31 тәлім, жұбаныш және жігер

Қор2 1:3 қайырымды Әкеміз, жұбаныш пен

Қор2 1:4 жігерлендірген жұбанышымен біз

Қор2 1:5 жұбанышымыз да ағыл-тегіл мол

Қор2 1:6 біз көрген жұбаныш өздеріңді де

Қол 4:11 бұлар маған нағыз жұбаныш.

Сал2 2:16 мәңгілік жұбаныш пен үзілмес

Флм 1:7 зор қуаныш пен жұбаныш таптық,

#### жұбату -

жұбату - т.қ. жұбаныш, жүрек орнықтыру, көз жасын сүрту, көңіл орнықтыру, қамқоршы, Қамқоршы

Жар 5:29 бізге жұбатушы болады», — деді.

Иш 40:1 Халқымды Менің жұбатыңдар,

Иш 51:12 Өзім сені жұбатып, сүйенішің

Иш 61:1 жаралы жүректерді жұбатып

Иш 61:2 бәрін жұбатуға да жіберді.

Иш 66:13 бөбегін жұбатқанындай, Мен де

Мат 5:4 Құдай оларды жұбататын болады!

Қор2 1:4 барлық азаптарымызда жұбатып,

Аян 7:17 жастарын сүртіп тастап жұбатады.

#### жұлдыз -

жұлдыз - т.қ. шоқжұлдыз, Шолпан

Жар 1:16 әрі жұлдыздарды жаратты.

Жар 22:17 аспандағы жұлдыздар мен теңіз

Рул 24:17 Жақыптан бір жұлдыз

Иш 14:12 Шолпан жұлдыз әрі таң шапағы

Ерм 33:22 ұрпағын аспандағы жұлдыздардай

Дан 12:3 олар жұлдыздар сияқты мәңгі

Мат 2:7 жұлдыздың аспанда қашан

Мат 2:10 Жұлдызды байқаған олардың

Пет2 1:19 Таң атып, шолпан жұлдызының

Евр 11:12 аспандағы жұлдыздар мен теңіз

Аян 1:16 ұстаған жеті жұлдызы бар екен.

Аян 9:1 құлап түскен «жұлдызды» көрдім.

Аян 22:16 «таңғы жарық Жұлдызбын»

#### жұмақ -

жұмақ - т.қ. пейіш бағы

Иш 51:3 түзді жұмақ секілді, иә, Жаратқан

Лұқ 20:35 өлімнен тіріліп, жұмаққа баруға

Лұқ 23:43 Менімен бірге жұмақта боласың!

Қор2 12:3 жұмаққа апарылғанын дәл білемін

#### жұмбақ -

жұмбақ -

Бил 14:13 Егер жұмбақты шеше алмасаңдар

Жыр 48:5 тартып жұмбағымды ашамын.

#### жұмыс -

жұмыс - т.қ. еңбек

Жар 2:2 жарату жұмысының бәрін жетінші

Езр 3:9 Бүкіл жұмысқа бірігіп басшылық

Езр 4:23 жұмысты күштеп тоқтатқызып

Езр 6:8 Жұмыс тоқтап қалмауы үшін

Нех 4:6 Халық жұмысты бар ықыласымен

Жыр 103:23 Адамдар сол кезде жұмысқа

Уағ 5:17 жұмыстарының игілігін көруі.

Иш 65:22 жұмыстарының өнімдерін ұзақ

Хақ 1:14 оны қайта салу жұмысына кірісті.

Қор1 3:13 жұмысының сапасы Мәсіх үкім

Қор1 9:6 екеуіміздің ғана кәдімгі жұмысты

Қол 3:23 Қандай жұмыс болса да, оны адам

#### жұмыс істеу -

жұмыс істеу - т.қ. еңбек ету

Мыс 5:18 жұмыс істеңдер! Сабан берілмейді,

Мыс 12:16 ешқандай жұмыс істемеңдер, тек

Мыс 20:9 барлық жұмыстарыңды істей бер,

Мыс 23:12 Алты күн жұмысыңды істеп,

Заң 5:14 ешқандай жұмыс істемеңдер!

Ерм 17:24 осы күні еш жұмыс істемеу

Ерм 22:13 Ол шеберлерге тегін жұмыс істетіп

Мат 20:12 бір сағат қана жұмыс істесе,

Мат 21:28 жүзімдікке барып, жұмыс істеші»,

Лұқ 13:14 Жұмыс істейтін алты күн бар.

Лұқ 19:13 осы қаржымен жұмыс істеңдер! —

Жох 4:38 Басқалар жұмыс істеді, ал олардың

Елш 18:3 бірге тұрып, бірге жұмыс істеді.

Елш 20:34 осы екі қолыммен жұмыс істеп,

Рим 16:12 жұмыс істеп жүрген Трифена мен

Қор1 4:12 жұмыс істеп өз күнімізді көрудеміз

Сал1 2:9 үшін күні-түні жұмыс істедік,

#### жұмыссыз -

жұмыссыз - т.қ. бос

Мат 20:3 базардан әлі де жұмыссыз тұрған

Мат 20:6 сағат бесте барса, жұмыссыз

Сал2 3:7 сендерде болғанда жұмыссыз, бос

#### жұмысшы -

жұмысшы - т.қ. қызметкер, қызметші

Мат 9:37 бірақ жұмысшылар аз.

Мат 9:38 жұмысшылар жіберуін өтініңдер!»

Мат 20:1 жүзім бағына жұмысшы жалдау

Жақ 5:4 жұмысшыларға төлемеген тиесілі

Тім2 2:15 Сен кінәратсыз жұмысшы

#### жұпар -

жұпар - т.қ. хош иіс

Жыр 44:9 дәмқабық гүлінің жұпарымен,

Жыр 65:15 майын өртеп, жұпарын

Жыр 132:2 Басына құйылған жұпар май

Жыр 140:2 алдыңа жетсін жұпар тартудай

Нқл 27:9 Жұпар мен иісмай жүректі қуантар

Ән 1:11 Иісмайымның жұпары сол тұста

Ән 1:16 Жұпар шыршалар

Ән 4:14 Жұпары аңқып тұр бақшаңнан

Ән 8:14 Жұпар иісі аңқыған шөптер мол

Қор2 2:16 шынайы өмірдің жұпар иісі секілді

#### жұпар иісті -

жұпар иісті - т.қ. хош иісті зат

Мыс 30:23 жұпар иісті дәмқабық пен хош

Мыс 30:34 жұпар иісті шайыр тамшылары,

Мыс 30:35 жұпар иісті түтету қоспасын жасат:

Ән 5:13 Жұпар иісті шөптер өсіп тұрған

Иш 55:13 жұпар иісті жасыл бұталар басады.

#### жұтаң -

жұтаң - т.қ. кедей, нашар

Аян 2:9 азаптарыңды әрі жұтаң күйіңді

#### жұту -

жұту -

Мат 23:24 Масаны сүзіп тастап, түйені жұтып

#### жүген -

жүген -

Жыр 31:9 Ауыздық, жүген саласың оларға,

Иш 30:28 ауыздық пен жүген салғандай

#### жүгенсіз -

жүгенсіз -

Сал1 5:14 жүгенсіз, бос жүргендерге ескерту

Сал2 3:6 ескертеміз: жүгенсіз жүріп

Сал2 3:11 жүгенсіз жүргендіктерің туралы

#### жүгенсіздік -

жүгенсіздік -

Пет1 4:3 жүгенсіздік, нәпсіқұмарлық,

Пет2 2:18 жүгенсіздікпен қанағаттандыруға

Ғал 5:21 өлтіру, маскүнемдік, жүгенсіздік

#### жүгіру -

жүгіру - т.қ. асығу

Пат1 17:48 філістір сапына қарай жүгіріп

Пат3 18:46 Ахабтан бұрын жүгіріп отырды.

Пат4 5:21 жүгіріп келе жатқанын байқағанда

Ән 1:3 Жылдам жүгірейік екеуіміз, кәне!

Ән 8:14 маған жүгіріп келсең екен

Иш 10:3 Көмек сұрап кімге жүгіріп

Ерм 2:25 артынан жалаң аяқ жүгіріп

Мат 28:8 үшін асығып жүгіре жөнелді.

Мар 5:6 жүгіріп келіп, аяғына бас ұрып

Мар 6:33 қалалардан шығып, жаяу жүгіріп

Мар 9:15 таңғалып, Оны қарсы ала жүгірді.

Лұқ 15:20 алдынан жүгіріп шығады.

Лұқ 19:4 Исаны көру үшін алға жүгіріп

Лұқ 24:12 тұра сала қабірге жүгіріп барды.

Жох 20:2 шәкіртіне жүгіріп барып, оларға:

Жох 20:4 Екеуі бірге жүгіре жөнелді

Елш 8:30 Філіп күймеге жүгіріп барғанда

Елш 16:29 ішке қарай тұра жүгірді де

Қор1 9:24 Мәсіхтің жолымен «жүгіріңдер»!

Қор1 9:26 мақсатсыз жүгіріп жүрген жоқпын

Флп 3:13 бәйгеге қарай жан сала жүгіріп

Тім2 4:7 «жарыста жүгіріп, мәреге жеттім»

#### жүз 1 -

жүз 1 - т.қ. бет-жүз, жарқын жүз, жылы жүз

Әйүп 13:24 неге менен жүзіңді бұрып әкетесің

Жыр 88:16 өйткені оған Жүзіңнің нұрында

Мат 5:47 жарқын жүзбен амандассаңдар,

#### жүз 2 -

жүз 2 - (100)

Мат 18:12 Бір бағушының жүз қойы болып,

Мат 19:29 жүз есе артығымен қайтарылады,

Лұқ 8:8 өсіп, жүз еседен өнім береді. —

Лұқ 15:4 араларыңдағы біреудің жүз қойы

#### жүзбасы -

жүзбасы - т.қ. елубасы, мыңбасы

Рул 31:48 жүзбасылары Мұсаның алдына

Заң 1:15 руларыңа мыңбасы, жүзбасы,

Пат2 18:1 мыңбасылар мен жүзбасыларды

Мат 8:5 бір римдік жүзбасы алдына келіп:

Мар 15:39 жүзбасы Исаның осылай жан

Лұқ 7:3 Жүзбасы Иса туралы хабар алған

Елш 10:1 әскер бөлімінің жүзбасы еді.

Елш 27:3 Жүзбасы Пауылға жақсы қарап,

#### жүзеге асу -

жүзеге асу - т.қ. орындалу, іске асу

Нқл 15:22 Көптің ақылымен ол жүзеге асар.

Иш 53:10 Иенің еркі жүзеге асады.

Мат 1:22 жүзеге асуы үшін солай болды.

Мат 5:18 әуелі бәрі де жүзеге асады.

Лұқ 22:16 толықтай жүзеге асқанша,

#### жүзеге асыру -

жүзеге асыру - т.қ. орындау, іске асыру

Заң 29:29 бақи жүзеге асыруымыз керек.

Пат1 3:12 аяғына дейін жүзеге асырамын.

Иш 55:11 мақсаттарымды жүзеге асырады».

Мат 5:17 жүзеге асыру үшін келдім.

Рим 7:18 оны жүзеге асыратын күшім жоқ.

Флп 2:12 соны толығымен жүзеге асыруға

Флп 2:13 жүзеге асыруларыңа түрткі

#### жүзік -

жүзік - т.қ. сақина

Рул 31:50 білезік, жүзік, сырға, алқалардың

Ест 3:10 саусағындағы мөр басатын жүзігін

Ест 8:2 жүзігін шешіп алып, Мардохайға

Ест 8:8 соны патшаның мөрлі жүзігімен

Әйүп 42:11 бір күміс теңге мен алтын жүзіктен

Ерм 22:24 жүзігімдей беделді болған едің.

Хақ 2:23 мөрлі жүзігімдей беделді етіп

Лұқ 15:22 Қолына мөрлі жүзік, аяғына кебіс

Жақ 2:2 алтын жүзік тағып, жалтыраған

Жақ 2:3 жүзік таққан байға: «Төрге шығып

#### жүзім -

жүзім -

Жар 9:20 бірінші болып жүзім екті.

Жое 2:19 Мен сендерге астық, жүзім

Жое 3:13 Келіп, жүзімді басып сығыңдар,

Хақ 2:19 Жүзім, анар, інжір және зәйтүн

Мат 7:16 «Шомырттан жүзім, ошағаннан

Мат 26:29 сендермен бірге жаңа жүзім

Лұқ 6:44 жабайы бұтадан жүзім жинамас».

Лұқ 22:18 орнағанша, Мен енді қайтып жүзім

Аян 19:15 Жүзімді қысып таптағанда

#### жүзім бағы -

жүзім бағы - т.қ. бағбан, жүзімдік

Иш 5:7 Әлемнің Иесінің бұл жүзім бағы —

Мат 20:1 жүзім бағына жұмысшы жалдау

Лұқ 20:9 Бір кісі жүзім бағын отырғызады.

#### жүзім бұтасы -

жүзім бұтасы -

Жар 40:9 Түсімде бір жүзім бұтасын көрдім.

Рул 13:24 онда жүзім бұтасынан шоғы бар

Жох 15:1 Мен «шынайы жүзім бұтасымын»

Жақ 3:12 жүзім бұтасы өрік жемісін бере

Аян 14:19 жүзім бұтасының шоқтарын кесіп

#### жүзімдік -

жүзімдік - т.қ. жүзім бағы

Заң 6:11 өздерің отырғызбаған жүзімдіктер

Пат3 21:2 Ахаб Набутайға: — Жүзімдігің

Пат3 21:3 Бұл жүзімдік — ата-бабаларымнан

Пат3 21:7 жүзімдігін мен-ақ қолыңа

Пат3 21:15 жүзімдігін иемденіп ал. Өйткені

Пат3 21:18 Набутайдың жүзімдігін иемденіп

Зәк 8:12 тұқым себіліп, жүзімдік өз жемісін,

Мат 21:28 «Ұлым, бүгін жүзімдікке барып,

Лұқ 20:15 жүзімдіктің иесі оларға не істемек?

Қор1 9:7 Қай бағбан жүзімдік егіп, жемісін

#### жүйрік -

жүйрік -

Жыр 17:34 Аяғымды бұғыдай жүйрік қылады,

Абқ 3:19 Ием мені бұғыдай жүйрік қылады,

Жақ 1:19 «Әркім тыңдауға жүйрік, ал

Қор1 9:24 жүйріктердің бәрі жүгіріп, біреуі

#### жүк -

жүк -

Рул 11:14 Осы халықтың ауыр жүгін мен

Пат3 12:4 бізге артқан жүгі тым ауыр! Оның

Жыр 67:20 Жүгімізді көтеріп жүр Ол күн

Уағ 1:13 артқан жүгі қандай ауыр!

Мат 11:28 Еңселерін тым ауыр жүк

Лұқ 11:46 бірақ өздерің сол жүктерге

Ғал 6:2 Біріңнің ауыр жүгіңді екіншің

#### жүктеу -

жүктеу - т.қ. арту 1

Рул 3:38 бақылап қорғау міндеті жүктелді.

Рул 4:16 қатысты жауапкершілік жүктелген

Мат 11:30 жеңіл — жүктейтін міндеттерім».

Мат 23:35 мойындарыңа жүктелетін болады!

Елш 6:3 Оларға осы міндетті жүктемекпіз.

Қор2 4:13 Мен Саған сенімімді жүктедім,

#### жүкті -

жүкті - т.қ. аяғы ауыр

Жар 4:1 әйелі жүкті болып, Қабылды туды.

Жар 21:2 Сара жүкті болып, Ыбырайымға

Жар 25:21 күндердің күнінде Рабиға жүкті

#### жүлде -

жүлде - т.қ. сый, сыйлық

Пет1 5:4 «салтанат тәжін» жүлде ретінде

Қор1 9:24 Сендер де «жүлдеге» ие

Тім2 2:5 жүлдені жеңіп ала алмайды.

Тім2 4:8 Енді мені «жеңімпаздың жүлдесі

#### Жүніс -

Жүніс -

Жүн 1:3 Сонда Жүніс жолға жиналды.

Мат 12:40 Жүністің үш күн, үш түн дәу

#### жүрегі елжіреу -

жүрегі елжіреу - т.қ. елжіреу, жан ашу, жібіту

Лұқ 15:20 оған жүрегі елжіреп

#### жүрегінде -

жүрегінде - т.қ. іштей

Жар 6:5 жүректеріндегі барлық ой

Жар 8:21 «Адамның жүрегіндегі ой-ниеті

Заң 30:14 ол ауызыңда және жүрегіңде.

Шеж2 7:16 Оны ұдайы жүрегімде ұстап

Жыр 118:112 Жүрегімде нық шешім

Ерм 20:9 сөзі жүрегімде жанып жатқан от

Ош 11:8 Жүрегімде ниетім өзгеріп,

Мат 5:28 өз жүрегінде сол әйелмен неке

Мар 11:23 жүрегінде еш күмәнданбай сенсе

Лұқ 16:15 Құдай жүректеріңде не бар екенін

Елш 5:4 жүрегіңде осылай істеуге шешім

Елш 8:22 Ол жүрегіңдегі қара ниетіңді

Елш 15:8 жүрегіндегісінің бәрін біледі

Рим 2:15 талаптарының өз жүректерінде

Рим 10:9 жүрегіңде Құдайдың Оны өлімнен

#### жүрек -

жүрек - т.қ. жан дүние, жаралы жүрек, көңіл, пейіл, таза жүрек, тас жүрек, шын жүректен

Заң 10:16 жүректеріңді күнәдан арылтып

Пат1 16:7 Ие оның жүрегіне көз салады».

Пат3 8:58 Ол жүрегімізге әсер етіп

Пат3 15:3 Дәуіттің жүрегі сияқты болмады.

Шеж1 28:9 жүрегінің түкпір-түкпірлерін

Әйүп 22:22 жүрегіңе сақтап қойсаң екен!

Жыр 33:19 Жүрегі жаралыға Жаратқан

Жыр 36:4 сыйлайды ізгі жүрек қалауыңды.

Жыр 50:8 жүректің таза болуын қалайсың

Жыр 50:12 Құдайым, жүрегімді тазарта гөр

Жыр 72:26 Сен, Жүрегімнің берік тірегі бола

Жыр 85:11 ардақтауға нығайтшы жүрегімді.

Жыр 94:8 Қасарыстырмаңдар жүректеріңді:

Жыр 100:2 Таза жүрекпен үйімді аралаймын.

Жыр 138:23 жүрегімнің түкпірлерін тексере гөр

Нқл 4:21 Жүрегіңнің түкпіріне сақтап қой.

Нқл 13:12 созылған үміт жүрек қажытар

Нқл 23:26 Балам, жүрегіңді маған бағышта,

Нқл 27:19 Жүрегіне қарап өзінің кім екенін

Уағ 10:2 «Дананың жүрегі оң жолды

Иш 29:13 ал жүректері Менен тым алшақ.

Ерм 15:16 жүрегім ләззат тапты

Ерм 17:9 жүрегі бәрінен бетер алдамшы әрі

Ерм 31:33 жүректеріне «жазып» та қоямын.

Мат 6:21 қайда болса, жүректерің де сонда.

Мат 15:19 жүректен шығатындар мыналар:

Лұқ 24:32 жүректеріміз жалындап кеткен

Елш 2:26 Содан жүрегім шаттыққа толады

Елш 2:37 жүректері қарс айырылып, опық

Елш 15:9 жүректерін сенімдері арқылы

Елш 16:14 Иеміз оның жүрегін жібітіп,

Пет1 3:15 жүректеріңнен Мәсіхке қасиетті

Жох1 3:20 Құдай жүрегімізден жоғары ғой

Рим 8:27 Ал Тәңір Ие адам жүрегінің түкпір

Рим 9:2 жүрегім үздіксіз сыздайды;

Рим 10:10 Мәсіхке жүрегімен сенуі арқылы

Қор2 3:3 адамдардың жүректеріне жазылды

Қор2 6:12 бізге жүректеріңнен аз-ақ орын

Ғал 4:6 Рухын жүрегімізге дарытты.

Еф 3:17 жүректеріңе орныға көрсін,

Флп 4:7 тыныштығы сендердің жүректерің

Тім2 2:22 пәк жүрекпен Иемізге

Флм 1:12 онымен бірге өз жүрегімді жіберіп

Евр 4:12 жүрегіміздің түкпіріндегі ой

Евр 10:16 тәлімімді жүректеріне дарытамын

Евр 10:22 адал жүрекпен, нық сеніммен

Аян 2:23 әркімнің жүрегінің түкпір-түкпірін

#### жүрек орнықтыру -

жүрек орнықтыру - т.қ. жұбату, жігерлендіру, көңіл орнықтыру, орнықтыру

Иш 61:1 жүректерді жұбатып орнықтыруға

Жақ 4:8 жүректеріңді орнықтырыңдар!

Флм 1:7 жүректерін орнықтырып келесің.

Флм 1:20 менің жүрегімді орнықтыршы.

#### жүрек сыйлау -

жүрек сыйлау - т.қ. сыйлау 1

Пат3 3:9 түсінетін жүрек сыйлай гөр! Онсыз

Шеж1 29:19 орындайтын адал жүрек сыйлай

Ерм 24:7 біле алатын жүрек сыйлаймын.

Езк 11:19 Мен оларға біртұтас жүрек сыйлап

Езк 11:19 сезімтал жүрек сыйлаймын.

Езк 36:26 Өздеріңе жаңа жүрек сыйлап,

#### жүрексіз, жүрексінген -

жүрексіз, жүрексінген - т.қ. қауіптену, қорқу, шошыну

Жыр 39:13 үмітім үзіліп, жүрексіз болдым.

Иш 35:4 Жүрексінген адамдарыңа былай

#### жүру -

жүру - т.қ. жүріс-тұрыс

Жар 3:8 Иенің бақ ішінде жүрген дыбысын

Заң 10:12 Оның жолымен ғана жүруіңді

Заң 23:14 үшін қостарыңды аралап жүретін

Жыр 22:4 Қап-қараңғы шатқалда жүрсем де

Жыр 114:9 Жүремін Жаратқанның көз

Иш 40:31 алайда талмайды, Жүре береді,

#### жүріс-тұрыс -

жүріс-тұрыс - т.қ. жүру, іс-әрекет

Пет1 3:16 ізгі жүріс-тұрыстарың туралы

Пет2 3:11 Жүріс-тұрыстарың Тәңір Иеге

Жох1 2:11 жек көретіннің жүріс-тұрысы

Тит 2:3 егде әйелдердің жүріс-тұрыстары

#### Жүсіп 1 -

Жүсіп 1 - (Жақып ұлы)

Жар 35:24 Жүсіп пен Бунямин.

Жар 37:3 гөрі Жүсіпті жақсы көрді

Жар 37:23 Жүсіп ағаларының қасына

Жар 39:6 бәрін де Жүсіпке сеніп тапсырып

Жар 45:26 оған: «Жүсіп тірі екен! Ол — бүкіл

Жар 49:22 Жүсіп — мол жеміс беретін жүзім

#### Жүсіп 2 -

Жүсіп 2 - (Мәриямның күйеуі)

Мат 1:16 Мәриямның күйеуі Жүсіп тарады.

Мат 1:18 Мәриям Жүсіпке айттырылған еді.

#### Жүсіп 3 -

Жүсіп 3 - (ариматеялық)

Мат 27:59 Жүсіп сүйекті түсіріп алып

Мар 15:43 ариматеялық Жүсіп батылдықпен

#### жығылу -

жығылу -

Жар 44:14 Жігіттер оның алдына жығылып

Рул 14:5 алдында жерге етпетінен жығыла

Ест 8:3 аяғына жығылып еңіреп жылады.

Жыр 44:6 ұлттар да аяғыңа жығылсын.

Нқл 6:3 барып, жалынып аяғына жығыл,

Нқл 24:16 Жеті рет жығылса да әділ жан,

Нқл 24:17 Жығылса жауың соған қуанба,

Иш 44:15 жерге жығылып құлшылық етеді!

Мар 14:35 әрірек барып, жерге жығылды.

Жох 11:32 жерге келіп, аяғына жығыла

Қор2 4:9 жығылсақ та, жойылмаймыз.

#### жыл -

жыл - т.қ. мың жыл, мыңжылдық

Жар 1:14 күндер мен жылдарды белгілеп,

Жар 41:26 жеті әдемі масақ жеті жылды

Мыс 23:11 жетінші жылы оны өңдемей,

Мыс 34:23 ер адамдарың жылына үш рет

Леу 16:34 жылына бір рет Исраил халқының

Леу 25:4 жетінші жылы жер тынықсын

Леу 25:11 Елуінші жыл сендерге арналған

Заң 15:1 Әр жеті жылдың соңында өзгеге

Заң 16:16 жылына үш рет барулары керек:

Жыр 64:12 Солай жылды игілікке бөлейсің,

Лұқ 12:19 өзіме: көп жылға жететін мол

Лұқ 15:29 сізге қанша жыл бойы қызмет етіп

Жох 5:5 отыз сегіз жылдан бері науқас бір

Елш 11:26 қауымда екеуі бір жылдай болып

Жақ 4:13 бір жыл тұрып, сауда жасап,

#### жыл сайын -

жыл сайын -

Мыс 12:17 жыл сайын еске алып отырыңдар.

Мыс 13:10 жыл сайын белгіленген уақытта

Мыс 23:15 Жыл сайын Ашымаған нан

Мыс 30:10 келешек ұрпақтарың да жыл

Леу 2:12 жыл сайын өнімдеріңнің алғашқы

Леу 23:41 жыл сайын жеті күн бойы

Заң 14:22 Жыл сайын егістіктеріңде

Заң 14:28 Әрбір үш жыл сайын, сол жылғы

Пат1 1:3 Елқанах жыл сайын Әлемнің

Пат1 2:19 Анасы оған жыл сайын жаңадан

Ерм 5:24 жыл сайын белгілі мерзімде өнім

Лұқ 2:41 Әке-шешесі жыл сайын Құтқарылу

Евр 9:5 құнын өтеу үшін жыл сайын

#### жылан -

жылан - т.қ. абжылан, оқжылан, улы жылан

Жар 3:1 ішіндегі ең қуы жылан еді.

Рул 21:9 Мұса мыстан жылан мүсінін жасап

Жыр 57:5 сөздері зәрлі жыланның уындай,

Жыр 139:4 Өткір тілдері жыландай шағады,

Иш 11:8 Сәбилер сұр жыланның інінің

Иш 14:29 орнына улы сұр жылан келеді.

Лұқ 10:19 жыландар мен шаяндарды таптап

Лұқ 11:11 сұраған баласына жылан берер еді

Жох 3:14 мыс жыланды жоғары көтеріп

Рим 3:13 Сұр жыланның уы тілдерінен

Қор2 11:3 Әзәзіл жыланның қулықпен Хауа

Аян 20:2 Айдаһар — сол ежелгі жылан

#### жылау -

жылау - т.қ. еңіреу, зар еңіреу

Нех 8:11 «Тыныш болып, жыламаңдар!

Жыр 29:6 Кешке жылап-сықтау

Жыр 68:11 Ораза ұстап, жылаған уақытымда

Жыр 83:7 Жылау аңғарымен жүріп су

Уағ 3:4 қайғырып жылаудың әрі күлудің

Жоқт 1:2 Түнде ол еңіреп жылап жатады

Мат 8:12 Сонда олар зар еңіреп жылап

Мат 26:75 сыртына шығып, қатты жылады.

Мар 14:72 Сонда ол қатты налып, жылады.

Лұқ 6:21 Қазір қайғырып жылағандар

Лұқ 8:52 «Жыламаңдар, ол өлген жоқ

Лұқ 23:28 Мен үшін жыламаңдар, өздерің

#### жылтырау -

жылтырау -

Шеж2 4:16 киелі үйіне арнап жылтыратылған

Езр 8:27 жылтыратылған қоладан жасалған

Ән 5:12 Көгершіндер сияқты жылтырайды

Дан 10:6 зүбәржат атты жылтыраған асыл

Аян 19:8 таза, жылтыраған ақ бәтес киімдер

#### жылы жүз -

жылы жүз - т.қ. жарқын жүз, жүз 1

Жар 32:20 жылы жүзбен қарсы алатын

Жар 33:15 жылы жүзбен қарағанының өзі бір

Әйүп 29:24 Мен оларға жылы жүзбен қараған

Нқл 16:15 Патшаның жылы жүзі

Сал1 2:7 мейірімді анадай жылы жүзбен

#### жылы қабақ -

жылы қабақ - т.қ. қабақ түю, оң көзбен қарау

Елш 28:7 жылы қабақ танытып, үйінде

#### жылымшы -

жылымшы -

Аян 3:16 емес, салқын да емес, жылымшы

#### жын -

жын - т.қ. арам рух, жын соғу, - соққан

Мат 8:16 бұйрығымен жындарды қуып

Мат 9:34 жындарды солардың әміршісінің

Мат 10:1 оларға жындарды қуып

Мат 12:27 жындарды белзебүлдің күшімен

Мар 16:9 оның бойынан жеті жынды қуып

Лұқ 8:36 жын қинаған кісінің қалай азат

Лұқ 9:1 барлық жындарды қуып шығарып

Лұқ 10:17 жындар да бізге бағынады! — деді.

Лұқ 11:14 Жын шыққан соң, мылқау сөйлей

Лұқ 11:15 «Ол жындарды солардың әміршісі

Жох 10:21 Жын соқырдың көзін аша ала ма?!

Жақ 2:19 алайда жындар да соған сеніп

Қор1 10:20 сендердің жындармен байланыста

Тім1 4:1 жындар үйреткен ілімдерге

Аян 16:14 жындардың рухтары. Олар ғажап

#### жын соғу, - соққан -

жын соғу, - соққан - т.қ. жын

Мат 8:16 жұрт жын соққан талайларды

Мат 8:28 жын соққан екі кісі Оған кездесе

Мат 8:33 жын соққан екі кісімен не

Мат 9:32 жын соққан бір мылқауды алып

Мат 12:22 жын соққан, соқыр да мылқау

Мат 15:22 Қызымды жын соғып, қатты

Лұқ 4:33 жын соққан бір кісі де болды.

Жох 8:49 — Мені жын соққан жоқ! Тек

Жох 10:20 «Оны жын соғыпты, сандырақтап

#### жын-пері -

жын-пері -

Жыр 105:37 Өз ұл-қыздарын жын-перілерге

Рим 8:38 жын-перілер де, бүгінгі күн де,

Ғал 4:8 жын-перілерге құл болып қызмет

#### жыныс, жыныстық -

жыныс, жыныстық -

Мыс 1:16 нәрестенің жынысына назар

Яһд 1:7 жыныстық азғындықпен әуестеніп

Рим 1:26 табиғи жыныстық қатынасты

Тім1 1:10 жыныстық азғындыққа

#### жыр -

жыр - т.қ. ән-жыр, Забур жырлары, мадақтау жыры

Мыс 15:2 Мадақтау жырларымды Оған

Әйүп 35:10 Түнде мадақтау жырларын айтуға

Жыр 70:23 Шаттанып Саған жырымды

Иш 12:2 жырым Тәңір Ием жайлы

Жақ 5:13 мадақтау жырлары мен әндерін

Аян 5:9 жаңа мадақтау жырын айтып

Аян 15:3 Мұсаның жырын және Тоқты

#### жіберу -

жіберу -

Жыр 103:30 Рухыңның лебін жіберіп

Иш 6:8 — Мен кімді жіберейін?

Мат 9:38 жұмысшылар жіберуін өтініңдер!

Мат 10:16 қасқырлар арасына жіберілген

Мат 22:3 қызметшілерін жібереді.

Лұқ 10:2 жұмысшылар жіберуін өтініңдер!

Лұқ 22:35 де алғызбай жұмсап жібергенімде

Жох 3:17 соттауға емес, құтқаруға жіберді.

Жох 4:34 Жібергеннің еркін іске асырып

Жох 5:38 Әкем жіберген Маған сенбейсіңдер

Жох 12:44 Мені Жібергенге де сенеді,

Жох 16:7 Оны сендерге жіберемін.

Жох 20:21 осы дүниеге жібергені сияқты

Елш 13:4 Осылайша Киелі Рух жіберген екі

Пет1 1:12 көктен жіберілген Киелі Рухтың

Жох1 4:10 үшін Өзінің (рухани) Ұлын жіберді.

Рим 8:3 денемен осы дүниеге жіберді.

Рим 10:15 Ал Құдай жібермесе

Қор1 1:17 Ізгі хабарды уағыздауға жіберді.

Ғал 4:4 Өзінің (рухани) Ұлын жіберді.

Евр 1:14 адамдарға қызмет етуге жібереді.

#### жібіту -

жібіту - т.қ. жүрегі елжіреу

Мыс 7:23 апат та оның жүрегін жібітпеген

Пат3 8:50 қарайтындай етіп жібіте гөр.

Дан 1:9 жүрегін жібітіп, оны Даниялға оң

Елш 16:14 жүрегін жібітіп, Пауылдың айтқан

#### жігер -

жігер - т.қ. жұбаныш, күш-жігер, қайрат

Пат4 19:31 қайрат-жігерімен іске асырады.

Жыр 22:4 Жігер береді сойылың мен таяғың.

Рим 15:5 пен жігердің бастауы — Құдай.

Қор1 14:31 жұбаныш және жігер аласыңдар.

Қор2 8:7 түсінік, барлық іске де ынта-жігер

Флп 2:19 хабары маған да жігер берер деп

Сал1 3:7 отырған бізге жаңадан жігер берді.

Сал1 5:14 жасқаншақтарға жігер беріңдер

#### жігерлендіру -

жігерлендіру - т.қ. дем беру, жүрек орнықтыру, көңіл орнықтыру, рухтандыру

Рим 1:12 бірімізді жігерлендірсек деймін.

Қор1 14:3 оларды нығайтып, жігерлендіріп

Қор2 1:4 жүргендерді жігерлендіре аламыз.

Қор2 2:7 жігерлендіргендерің дұрыс болар.

Қор2 7:6 жігерлендіретін Құдай бізді Титтің

Флп 2:1 сендерді жігерлендіріп

Сал1 5:11 бір-біріңді жігерлендіріп

Тім2 4:2 жақсылыққа жігерлендіре тұрып

Евр 10:25 одан бетер жігерлендірейік.

#### жігерлендіруші -

жігерлендіруші -

Елш 4:36 Жігерлендіруші деген қосымша ат

Рим 12:8 Кімде жігерлендіруші дарын болса

#### жігерлену -

жігерлену - т.қ. батылдану

Бил 7:11 естігендерің арқылы жігерленіп,

Жыр 68:33 Жігерленіңдер, Құдайға бет

Жох 16:4 естеріңе алып, жігерленулерің.

Елш 27:36 адамдар жігерленіп, тамақтанып

Елш 28:15 шүкірлік айтып, жігерленіп қалды.

Қор2 1:6 жігерленіп, құтқарылуларыңа

Қор2 13:11 Түзеле беріңдер, жігерленіңдер

Флп 2:19 Осылайша сендер жігерленіп,

Қол 2:2 жүректеріңнің жігерленіп

#### жігерлі -

жігерлі - т.қ. қайратты

Қор2 5:6 Сол себептен әрдайым жігерліміз.

Қор2 5:8 жігерлі болып, осы тәнімізді

#### жігерлілік -

жігерлілік - т.қ. қайрат-жігер

Рим 15:4 пен жігерлілікке үйренеміз.

#### жігіт -

жігіт - т.қ. жас жігіт

Жар 39:6 дене бітімі келісті, келбетті жігіт

Бил 14:14 Жігіттер үш күн бойы жұмбақты

Пат1 16:12 жайнап тұрған, келбетті жігіт екен.

Пат1 16:18 мықты да батыл жігіт; ойлап

Пат1 30:11 бір мысырлық жігітті тауып, оны

Пат3 11:28 қайратты да қабілетті жігіт

Пат3 12:10 Сонда құрдас жігіттері былай деді:

Нех 5:16 жігіттерім қабырға басында

Жыр 146:10 Жігіттің жүйріктігінен рақат

Жыр 148:12 Мадақтаңдар Оны, жігіттер мен

Нқл 7:21 Майда тілмен ол жігітті арбап

Иш 40:30 Тіпті жігіттер де сүрініп құлайды,

Жоқт 5:13 жігіттерге диірмен тасын

Езк 23:6 көрікті, атқа мінген жігіттер

Дан 3:23 жігіт Шадырақ, Мисақ, Әбдінего

Мар 10:22 Бұл сөзге жігіт еңсесі түсіп

Мар 14:52 сол жігіт жамылғысын тастай сала,

Лұқ 15:20 жігіт әкесіне баруға жолға шығады

Жох 21:5 Жігіттер, балықтарың бар ма?

Елш 1:10 ақ киімді екі жігіт қастарында

Елш 20:9 Еутіх есімді жас жігіт отырған еді.

Тит 2:6 жігіттерді де байсалды болуға

#### жік -

жік - т.қ. араздық

Яһд 1:19 Қауымдарға жік салатын

Рим 16:17 жік шығарып, өздеріңе үйреткен

Қор1 1:10 жікке бөлінбеңдер! Қайта, бірдей

Қор1 12:25 денеде жікке бөліну болмай

### З


Забулон -

Забур жырлары -

зағип -

Зақай -

залал -

залым, залымдық -

заман -

замандас -

заманның ақыры -

заң -

заңды -

заңдылық -

заңсыз -

заңсыздық -

зар еңіреу -

зарлы -

зая -

зәйтүн -

Зәйтүн тауы -

Зәкәрия 1 -

Зәкәрия 2 -

Зәкәрия 3 -

зәкір -

зәре -

зәру -

Зебедей -

Зевс -

зейінді -

зең -

зерделі -

зердесіз -

зерттеу -

зират -

зиян -

зиянды -

зор -

зор қудалану кезеңі -

зор іс -

зорға -

зорлық -

зорлық-зомбылық -

Зоробабел -

зұлым -

зұлымдық -

зымиян -

зындан -

зілдей -


#### Забулон -

Забулон -

Жар 30:20 Забулон («Сый») деп қойды.

Жар 49:13 Забулон теңіздің жағалауындағы

#### Забур жырлары -

Забур жырлары - т.қ. жыр, Киелі жазбалар

Елш 1:20 Забур жырларында мына тәрізді

Еф 5:19 Бір-біріңді Забур жырлары

Қол 3:16 Забур жырлары, мадақтау

#### зағип -

зағип - т.қ. соқыр

Жыр 145:8 Иеміз зағиптардың көзін ашады.

Иш 59:10 көзсіз зағиптей жолымызды іздеп

Мат 9:30 зағиптардың көздері ашылып,

Жох 9:6 балшық жасап, зағиптың көзіне

#### Зақай -

Зақай -

Лұқ 19:2 Зақай есімді кісі бар еді. Ол салық

Лұқ 19:5 Зақай, тез төмен түс! Бүгін Мен

#### залал -

залал - т.қ. зиян, нұқсан

Мыс 8:2 бүкіл өлкеңе залал келтіремін.

Флп 3:7 Мәсіхке бола залал деп санай

Флп 3:8 бәрін де залал деп санаймын,

#### залым, залымдық -

залым, залымдық - т.қ. зұлым, зұлымдық, зымиян

Заң 15:9 жүректеріңде залым ой тумасын.

Нқл 17:4 істеуші залым тілге құлақ асар

Ерм 5:26 аңдып жататын залымдар бар.

Рим 1:29 залымдық, қызғаншақтық

#### заман -

заман - т.қ. ақырғы заман, - күн, дәуір, кейінгі заман, қазіргі заман

Иш 63:9 бүкіл өткен Заманда Қамқоршысы

Мар 10:30 осы заманда қуғын-сүргін

Елш 2:17 Осы заманның аяғында Мен өз

Елш 14:22 Құдай Патшалығының заманына

Рим 13:11 себебі қандай заманда өмір сүріп

Ғал 3:23 Осы сенімнің заманы туып, келуге

Евр 10:16 кейінгі заманда Исраил халқымен

#### замандас -

замандас -

Иш 53:8 замандастарынан кім мынаны

Ерм 31:34 замандасы мен ағайынына

Евр 8:11 замандасы мен ағайынына

#### заманның ақыры -

заманның ақыры - т.қ. ақырғы заман, - күн, ақырзаман, қиямет күні

Мат 24:14 Содан кейін бұл заманның ақыры

Жақ 5:3 заманның ақыры жақын болса да

Пет1 1:5 заманның ақырында осы күнәкар

#### заң -

заң - т.қ. асыл заң, Құдайдың заңы, өсиет, Таурат, - заңы, - кітабы

Нқл 28:7 Заңды ұстанған — зерделі бала

Жох1 3:4 — Құдайдың заңын бұзғандық.

Рим 3:21 Бұл жолға заңды ұстанудың

Рим 3:28 Сонымен біз адам заң бойынша

Рим 4:15 ал заң жоқ жерде оны бұзу да

Рим 7:5 заңның өзі бойымызда күнәлі

Рим 7:8 Заң болмағанда күнә туралы білім

Қор1 15:56 ал күнә өз күшін заңнан алады.

Ғал 2:19 Адам өлгенде заңға бағынудан

Ғал 4:5 сол заңға бағынғандарды босатып,

Ғал 5:4 заңды ұстану арқылы ақталуға

Ғал 5:23 заң бұларға қарсы тұрмайды.

Евр 7:19 сол заң еш нәрсені де кемелділікке

#### заңды -

заңды -

Рут 3:4 заңды түрде не істеу керек екенін

Жыр 10:3 жан не істейді, заңды негіз қираса?

Иш 5:23 әділді заңды құқығынан айырады.

Иш 11:4 заңды мүдделерін қорғайды

Елш 19:39 ол заңды мәжілісте шешіледі.

#### заңдылық -

заңдылық -

Пат2 8:15 заңдылық пен әділдікті жүзеге

Рим 7:21 мен байқаған заңдылық мынау

Рим 7:23 бойымда басқа бір заңдылықтың

#### заңсыз -

заңсыз - т.қ. әділетсіз

Заң 19:14 жерін заңсыз иемденуге ұмтылма!

Әйүп 36:9 заңсыз іс-әрекеттерін әшкерелейді.

Жыр 36:38 Бірақ заңсыздар түгел құртылады,

Жыр 38:9 Заңсыз істерімнен мені арылта гөр

Жыр 102:12 Ол заңсыз істерімізді

Езк 33:10 Құдайға бағынбай жасаған заңсыз

#### заңсыздық -

заңсыздық - т.қ. зұлымдық, күнә

Жыр 44:8 Заңсыздықты жек көріп, әділдікті

Жыр 105:6 күнә жасадық, Заңсыздық істеп,

Нқл 14:34 заңсыздығы халықты масқара етер

Нқл 29:16 Зұлымдар көбейсе заңсыздық

Дан 6:4 бір қате не заңсыздық таба алмады

Мат 13:41 заңсыздық жасайтын адамдардың

Евр 1:9 Заңсыздықты жек көріп, әділдікті

#### зар еңіреу -

зар еңіреу - т.қ. еңіреу, жылау

Мат 2:18 Дауыс естіледі зар еңіреген.

Мат 2:18 Дауыс естіледі зар еңіреген.

Мат 8:12 Сонда олар зар еңіреп жылап,

Лұқ 13:28 Сендер зар еңіреп жылап, қинала

Жақ 4:9 Өкініп, зар еңіреп жылаңдар

Жақ 5:1 қасіреттеріңе бола зар еңіреп

Аян 21:4 зар еңіреу мен ауру болмайды.

Аян 21:4 зар еңіреу мен ауру болмайды.

#### зарлы -

зарлы - т.қ. азалы әуен, қайғылы

Мыс 12:30 Бүкіл Мысыр зарлы жоқтау

Ерм 3:21 исраилдіктердің зарлы үні.

#### зая -

зая -

Жыр 9:19 үміті мүлдем зая кетпейді.

Жыр 126:1 еңбегі түгелдей зая.

Иш 49:4 Бүкіл еңбегімді зая еттім, құр

Ғал 4:11 Сендерге арнаған еңбегім зая кетті

Сал1 3:5 еңбегіміз зая кетті ме, соны білгім

#### зәйтүн -

зәйтүн -

Зәк 4:3 екі зәйтүн ағашын көріп тұрмын.

Жақ 3:12 өрік ағашы зәйтүн жемісін немесе

Рим 11:17 «асыл тұқымды зәйтүн ағашының

Аян 11:4 Екі хабаршы — «қос зәйтүн ағашы

#### Зәйтүн тауы -

Зәйтүн тауы - т.қ. Бетания, Гетсимани

Пат2 15:30 жылаған күйі Зәйтүн тауына

Зәк 14:4 Зәйтүн тауы шығыстан батысқа

Мар 13:3 Кейінірек Иса Зәйтүн тауының

Лұқ 19:37 Зәйтүн тауынан төмен түсетін

Лұқ 21:37 Зәйтүн тауына барып, сол маңайда

Жох 8:1 Иса Зәйтүн тауына қарай беттеген

Елш 1:12 Зәйтүн тауы деген төбеден

#### Зәкәрия 1 -

Зәкәрия 1 -

Иш 8:2 Барақиях ұлы Зәкәрияны сенімді

#### Зәкәрия 2 -

Зәкәрия 2 - (Иддоның немересі, пайғамбар)

Зәк 1:7 Иддоның немересі Зәкәрия

#### Зәкәрия 3 -

Зәкәрия 3 - (діни қызметкер, Жақия пайғамбардың әкесі)

Лұқ 1:5 Зәкәрия есімді біреу бар болатын.

Лұқ 1:67 Баланың әкесі Зәкәрия Құдайдың

#### зәкір -

зәкір - (якорь)

Елш 27:13 деген оймен зәкірлерін көтеріп

Елш 27:29 артынан суға төрт зәкір тастап

Елш 27:40 Зәкірлердің арқандарын кесіп

Евр 6:19 Бұл үмітіміз — берік зәкір сияқты

#### зәре -

зәре - т.қ. қорқыныш, үрей

Мат 24:6 зәрелерің ұшпасын.

Лұқ 21:25 Содан халықтар зәрелері ұшып

#### зәру -

зәру - т.қ. ада болу, - қалу, жоқ, мұқтаж

Нқл 11:14 Жетекшіге зәру ел тозар,

#### Зебедей -

Зебедей -

Мат 4:21 Зебедейдің ұлдары Жақып пен

Мат 20:20 Сол уақытта Зебедейдің әйелі

Мат 27:56 сондай-ақ Зебедей ұлдарының

#### Зевс -

Зевс -

Елш 14:12 Олар Барнабаны Зевс, Пауылды

Елш 14:13 Қаланың сыртында Зевске

#### зейінді -

зейінді -

Лұқ 1:80 Жақия ержүрек, зейінді бала

#### зең -

зең - т.қ. көгеру

Леу 13:48 бұйымға зең түсіп, көгеріп кеткен

Леу 13:51 зең киімге, иірілген не есілген

Леу 13:52 зеңмен бұзылған бұйымды өртеп

Леу 14:35 үйім зеңнен көгере бастағандай

Леу 14:44 зиянды зең, демек, үй арамданған.

Ош 5:12 елін көгертіп шіріткен зең сияқты

#### зерделі -

зерделі - т.қ. дана, парасатты

Нқл 10:13 Зерделінің аузынан даналық

Нқл 10:23 Зерделіге даналық ләззат.

Нқл 11:30 Зерделі жан адамдарды әділдікке

Нқл 12:23 Зерделі білімін жасырар, Зердесіз

Нқл 13:16 Зерделі білгірлікпен әрекет етер,

Нқл 14:6 таппас, Зерделіге білім жинау

Нқл 14:33 Даналық зерделінің жүрегіне

Нқл 15:14 Зерделінің санасы білім қуар,

Нқл 16:21 Жүрегі дананы зерделі дер,

Нқл 18:15 Зерделінің санасы білімді

Нқл 20:15 Зерделі тіл — нағыз қазына сол.

Нқл 22:3 Зерделі жан қатер көріп бас

Нқл 28:7 Заңды ұстанған — зерделі бала, Ал

Нқл 28:11 Зерделі кедей оның шындығын

Дан 1:4 хабардар, парасатты да зерделі әрі

Дан 5:12 Даниял деген кісі. Ол өте зерделі,

Амо 5:13 зерделі жан осындай жағдайда

#### зердесіз -

зердесіз - т.қ. ессіз

Нқл 10:23 Зердесізге зұлымдық ләззат,

Нқл 12:23 Зердесіз надандығын жариялар.

Нқл 13:16 Зердесіз надандығын паш етер.

Нқл 28:16 Зердесіз билеуші халқын езгіге

#### зерттеу -

зерттеу - т.қ. оқып-зерттеу

Нқл 25:2 зерттеп ашу — патшаның даңқы.

Ерм 17:10 жүрегіндегісін зерттеймін

Жох 5:39 сендер Киелі жазбаларды зерттеп

Елш 17:11 Киелі жазбаларды зерттеді.

#### зират -

зират - т.қ. жерлеу, қабір

Жар 23:4 зират үшін бір жер танабын

Жар 23:9 Махпела үңгірін меншікті зират

Жар 23:13 бұл жер марқұм әйелімнің зираты

Жар 50:6 барып, сүйегін зиратқа қойып қайт

Шеж2 24:16 патшалар зиратындағы бір қабірге

Мат 27:7 оны шетелдіктердің зираты етпек

Мар 5:2 зират арасынан шыға келген, жын

#### зиян -

зиян - т.қ. залал, нұқсан

Рул 5:7 бестен бірін қосып, зиян шеккен

Нқл 8:36 Ал менен безген өзіне зиян салар,

Нқл 11:17 Қатыгез өз тәніне зиян туғызар.

Уағ 10:12 Ал ақымақ өз сөзінен зиян шегер,

Иш 27:3 оған зиян жасамасын лайым Деп

Лұқ 9:25 өзіне мәңгілік зиян келтірсе, бұдан

Лұқ 10:19 нәрсе де зиянын тигізе алмайды.

Елш 18:10 Ешкім де саған бас салып зиян

Елш 28:5 лақтырып жіберіп, ешқандай зиян

Евр 12:15 арамдап, зор зиян тигізетін

Евр 13:17 Олай етпесеңдер, өздерің зиян

Аян 2:11 екінші өлімнен» зиян көрмейді.

#### зиянды -

зиянды -

Леу 13:51 бұл — кетпейтін, зиянды зең.

Елш 27:10 қауіпті де өте зиянды болайын деп

Пет2 2:1 Олар жік салғыш зиянды ілімдерді

Тім1 6:4 айтыс-тартысқа деген зиянды

Тім1 6:9 зиянды құмарлықтардың торына

Тит 1:12 өтірікшілер, зиянды хайуандар,

#### зор -

зор - т.қ. айбарлы, ғаламат, ұлы, үлкен

Жар 15:1 Саған берілер сыйлық аса зор

Жыр 18:12 Бәрін ұстанғанды зор сый тосады.

Жыр 32:16 Жауынгер зор күшімен қорғана

Жыр 125:3 біз кенелдік зор қуанышқа!

Жыр 137:5 шексіз зор — ұлылығы Оның!

Иш 9:1 Зор абыройға бөлейтін болады!

Иш 40:26 Жаратқанның құдіреті сонша зор

Иш 54:7 бірақ зор сүйіспеншілікпен Өзіме

Иш 63:1 зор күшпен алға басқан Бұл кім

Ерм 10:6 Зор құдіретіңе бола Сенің есімің де

Жоқт 3:23 Ием, сондай зор Сенің адалдығың!

Мат 2:18 Рамақ жерінде зор қасіреттен

Мат 15:28 Қарындас, сенімің ғаламат зор

Лұқ 6:23 көкте сендерді зор сыйларың күтіп

Лұқ 6:35 көктегі сыйларың зор болып,

Жох 1:50 Әлі бұдан да зорды көресің!

Жох 15:13 көрсететін ең зор сүйіспеншілігі

Жақ 5:16 сиынуларының күші орасан зор.

Пет1 1:3 Ол бізге зор мейірім көрсетіп

Тім1 6:6 зор рухани байлыққа жеткізеді.

Евр 12:2 Өзін күтіп тұрған зор қуаныш үшін

#### зор қудалану кезеңі -

зор қудалану кезеңі - т.қ. кезең, қиын-қыстау кезең, қудалану

Аян 7:14 зор қудалану кезеңінен өткендер.

#### зор іс -

зор іс - т.қ. іс

Нех 6:3 зор іспен айналысып жатырмын.

Жыр 59:14 Зор істер істейміз Құдай жар

#### зорға -

зорға - т.қ. әрең

Уағ 12:5 адам сүйретіліп зорға жүрер,

#### зорлық -

зорлық - т.қ. қоқан-лоқы, озбырлық

Рул 10:9 өздеріңе зорлық жасаған жауға

Нқл 24:2 Ойлары — зорлық ету, Сөздері —

Иш 53:7 Ол зорлық көріп қиналды

Иш 58:6 зорлық көріп жатқандарды азат

Езк 22:7 жетім-жесірлерге зорлық жасайды

Амо 4:1 кедейлерге зорлық жасап,

Лұқ 3:14 Ешкімге зорлық жасамаңдар, жала

#### зорлық-зомбылық -

зорлық-зомбылық - т.қ. қоқан-лоқы, озбырлық

Мыс 22:21 зорлық-зомбылық жасамаңдар!

Жыр 54:10 зорлық-зомбылық тұрмын көріп.

Иш 60:18 зорлық-зомбылықтың айқай-шуы

Иш 61:8 зорлық-зомбылықты жек көремін,

Езк 45:9 Зорлық-зомбылық жасауды

Зәк 7:10 зорлық-зомбылық жасамаңдар!

Тім1 1:13 қудалап, зорлық-зомбылық

#### Зоробабел -

Зоробабел -

Езр 2:2 жетекшілері: Зоробабел, Ешуа,

Езр 4:2 Зоробабелге және исраилдік әулет

Нех 12:47 Зоробабелдің және Нехемияның

Хақ 1:1 әкімі Салатиел ұлы Зоробабелге

Хақ 2:4 нығайып батыл бол, уа, Зоробабел

Зәк 4:6 Иенің Зоробабелге арнаған сөзі

Зәк 4:7 Зоробабелдің алдында заңғар тау

Зәк 4:10 Зоробабелдің қолына тіктегішін

Мат 1:12 Салатиелден Зоробабел,

#### зұлым -

зұлым - т.қ. залым, залымдық, зымиян

Жыр 36:10 ұзамай зұлым адам ғайып болар

Жыр 91:8 Зұлымдар қазір жерді шөптей

Жыр 144:20 зұлымдарды Ол талқандайды.

Нқл 10:16 Зұлымның табысы — күнәға.

Нқл 10:20 Зұлымның ниеті — түкке тұрғысыз

Нқл 11:21 зұлым жан жазасын тартар

Нқл 13:9 Зұлымның шырағы өшіп қалар.

Нқл 17:11 Зұлым жан тек бүлікті көздер

Езк 3:18 зұлым жанға: «Сен жазаңды

Езк 18:20 зұлымның арам іс-әрекеті өз

Езк 18:23 Мені зұлым адамның өліміне

Езк 33:14 зұлым адамға: «Сен шүбәсіз өлесің

Ғал 1:4 зұлым дүниенің құлдығынан

Еф 6:12 зұлым рухтарға қарсы күресудеміз.

#### зұлымдық -

зұлымдық - т.қ. жамандық, залым, залымдық, заңсыздық, озбырлық

Жар 6:11 бүліне беріп, зұлымдыққа толды.

Жар 8:21 зұлымдыққа бейім болса да, Мен

Жыр 50:6 көз алдыңда зұлымдық істедім.

Жыр 96:10 Зұлымдық атаулыны жек көріңдер

Амо 5:15 Зұлымдықты жек көріп

Мих 3:4 көптеген зұлымдықтарына бола

Қор1 5:13 «зұлымдық жасайтынды

Еф 5:16 қазіргі күндер зұлымдыққа толы.

#### зымиян -

зымиян - т.қ. залым, залымдық, зұлым

Жыр 25:4 Зымияндармен де бірге жүрмеймін

Нқл 12:2 Зымиянға Ол үкімін шығарар.

Нқл 13:15 Зымиянның жолы тым ауыр болар

Нқл 22:5 Зымиянның жолы тікен мен торға

Қор2 2:11 зымиян ниетін жақсы білеміз.

#### зындан -

зындан - т.қ. түрме

Ерм 37:16 сол зынданда көп күн отырды.

Ерм 37:20 мен сол зынданда өліп қалармын!

Ерм 52:11 Седекияхты сондағы зынданға

Зәк 9:11 зындандардан құтқарып аламын.

Елш 16:24 екеуін ішкі зынданға тастап,

Аян 20:7 шайтан зынданынан босатылады.

#### зілдей -

зілдей - т.қ. ауыр

Пат3 12:4 зілдей жүгін жеңілдетсеңіз, сізге

Жыр 37:3 Қолың зілдей басты менің үстімді.

Жыр 87:8 Үстімді зілдей басады қаһарың,

### И


иә -

игі -

игі іс -

игілік -

игілікті -

ие -

Ие, Ием, Иеміз -

ие болу -

иелену -

иелердің Иесі -

иелік -

иемдену -

Иеміз Иса -

Иеміздің асы -

иен дала, - түз -

Иерихон -

Иерусалим -

илану -

Имануил -

инабаттылық -

ине -

Иордан -

Ирод -

Иродия -

Иса -

Иса Мәсіх -

Исраил -

Исраил халқы -

исраилдік -

ит -

Ишая -

иілу -

иісмай -


#### иә -

иә -

Лұқ 10:21 Иә, Әке, Саған осылай болғаны

Жақ 5:12 сендер «иә» дегенде шынымен иә

Қор2 1:18 кейде «иә», кейде «жоқ» емес, еш

Қор2 1:20 «иәға» айналады; сондықтан

#### игі -

игі - т.қ. жақсы, пайдалы, ізгі

Жыр 72:28 жақын болғаным қандай игі!

Жыр 117:8 Жаратқан Иені паналау сондай игі

Жыр 146:1 ән-жырмен мадақтау игі,

Зәк 9:17 қандай игі де әдемі көрініс болмақ!

Жақ 1:17 Әкеміз берген қай нәрсе де игі.

Қор2 9:13 қызметте игі ниеттеріңді дәлелдеп,

#### игі іс -

игі іс - т.қ. әділ іс, - іс-әрекет, қайырымдылық, іс

Рут 3:10 Мына игі ісің бүгінге дейін енеңе

Жыр 39:6 Игі істеріңді айтуға тырыссам,

Жыр 118:68 Ізгісің Сен, істейсің игі істеріңді,

Нқл 19:17 Игі ісінің сауабын Жаратқан

Мат 5:16 Осылайша олар игі істеріңді көріп,

Мат 19:16 қандай игі істер істеуім керек?

Жох 5:36 Мен істеп жүрген игі істерім Мені

Жох 9:4 Жібергеннің тапсырған игі істерін

Жох 10:32 Әкем тапсырған көп игі істер

Елш 9:36 көптеген игі істер жасайтын.

Елш 10:38 Ол игі істер жасап, шайтанның

Елш 14:17 игі істерімен анық дәлел келтіруін

Жақ 2:14 дей тұра, игі істер жасамаса,

Жақ 2:18 Сенің сенімің бар, ал мен игі істер

Пет1 2:12 игі істеріңе бола Оны мадақтайтын

Пет1 4:19 әрі игі істер жасай беріңдер!

Рим 3:27 Игі істер жасау арқылы ақтала

Рим 3:28 жасаған игі істері арқылы емес

Рим 4:5 өзінің игі істеріне сүйенбей,

Қор2 9:8 әр қилы игі істерді молынан жасай

Еф 2:10 игі істер жасау үшін ерекше қылып

Еф 6:8 игі істерінің лайықты сыйын

Флп 1:6 игі ісін бастаған Құдайдың оны

Қол 1:10 әр түрлі игі істер істеп, өсіп-өне

Тім1 5:10 Олардың жасаған игі істері белгілі

Тім1 5:25 игі істері де айқын көрінеді.

Тім1 6:18 игі істерге дарқан әрі жомарт

Тім2 1:9 жасаған игі істерімізге бола емес

Тім2 3:17 адамы барша игі іске дайындалып

Тит 2:14 игі істерге ынталы халқы ету үшін

Евр 6:10 Ол жасаған игі істеріңді

Евр 13:21 әрі Өзіне ұнайтын игі істерді Иса

Аян 2:5 алғашқыдағы игі істеріңді

Аян 14:13 Істеген игі істерінің жемісі олардан

#### игілік -

игілік - т.қ. жақсылық, қасиет, пайда, ізгілік

Мыс 33:19 бүкіл игілігімді өте шығатын етіп,

Заң 30:15 Мен бүгін өмір мен игілікке және

Пат2 7:28 қызметшіңе сол игіліктерді уәде

Жыр 15:2 Сенен бөлек жоқ ешбір игілігім!»

Жыр 33:11 Иеге сенгендер бар игілікке тояды.

Жыр 35:9 Әлеміңнің игілігіне тойдырасың,

Жыр 39:6 игілігімізді Сен ойлап тұрсың.

Жыр 83:12 игіліктерінен құр қалдырмайды.

Жыр 103:28 Қолыңды ашсаң игілікке тойынар.

Жыр 126:3 Балалар — игілік Жаратқан Иеден

Уағ 9:18 ал бір күнәкар көп игілікті құртар»

Ерм 31:14 халқым да игіліктеріме кенеледі,

Амо 9:14 қайтарып, игілікке кенелтемін.

Лұқ 1:53 Ашыққандарды игілікке кенелтіп,

Пет1 2:15 Құдай сендердің игілік істеулерің

Рим 2:10 Ал игілік істейтін әркімді —

Рим 7:19 Осылай мен қалаған игілікті емес,

Рим 8:17 мәңгілік игіліктеріне де ие

Рим 8:28 игілігі үшін әрекет етеді

Рим 15:2 игілігіне әрі рухани өсуіне себепші

Қор1 9:11 игіліктеріңнен қабылдасақ, сол

Қор2 9:8 сендерді бүкіл игілікке молынан

Еф 1:18 керемет игіліктер сыйлайтынын

Евр 10:24 игілік істеуге қозғау салудың

Евр 12:10 нағыз игілігіміз үшін басымызға

Евр 13:16 игіліктеріңмен өзара бөлісіп

#### игілікті -

игілікті - т.қ. жақсы, пайдалы, ізгілікті

Заң 12:25 болашақ ұрпақтарың игілікті өмір

Заң 28:12 Ие Өзінің «игілікті қазынасын»,

Еш 21:45 игілікті уәделерінің бірде-біреуі

Шеж2 31:20 Иенің алдында игілікті, әділ де

Нех 2:18 деп, осы игілікті іске білек сыбана

Жыр 71:6 Игілікті болсын патшаның билігі:

Жыр 142:10 игілікті Киелі Рухың Түзу жолмен

Жыр 144:17 Иә, Оның күллі істері игілікті:

Нқл 24:14 солай даналық та жаныңа игілікті:

Уағ 7:11 Даналық мұрадай игілікті, жарық

Ерм 7:23 игілікті өмір сүріп өркендейтін

Мих 6:8 Ие саған ненің игілікті екенін

Мат 19:17 Нағыз игілікті — Біреу-ақ.

Лұқ 6:45 игілікті қазынадан игілік алып

Лұқ 10:42 Мәриям игілікті жағын таңдап

Пет1 3:1 игілікті мінез-құлықтарыңмен

Рим 12:2 Оның еркін — ненің игілікті,

Қор2 8:7 осы игілікті істі де молынан

Ғал 5:22 игілікті «жеміс» мынадай

Сал1 1:3 Оған деген сеніммен игілікті іс

Тім1 4:6 ұстанған игілікті ілімнен нәр алсаң

Тім1 4:8 және болашақ өмірде де игілікті.

Тім1 6:19 игілікті негіз болатын рухани

Евр 12:11 тыныштықтың игілікті жемісін

#### ие -

ие - т.қ. қожайын, үй иесі

Жар 49:21 сондай-ақ, сүйкімді сөздердің иесі.

Мыс 9:29 жердің иесі Жаратқан Ие екенін

Уағ 5:10 Байлығының иесі онысына көз

Иш 10:15 балта өзімен ағаш шапқан иесінен

Мат 21:40 Енді жүзімдіктің иесі келгенде,

Мар 12:2 бақтың иесі оның өнімінен өзіне

Лұқ 20:15 жүзімдіктің иесі оларға не істемек?

Қор2 6:10 жоқ болғанмен, бәріне де иеміз.

#### Ие, Ием, Иеміз -

Ие, Ием, Иеміз - т.қ. Әлемнің Иесі, Жаратқан Ие, иелердің Иесі, Иеміз Иса, Құдай Ие, Тәңір Ие

Жыр 15:8 Ықылас-ниетім әрдайым Иемде

Жыр 61:13 Ием, тұрақты — Сенің рақымың

Жыр 94:2 Бәріміз Иеміздің алдына барып,

Жыр 117:24 Иеміз жаратты бізге бұл күнді

Мат 7:21 «Мырза, Ие!» дейтін әркім емес

Мат 9:38 егіннің Иесінен оны жинап алатын

Жох 20:25 Иемізді көрдік, — дегенде, Тома:

Елш 2:21 Иеміздің атын атап Оған сиынған

Елш 2:36 Исаны «Иеміз» және «Мәсіх» етіп

Пет1 2:3 «Иеміздің қандай ізгі екенін»

Пет1 3:15 Иеміз деп ерекше орын беріңдер!

Пет2 3:9 Иеміз уәдесін орындауын

Яһд 1:14 Иеміз Өзінің он мыңдаған қасиетті

Рим 10:13 «Иеміздің атын атап Оған сиынған

Рим 12:11 Иеміздің қызметінде жүріп,

Рим 14:4 ақтау не айыптау — Иесінің ісі.

Рим 14:8 Иемізді даңқтау үшін өмір сүреміз

Қор1 2:8 олар Ұлылықтың Иесін айқышқа

Қор1 3:5 Иеміз белгілеген міндетіміз бар.

Қор1 16:22 Иемізді сүймейтін әркімді

Қор2 3:17 Иеміз — Рух, Иеміздің Рухы бар

Қор2 5:8 Иеміздің қасында орнығуды

Қор2 8:5 алдымен Иемізге бағыштап

Еф 4:5 Иеміз бір, бір сенімдеміз

Еф 5:19 Иемізді ән-күймен шын жүректен

Флп 3:1 Иемізге шаттанып қуаныңдар!

Флп 4:4 Әрдайым Иемізбен

Қол 3:23 Иеміз үшін істеп жүргендей жан

Қол 4:17 «Иеміз саған міндеттеген

Сал1 3:12 сүйіспеншіліктеріңді Иеміз

Сал1 5:2 Иеміздің қайта оралатын күні

Тім2 2:19 «Иеміз Өзінікі болған адамдарын

Евр 13:6 «Ием маған жар, мен

#### ие болу -

ие болу - т.қ. мұра, мұралық, өзіне ие болу

Иш 55:3 шынайы өмірге ие боласыңдар.

Дан 7:18 иә, мәңгі бақи ие болады!»

Мар 10:17 Мәңгілік өмірге ие болу үшін не

Лұқ 12:15 өз өмірінің иесі бола алмайды

Жох 8:12 өмірдің Нұрына ие болады

Пет1 3:9 ақ батасына ие болсын деп мақсат

Рим 8:17 игіліктеріне де ие боламыз: Құдай

Қол 1:14 құны өтеліп, кешірімге ие болдық.

#### иелену -

иелену -

Жар 17:8 келер ұрпақтарыңа мәңгі иеленуге

Жыр 36:11 Ал кішіпейіл жандар елді иеленер

Жыр 36:29 Әділдер осылай елді иеленеді

Нқл 8:5 Аңғалдар, түсінік иеленіңдер,

Иш 54:17 игіліктерді иеленетін болады.

#### иелердің Иесі -

иелердің Иесі - т.қ. Ие, Ием, Иеміз

Заң 10:17 үстіндегі Құдай және иелердің Иесі

Тім1 6:15 Патшасы, иелердің Иесі,

Аян 17:14 «иелердің Иесі, патшалардың

Аян 19:16 иелердің Иесі» деген атағы да

#### иелік -

иелік - т.қ. меншік, мұралық

Мыс 6:8 Сол жерді мұралық иеліктеріңе

Мыс 19:6 Бүкіл жер — Менің иелігім, ал

Леу 25:34 олардың мәңгілік иеліктері.

Рул 27:11 ішіндегі ең жақынының иелігіне

Еш 21:12 Халептің иелігіне бөлініп берілді.

Пат2 6:12 оның барлық иелігіне ақ батасын

Жыр 113:24 Заңғар көк — Жаратқанның иелігі,

Лұқ 11:41 иеліктеріңнен мұқтаждарға қайыр

Елш 2:45 иеліктеріндегі жер танаптары мен

Пет1 3:1 Мәсіхтің иелігіне айналдырыңдар.

Рим 7:7 «Басқаның иелігіне сұқтанба!»

Қор2 1:22 өз иелігінің «таңбасын басып»,

#### иемдену -

иемдену -

Жар 15:7 Сені осы елді иемденсін деп

Леу 25:10 қайтып келіп, оны иемденіңдер.

Рул 33:53 иемденіп, сонда қоныстаныңдар

Заң 6:18 елге кіріп, оны иемденесіңдер,

Мат 5:5 олар жерді иемденетін болады!

Ғал 3:29 еткен игіліктерін иемденесіңдер.

Еф 1:14 бәрін иемденетін боламыз.

#### Иеміз Иса -

Иеміз Иса - т.қ. Ие, Ием, Иеміз, Иса, Иса Мәсіх

Елш 7:59 Ием Иса, рухымды Өзіңе ала гөр!

Елш 15:11 Иеміз Исаның рақымы арқылы

Елш 16:31 Иеміз Иса Мәсіхке сен, сонда өзің

Пет2 1:16 Біз сендерге Иеміз Иса Мәсіхтің

Қор1 15:57 Ол бізге Иеміз Иса Мәсіх арқылы

Қор2 1:3 Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі Құдай

Ғал 6:14 Иеміз Иса Мәсіхтің айқыштағы

Қол 2:6 Сендер Иеміз Мәсіх Исаны қалай

Қол 3:17 бәрін Иеміз Исаның атымен жасап

Сал1 5:23 Иеміз Иса Мәсіх қайтып келгенде

Сал2 2:1 Бауырластар, Иеміз Иса Мәсіхтің

Аян 22:20 Аумин! — Иеміз Иса, келе гөр!

#### Иеміздің асы -

Иеміздің асы - т.қ. ас, нан үзу

Қор1 11:20 Иеміздің асын жемейді екенсіңдер.

Қор1 11:33 Иеміздің асына бас қосқанда бәрі

#### иен дала, - түз -

иен дала, - түз - т.қ. айдала, елсіз

Жыр 77:40 олар иен түзде бас көтерді,

Иш 35:1 Сол кезде тіпті иен дала мен құла

Иш 40:3 Құдайымызға арнап иен далада

Иш 43:19 Мен иен далада жол саламын

#### Иерихон -

Иерихон -

Еш 5:13 Сол тұста Ешуа Иерихонның

Пат2 10:5 Иерихонда қала тұрыңдар!

Евр 11:30 Иерихон қаласын жеті күн бойы

#### Иерусалим -

Иерусалим -

Пат2 15:29 Иерусалимге қайта оралып

Пат3 9:19 Жалпы, ол Иерусалимде

Пат4 21:4 Мен Иерусалимде өз есімімді

Пат4 21:13 Иерусалимді де солай шынайы

Пат4 24:14 Набуходоносор Иерусалимнің

Шеж1 6:32 Сүлеймен патша Иерусалимде

Нех 2:11 Осылай мен Иерусалимге жеттім.

Иш 40:2 Иерусалимге жылы сөз айтыңдар

Иш 52:1 Қасиетті қала Иерусалим

Иш 65:18 Мен Иерусалим қаласы мен оның

Ерм 3:17 Иерусалим «Жаратқан Иенің жер

Жоқт 1:17 Иерусалим арам затқа айналды.

Зәк 2:12 Иерусалимді (өз қаласы болуға)

Зәк 12:10 Иерусалимнің халқына мейірім

Мат 2:3 онымен бірге Иерусалимнің бүкіл

Мат 5:35 не Иерусалиммен де ант етпеңдер,

Мат 20:18 Енді Иерусалимге өрлеп бара

Мат 23:37 лақтырып өлтіретін Иерусалим-ай

Мар 11:1 мен шәкірттері Иерусалимге таяп

Лұқ 2:38 Иерусалим қаласының

Лұқ 2:43 Иса Иерусалимде қалып қойды.

Лұқ 9:51 Иерусалимге баруға бел буды.

Лұқ 21:20 Иерусалим қаласын әскерлер

Лұқ 24:47 Оның атынан Иерусалимнен

Жох 4:20 сиынатын орын Иерусалимде

Жох 4:21 не Иерусалимде сиынбайтын

Елш 1:8 сендер Иерусалимде, бүкіл Яһудея

Елш 16:4 Иерусалимдегі елшілер мен қауым

Рим 15:19 Сөйтіп Иерусалимнен Іллирик

Ғал 4:26 Бірақ көктегі Иерусалим ерікті,

Евр 12:22 Құдайдың көктегі Иерусалим

Аян 3:12 жаңа Иерусалимнің атын, және

Аян 21:10 Иерусалим қаласын көрсетті.

#### илану -

илану - т.қ. көзі жету

Евр 11:1 орындалуына шүбәсіз илану.

Евр 11:6 жарылқайтынына илануға тиіс.

#### Имануил -

Имануил -

Иш 7:14 Имануил (яғни «Құдай бізбен

Мат 1:23 Ұл туады. Оған Имануил

#### инабаттылық -

инабаттылық - т.қ. кішіпейілдік, кішіпейілділік, ілтипаттылық

Жақ 3:13 парасатты инабаттылығымен

#### ине -

ине -

Мат 19:24 гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай.

#### Иордан -

Иордан -

Рул 32:21 Иорданның арғы жағына өтсеңдер

Еш 1:14 Иордан өзенінің бергі бетінде

Еш 4:7 Иордан өзенінің суы Жаратқан

Пат4 5:10 Иордан өзеніне барып, соған жеті

Жыр 113:3 Иордан өзені кері бұрылды,

Мат 3:6 Жақия оларды Иордан өзенінде

Жох 1:28 Иордан өзенінің шығысындағы

#### Ирод -

Ирод - т.қ. Агриппа, Антипас

Мат 2:1 Иродтың патшалық құрған

Мат 2:16 Ирод долдана ашуланып,

Мат 14:6 Ирод өзінің туған күнін тойлап

Лұқ 3:1 Ирод (Антипас) — Ғалилея

#### Иродия -

Иродия -

Мат 14:3 бауыры Філіптің әйелі Иродияға

Мат 14:6 Иродияның қызы қонақтардың

Мар 6:21 Иродияға зұлым ниетін жүзеге

#### Иса -

Иса - т.қ. Иеміз Иса, Иса Мәсіх

Мат 1:21 Оның атын Иса деп қой!

Мат 4:1 Рух Исаны шайтанның сынағынан

Мат 10:5 Осы он екі елшісін Иса төмендегі

Мат 14:1 Иса туралы хабарды естіп,

Мат 17:1 Иса осыдан алты күннен кейін тек

Мат 26:4 Олар Исаны айламен қолға түсіріп

Мат 26:59 кеңес Исаны өлімге кесу үшін Оған

Мат 26:63 Бірақ Иса үндемеді. Сонда бас діни

Мат 26:71 назареттік Исамен бірге жүретін!

Мат 27:37 Бұл — Яһудилердің Патшасы Иса

Мат 27:50 Иса тағы бір рет қатты дауыстап

Мат 28:18 Иса қастарына таяу келіп

Мар 1:24 Назареттік Иса, бізде нең бар?

Мар 10:47 «Дәуіттің Ұрпағы Иса

Мар 15:34 Иса қатты дауыспен айқайлап

Лұқ 2:21 Оның атын Иса деп қойды.

Лұқ 2:52 Ал Исаның ойы да, бойы да

Лұқ 22:47 Иса әлі де осыны айтып тұрғанда

Жох 11:35 Иса көзіне жас алды.

Жох 12:21 Мырза, Исамен кездескіміз келеді

Жох 19:23 Жасақшылар Исаны айқышқа

Елш 1:1 Бірінші кітабымда мен Исаның

Елш 2:32 Исаны Құдай қайта тірілтіп алды

Елш 9:5 Мен сен қудалап жүрген Исамын!

Елш 17:3 сендерге уағыздап жүрген Иса —

Елш 19:15 Исаны білемін, Пауыл да маған

Елш 22:8 назареттік Исамын», — деді.

Жох1 1:7 Исаның төгілген қаны бізді

Жох1 4:15 Кім Исаны Құдайдың (рухани) Ұлы

Рим 10:9 аузыңмен Исаны Жаратқан Ием

Қор1 12:3 «Иса — Жаратқан Ие» деп шын

Қор2 4:11 Исаға бола өліммен бетпе-бет

Қор2 11:4 өзге «Исаны» уағыздағанда,

Флп 2:10 Исаның Атағын Көктегі, жердегі,

Евр 2:9 Исаның азапты өлім шеккені үшін

Евр 4:14 Құдайдың (рухани) Ұлы Иса бар.

Евр 7:22 Иса — бұрынғыдан гөрі

Евр 12:2 назарымызды Исаға аударайық!

#### Иса Мәсіх -

Иса Мәсіх - т.қ. Иеміз Иса, Иса, Мәсіх, Мәсіх Иса

Мат 1:1 Иса Мәсіхтің ата-тегінің шежіресі

Мат 27:17 әлде Мәсіх деп аталған Исаны ма?

Мар 1:1 Мұнда Иса Мәсіх — Құдайдың

Жох 1:17 бізге Иса Мәсіх арқылы жетті.

Жох 17:3 Мені, Иса Мәсіхті, жақыннан тану.

Елш 2:38 Иса Мәсіхтің атымен шомылдыру

Елш 4:10 Иса Мәсіхтің атынан мына кісі

Елш 16:31 Иса Мәсіхке сен, сонда өзің де, үй

Елш 17:3 Иса — Мәсіхтің Өзі!» — деді.

Пет1 1:3 Иеміз Иса Мәсіхтің Әкесі — Құдай

Жох1 2:1 Сол Қорғаушымыз — Иса Мәсіх.

Рим 3:22 Иса Мәсіхке деген сенімдері

Рим 5:17 Иса Мәсіх арқылы өмірде билік

Рим 6:3 Иса Мәсіхпен тығыз байланысқан

Рим 8:1 Енді Иса Мәсіхпен тығыз

Қор1 2:2 Сендерге Иса Мәсіх пен Оның

Қор1 8:6 Иеміз — Иса Мәсіхті де танимыз

Қор2 4:5 Мәсіх Исаны уағыздаймыз

Ғал 2:16 Иса Мәсіхке деген сенімдерімен

Ғал 3:28 барлығың Иса Мәсіхпен тығыз

Ғал 5:6 Иса Мәсіхпен тығыз байланыста

Еф 2:10 Иса Мәсіхпен тығыз байланыста

Еф 2:20 басты «Тасы» — Иса Мәсіхтің Өзі.

Флп 2:5 Иса Мәсіхтің мінез-құлқы

Сал2 2:1 Иеміз Иса Мәсіхтің қайтып келуі

Тім2 2:10 Иса Мәсіх арқылы құтқарылып

Тит 2:13 Иса Мәсіх зор салтанатпен

Евр 13:8 Иса Мәсіх өткенде, қазір және

Аян 1:1 Бұл — Иса Мәсіхтің көрініп

#### Исраил -

Исраил - т.қ. Исраил халқы, Қанахан, Солтүстік Исраил

Мыс 13:2 Исраил үрім-бұтағының тұңғыш

Мыс 17:1 Исраил үрім-бұтағының қауымы

Жыр 129:8 күнәсінің құнын төлеп, Исраилді

Ош 4:16 Исраил иесіне көнбейтін қыңыр

Ош 8:14 Исраил өз Жаратушысын ұмытып

Лұқ 1:54 Исраилді қамқорлайды:

Лұқ 2:34 Бала Исраилдегі көп адамдардың

Лұқ 24:21 біз, Исраил елін Құтқарушы — Сол

Жох 3:10 Исраилдің дін мұғалімі бола тұра,

Елш 1:6 Иеміз, Исраил елінің патшалығын

Рим 9:6 шынайы Исраил қауымы емес қой;

Рим 11:26 күллі Исраил құтқарылмақ.

#### Исраил халқы -

Исраил халқы - т.қ. Исраил, халық

Мыс 1:12 Бірақ Исраил халқы неғұрлым көп

Мыс 3:10 халқым Исраилді Мысырдан

Мыс 31:17 мәңгі бақи Менімен Исраил халқы

Рул 25:11 Исраил халқының бәрін бірдей

Пат2 5:2 «Менің халқым Исраилді бағатын

Ош 1:10 Исраил халқының саны теңіз

Амо 7:17 Солтүстік Исраилдің бүкіл халқы

Мат 10:6 қойларға ұқсас Исраил халқының

Лұқ 2:32 Әрі халқың Исраилдің даңқын

Елш 13:23 Исраил халқы үшін Құтқарушы

Рим 9:31 Исраил халқы бұл мақсатқа жете

Рим 11:7 Исраил халқы көздеген мақсатына

Қор1 10:18 Исраил халқының ескі дәстүріне

Ғал 6:16 Құдайдың рухани Исраил халқына

#### исраилдік -

исраилдік - т.қ. еврей, яһуди

Мыс 1:15 әйелдер босандырушы исраилдік

Мыс 2:6 Бұл — исраилдік нәресте ғой, —

Мыс 3:9 исраилдіктердің қинала

Мыс 3:14 Исраилдіктерге: «(Мәңгі) Бар

Мыс 5:7 исраилдіктерге кірпіш құю үшін

Мыс 6:9 хабарды исраилдіктерге жеткізді

Мыс 6:11 «Еліңнен исраилдіктерді жібер!»

Мыс 14:9 әскер исраилдіктердің артынан

Мыс 14:20 исраилдік жақта түнді жарық

Мыс 15:22 Мұса исраилдіктерді жолға жинап

Леу 16:21 исраилдіктердің күллі теріс

Бил 3:7 Исраилдіктер Жаратқан Иеге жек

Амо 9:7 «Ей, исраилдіктер, сендерді қалай

Жох 1:47 сұмдығы жоқ, нағыз исраилдік, —

Рим 11:1 Мен өзім де исраилдікпін,

#### ит -

ит -

Пат1 17:43 таяқпен шығатындай ит пе едім,

Пат3 21:23 иттер Езабелдің тәнін жалмайды

Пат4 9:10 Иттер Езабелдің мәйітін

Мат 7:6 Қасиеттілерді иттерге тастамаңдар

Лұқ 16:21 иттер келіп, жараларын жалап

Флп 3:2 Қауымды иттей шарлап, қауып

#### Ишая -

Ишая -

Пат4 19:2 Ишая пайғамбарға жіберді.

Иш 7:3 Ишаяға бұйрық беріп былай деді

#### иілу -

иілу - т.қ. бас ию, ғибадат ету, еңкею

Жар 37:7 менікін қоршап, оған иіліп тағзым

Нех 9:6 тобы Сенің алдыңда иіліп тұрады.

Жыр 94:6 тағзым етейік Иемізге иіліп

Ерм 8:2 иіліп ғибадат еткен күн мен айдың

Ерм 13:10 соларға иіліп табынуда.

Езк 8:16 күнге иіле табынып жатыр екен!

Соф 1:5 аспан денелеріне иіліп

Мат 2:11 Оған иіліп ізет білдірді.

#### иісмай -

иісмай - т.қ. жағу 1, май, хош иіс

Рут 3:3 иісмай жақ та, әдемі киініп алып,

Уағ 7:1 атақ қымбат иісмайдан артық,

Иш 61:3 тәж кигізіп, жұпар иісмай жағып,

Дан 10:3 денеме иісмай жақпадым.

Лұқ 7:38 сүйіп, үстіне иісмайын құйды.

Лұқ 7:46 ол тіпті аяғыма иісмай құйды.

Жох 11:2 Иеміздің аяғына иісмай жағып

Жох 12:3 өте құнды иісмайға толы құтыны

### К


кәр -

кәрлі -

кәрлі көрініс -

кәрі -

кәріп-қасер -

кәусар -

кебу -

кебін -

кебіс -

кедей -

кедейлену -

кедейлік -

кедергі -

кедергі тас -

кез -

кездесу -

кездесу шатыры -

кезең -

кейінгі заман -

кейіп -

кек алу -

кексе -

кекшіл -

кекшілдік -

келбет -

келбетті -

келеке, келекелеу -

келемеждеу -

келешек -

келу -

келімсек -

келін -

келіншек -

келістіруші, Келістіруші -

келісу -

келісім -

Келісім жасау -

Келісім сандығы -

келісімшарт -

кеме -

кеме апаты -

кемежай -

кемелдену -

кемелді -

кемелділік -

кемеліне келу -

кемеңгер -

кемпірқосақ -

кемтар, кемтарлық -

кемшілік -

кемшіліксіз -

кенелу, кенелту -

кенже -

кең, кең-байтақ -

кең пейілді -

кеңес -

кеңесші -

кеңпейілділік -

кептер -

кепіл, кепілдеме -

керек -

керемет -

керней -

кернейлету -

кернейші -

керуб -

Кесария -

кесу -

кеуде -

кеуде көтеру -

кеуде қалта -

Кефа -

кеш, кешке -

кешкі ас -

кешқұрым -

кешікпеу, кешіктірмеу -

кешіру -

кешірілу -

кешірім -

кешірімді -

киелі -

Киелі жазбалар -

Киелі кітап. -

киелі орын -

Киелі Рух -

киелі үй -

киелі шатыр -

Кипр -

кипрлік -

Кир -

киім -

киіндіру -

кию, киіну -

Корнел -

көбейту -

көбею -

көгерту -

көгеру -

көгершін -

көгілдір -

көз алдында -

көз ашу, - ашылу -

көз жасы, көзіне жас алу -

көз жасын сүрту -

көз жасын төгу -

көз жеткізу -

көз қарашығы, - қарасы -

көз тастау -

көз тігу -

көз 1 -

көз 2 -

көздеу -

көзқарас -

көзі жету -

көзімен көру -

көйлек -

Көк Патшалығы -

көк шөп -

көк 1 -

көк 2 -

көкке көтерілу, - шығу -

көктегі -

көктегі Әке -

көктегі Құдай -

көктен келген Билеуші -

көкірек -

көкірек көзі -

көл -

көлем -

көлеңке -

көмек -

көмектесу -

көмекші -

көмескі -

көму -

көндіру -

көне -

Көне Келісім -

көну -

көңіл -

көңіл бөлу -

көңіл көтеру -

көңіл орнықтыру -

көңілді -

көңілінен шығу -

көп -

көпшілік -

көр -

көреген -

көрегендік -

көркейту -

көркем, көркемдеу -

көрнекті -

көрсету -

көру -

көрші -

көрік 1 -

көрік 2 -

көрікті -

көріну -

көрініс -

көріпкел -

көсем -

көтермелеу -

көтеру -

көтерілу -

көтеріліс -

көш -

көшет -

көшпенді -

көшу -

көшіп-қону -

криттік -

куә -

куәгер -

куәлік -

күдер үзу -

күдіктену -

күзет -

күзету -

күзетші -

күй 1 -

күй 2 -

күйе -

күйеу -

күйеу жігіт -

күйеуге шығу -

күй-жай -

күйме -

күйрету -

күйреу -

күйші -

күл -

күлгін -

күлкі -

күллі жер -

күл-топырақ -

күлу -

күмән -

күмәндану -

күміс -

күн көру -

күн (аспан денесі) -

күн (тәулік) -

күнә -

күнә жасау -

күнә кешіру, - кешу -

күнәкар -

күнәкар болмыс -

күнәкар дүние, күнәлі - -

күнәкар дүниенің әміршісі -

күнәлі -

күнәлі құмарлық -

күнәнің құнын өтеу -

күнәсіз -

күнделікті -

күндес -

күндестік -

күндеу -

күндіз -

күншығыс -

күн(і)-түн(і) -

күңгірт -

күңкілдеу -

күңірену -

күрек -

Күрене, күренелік -

күрес -

күресу -

күрке -

Күркелер мейрамы -

күркіреу -

күрсіну -

күту -

күтуші -

күш -

күшейту -

күшею -

күш-жігер -

күш-қуат -

күшсіз -

күшсіздік -

күшті -

күшіне ену -

күшінен айыру -

Кіликия -

кілт -

кінә -

кінә тағу -

кінәдан тазару -

кінәлау -

кінәлі -

кінәратсыз -

кінәсіз -

кір келтіру -

кір тасы -

кіргізу -

кірме -

кіру -

кіршіксіз -

кіріктіру -

кіріс -

кісен -

кісі -

кісі өлтіру -

кітап -

кіші, кішірек -

кіші тұту -

кішік, кішігірім -

кішіпейіл -

кішіпейілдік, кішіпейілділік -


#### кәр -

кәр - т.қ. ашу-ыза, қаһар

Жоқт 4:11 Ие бүкіл кәрін жаудырды, Ол

Мат 5:22 кімде-кім басқа адамға кәрін төксе

#### кәрлі -

кәрлі - т.қ. қаһарлы

Жыр 34:17 Сол «кәрлі арыстандардан»

Жыр 137:7 Кәрлі жауларыма қарсы қол

Иш 25:4 Жауыздардың кәрлі лебі

Жоқт 4:21 Ащы шараптай кәрлі жазаны

#### кәрлі көрініс -

кәрлі көрініс - т.қ. көрініс, қорқынышты көрініс

Иш 21:2 кәрлі көрініс көрсетілді: сатқын

#### кәрі -

кәрі - т.қ. егде, қария, қарт

Жар 18:12 Қожайыным да тым кәрі», — деп

Жар 43:27 Кәрі әкелеріңнің халі қалай?

Заң 28:50 Олар кәріге құрмет, кішіге мейірім

#### кәріп-қасер -

кәріп-қасер - т.қ. жарлы, жарлы-жақыбай, кедей, мүсәпір

Лұқ 19:8 кәріп-қасерлерге үлестіріп

Елш 9:36 Ол кәріп-қасерлерге көмектесіп,

Елш 10:2 халқының кәріп-қасерлеріне көп

#### кәусар -

кәусар - т.қ. су

Нқл 5:15 тап өз «бұлағыңның кәусарынан».

Нқл 5:16 «Кәусарың» алаңдарда жайылсын

#### кебу -

кебу - т.қ. қурау, сему, солу

Жыр 68:4 кеуіп қалды менің тамағым,

Жыр 106:35 Кеуіп қалған даланы қайнар көзге,

Жыр 125:4 Шөлдегі кеуіп қалған өзендерді

Пет2 2:17 кеуіп қалған бұлақ көздеріне және

Аян 16:12 Сонда өзен кеуіп қалып, осылайша

#### кебін -

кебін -

Пат1 17:36 філістір де солардың кебінін

Мат 24:51 екі жүзділердің кебінін кигізеді.

Мат 27:59 кіршіксіз таза бәтес кебінге орады.

#### кебіс -

кебіс -

Мат 3:11 Оның құлы болып кебісін

Лұқ 15:22 Қолына мөрлі жүзік, аяғына кебіс

#### кедей -

кедей - т.қ. бейшара, жарлы, жоқшылық, жұтаң, кәріп-қасер, мұқтаж

Заң 24:12 кедей болса, оның кепілдігін түнде

Пат1 2:7 Жаратқан не кедей, не бай да етеді

Жыр 11:6 жапа шегіп, кедейлер де күрсінеді

Жыр 34:10 Бейшара кедейді тонаушыдан

Жыр 71:13 Ол әлсіз бен кедейді қамқорлайды

Жыр 81:3 Бейшара кедейге әділдік жасаңдар!

Жыр 108:16 Кедейді, мүсәпір мен үмітсізді

Жыр 112:7 Құдай тозаңнан кедейді

Уағ 4:13 кедей де болса ақылды жас артық.

Ерм 22:16 кедейдің мүдделерін қорғап, елдің

Амо 2:6 кедейді бір жұп аяқкиімге

Амо 4:1 Сендер кедейлерге зорлық жасап,

Жақ 2:2 жұпыны киінген кедей де келді

Жақ 2:5 кедейлерді сенімдері арқылы

Қор2 6:10 қуаныштымыз. Кедей болсақ та,

#### кедейлену -

кедейлену -

Леу 25:25 ұлттастарыңның бірі кедейленіп,

Леу 25:47 кедейленген бір исраилдік

Нқл 11:24 Тым сараң жан кедейлене түсер.

Нқл 21:17 Кедейленер аса сауықшыл жан.

#### кедейлік -

кедейлік -

Нқл 30:8 Кедейлік те, байлық та маған

Қор2 8:2 өздерінің тақыр кедейліктеріне

#### кедергі -

кедергі - т.қ. бөгет, бөгеу

Пат2 17:14 дана кеңесін іске асыртпай кедергі

Иш 45:2 төбедей кедергілерді тып-типыл

Мат 19:14 оларға кедергі жасамаңдар!

Лұқ 11:52 кіргісі келгендерге де кедергі

Пет1 3:7 ештеңе кедергі болмас үшін де

Қор1 9:12 таралуына кедергі жасамау үшін

Қор2 6:3 ешқандай кедергі жасамаймыз.

Сал1 2:16 құтқару әкелуімізге кедергі жасай

Сал1 2:18 бұған шайтан кедергі жасады.

#### кедергі тас -

кедергі тас - т.қ. құлау, ренжіту, тас

Иш 8:14 сүріндіретін кедергі тас, құлататын

Рим 9:32 сүріндіретін «кедергі тас» іспетті

Рим 9:33 кедергі тасты орнатып қоямын.

#### кез -

кез - т.қ. мезгіл

Жар 2:4 жер мен аспанды жаратқан кезде

Елш 1:7 кездерді білу сендерге бұйырмаған

Қор2 6:2 мейірім көрсететін кезімде саған

Тім2 4:6 бұ дүниеден аттанатын кезім таяп

Тім2 4:16 тергеліп, жауапталған кезімде

Аян 3:10 азапты сынақ кезінде қорғаймын.

#### кездесу -

кездесу -

Жыр 84:11 мен шындық бірге кездеседі

Сал1 4:17 Иемізбен кездесу үшін бұлттың

#### кездесу шатыры -

кездесу шатыры - т.қ. жер бетіндегі тұрағы, киелі шатыр, шатыр

Мыс 33:7 шатыр тігіп, оны кездесу шатыры

Мыс 33:8 Мұса кездесу шатырына беттеген

Мыс 33:11 Ешуа кездесу шатырының қасынан

Мыс 40:6 үстелін кездесу шатырының

Мыс 40:26 алтын үстелді кездесу шатырының

Мыс 40:29 тұрағы — кездесу шатырының

Мыс 40:34 кездесу шатырын (бағана тәрізді)

Леу 1:1 кездесу шатырының ішінен

Леу 6:26 кездесу шатырының ауласындағы

Леу 8:3 қауымды кездесу шатырының

Леу 9:23 Һарон кездесу шатырына кірді.

Леу 14:11 тартуларын кездесу шатырының

Леу 17:6 қанын кездесу шатырының

Леу 24:3 Шамдар кездесу шатырындағы ең

Рул 1:1 кездесу шатырында Мұсаға тіл

Рул 2:17 Леуі руы кездесу шатырын әрі

Рул 9:20 бұлт кездесу шатырының үстінде

Рул 17:4 Таяқтарды кездесу шатырында

Рул 18:4 кездесу шатырын күзетіп, ондағы

Еш 18:1 киелі кездесу шатырын тікті.

Шеж1 17:5 кездесу шатырында, тұрып

Шеж2 1:5 қаласындағы кездесу шатырының

Шеж2 1:6 Сүлеймен кездесу шатырының

#### кезең -

кезең - т.қ. жеті кезең, зор қудалану кезеңі, тазару кезеңі

Леу 15:13 жеті күнді санасын. Сол кезең

Заң 16:9 жеті апталық кезеңді санап

Мар 13:20 сол кезеңді қысқартып қойған.

Пет1 4:2 дүниедегі өміріңнің қалған кезеңін

Аян 12:14 Айдалада әйел үш жарым кезең

#### кейінгі заман -

кейінгі заман - т.қ. заман

Иш 2:2 Кейінгі заманда Жаратқан Иенің

Ош 3:5 Олар сол кейінгі заманда

Мих 4:1 Кейінгі заманда Жаратқан Иенің

#### кейіп -

кейіп -

Елш 14:11 «Тәңірлер адам кейпіне еніп, бізге

Рим 9:5 Мәсіхтің Өзі де адам кейпінде

Қор1 15:49 Мәсіхтің кейпіне ие боламыз.

#### кек алу -

кек алу - т.қ. өшпенділік, өштестік

Жар 27:42 Есау кек алып сені өлтірмекші.

Леу 19:18 Кек алушы болма, басқаға реніш

Пат1 25:26 кек алудан сақтап қалып отыр.

Пат1 25:33 кек алудан сақтап қалғаның үшін

Мат 5:39 зұлымдық жасағаннан кек алма!

Рим 12:19 кек алмаңдар, соны Құдайдың

#### кексе -

кексе -

Тім1 4:7 кексе әйелдердің бос аңыздарынан

#### кекшіл -

кекшіл -

Жыр 8:3 жауыңды, кекшілді үндетпейсің.

Жоқт 3:60 кекшіл қылықтарын, Олардың

#### кекшілдік -

кекшілдік - т.қ. өшпенділік, өштестік

Еф 4:31 Әрқилы кекшілдік, ашу-ыза, айқай

#### келбет -

келбет - т.қ. ажар

Иш 53:2 келбеті немесе бізге ұнайтындай

Мат 18:10 келбетін әрдайым көріп тұрады.

#### келбетті -

келбетті -

Пат1 16:12 келбетті жігіт екен

Дан 1:4 ешбір кемтарлығы жоқ, келбетті,

#### келеке, келекелеу -

келеке, келекелеу - т.қ. келемеждеу, күлкі, мазақ, мазақтау

Жар 21:9 Ысқақты келекелеп, күлкі етіп

Пат4 2:23 Елішені келекелеп: «Әй, тақыр бас

Шеж2 30:10 оларды күлкі етіп, келекеледі.

Шеж2 36:16 пайғамбарларын келекелей берді.

Нех 4:1 біздерді, яһудилерді, келекелеп,

Әйүп 16:20 достарым мені келеке қылып отыр

Жыр 2:4 ойларын Жаратқан келекелейді,

Жыр 21:8 Көргендердің бәрі келекелейді

Жыр 79:7 табалап келекелеуде.

Жыр 88:42 Көршілері келекелеп мазақтайды.

Жыр 108:25 келекеге айналдым жұрт үшін,

Нқл 11:12 Ақылсыз көршісін келекелер,

Мат 27:29 жасасын!» — деп келекеледі.

Мат 27:40 айқыштан түс!» — деп Оны келеке

#### келемеждеу -

келемеждеу - т.қ. келеке, келекелеу, мазақтау

Жыр 68:12 Олар мені мазақтап келемеждеуде.

Жоқт 3:46 кең ашып келемеждейді.

Мих 2:4 адамдар сендерді келемеждеп,

Пет2 3:3 келемеждейтін адамдар шығатын

Яһд 1:18 шынайы ілімді келемеждеп жүрген

#### келешек -

келешек - т.қ. жарқын болашақ, - келешек

Нқл 23:18 Сонда болар жарқын келешегің

Иш 60:15 келешек ұрпақтарыңның мәңгілік

Дан 2:28 түс арқылы келешек замандарда

Жох1 3:2 келешекте кім болатынымыз әлі

Еф 1:21 келешек замандардағы бүкіл атақ

Сал1 1:10 бізді келешектегі қаһарлы соттан

Тім1 6:19 келешек заман үшін игілікті негіз

Евр 13:14 көктегі келешек қаланы аңсап

#### келу -

келу -

Жар 11:3 Келіңдер, кірпіш құйып, отқа

Иш 41:1 алдыма келіңдер! Халықтар күш

Иш 55:1 бәрің су көздеріне келіңдер!

Иш 65:1 осында келіңдер!» деп шақыра

Мат 8:9 басқасына: «Кел!» десем, келеді,

Мат 11:28 келіңдер, бәрің, Жандарыңды Мен

Мат 25:34 Әкем жарылқағандар, келіңдер!

#### келімсек -

келімсек - т.қ. кірме

Еф 2:19 не бөтен, не келімсек сияқты емес

#### келін -

келін - т.қ. ене

Жар 6:18 әйелің және келіндерің де кемеге

Жар 8:16 ұлдарың мен келіндерің де

Рут 1:6 Нағима екі келінін ертіп Моаб

Рут 2:18 Келіні арпаны қалаға алып барып,

Мих 7:6 қызы шешесіне, келіні енесіне

Жое 2:16 Күйеу мен келін де отауларынан

Мат 10:35 қызы шешесіне, келіні енесіне

#### келіншек -

келіншек - т.қ. әйел, қыз-келіншек

Рут 2:6 еріп келген моабтық жас келіншек.

Иш 62:4 жеріңді «Келіншек» деп атайтын

#### келістіруші, Келістіруші -

келістіруші, Келістіруші -

Әйүп 9:34 сол келістіруші тоқтатса екен! Мен

Тім1 2:5 мен адамдар арасын Келістіруші

#### келісу -

келісу - т.қ. біртұтас

Мат 18:19 жер бетінде екеуің келісіп

Қор1 7:5 келісіп алған болмасаңдар

Тім1 6:3 ілімімен келіспеген адамдар

#### келісім -

келісім - т.қ. келісімшарт

Жар 14:13 Ыбыраммен келісім жасасқан еді.

Еш 9:11 Бізбен келісім жасасаңыздар екен

Мал 2:14 келісімдеріңе Жаратқан Иенің Өзі

Мат 1:19 келісімдерінен бас тартпақ болды.

Келісім т.қ. Жаңа Келісім, Келісім жасау, Көне Келісім

Жар 9:13 арасындағы Келісімнің белгісі.

Жар 9:16 Келісімімді есіме аламын».

Жар 17:7 мәңгілік Келісім ретінде бекітемін.

Жар 17:13 Менің Келісімімнің сырт белгісі

Мыс 19:5 Келісімімді сақтап жүрсеңдер

Мыс 31:16 Келісім ретінде орындай берсін!

Мыс 34:28 Келісімнің сөздерін — Он өсиетті

Леу 26:42 жасаған Келісімімді есіме аламын.

Рул 18:19 ешқашан бұзылмауға тиіс Келісім

Заң 7:9 Ол Өзінің Келісімін сақтап

Заң 9:11 яғни Келісімнің тақташаларын

Заң 33:9 үшін сөздерің мен Келісіміңді

Еш 24:28 Ешуа Келісімді бекіткеннен кейін

Бил 2:20 жасаған Келісімімді бұзып,

Шеж1 16:15 сақтаңдар Оның Келісімін

Жыр 24:10 Келісімнің ережелерін ұстанған

Жыр 104:8 есінде сақтайды Ол өз Келісімін

Жыр 110:5 Келісімін ұдайы есінде сақтайды.

Иш 54:10 жасаған Келісімім де шайқалмас!»

Дан 9:4 Келісіміңдегі уәделеріңді

Дан 11:32 қасиетті Келісімді бұзғандарға

Лұқ 1:72 қасиетті Келісімін енді есіне алады

Ғал 4:24 әйел екі түрлі Келісімді білдіреді

Еф 2:12 Келісімдерінде берген уәделерінен

Евр 7:22 жақсы Жаңа Келісімнің кепілі.

Евр 8:6 гөрі жақсы Келісімге жол ашты.

Евр 8:7 Егер бұрынғы Келісім ешбір

#### Келісім жасау -

Келісім жасау - т.қ. Жаңа Келісім, Келісім, Көне Келісім

Жар 6:18 сенімен Келісімімді жасамақпын.

Жар 15:18 Ие Ыбыраммен Келісім жасап

Мыс 2:24 Келісімін рақыммен есіне алды.

Мыс 24:8 Келісімін бекітетін қан, — деді.

Мыс 34:10 сендермен Келісім жасамақпын

Заң 5:2 тауында Келісім жасаған еді.

Пат2 23:5 Мәңгі Келісім жасады Ол менімен

Пат4 17:35 Исраил халқымен Келісім жасап

Шеж2 15:12 орындау жайлы Келісім жасады.

Езр 10:3 Құдайымызбен Келісім жасайық!

Жыр 88:4 таңдаулыммен Келісім жасадым

Иш 55:3 мәңгілік Келісім жасамақпын.

Иш 61:8 тұрақты Келісім жасаймын.

Ерм 32:40 мәңгілік Келісім жасап

Езк 37:26 туралы Келісім жасаймын.

Рим 9:4 Келісім жасасқан Исраил халқы.

Рим 11:27 жасайтын Келісімім осы болады.

Евр 8:10 жасайтын Келісімім мынадай

#### Келісім сандығы -

Келісім сандығы - т.қ. сандық, сандықтың қақпағы

Мыс 16:34 құмыраны Келісім сандығының

Мыс 25:22 Келісім сандығы қақпағының

Мыс 26:34 Келісім сандығының бетіне

Мыс 40:5 алтын үстелді Келісім сандығының

Мыс 40:21 Келісім сандығын киелі шатырдың

Еш 3:3 Жаратқан Иенің Келісім сандығын

Шеж1 15:29 Келісім сандығы Дәуіттің

Аян 11:19 ондағы Келісім сандығы көрінді.

#### келісімшарт -

келісімшарт - т.қ. келісім

Жар 26:28 бірімізбен келісімшарт жасасайық.

Иш 30:1 жетелеуінсіз келісімшарт жасайды.

#### кеме -

кеме - т.қ. қайық

Жар 6:14 сандық тәрізді кеме тұрғыз

Жар 6:16 Кеменің үстіне шатыр тұрғыз. Ішін

Жар 6:19 екі-екіден кемеге бірге ала баруың

Жар 7:1 «Үй ішіңмен бірге кемеге кір!

Жар 7:18 кеме судың үстінде жүзіп жүрді.

Жар 8:4 кеме Арарат тауларының үстіне

Жыр 106:23 Кемелермен теңізге шығатындар,

Жыр 106:26 Кеме аспанға көтеріліп, жоғары

Жүн 1:3 Тарсиске аттанғалы тұрған кемені

Жүн 1:5 Жүніс кеменің төменгі қабатына

Мат 24:38 Нұх кемеге мінген күнге дейін

Елш 20:6 Філіпіден кемемен шығып, бес

Елш 27:15 кемемізді сүйрей жөнелді.

Евр 11:7 отбасын құтқару үшін кемесін

Аян 18:17 Барлық кеме басшылары мен

#### кеме апаты -

кеме апаты - т.қ. апат

Қор2 11:25 Үш рет кеме апатына ұшырадым,

#### кемежай -

кемежай - т.қ. айлақ

Бил 5:17 Әрекет етпеді кемежайларында.

Жыр 106:30 Аңсаған кемежайына Ол бастап

Елш 27:2 Азия аймағының кемежайларына

Елш 27:8 Сұлу кемежай деген жерге бардық.

Елш 27:12 кемежай қыстауға онша ыңғайлы

#### кемелдену -

кемелдену - т.қ. жетілу, кемеліне келу

Жақ 1:4 жетіліп те кемелденіп, ешбір

Қол 1:28 кемелденген түрде Құдай алдына

#### кемелді -

кемелді - т.қ. жетілген, жетілгендік, мүлтіксіз, нық

Жыр 18:8 Кемелді — Жаратқанның

Жақ 1:25 Ал кім кемелді тәлімге

Рим 12:2 кемелді екенін ажырата білетін

Қор1 14:20 ересектей кемелді болыңдар!

Евр 2:10 арқылы кемелді Бастаушы етті.

Евр 7:28 еш кемшіліксіз кемелді болады.

Евр 11:40 бізбен бірге ғана кемелді етіп

#### кемелділік -

кемелділік - т.қ. жетілген, жетілгендік, Нұр және Кемелділік

Жыр 118:96 Әр кемелдіктің шегі бар екенін

Езк 28:12 кемелділіктің үлгісі болатынсың.

Евр 7:19 сол заң еш нәрсені де кемелділікке

#### кемеліне келу -

кемеліне келу - т.қ. кемелдену

Евр 5:14 рухани кемеліне келгендер ғана

#### кемеңгер -

кемеңгер - т.қ. дана, данышпан

Пат3 4:30 Мысыр елінің кемеңгерлерінің

Нқл 21:22 қаласын кемеңгер басып алар,

Уағ 12:9 Өзі кемеңгер болып қана қоймай,

Иш 19:11 ең кемеңгерлері ақымақ кеңес

Қор1 1:21 Адамзаттың тіпті ең кемеңгер

#### кемпірқосақ -

кемпірқосақ -

Жар 9:14 кемпірқосақ көрінетін болады.

Езк 1:28 болатын кемпірқосаққа ұқсас еді.

Аян 4:3 кемпірқосақ қоршапты.

#### кемтар, кемтарлық -

кемтар, кемтарлық -

Дан 1:4 Бұлар ешбір кемтарлығы жоқ

Лұқ 14:13 кемтар, ақсақ, соқырларды шақыр!

#### кемшілік -

кемшілік -

Жақ 1:4 ешбір кемшіліктерің қалмайды.

Евр 5:2 кемшіліктері бар болғандықтан

Евр 7:28 кемшіліктері бар адамдар бас діни

#### кемшіліксіз -

кемшіліксіз - т.қ. мінсіз

Еф 5:27 ақаусыз, басқа да кемшіліксіз

Евр 7:28 мәңгілік еш кемшіліксіз кемелді

Евр 9:14 мүлдем кемшіліксіз құрбандық

#### кенелу, кенелту -

кенелу, кенелту -

Жыр 71:19 жер Оның салтанатына кенелсін.

Иш 6:3 салтанатты ұлылығына кенелген!

Езк 43:5 Иенің нұрлы салтанатына кенелді.

Лұқ 1:41 Елізабет Киелі Рухқа кенеліп,

Елш 2:4 Бәрі Киелі Рухқа кенеліп

Елш 4:8 Киелі Рухқа ерекше кенелген

Елш 9:17 кенелсін деп мені жіберді, — деді.

Елш 13:52 және Киелі Рухқа кенелді.

Рим 15:13 пен тыныштыққа кенелте көрсін!

Қор1 12:13 да сол бір Киелі Рухқа кенелдік.

Еф 5:18 Киелі Рухқа кенеле беріңдер!

Тім2 1:4 кенелуді қатты аңсаймын.

#### кенже -

кенже - т.қ. кіші, кішірек

Жар 42:20 кенже інілеріңді әкелуге

Жар 44:2 Ал кенжелерінің қабының аузына

Пат1 16:11 Тағы бір кенже ұлым бар. Ол қой

#### кең, кең-байтақ -

кең, кең-байтақ - т.қ. ұлан-ғайыр

Мыс 3:8 елдің жері шұрайлы, кең-байтақ,

Заң 2:7 кең-байтақ далада жүргенде Құдай

Нех 7:4 қала кең-байтақ, ал ішіндегі халқы

Жыр 17:20 Кең-байтақ жерге Ол мені

Мат 7:13 Тозаққа апаратын қақпа кең

#### кең пейілді -

кең пейілді - т.қ. дарқан, жомарт, пейіл

Жыр 144:9 Бүкіл жаратылысына кең пейілді.

#### кеңес -

кеңес - т.қ. ақыл-кеңес, Жоғарғы кеңес

Жыр 1:1 құдайсыздар кеңесіне бармайды

Нқл 15:22 Кеңессіз құрған іс аяқсыз қалар

Нқл 20:18 Соғысар алдында кеңес құр.

Аян 3:18 Менен сатып алуға кеңес беремін.

#### кеңесші -

кеңесші -

Жар 45:8 бас кеңесші қылып тағайындап,

Нқл 11:14 Кеңесшісі мол ел озар.

Иш 9:6 Ол «керемет ақылды Кеңесші

Дан 3:27 патшаның кеңесшілері үш жігітті

Қор1 2:16 кеңесшісі болып бағыт берді Оған?

#### кеңпейілділік -

кеңпейілділік - т.қ. жомарттық

Қор2 8:3 кеңпейілділік танытқандарына

Қор2 9:5 кеңпейілділікпен жасалған игілік

Ғал 5:22 қайырымдылық, кеңпейілділік,

#### кептер -

кептер - т.қ. көгершін

Жар 15:9 орман кептері мен жас көгершінді

Леу 1:14 бір көгершін немесе бір жас кептер

Жыр 54:7 Кептердің қанаттарын маған берер

Ән 2:12 Кептер гуілі естіледі әр жерден.

#### кепіл, кепілдеме -

кепіл, кепілдеме -

Иш 49:8 кепілі етіп белгілеймін.

Қор2 1:22 уәделерінің орындалуының кепілі

Қор2 3:2 кепілдемеміз сендерсіңдер!

Қор2 5:5 орындалуының кепілі болсын деп

Еф 1:14 бастапқы бөлігі әрі кепілі де.

Еф 4:30 азат етілулеріңнің кепілі.

Евр 7:22 жақсы Жаңа Келісімнің кепілі.

#### керек -

керек - т.қ. қажет

Мат 6:8 сендерге не керек екенін біледі.

Елш 2:45 әркімге керегінше беріп отырды.

Елш 4:35 Осыдан әркімге керегінше берілді.

Жақ 1:6 Құдайдан сұрауларың керек.

Пет2 3:11 сендер қандай болуларың керек?

Жох1 3:11 бір-бірімізді сүюіміз керек!

Тім1 2:2 иелері үшін де мінажат ету керек;

Тит 1:7 пайдакүнем болмауы керек.

Флм 1:8 Мәсіхтің елшісі ретінде керек істі

Евр 5:12 орнына әлі де жай «сүт» керек!

#### керемет -

керемет - т.қ. белгі, ғажайып, ғажап, Құдайдың ісі, ұлы

Мыс 8:23 осы керемет ертең болады».

Мыс 15:11 Керемет істер жасайтын сондай

Шеж1 16:12 Оның жасаған кереметтерін

Әйүп 37:5 алмайтын керемет істерді істейді.

Әйүп 42:3 керемет нәрселерді сөз қылыппын.

Жыр 76:12 кереметтеріңді ойға аламын,

Жыр 91:6 Ием, қандай керемет Сенің істерің

Жыр 104:5 Оның жасаған кереметтерін

Жыр 117:23 Көз алдымызда бұл керемет болды

Жыр 118:129 керемет — Сенің ережелерің

Жыр 125:2 Жаратқан жасады керемет істі!

Жыр 135:4 Жалғыз Өзі ұлы кереметтер

Жыр 150:2 Мадақтаңдар Оны керемет істері

Иш 7:14 дәлелдейтін кереметті жасайды

Иш 9:6 Ол «керемет ақылды Кеңесші

Иш 12:5 Ол ұлы кереметтерді істеді

Иш 25:1 Сондай керемет істерді жасадың

Дан 3:33 кереметтері қандай құдіретті!

Жое 2:30 мен жерде керемет істер істеймін

Зәк 3:8 кереметтің бейнесісіңдер. Біліп

Зәк 8:6 жүзеге асуы тым керемет болып

Зәк 11:13 белгіленген «керемет жоғары»

Мат 7:22 көптеген кереметтер жасамап па

Мат 11:21 кереметтер (шетелдік) Тир мен

Мат 12:38 бір кереметті көрсек деп едік

Мат 12:39 керемет көрсетуімді талап етеді

Мат 16:4 керемет көрсетуімді талап етеді.

Мат 21:42 көз алдымызда бұл керемет болды

Мат 24:24 кереметтер мен ғажаптарды

Жох 7:21 бір керемет іс жасадым

Жох 20:30 көптеген кереметтер істеді.

Елш 2:19 Мен аспанның биігінде кереметтер

Қор1 12:10 Ол біреуге кереметтер жасауды

Қор1 12:29 немесе керемет істер жасаушы ма?

Ғал 3:5 керемет істер жасағанының себебі

Еф 1:18 керемет игіліктер сыйлайтынын

Евр 2:3 керемет құтқарылуды елемесек

Евр 2:4 кереметтер мен ғажайып істер

#### керней -

керней -

Мыс 19:16 қатты керней даусы естілді.

Леу 23:24 Мейрамның басталуын керней

Рул 10:9 кернейлерді дабыл беріп

Рул 29:1 Мейрам күні керней тартыңдар.

Еш 6:3 діни қызметкерлер кернейлерін

Бил 3:27 аймағында дабыл беріп керней

Бил 7:16 керней және ішінде жанып тұрған

Бил 7:22 үш жүз адам кернейлерін

Пат1 13:3 Саул бүкіл елде керней тартқызып

Пат2 6:15 кернейлетіп Жаратқан Иенің

Шеж1 13:8 дабыл және кернейлерде ойнап,

Шеж1 15:28 мүйізі мен темір кернейлерін

Шеж1 16:6 сандығының алдында керней

Шеж2 15:14 сырнай, керней үнімен бекітті.

Шеж2 20:28 жетігенде ойнап, керней тартумен

Нех 4:20 Кернейдің даусын ести салысымен

Әйүп 39:24 Керней тартылғанда, тұлпар өзін

Жыр 46:6 Тұрағына көтерілді, һәм керней

Жыр 97:6 Сырнай, кернейдің үнімен

Жыр 150:3 үніменен кернейдің, Мадақтаңдар

Ерм 4:19 кернейдің шабуылға шақырғанын,

Ерм 6:1 Текояда дабыл қағып керней

Дан 3:5 Сендер керней, сыбызғы, домбыра

Жое 2:15 Сионда керней тартыңдар! Ораза

Зәк 9:14 Ие кернейдей қатты дауыс

Қор1 14:8 керней белгілі әуенді тартпаса, кім

Қор1 15:52 кернейдің үні естіліп, өлгендеріміз

Сал1 4:16 Құдайдың кернейі қатты

Евр 12:19 кернейдің қатты даусы шығып,

Аян 1:10 керней үні сияқты қатты дауыс

Аян 8:2 оларға жеті керней берілді.

#### кернейлету -

кернейлету -

Пат2 6:15 айқай сала, кернейлетіп Жаратқан

Аян 8:7 Алғашқысы кернейлеткенде, қан

Аян 9:1 Бесінші періште кернейлеткенде,

#### кернейші -

кернейші -

Пат3 1:39 Кернейшілер керней тартып, сол

Пат4 11:14 басшылар мен кернейшілер тұр

Шеж2 5:13 Кернейшілер мен әнші-күйшілер

Шеж2 29:28 жырларын шырқап, кернейшілер

Нех 4:18 кернейші әрқашан қасымда жүрді.

#### керуб -

керуб - т.қ. періште, төрт нөкер

Жар 3:24 бағының шығыс жағына керуб

Мыс 25:18 керуб деген күзетші періштелердің

Пат1 4:4 керуб мүсіндерінің үстінде болды.

Шеж2 5:8 Екі керуб мүсіні Келісім сандығы

Жыр 98:1 Керубтер арасындағы «тағында»

Езк 9:3 керуб атты күзетші періштелердің

Езк 10:17 керубтер жоғары көтерілгенде

Езк 10:22 төрт нөкер сияқты, керубтердің

Евр 9:5 үстінде керуб атты екі періштенің

#### Кесария -

Кесария - (Жерорта теңізінің жағасындағы қала) т.қ. Філіп-Кесариясы

Елш 8:40 Кесарияға жеткенше Ізгі хабарды

Елш 10:1 Кесарияда Корнел есімді кісі

Елш 12:19 астанасы Кесарияға ылдилап

Елш 21:8 Ертеңіне Кесарияға бардық. Сол

Елш 23:23 екі жүз мергенді Кесарияға баруға

Елш 25:4 Пауылдың қазір Кесариядағы

#### кесу -

кесу -

Пат1 24:5 бір шетін кесіп қана алды.

Ерм 36:23 пышағымен оқылғанды кесіп алып

Лұқ 13:7 Оны кесіп таста! Ол босқа

Жох 15:2 әр «сабақты» Әкем кесіп тастайды

Елш 27:32 кесіп, оны теңізге құлатты.

Рим 11:22 тартсаң, сен де кесіліп тасталасың.

#### кеуде -

кеуде - т.қ. төс

Иш 40:11 кеудесіне басып көтеріп,

Иш 49:22 ұлдарыңды кеуделеріне басып,

Езк 21:12 қайғыдан кеудеңді соққыла!

Лұқ 18:13 қолын кеудесіне қойып: «Я, Құдай,

Аян 1:13 кеудесіне алтын аспа бау таққан

#### кеуде көтеру -

кеуде көтеру - т.қ. асқақтау, өркөкірек, өркөкіректену, паңдану

Нқл 12:9 Кеуде көтеріп аш жүргеннен гөрі,

Ерм 49:16 кеуде көтеріп, соған алданып

Тім1 3:6 мақтаныштан кеудесін көтеріп,

#### кеуде қалта -

кеуде қалта - т.қ. қалта, төс қалта

Мыс 28:15 құрал болатын кеуде қалта

Мыс 28:22 Кеуде қалта үшін саф алтын

Мыс 28:30 Кеуде қалтаға «Нұр және

Мыс 39:8 киім сияқты, кеуде қалта да алтын

Леу 8:8 Һаронға кеуде қалтаны таққызып,

Леу 8:8 Һаронға кеуде қалтаны таққызып,

#### Кефа -

Кефа - т.қ. Петір

Жох 1:42 Бұдан былай Кефа деп аталасың

Қор1 15:5 Ол Кефаға (яғни Петірге), содан

#### кеш, кешке -

кеш, кешке - т.қ. кешқұрым

Жар 1:5 Кеш түсіп, таң атты

Жар 8:11 Көгершін кешке қарай оған

Жар 24:63 Бір күні кешке қарай ол далаға

Жыр 29:6 Кешке жылап-сықтау басым

Жыр 89:6 Кешке қарай қурап қалады семіп.

Жыр 103:23 Кеш түскенше еңбекпен

Уағ 11:6 кешке де қол қусырып отырма!

Иш 55:6 Әлі кеш болмай тұрғанда

Мат 14:23 Кеш түскенде Иса әлі де сол жерде

Мат 16:2 Сендер кешке «Күн ашық болады

Мат 20:8 Кешке ол шаруашылығын

Мар 1:32 Күн батып, кеш түсе жұрт

Мар 6:47 Кеш түскенде қайық көл

Лұқ 24:29 Күн кеш болды, көп ұзамай

Жох 20:19 Сол жексенбі күнінің кешінде

Елш 28:23 Пауыл таңертеңнен кешке дейін

#### кешкі ас -

кешкі ас - т.қ. ас

Жох 13:2 бірге кешкі асқа отырды.

Жох 21:20 Ол кешкі ас кезінде Исаның

Қор1 11:25 кешкі астан кейін тостағанды да

#### кешқұрым -

кешқұрым - т.қ. кеш, кешке

Жыр 54:18 кешқұрым Құдайыма дауыстап

Жыр 58:7 Дұшпандарым кешқұрым кері

#### кешікпеу, кешіктірмеу -

кешікпеу, кешіктірмеу -

Заң 23:21 оны орындауды кешіктірме!

Жыр 69:6 Ием, кешікпей жете гөр!

Иш 46:13 Менің құтқаруым кешікпейді! Мен

Абқ 2:3 Ол шүбәсіз келіп, еш кешікпейді.

Пет2 2:3 жойылулары кешікпей, сөзсіз іске

Пет2 3:9 уәдесін орындауын кешіктірмейді!

Евр 10:37 сәлден кейін келіп, еш кешікпейді.

#### кешіру -

кешіру - т.қ. ақтау, кешірім, күнә кешіру, - кешу, қарыз, Мереке жылы

Мыс 34:9 бен күллі күнәларымызды кешіріп

Рул 14:19 осы халықтың кінәсін кешіре гөр!

Шеж2 7:14 Мен күнәларын кешіріп

Жыр 24:11 Кешіре гөр сондай ауыр күнәмді.

Жыр 24:18 Бүкіл күнәларымды кешіре гөр.

Жыр 31:5 сонда барлық күнәмді кешірдің.

Жыр 78:9 Есіміңе бола бар күнәмізді кешіре

Жыр 102:3 Ол бар күнәларымды кешіріп

Нқл 17:9 кешіретін достығын нығайтар

Иш 55:7 Ол жомарттықпен кешіреді.

Ерм 31:34 рақымшылықпен кешіріп

Мих 7:18 кешіретін Сен сияқты қай Құдай

Мат 6:12 жасағандарды кешіргеніміздей,

Мат 6:14 күнә жасағандарды кешірсеңдер

Мат 9:6 күнәларды кешіруге билігімнің

Мат 18:21 оны неше рет кешіруім керек?

Мат 18:27 бүкіл қарызын да кешіреді.

Мат 18:32 қарызыңды түгелдей кешірдім ғой!

Мат 18:35 кешірмесеңдер, көктегі Әкем

Мар 1:4 Құдай күнәларыңды кешіреді».

Мар 2:7 басқа кім күнәларды кешіре алады

Мар 11:25 өкпелерің болса, оны кешіріңдер

Лұқ 6:37 Кешіріңдер, сонда сендер де

Лұқ 11:4 жасаған әркімді кешіргеніміздей

Лұқ 23:34 «Әке, оларды кешіре гөр!

Пет1 4:8 көптеген күнәларын кешіреді.

Жох1 1:9 болғандықтан оларды кешіріп

Рим 3:25 сенгендерді Құдай кешіреді.

Еф 4:32 өздеріңді Құдай кешіргендей

Қол 2:13 Ол күллі күнәларымызды кешірді:

Қол 3:13 Иеміз Мәсіх қалай кешірсе, сендер

Евр 9:22 төгілмей, Құдай күнәні кешірмейді

#### кешірілу -

кешірілу - т.қ. ақталу, кешірім

Жыр 31:1 Әділетсіз істері кешірілген

Нқл 16:6 шындықпен күнәлар кешірілер

Мат 9:5 күнәларың кешірілді!» деу ме, әлде

Мат 26:28 күнәлары кешірілсін деп көптеген

Лұқ 7:47 Ал кімге аз кешірілсе, сол азғана

Елш 2:38 кешірілуі үшін теріс жолдан

Елш 10:43 Оның арқасында кешіріледі

Жақ 5:15 ол күнә жасаған болса, кешірілмек.

Жақ 5:20 кешірілуіне себепші болады.

Жох1 2:12 кешірілгендіктен сендерге осыны

Рим 4:7 «Әділетсіз істері кешірілген

Еф 1:7 күнәларымыз кешірілді.

Евр 10:18 Ал күнәлар кешірілген жерде енді

#### кешірім -

кешірім - т.қ. кешіру, кешірілу

Жыр 84:3 кінәсіне кешірім жасадың

Жыр 85:5 барлығына Кешірімді де ізгісің

Жыр 129:4 Бірақ Сен кешірім беруге әзірсің

Лұқ 14:18 Өтінемін, маған кешірім ете гөр! —

Лұқ 17:4 жолдан қайттым» десе, кешірім ет!

Қол 1:14 құны өтеліп, кешірімге ие болдық.

#### кешірімді -

кешірімді -

Жыр 85:5 сиынғанның барлығына Кешірімді

Дан 9:9 Сен мейірімді де кешірімдісің, ал

Еф 4:32 сендер де өзара кешірімді

Қол 3:13 кінәларың болса, кешірімді

#### киелі -

киелі - т.қ. бағышталған, бағышталу, ерекше киелі, қасиетті, қастерлену

Жар 28:17 Мына жер неткен киелі еді! Бұл —

Мыс 3:5 Сен басып тұрған осы жер киелі, —

Мыс 35:2 Иеге бағышталған киелі күн

Леу 11:44 киелімін, сондықтан сендер де

Леу 20:7 бағыштап киелі болыңдар! Себебі

Леу 20:26 бағышталған киелі болуларың

Леу 22:32 Менің киелі есімімді қорламаңдар!

Еш 5:15 Сен басып тұрған осы жер киелі, —

Езр 2:63 киелі тартулардан жеулеріне

Жыр 2:6 «Киелі тауым Сионда Мен Өзім

Жыр 10:4 Өзінің киелі ғибадатханасында,

Жыр 92:5 үйің мәңгілік киелі де қасиетті.

Жыр 98:3 Халықтар мадақтасын: ол киелі!

Жыр 110:9 Есімі Оның киелі де қасиетті.

Иш 6:3 Иесі киелі, қасиетті, қастерлі!

Иш 40:25 Деп сауал қояды Киелі Құдай.

Иш 54:5 Киелі Құдайы деп те аталады.

Езк 36:23 қандай киелі екенін көрсетемін!

Езк 39:7 Исраилдің Киелі Құдайы

Дан 4:5 киелі тәңірлердің рухы қонған.

Мат 6:9 киелі есімің қастерлене берсін,

Мар 1:24 Сен Құдайдың Киелісісің!

Жох 6:69 Біз Сіздің Құдайдың Киелісі

Пет1 1:16 бағышталып киелі болыңдар!»

Аян 4:8 Құдай Ие қасиетті, қастерлі, киелі!

#### Киелі жазбалар -

Киелі жазбалар - т.қ. жазба, Забур жырлары, Пайғамбарлар жазбалары, Таурат, - заңы, - кітабы

Мат 22:29 Киелі жазбаларды және Құдайдың

Мат 26:54 Киелі жазбалардағы осы оқиғалар

Лұқ 24:27 Киелі жазбалардың бәрінде Өзі

Лұқ 24:32 бізге Киелі жазбалардың мәнін

Жох 5:39 сендер Киелі жазбаларды зерттеп,

Жох 10:35 Киелі жазбалардың күшін жоюға

Елш 17:2 жамағатпен Киелі жазбаларға

Елш 17:11 сайын Киелі жазбаларды зерттеді.

Елш 18:24 Ол Киелі жазбалардан молынан

Елш 18:28 Киелі жазбаларға сүйене отыра

Пет2 1:20 Ең бастысы, Киелі жазбалардағы

Пет2 3:16 адамдар өзге Киелі жазбаларды

Рим 1:2 Киелі жазбаларда уәде берген

Рим 15:4 Киелі жазбалардағы осындай

Қор1 4:6 Киелі жазбаларда айтылғандардан

Қор1 15:3 Киелі жазбаларда алдын ала

Ғал 3:8 Киелі жазбалар Құдайдың басқа

Ғал 3:22 Алайда Киелі жазбалар бүкіл

Тім1 4:13 Киелі жазбаларды оқып беріп

Тім2 3:15 Киелі жазбалармен таныссың.

Тім2 3:16 жазбалардың бәрі Құдай Рухының

#### Киелі кітап. -

Киелі кітап. -

Жох 2:22 Киелі кітапта жазылған және

Жох 12:34 Киелі кітаптан біз «Мәсіх мәңгі

#### киелі орын -

киелі орын - т.қ. ғибадатхана, жер бетіндегі тұрағы, киелі үй, киелі шатыр

Мыс 15:17 сонда киелі орныңды жасадың.

Леу 6:30 қанының бір бөлігі киелі орында

Леу 26:11 тұрағым — киелі орынды құрып

Пат2 22:7 Киелі орнынан Ол құлақ салды,

Жыр 23:3 киелі орнында кімнің тұруына

Жыр 133:2 Киелі орнына қарай қол жайып

Езк 37:26 араларында киелі орнымды

#### Киелі Рух -

Киелі Рух - т.қ. Құдайдың Рухы, Рух

Жыр 50:13 Киелі Рухыңды менен ала көрме,

Жыр 142:10 Сенің игілікті Киелі Рухың

Иш 63:10 Киелі Рухын қатты ренжіте берді.

Мат 1:18 Киелі Рухтың құдіретімен

Мат 3:11 Ол сендерді Киелі Рухына әрі отқа

Мат 4:1 Бұдан кейін Киелі Рух Исаны

Мат 12:28 Киелі Рухының құдіретімен қуып

Мат 12:31 Киелі Рухын қорлайтынға кешірім

Мат 28:19 Киелі Рухының атымен

Мар 1:10 Киелі Рухтың көгершін сияқты

Мар 12:36 өзі Киелі Рухтың жетелеуімен

Мар 13:11 Киелі Рух сөйлейтін болады.

Лұқ 2:25 Киелі Рух оған қонған болатын.

Лұқ 4:1 Киелі Рухқа кенелген Иса

Лұқ 10:21 Киелі Рухтың қуанышына кенеліп

Лұқ 11:13 Өзінен сұрағандарға Киелі Рухын

Лұқ 12:12 сол сәтте-ақ Киелі Рух үйретеді».

Лұқ 24:49 Киелі Рухын сендерге жіберемін.

Жох 1:32 Киелі Рухтың көгершін бейнесінде

Жох 1:34 Киелі Рухтың Исаға қонғанын

Жох 3:5 кімде-кім судан және Киелі Рухтан

Жох 6:63 Шынайы өмір Беруші — Киелі Рух

Жох 7:39 бұларды Киелі Рух туралы айтты

Жох 14:17 шындықты білдіретін Киелі Рух.

Жох 14:26 Киелі Рухты жібереді.

Жох 20:22 «Киелі Рухты қабыл алыңдар!

Елш 1:5 біраз күнде сендер Киелі Рухпен

Елш 1:8 Бірақ Киелі Рух өздеріңе қонғанда

Елш 2:4 Бәрі Киелі Рухқа кенеліп

Елш 2:38 Киелі Рухын қабылдайсыңдар.

Елш 4:8 Киелі Рухқа ерекше кенелген

Елш 6:3 Киелі Рух пен даналыққа бөленген

Елш 6:5 Киелі Рухына бөленген Степан

Елш 8:15 Екеуі келген соң, Киелі Рухты

Елш 9:17 сен Киелі Рухқа кенелсін деп мені

Елш 10:44 бәріне Киелі Рух қонды.

Елш 11:12 Киелі Рух маған ойланбастан

Елш 11:15 үстіне де Киелі Рух қонды.

Елш 13:2 ораза тұтып отырғанда Киелі Рух

Елш 15:8 де Киелі Рухты сыйға беріп

Елш 16:6 Киелі Рух Пауылға және оның

Елш 16:7 Киелі Рух оларға рұқсат бермеді.

Елш 19:2 Киелі Рухты қабылдадыңдар ма?

Елш 19:6 оларға Киелі Рух қонды

Пет1 1:2 Өзінің Киелі Рухымен Иса Мәсіхке

Пет1 1:11 Мәсіхтің Киелі Рухы Оның төзуге

Пет2 1:21 Киелі Рух Құдайға бағышталған

Жох1 5:6 Киелі Рух бұған куә, себебі

Жох1 5:8 Киелі Рух, су және қан

Яһд 1:20 Киелі Рухтың жетелеуімен

Рим 5:5 бізге сыйлаған Киелі Рухы арқылы

Рим 7:6 Киелі Рухтың жетелеуімен жаңаша

Рим 8:4 Киелі Рухтың еркіне сай өмір сүріп

Рим 8:9 Мәсіхтің Киелі Рухы жоқ адам —

Рим 8:11 Киелі Рухы өмірлеріңнен орын

Рим 8:13 Ал егер Киелі Рухтың күшімен

Рим 8:16 Киелі Рух Құдайдың рухани

Рим 8:26 Киелі Рухтың Өзі біз үшін өтініш

Рим 14:17 Киелі Рухтың күшімен әділ

Рим 15:13 Киелі Рухтың құдіретімен

Рим 15:16 өмірлерін Киелі Рух арқылы

Қор1 2:10 Киелі Рухы арқылы анық білдірді.

Қор1 6:19 Киелі Рух мекендейтін киелі үй

Қор1 12:3 Киелі Рухтың жетелеуінсіз ешкім

Қор1 12:4 сыйлайтын Киелі Рух Біреу-ақ.

Қор1 12:13 бәріміз бір Киелі Рух арқылы

Қор1 14:37 Киелі Рухқа кенелдім деп ойласа

Қор2 1:22 Киелі Рухын жүректерімізге

Қор2 3:6 ал Киелі Рух шынайы өмір

Қор2 5:5 Киелі Рухын сыйлады.

Қор2 11:4 Киелі Рухтан өзге рухты

Ғал 3:2 айтыңдаршы, Киелі Рухты қалай

Ғал 3:14 бәріміз уәделенген Киелі Рухты

Ғал 5:5 ашық жариялануын Киелі Рухтың

Ғал 5:16 Киелі Рухтың күші мен жетегінде

Ғал 5:18 Ал егер Киелі Рухтың жетелеуімен

Ғал 5:22 Ал Киелі Рух өмірлеріңде

Ғал 5:25 Біз Киелі Рухтың арқасында жаңа

Ғал 6:1 оны Киелі Рухтың жетелеуімен

Еф 1:13 Уәде етілген Киелі Рух сол кезде

Еф 1:17 білулерің үшін Өзінің Киелі Рухы

Еф 3:16 байлығына сәйкес Киелі Рухының

Еф 4:30 Осылай Құдайдың Киелі Рухын

Еф 5:18 Киелі Рухқа кенеле беріңдер!

Еф 6:18 Киелі Рух арқылы әрдайым

Флп 2:1 Киелі Рухпен қатынаста жүріп

Сал1 1:6 Киелі Рух сыйлаған қуанышпен

Сал1 4:8 Өзінің Киелі Рухын берді ғой.

Сал2 2:13 Себебі Ол сендерді Киелі Рухының

Тім2 1:14 Киелі Рухтың көмегімен аман-есен

Тит 3:5 Киелі Рухы арқылы рухани қайта

Евр 2:4 Киелі Рухтың өз еркіне сай әркімге

Евр 9:14 мәңгілік Киелі Рухқа кенелген

Евр 10:15 Киелі Рух та бізге осыны растайды

Аян 1:10 мен Киелі Рухқа ерекше бөленіп

Аян 2:7 Құлағы барлар Киелі Рухтың

Аян 22:17 Киелі Рух пен Қалыңдық

#### киелі үй -

киелі үй - т.қ. ғибадатхана, жер бетіндегі тұрағы, киелі орын, киелі шатыр, мінажат ететін үй, үй

Пат2 7:13 киелі үйді салатын сол болмақ.

Пат3 6:38 Сүлеймен киелі үйдің құрылысын

Шеж2 7:1 Иенің нұрлы салтанаты киелі үйді

Шеж2 33:7 осы киелі үйде өз есімімді тұрақты

Шеж2 36:23 киелі үй салуға да тағайындады.

Езр 1:2 киелі үй салуға да тағайындады.

Езр 5:2 киелі үйінің құрылысын

Жыр 51:10 киелі үйінің Ішінде жасыл

Жыр 68:10 Киелі үйіңнің қамын жеп азапқа

Жыр 83:11 Бір-ақ күн болғаным киелі үйіңнің

Жыр 121:1 Барайық киелі үйіне

Жыр 150:1 Құдайды киелі үйінде,

Иш 56:7 киелі үйім барлық ұлттар мінажат

Ерм 7:11 есіміммен аталған осы киелі үй

Абқ 2:20 Ие Өзінің (көктегі) киелі үйінде.

Хақ 1:2 киелі үйін қайтадан салатын уақыт

Мал 3:10 Киелі үйімде әрдайым тамақ

Мат 21:13 Менің (киелі) үйім мінажат ететін

Мат 27:40 киелі үйді бұзып, үш күнде қайта

Жох 2:16 Көктегі Әкемнің киелі үйін базарға

Жох 2:19 — Мына киелі үйді бұзыңдар

Жох 2:21 Бірақ Иса «киелі үй» дегенде

Қор1 3:16 өздеріңнің «Құдайдың киелі үйі»

Қор1 6:19 Киелі Рух мекендейтін киелі үй

Қор2 6:16 мәңгі тірі Құдайдың «киелі үйіміз»

Еф 2:21 киелі үй» болу үшін өсіп жатыр.

Сал2 2:4 киелі үйінде отырып алып

Евр 9:8 киелі үйдің алдыңғы бөлімі әлі де

Евр 9:11 ұлы да кемелді көктегі киелі үйге

Евр 9:24 шынайы киелі үйдің көшірмесі

Аян 11:19 Құдайдың көктегі киелі үйі

Аян 15:6 жеті періште киелі үйден шықты.

Аян 16:17 киелі үйдегі тақтан «Орындалды!»

Аян 21:22 киелі үйі — бүкіл әлемнің

#### киелі шатыр -

киелі шатыр - т.қ. жер бетіндегі тұрағы, кездесу шатыры, киелі орын, киелі үй, шатыр

Мыс 25:8 киелі шатыр дайындап жасасын.

Жыр 77:60 арасындағы киелі шатырын.

Елш 7:44 Сол киелі шатыр Құдайдың берген

#### Кипр -

Кипр -

Иш 23:1 Кемелер Кипр аралынан жеткенде

Езк 27:6 еденін Кипр жағалауынан әкеліп

Елш 11:19 Финикия өлкесіне, Кипр аралына

Елш 13:4 Кипр аралына жүріп кетті.

Елш 15:39 Барнаба Марқаны алып, Кипр

Елш 21:3 Кипр аралы көрінгенде

Елш 27:4 Кипр аралының ық жағымен

#### кипрлік -

кипрлік -

Елш 4:36 кипрлік Жүсіп есімді адам болды.

Елш 11:20 кипрлік және күренелік сенушілер

Елш 21:16 Мынасон есімді кипрлікке алып

#### Кир -

Кир -

Шеж2 36:22 Кирдің (Бабылға) билік құрған

Шеж2 36:23 «Парсы патшасы Кирдің бұйрығы

Езр 4:3 Кир өзімізге бұйырғандай,

Езр 5:14 алтын-күміс бұйымдарды Кир

Езр 6:14 Кир, Дарий, Артақсерікстің

Иш 44:28 Кир туралы алдын ала былай

Иш 45:1 Өзім тағайындаған Кир патшаны

Иш 45:13 Кирді әділдікпен тағайындап,

Дан 1:21 Даниял парсы патшасы Кирдің

#### киім -

киім - т.қ. аяқкиім, баскиім, жеңсіз сырт киім, көйлек, шапан

Жар 3:21 терілерінен киім жасап, оларды

Мыс 28:4 дайындауға тиіс киімдер мыналар

Леу 16:4 киелі киімдер. Һарон оларды

Заң 24:17 Қарыздар жесірдің киім-кешегін

Жыр 21:19 Киімім үшін жеребе салады.

Жыр 101:27 Киімдей тозады олардың барлығы

Жое 2:13 білдіру үшін тек киімдеріңнің

Зәк 3:3 алдында ластанған киіммен тұрды.

Мат 6:28 Неге киімдеріңді ойлап уайымдап

Мат 9:16 Ескі киімді жаңа матамен жамамас

Мат 22:11 тойға сай киім кимеген біреуді

Мат 25:36 Киімсіз жүргенімде киіндірдіңдер

Жох 19:23 сырт киімдерін төртеуі тең бөлісіп

Тім1 6:8 киер киім болса, соған қанағат

#### киіндіру -

киіндіру -

Жар 3:21 киім жасап, оларды киіндірді.

Иш 58:7 мұқтаждарға тап болсаң, киіндіріп

Мат 25:36 Киімсіз жүргенімде киіндірдіңдер

#### кию, киіну -

кию, киіну -

Мат 6:25 не киеміз деп тәндеріңді

Мат 6:29 гүлдердің біріндей әдемі киінбеген

Мат 6:31 не киеміз деп уайымдамаңдар!

Мар 5:15 буған кісінің ақыл-есі кіріп, киініп

Лұқ 8:35 киініп, Исаның аяқ жағында

Лұқ 12:27 гүлдердің біріндей әдемі киінбеген

#### Корнел -

Корнел -

Елш 10:1 Кесарияда Корнел есімді кісі

Елш 10:22 Корнел есімді жүзбасы жіберді.

#### көбейту -

көбейту - т.қ. арттыру

Жар 13:16 бұтағыңды сансыз көбейтемін.

Жар 16:10 бұтағыңды сансыз көбейтемін. —

Жар 17:6 Сенің тұқымыңды сансыз көбейтіп

Жар 17:20 үрім-бұтағын молынан көбейтемін

Жар 22:17 сансыз етіп көбейтемін.

Евр 6:14 ұрпақтарыңды сансыз көбейтемін

#### көбею -

көбею - т.қ. арту 2, өсіп-өну

Жар 1:22 «Өсіп-өніп көбейіңдер, теңіздерді

Жар 9:1 «Өсіп-өніп, ұрпақтарың көбейіп

Рим 5:20 күнә туралы түсінігіміздің көбейе

#### көгерту -

көгерту -

Жар 4:23 денемді көгерткені үшін бір жас

Жыр 132:3 Жердің бәрін құнартып, көгертеді.

Иш 55:10 олар жерді суарып, көгертіп,

Езк 17:24 қураған ағашты көгертетінімді

Ош 5:12 елін көгертіп шіріткен зең сияқты

#### көгеру -

көгеру - т.қ. зең

Леу 13:48 бұйымға зең түсіп, көгеріп кеткен

Леу 14:39 көгеру қабырғаларға жайыла

Леу 14:55 киімнің не үйдің көгеруіне,

#### көгершін -

көгершін - т.қ. гуіл, гуілдеу, кептер

Жар 8:8 бір көгершінді сыртқа ұшырып

Жар 8:11 Көгершін кешке қарай оған

Леу 1:14 бір көгершін немесе бір жас кептер

Ән 6:9 Ал көгершінім, мінсізім

Мат 3:16 көгершін сияқты төмендеп келіп

Лұқ 3:22 көгершін бейнесіндегі Киелі Рух

Жох 1:32 Киелі Рухтың көгершін бейнесінде

#### көгілдір -

көгілдір - т.қ. көк 2

Иш 54:11 көгілдір асыл тастарды негіздерің

#### көз алдында -

көз алдында -

Мыс 13:9 көз алдарыңдағы ескертпе жазбаға

Заң 6:22 Ие көз алдымызда Мысырға,

Жыр 17:23 күллі шешімдері көз алдымда,

Жыр 117:23 Көз алдымызда бұл керемет болды

Мат 21:42 көз алдымызда бұл керемет болды

#### көз ашу, - ашылу -

көз ашу, - ашылу -

Жар 3:5 кезде көздеріңнің ашылатынын

Жыр 18:9 Көздерді ашып, жарқыратады.

Жыр 118:18 Рухани көзімді аша гөр менің,

Иш 29:18 соқырлардың көздері ашылып, тас

Иш 35:5 Сонда соқырдың көзі ашылып,

Мат 9:30 зағиптардың көздері ашылып,

Мат 20:33 Тақсыр, көзімізді аша көріңіз! —

Лұқ 2:30 ұлттардың көзін ашатын, Әрі

Лұқ 24:31 екі шәкірттің көздері ашылып,

Елш 26:18 сен олардың көздерін аш! Сонда

#### көз жасы, көзіне жас алу -

көз жасы, көзіне жас алу -

Әйүп 16:20 Көзімнен жас ағып, Құдайдан

Жыр 41:4 Көз жасымды көл қыламын

Жыр 101:10 Көз жасымды сусыныма қосамын.

Ерм 9:1 көздерім жас ағатын бұлақ болса

Жоқт 5:17 Көздеріміз талып қалды жасы мол

Жох 11:35 Иса көзіне жас алды.

Қор2 2:4 көзіме жас ала отырып жаздым.

#### көз жасын сүрту -

көз жасын сүрту - т.қ. жұбату

Иш 25:8 көз жастарын сүртіп жұбатып

Ерм 31:16 доғарып, көз жасыңды сүрт.

Аян 21:4 барлық көз жастарын сүртіп

#### көз жасын төгу -

көз жасын төгу - т.қ. төгу

Жыр 125:5 Көз жасын төгіп жүріп еккендер

Жоқт 1:16 жылап, көз жасымды төгудемін,

Елш 20:31 көз жасымды төккенім естеріңде

Флп 3:18 көз жасымды төгіп айтып

#### көз жеткізу -

көз жеткізу - т.қ. дәлелдеу, көзі жету, көрсету, сендіру, сену

Мыс 14:31 көз жеткізді. Олар Жаратқан

Жыр 33:9 ізгілігіне көз жеткізіңдер, Қандай

Уағ 4:4 мен мына жайтқа көз жеткіздім:

Лұқ 24:39 шынайы екеніне көз жеткізіңдер!

Жох 4:42 Осы екеніне көз жеткіздік, — деді.

Елш 17:11 шындығына көз жеткізу үшін күн

Сал1 2:12 соған көздеріңді жеткіздік, тіпті

Евр 2:3 соған біздің де көзімізді жеткізді.

#### көз қарашығы, - қарасы -

көз қарашығы, - қарасы -

Заң 32:10 Көзінің қарасындай сақтап

Жыр 16:8 Көз қарашығыңдай мені сақтай

Нқл 7:2 Ілімімді көз қарашығыңдай сақтап

Зәк 2:8 көзімнің қарашығына тиіскені!

#### көз тастау -

көз тастау - т.қ. көру, қарау, назар аудару

Жар 13:10 Лут айналасына көз тастап, бүкіл

Жар 13:14 «Айналаңа көз тастап, тұрған

Жар 19:28 бүкіл жазыққа көз тастағанда

Рул 27:12 табыстағалы тұрған елге көз таста.

Жыр 101:20 Киелі үйінен Ол төмен көз тастады

Абқ 1:5 Халықтарға көз тастап, назар

#### көз тігу -

көз тігу - т.қ. байқау, қарау, назар аудару

Заң 3:27 елге көз тігіп жақсылап қарап ал.

Жыр 24:15 Әрдайым Иеме тігемін көзімді,

Жыр 33:6 сиынып көз тіккендер жайнайды,

Мар 8:24 кісі көз тігіп: — Адамдарды көріп

Лұқ 4:20 бүкіл жамағат Оған көз тікті. Иса:

Елш 6:15 Степанға көз тігіп қарағанда, оның

#### көз 1 -

көз 1 - (Құдайдың) т.қ. бет, назар

Жар 3:8 Олар Оның көзінен тасаланып

Жар 4:14 көзіңнен таса жүретін боламын.

Жыр 10:4 көзбен қарайды адам баласына.

Жыр 22:5 Көз алдында дұшпандарымның

Жыр 31:8 Сені таса қылмай көзімнен

Жыр 40:13 Көз алдыңа мәңгі орнатқызасың.

Жыр 50:6 көз алдыңда зұлымдық істедім.

Жыр 93:9 Көзді жаратқан Оның Өзі әлде

Жыр 138:7 Көз алдыңнан қайда

Жыр 138:16 күйімде мені көзіңмен көрдің.

Жыр 139:14 жандар көз алдыңда жасайды.

Ерм 7:15 көз алдымнан аластатқанымдай

Ерм 16:17 Олар көзімнен жасырын емес

Абқ 1:13 Ал Сенің көздерің зұлымдыққа

Евр 4:13 Оның көз алдында барлығы ашық

Аян 1:14 ал көздері оттай жалындап жатты.

#### көз 2 -

көз 2 - (кісінің) т.қ. жанар, назар, оң көзбен қарау

Жар 3:6 жеуге жақсы әрі көз тартарлық

Жар 43:3 інілерің болмаса, көзіме

Жар 49:12 Көзінің түсі шараптан жылтырақ

Мыс 21:24 көзге көз, тіске тіс, қолға қол

Пат1 16:7 Себебі Құдай пенденің көзімен

Әйүп 31:1 көздеріммен келісім жасасып

Жыр 6:8 қайғымнан көзім солып қалды

Жыр 12:4 көзімді қайтадан жарқырата гөр.

Жыр 120:1 Тауға көзді қадаймын Қайдан

Жыр 122:2 Құдайдан Көз алмаймыз рақым

Жыр 144:15 Барлығының көздері бір Өзіңде

Иш 6:10 көздерін соқыр қыл! Әйтпесе олар

Иш 43:8 «Көзі болса да көрмейтін

Езк 12:2 көруге арналған көздері болса да

Мат 5:29 Егер оң көзің (секілді өте құнды

Мат 5:38 Сендер «көзге көз, тіске тіс»

Мат 6:22 Дененің «шамы» — көз.

Мат 7:3 Неге бауырыңның көзіндегі

Мат 13:16 көздерің көреді, құлақтарың естиді

Мат 18:9 көзің (секілді өте құнды нәрсең

Мат 23:5 көзіне түсу үшін ғана орындайды.

Мат 26:43 Себебі көздерін ұйқы басқан еді.

Мар 8:18 Көздерің болғанмен көрмей

Мар 8:23 Оның көзіне бір түкіріп

Лұқ 6:41 Неге бауырыңның көзіндегі

Лұқ 11:34 Дененің «шамы» — көз.

Жох 4:35 көздеріңді ашып, егіндіктерге

Жох 9:6 зағиптың көзіне жақты да:

Жох 9:10 — Көзің қалай көріп кетті?

Жох 16:8 адамдардың көздерін жеткізеді:

Елш 1:9 бір бұлт Оны көзден таса қылды.

Елш 9:18 Сол сәтте-ақ Саул көзінен перде

Қор1 2:9 көз көріп, құлақ естімеген

Қор1 12:16 Әлде құлақ: «мен көз еместіктен

Ғал 4:15 өз көздеріңді ойып алып

Аян 1:7 Мәсіхті көзімен көреді, Жер

Аян 3:18 көре алуың үшін «көзге жағатын

#### көздеу -

көздеу - т.қ. мақсат, ниеттену, үміттену

Евр 11:26 болашақтағы зор сыйды көздеді.

Евр 11:35 өмірге қайта тірілулерін көздеді.

Евр 12:10 бізді де қасиетті етуді көздейді.

#### көзқарас -

көзқарас -

Мыс 14:5 олар туралы көзқарастарын

Езр 6:22 исраилдіктерге деген көзқарасын

Евр 12:15 жаман көзқарастарына көптеген

#### көзі жету -

көзі жету - т.қ. білу, біліп алу, илану, көз жеткізу, сену

Жар 22:12 терең қастерлейтініңе көзім жетті.

Жар 42:20 шындығына көзім жетіп, сендер

Жар 45:28 Көзім жетті: ұлым Жүсіп әлі тірі

Рут 1:18 белді бекем буғанына көзі жеткен

Дан 2:47 Иесі екеніне көзім жетіп отыр!»

Жох 4:19 пайғамбар екеніңізге көзім жетіп

Жох 17:23 сүйетініңе адамзаттың көзі жетсін.

#### көзімен көру -

көзімен көру - т.қ. көру, куә, куәгер

Иш 6:5 Әлемнің Иесін, өз көзіммен көрдім

Иш 64:4 көзімен көрген де емес.

Ерм 32:4 оны өз көзімен көріп, бетпе-бет

Жох 1:18 Құдайды ешкім ешқашан көзімен

Жох1 1:1 Біз Оны естіп, көзімізбен көріп

Жох1 4:12 Құдайды көзімен көрген емес;

Қор1 15:6 да бір мезгілде өз көздерімен көрді

#### көйлек -

көйлек - т.қ. киім, шапан

Жар 37:34 көйлегінің өңірін айыра жыртып,

Мыс 28:31 қою күлгін сырт көйлек дайындат:

Мыс 28:39 Сәлде бәтестен, ұзын көйлек

Мат 5:40 көйлегіңді тартып алғысы келсе

Лұқ 3:11 Кімнің екі көйлегі болса, біреуін

Лұқ 6:29 көйлегіңді де алуына кедергі

Жох 19:23 Көйлегі басынан аяғына дейін

Жох 21:7 Петір көйлегін буып алып, суға

Евр 1:12 соларды көйлектей ауыстырасың,

#### Көк Патшалығы -

Көк Патшалығы - т.қ. Құдайдың Патшалығы

#### көк шөп -

көк шөп - т.қ. шөп

Жар 1:30 көк шөп атаулыны қорек етуге

Жыр 31:4 Көк шөпке ұқсап солып қалдым

Жыр 36:2 Көк шөптей тез қурап, өліп қалады

Жыр 102:15 Адамның өмірі көк шөп секілді, Ол

Жыр 146:8 төбені көк шөппен жамылдырады.

Иш 35:7 енді көк шөп пен қамыс-құрақ

Иш 40:6 пенде атаулы көк шөп секілді!

Пет1 1:24 пенде атаулы көк шөп секілді

#### көк 1 -

көк 1 - (аспан) т.қ. аспан

Жар 11:4 төбесі көкке жететін зәулім мұнара

Жар 28:12 Түсінде оған жерден көкке дейін

Заң 32:40 Көкке қарай Мен қолымды

Пат3 8:27 көктің өзі Сені сыйғыза алмағанда

Пат4 2:1 көкке көтеріп әкетерінің алдында

Шеж2 7:14 Мен оларға көктен құлақ саламын.

Жыр 35:6 көктей шексіз Сенің рақымың,

Жыр 49:6 Көк сонда Оның әділдігін паш

Жыр 72:25 Өзіңнен басқа кімім бар еді көкте?

Жыр 113:11 сиынған Құдайымыз заңғар көкте

Жыр 118:89 Көкте тұр мәңгілікке бекітілген!

Мат 3:17 көктен: «Бұл — Менің сүйікті

Мат 6:20 байлықты көкте жинаңдар!

Мат 21:25 көктің еркімен бе, әлде адамның

Мат 23:9 рухани Әкелерің көкте ғой.

Мат 28:18 Маған көк пен жердің бүкіл билігі

Мар 16:19 көкке көтеріліп, Құдайдың оң

Лұқ 2:15 періштелер көкке көтеріліп,

Лұқ 10:21 Көк пен жердің Иесі — Әке! Осы

Лұқ 12:33 байлықты көкте жинаңдар.

Лұқ 18:22 Сонда сенің қазынаң көкте болады

Лұқ 24:51 олардан бөлініп, көкке көтеріліп

Елш 2:33 құдіретімен көкке көтеріліп,

Елш 26:19 маған көктен аян беріп,

Пет1 1:4 сендер үшін көкте дайын тұр.

Рим 1:18 Құдай көктен адамдардың барлық

Қор2 5:2 көктен келетін денелерімізді

Қор2 12:2 Оның рухы көкке апарылды

Еф 2:6 көкте Оның жанына отырғызды.

Флп 3:20 Алайда біздің отанымыз көкте

Қол 1:5 көкте дайындалған игіліктерді

Сал1 4:16 Өйткені Иеміздің Өзі көктен түсіп

Евр 6:4 көктен жіберген сыйының дәмін

Евр 9:24 Қайта, Мәсіх көктің өзіне енді.

Евр 10:34 Себебі көкте өздеріңе арналған,

Аян 21:1 жаңа көк пен жаңа жерді көрдім.

#### көк 2 -

көк 2 - т.қ. жасыл, көгілдір

Мыс 10:15 өсімдіктердің көк жапырақтары

Мыс 24:10 саф көк асыл тас төселген алаңға

Ест 1:6 ақ және көк түсті бәтестен тігілген

Ест 8:15 патша киетін көк және ақ түсті

Ерм 10:9 күлгін көк және күрең қызыл

#### көкке көтерілу, - шығу -

көкке көтерілу, - шығу - т.қ. көтерілу

Жыр 138:8 Көкке көтерілсем, сол орындасың

Жох 1:51 періштелері көкке көтеріліп кетіп

Жох 3:13 басқа ешкім көкке шыққан жоқ

Елш 1:11 қастарыңнан көкке көтеріліп

Рим 10:6 Кім көкке көтеріледі?

Еф 4:10 көтеріліп кеткеннің дәл Өзі.

Сал1 4:17 бұлттың үстімен көкке көтерілеміз

#### көктегі -

көктегі -

Жыр 2:4 Көктегі тағында отырған Құдай

Лұқ 15:7 көктегілер көбірек қуанады!

Жох 3:12 ал егер көктегі рухани нәрселер

Қор2 5:1 көктегі мәңгілік мекенімізге

Ғал 4:26 Бірақ көктегі Иерусалим ерікті

Еф 1:3 көктегі әр қилы рухани игіліктерді

Флп 3:14 көктегі өміріне ие болу үшін

Қол 3:2 көктегіге аударыңдар!

Тім2 4:18 көктегі Патшалығына апармақ.

Евр 11:16 көктегі отандарын, аңсап күтті.

#### көктегі Әке -

көктегі Әке - т.қ. Әке, (рухани) Ұл

Мат 6:9 Көктегі Әкеміз! Сенің киелі есімің

Мат 6:14 онда көктегі Әкелерің сендерді де

Мат 10:32 Мен де көктегі Әкемнің алдында

Мат 16:19 рұқсат еткеніңді де көктегі Әкем

Мат 18:35 көктегі Әкем әрқайсыларыңа да

Жох 2:16 Көктегі Әкемнің киелі үйін базарға

Жох 14:2 Көктегі Әкемнің үйінде тұратын

#### көктегі Құдай -

көктегі Құдай - т.қ. Құдай

Жар 24:7 көктегі Құдай — Жаратқан Ие мені

Шеж2 20:6 Көктегі Құдай Сен емессің бе?

Шеж2 32:20 көктегі Құдайға жалбарына

Езр 1:2 Көктегі Құдай — Жаратқан Ие

Езр 5:12 бабаларымыз көктегі Құдайды

Езр 6:10 олар көктегі Құдайға ұнамды

Езр 7:23 Көктегі Құдай Өзінің киелі үйіне

Нех 1:4 ораза ұстап, көктегі Құдайға

Нех 2:4 көктегі Құдайға іштей сиынып

Нех 2:20 табыс сыйлайтын — көктегі Құдай

Жоқт 3:41 Көктегі Құдайға жүрегімізді

Дан 2:18 көктегі Құдайдан бұл құпияны

Дан 2:37 Көктегі Құдай сізге патшалық

Дан 4:31 Набуходоносор, көктегі Құдайға

Мих 6:6 Көктегі Құдайға нені ұсынып, бас

Жүн 1:9 исраилдікпін. Көктегі Құдайды,

Лұқ 15:18 мен көктегі Құдай алдында да,

Евр 3:1 көктегі Құдай сендерді Өзіне

#### көктен келген Билеуші -

көктен келген Билеуші - т.қ. Билеуші, Құдай тағайындаған Билеуші

Мат 8:20 көктен келген Билеушінің бас

Мат 11:19 көктен келген Билеуші, кәдімгі

Мат 12:40 көктен келген Билеуші де жер

Мат 13:37 сепкен — көктен келген Билеуші.

Мат 13:41 көктен келген Билеуші Өзінің

Мат 16:13 көктен келген Билеушіні кім деп

Мат 17:9 Көктен келген Билеуші өлімнен

Мат 17:12 Көктен келген Билеуші де солай

Мат 17:22 Көктен келген Билеушіні

Мар 9:12 көктен келген Билеушінің көп азап

Мар 9:31 Көктен келген Билеушіні

Мар 10:33 көктен келген Билеушіні басты

Лұқ 9:44 көктен келген Билеушіні

Лұқ 9:58 ал көктен келген Билеушінің бас

Лұқ 11:30 көктен келген Билеуші де осы

Лұқ 18:31 көктен келген Билеуші туралы

Лұқ 24:7 көктен келген Билеуші күнәкар

Жох 3:13 Көктен келген Билеушіден басқа

Жох 8:28 Сендер көктен келген Билеушіні

Жох 9:35 Көктен келген Билеушіге сенесің

Жох 12:34 көктен келген Билеушіні жерден

#### көкірек -

көкірек -

Лұқ 23:48 көкіректерін соққылап қалаға

Ғал 6:3 ерекшемін деп көкірегін көтеріп

#### көкірек көзі -

көкірек көзі - т.қ. ақыл-парасат, ақыл-сана, жан дүние

Әйүп 42:5 Сені өз көкірек көзіммен көріп

Еф 1:18 көкірек көздеріңді оятып, рухани

#### көл -

көл -

Мат 8:27 жел мен көл де бағынатын Бұл кім

Мат 8:32 бәрі тік жардан көлге қарғып, суға

Мат 14:26 Оның көл үстінде жаяу жүргенін

Аян 19:20 мәңгі сөнбейтін отты көлге (яғни

#### көлем -

көлем - т.қ. ауқым, ая

Мыс 5:13 атқарған жұмыс көлемдерің

Мыс 26:8 он бір жабынның көлемі бірдей

Леу 19:36 көлем өлшейтін ыдыстарың дұрыс

Пат4 10:32 Исраилдің жер көлемін қысқарта

Шеж1 4:10 жерімнің көлемін кеңейтсең екен!

Мат 23:5 қалталардың көлемін үлкейтіп,

#### көлеңке -

көлеңке - т.қ. сая

Жар 21:15 ұлын бір бұтаның көлеңкесіне

Шеж1 29:15 ғұмырымыз көлеңке іспетті

Жүн 4:5 соның көлеңкесінде қаламен не

Мат 17:5 бір нұрлы бұлт оларға көлеңкесін

#### көмек -

көмек - т.қ. жәрдем, жәрдемдесу, қолдау

Жыр 21:20 Күшім менің, тез келе гөр көмекке,

Жыр 45:6 Құдай көмегін береді таң ата.

Жыр 70:12 Құдайым менің, көмекке тез жетші

Жыр 105:4 Ие, мені де ескерші, Көмекке келіп

Қор1 12:28 көмек көрсететін, ұйымдастырып

Қор2 9:11 біз арқылы жіберген көмектерің

Евр 4:16 көмекке мұқтаж кездерімізде

#### көмектесу -

көмектесу - т.қ. демеу болу, қол ұшын беру, қолдау

Пат1 7:12 Жаратқан Ие бізге көмектесіп

Пат1 14:6 Ие бізге көмектесер. Не аз, не көп

Иш 41:10 Саған қуат беріп көмектесемін

Лұқ 10:40 Ол маған көмектессін, айтыңызшы

Елш 9:36 Ол кәріп-қасерлерге көмектесіп

Елш 16:9 келіп, бізге көмектесе гөр», — деп

Рим 12:13 адамдарына көмектесіп, ынтамен

Рим 15:1 оларға көмектесуге тиіспіз.

Евр 2:18 жатқан бізге де көмектесе алады.

#### көмекші -

көмекші - т.қ. қолдаушы, құтқарушы, Құтқарушы

Жар 2:18 Мен оған өзіне сай көмекші жасап

Мыс 24:13 Сонда Мұса көмекшісі Ешуамен

Жыр 45:2 Қиын кезде сенімді көмекшіміз.

Қол 4:7 Адал көмекшім әрі Иемізге бірге

#### көмескі -

көмескі - т.қ. бұлыңғыр, күңгірт

Жоқт 4:1 Алтын қаншама көмескі тартқан,

Дан 2:22 құпия, көмескі жайттарды ашады,

Қор1 13:12 Айнадағы көмескі бейне іспетті

#### көму -

көму - т.қ. жерлеу

Жар 35:4 емен ағашының түбіне көміп

Мыс 14:28 атты жауынгерлерін көміп тастады

Пат2 22:5 Заңсыздық тасқыны көміп тастады

Әйүп 3:16 көрге көмілмедім екен?

Әйүп 3:21 көмілген қазынадан бетер іздейді,

Жыр 105:17 Абиронның тобын да көміп

Нқл 2:4 Көмілген күміс пен қазынадай

Мат 13:44 егіндік жерге көмілген қазынаға да

Қор1 15:42 топыраққа көмілген дене шіріп

#### көндіру -

көндіру -

Еш 15:18 егістік жер сұрап алуға көндірді.

Пат2 24:4 бұйрығын орындауға көндірді.

Нқл 25:15 майда тілмен көндірер.

Ерм 20:7 мені еліктіріп, дегеніңе көндірдің.

Мат 27:20 өлтіруді талап етуге көндірді.

Елш 14:19 халықты үгіттеп көндіріп,

Елш 21:14 Оны көндіре алмағаннан кейін, біз

Жақ 3:3 атын өз еркімізге көндіру үшін

#### көне -

көне - т.қ. ескі

Шеж1 15:1 Иерусалимнің көне қорғанында

Шеж2 32:5 көне қорғанның саты тәрізді

Жыр 23:7 көне қақпалар, айқара ашылыңдар

Мат 13:52 жаңасын да, көнесін де шығарып

#### Көне Келісім -

Көне Келісім - т.қ. Жаңа Келісім, Келісім, Келісім жасау

Қор2 3:10 салтанатқа кенелген Көне Келісім,

Қор2 3:14 Олар Көне Келісімді оқығанда

Евр 9:15 Көне Келісімнің тұсында жасаған

Евр 9:25 Көне Келісімге сай бас діни

#### көну -

көну -

Мат 3:15 Жақия Оның айтқанына көнді.

Қор2 11:4 оңайлықпен көне кетесіңдер.

#### көңіл -

көңіл - т.қ. ақкөңіл, жүрек, шын көңілден, - көңілмен

Леу 19:17 мұныңды көңіліңе сақтама!

Пат1 13:14 Жаратқан Ие Өзінің көңілінен

Нқл 17:22 Көтеріңкі көңіл шипа болар

Иш 61:3 Үміттері үзіліп, көңілдерін мұң

Ерм 3:15 көңілімнен шыққан бағушыларды

Мат 11:29 табады сонда көңілдерің.

Лұқ 2:19 сөздердің барлығын көңіліне түйіп

Лұқ 2:51 сөздердің бәрін шешесі көңіліне

Жох 14:1 — Көңілдерің толқымасын!

Жох 16:6 көңілдерің жабырқап, мұңайып

Еф 6:6 тек көңілдерінен шығу үшін, олар

Қол 3:22 тілін алыңдар! Көңілдерінен шығу

#### көңіл бөлу -

көңіл бөлу - т.қ. бөлу, ден қою, назар аудару

Жыр 16:1 дауысыма көңіл бөле гөр

Мат 23:23 көңіл бөлмей келесіңдер.

Лұқ 11:42 көңіл бөлмейсіңдер.

Пет2 1:19 Бұларға көңіл бөлсеңдер

#### көңіл көтеру -

көңіл көтеру - т.қ. ермек, ләззат-ермек

Уағ 11:9 жас кезіңде көңіл көтер

Лұқ 12:19 ішіп-жеп, көңіліңді көтер деймін».

Лұқ 15:23 ішіп-жеп, көңіл көтерейік!

#### көңіл орнықтыру -

көңіл орнықтыру - т.қ. жұбату, жүрек орнықтыру, жігерлендіру, орнықтыру

Жар 50:21 көңілдерін орнықтырды.

Иш 40:1 Көңілін оның орнықтырыңдар! —

Мат 14:27 деп көңілдерін орнықтырды.

Рим 15:32 көңілімізді өзара орнықтырамыз.

Қор2 7:7 көңілімізді орнықтырды. Тит

Қор2 7:13 оның көңілін орнықтырдыңдар.

Сал1 3:13 Ол көңілдеріңді орнықтыра көрсін

#### көңілді -

көңілді - т.қ. жайдары, қуанышты

Жар 43:34 тойғандарынша ішіп-жеп, көңілді

Пат2 6:21 Иенің алдында көңілді ән айтып

Жыр 38:14 Қайтадан көңілді болайын мен,

Нқл 29:6 Әділ қуанып, көңілді ән салар.

Иш 24:8 Даңғыра мен жетігеннің көңілді

Иш 24:14 аман қалғандар көңілді ән салмақ,

Жоқт 5:14 Жастар көңілді ән-күй салуларын

Лұқ 15:24 көңілді тойды бастап жібереді.

Жақ 5:13 көңілді болғанда, мадақтау

#### көңілінен шығу -

көңілінен шығу - т.қ. ұнау

Ғал 4:18 көңілінен шығуға ізгі ниетпен

Тім2 2:4 қолбасшысының көңілінен шығуға

Тит 2:9 көңілдерінен шығуға ұмтылсын.

#### көп -

көп -

Жар 15:5 да осындай сансыз көп болады!

Жар 17:4 сен көп ұлттың түп атасы боласың.

Мат 9:37 егін көп, бірақ жұмысшылар аз.

Лұқ 21:3 жесір бәрінен де көп салды!

Жох 14:2 Әкемнің үйінде тұратын орын көп.

Жох 16:12 Сендерге айтарым әлі де көп

Жох 21:11 Балық сонша көп болса да

Қор1 12:14 көп мүшелерден тұрады.

Қор1 15:10 барлығынан көп еңбек еттім

Еф 3:20 көп нәрселерді істей алады.

Евр 11:12 сансыз көп ұрпақ тарады.

Аян 2:3 (еңбектеніп) көп ауыртпалықты

Аян 7:9 сансыз көп адамдардың ғаламат

#### көпшілік -

көпшілік -

Мыс 23:2 Көпшілікке еріп те зұлымдық

Шеж2 30:5 көпшілігі мейрамды атап өтпейтін.

Жыр 41:5 Мен көпшілікті жетелеген едім,

Иш 5:13 көпшілік те шөл азабын тартатын

Иш 52:14 Оған қарап көпшілік аң-таң болды

Мат 23:1 кейін Иса жиналған көпшілікке

Мат 24:5 Менмін!» деп, көпшілікті алдап

Мат 24:12 көпшіліктің сүйіспеншілігі суып

Мар 10:48 Көпшілігі оған ұрсып, үндемеуді

Лұқ 23:23 халықтың көпшілігі бар дауыспен:

Жох 3:32 хабарын көпшілік қабылдамайды.

Жох 4:39 самариялықтардың көпшілігі әлгі

Елш 15:12 Сонда көпшілік үндемей қалды да,

Елш 19:32 Көпшілігі тіпті бұл жерге не үшін

Елш 27:12 көпшілігі әрі жүре беріп, қыстау

Яһд 1:5 көпшілігі қасарысып, сенбегенде

Қор1 10:17 біз — көпшілік те біртұтас рухани

Қор1 10:33 көпшіліктің мүдделерін ойлаймын

Қор1 15:6 көрді: олардың көпшілігі әлі тірі,

Евр 12:1 айқын паш еткен қалың көпшілік

#### көр -

көр - т.қ. қабір, мола

Жар 42:38 басымды ажалымнан бұрын көрге

Жыр 5:10 Арандары олардың көрдей ашық

Нқл 5:5 Қадамдары көрге қарай

Иш 51:14 көрге түспейді, әрі нансыз да

Рим 3:13 Арандары олардың көрдей ашық

#### көреген -

көреген - т.қ. қырағы, сезімтал

Мыс 23:8 пара көрегеннің көзін соқыр

Мат 7:24 қалап салған көреген адамға ұқсас

Мат 10:16 жыландай көреген, көгершіндей

Қол 1:9 да рухани көреген болуларыңды

#### көрегендік -

көрегендік -

Шеж2 11:23 Рохабоғам көрегендікпен әрекет

Иш 10:13 өз көрегендігіммен жүзеге

Дан 2:13 Даниял онымен көрегендікпен

Дан 5:11 ақыл-парасаты мен көрегендігінің

Дан 5:14 ақыл-парасатың мен көрегендігің

Флп 1:9 білімдерің мен көрегендіктерің

#### көркейту -

көркейту - т.қ. әшекейлеу, безену, безендіру

Нқл 3:22 таққан моншақтай сені көркейтер.

Тім1 2:10 істеген игі істері көркейтсін

Тит 2:10 Құдайдың ілімін көркейтсін.

#### көркем, көркемдеу -

көркем, көркемдеу - т.қ. әдемі, әсем

Мыс 31:4 көркем өрнектер жасауға,

Мыс 31:5 көркем өнер жұмысын істеуге

Езр 7:27 безендіріп көркемдеуге деген

#### көрнекті -

көрнекті - т.қ. атақты

Мар 6:21 көрнекті адамдарына арнап той

#### көрсету -

көрсету - т.қ. ашық көрсету, аян ету, көз жеткізу

Қор1 12:31 да асып түсетін жолды көрсетемін:

Еф 2:7 тегіл мол рақымын көрсетпек.

#### көру -

көру - т.қ. көз тастау, көзімен көру

Әйүп 19:26 денемде Құдайды көретін

Әйүп 19:27 Оны мен өзім көремін! Оны

Жыр 93:9 жаратқан Оның Өзі әлде көрмей

Иш 6:9 түсінбейсіңдер, көріп тұрыңдар

Мат 9:2 Иса олардың сенімдерін көріп,

Мат 9:30 көздері ашылып, көретін болды!

Мат 11:7 айдалаға нені көруге бардыңдар?

Мат 13:13 өйткені олар көріп тұрса да

Мат 13:17 нәрселерді көргілері келді, бірақ

Лұқ 1:2 әуел бастан-ақ өз көздерімен көріп

Жох 1:14 Ұлының асқан ұлылығын көрдік:

Жох 1:18 ешқашан көзімен көрген емес.

Жох 1:34 Рухтың Исаға қонғанын көріп,

Жох 9:21 Ал енді ол қалай көретін болды,

Жох 16:22 сендерді қайта көремін, сонда

Қор2 4:4 хабардың нұрын көре алмайды.

Қор2 5:7 Ал біз көргенімізбен емес

#### көрші -

көрші -

Нқл 25:17 Көршіңе тым жиі барып Кетірме

Нқл 27:10 Іргедегі көршің артық қой

Жох 9:8 Көршілері мен оның бұрын соқыр

#### көрік 1 -

көрік 1 - (ыдыс)

Нқл 17:3 балқытып, күмісті көрікте сынар,

Нқл 27:21 балқытып, алтынды көрікте сынар

#### көрік 2 -

көрік 2 - (әсемдік) т.қ. ажар, әсемдік

Пат2 14:25 Исраилде көркі Абессаломның

Жыр 26:4 Жаратқан Иенің көркіне қарасам,

Жыр 70:8 Сенің көркіңді күнде жырлаймын.

Езк 16:15 «Бірақ сен сол көркіңе сеніп,

Пет1 3:4 көріктерің жүректеріңдегі көзге

Пет1 3:4 солмайтын көркі Құдай алдында

#### көрікті -

көрікті - т.қ. әдемі, сұлу, сымбатты

Рул 24:5 халқы, үйлерің қандай көрікті!

Ест 1:11 ол аса көрікті әйел болатын.

Жыр 49:2 Мүлтіксіз көрікті Сион тауынан

Уағ 3:11 әр нәрсені өз уақытына сай көрікті

Ән 1:9 Екі бетің көрікті сырғаларыңмен,

Ән 1:15 Қандай көріктісің, сүйгенім,

Ән 4:1 Қандай көріктісің, қымбаттым,

Ән 6:4 Иерусалим де іспетті көріктісің, Ту

Ән 7:6 шашың сенің сондай көрікті,

Иш 28:5 гүлдерден жасалған көрікті шірдей

Иш 35:2 жазығындай құлпырып, көрікті

Езк 20:6 елдердің ішіндегі ең көріктісі —

Дан 11:45 көрікті де қасиетті Сион тауының

Елш 3:2 «Көрікті қақпасының» қасына

#### көріну -

көріну - т.қ. аян беру, пайда болу

Жар 1:9 құрлық көрініп тұратын болсын!

Мыс 16:10 Иенің айбынды салтанаты көрінді.

Рул 14:10 барлық исраилдіктерге көрінді.

Иш 40:5 ұлылығы Бар адамзатқа көрінетін

Мал 3:2 Ол келіп, ашық көрінген күні кім

Мат 24:30 белгісі аспаннан көрінетін болады.

Жох 21:14 үшінші рет шәкірттеріне көрінуі

Елш 2:3 жалаңдаған тілдер көрінді де

Пет1 1:7 ашық көрінетін күні Құдай

Пет1 5:4 қайтып келіп, анық көрінгенде

Рим 8:18 Болашақта біз үшін анық көрінетін

Қор2 4:18 ал көрінбейтіндер мәңгі.

Қол 3:4 Ол жер бетінде қайтадан көрінген

Аян 12:1 тәж киген бір әйел көрінді.

#### көрініс -

көрініс - т.қ. аян 2, кәрлі көрініс, қорқынышты көрініс, сырт көрінісі, сыртқы -, түс

Мыс 3:3 «Мынау қызық көрініс екен, сол

Шеж2 9:29 көрген көріністері баяндалған

Жыр 16:15 көрінісіңе қарап сүйсінемін.

Иш 1:1 көрген көріністерінде Құдайдан

Иш 13:1 Бабыл қаласы туралы көрініс

Ерм 24:1 көріністе інжір жемісіне толы екі

Дан 2:19 Даниялға түнгі көрініспен ашылды

Дан 2:43 көріністегі темірдің қышпен

Дан 8:1 Бірінші көріністен кейін, Белшазар

Дан 10:1 Даниял бір көрініс көріп, сол

Амо 7:1 Ие маған мына көріністі көрсетті:

Елш 10:16 Осы көрініс үш рет қайталанып,

Аян 12:1 керемет зор көрініс пайда болды

Аян 15:1 үлкен әрі керемет көріністі көрдім

#### көріпкел -

көріпкел - т.қ. абыз

Рул 22:41 Сол жерлерден көріпкел төмендегі

Заң 13:1 көріпкел пайда болып, бір ғажап іс

Пат1 9:9 Ие аян беретін көріпкелге

Зәк 10:2 көріпкелдер өтірік түс көріп, босқа

Аян 2:14 Сол көріпкел ежелде Исраилге

#### көсем -

көсем -

Жар 23:6 Құдайдың батасы қонған көсем

Жыр 112:8 көсемдерімен жайғастырар.

Иш 55:4 Дәуітті соларға көсем әрі билеуші

Мих 5:4 Сол Көсем тұрып, өз халқына

Мат 2:6 Исраилге басшылық ететін Көсем

Елш 5:31 Көсем және Құтқарушы ретінде

#### көтермелеу -

көтермелеу - т.қ. жоғарылау, жоғарылату

Қор2 11:7 рухани жағынан көтермелеу үшін

#### көтеру -

көтеру - т.қ. арқалау, арқалату

Рул 13:24 бақанға іліп, екеулеп көтеріп кетті.

Нқл 14:34 халықтың дәрежесін көтерер

Иш 53:4 мойнымен көтерді. Оның ұрылып

Жох 12:32 жерден көтеріп қойғаннан кейін

#### көтерілу -

көтерілу - т.қ. көкке көтерілу, - шығу

Жыр 16:13 Уа, Жаратқан Ие, енді көтеріле гөр

Жыр 46:6 айқайымен Тұрағына көтерілді

Жыр 67:19 Сен заңғар биікке көтерілдің

Жыр 73:22 көтеріліп, ісіңді қорғай көрші

Жыр 81:8 Құдай, көтеріліп, жерді сотташы

Иш 14:14 да жоғары көтеріліп шығамын

Иш 52:13 дәрежесі жоғары көтеріліп

Иш 60:1 үстіңнен көтеріліп келе жатыр.

Лұқ 24:51 бөлініп, көкке көтеріліп кетті.

Жох 6:62 көтерілгенімді көрген кездеріңде

Жох 20:17 әлі де Әкеме көтерілген жоқпын.

Еф 4:9 «Ол заңғар биікке көтерілді» деген

#### көтеріліс -

көтеріліс - т.қ. бас көтеру, бүлік

Рул 14:18 Көтеріліс пен теріс қылықтарды

Пат3 2:28 Адонияхтың көтерілісін қолдаған

Лұқ 21:9 Соғыстар мен көтерілістер туралы

Елш 21:38 бұрын көтеріліс ұйымдастырып,

#### көш -

көш -

Жар 35:16 Жақыптың көші Бетелден шығып,

Рул 2:9 осы үш ру көштің алдында жүретін

Езр 1:11 көші Бабыл елінен Иерусалимге

#### көшет -

көшет - т.қ. өркен, өскін

Иш 53:2 Құдай алдында жас көшеттей

Иш 60:21 Халқым Өзім отырғызған көшетке

Ерм 12:2 Сен көшет іспетті елге отырғызған

#### көшпенді -

көшпенді - т.қ. көшіп-қону, скиф

Жар 14:13 көшпенді Ыбырамға жеткізді.

Жар 39:17 алып келген көшпенді құлың

Жар 40:15 мені көшпенділердің елінен ұрлап

Шеж2 22:1 көшпенді тайпалармен бірігіп

Қол 3:11 шетелдік не көшпенді скиф

#### көшу -

көшу - т.қ. қоныс аудару

Жар 12:1 Мен өзіңе көрсететін елге көш!

Жар 12:4 Хараннан көшіп кеткен кезде

Жар 26:16 Әбумәлік те: «Біздің жақтан көшіп

Жар 46:3 Мысырға көшіп барудан қорықпа,

Жар 46:27 Мысырға көшіп келген бүкіл үрім

Мыс 13:8 түсіндіріңдер: «Мысырдан көшіп

#### көшіп-қону -

көшіп-қону - т.қ. көшпенді

Жар 11:2 шығыс жақта көшіп-қонып

Жар 13:3 жер-жерді аралап көшіп-қонып

Жар 21:34 жат жұрттық ретінде көшіп-қонып

Рул 14:33 далада көшіп-қонып мал бағып

#### криттік -

криттік -

Заң 2:23 келген криттіктер оларды қырып

Елш 2:11 криттіктер мен арабтар да бар.

Елш 27:12 сол криттік кемежай оңтүстік

Тит 1:12 пайғамбары: «Криттіктер —

#### куә -

куә - т.қ. айғақ, айғақтық, жалған куә, - куәгер, көзімен көру

Рут 4:10 Сіздер бүгін соған куәсіздер.

Жох 1:7 Жақия Нұрдың куәсі болып

Елш 1:8 дейін Маған куә боласыңдар.

Елш 1:21 қайта тірілгеніне куә болып

Жох1 4:14 соған куә болып келеміз.

Рим 2:15 туған ойлары соған куә.

Сал1 2:10 бұған сендер де, Құдай да куә.

Тім1 6:12 куәлардың алдында Ізгі хабарды

#### куәгер -

куәгер - т.қ. айғақ, айғақтық, жалған куә, - куәгер, көзімен көру

Заң 19:15 ең кем дегенде екі не үш куәгердің

Нқл 12:17 Жалған куәгер болған опасыздық

Нқл 14:25 Адал куәгер адам жанын сақтар

Мат 18:16 не үш куәгердің айтқандарымен

Жох 1:34 (рухани) Ұлы екеніне куәгер болдым

Пет2 1:16 өз көзімізбен көрген куәгерлер

Қор2 13:1 ең кем дегенде екі не үш куәгердің

Тім1 5:19 куәгер болмаса, соған құлақ аспа.

Аян 3:14 адал да шынайы Куәгер әрі

#### куәлік -

куәлік - т.қ. айғақ, айғақтық, жалған куәлік, паш ету, растау

Рул 35:30 бір ғана адамның куәлігі кісі

Мат 19:18 жалған куәлік берме;

Лұқ 22:71 — Бізге тағы қандай куәлік қажет?

Жох 19:35 де сенсін деп бұған куәлік береді.

Елш 4:33 туралы зор жігермен куәлік берді.

Елш 10:42 куәлік келтіруге әмір етті.

Жох1 5:9 Құдайдың куәлігі адамдікінен гөрі

Жох1 5:11 Бұл куәліктің мәнісі мынадай

Тім1 2:6 Бұған дер кезінде куәлік берілді.

#### күдер үзу -

күдер үзу - т.қ. үзу, үміт үзу

Нқл 23:18 Әрі үзілмес сенің күдерің.

Евр 6:18 осы үміттен күдер үзбей, Одан

Евр 10:35 нық сенімдеріңнен күдер үзбеңдер!

#### күдіктену -

күдіктену - т.қ. күмәндану

Жыр 25:1 сенім артып еш күдіктенбеймін.

Мат 14:31 құдіретіме) күдіктендің? — деді.

#### күзет -

күзет -

Жыр 140:3 Жаратқан Ие, тіліме күзет қоя гөр,

#### күзету -

күзету - т.қ. қорғау

Жар 3:24 жолды күзету үшін пейіш бағының

Мат 27:54 Исаны күзетіп тұрғандар жер

Мат 27:64 қабірді үшінші күнге дейін күзетіп

Лұқ 2:8 малдарын күзетіп жатты.

Елш 12:6 қарауыл абақтыны күзетіп тұрды.

Елш 22:20 шапандарын күзетіп қастарында

#### күзетші -

күзетші -

Жар 4:9 мен інімнің күзетшісі ме едім?

Езк 3:17 сені Исраил халқына күзетші етіп

Елш 28:16 Пауылға бір күзетші жасақпен

#### күй 1 -

күй 1 - (музыка) т.қ. аспап, ән-күй, әуен, күйші, саз 2

Пат1 16:18 Есейдің жақсы күй тартатын бір

Шеж1 23:5 күй аспаптарының сүйемелдеуімен

Жыр 32:2 Он ішекті жетігенмен күй

Жыр 46:7 Күй тартып та Патшамызды

Жыр 91:4 аспапта әсем күй тартып, Жетіген

#### күй 2 -

күй 2 - (жағдай)

Жар 37:14 хал-жағдайын, малдың күйін

Пат3 8:66 қуанып жүректері шаттанған күйі

Пат3 20:43 ашуланған күйі Самариядағы

Пат4 5:12 ашулы күйі кері бұрылып, кетуге

Шеж2 26:21 патша өле-өлгенше алапес күйі

Уағ 1:4 ал жер сол тұрған күйі тұра береді.

Уағ 11:3 құлаған ағаш сол күйінде жата

Ерм 13:27 Қашанғы осы арам күйіңде болып,

Езк 16:6 қан-қан күйіңде аяқ-қолдарыңды

Қор1 7:26 күйі қандай болса, сол күйінде

#### күйе -

күйе -

Мат 6:19 Оларды күйе жеп, тот басады

Лұқ 12:33 жақындамайды, күйе де жемейді.

Жақ 5:2 киімдерің күйеге жем болды,

#### күйеу -

күйеу - т.қ. қалыңдық 1

Жар 3:16 Сен күйеуіңе құштар боласың

Нқл 12:4 Ізгі әйел күйеуінің абыройын

Лұқ 16:18 Сондай-ақ, күйеуімен ажырасқан

Пет1 3:1 күйеулеріңе мойынсұныңдар.

Пет1 3:7 Сол секілді сендер, күйеулер

Рим 7:2 тұрмысқа шыққан әйел күйеуінің

Қор1 7:3 Күйеуі әйеліне, ал әйелі

Қор1 7:10 Иеміздің Өзі: «Әйелі күйеуінен

Қор1 7:11 не күйеуімен қайта татулассын!

Қор1 7:13 күйеуі онымен бірге қалуға келіссе

Қор1 7:16 Мүмкін сен, әйел, күйеуіңді

Қор1 7:39 Некедегі әйел күйеуінің көзі

Қор2 11:2 бір-ақ «Күйеу» — Мәсіхке

Еф 5:22 күйеулеріңе де мойынсұныңдар;

Еф 5:25 Күйеулер, Мәсіх қауымды қалай

Еф 5:27 Сонымен қауым күйеуіне

Еф 5:33 әйел күйеуін құрметтеуге міндетті.

Тит 2:4 күйеулері мен балаларын сүйіп,

#### күйеу жігіт -

күйеу жігіт -

Жыр 18:6 Күйеу жігіттей бөлмесінен шыққан

Иш 61:10 Күйеу жігіт діни қызметкер іспетті

Иш 62:5 Күйеу жігіттің қалыңдығына

Ерм 33:11 күйеу жігіт пен қалыңдықтың

Мат 9:15 Күйеу жігіт қастарында болғанда

Мат 25:1 күйеу жігітті қарсы алуға

Жох 3:29 Қалыңдығы бар кісі — күйеу жігіт

#### күйеуге шығу -

күйеуге шығу -

Рут 1:13 күйеуге шықпай жүре берер ме

Пат1 25:42 барып, Дәуітке күйеуге шықты.

Лұқ 2:36 күйеуге шығып, онымен жеті жыл

Лұқ 17:27 күйеуге шығып өмір сүруде еді. Ал

Жох 4:18 Бес рет күйеуге шыққансың, ал

Қор1 7:36 күнә емес, қызы күйеуге шықсын.

Тім1 5:14 жас жесірлердің күйеуге шығып,

#### күй-жай -

күй-жай - т.қ. жағдай, жай 1, хал-жағдай

Нех 1:2 қайтқан яһудилердің күй-жайын

Нех 1:3 оралғандардың күй-жайы мүшкіл,

#### күйме -

күйме -

Мыс 14:28 күймелері мен атты

Пат4 2:11 отты күйме пайда болып

Елш 8:29 Рух Філіпке: «Күймеге жақындап,

#### күйрету -

күйрету -

Нқл 1:32 қыңырлығы өзін күйретеді

Нқл 18:24 Бірін-бірі күйреткен доссымақтар

Амо 5:9 найзағай түскендей лезде күйретіп

#### күйреу -

күйреу - т.қ. жойылу, құру

Жыр 33:19 Жаны күйреп, күнәсіне өкінгенді

Жыр 68:21 Мазақтары жүрегімді күйретіп,

Жыр 142:7 түре гөр, жаным күйреді, Ием, кері

Нқл 16:18 Менмендік — күйреудің басы

Нқл 18:14 рухы күйрегенге кім дем берер?

Нқл 19:13 Ақылсыз бала әкесінің күйреуі

Иш 57:15 күйреп, күнәсіне шын көңілден

Ерм 8:21 Халқым күйреді, содан мен де

Ерм 10:19 күйредім-ау! Жарақатым жазылар

Дан 2:44 патшалық ешқашан күйремейді,

Ош 14:2 күйрегеніңе өз күнәларың себепші

Жүн 3:4 Ниневи күйреп, тас-талқан болады

Мар 3:25 ортасына түсіп күйрейді.

Қор2 5:1 яғни тәніміз, күйрегенде, адам

#### күйші -

күйші - т.қ. аспап, әнші-күйші, күй 1

Аян 14:2 жетігенде ойнаған күйшілердің

#### күл -

күл - т.қ. күл-топырақ

Жар 18:27 — Мен күл мен топырақтан

Жыр 101:10 орнына күлмен тамақтанамын

Ерм 25:34 қатты қайғырып күлге аунаңдар!

Жүн 3:6 киім жамылып, күлге отырды.

Мал 4:3 астындағы күл сияқты болады

Мат 11:21 күлге отырып, теріс жолдарынан

#### күлгін -

күлгін -

Мыс 25:4 иірілген қою күлгін, күрең қызыл,

Шеж2 3:14 Сүлеймен қою күлгін, күрең

Ерм 10:9 шебер тігінші тіккен күлгін көк

Аян 17:4 қою күлгін және ал қызыл түсті

#### күлкі -

күлкі - т.қ. келеке, келекелеу, қарқылдау

Жар 21:6 «Құдай маған күлкі сыйлады.

Жыр 125:2 Езуіміз жиылмады күлкіден

Нқл 14:9 Надандар күнәні күлкі қылар

Жақ 4:9 жылаңдар, күлкілерің қайғыға,

#### күллі жер -

күллі жер -

Жыр 32:8 Күллі жер Жаратқан Иені

Жыр 46:8 Патшасы күллі жер бетінің

#### күл-топырақ -

күл-топырақ - т.қ. күл

Әйүп 42:6 қатты қайғырып күл-топырақта

Жоқт 3:16 Күл-топыраққа Ол мені басып

#### күлу -

күлу -

Жар 18:13 — Сара неліктен күліп тұр? Ол неге

Жыр 2:4 тағында отырған Құдай күледі

Жыр 36:13 Бірақ Иеміз онысына тек күледі

Уағ 3:4 қайғырып жылаудың әрі күлудің

Уағ 7:3 Қайғыру күлуден артық: жүзі

Лұқ 6:21 себебі қуана күлетін боласыңдар!

#### күмән -

күмән -

Әйүп 38:2 данышпан шешімдеріме күмән

Әйүп 40:3 әділдігіме күмән келтірмексің бе?

Жыр 17:31 Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз

#### күмәндану -

күмәндану - т.қ. күдіктену, шүбәлану

Мар 11:23 жүрегінде еш күмәнданбай сенсе

Жақ 1:6 күмәнданған адам жел айдап

Яһд 1:22 Ізгі хабарға күмәнданып

Рим 4:20 Құдайдың уәдесіне күмәнданбай,

Рим 14:23 күмәнданған адам айыпталады

Рим 15:1 берік біздер күмәнданғандардың

Қол 1:23 естігендеріңе күмәнданбай, берік

Евр 11:1 жүзеге асатынына күмәнданбау,

#### күміс -

күміс - т.қ. ақша, алтын, қаржы

Нқл 2:4 Көмілген күміс пен қазынадай

Нқл 22:1 абыройың құнды күміс-алтыннан.

Нқл 25:4 Күмісті балқытып қоқыстан

Нқл 25:11 Орнымен айтылған сөз күміс

Ерм 10:9 ұрып тегістелген жұқа күміс

Мат 20:13 Әуел баста бір күміс теңгеге

Мат 22:19 бір күміс теңгені көрсетіңдерші!

Мат 25:18 Ал бір ат басындай күміс алғаны

Мат 26:15 оған отыз күміс теңге ұсынды.

Елш 3:6 «Менде күміс пен алтын жоқ.

Елш 19:24 Деметір есімді күміс зергері

Елш 20:33 Мен ешкімнен алтын-күміс

Пет1 1:18 не төленгенін білесіңдер: күміс

Қор1 3:12 бұлар алтын, күміс, асыл тастар

#### күн көру -

күн көру -

Сал1 4:11 еңбек етіп күндеріңді көріңдер.

#### күн (аспан денесі) -

күн (аспан денесі) - т.қ. күншығыс

Заң 4:19 күн, ай, жұлдыз сияқты аспан

Еш 10:13 дейін күн мен ай тоқтап тұрды.

Жыр 18:5 күнді аспанда орналастырған.

Жыр 83:12 Ие күн мен қалқанға ұқсайды,

Жыр 112:3 Күннің шығысынан батысына

Мал 4:2 ақталу сыйлайтын күн шығады

Мат 5:45 да күн сәулесін бірдей түсіріп

Мат 24:29 күнді қараңғылық басып, ай да

Елш 2:20 күн — қара түнек, ай — қан қызыл

Аян 1:16 түстегі күндей нұрын төгіп тұрды.

Аян 22:5 пен күн сәулесінің қажеті жоқ

#### күн (тәулік) -

күн (тәулік) - т.қ. күн(і)-түн(і), қайта оралатын күні

Жар 1:5 жарықты күн, ал қара түнекті түн

Еш 10:14 бірде-бір күн болған емес.

Жыр 117:24 Иеміз жаратты бізге бұл күнді

Иш 66:8 бір күнде-ақ тұрғындарға толатын

Абд 1:15 халықтарды соттайтын күні таяп

Мат 24:42 қай күні қайтып келетінін

Пет1 2:12 Құдай бізді құтқаруға келген күні

Пет2 3:8 алдында бір күн мың жылдай

Рим 13:12 ал Мәсіхтің күні жақындады.

Еф 4:30 орын алған Киелі Рух — бір күні

Еф 5:16 қазіргі күндер зұлымдыққа толы.

Еф 6:13 шабуыл жасаған күні қарсы тұрып

Флп 1:6 оралар күнге дейін толықтай

Сал1 5:8 Ал біз күндікі болғандықтан

Сал2 1:10 Сол күні Иеміз келеді де

Евр 3:13 күн сайын өзара дем берісіп

#### күнә -

күнә - т.қ. заңсыздық, қылмыс, теріс қылық

Жар 4:7 күнә сені иемденуге құштар, бірақ

Рул 5:7 өз күнәсін ашық мойындасын.

Әйүп 13:23 жазығым мен күнәларым қаншама

Жыр 24:7 Есіңе алмашы жас күнгі күнәмді

Жыр 31:5 алдыңда күнәмді мойындадым

Жыр 37:19 Жасаған күнәма қайғырудамын.

Жыр 50:5 Күнәларым әрдайым тұр есімде.

Жыр 89:8 күнәларымызды қойдың алдыңа,

Нқл 10:16 Зұлымның табысы — күнәға.

Нқл 28:13 Күнәларын жасырған жан

Иш 1:18 Күнәларың ал қызыл болса да

Иш 6:7 күнәңнің арамдығынан тазардың».

Иш 38:17 Күнәмді лақтырдың асыра

Иш 43:25 күнәларыңды есіме алмаймын!

Иш 53:5 біздің күнәларымыз үшін түйреліп

Иш 53:6 күнәларымызды Қызметшісінің

Иш 53:8 Ол халқымның күнәларына бола

Иш 53:11 күнәларын өз мойнына алады.

Иш 59:2 Жасаған күнәларың Оның бетін

Жоқт 4:22 бітпек енді күнәңнің жазасы

Мат 5:29 құнды нәрсең) сені күнәға азғырса

Мар 9:43 өте қажетті нәрсең) күнәға азғырса

Жох 1:29 адамзаттың күнәсін өз мойнына

Жох 8:24 сенбесеңдер, күнәларыңды

Жох 16:9 күнәсі — Маған сенбейтіндіктері

Елш 10:43 «Оған сенген әркімнің күнәлары

Елш 22:16 өтіп күнәларыңнан арыл!» — деді.

Жақ 1:15 сол күнәні тудырады, ал күнә

Пет1 2:24 ағашта күнәларымыздың айыбын

Пет1 3:18 күнәларымызға бола біржола

Жох1 1:9 күнәларымызды мойындасақ,

Рим 3:9 бірі қалмай күнәнің билігінде

Рим 4:7 барлық күнәларынан ақталған

Рим 5:12 бір адам арқылы дүниеге күнә

Рим 5:20 күнә туралы түсінігіміздің көбейе

Рим 6:11 өздеріңді «күнәға жоқпыз

Рим 6:23 Күнәнің беретіні — (мәңгілік) өлім

Рим 7:11 күнә жағдайды пайдаланып, мені

Рим 8:10 онда тәндерің күнәнің кесірінен

Қор1 10:12 әркім күнәға батудан сақ болсын!

Қор1 15:17 күнәларың әлі де мойындарыңда

Қор1 15:56 Өлім тудыратын «улы тіс» — күнә

Тім1 5:22 Әйтпесе олардың күнәларына сен

Евр 3:13 біреуің күнәнің кесірінен алданып

Евр 9:12 бізді күнәмізден арылтып, мәңгілік

Евр 9:26 күнәларынан біржола арылту үшін

Евр 9:28 көптеген адамдардың күнәларын

Евр 10:4 қаны адамның күнәсін толығымен

Евр 12:1 алатын әрбір күнәдан арылып

Евр 12:4 Күнәға қарсы тойтарыс берген

Аян 1:5 қанын төгуімен күнәларымыздан

#### күнә жасау -

күнә жасау -

Мыс 32:30 — Сендер зор күнә жасадыңдар!

Леу 4:2 күнә жасап қойған болса

Рул 5:6 да бір күнә жасап Жаратқан Иеге

Пат2 12:13 Иеге қарсы күнә жасадым

Әйүп 1:5 «Мүмкін, балаларым күнә жасап

Жыр 4:5 Ашуланғанда күнә жасамаңдар

Жыр 18:14 Сақтай гөр әдейі күнә жасаудан

Жыр 40:5 Саған қарсы күнә жасаған едім

Жыр 50:6 Мен Өзіңе қарсы күнә жасадым

Жыр 118:11 Күнә жасамауым үшін Саған қарсы

Уағ 7:20 күнә жасамайтын әділ адам жоқ.

Езк 33:16 Бұрын жасаған күнәларының

Дан 9:5 Біз (исраилдіктер) күнә жасап

Мих 7:9 қарсы күнә жасағандықтан Оның

Мат 12:31 жасаған бүкіл күнәлары мен

Мат 18:15 қарсы күнә жасаса, оған барып

Лұқ 11:4 Бізге күнә жасаған әркімді

Лұқ 15:18 сіздің алдыңызда да күнә жасап

Лұқ 17:3 Егер бауырласың күнә жасаса

Жох 8:34 күнә жасаса, сол — күнәнің құлы.

Жақ 5:16 жасаған күнәларыңды бір-біріңе

Пет1 2:22 Ол ешқандай күнә жасаған да емес

Пет2 2:4 Құдай күнә жасаған періштелерді

Жох1 1:10 «еш күнә жасаған жоқпыз» десек,

Жох1 2:1 біреуің күнә жасап қойсаң, Әкенің

Жох1 3:5 күнә жасамағанын да білесіңдер.

Жох1 3:8 Ал кім күнә жасай берсе, сол —

Жох1 3:9 туғандар күнә жасай бермейді

Жох1 5:16 өлімге апармайтын күнә жасап

Жох1 5:18 сол күнә жасай бермейді.

Рим 2:12 заңын білмей күнә жасағандарға

Рим 3:23 бәрі де күнә жасап

Рим 5:16 адамзат жасаған көп күнәлардан

Рим 5:17 Күнә жасаған бір кісі — Адам ата

Рим 6:1 деп күнә жасай берейік пе?»

Рим 6:15 күнә жасай берейік пе?» Жоқ

Қор1 8:12 Мәсіхке қарсы да күнә жасайсың.

Қор1 11:27 мен қанына қарсы күнә жасайды.

Қор1 15:34 күнә жасауды доғарыңдар!

Қор2 5:21 күнә жасамаған Мәсіхке артты.

Қор2 12:21 Бұрын да күнә жасаған

Ғал 6:1 біреу күнә жасап қойса

Еф 2:1 күнә жасай беріп, рухани өлі

Еф 4:26 «Ашуланғанда күнә жасамаңдар

Евр 8:12 жасаған күнәларын бұдан былай

Евр 10:26 кейін де әдейі күнә жасай берсек

#### күнә кешіру, - кешу -

күнә кешіру, - кешу - т.қ. кешіру

Пат1 15:25 Ал енді, күнәмді кешіріп

Шеж2 7:14 Мен күнәларын кешіріп

Жыр 24:18 Бүкіл күнәларымды кешіре гөр.

Жыр 78:9 бола бар күнәмізді кешіре гөр.

Мат 9:2 күнәларың кешірілді!» — деді.

Мат 26:28 күнәлары кешірілсін деп көптеген

Мар 1:4 Құдай күнәларыңды кешіреді».

Жох 20:23 Кімнің күнәларын кешсеңдер

Елш 2:38 күнәларыңның кешірілуі үшін

Елш 5:31 қайтарып, күнәларын кешірмек.

Жақ 5:20 күнәларының кешірілуіне себепші

Пет1 4:8 көптеген күнәларын кешіреді.

Жох1 2:12 күнәларың кешірілгендіктен

Рим 11:27 Күнәларын кешірген кезімде

#### күнәкар -

күнәкар - т.қ. күнәкар болмыс, күнәлі, күнәлі құмарлық, құдайсыз

Жыр 1:1 Күнәкарлар жолымен де жүрмейді

Жыр 24:8 күнәкарға ақ жолды сілтейді,

Жыр 50:7 күнәкар болып дүниеге келдім

Жыр 50:15 Күнәкарлар сонда Саған бұрмақ

Жыр 72:3 Күнәкарлардың өркендеуін көрдім

Нқл 23:17 Күнәкарларды ешқашан күндеме

Уағ 9:18 ал бір күнәкар көп игілікті құртар

Мат 9:13 «әділдерді» емес, күнәкарларды

Лұқ 15:10 теріс жолдан қайтқан бір күнәкар

Лұқ 18:13 «Я, Құдай, мен күнәкармын

Жақ 4:8 Ей, күнәкарлар, қолдарыңды

Рим 5:8 Дегенмен, әлі де күнәкар болып

Тім1 1:9 зұлымдар мен күнәкарларға

Тім1 1:15 Құтқару үшін күнәкар кісілерді!»

Евр 11:25 Ол күнәкар өмірдің өткінші

#### күнәкар болмыс -

күнәкар болмыс - т.қ. болмыс 2, ескі, күнәкар, тән

Рим 6:6 сол күнәкар болмысымыз

Рим 7:5 ескі күнәкар болмысымыздың

Рим 7:18 яғни ескі күнәкар болмысымда

Рим 7:25 ал ескі күнәкар болмысымның

Рим 8:3 Біздің ескі күнәкар болмысымыз

Рим 8:4 ескі күнәкар болмысымыздың еркі

Рим 8:5 Өзінің ескі күнәкар болмысының

Рим 8:8 ескі күнәкар болмысының

Рим 8:12 күнәкар болмысымыздың еркімен

Қор1 3:3 әлі де ескі күнәкар болмыстарыңа

Қор1 5:5 күнәкар болмысын әлсірету үшін

Ғал 5:16 күнәкар болмыстарыңның қалауы

Ғал 5:24 күнәкар болмыстарын және соның

Ғал 6:8 Өзінің ескі күнәкар болмысын

Еф 2:3 күнәкар болмысымыздың

Еф 4:22 ескі күнәкар болмыстарың мен

Еф 4:22 ескі күнәкар болмыстарың мен

Еф 4:22 ескі күнәкар болмыстарың мен

Қол 2:11 күнәкар болмыстарыңды түгелдей

Қол 2:13 яғни күнәкар болмыстарыңа

Қол 3:9 Себебі сендер ескі күнәкар

Қол 3:9 ескі күнәкар болмыстарыңның іс

Қол 3:9 ескі күнәкар болмыстарыңның іс

#### күнәкар дүние, күнәлі - -

күнәкар дүние, күнәлі - - т.қ. дүние

Жох 15:18 Күнәкар дүние сендерді жек көрсе

Жох 16:33 Күнәкар дүниеде қысымшылық

Жох 17:18 күнәкар дүниеге жібергеніңдей

Жақ 4:4 опасыздар! Осы күнәкар дүниемен

Пет2 1:4 осы күнәкар дүниелік адамдардың

Жох1 2:15 күнәлі дүниені және ондағы еш

Жох1 3:1 Осы күнәлі дүние кім екенімізді

Рим 12:2 Бұл күнәкар дүниенің өмір сүру

Қор1 3:19 Өйткені осы күнәкар дүние нені

Қор2 10:3 күнәкар дүниеде өмір сүргенмен

Ғал 6:14 осы күнәкар дүние мен үшін

Флп 3:19 күнәлі дүниенің нәрселерін ғана

Қол 3:5 Ал енді, күнәкар дүниеге жататын

#### күнәкар дүниенің әміршісі -

күнәкар дүниенің әміршісі - (әзәзіл) т.қ. әмірші

Жох 14:30 осы күнәкар дүниенің әміршісі

Жох 16:11 осы күнәкар дүниенің әміршісінің

#### күнәлі -

күнәлі - т.қ. күнәкар, күнәлі құмарлық

Жар 6:6 адамдардың осындай күнәлі

Мат 12:45 осы күнәлі ұрпақтың жағдайы да

Елш 19:18 келіп, күнәлі іс-әрекеттерін ашық

Жақ 4:17 біле тұра жасамаса, сол күнәлі.

Пет1 4:18 арамза, күнәлі адаммен не болмақ?

Рим 3:19 адамзат та Құдай алдында күнәлі

Рим 3:20 сол заң адамның күнәлі екенін

Рим 6:5 «өліп», күнәлі өмір салтымыздан

Рим 7:7 Таурат заңы күнәлі ме?» Жоқ,

Рим 7:24 Өлім әкелетін күнәлі тәнімнен

Қол 3:3 күнәлі іс-әрекеттеріңе жоқсыңдар

#### күнәлі құмарлық -

күнәлі құмарлық - т.қ. күнәкар, күнәлі, құмарлық

Рим 7:5 күнәлі құмарлықтарды қоздырып

Рим 7:8 күнәлі құмарлықтардың әр түрін

Рим 7:17 бойымдағы күнәлі құмарлық.

Рим 13:14 күнәлі құмарлықтарын

Сал1 4:5 ұқсап күнәлі құмарлықтарға

#### күнәнің құнын өтеу -

күнәнің құнын өтеу - т.қ. құн, құрбандық, өтеу, сандықтың қақпағы

Мыс 30:10 бір рет күнәнің құнын өтеу үшін

Леу 6:25 күнәнің құнын өтейтін құрбандық

Жох1 2:2 күнәларымыздың құнын өтеді.

Жох1 4:10 күнәміздің құнын өтеу үшін Өзінің

Рим 3:25 Мәсіхті күнәлардың құнын өтеуші

Рим 8:3 күнәміздің құнын өтеп құрбандық

Қор1 15:3 күнәларымыздың құнын өтеу үшін

Ғал 1:4 күнәларымыздың құнын өтеп

Қол 1:14 күнәларымыздың құны өтеліп

Евр 2:17 күнәларының құнын өтеу үшін

Евр 9:5 күнәсінің құнын өтеу үшін жыл

#### күнәсіз -

күнәсіз -

Жох 8:7 кімде-кім күнәсіз болса, сол әйелге

Жох1 1:8 Егер «күнәсізбіз» десек, онда

#### күнделікті -

күнделікті -

Нқл 30:8 Тек бере гөр күнделікті нанымды.

Лұқ 11:3 Күнделікті нанымызды әр күні

#### күндес -

күндес -

Леу 18:18 Бұдан сол екеуі күндес болар еді.

#### күндестік -

күндестік - т.қ. қызғаныш

Рим 13:13 әрі күндестікке салынбайық!

#### күндеу -

күндеу -

Нқл 23:17 Күнәкарларды ешқашан күндеме

Ғал 5:26 күндеуге жол бермейік!

#### күндіз -

күндіз -

Жар 1:14 шырақтар орнасын! Олар күндіз

Жар 31:40 Күндіз ыстықта, түнде суықта

Мыс 13:21 күндіз бағана тәрізді бұлт ішінде,

Бил 6:27 қорқып, мұны күндіз емес, түнде

Лұқ 21:37 Иса күндіз ғибадатханада тәлім

Жох 11:9 жолмен күндіз жүрсе, сүрінбейді

Рим 13:13 Күндізге жарасатындай әдетпен

#### күншығыс -

күншығыс - т.қ. күн (аспан денесі)

Жыр 49:1 батысқа дейін күншығыстан

Зәк 8:7 Мен өз халқымды күншығыстан

Аян 7:2 Сол кезде күншығыстан келе

#### күн(і)-түн(і) -

күн(і)-түн(і) - т.қ. күн (тәулік), түн, түнгі, түні

Мыс 13:21 олар күні-түні жол жүре алды.

Еш 1:8 аузыңнан тастамай, күні-түні оқып

Жыр 1:2 Күні-түні сол туралы ойланады.

Лұқ 2:37 күні-түні Құдайға сиынып қызмет

Елш 20:31 сақ болыңдар! Күн-түн демей

#### күңгірт -

күңгірт - т.қ. көмескі

Уағ 11:8 Келешектегінің бәрі де күңгірт.

Евр 10:1 өзі емес, оның күңгірт жобасы

#### күңкілдеу -

күңкілдеу - т.қ. наразылық

Мыс 16:7 күңкілдегендерің Оның құлағына

Рул 14:2 — деп күңкілдесті.

Лұқ 5:30 күңкілдеп, Исаның шәкірттеріне

Жох 6:41 күңкілдеп наразылық білдірді:

Яһд 1:16 күңкілдеп жүреді.

Қор1 10:10 қарсы күңкілдей бермеңдер!

#### күңірену -

күңірену -

Бил 2:18 азаптағанынан күңіренгендіктен

#### күрек -

күрек -

Иш 30:24 күрекпен жел өтінде тазартылып,

Ерм 15:7 күрекпен желге ұшырамын.

Мат 3:12 күрегі қолында, қырманын

#### Күрене, күренелік -

Күрене, күренелік -

Лұқ 23:26 Шимон есімді күренелік кісіге

Елш 2:10 Либияның Күренеге жақын

Елш 6:9 Күрене, Ескендірия, Кіликия және

Елш 11:20 күренелік сенушілер Антақияға

Елш 13:1 Шимон, Күренеден шыққан Лұси,

#### күрес -

күрес -

Қол 2:2 Күресімнің мақсаты — сендердің

Тім1 1:18 ізгі күресте сол хабарларға сай

Тім2 2:5 балуан күрес тәртібін бұзса

Тім2 4:7 «ізгі күреске» қатысып болдым

Евр 12:4 тойтарыс берген күрестеріңде

#### күресу -

күресу -

Жар 32:24 таң атқанша онымен күресті.

Жыр 34:1 Сен Өзің күресе гөр, уа, Ием.

Елш 5:39 тіпті Құдайға қарсы күресетін

Қор2 10:3 оның салты бойынша күреспейміз:

Еф 6:12 зұлым рухтарға қарсы күресудеміз.

Қол 2:1 қаншалықты күресіп жүргенімді

Қол 4:12 үздіксіз мінажат етіп күресуде.

Тім1 6:12 күресіп, мәңгілік өмірді берік

#### күрке -

күрке -

Леу 23:43 күркелерде тұрғызғанымды

Рут 2:7 жүр, күркеде аз-ақ демалды, — деп

Жүн 4:5 күрке жасап, соның көлеңкесінде

Мат 17:4 біреуін Ілиясқа арнап үш күрке

#### Күркелер мейрамы -

Күркелер мейрамы - т.қ. Сабантой

Леу 23:34 Иеге арналған Күркелер мейрамы

Заң 16:16 және Күркелер мейрамы кезінде.

Шеж2 7:9 Күркелер мейрамын тойлады.

#### күркіреу -

күркіреу -

Езк 3:12 күркіреген зор дауысты естідім.

#### күрсіну -

күрсіну - т.қ. ыңқылдау

Жыр 11:6 жапа шегіп, кедейлер де күрсінеді

Езк 21:6 пендем, күрсініп ыңқылдай бер!

Езк 21:7 Егер олар сенен: «Неге күрсініп

Рим 8:22 күрсініп жатқанын білеміз.

Рим 8:23 іштей ыңқылдай күрсіне отырып

Қор2 5:2 өзінде ыңқылдай күрсіне отырып

#### күту -

күту -

Жар 49:18 Құтқаруыңды зарыға күтемін мен!

Әйүп 14:14 біреудің келуін зарыға күтер едім.

Жыр 36:7 Шешімін күт сабырмен

Иш 30:18 Оны күтетіндер қандай бақытты!

Мих 7:7 Құдайдың көмек көрсетуін күтемін

Жақ 5:7 суғаруын төзімділікпен күтеді.

Пет1 1:4 игілігін иемденуімізді күтеміз.

Пет1 3:20 сабырлықпен күткен еді.

Рим 8:19 күнді сағына күтіп отыр.

Рим 8:23 азат ететін күнді сағына күтудеміз.

Қор1 11:33 бәрі жиналғанша күтіңдер!

Ғал 5:5 арқасында үміт етіп күтудеміз.

Флп 3:20 Иеміз Иса Мәсіхті сағына күтеміз.

Сал1 1:10 көктен түсуін күтудесіңдер.

Евр 10:27 үрейленіп күтуден басқа бізге түк

Евр 11:10 пайда болуын күтіп жүрді.

#### күтуші -

күтуші -

Жар 24:59 олар Рабиғаны және күтуші әйелін

Рул 11:12 Сенімді бала күтушінің сәбиді

Иш 49:23 күтуші әйелдеріңе айналады.

#### күш -

күш - т.қ. күш-жігер, қайрат, қуат, құдірет

Заң 8:17 «Осы дүние-байлықты өз күшім

Шеж2 32:7 күш оның емес, біздің жақта!

Жыр 32:16 зор күшімен қорғана алмайды,

Жыр 83:6 Сенің күшіңе кенеле берген

Жыр 118:28 Уәдеңе сәйкес күш сыйлай гөр

Нқл 24:5 Білгірдің күші нығайып толар.

Иш 40:29 шаршағанға күш табыстайды.

Иш 63:1 күшпен алға басқан Бұл кім Өзі?

Зәк 4:6 билік күшімен де емес, тек Менің

Лұқ 2:40 Бала өсіп, күш жинап

Елш 4:7 — Сендер мұны қандай күшпен

Жақ 5:16 сиынуларының күші орасан зор.

Пет1 3:22 күш атаулылар Оған бағынышты.

Қор1 1:17 уағыз өз күшінен айырылар еді.

Қор1 15:56 ал күнә өз күшін заңнан алады.

Еф 6:12 әкімдері мен күштілеріне әрі

Тім2 1:7 Құдай бізге қорқыныш емес, күш

Тім2 3:5 Оның күшінен бас тартады.

#### күшейту -

күшейту - т.қ. қуаттау

Шеж2 11:11 қалалардың бекіністерін күшейтіп,

Езк 34:16 таңып, әлсіздерін күшейтемін.

Ош 7:15 тәлім-тәрбие беріп, күшейткен

Зәк 10:12 өз құдіретіммен күшейтемін! Олар

Елш 15:41 қауымдарды күшейтіп нығайтты.

Рим 1:11 Сендерді күшейту үшін рухани

#### күшею -

күшею - т.қ. әлдену

Мыс 1:7 өсіп-өніп, сансыз көбейіп, күшейіп

Пат2 5:10 Дәуіт барған сайын күшейе түсті.

Жүн 1:11 теңіз толқындары күшейген үстіне

Елш 9:22 Саул одан бетер рухани күшейе

Елш 9:31 рухани күшейіп, Иемізді терең

Елш 16:5 қауымдардың сенімі күшейіп,

Еф 4:12 рухани денесі өсіп, күшейе бермек.

Тім2 2:1 рақымымен күшейе бер.

#### күш-жігер -

күш-жігер - т.қ. жігер, күш, қайрат-жігер

Сал2 3:3 Ол сендерге күш-жігер беріп

Евр 6:18 олардан зор күш-жігер аламыз.

#### күш-қуат -

күш-қуат - т.қ. қуат, құдірет

Мыс 15:2 Ие — қайнар көзі күш-қуатымның

Пат2 22:33 Құдай мені күш-қуатқа бөлейді

Пат2 22:40 маған күш-қуат сыйладың

Нех 8:10 сендерге күш-қуат беріп

Жыр 27:7 Ием — күш-қуатым

Жыр 67:35 Әрі бұлттардан жоғары күш-қуаты

Жыр 70:7 күш-қуатым мен қорғаушымсың.

Иш 12:2 Ие — күш-қуатымның көзі,

Иш 40:31 Жаңа күш-қуатты иемденеді де,

Дан 2:37 күш-қуат пен атақ-даңқ сыйлап,

Зәк 4:6 Күш-қуатпен де емес

Мар 12:30 бар күш-қуатыңмен сүй!» Бұл

Пет1 4:11 берген күш-қуатымен қызмет ете

Қор1 10:13 соған шыдауға күш-қуат беріп

Флп 4:13 Себебі маған күш-қуат беретін

Тім2 4:17 жариялауға күш-қуат беріп

#### күшсіз -

күшсіз - т.қ. әлсіз

Қор1 1:27 Және осы дүние «күшсіз» деп

Қор2 12:9 күшсіз жағдайыңда Менің

Қор2 12:10 өзім күшсіз болғанымда Ол

#### күшсіздік -

күшсіздік - т.қ. әлсіздік

Қор2 12:5 күшсіздігімнен өзге ештеңемен

Қор2 12:9 күшсіздігіме қуана мақтанамын.

#### күшті -

күшті - т.қ. қуатты, құдіретті, мықты

Пат3 2:2 сен күшті де батыл ер азамат бол!

Уағ 8:4 «Патшаның сөзі күшті».

Қор1 4:10 біз «күшсіз», сендер «күшті»,

Қор1 16:13 ер жүрек әрі күшті тұрыңдар!

Қор2 12:10 болғанымда Ол арқылы күштімін.

Қор2 13:3 Ол араларыңда күшті болады.

Қор2 13:9 ал сендер күшті болсаңдар

Евр 4:12 Құдайдың сөзі тірі, әсері де күшті.

#### күшіне ену -

күшіне ену -

Евр 9:17 болғаннан кейін ғана күшіне енеді.

Евр 9:18 де қанмен бекітіліп, күшіне енді.

#### күшінен айыру -

күшінен айыру -

Әйүп 14:10 өлгенде бар күшінен айырылады.

Жыр 3:8 жауларымды, Күшінен айырасың

Мат 5:13 тұз өз күшінен айырылған болса,

Рим 3:31 заңын күшінен айырамыз ба? Жоқ,

Рим 6:6 болмысымыз күшінен айырылды,

Еф 2:15 жолы ретінде) күшінен айырды.

#### Кіликия -

Кіликия -

Елш 6:9 Кіликия және Азия өлкелерінен

Елш 15:23 Сирия мен Кіликияда тұратын

Елш 15:41 Екі елші Сирия мен Кіликия

Елш 22:3 Кіликияның Тарс қаласында

#### кілт -

кілт -

Мат 16:19 жол ашатын кілттерді тапсырамын

Аян 1:18 о дүниенің де кілттері Менде.

#### кінә -

кінә - т.қ. айып

Жар 41:9 Бүгін мен өзім жасаған кінәні есіме

Леу 19:17 ашық айт, әйтпесе оның кінәсіне

Әйүп 9:15 маған таққан кінәларына жауап

Әйүп 10:6 қайсыбір кінәмді іздеп, әділетсіз

Әйүп 16:8 кінәмді әшкерелемек болғандай,

Әйүп 31:35 кінә тағатынын жазбаға тізіп

Жыр 31:2 Иеміз мойнына кінә артпайтын,

Жыр 31:5 Жаратқанға кінәмді ашық айтам

Жыр 50:16 мені арылтсаңшы кінәмнан,

Иш 40:2 Кінәңнің құны өтеліп, кешірілдің!

Ерм 30:14 Кінәң тым ауыр, күнәларың тым

Жоқт 4:6 Халқымның кінәсі асып түсті

Ош 5:15 Олар ауыр кінәларын мойындап

Ош 10:2 Бұлардың кінәсі — екіжүзділігі.

Ош 14:3 Кінәларыңды мойындайтын

Зәк 3:4 Мен сенің кінәңді алып тастадым.

Лұқ 23:4 бұл Адамнан ешқандай кінә

Лұқ 23:22 ешқандай кінә таппай тұрмын.

Жох 15:22 Ал енді кінәларына еш сылтау жоқ

Жох 18:38 Одан ешқандай кінә таппай

Жох 19:6 Одан ешқандай кінә таппай

Елш 13:28 кінә таба алмағанмен, Пилаттан

Рим 4:8 Иеміз мойнына кінә артпайтын

Қол 3:13 кінәларың болса, кешірімді

#### кінә тағу -

кінә тағу - т.қ. айыптау

Әйүп 9:15 Оның маған таққан кінәларына

Елш 23:29 жабатындай ешбір кінә таққан

Қол 3:13 реніш сақтап, тағатын кінәларың

#### кінәдан тазару -

кінәдан тазару - т.қ. тазару

Заң 21:8 қанның кінәсінен тазарады.

#### кінәлау -

кінәлау - т.қ. айыптау, жазғыру

Жар 45:5 өздеріңді кінәламаңдар! Өйткені

Ерм 2:29 Мені несіне кінәлайсыңдар?

Дан 6:4 олар оны кінәлайтындай бірде-бір

Рим 9:19 Құдай бізді неге кінәлайды?

#### кінәлі -

кінәлі - т.қ. айыпты

Мыс 9:27 әділ, ал өзім және халқым кінәлі.

Езр 9:15 алдыңда әбден кінәлі болдық. Осы

Иш 5:23 Олар пара алып, кінәліні ақтап,

Езк 3:18 сен оның өліміне кінәлі боласың.

Жүн 1:8 басымызға түскеніне кім кінәлі?

Мат 27:24 қанына мен кінәлі емеспін. Бұл —

Рим 5:16 Тәңір «кінәлісің» деген үкімін

#### кінәратсыз -

кінәратсыз - т.қ. айыпсыз

Әйүп 2:3 ол сияқты кінәратсыз да әділ

Қор1 14:20 сәбидей кінәратсыз, бірақ ұғынуға

Қол 1:22 Өзіне бағышталған кінәратсыз

Тім1 3:2 кінәратсыз таза болуы қажет

Тім2 2:15 Сен кінәратсыз жұмысшы

Тит 1:6 жетекші ешбір кінәратсыз, әйеліне

Евр 7:26 қасиетті де кінәратсыз

#### кінәсіз -

кінәсіз - т.қ. айыпсыз, ақталу, әділ

Нқл 17:15 Ақтау кінәліні, айыптау кінәсізді

Мат 12:7 мына кінәсіздерді айыптамас

Мат 23:35 кінәсіз Әбілден бастап, өздерің

Мат 27:4 кінәсіз кісінің қаны төгілмекші!

Флп 2:15 ұрпақтың арасында еш кінәсіз таза

#### кір келтіру -

кір келтіру - т.қ. жала жабу, - жапқызу

Нқл 30:9 киелі атыңа кір келтірмейін.

Лұқ 6:22 кір келтірсе, бақыттысыңдар!

#### кір тасы -

кір тасы - т.қ. өлшейтін, өлшеуіш, таразы

Леу 19:36 таразыларың, кір тастарың және

Заң 25:13 екі түрлі кір тастары болмасын!

Заң 25:15 Кір тастарың да, өлшейтін

Амо 8:5 күміс өлшейтін кір тастарымызды

#### кіргізу -

кіргізу - т.қ. енгізу

Жар 43:24 Жүсіптің сарайына кіргізіп,

Жох 18:16 Петірді ішке кіргізіп алды.

Елш 16:34 кіргізіп, дастарқан жасап, барлық

Елш 21:37 Пауылды қамалға кіргізейін

Жох2 1:10 ондайды үйлеріңе кіргізбеңдер,

Евр 4:1 тыныштық сыйлайтын елге кіргізу

#### кірме -

кірме - т.қ. келімсек

Жар 19:9 Мынау кірме неме, бізге билік

Жар 23:4 жат жұрттық кірмемін. Үйде

Мыс 2:22 Гершом (яғни «Сол жерге кірме»)

Леу 25:23 жат жұрттық кірме іспеттісіңдер.

Шеж1 29:15 жат жұрттық, бөтен кірмелерміз.

Жыр 38:13 Жат жерлік кірме болып Өзіңмен

Жыр 119:5 Мешехте кірме болып тұрған,

#### кіру -

кіру -

Жыр 23:7 Кіре алсын даңққа бөленген

Жыр 99:4 мақтаңдар аулаларына кіріп

Жыр 117:19 кіріп, мадақтайын Жаратқанды.

Мат 5:20 еш кіре алмайсыңдар!

Мат 7:13 Тар қақпадан кіріңдер!

Мат 7:21 Оның Патшалығына кіре алады.

Мат 21:10 Иса Иерусалимге кірген кезде

Мат 22:12 той киімінсіз қалайша кірдің? —

Мар 10:15 оған кіре алмайды. —

Лұқ 13:24 Тар есіктен кіруге барынша

Лұқ 18:25 кіруінен гөрі түйенің ине көзінен

Жох 10:9 Менен кіргендер құтқарылады.

Пет2 1:11 оған емін-еркін кіресіңдер.

Евр 9:12 бөліміне біржола алып кірді.

Евр 9:24 жасалған ғибадат орнына кірмеді.

Евр 10:19 ең қасиетті орынға кіре аламыз.

#### кіршіксіз -

кіршіксіз - т.қ. дақсыз

Мат 6:22 Көзің кіршіксіз таза болғанда

Мат 27:59 кіршіксіз таза бәтес кебінге орады.

Елш 23:1 ар-ұжданым кіршіксіз таза өмір

Жақ 1:27 арамдықтардан кіршіксіз пәк ұстау

Жох1 3:3 әркім Мәсіхтің кіршіксіз таза

Сал1 5:23 жан-тәндерің кіршіксіз пәк

Тит 2:5 байсалды, кіршіксіз таза, үй

Евр 7:26 кінәратсыз, кіршіксіз таза Ол,

Аян 19:8 Оған кіршіксіз таза, жылтыраған

#### кіріктіру -

кіріктіру - т.қ. телу

Рим 11:17 сендерді теліп кіріктірді. Сендер

Рим 11:23 қайтадан телініп кіріктіріледі.

#### кіріс -

кіріс -

Елш 16:16 қожайындарына көп кіріс түсіреді

Елш 19:24 олардың көп кіріс келтірулеріне

#### кісен -

кісен - т.қ. бұғау, шынжыр

Бил 16:21 қола кісенмен бұғаулап, түрмедегі

Жыр 128:4 Сұмдар салған кісеннен азат етті».

Иш 58:6 бұғауланғандардың кісендерін үзіп

Нқм 1:13 кісендеріңді үзіп босатамын».

Мар 5:4 кісендермен бұғаулап тастаған еді,

Елш 28:20 үміті үшін мен осы кісенмен

#### кісі -

кісі - т.қ. адам, жан

Жар 18:31 ол жерде тек жиырма әділ кісі

Жар 24:58 Мына кісіге еріп жолға шығуға

Жар 24:65 жүріп келе жатқан мына кісі кім?

Нқл 29:26 Көптеген кісі әміршінің ықыласын

Уағ 9:15 кедей де болса дана бір кісі тұрды.

Мат 1:19 Жүсіп әділ кісі болғандықтан,

Қор2 12:3 Сол кісінің жұмаққа апарылғанын

Ғал 2:2 беделді кісілерімен жеке сөйлесіп,

Қол 1:6 көптеген кісілер оны қабылдауда.

Кісі

Жох 1:15 бұрын бар болатын деген Кісім

Жох 4:29 бәрін дәл айтып берген Кісіні

Жох 9:17 Сол Кісі көзіңді ашыпты дейді. Ол

Жох 9:29 ал ана Кісінің қайдан келгенін

Жох 10:41 мына Кісі туралы айтқандарының

Жох 11:47 Мына Кісі көптеген кереметтер

Жох 18:17 Сен де осы Кісінің бір шәкірті

Жох 18:29 Мына Кісіге қандай айып тағып

Жох 19:37 өздері түйреген Кісіге қарайтын

Елш 3:14 Қасиетті және әділ Кісіден бас

Елш 10:42 тағайындаған Кісісі — Сол!» — деп

Елш 17:31 сотты жүргізетін Кісіні тағайындап

Елш 19:4 Менен кейін келетін Кісіге

Елш 22:14 әділ Кісісін көріп, Соның аузынан

#### кісі өлтіру -

кісі өлтіру - т.қ. өлтіру

Мыс 20:13 Кісі өлтірме!

Рул 35:16 оның кісі өлтіруші екені анық.

Заң 5:17 Кісі өлтірме!

Мат 5:21 Ежелгі адамдарға: «Кісі өлтірме!

Жох 8:44 Ол әуел бастан-ақ кісі өлтіруші

Жақ 2:11 Иеміз «Кісі өлтірме!» деп те айтты.

Пет1 4:15 бұл, әрине, кісі өлтіріп

Жох1 3:15 жек көретін әркім — кісі өлтіруші!

Рим 13:9 кісі өлтірме; ұрлық жасама

Аян 21:8 зұлымдар, кісі өлтіргендер

#### кітап -

кітап - т.қ. шиыршық кітап

Мыс 24:7 кейін ол Келісім кітабын алып

Мыс 32:32 кітабыңнан менің де есімімді

Заң 31:24 күллі сөздерін бір кітапқа жазып

Жыр 39:8 Шиыршық кітапта мен туралы

Жыр 138:16 бәрі Кітабыңда жазулы тұрған еді.

Уағ 12:12 көптеген кітап жаза берудің

Иш 34:16 Иенің кітабын оқып шығып

Дан 7:10 арнайы кітаптар ашылды.

Дан 12:1 кітапқа енгізілгендердің барлығы

Лұқ 10:20 кітапқа тіркелгендігіне қуаныңдар.

Елш 19:19 сиқырлық кітаптарын әкеліп

Флп 4:3 Мәңгілік өмір кітабына жазылып

Аян 3:5 Мәңгілік өмір кітабынан өшірмей

Аян 5:2 «Кім мөрлерді бұзып, кітапты

Аян 20:12 Кітаптар ашылып, ерекше бір

Аян 22:7 Құдайдың осы кітаптағы

#### кіші, кішірек -

кіші, кішірек - т.қ. кенже, кішік, кішігірім

Жар 29:16 аты Лия, кішісінің аты Рахила еді.

Жар 29:18 кіші қызыңыз Рахила үшін жеті

Жар 42:13 Ең кішіміз әкеміздің қасында

Жар 42:15 ең кіші інілерің де келмейінше бұл

Заң 28:50 кәріге құрмет, кішіге мейірім

Пат1 9:21 руларының ішіндегі ең кішісі,

Пат1 15:17 Өзіңді кішімін деп санап

Әйүп 30:1 кіші мына жігіттер енді мені мазақ

Әйүп 38:32 Жетіқарақшыны кіші

Иш 36:9 нөкерлерінің арасынан ең кіші

Амо 8:5 ыдысымызды кішірек, күміс

Лұқ 22:26 ең ұлыларың ең кішілеріңдей,

#### кіші тұту -

кіші тұту - т.қ. кішік, кішігірім, кішіпейіл

Мат 18:4 осы жас бала сияқты кіші тұтса,

#### кішік, кішігірім -

кішік, кішігірім - т.қ. кіші, кішірек, кіші тұту

Ерм 6:13 Кішігінен ұлығына дейінгі бәрі де

Мар 9:35 кішік болып, бәріңе қызмет ете

Лұқ 9:48 ең кішік кім болса, ең ұлыларың —

Жақ 3:5 тіл де дененің кішігірім мүшесі

#### кішіпейіл -

кішіпейіл - т.қ. бой ұсыну, жуас, кіші тұту, момын, сезімтал, ілтипатты

Әйүп 5:11 кішіпейілдерді жоғарылатып

Жыр 24:9 Кішіпейілді әділдікке бағыттайды

Жыр 36:11 Ал кішіпейіл жандар елді иеленер

Жыр 137:6 Ал кішіпейілге Ол назар аударады

Жыр 149:4 Кішіпейілдерді даңқтап,

Нқл 3:34 езілген кішіпейілдерге рақымын

Нқл 15:33 кішіпейіл жанның абыройы өсер.

Нқл 18:12 Абыройы асар алдында кішіпейіл

Иш 57:15 шын көңілден өкінген кішіпейіл

Мих 6:8 кішіпейіл жүруіңді талап етеді

Соф 2:3 сиыныңдар, уа, елдегі кішіпейіл

Мат 5:5 Кішіпейіл жандар бақытты: олар

Мат 11:29 кішіпейілмін шын жүректен,

Жақ 4:6 «ал езілген кішіпейілдерге

Пет1 3:8 кішіпейіл болыңдар.

Пет1 5:5 ал кішіпейілдерге рақымын

Рим 12:16 өркөкірек емес, кішіпейіл болып

Еф 4:2 жағдайларда кішіпейіл, ілтипатты,

Флп 2:3 менмен емес, кішіпейіл болып

Флп 4:5 кішіпейіл екендеріңді елдің бәрі

Қол 3:12 мейірімді, кішіпейіл, ілтипатты

#### кішіпейілдік, кішіпейілділік -

кішіпейілдік, кішіпейілділік - т.қ. инабаттылық

Пат1 18:18 — деп кішіпейілділік танытты.

Жыр 44:5 Ақиқат, кішіпейілдік, әділдік үшін,

Нқл 29:23 Кішіпейілдік оны құрметке

Уағ 10:4 Кішіпейілділік зор қателерді

Зәк 9:9 кішіпейілділікпен есекке мініп

Мат 21:5 кішіпейілділікпен есекке мініп,

Елш 20:19 Еш мансап қумай, кішіпейілдікпен

Жақ 1:21 Ізгі хабарды кішіпейілділікпен

Пет1 5:5 әрдайым кішіпейілділік

Қол 2:18 Орынсыз кішіпейілділік танытып

Қол 2:23 құлшылық етіп, кішіпейілділік

### Қ


қабақ түю -

қабу -

Қабыл -

қабыл алу -

қабыл болу -

қабылдамау -

қабылдау -

қабырға -

қабілет -

қабілетті -

қабір -

қағу -

қадам -

қадір -

қадір-құрмет -

қадірлеу -

қадірлі -

қадірсіз -

қажет -

қажу, қажыту -

қажыр-қайрат -

қаза табу -

қазан -

қазу -

қазына -

қазір -

қазіргі -

қазіргі заман -

қайғы -

қайғы-қасірет -

қайғылы -

қайғырту -

қайғыру -

қаймықпау -

қайнаға -

қайнар, - көз -

қайран қалу -

қайрат -

қайрат-жігер -

қайратты -

қайрау -

қайта оралатын күні -

қайта оралу -

қайта сұрау -

қайта туғызу -

қайта туылу -

қайта тұру -

қайта тірілту -

қайта тірілу, қайтадан - -

қайтадан -

қайтару -

қайту -

қайтып келетін кез, - - күн -

қайтып келу -

қайтыс болу -

қайшы -

қайық -

қайыр беру, - сурау -

қайырым -

қайырымды -

қайырымдылық -

қақпа -

қақпақ -

қақпақ тас -

қақы -

қақылы -

қала -

қалай ... солай -

қалау 1 -

қалау 2 -

қалдыру -

қалжың айту, қалжыңдау -

қалжырау -

қалқан -

қалта -

қалтқысыз -

қалтырау -

қалшылдау, қалшылдату -

қалыңдық 1 -

қалыңдық 2 -

қалыптастыру -

қамал, қамалды -

қамалу -

қамба -

қамкор болу -

қамқорлау -

қамқорлық -

қамқорлықсыз -

қамқоршы, Қамқоршы -

қамтамасыз ету -

қамшы -

қамшылау -

қамығу -

қамын жеу -

қамын ойлау -

қамыр -

қамыс -

Қамысты теңіз -

қамыт -

қан -

қан төгу -

Қана -

қанағат -

қанағаттану -

қанат -

қанатты -

қанау -

Қанахан -

қандас -

қандыру -

қаннен-қаперсіз -

қантөгіс -

қаңғыру -

қаңыраған қу дала -

қаңырап бос -

қаңырату -

қапалану, қапаландыру -

қар -

қара -

қара бас -

қара бет -

қара ниетті -

қара түнек -

қаражат -

қарақшы -

қаралау -

қарама-қайшы, қ.-қарсы -

қараңғы, қап-қараңғы -

қараңғылық -

қарапайым -

қарау -

қарауыл -

қарға -

қарғау -

қарғыс -

қаржы -

қария -

қарқылдау -

Қармил тауы -

қарны ашу -

қарсы -

қарсы алу -

қарсы тұру -

қарсы шығу -

қарсылас -

қарсылық -

қарт -

қартаю -

қару, қару-жарақ -

қарыз -

қарыздар -

қарым-қатынас -

қарыс -

қарысу -

қас -

қас қағым сәт -

қасақана -

қасарыстыру -

қасарысу -

қасиет -

қасиетті -

қасиетті болу -

қасиетті өмір -

қасиетті халық -

қасиетті халық, - ұлт -

қасиеттілік -

қаскөйлік -

қасқыр -

қастастық -

қастерлену -

қастерлеу -

қастерлі -

қастық -

қасірет -

қатал -

қаталдық -

қатаң -

қатаңдық -

қате -

қате ілім -

қатерлі -

қатты -

қатынас -

қатыс -

қауесет -

қауыз -

қауым -

қауым басқарушы -

қауым жетекшісі -

қауым қызметшісі -

қауымдас -

қауіп -

қауіп-қатер -

қауіпсіз -

қауіпсіздік -

қауіптену -

қауіпті -

қаһар -

қаһарлану -

қаһарлы -

қашан -

қашанға дейін -

қашанғы -

қашу -

Қаяфа -

қиқар -

қиқарлық -

қиналу -

қиналыс -

қинау -

қирату -

қирау -

қисық -

қиын -

қиындық -

қиын-қыстау -

қиын-қыстау кезең -

қиыншылық -

қию -

қиял -

қиямет күні -

қиямет соты -

қобалжу -

қожайын -

қозғалу -

қоздыру -

қозы -

қой -

қой терісін жамылу -

қойма -

қойшы -

қоқан-лоқы -

қол -

қол жеткізу -

қол жуу -

қол қойып бата беру -

қол соғу -

қол созу -

қол сұғу -

қол тарту -

қол тигізу -

қол ұшын беру -

қол үзу -

қола -

қолайлы -

қол-аяқ -

қолға алу -

қолдану -

қолдап-қорғау -

қолдау -

қолдаушы -

қолынан келу -

қонақжай -

қонақжайлылық -

қонақүй -

қондыру -

қону -

қоныс аудару -

қоныс тебу -

қоныстандыру -

қоныстану -

қоңды -

қоңырау -

қорамсақ -

Қорах -

Қорахтың ұрпағы -

қорған -

қорғану -

қорғаныш -

қорғап-қолдау -

қорғап-қолдаушы -

қорғап-қоршау -

қорғау -

Қорғаушы -

қорқу -

қорқыныш -

қорқынышты -

қорқынышты көрініс -

қорқыту -

қорлау -

қорлық -

қоршау -

қорықпау -

Қорынт -

қорынттық -

қорыту -

қорытынды -

қосақ -

қосу -

қосылу -

қошқар -

қоштасу -

қоштау -

қою -

қу -

қуанту -

қуану -

қуаныш -

қуанышты -

қуаңшылық -

қуат -

қуаттау -

қуатты -

қуғын -

қуғындау -

қуғын-сүргін -

қудалану -

қудалау -

қулық -

қурау -

қуу -

құбылмалы -

құда -

құдай -

Құдай Әке -

Құдай жолы -

Құдай Ие -

Құдай тағайындаған Билеуші -

Құдай Тағала -

Құдайға ұнамды -

Құдайдың адамдары -

Құдайдың адамы -

Құдайдың еркі -

Құдайдың заңы -

Құдайдың қауымы -

Құдайдың құдіреті -

Құдайдың Патшалығы -

Құдайдың Рухы -

Құдайдың Сөзі (Мәсіх) -

Құдайдың сөзі (хабары) -

Құдайдың хабары -

Құдайдың хабарын жеткізу -

Құдайдың хабарын жеткізуші -

Құдайдың халқы -

Құдайдың ісі -

құдайсыз -

құдаласу -

құдандалы -

құдық -

құдірет -

құдіретті -

құдіреті шексіз -

құжат -

құз -

құйын -

құқық -

құл -

құлақ -

құлақ асу, - салу, - түру -

құлаққа жету, - шалыну -

құлантаза -

құлау -

құлдық -

құлқын -

құлшылық ету -

құлшылық етуші -

құм -

құмар -

құмарлық -

құмарту -

құмыра -

құмырашы -

құмырсқа -

құн -

құнды -

құнығу -

құпия -

құпиялау -

құптау -

құр -

құр алақан -

құр бекершілік -

құр қалдыру -

құр қалу -

құр қол -

құрал -

құрал-жабдық -

құрал-сайман -

құрбан болу -

құрбан ету -

құрбандық -

құрбандық беретін орын -

құрбандық орны -

құрбандық өлім -

құрбандық ұсынатын орын -

құрбандық үстелі -

құрбандық шалу -

құрбандыққа беру, - қию -

құрбандыққа шалу -

құрғақ -

құрмет -

құрмет көрсету -

құрметтегенсу -

құрметтеу -

құрсақ -

құрсақ көтеру -

құрту -

құртушы -

құртылу -

құру -

құрылу -

құрылыс -

құрылысшы -

құс -

құтқару -

құтқарушы, Құтқарушы -

құтқарылу -

Құтқарылу асы -

құтқарылу жолы -

Құтқарылу мейрамы -

құты -

құтылу -

Құш -

құштар -

құштарлану -

құштарлық -

құштық -

құю -

қыз -

қыз алысып, қыз берісу -

қызғалдақ -

қызғану -

қызғаныш -

қызғылт -

қызғыштай -

қыз-келіншек -

қызмет -

қызмет ету -

қызмет көрсету -

қызметкер -

қызметтес -

қызметші -

қызу -

қызық -

қызыл -

қылмыс -

қылмыскер -

қылмысты -

қылық -

қылыш -

қымбат -

қымбатты -

қыңыр -

қыңырлану -

қыңырлық -

қырағы -

қыран -

қырғын -

қырман -

қыс -

қысқарту -

қыстау -

қысу -

қысылу -

қысым -

қысымшылық -

қыш -

қыш құмыра -

қыш ыдыс -


#### қабақ түю -

қабақ түю - т.қ. ашулану, жылы қабақ

Ерм 3:12 Бұдан былай сендерге қабақ түйіп

#### қабу -

қабу - т.қ. тістену

Ғал 5:15 бір-біріңді «қауып, жесеңдер»,

#### Қабыл -

Қабыл -

Жар 4:2 Қабыл жерді өңдейтін егінші

Жар 4:8 Қабыл інісі Әбілге: «Далаға

Яһд 1:11 Олар Қабыл таңдаған жолмен

Евр 11:4 Қабылдікінен гөрі тиімді

#### қабыл алу -

қабыл алу - т.қ. қабылдау

Жар 25:21 тілегін Иеміз қабыл алып,

Жар 33:11 тартуларымды қабыл алыңызшы.

Мыс 18:24 атасының ақылын қабыл алып,

Пат1 1:17 Құдайы тілеуіңді қабыл алсын! —

Жыр 19:6 Тілектеріңді қабыл алсын Иеміз.

Нқл 4:10 зейін қойып сөзімді қабыл ал,

Нқл 8:10 алтыннан гөрі қабыл ал білімді.

Нқл 13:1 бала әке тәрбиесін қабыл алар, Ал

Мат 24:40 екі адамның біреуін қабыл алып,

Лұқ 17:34 біреуін періштелер қабыл алып,

Жох 11:41 Әке, тілегімді қабыл алғаның үшін

Жох 20:22 «Киелі Рухты қабыл алыңдар!

Елш 8:14 Ізгі хабарын қабыл алды» дегенді

Қор2 11:4 қабыл алған Ізгі хабардан басқа

Евр 13:22 ескертпелерімді қабыл алыңдар;

#### қабыл болу -

қабыл болу - т.қ. ұнамды, ұнау

Леу 22:25 ретінде қабыл болмайды.

Лұқ 1:13 Тілегің қабыл болып, әйелің

Евр 5:7 мінажаты қабыл болды.

#### қабылдамау -

қабылдамау - т.қ. бас тарту

Мат 10:14 сендерді қабылдамаса не сөздеріңе

Лұқ 9:53 самариялықтар Оны қабылдамады

Лұқ 10:16 оның Мені де қабылдамағаны.

Лұқ 15:2 Мына кісі күнәкарларды қабылдап

Лұқ 18:17 қабылдамаса, оған кіре алмайды»

Жох 1:11 олар Оны қабылдамады.

Жох 1:12 Бірақ Оны қабылдап

Жох 12:48 хабарымды қабылдамағандардың

Жох3 1:10 өзі де қабылдамайды

#### қабылдау -

қабылдау - т.қ. жақтыру, қабыл алу

Әйүп 42:9 Жаратқан Ие қабылдады.

Жыр 26:10 Қабылдайды мені Жаратқан Ием.

Жыр 48:16 мені Өзіне қабылдайтын болады.

Жыр 72:24 Ақыры салтанатыңа қабылдайсың

Жоқт 5:21 Иеміз бізді Өзіңе қабылдай гөр

Мат 10:40 Кім сендерді қабылдаса, соның

Мат 18:5 осындай бір сәбиді қабылдаса

Мат 25:35 Мені үйлеріңе қабылдадыңдар.

Мар 4:20 Ізгі хабарды тыңдап, қабылдайды.

Мар 11:24 соны қабылдадық деп сеніңдер!

Лұқ 8:13 оны қуанышпен қабылдайды

Елш 1:8 Оның құдіретін қабылдайсыңдар.

Елш 2:41 Петірдің сөзін қабылдағандар

Елш 11:1 да қабылдағанын естіп білді.

Жақ 1:2 зор қуанышпен қабылдаңдар.

Жақ 1:21 кішіпейілділікпен қабылдаңдар!

Пет1 4:10 Әрқайсыларың қабылдаған

Рим 8:15 Киелі Рухты қабылдадыңдар.

Рим 11:15 қабылдауы қандай болады?

Рим 15:7 Мәсіх өздеріңді қалай қабылдаса

Қор1 9:11 игіліктеріңнен қабылдасақ, сол

Қор1 11:23 мен Иеміздің Өзінен қабылдап

Қор2 11:4 өздерің қабылдаған Киелі Рухтан

Ғал 3:14 Рухты сенім арқылы қабылдаймыз

Қол 2:6 Мәсіх Исаны қалай қабылдаған

Қол 4:10 барса, жылы қабылдаңдар!

Сал1 5:21 Жақсысын ғана қабылдап, берік

Тім1 1:15 сөз, оны түгелдей қабылдау қажет.

Тім1 3:16 Ол ұлылықпен көкке қабылданды.

Флм 1:17 оны мені қабылдағандай

#### қабырға -

қабырға - т.қ. қамал, қамалды

Жар 2:21 оның бір қабырғасын алып, соның

Мыс 15:8 Ағысы қабырғадай тіп-тіке тұра

Еш 6:19 қаланың қамал қабырғасы іргесіне

Нех 2:17 Қаланың қамал қабырғасын қайта

Жыр 77:13 Теңіз суын қабырғадай тұрғызған,

Езк 22:30 оны қабырғадай қоршап

Елш 9:25 қабырғасындағы терезеден төмен

Еф 2:14 қабырғадай өштестікті жойып

Аян 21:12 Оны өте биік қабырға қоршап,

#### қабілет -

қабілет - т.қ. дарын

Мыс 31:3 ақыл-парасат пен қабілет дарытып

Мыс 35:33 өнер жұмыстарын істеуге қабілет

Дан 6:3 Рухы дарытқан) асқан қабілетінің

Мат 25:15 қабілетіне қарай, біреуіне бес,

Тім2 2:2 басқаларға да тәлім беруге қабілеті

#### қабілетті -

қабілетті - т.қ. епті

Мыс 18:21 қабілетті бірсыпыра адамды

Мыс 18:25 қабілетті адамдарды таңдап

Мыс 35:26 қабілетті әйелдер түбіт иірді.

Пат3 11:28 Еробоғам қайратты да қабілетті

Шеж1 26:6 Қабілетті де абыройлы адамдар

Шеж1 26:32 қабілетті әулет басшылары болды.

Қор2 2:16 қызметті атқаруға қабілетті?

Қор2 3:5 қабілеттіміз деп ойлайтындай еш

Тім1 3:2 қонақжай және қабілетті оқытушы

#### қабір -

қабір - т.қ. жерлеу, зират, көр, мола

Жыр 87:12 Қабірде шындығың жариялана ма?

Иш 53:9 мәйіті бай адамның қабіріне

Мат 27:52 қабір үңгірлері ашылды.

Мат 27:64 қабірді үшінші күнге дейін күзетіп

Мар 5:3 адам қабірге арналған үңгірлерде

Мар 16:3 қабір аузындағы қақпақ тасты кім

Лұқ 24:12 Петір орнынан тұра сала қабірге

Жох 5:28 өйткені қабірдегілердің бәрі

Жох 11:17 Елазардың өліп, қабірге

Жох 12:7 денемді қабірге қоятын күнгі май

Жох 12:17 қабірден шақырып, өлімнен қайта

Жох 20:11 Жылап тұрған ол қабірдің ішіне

Қор1 15:4 Мәсіх қабірге қойылып, үшінші

#### қағу -

қағу -

Уағ 12:11 қағылған шегедей дәл тиеді.

Ән 5:2 сүйіктім қағып тұр есігімді:

Мат 7:7 есікті қағыңдар, сонда ол сендерге

Мат 7:8 қағып тұрғанға есік ашылады.

Лұқ 13:25 сендер сыртта тұрып, есікті қағып:

Елш 12:16 Петір үздіксіз қағып тұрды.

Аян 3:20 есік алдына келіп, қағып тұрмын.

#### қадам -

қадам -

Жыр 39:3 қауіпсіз қылды қадамдарымды.

Жыр 118:105 қадамдарымды жарқыратады

Жыр 118:133 Қадамдарымды табанды ете гөр

Нқл 16:9 Ал оның қадамдарын Жаратқан

#### қадір -

қадір -

Нқл 20:29 Қарттардың қадірі — ағарған

Нқл 25:17 тым жиі барып Кетірме қадіріңді,

Нқл 26:1 Ақымаққа қадір жараспас.

Лұқ 4:24 өз елінде пайғамбардың қадірі

Тім2 2:20 алдыңғылары қадірмен тұтылса

#### қадір-құрмет -

қадір-құрмет - т.қ. абырой, құрмет

Мыс 28:2 Қадір-құрмет пен сән-салтанат

Нқл 3:16 Әрі байлық пен қадір-құрмет —

Нқл 3:35 Даналар қадір-құрметті иемденеді,

Уағ 6:2 мал-мүлік, қадір-құрмет сыйлап,

Иш 43:23 қадір-құрмет көрсетпедіңдер! Мен

Дан 5:18 даңқ, қадір-құрмет пен салтанат

Тім1 6:16 Қадір-құрмет пен билік мәңгі

#### қадірлеу -

қадірлеу - т.қ. ардақтау, дәріптеу, қастерлеу, сыйлау 2

Шеж1 16:29 есімін даңқтап қадірлеңдер, Оның

Иш 61:7 айрықша қадірленесіңдер.

Жох 5:23 Әкені қалай қадірлесе, Ұлын да

Пет1 2:17 патшаны қадірлеңдер!

Қор1 16:18 шынында да қадірленуге лайық.

Тім1 5:4 алдымен өз отбасын қадірлеп, әке

#### қадірлі -

қадірлі -

Иш 43:4 Мен үшін аса қымбат, қадірлісің

Елш 7:2 Қадірлі ағайындар мен ақсақалдар

Тім2 2:21 арылтып таза ұстаса, қадірлі

#### қадірсіз -

қадірсіз -

Иш 3:5 қадірсіздер менменсіп

Қор1 4:10 біз «қадірсіз», сендер «қадірлі»

#### қажет -

қажет - т.қ. керек, мұқтаждық

Қор1 12:22 көрінетін мүшелері өте қажет.

Қор2 9:8 қажеттеріңнің бәрімен қамтамасыз

Флп 4:16 бірнеше рет қажетімді жеткізіп

Флп 4:19 сендердің барлық қажеттеріңді де

#### қажу, қажыту -

қажу, қажыту - т.қ. діңкелету, қалжырау

Нқл 13:12 созылған үміт жүрек қажытар,

Уағ 10:15 Ақылсыз жан жұмыс істесе, қажып

Иш 40:29 Қажып, шаршағанға күш

Иш 50:4 қажығандарды жігерлендіру үшін

Евр 12:3 Осылай сендер де қажымаңдар,

#### қажыр-қайрат -

қажыр-қайрат - т.қ. қайрат

Пат3 15:23 іс-әрекеттері мен қажыр-қайраты

Пат3 22:45 оның көрсеткен қажыр-қайраты

Пат4 20:20 қажыр-қайраты, оның тоған жасап

#### қаза табу -

қаза табу -

Пат2 1:12 қаза тапқан Саул мен Жонатан

Пат2 1:19 Қалай қаза тапты жауынгерлерің!

Пат2 1:27 Батырлардың қаза тапқандары-ай!

Пат2 11:24 хеттік Ұрия да қаза тапты.

Аян 20:13 Теңізде қаза тапқандар да, жалпы,

#### қазан -

қазан -

Жар 18:7 тездетіп сойып, етін қазанға асты.

Мыс 16:3 Ол жерде етке толы қазанды

Мыс 30:18 рәсімі үшін қоладан қазан жасатып

Мыс 31:9 тазару рәсіміне арналған қазан мен

Пат1 2:13 қазандағы ет піспей жатып бір

Пат3 7:23 Ұста бір дәу қазанды да қоладан

Пат4 4:38 «Үлкен қазанды асып, мына

#### қазу -

қазу -

Жар 26:21 тағы бір құдық қазды. Герарлық

Рул 21:18 Оны ойып қазды билеушілер,

Жыр 56:7 ор қазды, Алайда сол орға өздері

Уағ 10:8 ор қазған қаскүнем соған өзі құлар

#### қазына -

қазына -

Иш 45:3 сақталған қазыналарды, жасырын

Мат 13:44 егіндік жерге көмілген қазынаға да

Мат 19:21 Сонда сенің қазынаң көкте болады

Қор2 4:7 осы рухани қазынаны сақтайтын

Қол 2:3 білімінің бүкіл қазынасы жатыр.

Тім1 6:19 рухани қазына жинап, мәңгілік,

Евр 11:26 Мысырдың қазыналарынан артық

#### қазір -

қазір -

Пет2 3:18 ұлылығы қазір де, мәңгілікте де

Жох1 3:2 бауырларым, қазір Құдайдың

Жох2 1:2 қазір бар және мәңгі бола береді.

Яһд 1:25 қазір де, мәңгілік те Онікі! Аумин

Евр 2:8 баласына бағынғандығын қазір

Евр 13:8 Иса Мәсіх өткенде, қазір және

Аян 17:11 Бір кезде өмір сүрген, ал қазір өмір

#### қазіргі -

қазіргі -

Пет2 3:7 Өзінің әмірімен осы қазіргі аспан

Жох1 2:18 қазіргі уақыт — осы заманның

Рим 13:1 қазіргі билікті де Құдай орнатқан.

Қор2 5:6 қазіргі тәнімізде тұрғанда Иеміздің

Флп 2:15 қазіргі азғын да алдамшы

#### қазіргі заман -

қазіргі заман - т.қ. заман

Мат 16:3 білесіңдер, бірақ қазіргі заманда

Пет1 1:12 қазіргі заманда уағыздаушылар

Рим 8:18 қазіргі заманның азаптарының түк

#### қайғы -

қайғы - т.қ. қасірет

Нқл 14:13 Қуаныш кейде қайғымен аяқталар.

Иш 38:17 қайғы шеккенім игі болды маған!

Иш 61:3 қайғыларын қуанышпен

Ерм 8:18 бойымды қайғы билеп алды

Ерм 31:13 Мен қайғыларын шаттыққа

Нқм 2:7 қайғыдан көкіректерін

Жох 16:20 бірақ қайғыларың қуанышқа

Қор2 7:9 қайғыларың Құдайдың еркімен

#### қайғы-қасірет -

қайғы-қасірет -

Пат1 1:11 қайғы-қасіретіне назар аударып

Нқл 31:7 Қайғы-қасіретін енді еске алмасын

Қор2 7:10 қайғы-қасірет адамның Оған бет

#### қайғылы -

қайғылы - т.қ. азалы әуен, зарлы

Әйүп 30:31 Жетігенім қайғылы әуенге,

Жоқт 2:5 қайғылы жоқтау айттырды.

Амо 5:1 қайғылы жырымды тыңдаңдар:

Мих 1:8 жапалақтай қайғылы дыбыс

Мих 2:4 мына қайғылы жырды айтатын

Жох 16:22 қазір солай қайғылысыңдар. Бірақ

#### қайғырту -

қайғырту - т.қ. қапалану, қапаландыру

Жыр 77:41 Киелі Құдайын қайғыртты,

Жоқт 3:32 Ол қайғыртса да, кейін рақым

Қор2 2:4 Өздеріңді қайғырту үшін емес,

#### қайғыру -

қайғыру - т.қ. жоқтау, қапалану, қапаландыру, мұңаю, мұңын шағу

Жар 6:6 күнәлі болып кеткеніне қайғырып

Еш 7:6 Ешуа қатты қайғырып көйлегінің

Езр 10:6 қайғырғанынан Езра сол бөлмеде

Нех 1:4 бірнеше күн бойы қайғырып

Нех 8:10 Сонымен қайғырмаңдар! Себебі

Нех 9:1 топырақ сеуіп қатты қайғырды.

Ест 4:1 қайғырып киімдерінің өңірін

Әйүп 1:20 қайғырып шапанының өңірін

Әйүп 42:6 өкініп, қатты қайғырып күл

Жыр 37:19 Жасаған күнәма қайғырудамын.

Уағ 3:4 Өз кезеңдері бар қайғырып

Уағ 7:3 «Қайғыру күлуден артық: жүзі

Иш 57:18 өкініп қайғырғандарын жұбатып,

Иш 59:11 бәріміз де қайғыра ыңқылдаймыз.

Иш 60:20 Қайғырған кезеңің осымен

Иш 61:2 қайғырып жүргендердің бәрін

Жоқт 3:20 жаным түңіліп, қатты қайғырады.

Дан 9:3 Қатты қайғырып ораза ұстадым,

Мат 5:4 Күнәларына өкініп қайғырғандар

Мат 26:37 қайғырып қинала бастады.

Мат 26:38 «Жаным өлердей қайғырып тұр.

Мар 3:5 қасарысқандығына қайғырды.

Мар 14:34 «Жаным өлердей қайғырып тұр.

Лұқ 6:21 Қазір қайғырып жылағандар

Жох 11:33 іштей қатты қобалжып, қайғырып,

Жох 16:21 Әйел босанатын кезде қайғырады,

Қор2 12:21 көз жасымды төгіп қайғырып

Сал1 4:13 басқалар сияқты қайғырмауларың

#### қаймықпау -

қаймықпау - т.қ. батылдану, қорықпау

Заң 1:17 қаймықпаңдар, себебі үкім

Жыр 118:46 Сонда ешқандай қаймықпайтын

Еф 6:19 қаймықпай жариялауыма қажетті

Евр 11:27 патшаның қаһарынан қаймықпай,

#### қайнаға -

қайнаға -

Рут 3:9 әмеңгерім бола алатын қайнағам

#### қайнар, - көз -

қайнар, - көз - т.қ. бастау (қайнар көз), бұлақ

Мыс 15:2 Ие — қайнар көзі күш-қуатымның,

Шеж2 32:30 Гихон қайнар көзінің жоғарғы

Жыр 58:18 күш-қуатымның қайнарысың,

Жыр 86:7 Өмірімнің қайнар көздері бір

Нқл 4:23 ол — өміріңнің қайнар көзі.

Иш 41:18 ортасынан қайнар көздерін ашып,

Иш 65:18 қуаныштың қайнар көзіне

Ерм 16:19 күш-қуатымның қайнар көзісің,

Ерм 17:13 судың қайнар көзі — Жаратқан

Ерм 23:6 Патша: «Әділдігіміздің қайнары —

Зәк 13:1 арамдықтан тазартатын қайнар

Жох 4:14 бұрқылдап жатқан «қайнарға»

Флп 4:9 тыныштықтың қайнар көзі —

Аян 21:6 өмірдің қайнар көзінен суды тегін

#### қайран қалу -

қайран қалу - т.қ. таңғалу, таңырқау

Мат 7:28 тәліміне қатты қайран қалды.

Мат 12:23 Барша халық қайран қалып

Мар 10:24 абыржып, қайран қалды. Ал Иса

Мар 15:5 сондықтан Пилат қайран қалды.

#### қайрат -

қайрат - т.қ. жігер, күш, қажыр-қайрат, қуат

Жыр 30:25 бәрі, Қайратқа кенеліп, батыл

Нқл 31:17 бекем буып, қайратпен іс қылады.

#### қайрат-жігер -

қайрат-жігер - т.қ. жігерлілік, күш-жігер

Пат1 30:6 сиынып, Одан қайрат-жігер алды

Нех 6:9 «Қолдап, қайрат-жігер бере гөр!»

Иш 9:7 Барлық қайрат-жігерімен бұларды

Иш 42:13 Батырдай қайрат-жігер танытады,

Хақ 1:14 оларға қайрат-жігер дарытты.

#### қайратты -

қайратты - т.қ. батыл, жігерлі

Заң 31:6 Қайратты да батыл болыңдар

Еш 1:6 Қайратты да батыл бол!

Шеж2 15:7 қайратты болып, мойымаңдар!

#### қайрау -

қайрау -

Пат1 13:20 балта-орақтарын қайрап алу үшін

Нқл 27:17 Темір темірді қайрайды, Адам

Уағ 10:10 балтаны қайрамаса, ағаш жаруға

#### қайта оралатын күні -

қайта оралатын күні - т.қ. күн (тәулік), қайтып келетін кез, - - күн

Пет2 3:10 қайта оралатын күні де білдіртпей

Қор1 1:8 Иеміздің қайта оралатын сол күні

Сал1 5:2 Иеміздің қайта оралатын күні

#### қайта оралу -

қайта оралу - т.қ. қайту

Жар 30:25 туған еліме қайта оралуыма рұқсат

Нех 1:9 Маған қайта оралып, өсиеттерімді

Иш 51:11 Сионға ән шырқап қайта оралады,

Мат 12:44 «Шыққан үйіме қайта оралайын»

#### қайта сұрау -

қайта сұрау -

Лұқ 6:30 тартып алғаннан оны қайта сұрама

#### қайта туғызу -

қайта туғызу - т.қ. жаңа өмір

Пет1 1:3 рухани қайта туғызып жаңа өмір

Еф 5:26 қайта туғызып, қасиетті қылды.

Тит 3:5 рухани қайта туғызып жаңартты.

#### қайта туылу -

қайта туылу - т.қ. жаңа өмір, рухани бала, туылу

Жох 3:3 кімде-кім қайтадан туылмаса

Жох 3:4 адам қалайша қайта туылады?

Жох 3:7 «қайтадан туылуға тиіссіңдер»

Пет1 1:23 Рухани қайта туылып, жаңа өмірге

Пет1 1:23 Рухани қайта туылып, жаңа өмірге

Ғал 4:28 Оның қайта туылған рухани

Ғал 4:29 Киелі Рухтан қайта туылған

Флм 1:10 Қайта туылып, рухани ұлыма

#### қайта тұру -

қайта тұру -

Жыр 87:11 Сүйектер қайта тұрып, Сені

#### қайта тірілту -

қайта тірілту - т.қ. қайта тірілу, қайтадан -, тірілту

Жох 6:39 де ақырғы күні қайта тірілтуім.

Жох 6:40 күні қайта тірілтіп аламын.

Елш 17:31 Кісіні өлімнен қайта тірілтіп алды!

Елш 24:15 да қайта тірілтеді деп күтіп

Елш 26:8 қайта тірілтуіне сенбейсіздер?

Пет1 1:3 қайта тірілтуімен бізді тірі үмітке

Пет1 1:21 Ол Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп

Рим 1:4 Құдай Оны қайта тірілтуі арқылы

Рим 4:17 өлгендерді қайта тірілтетін және

Рим 4:24 Исаны қайта тірілткен Құдайға

Рим 4:25 дәлелдеу үшін қайта тірілтті.

Рим 6:4 Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп

Рим 10:9 өлімнен қайта тірілткеніне сенсең

Қор2 4:14 бізді де Иса арқылы қайта тірілтіп

Флп 3:10 Оны қайта тірілткен құдіретті де

Қол 2:13 Мәсіхпен бірге қайта тірілтіп алды

Сал1 4:14 қайта тірілтетініне де сенейік.

Евр 11:19 баламды өлімнен қайта тірілтуге

#### қайта тірілу, қайтадан - -

қайта тірілу, қайтадан - - т.қ. алғашқы қайта тірілу, қайта тірілту, қиямет күні, тірілу

Әйүп 14:14 Адам өлген соң, қайтадан тіріле ме

Иш 26:19 тәндері өлімнен қайта тірілмек.

Мат 11:5 өлгендер қайта тіріліп

Мат 16:21 үшінші күні қайтадан тірілуім де

Мат 17:9 Билеуші өлімнен қайта тірілгенше

Мат 22:30 өлімнен қайта тірілгеннен кейін

Мат 26:32 Бірақ Мен қайта тірілгеннен кейін

Мат 27:52 әділдердің сүйектері қайта тіріліп,

Мат 28:7 «Иеміз өлімнен қайта тірілді!

Мар 12:18 өлімнен қайта тірілу жоқ дейтін.

Мар 16:6 Ол мұнда жоқ, қайта тіріліп кетті!

Лұқ 14:14 Әділдер қайта тірілетін

Лұқ 24:34 — Иеміз шынында да қайта тіріліп

Лұқ 24:46 үшінші күні қайта тірілуге тиіс.

Жох 11:25 Ал Иса оған: — Қайта тірілу мен

Жох 20:9 қайта тірілуге тиіс екендігін әлі де

Елш 17:32 Өлімнен қайта тірілу туралы

Пет1 3:21 қайта тірілуі арқылы күнәнің

Рим 6:5 қайта тірілген Мәсіхпен тығыз

Қор1 15:4 үшінші күні қайта тірілді.

Қор1 15:20 өлімнен біржола қайта тірілді!

Қор1 15:35 «Өлгендер қалайша қайта тіріледі

Қор1 15:42 ал қайта тірілгені мәңгі шірімейді.

Флп 3:11 қайта тірілуге қол жеткіземін.

Қол 2:12 Мәсіхпен бірге «қайта тірілдіңдер»

Сал1 4:16 дүниеден кеткендер қайта тіріледі.

Тім2 2:8 өлімнен қайта тірілген Иеміз Иса

Евр 6:2 немесе өлгендердің қайта тірілуі

Евр 11:35 өмірге қайта тірілулерін көздеді.

Аян 20:4 қайта тіріліп, Мәсіхпен бірге мың

Аян 20:5 Бұл — «алғашқы қайта тірілу».

Аян 20:13 бәрі де қайта тірілді. Олар

#### қайтадан -

қайтадан -

Евр 6:4 қайтадан Құдай жолына түсіру

#### қайтару -

қайтару -

Шеж2 30:9 туған елдеріне қайтаратын болады

Рим 12:17 жамандықпен қайтармаңдар!

Ғал 6:1 түзу жолға қайтаруға ұмтылыңдар.

#### қайту -

қайту - т.қ. бұ дүниеден кету, - - қайту, қайта оралу, қайтып келу, теріс жолдан қайту

Жар 3:19 жердің қойнына қайтып кіргенше

Пат1 15:11 тағайындағанымнан қайтамын.

Жое 2:12 «Шын жүректен Маған қайтыңдар

Аян 2:21 азғындық жолынан қайтуға уақыт

Аян 16:11 қылықтарына өкініп, қайтпады;

#### қайтып келетін кез, - - күн -

қайтып келетін кез, - - күн - т.қ. қайта оралатын күні

Мат 24:37 көктен қайтып келетін кезімде де

Мат 24:42 қай күні қайтып келетінін

Жақ 5:7 Иеміз қайтып келетін кезге дейін

Евр 10:25 қайтып келетін күнінің таяп

#### қайтып келу -

қайтып келу - т.қ. қайту

Иш 52:8 Иенің Сионға қайтып келгенін

Зәк 1:3 бұрылып, Маған қайтып келіңдер!

Мал 3:7 бұрылып, Маған қайтып келіңдер.

Жох1 2:28 Ол қайтып келгенде нық сеніміміз

Қор1 11:26 Иеміз қайтып келгенше, Оның

Сал1 4:15 Иеміз Иса көктен қайтып келген

Аян 1:7 Мәсіх бұлттармен қайтып келеді!

#### қайтыс болу -

қайтыс болу - т.қ. бұ дүниеден кету, - - қайту, өлу

Жар 5:5 жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

Жар 9:29 елу жыл өмір сүріп, қайтыс болды.

Жар 11:32 өмір сүріп, Харанда қайтыс болды.

Жар 35:19 Рахила қайтыс болды. Оның

Заң 34:7 Мұса қайтыс болғанда жүз

Еш 1:2 Мұса қайтыс болды. Енді жинал да

Бил 1:1 Ешуа қайтыс болғаннан кейін

Пат4 1:1 Ахаб патша қайтыс болғаннан

Пат4 4:1 менің күйеуім қайтыс болды, оның

Пат4 7:13 Аштықтан қайтыс болғандар

Уағ 3:2 бар туудың әрі қайтыс болудың

Иш 6:1 Ұзиях патша қайтыс болған жылы

Иш 38:1 жазылмай, қайтыс боласың».

Езк 24:17 Қайтыс болған қосағыңды

Мат 8:21 үйге барып, әкем қайтыс болғанша

Мат 9:18 Қызым жаңа ғана қайтыс болды!

Лұқ 16:22 Ақыры мүсәпір қайтыс болып,

Елш 9:37 Табита ауырып, қайтыс болды.

#### қайшы -

қайшы -

Елш 25:16 римдіктердің салтына қайшы

#### қайық -

қайық - т.қ. кеме

Әйүп 7:6 тоқымашының қайығындай

Мат 4:21 бірге қайықта ауларын жамап

Мат 13:2 Иса қайыққа мініп, соған

Мат 14:29 Петір қайықтан шығып, су үстімен

Мар 4:37 қайық толқынның астында қалып,

Мар 4:38 Иса қайықтың артқы жағында

Лұқ 5:3 қайық үстінен халыққа тәлім берді

Жох 21:6 — Ауды қайықтың оң жағынан

Елш 27:30 теңізшілер қайықты суға түсіре

#### қайыр беру, - сурау -

қайыр беру, - сурау - т.қ. садақа

Мат 6:2 қайыр бергенде оны екі жүзділер

Мат 6:3 қайыр бергенде, не істегендеріңді

Мар 10:46 соқыр адам қайыр сұрап отырған

Лұқ 11:41 мұқтаждарға қайыр беріңдер!

Жох 9:8 «Мынау осы жерде қайыр сұрап

Елш 3:2 енгендерден қайыр сұрайтын.

#### қайырым -

қайырым - т.қ. аяушылық, жанашырлық, мейірім, рақым

Рут 2:20 қайырымын аямаған сол адамды

Жыр 111:5 Мұқтажға қайырыммен қарыз

Лұқ 17:13 Иса, Ұстаз, бізге қайырым қыла

Жақ 3:17 қайырым мен игі істер жасағыш,

Пет1 2:10 ал қазір қайырымына бөлендіңдер

Тім1 1:2 қайырымын жаудырып

Тім2 1:2 саған рақымы мен қайырымын

Тит 3:4 Құдайымыз Өзінің қайырымын

#### қайырымды -

қайырымды - т.қ. жанашыр, мейірбанды, мейірімді, рақымды

Мыс 22:27 себебі Мен қайырымдымын.

Мыс 34:6 Құдай мейірімді де қайырымды,

Рул 14:18 Ол сондай сенімді де қайырымды

Нех 9:17 қайырымды Құдайсың, тез

Жыр 110:4 Иеміз шапағатты да қайырымды,

Нқл 11:17 Қайырымды өз жанына рақым

Жое 2:13 қайырымды, тез қаһарланбайды

Лұқ 6:36 де сондай қайырымды болыңдар!

Пет1 3:8 сүйетін, қайырымды да кішіпейіл

Қор1 13:4 шыдамды да қайырымды, Еш

Флп 2:1 қатынаста жүріп, қайырымды да

Евр 2:17 қайырымды да адал Бас діни

#### қайырымдылық -

қайырымдылық - т.қ. игі іс, мейірімділік, рақымдылық

Рут 2:10 маған сондай қайырымдылықпен

Лұқ 1:58 қайырымдылық жасағанын естіп,

Лұқ 10:37 оған қайырымдылық көрсеткені

Елш 10:2 қайырымдылық жасап, ұдайы

Жақ 5:11 мен қайырымдылығы қандай зор!

Пет1 2:10 Бір кезде Оның қайырымдылығын

Рим 12:8 қайырымдылық жасайтындар оны

Ғал 5:22 қайырымдылық, кеңпейілділік,

Ғал 6:16 тыныштық пен қайырымдылық

Тім1 1:16 маған қайырымдылық танытты.

#### қақпа -

қақпа -

Жар 19:1 Лут сол кезде қала қақпасының

Рут 4:1 Боғоз қала қақпасының

Нех 3:15 Қайнар қақпасын тұрғызып бекітті

Жыр 83:11 Мен қақпасында тұруды

Жыр 99:4 жыр айтыңдар қақпасынан өтіп

Жыр 117:20 Жаратқанның қақпасы, Әділ

Езк 40:35 Солтүстік қақпа ғимаратына алып

Мал 1:10 қақпаларын бекітіп қойсаңдар игі

Мат 7:13 Тар қақпадан кіріңдер!

Мат 7:14 шынайы өмірге апаратын қақпа да

Мат 26:71 ауладан шығып, қақпа жағына

Елш 3:2 «Көрікті қақпасының» қасына

Евр 13:12 қақпасының сыртында азапталып,

Аян 21:12 Қақпаларда Исраил халқының он

Аян 21:25 Қала қақпалары күн ұзағына

#### қақпақ -

қақпақ - т.қ. сандықтың қақпағы

Мыс 25:18 Қақпақтың екі жақ шетіне керуб

Мыс 25:21 үстін қақпақпен жауып қой.

Мыс 37:9 жайған қанаттарымен қақпақты

Евр 9:5 Сол қақпаққа халықтың күнәсінің

#### қақпақ тас -

қақпақ тас -

Мат 27:60 қақпақ тасын домалатып әкеліп,

Мат 27:66 қақпақ тасты мөрмен бекітіп

Жох 11:38 қақпақ таспен жабылған үңгір

Жох 20:1 қақпақ тастың орнынан алынып

#### қақы -

қақы - т.қ. ақы, хұқық

Жыр 49:16 арамзаға: «Қандай қақың бар

Иш 45:9 деп наразылық білдіруіне қақысы

Жүн 4:4 ашулануға қандай қақың бар? —

Жүн 4:9 өлгенше ашулануға қақым бар, —

Жох 2:18 Осыны істеуге қақыңның барын

Елш 8:21 атқаруға сенің қақың жоқ, себебі

Рим 14:4 айыптауға қандай қақың бар?!

Рим 14:10 айыптауға қандай қақың бар?

Қор1 9:5 ертіп жүруге қақымыз жоқ па?

Сал2 3:9 жеуге қақымыз бар еді; бірақ

#### қақылы -

қақылы -

Мат 10:10 еткен жейтін тамағына қақылы

Қор1 9:12 біз одан бетер қақылы емеспіз бе?

#### қала -

қала -

Жар 4:17 Кейін Қабыл қала салып

Жар 11:4 «Өзімізге қала және төбесі көкке

Жар 22:17 қалаларын басып алатын болады.

Ерм 29:7 қаланың бейбіт өркендеуіне

Мат 5:14 қала жасырынып қала алмайды.

Евр 11:16 көкте мәңгілік қаланы дайындап

Евр 13:14 көктегі келешек қаланы аңсап

Аян 21:2 қасынан түскен қасиетті қаланы

Аян 22:14 қақпалары арқылы қалаға ену

#### қалай ... солай -

қалай ... солай -

Леу 19:34 Өзіңді қалай сүйсең, оны да солай

Еш 1:5 қалай жар болған болсам, саған да

Уағ 5:15 дүниеге қалай келсе, дәл солай

Амо 9:7 қалай көрсем, құштықтарды

Мат 19:19 Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы

Жох 5:23 қалай қадірлесе, Ұлын да солай

Еф 5:25 қалай сүйсе, сендер де әйелдеріңді

Қол 2:6 Исаны қалай қабылдаған

Қол 3:13 Мәсіх қалай кешірсе, сендер де

#### қалау 1 -

қалау 1 - т.қ. салу

Бил 6:26 орынды дұрыстап қалап сал.

Езр 3:10 Иенің киелі үйінің негізін қалап

Хақ 2:18 іргетасын қайтадан қалап

Зәк 4:9 Зоробабелдің өзі қалаған еді, оны

Зәк 12:1 жіберіп, жердің негізін қалаған,

Лұқ 6:48 іргетасын берік тасқа қалап үй

#### қалау 2 -

қалау 2 - (ұнату) т.қ. ұнату

Мыс 33:19 Мен қалаған адамыма рақымды

Жыр 32:5 Иеміз әділет пен әділдікті қалайды

Жыр 50:8 жүректің таза болуын қалайсың,

Нқл 21:1 бағыттайды оны қалаған жағына.

Ерм 40:4 Қалаған жеріңізге барып тұрыңыз!

Ош 6:6 көрсеткендеріңді қалаймын

Пет2 1:21 қалауымен пайда болған емес.

Рим 7:19 мен қалаған игілікті емес,

Рим 7:19 қаламайтын жамандықты

Ғал 5:16 күнәкар болмыстарыңның қалауы

Тім1 2:4 біліп алуларын қалайды.

#### қалдыру -

қалдыру - т.қ. тастау, тастап кету

Жар 14:20 сый-тарту ретінде қалдырып кетті.

Жар 42:33 біреуін қасымда қалдырып,

Мыс 5:5 оларды жұмыстарынан қалдырып

Заң 24:20 мен жетім-жесірлерге қалдыр!

Жыр 78:10 Деген мазағына неге қалдырасың?

Нқл 24:23 мына нақылдарды да қалдырған.

Нқл 31:1 патшаның қалдырған сөздері,

Иш 5:8 Басқаларға орын қалдырмай, тек

Мат 19:29 жер-суын Маған бола қалдырған

Мар 10:28 біз барлығын қалдырып, Сіздің

Лұқ 13:8 оны биылша қалдырыңызшы. Мен

Лұқ 17:34 екіншісін қалдырып кетеді.

Жох 4:12 құдықты қалдырған арғы атамыз

Пет2 1:19 қалдырған нық сенімді сөздері бар

Пет2 3:7 отпен қиратуға қалдырып отыр

Рим 1:28 бұзық пейілдерінде қалдырып,

#### қалжың айту, қалжыңдау -

қалжың айту, қалжыңдау - т.қ. мазақ, мазақтау

Жар 19:14 күйеу балалары оны қалжыңдап

Нқл 26:19 Жақынын алдап, «қалжыңдадым»

Еф 5:4 қалжың айту емес, шүкірлік ету

#### қалжырау -

қалжырау - т.қ. қажу, қажыту, шаршап-шалдығу

Пат1 14:28 қалжырап қалғаны да осыдан, —

Пат1 30:21 қатты қалжырап, ере алмайтын

Пат2 21:15 Дәуіттің әлі кетіп қалжырады.

Жыр 34:13 ұстап жанымды қалжыраттым,

Жыр 68:4 айқайлап қалжырадым, Құрғап,

Иш 40:29 Қалжырағанға Ол қуат сыйлайды,

Езк 21:7 күш кетіп, рухтары қалжырайды,

Дан 8:27 Даниял, қатты қалжырап-шаршап

Мат 9:36 қалжыраған бейшара күйде

Жақ 1:11 қалжырап, құрып кетпек.

#### қалқан -

қалқан -

Жар 15:1 Мен сені қалқандай қорғаймын.

Жыр 3:4 Ием, алдымдағы қалқаным Сенсің,

Жыр 17:31 жандарға Ол — қалқандай қорған

Жыр 27:7 күш-қуатым, қалқандай қорғаным

Жыр 113:17 Иемізге! Қалқандай қорғап

Жыр 118:114 Сен қорғанымсың әрі қалқаным

Нқл 30:5 қалқандай Өзін паналайтындарға.

Пет1 4:1 өздеріңді қорғайтын қалқан іспетті

Еф 6:16 сенімдеріңді «қалқан қылыңдар»,

#### қалта -

қалта - т.қ. әмиян, кеуде қалта, төс қалта

Пат1 17:40 дорбасының сырт қалтасына

Мат 23:5 жазылған қайыс қалталардың

Мар 6:8 қалталарыңда ақша да болмасын,

Лұқ 12:33 өздеріңе «тозбайтын қалта» жасап

Лұқ 22:35 жолға ақша салатын қалта да,

Лұқ 22:36 кімнің ақша қалтасы болса, соны

#### қалтқысыз -

қалтқысыз -

Рим 2:25 заңын қалтқысыз орындап жүрсең

#### қалтырау -

қалтырау - т.қ. дірілдеу, қалшылдау, қалшылдату

Езк 7:25 Халқым үрейлене қалтырап,

Дан 6:26 Құдайынан қалтырап қорқып,

Жое 2:1 елдің халқы қорқып қалтырасын,

Лұқ 8:47 қалтырап, Исаның қасына келіп,

#### қалшылдау, қалшылдату -

қалшылдау, қалшылдату - т.қ. діңкелету, қалтырау

Пат1 13:7 бәрі қорыққаннан қалшылдап

Жыр 98:1 Оны қастерлеп қалшылдасын

Мар 1:26 жын сол адамды қалшылдатып,

Лұқ 9:39 Жын баланы қалшылдатып,

#### қалыңдық 1 -

қалыңдық 1 - (айттырылған қыз) т.қ. күйеу

Жар 24:14 Өзің бұйыртқан қалыңдық сол қыз

Жар 29:21 қалыңдығымды беріңіз, үйленгім

Жыр 44:14 Қалыңдық ханшаң отыр өз

Ән 4:10 қымбаттым, сүйген қалыңдығым!

Иш 49:18 қалыңдықтай сәнденіп, көркейіп

Иш 61:10 Қалыңдық асыл тастарын тағады

Иш 62:5 Күйеу жігіттің қалыңдығына

Ерм 2:2 сенің Мені қалыңдық іспетті сүйіп,

Ерм 33:11 жігіт пен қалыңдықтың көңілді

Мат 1:20 қалыңдығың Мәриямға үйленуден

Жох 3:29 Қалыңдығы бар кісі — күйеу жігіт

Еф 5:27 қалыңдықтай салтанатты да сұлу,

Аян 19:7 қалыңдығы әзірленіп, дайын отыр.

Аян 21:2 қалыңдықтай дайындалған еді.

Аян 21:9 Жүр, мен саған «Қалыңдықты» —

Аян 22:17 Рух пен Қалыңдық: «Келе гөр!» —

#### қалыңдық 2 -

қалыңдық 2 - (өлшем)

Пат3 7:26 Дәу қазанның қалыңдығы қолдың

Езк 40:9 екі бағанасының қалыңдығы екі

Езк 40:48 қабырғалардың қалыңдығы үш

#### қалыптастыру -

қалыптастыру -

Жар 2:7 адамды қалыптастырып жасап

Жыр 118:73 мені жаратып қалыптастырды

Жыр 138:13 құрылысымды қалыптастырдың

Иш 45:18 Ол жерді де қалыптастырып

#### қамал, қамалды -

қамал, қамалды - т.қ. бекініс, бекіністі, қабырға, қорған

Еш 6:19 қаланың қамал қабырғасы іргесіне

Шеж2 33:14 барлық қамалды қалаларына да

Нех 2:13 Иерусалимнің қираған қамал

Нех 2:17 Қаланың қамал қабырғасын қайта

Нех 9:25 қамалды қалалар мен құнарлы

Жыр 17:30 Құдайыммен қамалдың үстіне

Жыр 30:4 жартасым, берік қамалымсың,

Жыр 90:4 қамалың» — Оның адалдығы,

Нқл 18:19 адамың — бекітілген қамалдай.

Иш 36:1 қамалды қалаларына қарсы

Иш 60:18 өзіңді құтқарған Мені «қамалым»,

Дан 11:24 қамалды қалаларға қарсы айлалы

Абқ 1:10 қамалды қалаларды келекелеп,

Елш 21:34 мыңбасы Пауылды қамалға айдап

#### қамалу -

қамалу -

Пет1 3:19 адамдардың жандары қамалған

#### қамба -

қамба - т.қ. қойма

Заң 28:8 сендерді жарылқап, қамбаларыңа

Нқл 3:10 астыққа кенелер қамбаларың

Мат 3:12 «бидайын» жинап, қамбасына

Мат 6:26 ормайды да, өнімін қамбаға

Мат 13:30 бидайды жинап, қамбама

Лұқ 12:18 қамбаларымды бұзып, үлкейтіп

Лұқ 12:24 қоймалары мен қамбалары да жоқ

#### қамкор болу -

қамкор болу - т.қ. қамқорлау, қамын жеу, қамын ойлау

Жар 50:21 балаларыңа да қамқор боламын,

Пат3 8:29 күні-түні қамқор бола гөр. Уа, Ием

Езр 5:5 көз қырын салып қамқор болды.

Елш 20:28 қауымына солай қамқор болыңдар

Флп 2:25 маған қамқор болсын деп жіберген

#### қамқорлау -

қамқорлау - т.қ. қамкор болу, қамын жеу, қамын ойлау

Жыр 8:5 Сен қамқорлайтындай адам

Нқл 14:31 Жарлыны қамқорлаған —

Иш 62:4 келіншегін қамқорлайтынындай,

Пет1 5:2 қауымын) қамқорлап бағыңдар!

Қор1 12:23 мүшелерімізді көбірек қамқорлап,

Евр 2:6 Сен қамқорлайтындай адам

#### қамқорлық -

қамқорлық - т.қ. қамын ойлау

Жар 21:20 балаға жар болып, қамқорлығына

Әйүп 31:18 жесірлерге де қамқорлық жасап

Езк 34:8 қамқорлық жасайтын бағушысы

Ош 13:5 елде қамқорлық жасадым.

Мат 25:36 ауырғанымда Маған қамқорлық

Лұқ 10:35 Мына кісіге қамқорлық жасай гөр.

Жох 19:27 Исаның шешесін қамқорлығына

Елш 9:27 Барнаба Саулды қамқорлығына

Елш 14:23 Иеміздің қамқорлығына тапсырды

Пет1 3:7 әйелдеріңе ілтипат пен қамқорлық

Қор1 12:25 мүшелері өзара бірдей қамқорлық

Тім1 5:17 құрмет пен қамқорлыққа лайық.

Тім1 6:20 О, Тімоте, қамқорлығыңа сеніп

Тит 3:13 сапарларына қамқорлық жаса.

#### қамқорлықсыз -

қамқорлықсыз -

Заң 12:19 леуіліктерді қамқорлықсыз

Нех 10:39 киелі үйін қамқорлықсыз

#### қамқоршы, Қамқоршы -

қамқоршы, Қамқоршы - т.қ. жұбату, Қорғаушы

Жар 16:14 құдық «Қамқоршым — тірі Құдай»

Рут 2:20 туысқан қамқоршы бола алады, —

Рут 4:6 сенің қамқоршы болып, жерді

Иш 41:14 туысқан қамқоршыдай азат етеді

Иш 43:14 құтқарушы Қамқоршыларың,

Иш 44:6 азат еткен Қамқоршысы әрі

Иш 44:22 қамқоршың болып құтқарып

Иш 44:24 туысқан қамқоршыңдай құтқарып

Иш 47:4 қамқоршымыздың есімі —

Иш 49:26 сені азат ететін Қамқоршыңмын».

Иш 54:5 сені құтқарып алған Қамқоршың,

Иш 54:8 алған Қамқоршың Жаратқан Ие.

Иш 60:16 құтқарып, қорғайтын Қамқоршың

Иш 62:11 Қамқоршың келе жатыр!

Иш 63:9 Заманда Қамқоршысы болып

Ерм 30:17 еш қамқоршысы жоқ Сион» деп

Жох 14:16 Қамқоршыны жіберуін өтінемін,

Жох 14:26 Қамқоршыларың — Киелі Рухты

Жох 15:26 бір Қамқоршыны жіберемін:

Жох 16:7 Қамқоршыларың (Құдай Рухы)

#### қамтамасыз ету -

қамтамасыз ету -

Пет2 1:3 бәрімен қамтамасыз етті.

Қор1 10:13 жолымен қамтамасыз етеді.

Флп 4:19 қамтамасыз ететін болады.

Тит 3:14 қажеттерін қамтамасыз етулері

#### қамшы -

қамшы -

Пат3 12:11 Әкем сендерді жай қамшымен

Пат3 12:14 дойыр қамшының астына аламын!

Нқл 26:3 Атқа — қамшы, есекке — ауыздық,

Иш 1:6 жарақаттар, қамшының іздері,

Мат 27:26 Исаны қамшымен соқтырғаннан

Мар 10:34 бетіне түкіріп, қамшымен сабайды

Жох 2:15 қамшы өріп алып, сатушылардың

Қор2 11:24 бес рет отыз тоғыздан қамшымен

#### қамшылау -

қамшылау - т.қ. соғу

Елш 5:40 елшілерді шақыртып, қамшылап

Елш 22:19 мәжілісханаларда қамшылап

Елш 22:25 байлап болып, қамшылайын деп

#### қамығу -

қамығу - т.қ. қапалану, қапаландыру, қауіптену, қорқу

Жыр 34:14 дос-жарандай қамықтым, Анамды

Нқл 3:24 жатқанда ешқандай қамықпассың,

Нқл 31:21 үй ішім тоңар деп қамықпайды,

#### қамын жеу -

қамын жеу - т.қ. қамкор болу, қамқорлау

Қор1 7:34 осы дүниелік істердің қамын жейді

Евр 13:17 рухани өмірлеріңнің қамын жеп

#### қамын ойлау -

қамын ойлау - т.қ. қамкор болу, қамқорлау, қамқорлық

Мыс 2:25 олардың қамдарын ойлады.

Рул 11:16 қамын ойлайтын басқарушылары

Ест 10:3 өз халқының қамын ойлап, бүкіл

Жыр 1:6 Әділдің қамын Жаратқан ойлайды

Жыр 40:2 қамын ойлайтын жан бақытты!

Зәк 10:3 Яһуда халқының қамын ойлайды.

Мат 13:22 тұрмыс қамын ойлап абыржып

Лұқ 10:40 күтудің қамын ойлаған Марта зыр

Жақ 1:27 жетім-жесірлердің қамын ойлау

Пет1 5:7 себебі Ол қамдарыңды ойлайды!

Рим 8:6 Күнәкар болмыстың қамын ойлау

Рим 16:18 қарындарының ғана қамын ойлап,

Қор1 7:32 Оның ісінің қамын ойлайды.

Қор1 7:34 Иеміздің істерінің қамын ойлай

Флп 4:10 Сендердің тағы да қамымды ойлай

Тім1 5:8 үй ішінің, қамын ойламайтын адам

Евр 13:3 түскендеріңнің қамын ойлап,

#### қамыр -

қамыр - т.қ. ашытқы

Мат 13:33 қамырды ашытып, көтереді».

Қор1 5:7 «жаңа қамырдай» рухани таза

#### қамыс -

қамыс -

Мыс 2:5 Қамыс арасынан себетті байқап

Пат4 18:21 Мысыр сынық қамыс іспетті. Егер

Мат 11:7 Жел тербеткен бір қамысты ма?

#### Қамысты теңіз -

Қамысты теңіз - т.қ. қызыл

Мыс 15:22 жолға жинап, Қамысты теңізден

Рул 21:4 Қамысты теңізге қарай бет алды.

Рул 33:8 Қамысты теңізден өтіп, арғы

Жыр 105:9 Қамысты теңізді құрғатты

Жыр 135:13 Қамысты теңізді қақ айырды,

#### қамыт -

қамыт -

Заң 28:48 «темір қамытын» салып қояды.

Мат 11:29 Қамытымды бірге киісіп,

Мат 11:30 ыңғайлы — қамытым Менің, Әрі

Ғал 5:1 құлдықтың қамытын қайта

#### қан -

қан -

Жар 9:4 болмаңдар, жаны қанында ғой.

Мыс 7:20 өзендегі бүкіл су қанға айналды!

Мыс 12:7 тоқтының қанынан біраз алып,

Мыс 12:13 Жағылған қан сендердің отырған

Мыс 24:8 жасаған Келісімін бекітетін қан, —

Заң 12:23 оның қанын ішіп-жеуден сақ

Иш 1:18 Қылмыстарың қан қызыл болса да

Мат 9:20 Әйел он екі жыл бойы қан кетіп

Мат 26:28 Келісімді бекітетін Менің қаным.

Жох 19:34 Сол заматта қан мен су шыға келді

Елш 18:6 Қандарың өз мойындарыңда!

Флп 2:17 қаным «сол құрбандықтың үстіне»

Евр 9:14 Құдайға ұсынған Мәсіхтің өз қаны

Евр 13:12 Өзінің қаны арқылы Құдайға

#### қан төгу -

қан төгу - т.қ. төгу, төгілген қан

Жар 9:6 Кімде-кім адамның қанын төксе

Ерм 26:15 жазықсыз адамның қанын төгіп,

Ош 4:2 төгу қан төгумен ұдайы ұласқан.

Елш 20:28 қанын төгіп, иемденген қауымына

Пет1 1:19 баға жетпес қанын төгуімен

Жох1 5:6 жанын қиып, қанын төкті де.

Рим 3:15 жазықсыз қан төгуге асығады.

Еф 2:13 Мәсіхтің қанын төгіп, құрбан

Қол 1:20 айқышта қанын төгіп, құрбан

Евр 9:12 төгілген қанын осы киелі үйдің ең

Евр 10:19 Исаның өз қанын төккенінің

Аян 1:5 Өзін құрбан етіп қанын төгуімен

#### Қана -

Қана -

Жох 2:1 Қана қаласында бір үйлену

Жох 4:46 Қана қаласына тағы да келді.

#### қанағат -

қанағат - т.қ. армансыз, қандыру

Жыр 102:5 Тілегімді жақсылықпен қанағат

Иш 55:2 Өздеріңді қанағат қылмайтын

Мат 5:6 олар қанағат табатын болады!

Флп 4:11 барды қанағат етуді үйрендім.

Тім1 6:6 қанағат ету зор рухани байлыққа

Тім1 6:8 киер киім болса, соған қанағат

Евр 13:5 барды қанағат тұтыңдар! Құдай:

#### қанағаттану -

қанағаттану - т.қ. армансыз

Уағ 5:9 кірісіне қанағаттанбас. Бұл да

Уағ 6:7 жан дүниесі қанағаттанбайды.

Уағ 6:9 барыңмен қанағаттанған игі. Жай

Иш 53:11 нәтижесіне қарап қанағаттанатын

Лұқ 3:14 жалақыларыңа қанағаттаныңдар!

#### қанат -

қанат - т.қ. паналау

Мыс 19:4 балапандарын қанаттарымен

Заң 32:11 Олар үшін қанаттарын кең жайған,

Рут 2:12 Иенің қанаты астынан пана іздеп

Рут 3:9 Мені қанатыңыздың астына ала

Жыр 16:8 «Қанатыңның астында» тасалай

Жыр 60:5 «Қанатыңның астынан» тыным

Жыр 90:4 Сені Өзінің «қанатымен» жауып

Жыр 103:3 «Желдің қанаттары үстінде»

Иш 40:31 Қырандай қанаттарын жайып

Лұқ 13:34 Балапандарын қанатының астына

Евр 9:5 жайылған қанаттары сандық

Аян 4:8 Әрбіреуінің алты қанаты болатын,

#### қанатты -

қанатты - т.қ. құс

Жар 1:21 қанаттыларды да түр-түрімен

Жар 7:14 қос қанаттылардың барлық

Уағ 10:20 Айтқан сөзіңді қанатты жеткізер».

#### қанау -

қанау - т.қ. езгі

Мыс 3:7 айдаушыларынан қаналып, қинала

Бил 10:8 оларды аяусыз қанады. Жау

Бил 10:12 сендерді қыспақтап қанағанда,

Жыр 9:10 Қаналғандарға Жаратқан пана

Жыр 11:8 Ие, қаналғандарды Сен қорғайсың

Жыр 70:4 Күнәкар қанаушының қыспағынан

Жыр 71:4 қанаушыларын басып жуасытсын.

Жыр 93:5 Олар қанайды таңдаған меншігіңді

Жыр 105:42 дұшпандары қыспақтап қанады,

Жыр 145:7 Қаналғандарды Ол әділдікке

Нқл 14:31 Жарлыны қанаған —

Уағ 4:1 Қанаушылары зор күш-қуатқа ие,

Уағ 4:1 ал қаналғандарға жаны ашып,

Иш 3:5 адамдар бір-бірін қанап, әркім өз

Езк 22:7 өзіңдегі жат жерліктерді қанап,

Езк 22:29 бейшара жарлыларды қанап,

#### Қанахан -

Қанахан - т.қ. Исраил

Жар 13:12 Ыбырам Қанахан жерінде қала

Жар 42:5 аштық Қанахан елін де қамтыған

Рул 13:3 Қанахан елін барлап келу үшін сол

Шеж1 16:18 беремін саған Қанахан елін» деді

Елш 7:11 мен Қанахан елдері ашаршылыққа

#### қандас -

қандас -

Жар 29:14 Лабан: «Сен қандас бауырымсың»,

Леу 18:6 қандас туысымен жақындасып

Бил 9:2 қандас туысқандарыңызбын ғой,

#### қандыру -

қандыру - т.қ. қанағат

Жар 21:19 баланың шөлін қандырды.

Рул 20:8 малының да шөлін қандыратын

Жыр 64:11 Соқаның іздерін суға қандырасың,

Жыр 77:15 шөлін молынан қандырған.

Жыр 80:17 балмен рақатқа қандырар едім».

Нқл 25:21 Егер ол шөлдесе шөлін қандыр!

Иш 58:13 құмарлықтарыңды қандыру мен

Рим 12:20 Егер де шөлдесе шөлін қандыр!

#### қаннен-қаперсіз -

қаннен-қаперсіз - т.қ. қауіпсіз

Жыр 4:9 Ұйықтаймын енді қаннен-қаперсіз

#### қантөгіс -

қантөгіс -

Езк 35:6 Сен қантөгісті еш жек

Мих 3:10 қаланы қантөгіспен тұрғызып,

#### қаңғыру -

қаңғыру - т.қ. тентіреу

Иш 8:21 ашығып, жер-жерде қаңғырып

Иш 58:7 қаңғырған кедейлерді үйіңе кіргіз!

Ерм 14:10 Менен алшақ кетіп қаңғырғанды

Ош 8:9 қаңғырып жүретін жабайы есек

#### қаңыраған қу дала -

қаңыраған қу дала - т.қ. елсіз

Ерм 25:12 мәңгілікке қаңыраған қу далаға

Жое 2:3 қаңыраған қу дала болып шыға

#### қаңырап бос -

қаңырап бос - т.қ. бос, елсіз, қирау

Леу 26:33 Елдерің қаңырап бос қалып,

Езр 4:15 қала қиратылып, қаңырап бос

Иш 1:7 жерлерің қаңырап бос қалған,

Иш 5:9 әдемі сарайлар да қаңырап бос

Ерм 9:12 күнге күйіп, қаңырап бос қалған?

Ерм 44:2 міне, қазір қирап, қаңырап бос

Дан 9:26 барлығы қаңырап бос қалады.

Соф 1:13 үйлері қирап, қаңырап бос қалмақ.

#### қаңырату -

қаңырату - т.қ. бос қалдыру

Ерм 2:15 жерін қаңыратып бос қалдырды.

Езк 15:8 елді қаңыратып бос қалдырамын

#### қапалану, қапаландыру -

қапалану, қапаландыру - т.қ. қайғырту, қайғыру, қамығу

Нқл 17:25 Надан ұл әкесін қапаландырар,

Елш 17:16 көріп, іштей қапаланып ашуланды.

#### қар -

қар -

Мыс 4:6 қолы алапестен қар іспетті ағарып

Жыр 50:9 Сонда қардан да аппақ тазарамын.

Иш 1:18 қардай аппақ қылмақпын.

Иш 55:10 мен қар аспанға бекер қайта

Дан 7:9 киімі мен шашы қардай аппақ,

Мат 28:3 ал киімі қардай аппақ еді.

Аян 1:14 шашы ақ мамықтай әрі қардай

#### қара -

қара -

Мыс 1:14 түрлі қара жұмыстарға мәжбүрлеп,

Елш 27:14 қара дауыл соғып,

Аян 6:5 Қарасам, алдымда қара ат тұр екен

Аян 6:12 күн қалың қара жамылғымен

#### қара бас -

қара бас -

Рут 1:21 Ие менің жалғыз қара басымды

Нқл 18:1 Саяқ жан қара басын ойлар,

Нқл 23:7 Ол қара басының ғана қамын

Езк 34:8 өз қара бастарының қамын ғана

Жақ 3:14 қара бастарыңның абыройын

Жақ 3:16 қызғаныш пен қара бастың

Флп 2:21 ісін емес, өз қара бастарының

#### қара бет -

қара бет - т.қ. масқара, ұят

Жыр 34:26 тым жоғары қойғандар Қара бет

Ерм 51:51 Біз қара бет болдық! — (деп халық

Дан 9:7 біз қара бет болдық. Бәріміз де —

Дан 9:8 қоса, түгелдей қара бет болдық.

#### қара ниетті -

қара ниетті - т.қ. ниет, ниеттілік

Пат1 25:3 Набал қатыгез де қара ниетті

Пат2 20:1 Шеба есімді қара ниетті бір

Нқл 6:12 Қара ниетті, арсыз жан жалған

Сал2 3:2 қара ниетті, зұлым адамдардың

#### қара түнек -

қара түнек - т.қ. қараңғылық, түнек

Жар 1:2 тұңғиықтың үстін қара түнек

Жар 1:4 Ол жарықты қара түнектен бөліп,

Иш 60:2 халықтарды қара түнек жауып

Жое 2:31 күн — қара түнек, ай — қан қызыл

Мат 8:12 сыртқа, қара түнекке қуылмақ!

Елш 2:20 күн — қара түнек, ай — қан қызыл

Елш 26:18 олар қара түнектен нұрға

Пет1 2:9 қара түнектен тамаша нұрына

Яһд 1:6 тозақтың қара түнегінде мәңгі

Рим 1:21 саналарын қара түнек басып,

Рим 13:12 қара түнектегі жаман істерден бас

Рим 13:12 Сондықтан қара түнектегі жаман

Еф 6:12 қазіргі қара түнектің әкімдері мен

Қол 1:13 Құдай бізді қара түнектің

Аян 8:12 түн іспетті қара түнекке айналды.

#### қаражат -

қаражат - т.қ. ақша

Лұқ 14:28 қаражатының жетер-жетпесін білу

#### қарақшы -

қарақшы - т.қ. тонаушы, ұры

Шеж1 12:21 қарақшылар топтарына қарсы

Езр 8:31 қарақшының торуылынан аман

Нқл 24:34 қарақшыдай боп жоқшылық,

Нқл 29:24 Қарақшымен сыбайлас өз жанына

Ерм 7:11 қарақшылар ордасына» айналғаны

Мар 11:17 сендер оны «қарақшылар

Мар 15:27 Исамен бірге екі қарақшыны да,

Лұқ 10:30 қарақшылардың қолына түсіпті.

Лұқ 18:11 басқа адамдар сияқты қарақшы,

Лұқ 19:46 «қарақшылар ордасына»

Жох 10:8 бәрі ұрылар әрі қарақшылар

Жох 18:40 Ал Барабба ұлтшыл қарақшы

Қор2 11:26 өзендерден, қарақшылардан, өз

#### қаралау -

қаралау -

Әйүп 40:3 ақтау үшін Мені қараламақсың ба?

Жыр 14:5 жазықсыз жанды қараламайды.

Пет1 2:1 басқаны қаралаушы болмаңдар!

Рим 2:15 қаралайтын немесе ақтайтын осы

Қор1 4:13 қаралағандарға жылы сөйлеп

Еф 4:31 қаралау, тағы басқа барлық жаман

Қол 3:8 қаралау, бейпіл ауыздық;

Тит 3:2 ешкімді қаралап, жанжал туғызбай

#### қарама-қайшы, қ.-қарсы -

қарама-қайшы, қ.-қарсы -

Ест 5:1 кіреберіске қарама-қарсы төрде

Мар 13:3 ғибадатханаға қарама-қарсы

Ғал 5:17 Бұл екеуі бір-біріне қарама-қайшы

#### қараңғы, қап-қараңғы -

қараңғы, қап-қараңғы - т.қ. қараңғылық

Жыр 22:4 Қап-қараңғы шатқалда жүрсем де

Иш 8:22 ұдайы қараңғы бола бермейді.

Иш 9:2 Халық қараңғыда ғұмыр кешіп

Иш 50:10 қараңғыда жүріп, жарықтан ада

Мат 4:16 Халық қараңғыда ғұмыр кешіп

Лұқ 12:3 қараңғыда айтқандарың жарықта

#### қараңғылық -

қараңғылық - т.қ. қара түнек, қараңғы, қап-қараңғы, түнек

Иш 45:7 қараңғылықты да Мен жараттым,

Иш 58:10 рухани қараңғылықтарың тал

Мих 3:6 күндіз қараңғылық жабады.

Мат 27:45 бүкіл жерді қараңғылық басты, ол

Пет2 1:19 Сол сөздер қараңғылықта «нұрын

Еф 4:18 санасын қараңғылық басып,

Аян 16:10 патшалығын қараңғылық басты.

#### қарапайым -

қарапайым - т.қ. жай 2

Нқл 12:9 еңбек еткен қарапайым жан игі.

Мат 11:11 Патшалығындағы ең қарапайым

Жақ 1:9 Қарапайым бауырластарың Құдай

Рим 9:21 қарапайым қолданысқа арнап екі

Тім1 2:9 киімдері қарапайым да сыпайы

#### қарау -

қарау - т.қ. көз тастау, көз тігу, назар аудару

Жар 1:31 жаратқандарының бәріне қарап,

Жар 29:32 жәбіріме Жаратқан Ие қарады.

Пат1 16:7 пенденің көзімен қарамайды ғой.

Жох 1:29 Исаны көріп: — Қараңдар, Мынау

Жох 4:35 егіндіктерге қараңдар

Жох 13:22 бір-біріне аң-таң болып қарасты.

Жох 19:5 — Қараңдар, сол Адам — Мынау!

Жақ 1:23 айнаға қарап, бет-әлпетін көрген

#### қарауыл -

қарауыл -

Жар 31:49 Жаратқан Ие үстімізден қарауыл

Шеж1 11:16 філістір қарауылдары орналасқан

Мат 27:65 Мейлі, қарауыл тобын алыңдар.

Елш 12:6 қарауыл абақтыны күзетіп тұрды.

Елш 12:10 қарауылдан өтіп, қалаға шығатын

#### қарға -

қарға -

Пат3 17:6 қарғалар оған нан мен ет әкеліп

Лұқ 12:24 Қарғаларға назар салыңдаршы:

#### қарғау -

қарғау -

Жар 8:21 адамдарға бола қарғамаймын. Енді

Жар 12:3 кім сені жамандап қарғаса, соны

Лұқ 6:28 қарғайтындарға да игілік тілеп,

Рим 12:14 тілеңдер, оларды қарғамай, ақ

Аян 22:3 Қарғалған еш нәрсе де осы

#### қарғыс -

қарғыс -

Жар 3:17 жердің топырағын қарғыс атты!

Жар 4:11 Сені қарғыс атқан! Енді өз

Жар 27:29 қарғайтындарды қарғыс атсын, Ал

Заң 11:26 таңдауға жарылқау мен қарғысты

Заң 23:5 қарғысты жарылқауға

Заң 27:19 ақысын жегенді қарғыс атады!»

Зәк 8:13 қарғысқа ұшырағанның мысалы

Ғал 1:8 Құдайдың қарғысы атпақ.

Ғал 3:13 Мәсіх бізге тиісті қарғысты өз

#### қаржы -

қаржы - т.қ. ақша, алтын, күміс

Жар 47:14 қаржыларды жинап, перғауынның

Шеж2 34:10 Сол қаржы ғибадатханадағы

Шеж2 34:11 қаржының бір бөлігі ағаш

Дан 11:20 салтанатқа қаржы жетерлік болу

Лұқ 19:13 осы қаржымен жұмыс істеңдер! —

Лұқ 19:21 өзіңіз салмаған қаржыны иемденіп

Жох 13:29 ортақ қаржы салатын әмиянды

Елш 2:45 қаржыдан әркімге керегінше беріп

#### қария -

қария - т.қ. кәрі, қарт

Әйүп 12:12 Даналық қарияларда, парасат көп

Жоқт 5:12 Қарияларға олар еш құрмет

Флм 1:9 мен — Пауыл қария, Мәсіх Исаға

#### қарқылдау -

қарқылдау - т.қ. күлкі

Уағ 7:6 ақымақтың қарқылдаған күлкісі

#### Қармил тауы -

Қармил тауы - т.қ. тау

Пат3 18:20 пайғамбарларды Қармил тауына

Пат4 4:25 Қармил тауында тұрған Құдайдың

Ән 7:6 Басың Қармил тауындай көтеріңкі

Иш 35:2 Қармил тауы мен Шарон

Амо 1:2 Қармил тауының төбесі де кеуіп

#### қарны ашу -

қарны ашу - т.қ. аш, ашығу

Жар 25:29 Есау шаршап, қарны ашып

Жыр 106:9 Қарны аш жанды нәрлі аспен

Нқл 19:15 Енжардың қарны ашар.

Мат 12:1 Қарындары ашқан шәкірттері

Мат 21:18 Исаның қарны ашты.

#### қарсы -

қарсы - т.қ. қас, тыйым салу

Жар 24:50 сізге не қарсы болып, не қостап

Жар 32:6 қарсы келе жатыр, қасына ерткен

Рул 16:2 Мұсаға қарсы бас көтерді.

Езк 13:8 Мен сендерге қарсы боламын! Мен

Мат 10:21 әке-шешелеріне қарсы көтеріліп,

Мар 9:40 қарсы болмағанның бізге жақтас

#### қарсы алу -

қарсы алу -

Жар 32:20 мені жылы жүзбен қарсы алатын

#### қарсы тұру -

қарсы тұру - т.қ. төтеп беру

Мыс 9:11 Абыздар Мұсаға қарсы тұра

Заң 7:24 сендерге қарсы тұра алмайды,

Заң 28:32 қарсы тұруға әлдерің жетпейді.

Еш 1:5 ешкім саған қарсы тұра алмайтын

Жыр 2:2 Әлемнің патшалары қарсы тұрып,

Жыр 3:8 Ием, көтеріліп қарсы тұрсаңшы, О

Нқл 27:4 күшіне кім қарсы тұра алар?

Иш 1:5 Неге Маған қарсы тұрып,

Жақ 4:7 Әзәзіл шайтанға қарсы тұрыңдар,

Рим 7:21 жаман құмарлық қарсы тұрады.

Рим 13:12 жамандыққа қарсы тұратын

Сал2 2:9 Құдайдың заңына қарсы тұрушы

Тім1 6:20 қарсы тұратын ілімдерден аулақ

#### қарсы шығу -

қарсы шығу -

Мыс 23:22 қарсы шыққандарға қарсы

Иш 37:29 сол өршелене қарсы шыққаның әрі

Елш 18:6 оған қарсы шығып, тіл тигізгеннен

Елш 18:12 бәрі бір адамдай Пауылға қарсы

Пет1 2:11 жандарыңа ұдайы қарсы шығатын

#### қарсылас -

қарсылас - т.қ. дұшпан, жау

Пат1 2:10 Ие қарсыластарын шайқалтады,

Нқл 25:15 Қарсыласты майда тілмен

Жоқт 2:5 Жаратқан Ие қарсыласқа айналды

Мат 5:25 қарсыласың сені сот алдына

Флп 1:28 қарсыластарынан еш қорықпайды

Тім2 2:25 қарсыластарын ілтипаттылықпен

Тит 1:9 Ізгі хабардың қарсыластарын

#### қарсылық -

қарсылық - т.қ. қастық

Әйүп 25:1 Билдад Әйүпке қарсылық білдіріп

Мат 16:22 деп қарсылық білдіре бастады.

Мат 19:7 Парызшылдар қарсылық білдіріп:

Мар 8:32 шығып, қарсылық білдіре бастады.

Жақ 4:6 Құдай тәкаппарларға қарсылық

Сал1 2:2 қарсылыққа қарамастан сендерге

#### қарт -

қарт - т.қ. егде, кәрі, қария

Заң 32:7 Қарттарыңнан сұрашы, олар

Нқл 17:6 Қарттардың тәжі — немере

Елш 2:17 жас жігіттерің аян, қарттарың түс

Евр 11:12 төрінен көрі жуық қарт адамнан

#### қартаю -

қартаю - т.қ. жасы үлкен, - ұлғайған

Жар 18:11 Ыбырайым мен Сара қартайған

Жыр 70:9 Қартайғанда маған теріс қарай

Иш 46:4 Сендер қартайған шақта да Мен

#### қару, қару-жарақ -

қару, қару-жарақ -

Нех 4:17 тасып, екінші қолдарымен қару

Уағ 9:18 Даналық соғыс қаруларынан

Қор2 6:7 ұстанған «қаруымыз» — әділдік.

Қор2 10:4 қаруларымыз осы дүниелік емес

Еф 6:11 «рухани қару-жарақпен» түгел

Еф 6:13 «рухани қару-жарақтың» бәрін

#### қарыз -

қарыз - т.қ. борыш, кешіру, Мереке жылы

Заң 15:1 берген қарыздарыңды кешіруге

Заң 15:2 Иенің атынан қарыздар кешірілу

Заң 15:8 мұқтаждығына қарай қарыз

Заң 15:9 Қарыздар кешірілетін жетінші

Жыр 111:5 Мұқтажға қайырыммен қарыз

Нқл 19:17 қамқорлаған — Жаратқанға қарыз

Мат 18:32 мен қарызыңды түгелдей кешірдім

Лұқ 6:34 үмітпен біреуге қарыз берсеңдер,

Рим 13:8 Қарыздарыңды уақтылы өтеп

#### қарыздар -

қарыздар - т.қ. борышты

Мыс 22:26 қарыздар жақыныңның шапанын

Нқл 22:7 Қарыздар қарыз бергеннің құлы

Мат 18:29 Қарыздар жолдасы аяғына

Лұқ 16:5 қарыздар адамдардың бәрін жеке

Рим 15:27 қауымдар алдында қарыздар ғой:

Флм 1:18 қарыздар болса, онысын менің

Флм 1:19 өмірің үшін маған қарыздар

#### қарым-қатынас -

қарым-қатынас - т.қ. арақатынас, байланыс, қатынас

Леу 3:1 қарым-қатынасына ризашылық

Елш 2:42 өзара қарым-қатынастарын, нан

Қор2 13:13 Рухпен қарым-қатынастарың

Қол 4:5 парасатты қарым-қатынас жасап,

#### қарыс -

қарыс -

Езк 43:13 ені бір қарыс болатын ернеуі бар.

Мат 6:27 өз бойын тіпті бір қарыс ұзарта

#### қарысу -

қарысу -

Пат2 23:10 әбден шаршап, семсеріне қарысып

Жыр 30:19 Қарысып қалсын ауыздары

#### қас -

қас - т.қ. дұшпан, жау, қарсы, қастық

Бил 16:23 қас жауымыз Самсонды

Жоқт 1:9 Тым мақтанады қас дұшпаным!»

Пет1 5:8 қас жауларың, шайтан, ақырған

Рим 8:7 ниеті Құдайға қас

Флп 3:18 айқыштағы құрбандығына қас

Қол 1:21 Құдайға жат әрі қас болдыңдар.

#### қас қағым сәт -

қас қағым сәт -

Жыр 38:6 Қас қағым сәт — ғұмыр жасым Сен

Қор1 15:52 қас қағым сәтте, соңғы керней

#### қасақана -

қасақана - т.қ. арам ниет, әдейі

Рул 35:31 Қасақана кісі өлтіріп, өлім

#### қасарыстыру -

қасарыстыру -

Мыс 14:4 жүрегін қасарыстырып қоямын.

Заң 15:7 қасарыстырып, сараңдық

Жыр 94:8 Қасарыстырмаңдар жүректеріңді:

Нқл 28:14 қасарыстырған пәлеге ұшырар.

Рим 9:18 жаратпағандарын қасарыстырып

Евр 3:8 секілді Қасарыстырмаңдар енді

Евр 3:12 қасарыстырып сенбейтін

#### қасарысу -

қасарысу - т.қ. қыңырлану, өршелену

Мыс 7:13 перғауынның жүрегі қасарысып,

Мыс 8:19 жүрегі қайтпастан қасарысып,

Мыс 9:14 қасарысқан жүрегіңе, нөкерлеріңе

Мыс 23:21 оған қарсы қасарыспаңдар! Ол

Леу 26:19 Қасарысқан өркөкіректіктеріңді

Рул 14:18 Ал қасарысқанды жазасыз

Пат1 15:23 Қасарысу — сұмдық іс, жалған

Пат4 17:14 тоңмойын болып қасарысып алды.

Иш 63:17 Неге жүрегіміздің қасарысып

Ерм 5:23 жүрегі қасарысқан әрі бүлікшіл

Мат 19:8 қасарысқандығына бола

Мар 3:5 қасарысқандығына қайғырды.

Мар 8:17 Әлде жүректерің қасарысқан ба?

Мар 10:5 мойынсұнбай қасарысқандығына

Жох 12:40 жүректерін қасарысқан сезімсіз

Елш 7:51 Ей, қасарысқандар! Құдайға шын

Рим 11:7 Қалғандары қасарысып, сене

Рим 11:25 халқының бір бөлігі қасарысып,

Еф 4:18 атаулыға қарсы қасарысқан,

Евр 3:13 алданып, қасарысып кетпеу үшін,

#### қасиет -

қасиет - т.қ. игілік

Пет1 3:4 көзге көрінбес ізгі қасиеттеріңнен

Пет2 1:5 мына қасиеттерге кенелуге бар

Пет2 1:8 қасиеттер сендердің бойларыңда

Рим 1:20 көзге көрінбейтін қасиеттері —

Қор1 13:11 Қол үздім балалық қасиеттерден.

Ғал 3:27 Мәсіхтің рухани қасиеттеріне

Флп 4:8 мақтауға тұрарлық қасиет

Қол 3:1 көкке лайықты қасиеттерді

Қол 3:12 сабырлы болып, осы қасиеттерге

Аян 3:2 игі қасиеттеріңді нығайт! Себебі

#### қасиетті -

қасиетті - т.қ. бағышталған, ең қасиетті, киелі

Жар 2:3 оны қасиетті деп белгіледі.

Мыс 15:11 жоқ Сендей салтанатты да қасиетті

Пат4 4:9 кісінің Құдайдың қасиетті адамы

Нех 8:10 Иемізге бағышталған қасиетті күн.

Жыр 15:10 Қасиетті адамыңның тәнін

Жыр 28:2 Қасиетті салтанатпен Оған бас

Жыр 76:14 уа, Құдай, қасиетті, Өзіңдей тәңір

Жыр 95:9 Қасиетті салтанатына бөленіңдер

Жыр 96:12 Қасиетті есімін мадақтаңдар!

Жыр 102:1 қасиетті атын ардақтаймын.

Зәк 14:5 қасиетті нөкерлерін ертіп келеді.

Мар 6:20 Жақияның әділ, қасиетті адам

Елш 2:27 Қасиетті Адамыңның тәнін

Елш 26:10 Құдайдың қасиетті адамдарының

Пет1 2:5 қасиетті қызмет атқарудасыңдар.

Рим 7:12 Таурат заңы қасиетті, өсиет те

Қор1 3:17 үйі» — Оның қасиетті меншігі.

Еф 4:24 шынымен әділ де қасиетті адам

Евр 7:26 қасиетті де кінәратсыз, кіршіксіз

Евр 10:10 қасиетті адамдарына айналдық.

Евр 12:10 бізді де қасиетті етуді көздейді.

Аян 15:4 Сен ғана толықтай қасиеттісің!

#### қасиетті болу -

қасиетті болу - т.қ. бағышталу, қастерлену

Езк 43:12 ең қасиетті болып саналады.

Езк 48:12 ең қасиетті болмақ. Өзге

Пет1 1:15 бағышталған қасиетті болыңдар!

Пет2 3:11 қасиетті де Оған ұнамды болуға

Еф 5:27 қасиетті де пәк таза болсын.

Евр 3:1 қасиетті болуға басқалармен бірге

Аян 22:11 әлі де қасиетті бола берсін», — деді

#### қасиетті өмір -

қасиетті өмір -

Рим 6:19 бағышталған қасиетті өмір сүру

Рим 6:22 бағышталған қасиетті өмір.

Қор2 7:1 бағышталған қасиетті өмір сүрейік

Сал1 4:3 қасиетті өмір сүргендеріңді

Сал1 4:7 қасиетті өмір сүруге шақырды.

Сал1 5:23 қасиетті өмір сүргізсін.

Сал2 2:13 бағышталып қасиетті өмір сүріп

Тім2 1:9 халқы ретінде қасиетті өмір сүруге

Евр 12:14 қасиетті өмір сүруге ұмтылыңдар!

#### қасиетті халық -

қасиетті халық -

Заң 7:6 қасиетті халықсыңдар.

#### қасиетті халық, - ұлт -

қасиетті халық, - ұлт - т.қ. бағышталған, ұлт, халық

Мыс 19:6 қасиетті халқым болып,

Пет1 1:2 меншікті де қасиетті халқы болуға

Пет1 2:9 қасиетті ұлт — Құдайдың меншікті

Қор1 1:30 Өзінің қасиетті халқы қылып

Қор1 6:11 Оның қасиетті халқы болып

Еф 1:4 қасиетті де мінсіз халқы болып

#### қасиеттілік -

қасиеттілік -

Нех 13:22 демалыс күнінің қасиеттілігін

Иш 35:8 «Қасиеттілік жолы» деп аталмақ.

Пет1 2:9 шақырған Құдайдың қасиеттілігі

Сал1 4:4 әркім өз денесін қасиеттілікпен әрі

Тім1 2:15 қасиеттілік пен ұстамдылықты

#### қаскөйлік -

қаскөйлік - т.қ. арам ниет, арамдық, қастық

Елш 9:1 қаскөйлігін әлі де жалғастырып,

Ғал 5:20 қаскөйлік, ұрыс-керіс, қызғаныш,

#### қасқыр -

қасқыр -

Иш 11:6 қасқыр қозымен тату-тәтті тұрып

Иш 65:25 Қасқыр мен қозы бірге бейбіт

Лұқ 10:3 қасқырлар арасына жіберілген

Жох 10:12 қасқырды көрсе, отарын тастай

Елш 20:29 Мен кеткен соң, жауыз қасқырлар

#### қастастық -

қастастық -

Жақ 4:1 араларыңдағы қастастық пен дау

#### қастерлену -

қастерлену - т.қ. киелі, қасиетті болу

Жыр 112:3 Жаратқанның есімі қастерлене

Мал 1:14 болып, терең қастерленеді.

Мат 6:9 киелі есімің қастерлене берсін,

Лұқ 11:2 киелі есімің қастерлене берсін

#### қастерлеу -

қастерлеу - т.қ. қадірлеу, қорқу, терең қастерлеу

Жар 22:12 Өзімді терең қастерлейтініңе көзім

Мыс 14:31 қорқып, Оны терең қастерлеп,

Леу 19:3 шешелеріңді терең қастерлеңдер!

Леу 19:30 орнымды терең қастерлеңдер

Леу 25:10 бағышталған деп қастерлеңдер!

Заң 6:13 Иеңді терең қастерлеп, жалғыз

Заң 10:12 Иеңді терең қастерлеп, Оның

Заң 31:12 қастерлеп, Таураттың барлық

Еш 24:14 қастерлеп, Оған шын жүректен

Әйүп 1:8 Құдайын терең қастерлейтін,

Әйүп 4:6 Құдайды терең қастерлеуің —

Әйүп 28:28 Жаратқан Иені терең қастерлеу

Жыр 2:11 Иені терең қастерлеңдер, Қуана

Жыр 18:10 қастерлеу Жаратқанды: Осы таза

Жыр 33:12 сендерге Иемізді қастерлеуді.

Жыр 84:10 Өзін қастерлейтін жандарды

Жыр 102:13 Өзін қастерлегендерге Дәл сондай

Жыр 111:1 қастерлейтін жан жарылқанған.

Жыр 144:19 Өзін қастерлейтіннің тілегін

Жыр 146:11 Ие Өзін қастерлеп, рақымына үміт

Нқл 10:27 шын қастерлеу ғұмырды ұзартар,

Нқл 14:27 шын қастерлеу — өмірдің бұлағы,

Нқл 14:31 Жаратушысын қастерлеген.

Нқл 15:33 шын қастерлеу даналыққа үйретер

Нқл 19:23 қастерлеу шын өмірге бастар

Нқл 28:14 лайым қастерлейтін жарылқанар

Уағ 12:13 Құдайды терең қастерлеп, Оның

Иш 11:3 Оны терең қастерлеуден қуаныш

Иш 33:6 қастерлеу ұлы қазыналарың

Мих 6:9 Иені терең қастерлейтін болыңдар

Мал 2:5 Менің есімімді қастерлеуге тиіс еді

Лұқ 1:50 Рақымы Өзін қастерлеушілердің

Лұқ 2:25 Құдайды қастерлейтін жан еді.

Қор2 7:1 Құдайды терең қастерлеп,

#### қастерлі -

қастерлі -

Мыс 15:11 ұлылығымен айбынды да қастерлі,

Жыр 75:2 Оның аты қастерлі Исраилде,

Иш 6:3 Иесі киелі, қасиетті, қастерлі!

Езк 38:16 Өзімнің киелі де қастерлі екенімді

Флп 4:8 күллі шынайы да қастерлі, әділ де

Аян 4:8 Құдай Ие қасиетті, қастерлі, киелі!

#### қастық -

қастық - т.қ. дұшпан, қарсылық, қас, қаскөйлік, өштестік

Жыр 55:6 маған қарсы қастық ойлайды,

Жыр 70:24 қастық ойлағандар ұятқа батқан!

Жыр 108:4 жауап береді қастықпен

Жақ 4:4 достасу Құдайға қастық екенін

Еф 6:11 Шайтанның қастық іс-әрекетіне

#### қасірет -

қасірет - т.қ. қайғы, мұңын шағу

Жыр 141:2 Қасіретімді Оған түгел аштым.

Иш 3:11 Бірақ зұлымдар қасіретке қалады!

Иш 5:8 егіндік қосып алатындар, қасіретке

Иш 6:5 мен дауыстап: «Қасіретке қалдым

Иш 28:1 астанасы қасіретке қалады! Елдің

Иш 53:3 Ол ауыр азап көріп, көп қасірет

Иш 53:4 біздің қасіретімізді Өзіне алды,

Рим 9:2 қасіретім зор, жүрегім үздіксіз

#### қатал -

қатал -

Жар 42:7 сыңайын танытып, олармен қатал

Леу 25:43 аяусыз, қатал билік жүргізбе,

Нқл 17:11 бүлікті көздер, Оған қарсы қатал

Нқл 27:4 Ашу қатал, қаһар тасқындай басар,

Дан 2:15 ағзам мұндай қатал жарлықты

Мат 25:24 сіздің қатал адам екеніңізді білдім.

Яһд 1:15 күллі қатал сөздерін де әшкерелеп,

#### қаталдық -

қаталдық -

Мыс 1:14 қаталдықпен әр түрлі қара

Езк 34:4 аяусыз, қаталдықпен үстемдік

#### қатаң -

қатаң - т.қ. қатты

Мыс 7:4 қатаң жазалар тартқызу арқылы

Нех 13:15 демалыс күні істеуге қатаң тыйым

Уағ 7:16 асыра қатаң болма, асыра дана да

Мат 23:14 бәрінен бетер қатаң жазаланатын

Мар 11:17 — деп қатаң ескертіп тәлім берді.

Елш 5:28 тәлім беруге қатаң тыйым салған

Елш 21:20 қызу жақтап, қатаң ұстанушылар.

Қор1 9:25 қатаң ұстамдылық танытады.

Флп 3:5 Тауратты қатаң ұстанатын

Қол 3:19 сүйіп, оларға қатаң болмаңдар

#### қатаңдық -

қатаңдық -

Нқл 26:3 Қыңыр ақымаққа — қатаңдық.

Ерм 50:28 Бабылды қатаңдықпен соттап,

Рим 11:22 мейірімін әрі қатаңдығын көре

Еф 6:9 қатаңдықты жұмсартыңдар! Көкте

Аян 19:15 Ол халықтарға қатаңдықпен билік

#### қате -

қате -

Леу 19:17 Оған қатесін ашық айт, әйтпесе

Пат1 26:21 ақымақтық жасап, өте көп қате

Нқл 17:9 Қатені кешіретін достығын

Нқл 19:11 Қатені кешіру оған құрмет болар.

Ерм 20:10 енді бір қате жіберуімді аңсап жүр.

Ерм 42:20 екіжүзділік жасап ғаламат қате

Дан 6:4 бір қате не заңсыздық таба алмады

Жақ 3:2 Бәріміз де көп қате жібереміз. Ал

Тім1 6:20 «білімпаздық» деп қате аталатын,

Тім2 4:2 қателерін әшкерелеп, тыйым сал,

#### қате ілім -

қате ілім -

Тит 3:10 Қате ілім таратып, жік салатын

Аян 2:16 сол қате ілімді ұстанушылармен

#### қатерлі -

қатерлі - т.қ. қауіпті

Заң 28:27 іріңді жара, қатерлі ісік, қышыма

Жыр 40:9 «Қатерлі ауру жабысыпты оған,

#### қатты -

қатты - т.қ. баса, қатаң, нық

Жар 4:5 Қабыл қатты ашуланып, қабағын

Жар 15:12 қара түнекті көріп, қатты қорқып

Жар 18:20 қатты дауыспен айтылған шағым

Жар 27:33 Ысқақ қатты дірілдеп шошып

Жар 27:34 әбден күйініп, қатты айқайлап

Рул 14:39 бәрі қатты қайғырып жылаумен

Рул 16:15 Мұса қатты ашуланып, Жаратқан

Мар 6:26 еңсесі түсіп қатты қапаланды.

Мар 9:15 Исаны көрісімен қатты таңғалып,

Мар 9:26 баланы қатты қалшылдатты да,

Елш 28:29 бір-бірімен қатты айтысып, тарап

Аян 1:10 керней үні сияқты қатты дауыс

Аян 2:22 оларға да қатты азап шеккіземін.

Аян 18:2 Періште қатты дауыспен былай

Аян 19:6 гүрілі мен қатты күн күркіріне

#### қатынас -

қатынас - т.қ. арақатынас, байланыс, қарым-қатынас

Жох1 2:6 Онымен қатынаста тұрмын дейтін

Жох1 4:16 Құдай да онымен тығыз қатынаста

Қор2 1:12 адалдықпен қатынас жасап

Флп 2:1 өздерің Киелі Рухпен қатынаста

#### қатыс -

қатыс - т.қ. шаруа

Еш 22:24 Иеге ешқандай қатыстарың жоқ»

Пат2 3:37 патшаның еш қатысы болмағанын

Жох1 2:23 соның Әкеге де қатысы болады.

Рим 3:21 заңды ұстанудың қатысы жоқ. Ол

Евр 13:9 діни ережелердің қатысы жоқ.

#### қауесет -

қауесет - т.қ. өсек, өсек-аяң, сыбырлау

Нех 6:6 халықтардың арасында қауесет

Жыр 111:7 адам қауесеттен қорықпайды,

Ерм 51:46 Елде қауесет тарағанда, жүрексініп

Мат 28:14 қауесет әміршінің құлағына жетсе,

#### қауыз -

қауыз -

Рут 2:17 ұшырып қауызынан тазартқанда,

Жыр 34:5 жел өтіндегі қауыздай шашырасын

Иш 29:5 тобырлары қауыз іспетті ұшып

Иш 33:11 қауыздай түкке тұрғысыз жоспар

Иш 40:24 дауыл оларды қауыздай ұшырып

Дан 2:35 қауызындай соққан желмен ұшып

Ош 8:7 егіндерінің бастары — құр қауыз.

Мат 3:12 «қауызын» тозақтың сөнбес отына

#### қауым -

қауым - т.қ. Құдайдың қауымы, рухани дене, сенушілер қауымы

Жыр 21:23 Қауым жиынында Сені

Елш 2:44 барлығы біртұтас қауым болып,

Елш 2:47 құтқарып, қауымына қосып

Елш 12:5 ал қауым ол үшін Құдайға қызу

Елш 14:23 Елшілер әр қауымда сенушілер

Елш 16:5 қауымдардың сенімі күшейіп,

Қор1 12:28 Құдай қауымда кейбіреулерді,

Қор1 14:4 сол қауымды нығайтады.

Қор1 14:12 қауымды рухани жетілдіретін

Қор2 11:28 қауымдардың қамдары еңсемді

Еф 1:23 қауым — Мәсіхтің рухани денесі.

Еф 3:21 даңқы қауымда Мәсіх Иса арқылы

Еф 5:23 қауымының Басы болғаны сияқты

Еф 5:25 Мәсіх қауымды қалай сүйсе

Еф 5:27 қауым күйеуіне апарылған

Флп 4:15 басқа бір қауым емес, сендер ғана

Қол 1:24 яғни бүкіл қауымның

Тім1 3:5 қауымын қамқорлай алады?

Тім1 5:16 қауымның иығына артып қоймай

Аян 1:4 Азия аймағындағы жеті қауымға

Аян 2:1 «Ефестегі қауымның періштесіне

Аян 2:7 Рухтың қауымдарға айтқандарын

Аян 22:16 осы хабарларды қауымдардағы

#### қауым басқарушы -

қауым басқарушы - т.қ. қауым жетекшісі

Тім1 3:1 «Егер біреу қауым басқарушысы

Тит 1:7 қауым басқарушысына Құдайдың

#### қауым жетекшісі -

қауым жетекшісі - т.қ. жетекші, қауым басқарушы

Рул 16:2 тағайындалған қауым жетекшілері

Рул 32:2 қауым жетекшілерінің алдына

Елш 15:2 елшілер мен қауым жетекшілеріне

Елш 16:4 қауым жетекшілері қабылдаған

Жақ 5:14 қауым жетекшілерін шақыртсын.

Жақ 5:14 қауым жетекшілерін шақыртсын.

Пет1 5:1 Араларыңдағы қауым жетекшілері

Пет1 5:1 қызметтес қауым жетекшісімін,

Тім1 4:14 Қауым жетекшілері сенің үстіңе

Тім1 5:19 Қауым жетекшілері айыпталғанда,

#### қауым қызметшісі -

қауым қызметшісі - т.қ. қызметші

Елш 8:5 Қауым қызметшісі Філіп

Рим 16:1 қауымның қызметшісі.

Тім1 3:8 қауым қызметшілері де байыпты,

Тім1 3:12 Қауым қызметшілері әйелдеріне

#### қауымдас -

қауымдас -

Елш 4:23 Петір мен Жохан қауымдастарына

Пет1 5:9 қауымдастарыңның да дәл сондай

#### қауіп -

қауіп -

Пат1 20:21 ешқандай қауіп төніп тұрмағаны.

Жыр 11:6 Қауіптен қорғаймын Мен жәбір

Жыр 30:14 Қауіп төніп тұр басыма жан

Нқл 3:24 Қауіпті уайымдамай, жайлы

Ерм 7:10 келіп: «Біз қауіптен аманбыз!» деп

Лұқ 8:23 Оларға зор қауіп төнді.

Елш 27:33 Бастарыңа қауіп төніп, нәр татпай

Рим 8:35 әлде қауіп пен семсер ме?

#### қауіп-қатер -

қауіп-қатер -

Пат2 22:2 Мені қауіп-қатерден құтқарушым,

Әйүп 36:16 сізді де қауіп-қатерден арашалап,

Жыр 17:3 Мені қауіп-қатерден құтқарушым,

Жыр 22:4 ешбір қауіп-қатерден, Себебі Өзің

Уағ 12:5 қорқып, жолдағы қауіп-қатерден

Ән 3:8 жігіттер түнгі қауіп-қатерге дайын.

Қор1 15:30 басымызды қауіп-қатерге тігеміз?

Қор2 11:26 сансыз қауіп-қатерге ұшырап

#### қауіпсіз -

қауіпсіз - т.қ. аман-есен, қаннен-қаперсіз

Жыр 39:3 қауіпсіз қылды қадамдарымды.

Нқл 18:10 Бас сауғалаған әділге қауіпсіз пана.

Нқл 29:25 Жаратқанға сенуші қауіпсіз болар.

Сал1 5:3 Жұрт «Бәрі тыныш, қауіпсіз» деп

#### қауіпсіздік -

қауіпсіздік -

Иш 32:17 тыныштық пен қауіпсіздік әкелмек

Мих 5:4 олар қауіпсіздікте тұратын болады

#### қауіптену -

қауіптену - т.қ. жүрексіз, жүрексінген, қамығу, қорқу

Еш 9:24 өміріміз үшін қатты қауіптеніп,

Пат3 12:26 Ол іштей қауіптеніп жүріп: «Осы

Шеж2 20:3 қауіптеніп Жаратқан Иеге бет

Әйүп 3:25 қауіптенгендерім жүзеге асты.

Әйүп 5:22 аңдардан да қауіптенбейсің.

Ерм 17:8 ыстық келсе де, еш қауіптенбей,

Ерм 39:17 Қауіптенетін адамдарыңның

Елш 23:10 паршалап тастар деп қауіптенді.

Елш 27:17 қайраңдап қалудан қауіптеніп,

Елш 27:29 қауіптенген теңізшілер кеменің

#### қауіпті -

қауіпті - т.қ. қатерлі

Жыр 138:24 Қауіпті жолдамын ба, сынай

Нқл 5:6 Қауіпті жолмен жүргенін

Нқл 25:18 семсер, үшкір жебедей қауіпті жан.

Мат 8:28 олар құтырынған, аса қауіпті

Елш 24:5 Біз мына кісіні індеттей қауіпті,

Елш 27:9 кемемен жүзу қауіпті бола бастады

Елш 27:10 өз өміріміз үшін де қауіпті де өте

#### қаһар -

қаһар - т.қ. ашу 2, кәр

Мыс 32:12 Қаһарыңды басып, халқыңа апат

Мыс 32:19 билеген халықты көргенде қаһары

Заң 6:15 лаулаған қаһары өздеріңе қарсы

Заң 13:17 қаһарынан қайтады. Ол сендерге

Еш 7:1 қаһары исраилдіктерге қарсы

Еш 7:26 Ие лаулаған қаһарынан қайтты.

Шеж2 12:12 Ие қаһарынан қайтып, патша

Шеж2 30:8 сендерге деген қаһарынан қайтпақ

Езр 7:23 Құдайдың қаһарын лаулатып не

Жыр 2:5 Қаһар шашып, зәрелерін ұшырады

Нқл 21:14 Құпия сыйлық зор қаһарды басар.

Иш 5:25 Ие Өзінің халқына деген қаһарын

Жоқт 4:11 Ол Сионға қаһарының отын

Рим 1:18 әділетсіздігіне қарсы өз қаһарын

Рим 5:9 Құдайдың қаһарынан мәңгілік

Еф 2:3 Құдайдың қаһарының төгілетіні

Сал1 5:9 Өзінің қаһарына ұшырауға емес

Евр 11:27 патшаның қаһарынан қаймықпай,

#### қаһарлану -

қаһарлану -

Мыс 34:6 Тез қаһарланбайтын да өте

Рул 14:18 «Жаратқан Ие тез қаһарланбайды,

Заң 9:20 Ие Һаронға да қаһарланғаны

Пат3 11:9 Ие Сүлейменге қаһарланды.

Шеж2 36:16 Ие өз халқына әбден қаһарланды.

Нех 9:17 тез қаһарланбайсың әрі өте

Жыр 102:8 Тез қаһарланбайтын, тым

Жыр 109:5 Қаһарланған күні Ол патшаларды

Жыр 144:8 Тез қаһарланбайтын, өте мейірімді

Мих 7:18 мәңгілікке қаһарланбайсың, қайта,

Жое 2:13 тез қаһарланбайды, берік мейірімі

Жүн 4:2 Сен тез қаһарлана қоймайтын

Нқм 1:3 Ие қаһарлануға асықпайды, Оның

#### қаһарлы -

қаһарлы - т.қ. кәрлі

Жыр 17:16 Қаһарлы да құдіретті лебіңнен.

Жыр 74:9 қолында «қаһарлы тостаған», Іші

Нқл 11:4 Қаһарлы күнде байлықтан пайда

Иш 13:3 қаһарлы үкімімді орындайды.

Езк 5:15 қаһарлы сөгіспен жазалағанымда

Дан 8:6 қаһарлы күшімен тап берді.

Дан 8:19 Құдайдың қаһарлы үкімі

Мат 3:7 қаһарлы жазадан құтылуды

Лұқ 21:23 халықтың басына қаһарлы жаза

Еф 5:6 осы күнәлары үшін Оның қаһарлы

Қол 3:6 Оның қаһарлы соты төніп тұр.

Сал1 1:10 қаһарлы соттан құтқарып алады.

#### қашан -

қашан -

Мат 24:3 Бізге айтыңызшы, бұл қашан

Мар 13:32 қашан болатынын ешкім білмейді.

Мар 13:35 Үй иесінің қашан келетінін: кешке

#### қашанға дейін -

қашанға дейін -

Пат3 18:21 Қашанға дейін екіойлы болып

Дан 8:13 көтеру қашанға дейін созылмақ?

Жох 10:24 Қашанға дейін бізді еліктіріп,

#### қашанғы -

қашанғы -

Жыр 6:4 бересің, уа, Ием, бұған қашанғы?

Аян 6:10 шынайы Билеуші! Қашанғы Сен

#### қашу -

қашу - т.қ. безу

Жар 19:20 Соған қашып құтылайын. Ол

Мыс 2:15 Бірақ ол перғауыннан қашып кетіп

Пат1 19:10 Сол түні Дәуіт қашып кетіп

Жыр 138:7 Рухыңнан мен қайда қашпақпын?

Ерм 11:11 қашып құтыла алмайтын бір апат

Жүн 1:3 Тарсис қаласына қашып кетуге бел

Мат 2:13 Мысырға қашып құтылыңдар!

Мат 10:23 қудаласа, басқасына қашыңдар.

Мат 24:18 бірден қашып құтылсын!

Мат 26:56 бәрі Оны тастап, қаша жөнелді.

Мар 14:52 жалаңаш күйі қашып кетті.

Жох 10:12 отарын тастай қашады. Қасқыр

Елш 27:42 Тұтқындар жүзіп қашып кетпесін

Жақ 4:7 сонда ол сендерден қашып кетеді.

Аян 20:11 қасынан жер мен көк қашып,

#### Қаяфа -

Қаяфа - т.қ. Ханас

Лұқ 3:2 Ханас пен Қаяфа — басты діни

Жох 18:13 Қаяфаның қайын атасы еді.

#### қиқар -

қиқар - т.қ. тоң мойын

Заң 21:18 мойынсұнбайтын қиқар болып,

Пет2 2:10 қиқар жалған тәлім берушілер

#### қиқарлық -

қиқарлық - т.қ. мойынсұнбау

Шеж2 30:8 қиқарлыққа салынбаңдар!

Жыр 2:9 құртасың өз қиқарлықтарын».

Мат 12:41 олардың қиқарлығын әшкерелейді

Мат 12:42 оның қиқарлығын әшкерелейді.

Мар 16:14 көргендерге нанбай, қиқарлық

Евр 11:7 Нұх дүниенің қиқарлығын

Аян 2:27 қиқарлықтарын тас-талқан етеді.

#### қиналу -

қиналу - т.қ. азап шегу

Жар 3:16 қиналып босанатын боласың.

Пат2 22:7 қиналып Жаратқанға сиындым

Әйүп 7:11 Жанымның қиналысын білдіремін

Жыр 17:7 қиналып Жаратқанға сиындым

Жыр 30:10 Рақым ете гөр, қиналып тұрмын

Жыр 47:7 Толғатқан әйелдей қиналды.

Жыр 54:5 Жүрегім қинала дірілдейді

Иш 53:7 Ол зорлық көріп қиналды

Мат 4:24 Оған түрлі дерттері бар қиналып

Мат 11:28 Қиналып қатты шаршап

Лұқ 16:24 отта қатты қиналып жатырмын

Жох 16:21 оның қиналатын уақыты жетті.

Евр 11:35 Ал қиналып өлтірілген басқалар

#### қиналыс -

қиналыс - т.қ. азап

Әйүп 7:11 Жанымның қиналысын білдіремін

Нқл 18:14 Адамның қиналысына өз рухы

#### қинау -

қинау - т.қ. азапқа салу, азаптау

Пат1 16:14 бір қинайтын рух Саулдың үрейін

Жыр 114:3 Ажалдың азабы мені қинады, Зор

Мат 15:22 жын соғып, қатты қинап жатыр!»

Мар 5:29 әйел өзін қинап келген дертінен

Қор2 12:7 хабаршысы мені соғып қинайды.

#### қирату -

қирату - т.қ. талқандау

Шеж2 17:6 ағаш бағаналарды да қиратып

Ерм 46:19 қиратылып, қаңырап бос қалады!

Дан 9:26 киелі үйді де қиратып, топан судай

Лұқ 19:44 сені қиратып, тұрғындарыңды

Рим 3:16 Олар жүрген жерлерін қиратып

#### қирау -

қирау - т.қ. қаңырап бос, тас-талқан

Езр 9:9 Құдайымыздың қирап жатқан

Нех 2:3 қала қирап бос жатыр, әрі

Иш 6:11 қалалар қирап, қаңырап бос

Иш 58:12 қираған мекендеріңді қайтадан

Ерм 2:15 Қалалары өртеліп қирап, елсіз

Елш 15:16 оның қираған қабырғаларын

#### қисық -

қисық - т.қ. бұралаң

Нқл 10:9 Қисық жолдағы әшкереленер.

Нқл 14:2 Қисық жолға түскен Оны

Нқл 21:8 Айыптының жолы — қисық

Уағ 7:13 қисық қылып қойса, оны түзету

Иш 42:16 Қисық жолдардың бәрін түзетемін

#### қиын -

қиын - т.қ. мүшкіл

Жар 18:14 тым қиын іс бар ма?

Пат4 5:13 пайғамбар сізге бір қиын істі

Жыр 137:7 де қақ ортасында қиын жағдайдың

Ерм 32:17 алмайтын тым қиын нәрсе жоқ!

Лұқ 18:24 Патшалығына кіруі қандай қиын!

Пет2 3:16 түсінуге қиын жерлер бар.

#### қиындық -

қиындық - т.қ. азап, ауыртпалық, бейнет, сынақ

Заң 16:3 көрген қиындықтарыңды еске

Жыр 33:18 қиындықтан оларды құтқарып

Жыр 49:15 Қиындық көргеніңде шақыр Мені,

Жыр 142:11 қиындықтан құтқара гөр,

Нқм 1:7 басыңа қиындық түскен кезде Ол

Лұқ 22:28 Қиындыққа ұшыраған кездерімде

Қор2 1:8 қиындықтарымыздан хабарсыз

#### қиын-қыстау -

қиын-қыстау - т.қ. ауыр

Жыр 48:6 Қиын-қыстау кезде қорықпаймын,

Ерм 14:8 Исраилдің үміті, қиын-қыстау

Жүн 2:3 «Қиын-қыстау кезімде, уа,

Соф 1:17 қиын-қыстау кез тудырамын

Қор2 6:4 және қиын-қыстау жағдайларды

Флп 4:14 қиын-қыстау жағдайыма

Тім2 3:1 соңғы дәуірде қиын-қыстау күндер

#### қиын-қыстау кезең -

қиын-қыстау кезең - т.қ. зор қудалану кезеңі

Иш 33:2 қиын-қыстау кезеңде құтқара гөр!

Дан 9:25 бұл қиын-қыстау кезеңде болады.

Мих 2:3 бұл қиын-қыстау кезең болады.

Мат 24:21 қиын-қыстау кезең бастарыңа

Мат 24:29 қиын-қыстау кезеңнен кейін дереу

#### қиыншылық -

қиыншылық - т.қ. азап, ауыртпалық, бейнет, қысымшылық, мұқтаждық

Нқл 17:17 Қиыншылықта бауырыңдай

Уағ 8:6 қиыншылықтары ауыр тисе де

Мат 6:34 қиыншылығы өзіне жетерлік.

Жох1 3:17 қиыншылық түскен бауырына

#### қию -

қию - т.қ. жан қию, құрбандыққа беру, - қию, өмірін қию

Жох 10:18 Қиятын да, қайтып алатын да

Рим 8:32 аямай, Оны біз үшін өлімге қиды.

#### қиял -

қиял - т.қ. елес, түс

Нқл 12:11 Бос қиял қуғанның ақылы жоқ.

Нқл 28:19 қиял қуғанның жоқшылығы мол.

Иш 41:29 қиял іспетті түкке тұрғысыз

Дан 4:2 қиялдар мен көріністерден үрейім

Рим 5:5 Бұл үміт алдамшы қиял емес,

#### қиямет күні -

қиямет күні - т.қ. ақырғы заман, - күн, заманның ақыры, қайта тірілу, қайтадан -

Мар 12:23 қиямет күні қайта тірілгенде әйел

Лұқ 14:14 қиямет күні саған соның есесі

Жох 12:48 оларды қиямет күні айыптайтын

Елш 20:32 қиямет күні беруге Оның құдіреті

#### қиямет соты -

қиямет соты - т.қ. сот

Мат 10:15 қиямет соты күні сондай қала

Мат 12:36 қиямет сотында жауап береді.

Елш 24:25 болашақ қиямет соты туралы айта

Пет2 2:9 ал әділетсіздерді қиямет соты

Жох1 4:17 қиямет сотында нық сенімді

Рим 14:10 Құдайдың қиямет сотының

Евр 9:27 содан соң қиямет сотының

Евр 10:27 Қайта, қиямет сотын және Иемізге

#### қобалжу -

қобалжу -

Жох 11:33 Иса іштей қатты қобалжып

Жох 14:27 қобалжып, қорықпаңдар.

Қор2 7:15 қатты қобалжып қастерлеп

#### қожайын -

қожайын - т.қ. ие, үй иесі

Жар 24:36 Қожайынымның әйелі Сара оған

Жар 33:8 қожайыныма тартқан сыйлығым

Жар 39:5 Қожайыны Жүсіпке сарайын,

Иш 1:3 өгіз өз қожайынын таниды, есек те

Мал 1:6 қызметші қожайынын құрметтейді

Мат 6:24 екі қожайынға бірдей қызмет ете

Мат 21:33 бір қожайын жүзім бағын

Мат 24:42 Қожайындарыңның қай күні

Лұқ 12:38 Қожайыны тіпті түн ортасында

Лұқ 12:45 «қожайыным жуырда келе қоймас

Лұқ 16:13 қызметші екі қожайынға бірдей

Жох 8:35 ұлы ғана қожайынның үйінде

Жох 15:20 қызметшінің жолы қожайынынан

Пет1 2:18 қожайындарыңа мойынсұныңдар

Рим 6:16 онда сол қожайындарыңның құлы

Қол 3:22 қожайындарыңның тілін алыңдар!

Қол 3:24 ететін Қожайындарың — Мәсіхтің

Қол 4:1 Қожайындар, қызметшілеріңді

Тім1 6:1 қожайындарын құрмет атаулыға

#### қозғалу -

қозғалу - т.қ. шайқалу

Иш 54:10 Таулар қозғалып, төбелер

Елш 4:31 жиналып отырған жер қозғалып

#### қоздыру -

қоздыру - т.қ. ашу 2, ояту, түрткі

Нқл 30:33 Ашу қоздырсаң жанжал туар дәл

Ән 2:7 Махаббатты қоздырып оятпаңдар,

Ерм 8:19 неге Менің ашуымды қоздырды?

Езк 16:26 батып, қаһарымды қоздырдың.

Елш 14:2 басқа ұлт адамдарын қоздырып,

Рим 7:5 күнәлі құмарлықтарды қоздырып

Қор1 10:22 Иеміздің қызғанышын қоздырып

Ғал 5:11 діндарларының ашуын қоздырмас

#### қозы -

қозы - т.қ. тоқты, Тоқты, ұсақ мал

Жар 30:32 теңбіл, ала қойды, қара қозыны

Иш 11:6 Сол заманда қасқыр қозымен тату

Иш 40:11 ізгі шопандай бағады: «қозыларын

Лұқ 10:3 арасына жіберілген қозылар

Жох 21:15 Тоқты-қозыларымды бақ!

#### қой -

қой - т.қ. қошқар, отар, тоқты, Тоқты, ұсақ мал

Жар 22:7 шалынып, өртелетін қой қайда? —

Жыр 43:23 Сойылатын қой деп бізге қарауда.

Жыр 77:52 өз халқын алып шықты қойлардай

Жыр 118:176 қой іспетті адасып келемін, О, Ием

Иш 53:6 адасқан қойлардай тентіреп

Иш 53:7 қой секілді тіс жармады.

Ерм 50:6 халқым қойлар сияқты жоғалып

Ерм 50:17 шашырап кеткен қой отары

Езк 34:11 Өзім қойларымды іздеп, тауып

Зәк 10:2 халқым қой сияқты тентіреп кетті,

Мат 9:36 адамдар бағушысы жоқ қойлардай

Мат 10:16 арасына жіберілген қойлар сияқты

Мат 18:12 жүз қойы болып, солардың біреуі

Лұқ 15:6 Жоғалған қойымды тауып алдым,

Жох 10:3 қойлар оның даусын естіп таниды.

Жох 10:7 қойлар кіретін «есік» Менмін.

Жох 10:27 Өз «қойларым» даусымды естіп

Жох 21:16 — Қойларымды бағып жүр!

Жох 21:17 — Қойларыма қарап жүр!

Елш 20:28 Шопан қойын қалай бақса, сендер

Пет1 2:25 адасып кеткен қой сияқты едіңдер

Рим 8:36 сойылатын қой деп бізге қарауда».

#### қой терісін жамылу -

қой терісін жамылу -

Мат 7:15 сендерге қой терісін жамылып

#### қойма -

қойма - т.қ. қамба

Пат3 9:19 сақтау үшін қойма қалаларын

Шеж2 31:11 қойма бөлмелерін дайындауға

Шеж2 31:12 Қонаниях қойма меңгерушісі, ал

Нех 10:39 қойма бөлмелеріне апаратын

Мал 3:10 тамақ болуы үшін қоймама

#### қойшы -

қойшы -

Мыс 2:19 жігіт бізді қойшылардан қорғап,

Иш 38:12 Өмірім қойшының қосындай

Ерм 43:12 Қойшының шапанын жамылып

Езк 34:12 Қойшы қамқорлығындағы

#### қоқан-лоқы -

қоқан-лоқы - т.қ. жәбір, зорлық, зорлық-зомбылық, қорқыту

Мыс 10:28 деп қоқан-лоқы көрсетті.

Шеж2 32:18 айқайлап, қоқан-лоқы көрсетіп

Нех 4:11 деп қоқан-лоқы көрсетіп те жүрді.

Жыр 26:12 Ашумен маған қоқан-лоқы

Езк 32:27 басқаларға қоқан-лоқы жасайтын.

Соф 2:8 еліне қоқан-лоқы жасаған

Елш 4:29 олардың қоқан-лоқысын көріп

Елш 9:1 өлтірем деген қоқан-лоқысы мен

#### қол -

қол - т.қ. аяқ-қол, қол-аяқ, қолынан келу

Жар 22:12 Балаңа қол көтерме, оған ештеңе

Жар 38:30 қолына қызыл жіп байланған інісі

Мыс 13:3 құдіретті қолымен сол жерден

Мыс 17:11 Мұса қолын аспанға қарай

Заң 32:39 Құтқара алмайды өз қолымнан

Пат1 24:7 қол жұмсаудан Құдай сақтасын!

Пат2 24:14 Жаратқан Иенің қолына түсейік,

Жыр 18:2 Оның қолының керемет істерін

Жыр 23:4 тек қолы мен жүрегі таза жанға

Жыр 30:6 қолыңа рухымды тапсырамын.

Жыр 30:16 Өмірім Сенің қолыңда, я,

Жыр 31:4 күні-түні Сенің қолың Зілдей боп

Жыр 44:5 Мықты оң қолың ғажап істер

Жыр 72:23 ұстап қолдайсың оң қолымнан,

Жыр 88:11 Жауларыңды күшті қолыңмен

Жыр 90:12 Қолдарына көтеріп сені алып

Жыр 118:73 Сенің қолың мені жаратып

Жыр 133:2 Киелі орнына қарай қол жайып

Жыр 138:10 Сол жерде де мені қолың жетелеп

Жыр 144:16 Әр тірі жанға қолыңды ашасың,

Нқл 24:33 Аз-аздан қол қусырып жата берсең

Нқл 31:20 Оның қолы әрдайым жомарт

Иш 42:6 Қолыңнан ұстап, қорғаймын,

Дан 5:5 адам қолының саусақтары пайда

Мат 4:6 қолдарына көтеріп Сені алып

Мат 12:10 қолы семіп қалған бір адам да

Мат 18:8 — Егер сені өз қолың не аяғың

Мар 14:58 қолдан жасалмаған басқасын үш

Лұқ 1:51 Ол қолының құдіретін танытып

Лұқ 8:3 қолдарындағы барымен Исаға

Лұқ 22:21 Мені өз қолымен ұстап беретін

Лұқ 23:46 «Әке, Сенің қолыңа рухымды

Лұқ 24:50 қолын жайып оларға батасын

Жох 3:35 қолына бар билікті тапсырған.

Жох 10:28 ешкім оларды Менің қолымнан

Жох 20:25 Оның қолдарынан шегелердің

Елш 20:34 осы екі қолыммен жұмыс істеп,

Елш 28:4 қолындағы салбыраған жыланды

Жақ 4:8 қолдарыңды жамандық атаулыдан

Пет1 5:6 құдіретті қолының астына бой

Қор1 4:12 қолмен ауыр жұмыс істеп өз

Қор1 12:15 Егер аяқ: «мен қол еместіктен

Қор2 5:1 адам қолы емес, Құдайдың Өзі

Ғал 6:11 Енді сендерге өз қолыммен, үлкен

Тім1 2:8 адал қолдарын жайып, ашу-ыза

Евр 10:31 Мәңгі тірі Құдайдың қолына түсіп

#### қол жеткізу -

қол жеткізу -

Жыр 138:6 қол жеткізбес биік те ғажап маған!

Уағ 2:2 «Бұл не нәрсеге қол жеткізеді?» —

Ерм 45:5 үшін ұлы нәрселерге қол жеткізуге

Флп 3:11 қайта тірілуге қол жеткіземін.

Флп 3:16 Тек қол жеткізген түсінігімізге сай

Аян 12:11 жеңіске қол жеткізді. Олар өз

#### қол жуу -

қол жуу -

Жыр 25:6 Қол жуып адалдығымды

Мат 15:20 қол жуу рәсімін орындамастан

Мат 27:24 жұрт алдында қолын жуып тұрып:

#### қол қойып бата беру -

қол қойып бата беру - т.қ. тағайындау

Елш 6:6 қолдарын қойып баталарын берді.

Елш 13:3 қолдарын қойып баталарын берді

Тім1 4:14 қолдарын қойып бата берген кезде

Тім1 5:22 қол қойып батаңды беруде

#### қол соғу -

қол соғу -

Жыр 46:2 ұлттар, Құдайға қол соғыңдар,

Иш 55:12 күллі ағаштар сендерге қол соқпақ.

#### қол созу -

қол созу - т.қ. созу, созылу

Жар 3:22 Енді ол қолын созып, мәңгілік

Мыс 6:6 Мен қолымды созып, құдіретті

Мыс 14:27 Мұса қолын теңізге қарай созды.

Пат2 22:17 қолын созып, Ол мені ұстап алды,

Пат2 24:16 құрту үшін қолын соза бергенде,

Шеж1 13:9 Ұза қолын созып, Келісім

Езр 7:9 құдіретті қолын созып, шапағатты

Әйүп 2:5 еті мен сүйегіне қолыңды созып,

Жыр 17:17 қолын созып, Ол мені ұстап алды,

Жыр 67:32 елі де қол созып Құдайға көнеді.

Жыр 143:7 Қолыңды көктен созып мені

Иш 14:27 Ие құдіретті қолын алға созып тұр.

Иш 51:9 құдіретті қолыңды созып,

Ерм 1:9 Ие қолын созып, аузыма тигізді де

Ерм 6:12 қолымды созғанда олардың үйлері

Ерм 27:5 құдіретіммен және алға созған

Езк 2:9 маған қарай созылған бір қолды

Езк 20:33 алға созылған қолыммен және зор

Мат 8:3 қолын созып, денесіне тигізді де:

Мат 12:13 семіп қалған оң қолын созғанда,

Мат 14:31 Иса дереу қолын созып, демеп

Лұқ 18:7 Әлде соны ұзаққа созып жібере ме

Жох 21:18 Ал қартайғанда қолыңды созып

Елш 11:21 құдіретті қолын созып мейірімді

Елш 13:11 құдіретті қолын созып, сен соқыр

Елш 26:1 Пауыл қолын созып, қорғау сөзін

Рим 10:21 күні бойы қол созып шақырумен

#### қол сұғу -

қол сұғу - т.қ. ұрлау

Мыс 22:8 қол сұқпағандығы айқындалсын.

Ән 5:4 Есік тесігінен қол сұқты сүйіктім,

Жох 12:6 әрі түскен ақшаға қол сұғатын.

Пет1 4:15 басқаның шаруасына қол сұғудың

#### қол тарту -

қол тарту -

Пат2 24:16 «Жетер енді, қолыңды тарт!» —

#### қол тигізу -

қол тигізу - т.қ. тиісу

Әйүп 1:11 барлық иелігіне қолыңды тигізе

Әйүп 2:5 сүйегіне қолыңды созып, тигізе

Ерм 1:9 Ие қолын созып, аузыма тигізді де

Мат 8:3 Иса қолын созып, денесіне тигізді

Мат 9:18 Сіз барып, қолыңызды тигізе

Мат 14:36 қол тигізгендердің бәрі де сауығып

Лұқ 6:19 Исаға қолын тигізуге ұмтылды,

Лұқ 22:51 малайдың құлағына қолын тигізіп,

Лұқ 24:39 Менің Өзім. Маған қол тигізіп

Жох1 1:1 Оған анықтап қарап, қол тигіздік.

Қол 2:21 ішіп-жеме, ол заттарға қол тигізбе!

Евр 6:2 мен қол тигізіп бата беру жөнінде

#### қол ұшын беру -

қол ұшын беру - т.қ. демеу болу, көмектесу, қолдау

Мыс 23:1 әділетсіз адамға қол ұшын берме!

Еш 1:14 Оларға қол ұшын беріңдер!

Иш 51:18 қол ұшын беріп, тура жолмен

Иш 58:7 қол ұшын беруден бас тартпа!»

Жоқт 4:6 ешкім де қол ұшын бермеген.

#### қол үзу -

қол үзу -

Нқл 27:10 Қол үзбе өз досыңнан, Әкеңнің де

Жох 5:17 Әкем еңбектен қол үзбейді,

Қор1 13:11 Қол үздім балалық қасиеттерден.

#### қола -

қола -

Мыс 25:3 алтын, күміс, қола,

Мыс 26:11 Қоладан елу ілмек шығыршық

Мыс 27:2 Үстел қоламен қапталсын.

Мыс 27:4 Отқа арналған торды да қоладан

Иш 60:17 Саған қола орнына алтынды

Дан 4:20 темір, қола кісендермен бұғаулап,

Дан 5:4 алтын, күміс, қола, темір, ағаш

Аян 1:15 балқыған қоладай жалтырап,

Аян 18:12 ағаш, қола, темір және мәрмәрдан

#### қолайлы -

қолайлы - т.қ. жайлы 1, тиімді, ыңғайлы

Рул 32:1 мал бағуға өте қолайлы жер екенін

Ерм 46:17 өзіне қолайлы сәтті пайдалана

Жүн 4:6 қолайлы болу үшін бір бұтаны

Мат 26:16 ұстап берудің қолайлы сәтін

Қор1 7:40 ең қолайлысы қайтадан тұрмыс

#### қол-аяқ -

қол-аяқ - т.қ. аяқ 1, аяқ-қол, қол

Мыс 40:31 су алып, қол-аяқтарын жуатын

Дан 10:6 қол-аяғы жылтыратылған қоладай

Мат 18:8 сыңар қол-аяқпен мәңгілік өмірді

Лұқ 24:39 Қол-аяғыма қараңдар: бұл —

Елш 21:13 Иерусалимде қол-аяғымды

Елш 21:33 қол-аяғын бұғаулауға бұйырды.

#### қолға алу -

қолға алу -

Жыр 89:17 Қолға алған ісімізді оңғара көрсін.

Уағ 9:10 істі қолға алсаң да, соны жан сала

Иш 40:11 «қозыларын» қолына алып,

Лұқ 2:28 Шимон Оны қолына алып,

#### қолдану -

қолдану - т.қ. шара қолдану

Бил 14:4 Ие осы жайтты қолданып,

Мат 7:2 өзгелерге қолданған өлшем

Елш 19:13 Исаның атын қолдана бастады: —

Пет1 4:10 жақсылап қолданыңдар.

Рим 12:7 дарының болса, оны қолдана бер.

Қор1 3:12 әдістер қолдануда: бұлар алтын,

Қор1 9:18 құқықтарымды қолданбай, Ізгі

Тім2 1:6 дарынды көбірек ынтамен қолдан!

Тім2 2:21 ізгі істер үшін қолданылуға дайын

Евр 5:13 не ұқпайды, не дұрыс қолдана да

#### қолдап-қорғау -

қолдап-қорғау - т.қ. қорғап-қолдау, қорғау

Шеж2 14:11 қолдап-қорғайтын құдірет жалғыз

Иш 41:13 Мен сені қолдап-қорғаймын

Иш 49:8 сені қолдап-қорғап жүремін.

Лұқ 1:66 Өзі Жақияны қолдап-қорғап жүрді

#### қолдау -

қолдау - т.қ. демеу болу, жақтау 2, көмек, көмектесу, қол ұшын беру

Жыр 29:3 мен Саған сиындым Қолдау сұрап

Жыр 36:24 оны қолынан демеп қолдайды.

Жыр 36:40 оларды қолдап құтқарады

Жыр 78:9 бізді қолдай гөр, Атыңның

Жыр 123:8 Біз қолдау күтетін бірден-бір

Нқл 18:5 қолдау арамды — Әділетсіз соттың

Иш 41:14 Қорықпа, Мен сені қолдаймын!»

Иш 59:16 қолдайтын ешкімнің болмағанына

Рим 8:26 бізді Киелі Рух та қолдайды.

Сал1 5:14 қолдап, төзімділік танытыңдар!

Евр 9:24 бізді қолдап сөйлейді.

#### қолдаушы -

қолдаушы - т.қ. көмекші, қорғап-қолдаушы, Қорғаушы, құтқарушы, Құтқарушы

Мыс 18:4 Елиезер («Қолдаушым — Құдай»)

Жыр 26:9 қолдаушым болып келесің Сен,

Жыр 32:20 Ол — қолдаушымыз, қалқандай

Жыр 39:18 Қолдаушым да құтқарушым

Жыр 62:8 Өзің менің қолдаушымсың,

Жыр 69:6 тездетіп келе гөр! Қолдаушым да

Жыр 117:7 маған жар, Ол — Қолдаушым

Иш 44:2 Қолдаушың, Мен, Жаратқан Ие,

#### қолынан келу -

қолынан келу - т.қ. қол

Мыс 8:18 қолдарынан келмеді. Ал масалар

Әйүп 38:35 мойынсұндыру қолыңнан келе ме?

Иш 50:2 азат ету қолымнан келмейді деп

Ерм 32:27 Қолымнан келмейтін іс бар ма?

Мат 17:16 сауықтыру қолдарынан келмеді. —

Мат 17:20 Қолдарыңнан келмейтін ештеңе де

Мат 19:26 Бұл, адамның қолынан келмейді,

Лұқ 18:27 Құдайдың қолынан келеді, — деп

Рим 12:18 Қолдарыңнан келгенше, барлық

#### қонақжай -

қонақжай -

Пет1 4:9 өзара қонақжай болыңдар.

Тім1 3:2 қонақжай және қабілетті оқытушы

Тит 1:8 Керісінше, ол қонақжай

#### қонақжайлылық -

қонақжайлылық -

Мыс 2:21 қонақжайлылығына риза болған

Рим 12:13 қонақжайлылық танытыңдар!

Рим 16:23 қонақжайлылық танытқан Гайдан

Тім1 5:10 қонақжайлылық танытуы

Евр 13:2 Қонақжайлылық танытуды

#### қонақүй -

қонақүй -

Лұқ 2:7 қонақүйде оларға орын болмады.

Лұқ 10:34 есегіне мінгізіп алып, қонақүйге

Елш 28:15 мен «Үш қонақүй» деген жерлерге

#### қондыру -

қондыру -

Жар 26:3 жар болып, батамды қондырамын.

Жар 39:5 жарылқап, батасын қондырды.

Мыс 31:5 өңдеп, жиектемеге қондыруға,

Рул 11:25 ақсақалға үлестіріп қондырды.

Пат4 3:15 оған рухани құдірет қондырды.

Жыр 28:11 сыйлап ақ батасын қондырады.

Иш 42:1 қондырдым Өзімнің Рухымды, Ол

Иш 61:1 Тәңір Ие Өзінің Рухын қондырды.

Мат 12:18 қондырамын Мен өз Рухымды, Ол

Лұқ 4:18 Ие Өзінің Рухын қондырды. Ол

#### қону -

қону -

Мыс 8:18 да, малдарға да жаппай қонды.

Мыс 16:13 қоныстанған жеріне қаптап қонды.

Рул 24:2 кезде, оған Құдайдың Рухы қонды

Еш 3:1 өтпес бұрын олар сол жерде қонды

Пат1 16:13 Иенің Рухы Дәуітке қонды. Мұнан

Шеж2 24:20 қызметкерге де қонды. Зәкәрия

Езр 8:15 Сол жерде біз үш күн қондық. Мен

Жыр 83:4 торғай да қонатын жерін тауып

Езк 40:1 Иенің рухани құдіреті қонды.

Лұқ 1:35 Саған Киелі Рух қонып Құдай

Лұқ 3:22 Рух Оның үстіне қонды. Көктен:

Жох 1:32 көктен түсіп, Исаға қонғанын

Жох 1:34 Рухтың Исаға қонғанын көріп,

Елш 2:3 үстіне бір-бірден қонды.

Елш 10:44 бәріне Киелі Рух қонды.

Елш 11:15 тура о баста бізге қонғандай,

Елш 19:6 қойғанда, оларға Киелі Рух қонды;

#### қоныс аудару -

қоныс аудару - т.қ. аудару, көшу

Жар 26:23 Ысқақ Бер-Шебаға қоныс аударды

Жар 30:36 үш күндік жерге қоныс аударды.

Жар 36:6 басқа бір елге қоныс аударды.

Рул 2:31 Исраилдіктер қоныс аударғанда

Рул 20:15 Мысыр еліне қоныс аударып, сол

#### қоныс тебу -

қоныс тебу - т.қ. мекендеу

Жар 11:2 алқапты тауып, соған қоныс тепті.

Жар 11:31 сол жерге қоныс теуіп, тұрып

#### қоныстандыру -

қоныстандыру - т.қ. мекендету

Жар 47:6 ең жақсы жеріне қоныстандыр:

Рул 14:30 өздеріңді қоныстандыруға ант

Пат2 7:10 сол жерге қоныстандырамын. Осы

Пат4 17:6 қалаларына қоныстандырды.

Шеж1 23:25 тұрақты орынға қоныстандырып,

Шеж2 33:8 бабаларын қоныстандырған осы

Жыр 67:11 халқыңды елде қоныстандырдың,

Ерм 32:37 қауіп-қатерсіз қоныстандырамын.

#### қоныстану -

қоныстану - т.қ. мекендеу

Жар 4:16 деген жерге қоныстанды.

Жар 13:18 тоғайына барып, қоныстанды. Сол

Жар 20:1 болып уақытша қоныстанды.

Жар 26:2 Мен айтқан жерде қоныстанып,

Еш 1:15 жерін иемденіп, қоныстануларыңа

Бил 10:8 Ғилақад аймағында қоныстанған

Ош 13:6 жақсы жайылымға қоныстанғанда

Зәк 14:11 Халық Иерусалимге қоныстанып,

#### қоңды -

қоңды - т.қ. бордақы, семіз

Жар 27:9 маған екі қоңды лақты алып кел.

Езк 34:3 қоңдыларын сойып жейсіңдер,

Езк 34:20 Өзім қоңды қой мен арық қойдың

Езк 39:18 бордақы малындай қоңды болады.

#### қоңырау -

қоңырау -

Мыс 28:33 кішкене алтын қоңыраушалар

Зәк 14:20 қоңырауларында «Жаратқан Иеге

Қор1 13:1 Сөздерім сыңғырлаған қоңырауға

#### қорамсақ -

қорамсақ -

Жыр 126:5 «Қорамсақтарын» солармен

Ерм 51:11 қорамсақтарыңды толтырыңдар!

#### Қорах -

Қорах -

Рул 16:5 Содан кейін ол Қорах пен оның

Рул 16:24 — Қауымға: «Қорах, Датан және

Рул 26:9 Һаронға қарсы шыққан Қорахтың

Яһд 1:11 Қорах сияқты қиқарлықпен

#### Қорахтың ұрпағы -

Қорахтың ұрпағы -

Шеж1 9:31 Қорахтың ұрпағы Шаллумның

Шеж1 12:6 Қорахтың ұрпақтары Елқанах,

Шеж1 26:1 Қорахтың ұрпақтарынан:

Жыр 41:1 Қорах ұрпақтарының насихат

Жыр 84:1 Қорахтың ұрпақтарының жыры

#### қорған -

қорған - т.қ. қамал, қамалды, қорғаныш

Жыр 9:10 зәулім қорған боп тұрады,

Жыр 17:3 жартастай берік қорғаным

Жыр 30:3 Бас сауғалар құз бен қорғаным

Жыр 61:8 Құдайдан, Ол — мықты қорғаным

Жыр 70:3 сай құтқаршы, құздай қорғаным!

Жыр 90:2 қорғаным, Сенімімді Саған артам

Жыр 140:8 паналайтын берік қорғаным,

Жыр 143:1 нық қорғаным — Жаратқан!

Ерм 16:19 паналайтын қорғанымсың. Жердің

#### қорғану -

қорғану -

Нех 4:9 қорғану үшін күні-түні қабырғаға

Жыр 32:16 Жауынгер зор күшімен қорғана

Жыр 91:16 мінсіз, Ол — қорғанар жартасым»

Иш 25:4 мұқтаждар қасыңда қорғанады,

Дан 3:16 қорғануымыздың қажеті жоқ.

Қор1 9:3 осылайша қорғанамын.

#### қорғаныш -

қорғаныш - т.қ. қорған

Жар 48:15 бүгінге дейін Қорғанышым болып

Езр 9:9 іспетті қоршайтын қорғаныш та

Жыр 88:19 қорғанышымыз — Жаратқан

Нқл 14:26 ұрпақ та бас сауғалар қорғаныш.

Иш 30:2 перғауыннан қорғаныш іздеп,

Нқм 2:5 дәу қорғаныш қалқандарын

#### қорғап-қолдау -

қорғап-қолдау - т.қ. қолдап-қорғау

Заң 33:29 сені қалқандай қорғап-қолдайды,

Жыр 67:21 Құдайымыз бізді қорғап-қолдайды

Жыр 88:22 Ұдайы оны қорғап-қолдайтын

Жыр 120:7 Жаныңды Ол қорғап-қолдайды.

Иш 45:17 құтқарып, ұдайы қорғап-қолдайды

Иш 66:14 құдіретімен қорғап-қолдап, ал

Елш 26:22 Құдай қорғап-қолдап келгендіктен

#### қорғап-қолдаушы -

қорғап-қолдаушы - т.қ. қолдаушы, Қорғаушы

Жыр 26:9 Қорғап-қолдаушым болып келесің

#### қорғап-қоршау -

қорғап-қоршау - т.қ. қорғау, қоршау

Иш 63:9 халқын қорғап-қоршап жүрді.

#### қорғау -

қорғау - т.қ. күзету, қолдап-қорғау, қорғап-қоршау, сақтау

Жар 28:15 қайда барсаң да қорғаймын

Мыс 23:20 Мен сендерді жолда қорғап

Заң 32:10 қарасындай сақтап қорғады,

Еш 24:17 Ие бізді бүкіл жол бойы қорғап

Пат1 2:9 бағышталғанды қорғап күзетеді

Әйүп 36:6 мүдделерін қорғайды.

Жыр 11:8 қаналғандарды Сен қорғайсың

Жыр 24:21 Адалдық пен әділдік қорғасын

Жыр 39:12 шындығың мені қорғасын лайым.

Жыр 42:1 мейірімсіз халықтан мені қорғашы

Жыр 71:4 халықтың жарлыларын қорғасын,

Жыр 90:11 де, олар сені қорғап күзетеді,

Жыр 90:14 Өзімді мойындағанды қорғайтын

Жыр 96:10 бағышталғандарды Ол қорғайды,

Жыр 120:8 қорғайтын болады Барып-келу

Жыр 139:2 жандардан мені қорғашы,

Жыр 144:20 Өзін сүйетіндердің бәрін қорғайды

Жыр 145:9 мүддесін Жаратқан қорғайды

Нқл 22:23 Жаратқан Ие қорғайды, Оларды

Нқл 31:9 мұқтаждың мүддесін қорғашы!

Иш 27:3 Деп күні-түні күзетіп қорғаймын,

Иш 52:12 да қорғап жүретін болады.

Ерм 5:28 мүддесін де қорғамайды.

Жое 2:18 қорғап, өз халқын аяйтын болады.

Лұқ 4:10 олар Сені қорғап күзетеді.

Елш 25:16 өзін қорғауға мүмкіндігі болмай

#### Қорғаушы -

Қорғаушы - т.қ. қамқоршы, Қамқоршы, қолдаушы, қорғап-қолдаушы

Әйүп 16:19 куәлік беретін Қорғаушым көкте.

Жыр 120:3 Ұйықтамайды Қорғаушың,

Жох1 2:1 Сол Қорғаушымыз — Иса Мәсіх.

#### қорқу -

қорқу - т.қ. алаңдау, жүрексіз, жүрексінген, қамығу, қастерлеу, қауіптену, қорықпау, үрейлену, шошыну

Жар 3:10 бақта жүргеніңді естіп, қорқып

Жыр 26:1 Кімнен мен қорқамын солай

Иш 51:12 адам баласынан қорқасың?

Мал 2:5 қорқып, оны терең қастерледі де.

Мат 28:8 әрі қорқып, әрі қатты қуанып,

Мар 4:40 Неліктен соншама қорқасыңдар?

Лұқ 12:5 қорқып, Оны терең қастерлеңдер!

Лұқ 24:37 қатты абыржып қорқып, елес

Жох1 4:18 Қорқатын кісіде сүйіспеншілік

Рим 13:3 жамандық істегендер қорқуға тиіс.

Евр 2:15 өмір бойы өлімнен қорқып,

#### қорқыныш -

қорқыныш - т.қ. зәре

Жыр 33:5 мені бар қорқынышымнан

Жыр 54:5 Өлімнің қорқынышы тап береді.

Жыр 90:5 сен қара түнек қорқынышынан

Мих 7:17 Саған қорқынышпен бет бұрып,

Мар 16:8 Әйелдер бойларын қорқыныш

Тім2 1:7 Құдай бізге қорқыныш емес, күш,

#### қорқынышты -

қорқынышты - т.қ. үрейлі

Әйүп 6:21 Қорқынышты азабымды көріп,

Әйүп 41:6 Сондай қорқынышты тістермен

Жыр 39:3 Ием қорқынышты шұңқырдан

Иш 2:10 Иенің қорқынышты қаһарынан,

Иш 21:1 сол қорқынышты шөл жақтан апат

Иш 64:3 күтпеген қорқынышты істер

Ерм 30:5 Қорқынышты айқай естіледі!

Мал 4:5 Иенің ұлы да қорқынышты соты

Лұқ 21:11 қорқынышты құбылыстар әрі зор

Жох1 4:18 сүйіспеншілік қорқынышты

Қор2 1:10 қорқынышты ажал қаупінен Ол

Евр 10:31 сотталу қандай қорқынышты!

Аян 16:21 сол ғаламат қорқынышты пәле,

#### қорқынышты көрініс -

қорқынышты көрініс - т.қ. кәрлі көрініс, көрініс

Заң 28:25 үшін қорқынышты көрініске

Шеж2 30:7 жазалап, қорқынышты көрініске

Ерм 15:4 қорқынышты көрініс етемін.

Ерм 42:18 қарғалып, қорқынышты көрініске

Ерм 50:23 Бабыл қорқынышты көрініске

#### қорқыту -

қорқыту - т.қ. қоқан-лоқы, үрей, үрейлену

Нех 6:19 Ал Тобиях мені қорқыту үшін

Иш 54:14 Сені ештеңе де қорқытпай,

Пет1 2:23 қорқытпады. Қайта, Ол ісін әділ

Пет1 3:14 Өздеріңді қорқытқандардан «не

Рим 8:15 қорқытып жүретін рухты емес,

#### қорлау -

қорлау - т.қ. балағаттау, масқаралау

Леу 21:6 Оның есімін еш қорламасын!

Мат 12:31 Құдайды қорлағандарына кешірім

Мар 2:7 солай деп Құдайды қорлап тұр?

Мар 3:29 Рухын қорлайтынға ешқашан

Жох 10:33 қорлағаның үшін тас лақтырып

Рим 2:24 бола Құдайдың аты қорланады.

#### қорлық -

қорлық - т.қ. масқара

Езр 9:7 тонау, қорлықтан көз ашпай

Нех 1:3 жайы мүшкіл, көргендері қорлық!

Нех 9:18 десіп, Өзіңе қарсы шығып қорлық

Мат 26:65 Қорлық сөздерін өз

Елш 5:41 Исаның аты үшін қорлық көруге

Пет1 4:14 Мәсіхтің атына бола қорлық

Қор2 12:10 қорлық, мұқтаждық, қуғын-сүргін

Сал1 2:2 азап шегіп, қорлық көргеніміз

Тім1 4:10 еңбек етіп қорлыққа төзудеміз.

Евр 12:2 шегеленудің қорлығын елемей,

Евр 13:13 Оның көрген қорлығын бөлісейік.

#### қоршау -

қоршау - т.қ. қорғап-қоршау

Жар 37:7 менікін қоршап, оған иіліп тағзым

Мыс 14:22 солынан қабырға іспетті қоршап

Мыс 27:9 тоқылған перделер қоршап тұрсын

Мыс 27:19 ауланы қоршаған бағаналар және

Заң 9:1 қоршалған үлкен қалалары бар.

Жыр 33:8 қоршап тұрады Оның періштесі

Ән 4:12 қоршалған бұлақтайсың,

Жох 10:24 Яһуди діндарлары Оны қоршап

Евр 12:1 жанкүйерлердей қоршап тұр.

Аян 5:6 ақсақалдар қоршаған «Тоқтыны»

#### қорықпау -

қорықпау - т.қ. батылдану, қаймықпау, қорқу

Жар 15:1 Ыбырам, қорықпа!

Жар 20:11 жердегілер Құдайдан қорықпайды,

Жар 21:17 Саған не болды, Ажар? Қорықпа,

Жар 26:24 Қорықпа, әрдайым сені көз

Жар 50:19 Жүсіп оларға: — Қорықпаңдар!

Мыс 14:13 Қорықпаңдар, берік тұрыңдар!

Рул 14:9 елдің халқынан қорықпаңдар!

Заң 31:6 еш үрейленіп қорықпаңдар!

Пат1 17:32 ешкім сол філістірден қорықпай

Пат1 22:23 Қасымда қал, ештеңеден қорықпа.

Пат4 6:16 Қорықпа, біздің жағымыздағылар

Пат4 17:35 Бөтен тәңірлерден қорықпаңдар,

Жыр 22:4 Қорықпаймын ешбір қауіп

Иш 41:10 Қорықпа, Мен саған жар боламын,

Хақ 2:5 тұратын болады. Қорықпаңдар!»

Мат 14:27 Қорықпаңдар, бұл Менмін ғой!

Лұқ 1:30 періште оған: — Қорықпа, Мәриям

Лұқ 12:32 Шағын қауым, қорықпа! Көктегі

Елш 18:9 Қорықпа! Үнсіз қалмай айта бер!

Елш 27:24 Қорықпа, Пауыл! Сен римдік

Пет1 3:14 не қорықпаңдар, не қысылмаңдар!

Флп 1:14 қорықпай уағыздауға батылданды.

Евр 13:6 қорықпаймын ешбір жайттан, не

Аян 1:17 «Қорықпа! Мен Алғашқымын да

Аян 2:10 кешетіндеріңнен қорықпа! Рас,

Аян 15:4 Жаратқан Ие, кім Сенен қорықпас

#### Қорынт -

Қорынт -

Елш 18:1 Қорынт қаласына бет алды.

Елш 18:18 едәуір күн Қорынтта аялдағаннан

Елш 19:1 Аполлос Қорынтта болған кезде

Қор1 1:2 Қорынт қаласындағы Құдайдың

Қор2 1:1 Құдайдың Қорынттағы қауымына

Қор2 1:23 менің Қорынтқа келмегенім

Тім2 4:20 Ераст Қорынт қаласында қалды,

#### қорынттық -

қорынттық -

Елш 18:8 басқа қорынттықтар да сенімді

Қор2 6:11 қорынттықтар, сендермен ашық

#### қорыту -

қорыту - т.қ. шешу

Уағ 2:15 бұны да бекершілік деп қорыттым.

Пет1 3:8 Қорыта айтқанда, бәрің де өзара

Евр 3:10 деп қорыттым: Жүрек қалаулары

#### қорытынды -

қорытынды - т.қ. шешім

Уағ 9:1 толғанып мына қорытындыға

Уағ 12:13 қорытындысын тыңдайық:

Рим 3:28 деген қорытындыға келеміз.

Рим 6:1 Бұдан қандай қорытынды шығады

Қор2 5:14 қорытындыға келдік: бір Адам

#### қосақ -

қосақ - т.қ. әйел, жұбай

Нқл 2:17 қосылған қосағынан бас тартқан

Нқл 5:18 ет жастай алған қосағыңды:

Езк 24:17 Қайтыс болған қосағыңды

#### қосу -

қосу - т.қ. қосылу

Заң 4:2 өсиеттеріне ештеңені қоспай,

Заң 12:32 оларға еш нәрсені не қосып

Нқл 30:6 Оның сөздеріне еш нәрсе қоспа

Езк 37:19 Яһуданың тақтайшасымен қосып

Мат 6:33 бұлардың бәрін қосып береді.

Мат 19:6 Құдай қосқанды адам баласы

Елш 2:47 қауымына қосып отырды.

Аян 22:18 кімде-кім оған бір нәрсе қосса

#### қосылу -

қосылу - т.қ. қосу

Жар 2:24 тастап, әйеліне берік қосылады,

Леу 8:26 зәйтүн майы қосылған шелпек

Пат1 13:4 Саулға қосылу үшін Ғылғалға

Пат2 20:7 барлық батырлар қосылып,

Шеж1 12:22 жасағына жаңа адамдар қосылып

Уағ 3:14 ештеңе қосылмайтынын да ұқтым.

Мат 1:18 екеуі әлі де қосылмай тұрғанда-ақ,

Елш 2:41 қауымға үш мыңдай адам қосылды

Елш 5:14 Оның қауымына қосылып жатты.

Елш 11:24 көптеген адамдар қосылды.

Елш 17:34 оған қосылып, сенімді қабылдады.

Қор1 6:17 қосылған кісі Оның Өзімен рухани

Еф 5:31 шешесін тастап, әйеліне қосылады,

Евр 12:23 қауымына қосылдыңдар. Сендер

#### қошқар -

қошқар - т.қ. қой, ұсақ мал

Жар 22:13 шырмалып қалған қошқарды

Мыс 29:16 Қошқарды құрбандыққа шалып,

Мыс 39:34 боялған қошқар терілерінен

Леу 8:19 Мұса қошқарды шалып, қанын

Дан 8:7 теке қошқарға бас салып, оның екі

Дан 8:20 қошқар Мидия мен Персияның

Евр 9:13 қошқардың не бұзаудың қаны,

#### қоштасу -

қоштасу -

Жар 45:24 Жүсіп ағаларымен қоштасып,

Пат1 1:18 деп Ханна қоштасып, кетіп қалды.

Лұқ 9:61 үй ішіммен қоштасып келуге

Елш 18:18 бауырластарымен қоштасып,

Елш 20:1 жігерлендіре сөйлеп, қоштасып,

#### қоштау -

қоштау - т.қ. құптау

Жыр 145:9 жесірлерді де қолдап-қоштайды,

Елш 8:1 Степанды өлтіруді қоштаған еді.

Қор2 2:3 қоштап, бірге қуанатындарыңа

#### қою -

қою -

Мыс 25:4 иірілген қою күлгін, күрең қызыл,

Иш 60:2 жер бетін қою қараңғылық жайлап

Қор1 3:2 «қою тамақты» жей алмадыңдар,

Аян 9:2 қою түтін шығып, содан күн көзі

#### қу -

қу - т.қ. айлакер, қулық

Нқл 23:3 ол қу ниетпен ұсынған шығар.

Еф 4:14 қу, айлакер адамдардың алдап

#### қуанту -

қуанту -

Жыр 45:5 Әрқашан да нәр беріп қуантуда.

Жыр 50:10 Сен әлсіреткен денемді қуанта гөр,

Жыр 50:14 Мені құтқарғаныңа қуантып тағы

#### қуану -

қуану - т.қ. шаттану

Әйүп 38:7 нөкерлері қуана ән салып жатты.

Жыр 2:11 Қуана бой ұрып қызмет етіңдер!

Жыр 9:3 Ұдайы Саған қуанып шаттық ән

Жыр 19:6 Сонда жеңісіңе қуана әндетеміз

Жыр 30:8 Қуанып, шаттанамын рақымыңа

Жыр 31:11 Иемізге қуаныңдар, әділдер

Жыр 65:1 әлем, Құдайға қуана дауыстаңдар,

Жыр 91:5 Ұлы істеріңе қуана ән саламын.

Жыр 94:1 Иеге арнап Әндетейік қуана

Жыр 96:1 Қуанып шаттансын бүкіл жер

Жыр 97:4 Жаратқанға қуана ән-жыр

Жыр 99:2 Келіңдер алдына қуана әндетіп,

Жыр 117:24 Шаттанып қуанайық осы күні.

Нқл 23:25 Иә, туған анаң әндетіп қуансын!

Иш 62:5 қалыңдығына қуанатынындай,

Абқ 3:18 Құтқарушы Құдайыма қуанамын.

Зәк 9:9 Уа, Сион халқы, қатты қуан!

Мат 5:12 Қуана шаттаныңдар, себебі көкте

Мат 18:13 табылған оған көбірек қуанады!

Лұқ 1:44 ішімдегі балам қуанып, тыпырлап

Лұқ 1:47 Құтқарушым Құдайға қуанады:

Лұқ 10:20 кітапқа тіркелгендігіне қуаныңдар.

Лұқ 15:32 қуанып, көңіл көтеруіміз керек

Елш 5:41 лайық деп саналғандарына қуанды

Пет1 1:6 осы сөнбес үмітке қуаныңдар!

Пет1 4:13 соғұрлым көбірек қуаныңдар.

Рим 12:15 Қуанғандардың қуанышына

Флп 2:17 шығар. Сонда мен қуанып, осы

Флп 4:4 Тағы да айтамын: қуаныңдар!

Қол 1:24 шегіп отырғаныма қуанамын.

Сал1 5:16 Әрдайым қуанып,

Евр 13:17 қинала емес, қуана атқарулары

Аян 19:7 Шаттанып, қуанайық, Оның

#### қуаныш -

қуаныш - т.қ. ләззат, шаттық

Пат3 1:40 зор қуанышпен шаттанып

Шеж1 16:27 пен қуаныш киелі тұрағында.

Нех 8:10 Иеге деген қуаныштарың сендерге

Жыр 15:11 Көз алдыңда қуанышқа бөлейсің

Жыр 20:7 Қасыңда болу қуанышын

Жыр 29:6 Ал таң ата қуаныш тосып тұрады.

Жыр 89:15 Бұдан былай қуанышқа бөлей гөр.

Жыр 125:3 біз кенелдік зор қуанышқа!

Нқл 15:13 қуанышы бет-жүзді жарқыратар

Нқл 23:16 Қуанышым қойныма сыймайды

Иш 35:10 Қуаныш пен шаттыққа кенеледі

Иш 55:12 зор қуанышпен тұтқыннан босап

Иш 62:4 сені «Қуанышым» және жеріңді

Ерм 15:16 сөздерің маған қуаныш әкеліп

Ерм 31:13 жұбаныш пен қуаныш сыйлаймын

Мат 13:20 оны қуанышпен қабылдайды,

Лұқ 2:10 үлкен қуаныш жариялаймын

Лұқ 15:6 қуанышыма ортақ болыңдар

Жох 15:11 әрі қуаныштарың мейлінше толық

Жох 16:20 қайғыларың қуанышқа айналатын

Жох 16:22 қуаныштарыңды ешкім тартып ала

Елш 8:39 қуанышқа кенеліп, өз жөніне кетті.

Жақ 1:2 зор қуанышпен қабылдаңдар.

Пет1 1:8 керемет қуанышпен шаттанып

Жох1 1:4 Ортақ қуанышымыздың толық

Яһд 1:24 көрінген күні қуанышпен

Рим 12:15 Қуанғандардың қуанышына

Рим 15:13 қуаныш пен тыныштыққа кенелте

Қор2 9:7 Құдай қуанышпен беретіндерді

Ғал 5:22 сүйіспеншілік, қуаныш

Флп 2:2 мені қуанышқа кенелтсеңдер екен.

Флп 4:1 қуанышым, «бәйгелік тәжім»

Сал1 1:6 қуанышпен қабылдадыңдар.

Евр 12:2 Иса Өзін күтіп тұрған зор қуаныш

Евр 12:11 жаза қуаныш емес, реніш

#### қуанышты -

қуанышты - т.қ. көңілді

Нқл 15:15 Қуанышты жанның тойы тарқамас

Мат 25:21 Енді қуанышты тойыма кел!

Рим 14:17 өзара тату, қуанышты өмір сүруде.

Қор2 6:10 бірақ әрдайым қуаныштымыз.

#### қуаңшылық -

қуаңшылық - т.қ. құрғақ

Жар 41:30 жеті жылдық қуаңшылық келіп

Заң 28:22 аптап ыстық пен қуаңшылық

Пат3 18:1 Елді қуаңшылық жайлаған үшінші

#### қуат -

қуат - т.қ. күш, күш-қуат, қайрат

Заң 33:25 күндеріңе сай молайсын қуатың!»

Нқл 15:30 Жақсы хабар денеге қуат дарытар.

Нқл 24:5 Дананың қуаты басым болар,

Иш 41:10 Саған қуат беріп көмектесемін

Езк 33:28 тәкаппар қуаты мүлдем құриды.

Рим 4:20 Оған деген сенімінен қуат алды.

Еф 6:10 Оның құдіретінен қуат алып

Қол 1:11 ұлы құдіретінен мол қуат алып,

#### қуаттау -

қуаттау - т.қ. күшейту

Заң 3:28 беріп, оны жігерлендіріп, қуатта.

Дан 4:19 Сіз қуаттанып, құдіретті болып

Қор1 14:16 «аумин» деп қуаттай алмайды.

#### қуатты -

қуатты - т.қ. күшті, құдіретті, мықты

Езр 7:28 қуатты әміршілерінің алдында да

Жыр 146:5 Жаратқан Ие ұлы әрі тым қуатты

Нқл 23:11 оны Қорғаушы қуатты, Мүддесін

Ән 8:6 Өйткені махаббат өлімдей қуатты,

Пет1 5:10 қуатты да табанды етпек.

Тім1 6:15 бірден-бір қуатты Билеуші,

#### қуғын -

қуғын -

Жоқт 4:22 Иеміз қуғыныңды көп ұзартпайды

Мат 13:21 басына азап не қуғын түскенде

Елш 11:19 қуғынға ұшырап, бытырап кеткен

Қор2 4:9 Қуғынға түссек те, Тәңір Ие бізді

Сал1 3:4 Қуғынға ұшырайтын боламыз»

#### қуғындау -

қуғындау - т.қ. қудалау

Жыр 30:16 Құтқара гөр қуғындаған

Қор2 6:5 түрмеге қамалып, қуғындалғанда,

Тім2 3:11 әрі қуғындалып, азап шеккен

Тім2 3:12 бәрі де қуғындалатын болады.

#### қуғын-сүргін -

қуғын-сүргін -

Мар 10:30 заманда қуғын-сүргін көргеннің

Пет1 1:6 уақыт азап шегіп, қуғын-сүргін

Қор2 12:10 қорлық, мұқтаждық, қуғын-сүргін,

#### қудалану -

қудалану - т.қ. зор қудалану кезеңі

Рим 8:35 қудалану мен аштық-жалаңаштық

Аян 7:14 зор қудалану кезеңінен өткендер.

#### қудалау -

қудалау - т.қ. қуғындау

Мат 5:11 Маған бола қорлап, қудалап

Мат 5:44 қудалағандар үшін Жаратқан Иеге

Жох 15:20 Мені қудаласа, сендерді де

Рим 12:14 Өздеріңді қудалағандарға

Қор1 4:12 тілейміз, қудаласа, оған да төземіз;

Тім1 1:13 қауымдарын қудалап, зорлық

#### қулық -

қулық - т.қ. қу

Жар 27:35 Інің қулықпен келіп, саған тиесілі

Еш 9:4 қулыққа басты. Олар Ешуаға

Пат1 12:4 ешқайсымызға қулық-сұмдық

Әйүп 5:13 қулықтарынан ұстап алады.

Нқл 26:26 Қулықпен жасырса да өшпендігін,

Жох 1:47 қулық-сұмдығы жоқ, нағыз

Қор1 3:19 қулықтарынан ұстап алады»

Қор2 11:3 жыланның қулықпен Хауа ананы

Тім2 3:6 үйлеріне қулықпен кіріп, түйсіксіз

#### қурау -

қурау - т.қ. кебу, сему, солу

Жыр 36:2 Көк шөптей тез қурап, өліп қалады

Жыр 101:5 Шабылған шөптей қурады жүрегім

Иш 40:7 ыстық лебін үрлесе, шөп қурап,

Езк 37:4 былай де: Уа, қураған сүйектер

Нқм 1:4 қаулаған ормандары солып қурап

Мар 4:6 күн шыққанда олар күйіп, қурап

Мар 11:21 інжір ағашы қурап қалыпты! —

Лұқ 23:31 қураған ағашпен не болмақ?!

Жақ 1:11 аптап ыстық басқанда шөп қурап,

Пет1 1:24 Шөп сарғайып қурап, гүл солады,

#### қуу -

қуу - т.қ. аластату

Пат1 30:8 Оларды қуып жете аламын ба? —

Жыр 5:11 Мол күнәлары үшін қуып шықшы,

Мат 7:22 атыңмен жындарды қуып

Мат 8:16 бұйрығымен жындарды қуып

Мат 9:33 Жыны қуып шығарылғаннан кейін

Мат 10:1 жындарды қуып шығаратын әрі

Мат 12:26 егер шайтан өзін қуып шығарса,

Мат 12:28 құдіретімен қуып шығарамын.

Мат 17:19 Неліктен біз жынды қуып шығара

Мар 1:34 көптеген жындарды қуып

Мар 7:26 Исадан қызындағы жынды қуып

Мар 9:18 жынды қуып шығуларын сұраған

Мар 11:15 алушыларды қуып шығара

Мар 16:17 Менің атыммен жындарды қуып

Лұқ 4:29 Оны қаладан қуып шығып,

Жох 6:37 ешқашан қуып жібермеймін.

Жох 9:35 діндарлардың әлгі кісіні қуып

Жох 12:31 осы дүниенің әміршісі қуылады!

Флп 3:14 көздеген мақсатты қуып жүрмін.

#### құбылмалы -

құбылмалы - т.қ. екіойлы, тұрақсыз

Жох 2:24 ниеті құбылмалы екенін біліп, Иса

#### құда -

құда - т.қ. айттыру

Жар 24:49 деп құда түсуші сөзін тамамдады.

Бил 14:10 бойжеткеннің үйіне құда түсіп

#### құдай -

құдай - т.қ. бейтаныс, тәңір

Иш 44:6 Менен өзге құдай жоқ!

Абқ 1:11 қуаттарына құдайдай табынады

Елш 17:23 Бейтаныс құдайға» деген жазуы

Елш 19:26 тәңірлер шынайы құдай емес

Қор1 8:4 Құдайдан басқа еш құдайдың жоқ

Флп 3:19 құдайлары — өз құлқыны

Құдай т.қ. жалғыз Құдай, көктегі Құдай, мәңгі тірі Құдай, шынайы Құдай

Жар 1:1 Құдай аспан мен жерді жаратты.

Жар 1:3 Құдай: «Жарық пайда болсын!» —

Жар 1:14 Құдай: «Аспан кеңістігінде

Жар 1:25 Құдай әр қилы аңдар мен

Жар 1:27 Құдай адамды (рухани жағынан)

Жар 1:28 Құдай оларға оң батасын беріп:

Жар 2:3 Жетінші күнге Құдай оң батасын

Жар 3:3 Құдай бақтың ортасында тұрған

Жар 3:5 Құдай сияқты боласыңдар! — деді.

Жар 3:16 Ал әйелге Құдай мынаны айтты:

Жар 5:24 Енох Құдаймен тығыз байланыста

Жар 6:2 өздерін Құдайдың ұлдарымыз деп

Жар 7:16 Құдай Нұхқа бұйрық еткендей,

Жар 9:1 Құдай Нұх пен оның ұлдарына

Жар 16:13 көз қырын салатын Құдайсың»

Жар 17:1 — Мен құдіреті шексіз Құдаймын.

Жар 50:20 Құдай мұның бәрін жақсылыққа

Мыс 3:13 Мені ата-бабаларыңның Құдайы

Мыс 6:7 Құдайларың екенімді білетін

Мыс 20:2 елінен алып шыққан Құдайың —

Мыс 22:28 Сонымен Құдайды қорлама!

Мыс 34:6 Құдай мейірімді де қайырымды

Леу 19:14 Құдайыңды терең қастерлейтініңді

Леу 26:12 сендердің Құдайларың боламын

Рул 22:38 Құдай аузыма қандай сөз салса,

Рул 23:19 Құдай өтірік айтатын пенде емес

Заң 4:24 Құдайларың Жаратқан Ие жалмап

Заң 4:31 Жаратқан Ие — рақымды Құдай,

Заң 7:9 Иенің шынымен Құдай екенін

Заң 7:21 ұлы да ғажайып Құдай!

Заң 10:17 тәңір» атаулының үстіндегі Құдай

Заң 32:4 Құдай сенімді, жоқ еш

Заң 33:27 Құдай болып келеді баспанаң

Еш 22:34 Құдайымыз екендігінің айғағы», —

Рут 1:16 сіздің Құдайыңыз менің Құдайым

Пат1 2:2 қорған да жоқ Құдайымыз сияқты!

Пат1 2:3 Құдай істеріңе әділ үкім шығарады

Пат1 17:46 Құдайдың бар екенін білетін

Пат2 14:14 Құдай кісі өлтіруші іспетті емес.

Пат2 22:31 Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз

Пат3 18:21 Ие Құдай болса, онда Оның

Пат3 18:39 «Жаратқан Ие — Құдай!

Пат4 19:19 уа, Құдайымыз Жаратқан Ие

Шеж1 16:14 біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие,

Шеж2 18:13 Құдайым маған нені білдірсе

Әйүп 19:26 мен денемде Құдайды көретін

Әйүп 36:26 Біліп алыңыз, Құдай сондай ұлы!

Жыр 13:1 Ақылсыз адамдар «Құдай жоқ!»

Жыр 17:3 Құдайым — сенім артқан шың

Жыр 18:2 Құдайдың салтанатты ұлылығын

Жыр 21:2 О, Құдайым, Құдайым менің!

Жыр 30:15 «Сен менің Құдайымсың» деймін

Жыр 41:3 шын Құдайды іздеп шөліркейді

Жыр 45:2 Құдай — біздің панамыз да

Жыр 45:11 Біліңдер Менің Құдай екенімді!

Жыр 59:14 Зор істер істейміз Құдай жар

Жыр 64:6 Құдай, құлақ саласың әділдікпен,

Жыр 67:21 Құдайымыз бізді қорғап-қолдайды

Жыр 70:19 Құдай, Саған тең келер кім бар еді,

Жыр 94:7 біздің бірден-бір Құдайымыз

Жыр 99:3 Құдайымыз деп: Бізді жаратты Ол,

Жыр 112:5 Кім Құдайымызға тең бола алады?

Жыр 113:11 сиынған Құдайымыз заңғар көкте,

Иш 12:2 тек Құдай менің Құтқарушым!

Иш 40:28 Құдай шаршап-шалдықпайды,

Иш 61:10 Құдайыма шаттанады жан дүнием

Ерм 10:10 — тірі Құдай әрі мәңгілік Патша!

Ош 2:23 Маған: «Менің Құдайымсың!»

Ош 12:6 Әрқашан өз Құдайыңа үмітіңді арт

Мих 6:8 Құдайыңмен тығыз байланыста

Мих 7:18 кешіретін Сен сияқты қай Құдай

Мал 3:8 Құдайдан ұрлауына бола ма?

Мат 1:23 яғни «Құдай бізбен бірге»

Мат 5:8 олар Құдайды көретін болады!

Мат 6:24 Құдайға және байлыққа бірдей

Мат 19:6 Құдай қосқанды адам баласы

Мат 19:26 Құдайдың қолынан бәрі де келеді

Мат 22:21 Құдайға тиістісін Құдайға беріңдер

Мат 27:46 «О, Құдайым, Құдайым! Неліктен

Мар 16:19 Құдайдың оң жағына жайғасты.

Лұқ 18:19 Құдайдан басқа ешкім де ізгі емес.

Жох 1:1 Құдайда болатын, Сөз Құдай еді.

Жох 3:16 Өйткені Құдай адамзатты сондай

Жох 4:24 Құдайдың Өзі — Рух.

Жох 14:1 Құдайға сеніңдер және Маған да

Жох 20:28 — Ием менің, Құдайым менің!

Елш 5:29 Құдайды көбірек тыңдау керек

Жақ 1:5 Құдайдан сұраңдар, Ол береді.

Жақ 1:13 Құдай күнәға еш елікпейді де

Жақ 2:23 тіпті «Құдайдың досы» деген

Жақ 4:4 дүниемен достасу Құдайға қастық

Жақ 4:8 Құдайға жақындаңдар, сонда Ол

Пет1 5:10 барлық рақымның бастауы, Құдай

Жох1 1:5 Құдай — Нұр, Оның ішінде

Жох1 3:20 Құдай жүрегімізден жоғары ғой

Жох1 4:6 Құдайданбыз; Оны танитындар

Жох1 4:16 Құдай — сүйіспеншілік

Рим 2:11 Құдай ешкімнің бет-жүзіне

Рим 3:4 Құдай берген сөзінен таймайды.

Рим 8:31 Құдай жақтаса, бізге кім қарсы

Рим 9:5 Құдай, бүкіл жаратылыс Оның

Қор1 2:11 Құдайдың терең ой-мақсаттарын

Қор1 6:20 денелеріңмен Құдайдың даңқын

Қор1 10:13 Ал Құдай Өзінің уәдесіне берік

Қор1 10:31 де, бәрін Құдайды дәріптеу үшін

Қор1 12:6 барлығыңда әрекет ететін Құдай

Қор1 14:33 Құдай тәртіпсіздікті емес,

Қор2 1:3 Құдай — қайырымды Әкеміз,

Қор2 3:5 өзімізден емес, Құдайдан.

Қор2 4:4 Мәсіх Құдайдың қандай екенін

Қор2 9:7 Құдай қуанышпен беретіндерді

Қор2 13:11 тыныштықтың бастауы — Құдай

Ғал 2:6 Құдай адамның бет-жүзіне

Флп 4:19 Құдайым Өзінің керемет байлығы

Қол 1:15 көрінбейтін Құдайдың қандай

Сал1 2:4 Қайта, Құдай лайықты деп тауып

Тім1 2:5 Құдай мен адамдар арасын

Тім2 1:6 сиынғанымда Құдай рақым етіп

Евр 2:4 Құдай Өзінің құдіретін көрсетіп

Евр 6:10 Құдай әділетсіз емес қой: Ол

Евр 11:16 олардың Құдайы деп аталудан бас

Евр 12:29 Құдайымыз жалмап қоятын от

Аян 21:3 бірге мекендеп, олардың Құдайы

#### Құдай Әке -

Құдай Әке - т.қ. Әке, (рухани) Ұл

Мат 28:19 Құдай Әкенің, (рухани) Ұлының

Жох 6:27 Құдай Әке Маған билігін берді. —

Пет1 1:2 Құдай Әке сендерді алдын ала

Жох2 1:3 Құдай Әке мен Оның (рухани0 Ұлы

Яһд 1:1 Құдай Әке сүйіспеншілікпен Өзіне

Рим 1:7 Сендерге Құдай Әкеміз және Иеміз

Қор1 8:6 бір ғана Құдай Әкені танимыз, Ол

Қор1 15:24 өз Патшалығын Құдай Әкесіне

Ғал 1:1 қайта тірілтіп алған Құдай Әкеміз.

Ғал 1:3 Сендерге Құдай Әкеміз бен Иеміз

Еф 4:6 Барлығымыздың бір Құдай Әкеміз

Флп 2:11 Құдай Әкенің даңқын арттыруға.

#### Құдай жолы -

Құдай жолы - т.қ. ақ жол, Мәсіхтің жолы, тура жол, ізгі жол

Шеж2 12:12 Құдай жолымен жүретін адамдар

Мар 1:4 қайтып, Құдай жолына түсіңдер!

Лұқ 20:21 шынымен Құдай жолына үйретесіз

Рим 12:1 өздеріңді Құдай жолына арнауға

#### Құдай Ие -

Құдай Ие - т.қ. Жаратқан Ие, Ие, Ием, Иеміз, Тәңір Ие

Жар 2:4 Құдай Ие жер мен аспанды

Жар 2:7 Құдай Ие жердегі топырақтан

Жар 2:16 Құдай Ие адамға бұйрық беріп:

Жар 2:18 Құдай Ие: «Адамның жалғыз

Жар 2:22 Құдай Ие осы қабырғадан әйел

Жар 3:8 Құдай Иенің бақ ішінде жүрген

Жар 3:9 Ал Құдай Ие адамды дауыстап

Жар 3:11 Құдай Ие адамнан: — Саған

Жар 3:13 Құдай Ие әйелден: — Сенің бұлай

Жар 3:14 Құдай Ие жыланға үкім шығарып:

Жар 3:23 Құдай Ие адамды пейіш бағынан

Мыс 20:5 Құдай Иеңмін, Өзімнен басқа

Заң 5:11 Құдай Иеңнің атын орынсыз

Заң 5:14 Құдай Иеңе бағышталған демалыс

Заң 6:5 Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл

Заң 6:16 Құдай Иеңді еркінсіп сынама!

Заң 10:12 Құдай Иең сенен нені талап етеді?

Заң 15:6 Құдай Иеміз Өзі уәде еткендей,

Заң 29:29 құпиялар Құдай Иеміздікі.

Заң 30:16 Құдай Иеміз сендерді жарылқап,

Еш 10:40 Исраилдің Құдай Иесі әмір

Еш 23:11 Құдай Иелеріңді сүюге барынша

Шеж1 28:20 уайымдама! Құдай Ием саған жар

Шеж2 2:4 Қазір мен Құдай Иемнің даңқын

Жыр 83:12 Себебі Құдай Ие күн мен қалқанға

Жыр 98:9 Құдай Иемізді даңқтап

Жыр 105:47 Құдай Иеміз, құтқарып ала гөр

Жыр 108:26 Уа, Құдай Ием, маған көмектесші,

Жыр 120:2 жаратқан Құдай Ием маған жар».

Жыр 121:9 Құдай Иеміздің киелі үйі үшін

Жыр 145:5 Құдай Иесіне үміт артқан Қандай

Иш 42:5 бәріне тыныс берген Құдай Ие

Дан 9:9 О, Құдай Иеміз, Сен мейірімді де

Жүн 2:2 Жүніс балық ішінен Құдай Иесіне

Мат 22:37 Құдай Иеңді шын жүректен, бүкіл

Лұқ 4:8 «Құдай Иеңді терең қастерлеп,

Лұқ 4:12 «Құдай Иеңді еркінсіп сынама!»

Лұқ 10:27 «Құдай Иеңді шын жүректен,

Еф 5:17 Құдай Иенің еркін біліп алыңдар.

Қол 3:16 Құдай Иемізге арнап ән айтып

Аян 4:8 Құдай Ие қасиетті, қастерлі, киелі!

Аян 4:11 «Уа, Құдай Иеміз, Сен даңқ пен

Аян 15:3 Құдай Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі

Аян 21:22 бүкіл әлемнің Билеушісі Құдай Ие

Аян 22:5 Құдай Иенің нұры түсіп тұрады.

#### Құдай тағайындаған Билеуші -

Құдай тағайындаған Билеуші - т.қ. Билеуші, көктен келген Билеуші

Дан 9:25 Құдай тағайындаған Билеуші

Мат 16:28 Құдай тағайындаған Билеуші

Мат 20:28 Құдай тағайындаған Билеуші бола

Мат 25:31 Құдай тағайындаған Билеуші

Мат 26:45 Құдай тағайындаған Билеуші

Мар 13:29 Құдай тағайындаған Билеуші

Жох 1:51 Құдай тағайындаған Билеуші

#### Құдай Тағала -

Құдай Тағала - т.қ. Алла Тағала, мәңгі тірі Құдай, Хақ Тағала

Жар 14:18 Құдай Тағаланың діни қызметкері

Мар 5:7 Құдай Тағаланың (рухани) Ұлы Иса,

Лұқ 1:32 Құдай Тағаланың (рухани) Ұлы деп

Лұқ 1:76 Құдай Тағаланың Пайғамбары деп

Лұқ 6:35 Құдай Тағаланың рухани

Елш 7:48 Құдай Тағала адам салған үйлерде

Елш 16:17 Мына кісілер — Құдай Тағаланың

#### Құдайға ұнамды -

Құдайға ұнамды -

Еф 5:2 өз жанын қиғаны Құдайға ұнамды,

Тім1 2:2 Құдайға ұнамды

Тім1 4:7 Құдайға ұнамды жүруге жаттыға

Тім1 4:8 ал Құдайға ұнамды жүру барлық

Тім1 6:3 Құдайға ұнамды өмір салтына

Тім1 6:6 Құдайға ұнамды өмір сүріп

Тім1 6:11 Құдайға ұнамды өмір сүріп

Тім2 3:12 Құдайға ұнамды өмір сүргісі

Тит 2:12 әділ және Құдайға ұнамды өмір

#### Құдайдың адамдары -

Құдайдың адамдары - т.қ. Құдайдың халқы

Рим 16:2 Құдайдың адамдарына лайықты

Қол 1:26 Құдайдың адамдарына ашылды.

Тім1 5:10 Құдайдың адамдарына қарапайым

#### Құдайдың адамы -

Құдайдың адамы - т.қ. пайғамбар

Пат1 9:9 Құдайдың адамы тұратын қалаға

Пат4 1:9 Құдайдың адамы! Патша саған:

Пат4 4:16 мырзам, сіз Құдайдың адамысыз!

Пат4 5:8 Құдайдың адамы Еліше Исраил

Пат4 5:15 Құдайдың адамына қайтып барды

Жыр 89:1 Құдайдың адамы Мұсаның

Рим 2:28 жан дүниесінде Құдайдың адамы

Тім2 3:17 Құдайдың адамы барша игі іске

#### Құдайдың еркі -

Құдайдың еркі - т.қ. ерік

Мыс 18:15 Құдайдың еркін білу үшін келеді

Мыс 28:15 Құдайдың еркін білуге көмекші

Пат1 7:6 Құдайдың еркін білдіріп, билік

Пат1 14:36 Алдымен Құдайдың еркін сұрап

Шеж1 14:14 Құдайдың еркін сұрағанда,

Шеж2 10:15 Құдайдың еркі бойынша еді. Сол

Жох 6:28 Құдайдың еркін іске асыру үшін не

Елш 2:23 Құдайдың еркімен және алдын ала

Елш 20:27 жасырмай, Құдайдың еркін түгел

Пет1 3:17 азап шегулерің Құдайдың еркі

Пет1 4:2 Құдайдың еркіне мойынсұнып

Жох1 2:17 ал Құдайдың еркін орындаушылар

Қор1 1:1 елшісі болуға Құдайдың еркімен

Қор2 7:9 қайғыларың Құдайдың еркімен

#### Құдайдың заңы -

Құдайдың заңы - т.қ. заң

Езр 7:12 Құдайдың заңының мұғалімі әрі

Жақ 2:11 Құдайдың заңын бұзушы болып

Рим 2:12 Құдайдың заңын білмей күнә

Рим 3:31 Құдайдың заңын күшінен

Рим 7:22 Іштей Құдай заңына ризамын,

Рим 7:25 Құдайдың заңын орындағым

Рим 8:4 Құдайдың заңының әділ

Рим 13:8 басқаларды сүюі Құдайдың заңын

Рим 13:10 Құдайдың заңын орындау.

Сал2 2:7 Құдайдың заңына қарсы

Сал2 2:9 Құдайдың заңына қарсы тұрушы

#### Құдайдың қауымы -

Құдайдың қауымы - т.қ. қауым

Елш 20:28 қауымына солай қамқор болыңдар

Қор1 15:9 Құдайдың қауымын қуғындадым.

Сал1 2:14 Яһудеядағы қауымдарына

Тім1 3:15 мәңгі тірі Құдайдың қауымы; ол

#### Құдайдың құдіреті -

Құдайдың құдіреті - т.қ. құдірет

Мат 22:29 Құдайдың құдіретін

Мар 16:17 Құдайдың құдіретін көрсететін

Лұқ 11:20 Құдайдың құдіретімен қуып

Елш 2:33 Құдайдың құдіретімен көкке

Елш 8:6 Құдайдың құдіретін көрсеткен

Рим 1:16 құтқаратын Құдайдың құдіреті!

Қор1 1:18 осы хабарда Құдайдың құдіреті

Қор1 1:24 Мәсіхті «Құдайдың құдіреті мен

Қор1 2:5 емес, Құдайдың құдіретінің болуы

Қор1 14:22 Құдайдың құдіретін көрсетеді. Ал

Қор2 6:7 уағыздап, Құдайдың құдіретін

Қор2 9:8 кенелтуге Құдайдың құдіреті

Қор2 10:4 оларда Құдайдың құдіреті бар.

Қор2 13:4 қазір Құдайдың құдіретімен тірі!

#### Құдайдың Патшалығы -

Құдайдың Патшалығы - т.қ. Патшалық

Дан 3:33 Құдайдың Патшалығы мәңгілік

Мат 3:2 Құдай Патшалығының жер бетіне

Мат 5:3 Патшалығы сондайларға арналған!

Мат 6:33 Патшалығының қамын ойлап

Мат 11:11 Патшалығындағы ең қарапайым

Мат 13:24 Құдай Патшалығының орнауы

Мат 13:31 Патшалығы бір адамның егістігіне

Мат 13:33 Патшалығын ашытқымен де

Мат 13:44 Құдай Патшалығын егіндік жерге

Мат 16:19 Саған Құдай Патшалығына жол

Мат 18:1 Патшалығында кімнің жолы ең

Мат 19:24 байдың Құдай Патшалығына

Мат 24:14 Патшалығы туралы осы Ізгі хабар

Мар 9:47 көзбен» Құдайдың Патшалығына

Мар 10:14 Патшалығы сондайларға арналған.

Лұқ 12:31 Патшалығының қамын ойлаңдар!

Лұқ 17:21 Патшалығы сендердің жан

Жох 3:5 Патшалығын көре алмайды.

Рим 14:17 Патшалығы ішіп-жеуде емес

Қор1 4:20 Патшалығы сөзбен ғана емес

Қор1 6:9 Патшалығынан орын алмайтынын

Қор1 15:50 Патшалығына кіре алмайды

Евр 1:8 сақталады мәңгілік, Патшалығыңа

#### Құдайдың Рухы -

Құдайдың Рухы - т.қ. Киелі Рух, Рух

Жар 1:2 Ал Құдайдың Рухы су бетінде

Мыс 31:3 Оны Құдай Рухына кенелтіп

Мыс 35:31 Оны Құдайдың Рухына кенелтіп,

Рул 24:2 оған Құдайдың Рухы қонды да,

Пат1 10:10 Құдайдың Рухы кенеттен Саулға

Пат1 19:23 Құдайдың Рухы қонып, оны

Шеж2 15:1 Азарияхқа Құдайдың Рухы қонды.

Әйүп 33:4 Құдайдың Рухы мені жаратты,

Иш 32:15 көктен өз Рухын үстімізге құяды.

Лұқ 1:17 Құдайдың Рухы мен күшіне ол да

Жох 4:23 Құдайдың Рухына кенеліп, Әкеге

Жох 16:13 шындықты білдіретін Құдай Рухы

Пет1 4:14 Құдайдың Рухы сендерге

Жох1 4:2 Құдайдың Рухын мынаған қарап

Жох1 4:13 бізге Өзінің Рухын сыйлады.

Рим 8:9 Құдайдың Рухы өмірлеріңнен

Рим 8:14 Өйткені Құдай Рухының

Қор1 2:4 Құдайдың Рухы мен құдіретінің

Қор1 2:14 Рухынан келгенді қабылдамайды

Қор1 2:15 Құдайдың Рухына мойынсұнушы

Қор1 3:16 және Құдайдың Рухы өздеріңде

Қор1 7:40 мені де Құдайдың Рухы жетелейді

Қор1 12:3 Құдайдың Рухына кенелген ешбір

Қор2 3:3 мәңгі тірі Құдайдың Рухымен, тас

Ғал 6:8 Ал Құдайдың Рухына қызмет

Еф 4:3 Құдай Рухымен иемденген

Еф 4:4 Құдайдың Рухы да Біреу

Сал1 5:19 Құдай Рухының іс-әрекетін

Тім2 3:16 жазбалардың бәрі Құдай Рухының

#### Құдайдың Сөзі (Мәсіх) -

Құдайдың Сөзі (Мәсіх) - т.қ. (рухани) Ұл, Сөз

Аян 19:13 Оның бір атағы: «Құдай Сөзі».

#### Құдайдың сөзі (хабары) -

Құдайдың сөзі (хабары) - т.қ. Құдайдың хабары, Менің сөзім, сөз

Иш 40:8 Құдайымыздың сөзі мәңгі қалады.

Елш 20:32 Оның рақымын білдіретін сөзіне

Ғал 6:6 Құдай сөзінен тәлім алушылар

Еф 5:26 Оны Құдай сөзімен тазартып

Еф 6:17 Құдай сөзін «рухани семсер

Флп 1:14 Олар Құдай сөзін бұрынғыдан

Флп 2:16 жеткізетін Құдай сөзін ұсыныңдар.

Тім2 4:2 Құдайдың сөзін уағызда!

Евр 4:12 Себебі Құдайдың сөзі тірі

#### Құдайдың хабары -

Құдайдың хабары - т.қ. Құдайдың сөзі (хабары), пайғамбарлық сөз, - нұсқау, хабар

Мат 7:22 Құдайдың хабарын жеткізбедік пе

Қор1 12:10 Құдайдың хабарын жеткізуді,

Қор1 13:2 Құдайдың хабарларын жеткізсем,

Қор1 13:8 Құдайдың хабарын жеткізу

Қор1 14:5 бірақ одан гөрі Құдайдың хабарын

Қор1 14:6 Құдайдың хабары, не тәлім

Қор1 14:39 Құдайдың хабарын жеткізуге

#### Құдайдың хабарын жеткізу -

Құдайдың хабарын жеткізу - т.қ. пайғамбарлық сөз, - нұсқау, хабар

Рул 11:25 хабарын жеткізе бастады.

Шеж2 29:25 Құдайдың хабарын жеткізген Ғад

Ерм 26:18 пайғамбар Құдайдың хабарын

Мат 7:22 Құдайдың хабарын жеткізбедік пе

Қор1 12:10 өзгесіне Құдайдың хабарын

Қор1 13:8 хабарын жеткізу тоқталар

Қор1 14:1 хабарын жеткізу дарынына, ие

Қор1 14:29 Екі не үш кісің Құдайдың хабарын

Қор1 14:39 хабарын жеткізуге талпыныңдар,

#### Құдайдың хабарын жеткізуші -

Құдайдың хабарын жеткізуші - т.қ. пайғамбар, хабаршы

Мат 23:34 Құдайдың хабарын жеткізушілерді

Қор1 12:29 Құдайдың хабарын жеткізуші,

Қор1 14:3 хабарын жеткізуші адамдарға

Қор1 14:37 Құдайдың хабарын жеткізушімін

#### Құдайдың халқы -

Құдайдың халқы - т.қ. бағышталған, Құдайдың адамдары, халық

Езр 6:21 Құдайдың халқына қосылғандары

Жыр 46:10 Құдайдың халқына қосылар,

Пет1 2:10 ал қазір Құдайдың халқысыңдар.

Қор1 6:2 Құдай халқының адамзатқа билік

Қор1 16:15 Құдайдың халқына қызмет етуге

Қор2 8:4 Құдайдың халқына көмек жіберіп,

Қор2 9:12 қызметтерің Құдай халқының

Қол 1:2 Құдайдың халқы болып Мәсіхпен

Аян 5:8 Құдай халқының айтқан

Аян 13:10 Құдай халқының төзімділігі мен

Аян 18:20 Құдайдың халқы, Елшілері мен

Аян 19:8 Құдай халқының әділ істерін

#### Құдайдың ісі -

Құдайдың ісі - т.қ. керемет

Жар 40:8 — Түс жору Құдайдың ісі емес пе?

Рул 23:23 Құдайдың ісін!» — деп дәріптейді.

Жыр 63:10 Құдайдың істерін жария етеді,

Жыр 65:5 Келіп, Құдайдың істерін көріңдер,

Уағ 7:13 Құдайдың ісіне назар аударшы: Ол

Уағ 8:17 Құдайдың істерінің бәріне назар

Рим 14:20 өміріндегі Құдайдың ісін бұзба!

#### құдайсыз -

құдайсыз - т.қ. күнәкар

Бил 15:18 құдайсыз жаулардың қолына

Пат1 17:26 Бұл құдайсыз філістір мәңгі тірі

Жыр 1:1 құдайсыздар кеңесіне бармайды,

Жыр 1:6 Ал құдайсыздың ізі де қалмайды.

Жыр 31:10 Құдайсыз жан көп қасірет шегеді,

Еф 4:17 құдайсыз халықтардың түкке

#### құдаласу -

құдаласу - т.қ. айттыру, қыз алысып, қыз берісу

Жар 34:21 Құдаласып қыз алысып, қыз

#### құдандалы -

құдандалы - т.қ. айттыру, қыз алысып, қыз берісу

Жар 34:16 құдандалы халық болып, бірге

Заң 7:3 Олармен құдандалы болып

Шеж2 18:1 Ахабпен одақтасып, құдандалы

Езр 9:14 халықтармен құдандалы болып

#### құдық -

құдық -

Жар 16:14 құдық «Қамқоршым — тірі Құдай»

Жар 21:19 құдықты көрсетті. Ажар сонда

Жар 21:25 тартып алған құдық туралы сөз

Жар 24:11 қала сыртындағы құдық басына

Жар 24:62 — тірі Құдай» деген құдыққа дейін

Жар 26:15 барлық құдықтарын топырақпен

Жар 26:18 құдықтарын қайтадан аршытып,

Жар 26:20 Ысқақ оны «Дауласу құдығы» деп

Жар 26:21 оны «Қастасу құдығы» деп атады.

Жар 26:22 Ысқақ оны «Кең өріс құдығы» деп

Жар 26:33 Бер-Шеба («Ант құдығы») деп

Жар 29:9 әкесінің ұсақ малдарымен құдық

Жар 37:24 құдыққа тастай салды. Құдық бос,

Жар 37:28 Жүсіпті құдықтан шығарып алып,

Мыс 2:15 Бірде Мұса құдық түбінде отырған

Пат2 23:15 құдықтан су әкеліп берсе ғой!» —

Нқл 5:15 шөліңді бас өз «құдығыңнан»,

Ерм 38:9 Еремия пайғамбарды құдыққа

Ерм 38:13 оны арқанмен тартып, құдықтан

Жоқт 3:55 Атыңды сенің терең құдық түбінен

Лұқ 14:5 өгізің құдыққа түсіп кетсе, оны

Жох 4:6 Иса құдықтың қасына отыра кетті.

Жох 4:12 құдықты қалдырған арғы атамыз

#### құдірет -

құдірет - т.қ. билік, күш, күш-қуат, Құдайдың құдіреті

Шеж1 16:11 әрі құдіретіне ден қойыңдар

Шеж1 29:11 Саған тән — ұлылық, Құдірет

Әйүп 36:22 зор құдіретімен ұлы істер істейді.

Жыр 62:3 Құдірет пен ұлылығыңды

Жыр 144:6 Жұрт айтады айбарлы құдіретіңді

Ерм 32:17 Ие! Өзіңнің ғаламат құдіретіңмен

Ерм 51:15 Ие жерді өз құдіретімен жаратып

Дан 7:27 құдіреті және салтанатты ұлылығы

Мат 24:30 ғаламат құдіретпен, салтанатты

Мат 26:64 Құдірет Иесінің оң жағында

Мар 9:1 Патшалығының құдіретпен келуін

Лұқ 1:35 Өзінің құдіретін дарытады.

Лұқ 5:17 сауықтыратын құдіретіне кенелген

Лұқ 9:43 Құдайдың ұлы құдіретіне қайран

Елш 1:8 Оның құдіретін қабылдайсыңдар.

Елш 6:8 құдіретіне кенелген Степан халық

Елш 10:38 Өзінің Киелі Рухы мен құдіретін

Рим 15:13 Рухтың құдіретімен үміттерің

Қор1 4:20 Оның құдіретімен көрінеді.

Қор1 6:14 Өзінің құдіретімен тірілтіп алмақ.

Қор2 4:7 зор құдіреттің өзімізден емес

Еф 1:19 шексіз құдіретінің Иемізге сенуші

Еф 3:16 Өзінің құдіретімен нығайта көрсін.

Флп 3:10 Оны қайта тірілткен құдіретті де

Қол 2:12 Өзінің құдіретімен өлімнен қайта

Евр 6:5 болашақ заманның құдіретінің де

Аян 19:1 құдірет пен билік Құдайымызда!

#### құдіретті -

құдіретті - т.қ. күшті, қуатты, мықты

Мыс 6:6 құдіретті істеріммен

Заң 4:34 Өзінің алға созылған құдіретті

Заң 7:8 Содан Өзінің құдіретті қолымен

Заң 10:17 үрей туғызатын ұлы да құдіретті

Жыр 23:8 Шайқаста құдіретті Жаратқан Ие!

Жыр 28:4 Жаратқанның даусы тым құдіретті

Жыр 88:9 ұқсас кім бар, сондай құдіретті?

Жыр 90:1 тұрған адам Құдіреттінің

Иш 9:6 Құдіретті Құдай, Мәңгілік Әке

Иш 51:5 құдіретті күшіме сенімдерін

Соф 3:17 батыр іспетті құдіретті Құтқарушы

Мат 14:2 құдіретті істер жасайды», — деді.

Мар 6:14 сондай құдіретті істер жасайды»,

Лұқ 22:69 Құдіретті Құдайдың оң жағында

Пет1 5:6 Құдайдың құдіретті қолының

Евр 1:3 Ұл бүкіл әлемді құдіретті сөзімен

#### құдіреті шексіз -

құдіреті шексіз -

Жар 17:1 Мен құдіреті шексіз Құдаймын.

Жар 35:11 Мен құдіреті шексіз Құдаймын.

Әйүп 5:17 құдіреті шексіз Хақ Тағаланың

Әйүп 6:4 құдіреті шексіз Тәңірдің жебелері

Әйүп 39:32 құдіреті шексіз Тәңірдің үстінен

Жыр 49:1 Құдіреті шексіз Құдай — Жаратқан

#### құжат -

құжат -

Езр 6:2 табылды: «Ескерілуге тиісті құжат.

Езр 7:11 рұқсат құжатының көшірмесі

Нех 10:1 құжатта мына кісілердің аттары

Ерм 32:11 сатып алу туралы екі құжатты:

Ерм 32:44 құжаттар дайындалып, оларға мөр

Қол 2:14 «құжатты» Мәсіх құрбан болған

#### құз -

құз - т.қ. шың

Пат2 22:3 — сенім артқан шың құзым,

#### құйын -

құйын - т.қ. дауыл, жел

Пат4 2:1 Жаратқан Ие Ілиясты құйынмен

Әйүп 38:1 Жаратқан Ие Әйүпке құйынның

Әйүп 40:1 Ие құйын ішінен Әйүпке тағы да

Жыр 76:19 Құйында Сенің даусың күркіреді,

Нқл 10:25 Құйын өтіп кетсе арамза ғайып

Иш 14:31 құйын бұлты іспетті жау аттанып

Иш 21:1 даласындағы құйындар соққандай,

Иш 29:6 күркілмен, жер сілкінісі, құйын,

Езк 1:4 солтүстік жақтан бір алапат құйын

Дан 11:40 кемесімен оған қарсы құйындай

Ош 4:19 Оларды құйын көтеріп алып

Ош 8:7 енді жинағандары құйын болады.

Нқм 1:3 Тәңір Иенің жүрген жолы құйын

Абқ 3:14 құйындай құйғытып бізді шашпақ

#### құқық -

құқық -

Иш 5:23 әділді заңды құқығынан айырады.

Амо 5:12 құқығынан айырасыңдар.

#### құл -

құл - т.қ. басыбайлы, малай

Мыс 5:6 перғауын елдегі құл айдаушылар

Мыс 14:12 құл болғанымыз жақсы еді ғой! —

Нех 9:36 Енді міне, біз бүгін құл күйдеміз.

Ерм 2:14 Исраил сатып алынған құл ма?

Мат 20:27 құл іспетті қызмет ете берсін!

Жох 8:34 күнә жасаса, сол — күнәнің құлы.

Жох 15:15 құл демеймін, құл иесінің не істеп

Елш 2:18 құл-күңдерімнің үстіне Киелі

Пет2 2:19 адам неден жеңілсе, соның құлы

Рим 6:6 енді күнәнің құлы емеспіз!

Рим 6:16 өлімге апаратын күнәға құл

Рим 6:18 әділдіктің «құлы» болдыңдар.

Рим 8:15 өздеріңді құл етіп, қайтадан

Қор1 7:22 құл — «Иеміздің рухани азат

Қор1 9:19 өзімді барлығының құлы еттім:

Қор1 12:13 құл немесе ерікті болайық, бәріміз

Ғал 3:28 ұлт адамының, құл мен еріктінің

Ғал 4:7 енді құл емес, рухани ұлсың; ал

Ғал 4:8 жын-перілерге құл болып қызмет

Флп 2:7 қабылдады құлдың сиқын: Ол

Қол 3:11 көшпенді скиф, құл не ерікті жоқ,

Тит 3:3 құмарлықтар мен ләззаттың құлы

Евр 2:15 шайтанның құлы болып жүрген

#### құлақ -

құлақ -

Мыс 32:3 құлақтарынан алтын сырғаларын

Леу 8:23 соны Һаронның оң құлағының

Пат1 3:16 Құлағым сізде, ата, — деп жауап

Ерм 5:21 құлақтарың болса да естімейсіңдер

Дан 9:18 Құдайым, құлағыңды бұрып, назар

Мат 11:15 Құлағы барлар жақсылап тыңдап

Мат 13:15 сезімсіз, құлақтары керең, көздері

Мар 7:33 екі саусағын оның құлақтарына

Лұқ 22:51 малайдың құлағына қолын тигізіп,

Қор1 2:9 көз көріп, құлақ естімеген

Қор1 12:16 құлақ: «мен көз еместіктен дененің

Тім2 4:3 құлақтарына жағатындарды ғана

Евр 2:3 өз құлақтарымен естіген куәгерлер

Аян 2:7 Құлағы барлар Киелі Рухтың

#### құлақ асу, - салу, - түру -

құлақ асу, - салу, - түру - т.қ. бой ұсыну, тыңдау, тіл алу

Жар 21:17 жылап жатқан даусына құлақ асты

Мыс 15:26 Менің айтқандарыма құлақ асып

Мыс 22:27 Мен оның зарына құлақ саламын

Заң 11:13 өсиеттеріме мұқият құлақ түріңдер

Заң 11:27 өсиеттеріне құлақ ассаңдар

Заң 13:4 даусына құлақ асатын болыңдар!

Шеж2 7:14 Мен оларға көктен құлақ саламын.

Жыр 4:2 Сиынғанымда Сен құлақ сала гөр.

Жыр 27:6 Құлақ асты Ол даусыма жалынған.

Жыр 33:16 жалынған оларға құлақ салады.

Жыр 39:7 маған Өзіңе құлақ салғыздың.

Жыр 64:6 Құдай, құлақ саласың әділдікпен

Жыр 85:6 мінажатыма құлақ сала гөр

Нқл 12:15 Дана жан кеңеске құлақ түрер.

Нқл 22:17 айтқандарын құлақ түріп тыңда

Иш 1:15 етсеңдер де, Мен құлақ салмаймын

Иш 48:18 өсиеттеріме құлақ ассаңдар ғой,

Иш 65:24 Мен өтініштеріне құлақ саламын.

Жох 5:24 кім айтқан сөздеріме құлақ асып,

Жох 8:47 Оның айтқандарына құлақ асады.

Жох 18:37 Менің үніме құлақ салады, — деді.

Пет1 3:12 жалынған оларға құлақ салады.

Жох1 4:6 танитындар бізге құлақ салады

Жох1 5:14 Құдай тілегімізге құлақ салады деп

Қор2 2:9 айтқандарыма құлақ асар ма

Сал2 1:8 хабарына құлақ аспай жүргендерді

Флм 1:21 Сен құлақ асар деп үміттеніп

#### құлаққа жету, - шалыну -

құлаққа жету, - шалыну - т.қ. есту

Жар 27:42 бұл сөздері Рабиғаның құлағына

Жар 31:1 Жақыптың құлағына шалынды.

Мыс 2:23 жалбарынуы Құдайдың құлағына

Мыс 6:5 құлағыма жетіп, сол Келісімімді

Мыс 16:7 күңкілдегендерің Оның құлағына

Мыс 16:8 күңкілдерің Оның құлағына жетті.

Рул 14:14 құлақтарына шалынған. Сенің

Рул 14:27 шағымдануы құлағыма шалынды.

Пат4 19:28 әрі тәкаппарлығың құлағыма

Жыр 54:18 құлағына шалынады дауысым.

Иш 30:19 құлағына шалынысымен-ақ Ол

Иш 37:29 әрі тәкаппарлығың құлағыма

Жүн 2:8 Мінажатым құлағыңа жетті де

Елш 10:31 мінажатың Құдайдың құлағына

#### құлантаза -

құлантаза -

Мат 10:8 алапестерді құлантаза айықтырып,

Лұқ 5:13 Қалаймын, құлантаза сауығып кет!

Лұқ 7:22 алапестер құлантаза сауығып,

#### құлау -

құлау - т.қ. кедергі тас

Жар 14:10 көбі) сол шұңқырларға құлап түсіп

Пат1 5:3 алдында етпетінен құлап жатыр

Пат1 28:20 кенет етпетінен жерге құлап түсті.

Пат2 4:4 асығыс жүгіргенде, бала құлап

Пат2 6:6 Құлап қалмауы үшін Ұза қолын

Жыр 36:24 әділ жан, біржола құламайды,

Жыр 56:7 Алайда сол орға өздері құлады.

Нқл 4:19 неден сүрініп, құлағанын ұқпайды.

Нқл 10:8 Надан өз сөзінен сүрініп құлар.

Нқл 12:7 Зұлым құлап, із-түзсіз жоқ болар

Нқл 16:18 Асқақтық — құлаудың алды.

Нқл 18:12 Адам құлар алдында асқақ болар

Нқл 26:27 қазған қаскүнем орына өзі құлар

Уағ 4:10 Біреуі құласа, жолдасы сүйеп

Уағ 10:8 қазған қаскүнем соған өзі құлар

Иш 14:12 Аспаннан сен қалай құлап түстің!

Иш 40:30 Тіпті жігіттер де сүрініп құлайды,

Мих 7:8 Құласам да, қайта тұрамын!

Мат 7:27 ол опырылып құлап қалады.

Мат 10:29 бір торғай жерге құлап түспейді.

Мат 15:14 жетелесе, екеуі де орға құлап түсер

Лұқ 2:34 көп адамдардың сүрініп, құлауына

Лұқ 10:18 көктен құлап түскенін көрдім.

Елш 9:4 жерге құлап түсіп, «Саул, Саул!

Елш 20:9 үшінші қабаттан құлап түсті.

Пет1 2:8 сүрініп, құлап», теріс жолға түсіп

#### құлдық -

құлдық -

Жар 15:13 төрт жүз жыл бойы құлдықта

Мыс 1:13 халықты аяусыз құлдыққа салды.

Мыс 2:23 құлдықтан бейнет шегіп, күңірене

Мыс 6:6 өздеріңді құлдықтан құтқарып

Мыс 13:3 Құлдықтың құрсауы — Мысырдан

Заң 28:32 бөтен халыққа құлдыққа түсіп,

Заң 28:48 құлдықтың «темір қамытын»

Еш 24:17 Мысыр еліндегі құлдықтан азат

Жыр 65:11 Арқамызға құлдықтың жүгін

Жыр 104:17 құлдыққа сатылған Жүсіпті.

Нқл 12:24 Жалқау қол құлдыққа түсірер.

Ерм 34:13 Мысыр еліндегі құлдықтан азат

Елш 6:9 «Құлдықтан босатылғандардың»

Пет2 2:19 азғындықтың құлдығында жүреді.

Рим 11:32 Өзіне мойынсұнбай, құлдықта

Қор1 1:30 күнәнің құлдығынан құтқарды.

Ғал 4:3 ілімдердің құлдығында болдық.

Ғал 5:1 Енді табанды болып, құлдықтың

Тім1 2:6 күнәнің құлдығынан босату үшін

Тім1 6:1 Құлдықта жүрген барлық

Тім2 3:6 әйелдерді еліктіріп, құлдыққа

#### құлқын -

құлқын -

Флп 3:19 құдайлары — өз құлқыны, ал

#### құлшылық ету -

құлшылық ету - т.қ. табыну

Шеж1 5:25 жалған тәңірлеріне құлшылық етті

Елш 7:42 аспан денелеріне құлшылық етуге

Пет1 4:3 тәңірлерге құлшылық етумен өтіп

Рим 1:23 мүсіндеріне құлшылық ететін

Рим 1:25 жаратылған нәрселерге құлшылық

Қор1 10:14 құлшылық етуден аулақ жүріңдер

Қор1 12:2 бейнелеріне құлшылық етудің әр

Евр 10:1 негізделген ескі құлшылық ету

Аян 14:9 оның мүсініне құлшылық етіп,

#### құлшылық етуші -

құлшылық етуші -

Пат4 10:21 Бағалға құлшылық етушілердің

Қор1 5:10 тәңірлерге құлшылық етуші

Аян 21:8 тәңірге құлшылық етушілер және

#### құм -

құм -

Жар 22:17 құм қиыршықтары қаншалықты

Жар 28:14 құм түйіршіктеріндей сансыз көп

Пат2 4:1 жігері құм болды. Бүкіл Солтүстік

Жыр 138:18 барлық ойларыңды, Құм

Иш 48:19 бұтағың құм қиыршықтарындай

Мат 7:26 орындамаған әркім үйін құм үстіне

#### құмар -

құмар - т.қ. ақшақұмар, құштар, парақұмар

Қор1 10:6 жамандыққа құмар болудан

#### құмарлық -

құмарлық - т.қ. арам құмарлық, күнәлі құмарлық, құштарлық, нәпсіқұмарлық

Рул 11:4 тағамдарға құмарлық танытты.

Ош 7:4 құмарлықтың отына күйіп-жануда

Мар 4:19 құмарлықтар да бойларына сіңеді.

Жох 8:44 Соның құмарлықтарын

Жақ 1:14 өзінің құмарлықтары еліктіріп

Жақ 1:15 Сонда құмарлыққа берілсе

Пет1 1:14 құмарлықтардың билігінде болып

Жох1 2:16 күнәкар адамның құмарлықтары

Яһд 1:16 жаман құмарлықтарына салынып

Қор1 7:9 құмарлықтың отына күйіп

Ғал 5:24 құмарлықтары мен тілектерін

Еф 2:3 құмарлықтарына беріліп, ойымыз

Еф 4:22 Алдамшы құмарлықтарымен

Тім2 2:22 жастықтың құмарлықтарынан бас

Тит 2:12 құмарлықтардан бас тартып,

Тит 3:3 түрлі құмарлықтар мен ләззаттың

#### құмарту -

құмарту - т.қ. құнығу

Мат 5:28 кім бір әйелге құмарта қараса,

Лұқ 9:9 Оны көруге құмартты.

#### құмыра -

құмыра - т.қ. қыш құмыра, ыдыс

Жар 24:17 Құмыраңыздан кішкене су

Мыс 16:34 құмыраны Келісім сандығының

Бил 7:20 құмыраларын сындырды. Олар

Мат 25:4 майға толы құмыраларын да ала

Қор2 4:7 қыш құмыралар іспеттіміз.

#### құмырашы -

құмырашы -

Иш 29:16 Құмырашыны саз балшықпен

Иш 64:8 Әкемізсің. Сен құмырашыға

Рим 9:21 құмырашы бір балшықтан алып

#### құмырсқа -

құмырсқа -

Нқл 6:6 Жалқау неме, құмырсқадан үлгі ал

Нқл 30:25 Құмырсқа қауымы зор күштен ада

#### құн -

құн - т.қ. баға, күнәнің құнын өтеу, төлем

Жар 23:13 егістік үшін тиісті құнын төлеймін,

Мыс 21:30 құнды төлеп, аман қалсын.

Мыс 21:34 мал иесіне құнын төлесін, ал

Леу 6:5 үстіне құнның бестен бірін қосып

Иш 7:23 Бұрын құны бір мың мысқал күміс

Иш 43:1 Мен сені құныңды төлеп құтқарып

Елш 19:19 Кітаптардың құнын есептегенде,

Пет1 1:19 құтқарылуларыңның құнын төледі

Қор1 6:20 Иеміз сендерді үлкен құн төлеп

Евр 9:15 күнәларының құнын төлеп оларды

#### құнды -

құнды -

Заң 7:6 Өзінің халқы және ерекше құнды

Нқл 3:15 Даналық әлдеқайда құнды асыл

Иш 28:16 аса құнды «Тасты» таңдап алдым

Пет2 1:4 құнды да тамаша уәделерін берді.

#### құнығу -

құнығу - т.қ. құмарту

Иш 9:12 Исраилді жалмап қоюға құнығып,

Ерм 13:23 жамандыққа әбден құныққан

Ерм 22:17 тәніңмен арам пайдаға құнығып,

Тім1 3:3 ақшаға да құнықпайтын жан

#### құпия -

құпия - т.қ. сыр

Заң 29:29 құпиялар Құдай Иеміздікі.

Жыр 18:13 Тазарта гөр, Ием, құпия күнәмнан,

Жыр 43:22 Ол жүректің құпияларын да біледі!

Жыр 77:2 Әуелден бар құпияларды ашамын.

Жыр 89:8 Нұрыңда айқын құпияларымыз да.

Нқл 21:14 Құпия сыйлық зор қаһарды басар.

Дан 2:28 құпияларды ашып бере алады.

Мат 6:4 қайырымдылықтарың құпия

Мат 10:26 білінбейтін құпия болмайды.

Мат 13:35 бері бар құпияларды ашамын».

Рим 11:25 құпия жоспарды ашқым келеді

Рим 14:24 бері құпия болып келгенмен,

Қор1 2:7 Құдайдың құпия даналығы

Қор1 13:2 Күллі құпия-сырларды да білсем

Қор1 14:25 түкпіріндегі құпиялары ашылады.

Қор1 15:51 Сендерге мына құпияны айтайын

Еф 1:9 Өзінің құпия жоспарын — Мәсіхке

Еф 3:3 Себебі Ол Өзінің құпия жоспарын

Еф 3:9 бастан Өзінде құпия сақтап келген

Еф 6:19 хабардың құпиясын қаймықпай

Флп 4:12 құпиясымен жақсы танысып

Қол 1:27 Құдай оларға осы құпия хабарда

Қол 2:2 құпия хабары жөнінде терең де

Қол 4:3 осылай Мәсіх туралы құпияны

Сал2 2:7 тұрғызатын құпия күштер қазірдің

Тім1 3:16 құпияның ұлы екендігі еш шүбәсіз

Аян 1:20 шам қойғыштың құпия мағынасы

#### құпиялау -

құпиялау - т.қ. жасыру

Нқл 25:2 Істі құпиялау — Құдайдың даңқы,

#### құптау -

құптау - т.қ. жақтау 2, қоштау

Пат4 6:2 — Бара беріңдер, — деп құптады.

Шеж2 30:4 патша мен бүкіл жамағат құптады.

Уағ 8:3 Әділетсіз істі құптама! Өйткені

Уағ 8:5 әділетсіз істі құптамас». «Дана жан

Уағ 9:7 Құдай осы істеріңді құптайды.

Қор1 13:6 Әділетсіздікті еш құптамайды,

#### құр -

құр - т.қ. бекер, бос, мәнсіз, орынсыз

Мыс 23:1 Құр лақап таратпа! Жалған куәгер

Пат2 1:22 садағы құр қайтпайтын, Саулдың

Әйүп 35:16 аузынан құр мәнсіз әңгіме шығады

Жыр 4:3 Жақсы көріп құр сөз бен бос

Жыр 101:6 жүдегенмін, құр сүлдерім қалған.

Жыр 138:20 атыңды құр қолданады.

Жақ 1:22 айтқандарын құр естуші ғана

#### құр алақан -

құр алақан - т.қ. алақан, құр қол

Мат 5:3 Құдай алдында құр алақан

Мар 9:41 сыйынан құр алақан қалмайды!

Рим 3:23 ұлылығынан құр алақан қалды.

Қор1 9:27 «жүлде» бөліскенде құр алақан

#### құр бекершілік -

құр бекершілік - т.қ. бекерлік, бекершілік

Уағ 1:2 Құр бекершілік! — деп үйрететін

Уағ 5:6 көп сөз айту да құр бекершілік.

Тит 3:9 Олар пайдасыз, құр бекершілік.

#### құр қалдыру -

құр қалдыру -

Рул 24:11 сені сыйыңнан құр қалдырып

Жыр 83:12 игіліктерінен құр қалдырмайды.

Езк 4:16 нанынан құр қалдырамын. Оның

#### құр қалу -

құр қалу -

Нқл 5:9 әл-күшіңнен құр қаласың,

Жох 12:25 сол шынайы өмірден құр қалады.

Қор1 3:15 сол сыйынан құр қалады. Өзі

Еф 4:18 шынайы өмірден құр қалған.

Евр 4:11 тыныштықтан құр қалмау үшін

Евр 12:15 Құдайдың рақымынан құр қалып

#### құр қол -

құр қол - т.қ. құр алақан

Мыс 23:15 Менің алдыма құр қол келмесін!

Рут 3:17 маған «Енеңе құр қол қайтпа» деп,

#### құрал -

құрал -

Еш 8:31 темір құралмен өңделмеген бүтін

Рим 6:13 әділетсіздіктің құралы етпеңдер!

#### құрал-жабдық -

құрал-жабдық -

Жар 4:22 түрлі құрал-жабдықтарды жасап

Мыс 25:39 қажетті құрал-жабдықтары үшін

#### құрал-сайман -

құрал-сайман -

Мыс 30:28 мен оның құрал-саймандарына

Мыс 31:9 оған керекті құрал-саймандарды,

#### құрбан болу -

құрбан болу -

Пет1 3:18 бола біржола құрбан болды. Сонда

#### құрбан ету -

құрбан ету - т.қ. жан қию, құрбандыққа беру, - қию

Дан 9:26 Билеуші құрбан етіледі, Оның

Жох 6:51 өмірге ие болсын деп құрбан

Қор1 5:7 біздер үшін өмірін құрбан етті. Сол

Қор1 15:3 өтеу үшін жанын құрбан етті.

Ғал 2:20 Өзін мен үшін құрбан етті!

Еф 5:2 Өзін құрбан еткеніндей, сендер де

Евр 10:10 өз денесін біржола құрбан етіп,

#### құрбандық -

құрбандық - т.қ. айыпты өтейтін құрбандық, күнәнің құнын өтеу, ризашылық құрбандығы, сый-тарту, шүкірлік құрбандығы, - тартуы

Жар 31:54 тау басында құрбандыққа қой

Мыс 12:27 мейрамының құрбандығы.

Жыр 39:7 Құрбандықтар мен сый

Жыр 50:19 Құдайға ұнамды сый, құрбандық

Ерм 33:18 өртелетін құрбандықтар мен астық

Мар 12:33 құрбандықтар мен басқа да сый

Елш 15:29 құрбандықтардан, қаннан

Елш 21:26 әрқайсысы үшін құрбандық

Жақ 2:21 Ысқақты құрбандыққа ұсынғанда

Рим 12:1 тірі құрбандықтай болсын

Қор1 2:2 пен Оның айқыштағы құрбандық

Флп 2:17 құрбандықтың үстіне» төгілетін де

Флп 4:18 тартулар мен құрбандық іспетті.

Евр 9:14 мүлдем кемшіліксіз құрбандық

Евр 10:12 тазарту үшін бір ғана құрбандық

Евр 10:14 ақ құрбандығымен мәңгілік

Евр 13:15 арнаған құрбандығымыз болады.

#### құрбандық беретін орын -

құрбандық беретін орын -

Жар 13:4 құрбандық беретін орын

Жар 33:20 құрбандық беретін орын жасап

#### құрбандық орны -

құрбандық орны -

Мыс 20:25 Маған арнап құрбандық орнын

Мыс 24:4 құрбандық орнын тұрғызып,

Заң 12:15 Иенің құрбандық орнына апармай

Бил 13:20 Құрбандық орнынан от жалыны

Пат2 24:25 Иеге арнап құрбандық орнын

Пат3 18:36 пайғамбар құрбандық орнына

Пат4 23:17 құрбандық орнына қарсы бүгін

#### құрбандық өлім -

құрбандық өлім -

Қор1 11:26 Оның құрбандық өлімін жариялай

#### құрбандық ұсынатын орын -

құрбандық ұсынатын орын - т.қ. тоқты, Тоқты, ұсыну

Жар 8:20 арнап құрбандық ұсынатын орын

Жар 12:7 арнап құрбандық ұсынатын орын

Мыс 17:15 құрбандық ұсынатын орын салып

Бил 6:24 құрбандық ұсынатын орын салып

#### құрбандық үстелі -

құрбандық үстелі - т.қ. түтету үстелі, үстел

Мыс 29:37 құрбандық үстелі Тәңір Иеге

Мыс 40:33 шатыр мен құрбандық үстелінің

Леу 1:5 құрбандық үстеліне барлық

Заң 12:27 құрбандық үстелінде қанымен

Еш 8:30 Иеге арнап құрбандық үстелін

Еш 22:10 ұсынатын өте үлкен үстел салды.

Пат3 12:33 салдыртқан құрбандық үстелінің

Пат3 19:10 құрбандық үстелдерін қиратып

Шеж1 21:26 Жаратқан Ие үстелдегі түгелдей

Езр 3:2 құрбандық үстелін сала бастады.

Жыр 25:6 Құрбандық үстеліңді айналып

Жыр 42:4 арналған құрбандық үстеліне

Иш 6:6 бірі құрбандық үстелінен жанып

Жоқт 2:7 Тәңір Ие өз құрбандық үстелінен

Езк 6:4 Сендердегі құрбандық үстелдері

Амо 9:1 Мен құрбандық үстелінің жанында

Мат 5:23 құрбандық үстеліне алып барғанда

Елш 17:23 жазуы бар құрбандық үстелін де

Аян 6:9 мен құрбандық үстелінің астыңғы

#### құрбандық шалу -

құрбандық шалу - т.қ. шалу

Мыс 3:18 Иеге арнап құрбандық шалуға

Ош 6:6 құрбандық шалғандарыңнан гөрі

Мат 9:13 құрбандық шалғандарыңнан гөрі

Елш 14:18 құрбандық шалудан бас

Евр 5:1 өтеу үшін құрбандықтар шалады.

#### құрбандыққа беру, - қию -

құрбандыққа беру, - қию - т.қ. қию, құрбан ету

Жох 3:16 (рухани) Ұлын құрбандыққа берді.

Евр 2:17 өтеу үшін құрбандыққа қиды.

Евр 9:26 үшін Өзін құрбандыққа қиды.

Евр 10:5 Өзін құрбандыққа қиятыны

#### құрбандыққа шалу -

құрбандыққа шалу - т.қ. шалу

Жар 4:4 әкеліп, құрбандыққа шалып,

Жар 22:8 құрбандыққа шалынып, өртелуге

Лұқ 22:7 бір тоқтыны құрбандыққа шалуы

Қор1 5:7 құрбандыққа шалынған тоқтылар

Евр 7:27 күнәлары үшін құрбандық шалуға

Евр 11:28 құрбандыққа тоқты шалып, соның

Аян 5:12 «Құрбандыққа шалынған Тоқты

#### құрғақ -

құрғақ - т.қ. қуаңшылық

Жар 8:14 жер беті мүлдем құрғақ болды.

Мыс 14:16 халық теңіз ортасынан құрғақ

Еш 4:22 Иордан өзенін құрғақ жермен

Бил 6:40 Жүн ғана құрғақ болып,

Пат4 2:8 екеуі өзеннің арғы жағына құрғақ

Иш 53:2 құрғақ жерден шыққан жас

#### құрмет -

құрмет - т.қ. абырой, қадір-құрмет

Жыр 8:6 Құрмет, салтанатты оған тәждей

Жыр 22:5 Мені құрметпен қарсы аласың,

Жыр 90:15 есен сақтап, құрметке бөлеймін.

Нқл 19:11 Қатені кешіру оған құрмет болар.

Жох 5:41 Мен адамдардан құрмет күтпеймін

Жох 8:50 құрметке бөленуге тырыспаймын,

Жох 12:43 адамнан көретін құрметті көбірек

Тім1 5:17 ерекше құрмет пен қамқорлыққа

Аян 4:11 құрмет пен билікке лайықсың!

Аян 5:12 Құрмет, ұлылық пен дәріпті

#### құрмет көрсету -

құрмет көрсету - т.қ. даңқтау, сыйлау 2

Мат 23:7 сәлем беріп құрмет көрсетіп,

Пет1 2:17 лайықты құрмет көрсетіңдер:

Пет1 2:18 де толық құрмет көрсетіңдер!

Тім1 6:2 тиісті құрмет көрсетпей жүрмесін!

#### құрметтегенсу -

құрметтегенсу -

Иш 29:13 үйретіп, Мені құрметтегенсиді, ал

Мат 15:9 үйретіп, Мені құрметтегенсиді,

#### құрметтеу -

құрметтеу - т.қ. дәріптеу, сыйлау 2

Жыр 105:5 халқыңмен бірге Сені құрметтейін.

Нқл 3:9 Жаратқанды құрметтеп

Жох 5:23 Ал кімде-кім Ұлын құрметтемесе

Жох 8:54 — Менің Өзімді құрметтеуім түк

Жох 12:26 жүрген әркімді Әкем құрметтейді.

Елш 17:23 құрметтеп жүрген сол Құдай

Еф 5:33 әйел күйеуін құрметтеуге міндетті.

Тім1 5:3 жесір әйелдерді құрметте.

#### құрсақ -

құрсақ - т.қ. ана құрсағы

Жыр 50:7 Құрсақта жатқанда-ақ күнәкар

Жыр 70:6 Құрсақтан-ақ Саған сүйеніп

Жыр 138:13 Ана құрсағында мені жараттың.

Уағ 11:5 Не құрсақтағы баланың қалай

Ерм 1:5 Мен сені шешеңнің құрсағында

Мат 1:20 Себебі құрсағындағы Баласы

Лұқ 11:27 Сізді көтерген құрсақ, Сізге нәр

Жох 3:4 Шешесінің құрсағына еніп, екінші

Рим 4:19 әйелі Сараның да құрсағына бала

#### құрсақ көтеру -

құрсақ көтеру - т.қ. аяғы ауыр

Жар 11:30 Сарай құрсақ көтермегендіктен,

Жар 25:21 Әйелі бала көтермегендіктен,

Иш 54:1 «Қуан, уа, құрсақ көтермейтін,

Мат 1:23 пәк қыз құрсақ көтеріп, Ұл туады.

Лұқ 1:36 құрсақ көтермейді деп саналған

Лұқ 23:29 Себебі жұрт «Құрсақ көтермейтін,

#### құрту -

құрту - т.қ. жою, талқандау

Жар 6:7 жер бетінен құртып жібермекпін.

Пат2 7:9 күллі жауларыңды құртып жүрдім.

Нқл 6:32 өз жанын құртады солай істеуімен,

Уағ 9:18 ал бір күнәкар көп игілікті құртар

Мат 10:28 құрта алатын Құдайдан қорқып

Жох 10:10 Ұры ұрлап, сойып, құрту үшін

Жох 16:2 көздеріңді құртқан әркім Құдайға

Еф 4:22 өмірлеріңді құртып келген ескі

#### құртушы -

құртушы -

Жыр 77:49 Құртушы хабаршыларын жөнелтті

Ерм 51:1 дауыл іспетті бір құртушыны

Аян 9:11 мағынасы — «Құртушы».

#### құртылу -

құртылу - т.қ. жойылу

Жыр 36:38 заңсыздар түгел құртылады,

Иш 53:5 әділетсіз істеріміз үшін құртылды.

Езк 6:6 паршаланып құртылады, хош иісті

Дан 7:11 тұрған отқа тасталып құртылды.

Рим 9:22 Бұлар құртылуға лайықты болса

Аян 17:8 кейін ол құртылып кетпек.

#### құру -

құру - т.қ. жойылу, күйреу

Заң 33:6 Рубен руы өмір сүрсін, құрымасын

Әйүп 19:26 күллі терісі шіріп, құрып кетсе де

Жыр 91:8 Ал кейін олар мәңгілікке құриды.

Жыр 101:27 Олар құриды, Сен боласың әр

Иш 6:5 қалдым-ау, енді құритын болдым!

Жоқт 3:22 Түгелдей құрып кетпегеніміз

Езк 37:11 үзілді, біз мүлдем құрыдық!» деп

Мар 4:38 оятып: «Ұстаз, құритын болдық!

Лұқ 13:3 бәрің де осылай құрисыңдар!

Жақ 1:11 жүргенде-ақ қалжырап, құрып

Қор1 15:54 құритын нәрселер мәңгілік

Сал2 1:9 құдіретінен аластатылып, құрып

Тім1 6:9 құрып кетуге апаратын көптеген

Евр 1:11 құриды, Сен боласың әр уақытта

Аян 21:1 бұрынғы көк пен жер құрып кетіп

Аян 21:4 бұрынғы әлем құрып, жоқ болды».

#### құрылу -

құрылу -

Рул 10:21 киелі шатыр құрылып,

Езк 41:7 кертпештеніп құрылды

Ош 9:8 аулаушынікіндей тұзақ құрылған.

#### құрылыс -

құрылыс -

Езр 5:4 Олар ғимараттың құрылысына

Жыр 126:1 үйдің құрылысын жарылқамаса

Зәк 4:10 құрылысқа кіріскенін көрген кезде

Лұқ 14:28 Сонда ол құрылысты аяқтауға

Қор1 3:9 Құдайдың «құрылысысыңдар».

Еф 2:21 Ол арқылы бүкіл рухани құрылыс

#### құрылысшы -

құрылысшы -

Қор1 3:10 шебер құрылысшы» іспетті

Евр 11:10 құрылысшысы да Құдайдың Өзі

#### құс -

құс - т.қ. қанатты

Жар 2:19 күллі құстарды топырақтан

Жар 9:2 аңдар мен аспандағы құстарды

Жыр 8:9 Самсаған құс пен судағы балықты

Мат 6:26 ұшқан құстарға назар салыңдаршы

Мат 13:32 құстар ұшып келіп, паналайды».

Мат 23:37 қанатының астына алған құс

#### құтқару -

құтқару - т.қ. аман алып қалу, аман сақтау

Жар 49:18 бар пәледен Құтқаруыңды зарыға

Мыс 6:6 құлдықтан құтқарып аламын.

Мыс 14:13 Иенің өздеріңді құтқаруын

Шеж2 32:14 менің қолымнан құтқара алмайды!

Әйүп 14:14 азабымнан құтқаратын біреудің

Жыр 6:5 Я, Ием, қайтып, жанымды құтқара

Жыр 12:6 Сенің құтқаруыңа шын жүректен

Жыр 16:7 паналаған жандарды Құтқарасың

Жыр 19:7 Құтқарады оны құдіретті қолымен

Жыр 30:17 Мейіріміңе сай мені құтқара гөр.

Жыр 33:18 қиындықтан оларды құтқарып

Жыр 33:23 Ие құтқарады өз құлдарын,

Жыр 36:39 Әділдерді Жаратқан құтқарып

Жыр 39:11 Сенімділігің мен құтқаруыңды,

Жыр 43:27 Рақымыңа бола бізді құтқара гөр.

Жыр 49:23 Сақтанып жүргенге құтқаруымды

Жыр 50:14 Мені құтқарғаныңа қуантып тағы,

Жыр 64:6 құтқарасың керемет істермен.

Жыр 68:14 Шынында құтқаршы зор

Жыр 70:2 Құлақ түріп маған, құтқара көрші.

Жыр 73:12 Жерде ғажап істермен құтқарасың:

Жыр 77:22 Оның құтқаруына үміттенбеді.

Жыр 84:10 жақында құтқаратын болады

Жыр 90:16 Құтқаруымды оған сыйлап

Жыр 105:8 Өз атына бола Құдай құтқарды

Жыр 106:2 Жаратқанның құтқарғандары,

Жыр 108:26 Рақымыңа сай мені құтқара көрші.

Жыр 118:81 Құтқаруыңды аңсап шаршап

Жыр 118:94 Құтқара гөр мені, себебі Сенікімін,

Жыр 118:134 құтқара гөр адамдардың езгісінен

Жыр 118:174 құтқаруыңды аңсап тосамын

Нқл 24:11 айдалып бара жатқандарды құтқар

Иш 51:5 Сендерді тез арада құтқарып алып

Иш 52:9 ашып, Иерусалимді құтқарады.

Иш 54:5 сені құтқарып алған Қамқоршың,

Иш 59:17 құтқаруды басына дулығадай киіп

Иш 61:10 құтқарып, амандыққа бөледі,

Иш 63:4 Мен халқымды езгіден құтқаратын

Ерм 30:10 алыс жерлеріңнен құтқарамын

Ерм 31:11 жауларынан құтқарып алады.

Жоқт 3:58 өтеп менің өмірімді құтқардың.

Мат 1:21 халқын күнәларынан құтқаратын

Мат 8:25 құтқара көріңіз! Құритын болдық!

Мат 14:30 Мырза, мені құтқара көріңіз! —

Мат 27:42 бірақ Өзін құтқара алмайды екен!

Лұқ 1:68 Оны құтқарып алып азат етеді!

Лұқ 2:30 құтқаруың — Саған бағынбаған

Лұқ 19:10 іздеп, құтқаруға келдім

Лұқ 19:42 ненің құтқара алатынын білсең

Лұқ 19:44 құтқаруға келген кезін түсінбедің.

Лұқ 23:39 кәне, Өзіңді де, бізді де құтқар! —

Жох 3:17 соттауға емес, құтқаруға жіберді.

Жох 4:22 арқылы адамзатты құтқармақ.

Жох 12:27 Әке, Мені осы күннен құтқара гөр

Жох 12:47 құтқару үшін дүниеге келдім.

Елш 2:47 тағы басқа адамдарды құтқарып,

Елш 4:12 қаһарынан) құтқара алмайды!

Жақ 1:21 күнәнің құлдығынан құтқара

Пет1 1:5 осы күнәкар дүниеден құтқаратын

Пет1 2:12 Құдай бізді құтқаруға келген күні

Пет1 3:21 күнәнің құлдығынан құтқарады.

Пет2 2:9 сынақтарынан құтқаруды, ал

Пет2 3:15 Ол адамдарды құтқарғысы келеді

Яһд 1:5 Мысырдан құтқарып алған еді

Яһд 1:23 жігермен тозақ отынан құтқарып

Рим 1:16 да құтқаратын Құдайдың құдіреті!

Рим 11:14 құтқарсам деп үміттенемін.

Қор1 1:21 соған сенетіндерді құтқаруды

Қор1 1:25 Құдайдың құтқару жолы пенденің

Қор1 9:22 бірсыпырасын құтқаруға

Қор2 1:10 болашақта да құтқаратын болады

Қор2 6:2 құтқаратын күні, міне, бүгін!

Ғал 1:4 дүниенің құлдығынан құтқару

Ғал 3:13 мәлімдеген қарғыстан құтқарды!

Еф 1:13 құтқарған Ізгі хабарды естіп

Еф 1:14 әсерінен түгелдей құтқарғанда сол

Еф 5:23 Мәсіх сенушілерді құтқарып алды,

Қол 1:13 қара түнектің билігінен құтқарып

Сал1 1:10 қаһарлы соттан құтқарып алады.

Сал2 2:10 құтқара алатын шындықты

Сал2 3:2 шабуылынан құтқара көрсін.

Тім1 1:15 осы дүниеге келді Құтқару үшін

Тім2 1:9 Құдай бізді құтқарып, өз халқы

Тім2 4:17 аранынан құтқарғандай, өлімнен

Евр 7:25 бәрін толықтай құтқара алады.

Евр 9:28 түгелдей құтқару үшін келеді.

#### құтқарушы, Құтқарушы -

құтқарушы, Құтқарушы - т.қ. көмекші, қолдаушы

Пат2 22:3 мықты құтқарушым

Әйүп 19:25 Ал мен Құтқарушымның тірі

Жыр 3:9 Жаратқан, Құтқарушымыз Сенсің

Жыр 17:3 Мені қауіп-қатерден құтқарушым

Жыр 17:47 Құтқарушы Құдайым лайым

Жыр 18:15 Құтқарушым, уа, Жаратқан Ием.

Жыр 24:5 Құтқарушы Құдайымсың Сен,

Жыр 26:1 нұрым менің, құтқарушым да

Жыр 34:3 «Мен Құтқарушыңмын!» деп

Жыр 39:18 да құтқарушым Өзіңсің

Жыр 41:6 Өйткені Құтқарушымды — өзімнің

Жыр 50:16 ғой жалғыз Құтқарушы Құдайым.

Жыр 61:3 Құтқарушым әрі заңғар қорғаным

Жыр 69:6 да құтқарушым Өзіңсің, О

Жыр 94:1 мықты Құтқарушымызға

Жыр 117:14 міне, менің Құтқарушым.

Жыр 139:8 мықты құтқарушымсың

Жыр 143:2 Мықты мұнарам әрі құтқарушым

Иш 19:20 бір мықты Құтқарушыны жібереді.

Иш 43:3 Киелі Құдай, Құтқарушыңмын!

Иш 43:11 Менен басқа Құтқарушы жоқ!

Иш 45:15 Құдайы әрі Құтқарушысысың!

Иш 45:21 Құтқарушымын. Менен өзге құдай

Иш 49:26 Мен сенің Құтқарушыңмын, сені

Ерм 14:8 қыстау кезіндегі Құтқарушысы!

Ош 13:4 Менен өзге ешбір құтқарушы жоқ.

Зәк 9:9 Ол — әділ Құтқарушы,

Лұқ 1:47 Құтқарушым Құдайға қуанады:

Лұқ 1:69 Мықты Құтқарушыны шығарады.

Лұқ 2:11 Құтқарушыларың дүниеге келді,

Жох 4:42 шынында дүниені Құтқарушы Осы

Елш 5:31 Көсем және Құтқарушы ретінде

Елш 13:23 үшін Құтқарушы ретінде Исаны

Пет2 3:2 және Иеміз әрі Құтқарушымыздың

Жох1 4:14 Ұлын дүниеге Құтқарушы ретінде

Флп 3:20 көкте, содан Құтқарушымызды —

Тім1 2:3 Құтқарушымыз Құдайға ұнамды.

Тім2 1:10 Қазір Ол соны Құтқарушымыз Иса

Тит 1:3 Соны уағыздау Құтқарушымыз

Тит 2:10 Құтқарушымыз Құдайдың ілімін

Тит 2:13 әрі Құтқарушымыз Иса Мәсіх зор

Тит 3:4 Алайда Құтқарушы Құдайымыз

#### құтқарылу -

құтқарылу - т.қ. арылу

Жыр 31:7 Құтқарылғаныма қуана ән

Жыр 61:2 Құтқарылуым келеді тек қана

Жыр 118:155 Құтқарылу тым алыс зұлымдардан

Иш 12:3 Құтқарылудың қайнар көздерінен

Иш 45:22 сонда құтқарыласыңдар.

Иш 49:6 құтқарылу жолын жария етесің!»

Иш 52:7 құтқарылуды паш етеді. Сионға

Ерм 3:23 құтқарылуы шынымен тек Құдай

Ерм 17:14 мен шынымен құтқарыламын.

Жое 2:32 айтқанындай, құтқарылғандар

Жүн 2:10 антымда тұрам. Құтқарылу келеді

Мат 9:22 сенімің арқылы құтқарылдың!» —

Мат 10:22 танытқан әркім құтқарылады.

Мат 19:25 қаһарынан) құтқарыла алады?!

Мар 13:20 ешбір жан құтқарыла алмас еді.

Лұқ 2:38 құтқарылуын аңсап күтіп

Лұқ 13:23 құтқарылатындар тым аз бола ма?

Лұқ 19:9 — Бүгін осы үй іші құтқарылды!

Лұқ 21:28 себебі құтқарылуларың жақын!

Жох 5:34 құтқарылсын деп айтып тұрмын.

Жох 12:32 құтқарылуға шақырамын, — деді.

Елш 13:47 құтқарылу жолын жария етесің!

Елш 16:30 қаһарынан) құтқарылуым үшін не

Елш 28:28 сондықтан да Құдай құтқарылу

Пет1 1:9 құтқарылуын қабылдамақсыңдар.

Пет1 2:2 толығырақ құтқарыла аласыңдар.

Пет1 4:18 жанның өзі зорға құтқарылғанда

Яһд 1:3 ортақ құтқарылу туралы хат

Рим 5:9 құтқарылатынымыз да сөзсіз!

Рим 8:24 Құтқарылғаннан бері біздің

Рим 10:9 онда құтқарыласың.

Рим 10:13 құтқарылады» деп те жазылған.

Рим 11:11 құтқарылу жолы ашылды.

Рим 11:26 күллі Исраил құтқарылмақ.

Рим 13:11 құтқарылуымыз жақынырақ тұр.

Қор1 1:18 ал құтқарылатын біздер үшін осы

Қор1 3:15 Өзі құтқарылса да

Қор1 5:5 қайта оралатын күні құтқарылсын.

Қор1 7:16 әйел, күйеуіңді құтқарылуға алып

Қор1 10:33 құтқарылуы үшін істеймін.

Қор1 15:2 хабар арқылы құтқарыласыңдар

Қор2 1:6 құтқарылуларыңа септігін тигізеді.

Қор2 7:10 құтқарылуына түрткі болады.

Еф 2:5 рақымымен ғана құтқарылдыңдар.

Еф 2:8 арқылы құтқарылдыңдар.

Еф 6:17 құтқарылғандықтарыңды «дулыға

Флп 2:12 құтқарылуларыңа сай іс-әрекет

Сал1 5:8 мәңгілік құтқарылуға деген

Сал1 5:9 құтқарылуға тағайындады.

Сал2 2:13 сеніп құтқарылуларың үшін әуел

Тім1 2:4 барлық адамдардың құтқарылып

Тім1 4:10 барлық адамдардың құтқарылуын

Тім2 2:10 да Иса Мәсіх арқылы құтқарылып

Тім2 3:15 құтқарылуға бастап әкеледі.

Тит 2:11 адамзатқа құтқарылуды ұсынатын

Евр 1:14 мәңгілік құтқарылуға ие болатын

Евр 2:3 керемет құтқарылуды елемесек

Евр 5:9 мәңгілік құтқарылуға жол ашты.

Евр 6:9 яғни құтқарылуларыңды берік

Аян 7:10 — Құтқарылу тақта отырған

#### Құтқарылу асы -

Құтқарылу асы - т.қ. Ашымаған нан мейрамы, Құтқарылу мейрамы, мейрам асы

Мыс 12:11 арналған Құтқарылу асы.

#### құтқарылу жолы -

құтқарылу жолы - т.қ. жол

Иш 49:6 құтқарылу жолын жария етесің!»

Рим 11:11 құтқарылу жолы ашылды

Евр 2:10 құтқарылу жолын салған Мәсіхті

#### Құтқарылу мейрамы -

Құтқарылу мейрамы - т.қ. Ашымаған нан мейрамы, Құтқарылу асы, мейрам, мейрам асы

Мыс 12:21 Құтқарылу мейрамына арнап

Заң 16:1 Құтқарылу мейрамын тойлаңдар!

Пат4 23:21 Құтқарылу мейрамын өткізіңдер!»

Шеж2 35:7 Құтқарылу мейрамына арнап отыз

Шеж2 35:15 Құтқарылу мейрамының асын

Шеж2 35:19 Құтқарылу мейрамы Жосияның

Езр 6:19 оралғандар Құтқарылу мейрамын

Лұқ 2:41 жыл сайын Құтқарылу мейрамын

Жох 2:13 халқының Құтқарылу мейрамы

Жох 2:23 Құтқарылу мейрамы кезінде Иса

Жох 12:1 Құтқарылу мейрамынан алты күн

Жох 13:1 Құтқарылу мейрамының қарсаңы

Жох 18:28 Құтқарылу мейрамындағы асқа

Елш 12:4 Құтқарылу мейрамынан кейін оны

#### құты -

құты - т.қ. ыдыс

Пат3 1:39 майына толған мүйіз құтыны алып

Пат4 4:5 ыдыстарына өзінің құтысынан май

Пат4 9:6 құтының майын Ехудің басына

Жыр 55:9 «Құтыңа» жинап қой көз

Уағ 10:1 бір құты иісмайды сасытар», сол

Иш 3:19 белбеулері мен әтірлі құтыларын,

Мар 14:3 иісмайға толы мөлдір тас құтысы

#### құтылу -

құтылу -

Нқл 19:5 Өтірік айтқыш құтыла алмас.

Мат 2:13 Мысырға қашып құтылыңдар!

Мар 13:14 дереу тауларға қашып құтылсын!

Лұқ 1:74 жаулардың қолынан құтылып,

Елш 19:12 буған жындарынан құтылды.

Рим 2:3 Құдай сотынан құтылам деп

Қор1 10:13 құтылып шығудың лайықты

Тім2 2:26 тұзағынан босап, құтыла алмақ.

Евр 2:3 жазадан қалайша құтылмақпыз?

#### Құш -

Құш - т.қ. құштық, Эфиопия

Жар 2:13 бүкіл Құш өлкесін айналып ағады.

Жар 10:6 Құш, Мысыр, Пұт, Қанахан.

Иш 43:3 Құш пен Себаны да төлемің еттім.

Иш 45:14 және Құштың саудадан тапқан

Езк 30:4 Құш елін де зор үрей билемек.

Езк 30:5 Құш, Либия, Лүдия, күллі арабтар,

Езк 38:5 Парсы, Құш, Либия елдерінің

Нқм 3:9 Құш пен Мысыр оның шексіз

Соф 3:10 Құш еліндегі өзендердің арғы

#### құштар -

құштар - т.қ. құмар

Жар 3:16 Сен күйеуіңе құштар боласың, ал

Жар 4:7 күнә сені иемденуге құштар

Шеж2 9:23 даналығын тыңдауға құштар

Жыр 39:9 еркіңді орындауға құштармын, Уа,

Жыр 118:131 құштармын Сенің өсиеттеріңе

Пет1 2:2 Құдай сөзінің «таза сүтіне» құштар

Флп 2:26 өздеріңді көруге құштар болып

#### құштарлану -

құштарлану -

Ерм 50:38 жексұрын мүсіндерге құштарлана

Езк 6:9 тәңірсымақтарына құштарлана

Езк 20:24 жалған тәңірлерге құштарлана

#### құштарлық -

құштарлық - т.қ. құмарлық, ынтызарлық

Пат3 8:58 шешімдерін ұстануға құштарлық

Иш 57:5 құштарлық отына өртенесіңдер

Зәк 8:2 зор құштарлықпен сүйемін. Оған

#### құштық -

құштық - т.қ. Құш, Эфиопия

Пат2 18:21 Жоғаб бір құштыққа: — Патшаға

Пат4 19:9 Құштық патша Тирхақ сізге қарсы

Шеж2 14:9 құштық Зарах сан мыңдаған

Шеж2 16:8 Есіңізге түсіріңіз, құштықтар мен

Ерм 13:23 Құштық адам терісінің қара түсін

Ерм 38:7 түсірілгенін құштық Әбдімәлік те

Ерм 39:16 «Құштық Әбдімәлікке бар да, оған

Ерм 46:9 қалқан ұстайтын құштық және

Дан 11:43 либиялықтар мен құштықтар да

Амо 9:7 құштықтарды да солай көремін! —

#### құю -

құю - т.қ. төгу

Жыр 22:5 Тостағанды толтыра құясың.

Жыр 50:8 Жан дүниеме даналық та құясың.

Жое 2:28 бүкіл адамзаттың үстіне құямын.

Елш 2:33 біздің үстімізге құйып сыйлады.

Елш 10:45 үстіне Өзінің Киелі Рухын құйып

#### қыз -

қыз - т.қ. бойжеткен, ұл-қыз

Мат 1:23 пәк қыз құрсақ көтеріп, Ұл туады.

Мат 9:24 Қыз өлген жоқ, ұйықтап жатыр».

Мат 15:28 Сол сәтте-ақ оның қызы сауығып

Лұқ 1:27 Қыздың есімі Мәриям болатын

Елш 16:16 жыны бар бір малай қыз бізге кез

Қор1 7:34 қыз Иеміздің істерінің қамын

#### қыз алысып, қыз берісу -

қыз алысып, қыз берісу - т.қ. құдаласу, құдандалы

Жар 34:21 қыз алысып, қыз берісейік.

Нех 10:30 қыз алысып, қыз беріспейміз деп

#### қызғалдақ -

қызғалдақ - т.қ. гүл

Пат3 7:26 сырт кейпі қызғалдақ гүлі іспетті

Жыр 44:1 «қызғалдақтар» әуенімен

Мат 6:28 Даладағы қызғалдақтардың қалай

Лұқ 12:27 Қызғалдақтардың қалай өсіп

#### қызғану -

қызғану - т.қ. төзбеу

Жар 30:1 әпкесіне қызғана қарап, күйеуіне:

Елш 13:45 қызғанып кетіп, Пауылдың

Қор1 13:4 Еш қызғанбайды, мақтанбайды,

#### қызғаныш -

қызғаныш - т.қ. күндестік

Нқл 27:4 қызғаныштың күшіне кім қарсы

Мар 7:22 жүгенсіздік, қызғаныш, жамандау

Жақ 3:14 жүректерің удай қызғанышқа

Жақ 3:16 қызғаныш пен қара бастың

Рим 11:14 қызғанышын оятып

Қор1 3:3 араларыңда қызғаныш пен

Ғал 5:20 қаскөйлік, ұрыс-керіс, қызғаныш

#### қызғылт -

қызғылт -

Жар 25:30 бір қызғылт түсті көжеңнен берші

Леу 13:24 ақшыл не қызғылт дақ пайда

Ән 4:3 бөлігі іспетті қызғылт анардың.

Жоқт 4:7 қызғылт олардың тәндері,

#### қызғыштай -

қызғыштай -

Қор2 11:2 қызғыштай қорғап келемін.

#### қыз-келіншек -

қыз-келіншек - т.қ. келіншек

Әйүп 31:1 Қыз-келіншектерге құмарта

Тім1 5:2 қыз-келіншектерге — әпке

Тит 2:4 қыз-келіншектерді күйеулері мен

#### қызмет -

қызмет - т.қ. діни қызмет

Рул 4:23 арасындағы қызметке жарамды

Ерм 1:5 сені өз қызметіме бағыштап,

Елш 1:17 қызметке бірге тағайындалған еді.

Елш 6:4 қызметімізді жалғастыра берейік».

Рим 11:13 ретіндегі қызметімді құрметтеймін

Рим 12:4 қызметтерінің әр түрлі екеніндей,

Рим 12:11 Иеміздің қызметінде жүріп

Қор1 12:5 Түрлі қызметтер де бар

Қор2 3:9 Яки адамдарды үкімдейтін қызмет

Қор2 4:1 осы қызметке ие болған біз еш

Қор2 5:18 татуластыру қызметін аманаттады.

Қор2 6:3 Қызметіміз ұятқа қалмасын деп

Еф 4:12 Құдайдың халқын өз қызметтерін

Қол 4:17 қызметіңді адал атқаруға ықылас

Тім2 4:5 қызметіңді орындай бер!

Евр 8:6 жоғары қызмет тапсырылды.

#### қызмет ету -

қызмет ету -

Заң 10:12 дүниеңмен Оған қызмет етуіңді,

Еш 22:5 дүниелеріңмен қызмет етіңдер!

Еш 24:15 Иеге қызмет ететін боламыз.

Жыр 99:2 Иемізге қызмет етіңдер шаттанып

Дан 7:10 нөкерлер Оған қызмет етіп

Мат 4:10 жалғыз Оған ғана қызмет ет!» деп

Мат 6:24 бірдей қызмет ете алмайды.

Мат 20:26 сол өзгелеріңе қызмет ете берсін!

Мат 20:28 Өзім қызмет етіп, көптеген

Лұқ 1:74 Өзіне еш алаңсыз қызмет етіп,

Лұқ 4:8 жалғыз Оған ғана қызмет ет!» деп

Лұқ 10:40 Марта зыр жүгіріп қызмет етті.

Лұқ 15:29 бойы қызмет етіп келе жатырмын

Лұқ 16:13 екі қожайынға бірдей қызмет ете

Жох 12:26 Кім Маған қызмет еткісі келсе

Пет1 4:10 бір-біріңе адал қызмет етіңдер:

Пет1 4:11 қуатымен қызмет ете беріңдер!

Рим 7:6 жаңаша қызмет етеміз.

Рим 12:7 Сыбағаңа қызмет ету тиген болса

Ғал 5:13 сүйіспеншілікпен қызмет етіңдер!

Қол 3:24 Қызмет ететін Қожайындарың

Сал1 1:9 шынайы Құдайға қызмет ете жүріп

Тім1 1:12 Өзіне қызмет етуге тағайындаған.

Тім1 6:2 оларға одан да жақсы қызмет етуге

Евр 12:28 Оны риза қылатындай қызмет етіп

#### қызмет көрсету -

қызмет көрсету -

Мар 1:13 періштелер Исаға қызмет көрсетті.

Лұқ 8:3 шәкірттеріне қызмет көрсетті.

Рим 12:1 рухани қызмет көрсетулерің осы

Евр 1:14 — қызмет көрсететін рухтар ғана,

#### қызметкер -

қызметкер - т.қ. діни қызметкер, жұмысшы, қызметші, нөкер, уәзір

Қор2 11:13 алдамшы қызметкерлер, өңдерін

Флп 3:2 жүрген зұлым қызметкерлерден

Тит 3:13 Заң қызметкері Зенаның және

#### қызметтес -

қызметтес -

Шеж1 16:7 Асаф пен оның қызметтестеріне

Шеж1 16:39 оның қызметтес ағайындарын

Рим 16:21 Қызметтесім Тімоте және

Қор2 8:23 әрі араларыңдағы қызметтесім. Ал

Флп 2:25 Қызметтес әрі күрестес серігім —

Қол 1:7 сүйікті қызметтесіміз Епафрастан

Флм 1:1 сүйікті қызметтесіміз Філимонға,

Аян 6:11 шейіт болуға тиісті қызметтестерің

#### қызметші -

қызметші - т.қ. жұмысшы, қауым қызметшісі, қызметкер

Жар 25:23 інісінің қызметшісі болмақ».

Рул 12:7 бүкіл үйімдегі адал қызметшім.

Пат3 18:43 Пайғамбар қызметші жігітіне:

Нех 5:16 Барлық қызметші жігіттерім

Иш 53:11 Әділ Қызметшім «жан азабының

Мат 25:21 жақсы да адал қызметшім!

Лұқ 16:13 Ешбір қызметші екі қожайынға

Пет1 2:16 Құдайдың адал қызметшілері

Пет1 2:18 Сендер, басыбайлы қызметшілер

Қор2 6:4 Құдайдың қызметшілеріне лайық

Еф 6:6 еркін Мәсіхтің қызметшісі ретінде

Тім1 4:6 Мәсіхтің ізгі қызметшісі боласың.

Тім2 2:24 Жаратқан Иенің қызметшісінің

#### қызу -

қызу -

Леу 16:12 қызып тұрған көмір шоғына толы

Нқл 17:14 Жанжал қызбай тұрып, дауды бас.

Зәк 9:15 олар қызып алғандай айқайлайды.

Рим 12:20 басына оның Қызып тұрған шоқ

#### қызық -

қызық -

Жар 43:21 ашып қарасақ, міне қызық,

Мыс 3:3 «Мынау қызық көрініс екен, сол

Пат1 14:25 Міне қызық, жер-жерде жабайы

Жыр 127:6 немерелеріңнің қызығын.

Уағ 2:25 кім ішіп-жеп, қызық көре алады?

Уағ 9:9 қызығын сүйген жарыңмен бірге

Ерм 31:16 де еңбегіңнің қызығын көретін

Мат 2:9 Міне, қызық! Өздері бұрын шығыс

Лұқ 8:14 ләззаттың қызығына алданады.

Жох 9:30 білмейтіндеріңіз қызық екен. Ол

#### қызыл -

қызыл - т.қ. Қамысты теңіз

Жар 25:25 қалың қызыл түк басып

Жар 38:28 Босандырушы әйел бір қызыл

Мыс 25:4 иірілген қою күлгін, күрең қызыл,

Мыс 25:5 қызыл түске боялған қошқар

Ән 4:3 Ал қызыл жіп секілді еріндерің,

Иш 1:18 Күнәларың ал қызыл болса да

Дан 5:29 Даниялға күрең қызыл шапан

Мар 15:17 Исаға бір қызыл шапанды жауып,

Лұқ 16:19 бай болып, қымбат қызыл шапан

Елш 16:14 қызыл мата сатушы еді. Лүдия

Евр 11:29 Қызыл теңізден құрғақ жермен

Аян 6:12 ай түгелдей қан қызыл түске

Аян 12:3 оттай қызыл алып айдаһар екен.

#### қылмыс -

қылмыс - т.қ. күнә, теріс

Жар 40:15 қылмыс жасаған жоқпын, — дейді

Заң 24:16 Әркім тек өз қылмысы үшін ғана

Жыр 50:3 Қылмыстарымды өшіріп тастай

Жыр 50:11 қылмыстарымды өшіріп тастай

Жыр 51:3 Ей, мықты жан, қылмысыңа неге

Ош 12:14 Ол Ефремді қылмыстары үшін

Жох 8:4 қылмысы үстінде ұсталды!

Елш 25:8 қылмыс жасаған жоқпын!

#### қылмыскер -

қылмыскер -

Пат4 14:6 сол қылмыскерлердің балаларын

Ест 2:23 расталып, екі қылмыскер дарға

Жыр 50:15 Қылмыскерлерге ақ жолыңды

Иш 53:9 Оның моласы қылмыскерлер

Иш 53:12 қылмыскерлердің қатарында

Лұқ 23:32 Исамен бірге екі қылмыскерді де

Рим 13:4 Құдайдың қылмыскерге жазасын

Тім2 2:9 қылмыскердей бұғауланудамын.

#### қылмысты -

қылмысты -

Жыр 67:22 қыңыр қылмыстыларды жояды.

Нқл 4:19 Ал қылмыстының жолы түнекке

Нқл 14:11 Қылмыстының үйі құрып кетер,

#### қылық -

қылық -

Заң 18:12 Осындай қылықтарына бола

Тит 2:12 ұнамсыз қылықтар мен күнәкар

#### қылыш -

қылыш - т.қ. семсер

Жыр 56:5 тілдері өткір қылыштай, Тістері де

Мих 4:3 Қайта соғып, соқаға қылыштарын

Лұқ 2:35 жүрегіңді қылышпен тілгілегендей

#### қымбат -

қымбат -

Жыр 35:8 Сенің рақымың қандай қымбат

Иш 43:4 Мен үшін аса қымбат, қадірлісің,

Тім1 2:9 қымбат киімге үйір болмай,

#### қымбатты -

қымбатты -

Қор1 4:17 сүйікті де қымбатты рухани ұлым.

#### қыңыр -

қыңыр - т.қ. тоң мойын

Мыс 32:9 тоң мойын қыңыр екеніне көзім

Мыс 33:3 тоң мойын қыңыр халықсыңдар,

Рул 20:10 қыңырлар, құлақ салыңдар!

Жыр 65:7 Қыңырдың бас көтеруіне жол

Жыр 67:22 қыңыр қылмыстыларды жояды.

Нқл 19:29 Қыңыр ақымаққа жазасы даяр.

#### қыңырлану -

қыңырлану - т.қ. қасарысу

Рул 22:32 қыңырлана мойынсұнбайсың.

Заң 32:15 семіріп қыңырланды, Халық әбден

Нех 9:17 қыңырланып, өздеріне басшы

Нех 9:29 қыңырлана тоңмойын болып, тіл

Ерм 26:5 Мені қыңырлана тыңдамай қойып

Рим 2:5 теріс жолдан қайтудан қыңырлана

#### қыңырлық -

қыңырлық -

Заң 9:27 Осы халықтың қыңырлығына,

Нқл 1:32 Аңғырттың қыңырлығы өзін

Ерм 3:17 жүректерінің қыңырлығымен

#### қырағы -

қырағы - т.қ. көреген

Заң 5:32 толығымен орындауға қырағы

Пат4 11:6 сарайды қырағы бақылайсыңдар!

Нқл 16:17 Жолына қырағы жан өмірін аман

Нқл 20:13 Қырағы болғын, тамаққа

Мал 2:16 жан дүниелеріңе қырағы

Тім2 4:5 әрдайым қырағы, азапқа төзімді

Тит 2:2 Егде тартқан ер адамдар қырағы,

#### қыран -

қыран - т.қ. бүркіт, сұңқар

Мыс 19:4 қанаттарымен тасыған қыран

Жыр 102:5 Қырандай мені қайта түлетеді.

Иш 40:31 Қырандай қанаттарын жайып

#### қырғын -

қырғын - т.қ. ажал, апат, жойылу

Мыс 12:27 қырғынға ұшыратқан кезде

Рул 16:49 төрт мың жеті жүз адам қырғынға

Шеж1 21:12 бүкіл Исраил бойынша қырғын

Жыр 36:28 Ал сұмның ұрпағы қырғынға

Жыр 36:38 Сұмдардың болашағы қырғын

Нқл 24:11 Қырғынға теңселіп бара

Иш 4:2 қырғыннан тірі қалғандары осы

Иш 47:11 ойламаған қырғынға ұшырайсың!

Ерм 7:32 Қырғын аңғары деп аталатын

Абд 1:12 Яһуда елі қырғынға ұшырағанда

#### қырман -

қырман -

Рул 18:27 тартуларың қырманда бастырған

Бил 6:37 Мен қырманға қырқылған жүнді

Рут 3:2 кеште қырманда арпасын ұшырып

Пат2 24:16 астық бастыратын қырманының

Ош 13:3 қырманнан жел айдап ұшыратын

Жое 2:24 Қырмандар астыққа толып,

Мат 3:12 қырманын тазартып, «бидайын»

#### қыс -

қыс -

Жар 8:22 жаз бен қыс, күн мен түн үздіксіз

Нқл 30:25 қысқы азығын жинайды жазда.

Мат 24:20 Қашатын кездерің қыс мезгіліне

Тім2 4:21 Қыс түспей келуге тырыс. Еубұл,

#### қысқарту -

қысқарту -

Леу 26:16 өмірлеріңді қысқартатын індет

Нқл 10:27 ғұмыры қысқартылар

Мат 24:22 күндердің санын қысқартпағанда

Мар 13:20 сол кезеңді қысқартып қойған.

#### қыстау -

қыстау -

Елш 27:12 кемежай қыстауға онша ыңғайлы

Қор1 16:6 тоқтап, тіпті қыстап та қалуым

Тит 3:12 сол жақта қыстап шығуға бел

#### қысу -

қысу -

Жар 43:1 ашаршылық қысып тұрған

Иш 22:17 Ие сені қатты қысып ұстап, алысқа

Аян 19:15 Жүзімді қысып таптағанда

#### қысылу -

қысылу -

Пет1 3:14 не қорықпаңдар, не қысылмаңдар!

Қор2 4:8 шарасыз болып қысылудамыз

#### қысым -

қысым - т.қ. азап

Рим 8:35 айыра алады? Азап пен қысым ба,

Қор2 4:8 Жан-жақтан қысым көрудеміз,

#### қысымшылық -

қысымшылық - т.қ. қиыншылық

Жыр 4:2 Мені қысымшылықтан азат еттің

Иш 3:15 халқыма қысымшылық жасап,

Иш 8:22 қазір қысымшылық көріп жатқан

Жох 16:33 дүниеде қысымшылық көресіңдер

Қор2 12:10 сүргін, қысымшылық өткізгенде

Сал2 1:4 қудалау мен қысымшылықтар

#### қыш -

қыш - т.қ. балшық

Дан 2:33 жартылай темір, жартылай қыш

Дан 2:41 қыштан, жартылай темірден

Тім2 2:20 ағаш пен қыштан жасалған ыдыс

#### қыш құмыра -

қыш құмыра - т.қ. құмыра

Әйүп 2:8 қыш құмыраның бір сынығын

Ерм 19:1 барып, бір қыш құмыра сатып ал.

Ерм 19:11 Қыш құмыра сынған соң еш

Ерм 32:14 сақталулары үшін қыш құмыраға

Қор2 4:7 қыш құмыралар іспеттіміз.

#### қыш ыдыс -

қыш ыдыс - т.қ. ыдыс

Жыр 30:13 Ұқсаймын қыш ыдысқа сынып

Нқл 26:23 Қыш ыдыстай тек сырты жылтыр.

Аян 2:27 Қыш ыдыстарын лақтырып

### Л


Лабан -

лажсыздан -

лайық -

лайықсыз -

лайықтау -

лайықты -

лақ -

лақтыру -

лалагүл -

Лаудіки -

ләззат -

ләззат-ермек -

лек-легімен -

леп -

Леуі руы -

Леуі (елші Матай) -

Леуі (Жақып ұлы) -

леуілік -

Лия -

Лут -

Лұқа -

Лүдия -


#### Лабан -

Лабан -

Жар 24:29 Лабан деген ағасы бар еді.

Жар 25:20 Лабанның қарындасы Рабиғаға

Жар 28:2 Лабанның қыздарының біреуінен

Жар 29:10 Лабанның қызы Рахиланы және

Жар 29:30 кейін ол Лабанның қол астында

Жар 30:40 қойларын Лабанның малына

Жар 31:24 Құдай Лабанға түсінде аян беріп:

Жар 32:4 нағашы ағамыз Лабанның қасында

#### лажсыздан -

лажсыздан - т.қ. еріксіз

Пет1 5:2 лажсыздан емес, шын көңілден,

Қор2 9:5 іштарлықпен лажсыздан берілген

#### лайық -

лайық -

Пат2 22:4 Мадаққа лайық Жаратқанға

Мат 8:8 астына келуіңізге лайық емеспін.

Лұқ 10:7 еңбек еткен ақысын алуға лайық.

Лұқ 15:19 ұлыңызбын деп аталуға лайық

Жох3 1:6 лайық түрде жолға жабдықтап

Рим 3:8 Олар Тәңірдің үкіміне лайық!

Қор1 16:18 шынында да қадірленуге лайық.

Еф 4:1 өздеріңді шақыруына лайық өмір

Қол 1:10 Иеміздің халқына лайық

Тім1 5:17 құрмет пен қамқорлыққа лайық.

Тім1 5:18 «Еңбек еткен ақысын алуға лайық

Аян 4:11 құрмет пен билікке лайықсың!

Аян 5:9 Сен лайықсың кітапты қолыңа

#### лайықсыз -

лайықсыз -

Мал 1:12 құрбандық үстеліне лайықсыз сый

Мат 22:8 шақырылғандар оған лайықсыз

Қор1 11:27 Сондықтан, кімде-кім лайықсыз

Қор1 15:9 ішіндегі ең лайықсызымын

Еф 3:8 ең лайықсызы болсам да

Евр 11:38 ержүрек адамдарға лайықсыз еді!

#### лайықтау -

лайықтау -

Қол 1:12 үлес алуға шақырып, лайықтады.

#### лайықты -

лайықты -

Жар 32:10 бәріне де еш лайықты емеспін.

Елш 26:20 соған лайықты іс істеңдер!» деп

Қор2 5:10 қарай лайықты бағамызды

Еф 6:4 Иемізбен жүргендерге лайықты

Сал2 1:11 соған лайықты өмір сүрулеріңе

Аян 5:12 Қабылдауға әбден лайықты!»

#### лақ -

лақ - т.қ. ешкі

Бил 6:19 Гедеон үйіне барып, бір лақты

Бил 13:19 Маноғах лақты шалып, оны және

Иш 11:6 қабылан лақпен бірге тынығады.

#### лақтыру -

лақтыру - т.қ. тас лақтыру

Жар 35:2 тәңірлердің мүсіндерін лақтырып

Мыс 15:1 Теңізге лақтырды Ол атты мінген

Мыс 15:25 Мұса оны суға лақтырған кезде су

Мыс 32:19 тас тақташаларды жерге лақтырып

Мар 9:47 тозаққа лақтырылғаннан гөрі

Мар 12:8 өлтіріп, бақ сыртына лақтырып

Аян 12:4 жерге қарай лақтырып жіберді.

Аян 12:10 шайтан көктен лақтырылып

Аян 20:3 түпсіз тұңғиыққа лақтырып

Аян 20:14 тозақ отына лақтырылды. Тозақ

#### лалагүл -

лалагүл -

Пат3 7:22 қола иықтары лалагүл тәрізді

Ән 2:1 Аңғардың лалагүліне ұқсаймын.

Ән 6:2 Жинамаққа өскен лалагүлдерін.

Ош 14:6 Исраил лалагүлдей жайнайды, әрі

#### Лаудіки -

Лаудіки -

Қол 4:13 Оның сендерді және Лаудіки мен

Қол 4:16 Лаудікидегі қауымға беріңдер

Аян 3:14 Лаудікидегі қауымның періштесіне

#### ләззат -

ләззат - т.қ. қуаныш

Жыр 62:6 Өзіңнен мол ләззат табамын,

Жыр 111:1 Иеміздің өсиеттерінен ләззат

Нқл 5:15 Ләззат тап өз «бұлағыңның

Нқл 10:23 Зерделіге даналық ләззат.

Ән 7:7 Сенен ләззат табам, сүйіктім менің

Ерм 15:16 жүрегім ләззат тапты.

Лұқ 8:14 ләззаттың қызығына алданады.

Пет2 2:13 ырду-дырдудан ләззат табады;

Жох1 2:17 дүние мен оның ләззаты өткінші,

Тім1 5:6 ләззатын ғана ойлайтын жесір

Тит 3:3 құмарлықтар мен ләззаттың құлы

#### ләззат-ермек -

ләззат-ермек - т.қ. ермек, көңіл көтеру

Тім2 3:4 гөрі ләззат-ермекті артық көреді.

#### лек-легімен -

лек-легімен -

Мыс 12:41 халқы лек-легімен Мысыр елінен

Мыс 12:51 Мысыр жерінен лек-легімен алып

Жыр 21:17 жауыздар, лек-легімен қоршап

#### леп -

леп - т.қ. дем, тыныс

Жар 1:30 тіршіліктің лебі бар жануарлардың

Жар 2:7 мұрнына тіршілік лебін үрледі.

Жыр 103:30 Рухыңның лебін жіберіп, өмір

Иш 40:7 Жаратқан Ие ыстық лебін үрлесе

Иш 42:5 Адамдарға өмірдің лебін үрлеген

Езк 37:6 тіршілік лебін үрлеп енгіземін

#### Леуі руы -

Леуі руы -

Мыс 2:1 Леуі руынан шыққан бір адам өз

Рул 2:17 Леуі руы кездесу шатырын әрі

Рул 3:12 орнына Леуі руын бағыштадым.

Рул 18:1 бүкіл Леуі руы да жауапты

Заң 33:8 Леуі руына Мұса мынадай бата

Еш 13:14 Леуі руына Мұса мұралық жер

Елш 4:36 Леуі руынан шыққан кипрлік

Евр 7:6 Мәліксадық Леуі руынан шықпаса

Аян 7:5 Шимон, Леуі, Исашар, Забулон,

#### Леуі (елші Матай) -

Леуі (елші Матай) - т.қ. Матай

Мар 2:14 Әлпей ұлы Леуіні көрді. Оны:

Лұқ 5:27 Леуі есімді салық жинаушыны

Лұқ 5:28 Леуі орнынан тұрып, бар нәрсесін

Лұқ 5:29 Леуі үйінде Исаға арнап үлкен

#### Леуі (Жақып ұлы) -

Леуі (Жақып ұлы) -

Жар 29:34 бала Леуі («Берік қосылған») деп

Жар 35:23 Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар,

Мыс 6:16 Леуінің ұрпақтарының аттары

#### леуілік -

леуілік -

Мыс 4:14 леуілік Һарон атты ағаң бар емес

Рул 1:50 Леуіліктерді Келісімнің айғақтары

Рул 3:7 Леуіліктер діни қызметкер Һарон

Рул 3:12 Күллі леуіліктер Менікі.

Рул 3:45 ұлдарының орнына леуіліктерді,

Рул 7:5 Оларды леуіліктерге атқаратын

Рул 8:10 Леуіліктерді Жаратқан Иенің

Рул 8:18 Мен леуіліктерді исраилдіктердің

Рул 8:20 жамағаты леуіліктерді Жаратқан

Рул 8:22 леуіліктер діни қызметкер Һарон

Нех 12:30 леуіліктер тазару рәсімінен өтіп,

Нех 12:47 леуіліктерге тиесілі азық-түлікті

Нех 13:5 леуіліктерге, әншілерге және

Езк 44:10 Менен безіп кеткен леуіліктер де

Мал 2:5 Леуіліктер Менің есімімді

Мал 2:6 Леуіліктер Менімен байланысып

Мал 3:3 леуіліктерді алтын-күмістей

Евр 7:8 бір бөлігін жинайтын леуілік діни

Евр 7:21 Леуілік діни қызметкерлерге Ол

#### Лия -

Лия -

Жар 29:16 үлкенінің аты Лия, кішісінің аты

Жар 29:17 Лия көзінде оты жоқ, тартымсыз,

Жар 29:30 оны Лиядан гөрі артық ұнатты.

Жар 29:32 Лия жүкті болып, ұл туды. Ол:

Жар 29:34 Лия: «Енді күйеуім маған берік

Жар 30:11 Лия: «Бұл не деген бақыт!» — деді

Жар 30:16 Содан ол түнді Лиямен өткізді.

Жар 30:21 Лия бір қыз туып, оны Дина (

#### Лут -

Лут -

Жар 12:5 туған інісінің ұлы Лутты ертіп, бар

Жар 13:5 Луттың да ірілі-ұсақты малдары

Жар 13:7 Луттың малшыларының арасында

Жар 13:10 Лут айналасына көз тастап, бүкіл

Жар 13:12 Лут Иордан алқабындағы қалалар

Жар 14:12 Лутты да бар мал-мүлкімен алып

Жар 19:1 Лут сол кезде қала қақпасының

Жар 19:9 Лутқа тап беріп, есікті бұзуға

Жар 19:15 Лутты асықтырып: «Жинал,

Жар 19:26 Луттың әйелі артына қарамақ

Лұқ 17:32 Луттың әйелімен болған жайтты

Пет2 2:7 әділ Лутты Тәңір Ие аман сақтап

#### Лұқа -

Лұқа -

Қол 4:14 Сүйікті дәрігер Лұқа да, Димас та

Тім2 4:11 Жалғыз Лұқа ғана қасымда.

Флм 1:24 Димас, Лұқа да саған сәлем

#### Лүдия -

Лүдия -

Елш 16:14 Лүдия есімді әйел болды, ол

Елш 16:15 Лүдия үй ішімен бірге Мәсіхтің

Елш 16:40 алдымен Лүдияның үйіне барды.

### М


Магог -

мағдалалық -

мадақтау -

мадақтау әні -

мадақтау жыры -

мадақтау өлеңі -

мазақ -

мазақтау -

мазақтаушы -

мазақшыл -

мазасыз -

мазмұн -

май -

май дәрі -

май жағу -

май құю -

май шам -

майда -

майлы бөліктер -

Македония -

македониялық -

мақал -

мақалдау -

мақсат -

мақсатқа жету, - жеткізу -

мақсатсыз -

мақтан ету -

мақтан тұту -

мақтану -

мақтаншақ -

мақтаныш -

мақтау -

мақұлық -

мал -

мал бағушы -

малай -

мал-мүлік -

малшы -

Манаса -

манна -

маңайындағы адам -

маңдай -

Маңдайтөбе -

маңызсыз -

марал -

Мардохай -

Марқа -

марқұм -

Марта -

мархабат -

мас болу -

маса -

масақ -

маскүнем -

маскүнемдік -

масқара -

масқаралау -

мастану -

масыл -

Матай -

Матия -

махаббат -

мәжбүр -

мәжбүрлеу -

мәжілісхана -

мәз-мейрам -

Мәліксадық -

мәнсіз -

мәңгі -

мәңгі бақи -

мәңгі тірі Жаратқан Ие -

мәңгі тірі Құдай -

мәңгілік -

мәңгілік жеңіс -

мәңгілік өмір -

Мәңгілік өмір кітабы -

мәреге жету -

Мәриям 1 -

Мәриям 2 -

Мәриям 3 -

Мәриям 4 -

Мәсіх -

Мәсіх Иса -

Мәсіхке қарсы шығушы -

Мәсіхтікі -

Мәсіхтің жолы -

мәсіхші -

Мәтусал -

мәші -

Мегидо -

меже -

мезгіл -

мезет, мезеттік -

мейрам -

мейрам асы -

мейірбанды -

мейірім -

мейірімді -

мейірімділік -

мейірімсіз -

мекен -

мекендету -

мекендеу -

мемлекет -

мемлекеттік -

Мендік -

менмен -

менмендік -

Менмін -

менсінбеу -

меншік -

меншікті -

Менікі -

Менің сөзім -

мерей -

мереке -

Мереке жылы -

мерзім -

Меріба -

мешкей, мешкейлік -

Миқая -

Мисақ -

Михайл 1 -

Михайл 2 -

мойнына арту -

мойын -

мойындамау -

мойындау -

мойынсұнбау -

мойынсұну -

мол -

мола -

молаю -

молшылық -

момақан -

момын -

мөлшер -

мөр -

мөрлеу -

мұқият -

мұқтаж -

мұқтаждық -

мұнара -

мұңаю -

мұңын шағу -

мұра -

мұрагер -

мұралық -

мұрсат -

мұрындық -

Мұса -

мүдде -

мүйіз -

мүйізді ірі қара -

мүләйім -

мүлтіксіз -

мүмкін -

мүмкіндік -

мүр -

мүсәпір -

мүсін -

мүше -

мүшкіл -

мыжу -

мызғымас -

мықты -

мылжың -

мынау -

мың -

мың жыл, мыңжылдық -

мыңбасы -

мыңдаған -

мыңыншы -

мысал -

мысқал -

мысқылшыл -

Мысыр -

мысырлық -

мінажат -

мінажат ететін үй -

мінажат ету -

міндет -

мінез -

мінез-құлық -

мінсіз -


#### Магог -

Магог - т.қ. Гог

Жар 10:2 ұрпақтары мыналар: Гомер, Магог

Езк 38:2 Магог еліндегі Гогқа, Мешех пен

Езк 39:6 «Мен Магогта және теңіз

Аян 20:8 Гог пен Магогқа барып, оларды

#### мағдалалық -

мағдалалық -

Мат 27:56 Араларында мағдалалық Мәриям

Мат 27:61 келген мағдалалық Мәриям мен

Мат 28:1 таң ата мағдалалық

Мар 16:9 мағдалалық Мәриямға көрінді. Бір

Лұқ 8:2 жынынан арылған мағдалалық

Лұқ 24:10 елшілерге айтқан — мағдалалық

Жох 19:25 және мағдалалық Мәриям тұр еді.

Жох 20:1 қараңғы болған кезде мағдалалық

Жох 20:18 Мағдалалық Мәриям шәкірттерге

#### мадақтау -

мадақтау - т.қ. ғибадат ету, даңқтау, дәріптеу, мақтау

Пат2 22:50 Жаратқан Ием, Сені мадақтаймын

Шеж2 20:21 «Мадақтаңдар Жаратқан Иемізді

Езр 3:11 кезек Жаратқан Иені мадақтап

Әйүп 1:11 Сонда ол Сені қалайша мадақтар

Әйүп 1:21 Иенің есімі мадақтала берсін!»

Әйүп 2:5 Сонда ол Сені қалай мадақтар екен

Жыр 39:4 Мадақтаймын әрдайым

Жыр 41:6 Құдайымды мадақтаймын әлі де.

Жыр 46:7 та Патшамызды мадақтаңдар!

Жыр 50:17 Сені емін-еркін мадақтап

Жыр 66:4 халықтар Сені мадақтай берсін

Жыр 88:53 мадақталсын! Аумин, иә, аумин.

Жыр 95:2 салып Оның есімін мадақтаңдар

Жыр 95:4 мадақталуға әбден лайықты

Жыр 102:1 Жаратқан Иені мадақтаймын

Жыр 105:1 Мадақтаңдар Жаратқан Иені!

Жыр 110:10 Иеміз мәңгі бақи мадақталады!

Жыр 117:1 мадақтаңдар Оны

Жыр 138:14 Сені мадақтаймын

Жыр 144:10 адамдарың да Сені мадақтасын!

Жыр 145:1 Иені мадақтаңдар әрдайым!

Жыр 150:2 Мадақтаңдар Оны керемет істері

Жыр 150:6 түгелдей мадақтасын Иемізді!

Дан 4:31 Тағаланы мадақтап, дәріптеп

Мат 5:16 көктегі Әкелеріңді мадақтап

Мат 21:9 Ие мадақталсын!» «Жаратқанның

Лұқ 2:14 «Заңғар көкте Құдай мадақталсын!

Лұқ 2:20 дәріптеп-мадақтап, қайтып кетті.

Елш 2:47 әрі Құдайды мадақтап дәріптеді.

Пет1 1:7 күні Құдай сендерді мадақтап

Пет1 2:12 бола Оны мадақтайтын болады.

Пет1 4:16 үшін Құдайды мадақтаңдар.

Еф 1:6 үшін Құдай мадақтала берсін!

Еф 1:12 мадақтауымызды көздеді.

Еф 1:14 керемет ұлылығы мадақталмақ.

Тім1 1:11 Осы ілім мадақталуға тиісті

Евр 13:15 үнемі мадақтап сый-тартуымызды

Аян 19:1 «Жаратқан Иені мадақтаңдар!

#### мадақтау әні -

мадақтау әні -

Шеж2 31:2 айтып, мадақтау әндерін шырқауға

Нех 12:27 мадақтау ән-жырларын айтып,

Жыр 70:6 таусылмас Сені мадақтайтын әнім.

Иш 61:3 енді мадақтау әндерін шырқап

#### мадақтау жыры -

мадақтау жыры - т.қ. ән-жыр, жыр

Мыс 14:31 Иеге арнап мына мадақтау жырын

Мыс 15:2 Мадақтау жырларымды Оған

Шеж1 16:7 Иеге мына мадақтау жырын

Шеж1 25:1 мадақтау жырларын айту

Шеж1 25:2 күйіне еніп мадақтау жырларын

Шеж2 29:30 Иеге шаттана мадақтау жырларын

Әйүп 35:10 Түнде мадақтау жырларын айтуға

Жыр 46:8 Оған айтыңдар мадақтау жырын!

Жыр 58:18 Өзіңе мадақтау жырымды

Жақ 5:13 мадақтау жырлары мен әндерін

Қор1 14:15 санаммен де мадақтау жырларын

Аян 5:9 ақсақалдар жаңа мадақтау жырын

#### мадақтау өлеңі -

мадақтау өлеңі - т.қ. өлең

Еф 5:19 жырлары, мадақтау өлеңдері және

Қол 3:16 мадақтау өлеңдері және Киелі Рух

#### мазақ -

мазақ - т.қ. келеке, келекелеу, қалжың айту, қалжыңдау

Заң 28:37 Сендерді мазаққа айналдырып

Жыр 68:21 Мазақтары жүрегімді күйретіп

Мар 10:34 Солар Оны мазақ етіп

Евр 6:6 жұрттың мазағына айналдырып

#### мазақтау -

мазақтау - т.қ. келеке, келекелеу, келемеждеу, қалжың айту, қалжыңдау

Пат3 18:27 қажет сияқты!» — деп мазақтады.

Пат4 2:23 деп айқайлап мазақтады.

Пат4 19:22 Сен кімді мазақтап, балағаттадың?

Нех 4:3 қиратып тастар!» — деп мазақтады

Жыр 78:4 Маңымыздағылар мазақтап

Жыр 101:9 Мені мазақтап, атымды қарғайды.

Нқл 19:28 куәгер әділ сотты мазақтар,

Мат 27:41 бірге Оны мазақтап:

Лұқ 23:11 мазақтап, үстіне әдемі шапан

Елш 17:32 кейбіреулері оларды мазақтаса,

#### мазақтаушы -

мазақтаушы -

Жыр 1:1 Мазақтаушылармен бірге

Нқл 3:34 Тәңір мазақтаушылардың өздерін

Иш 28:22 мазақтаушы болмаңдар! Әйтпесе

#### мазақшыл -

мазақшыл -

Нқл 1:22 Мазақшылдар, қашанғы мазақтай

Нқл 19:29 Мазақшыл адамға үкімі даяр

#### мазасыз -

мазасыз -

Әйүп 14:1 соның өзі де әбден мазасыз.

Жыр 41:6 алаңдап, неге мазасызсың?

#### мазмұн -

мазмұн -

Пат4 10:1 Хаттың мазмұны мынау болды:

Пат4 22:11 Патша кітаптың мазмұнын

Езр 5:6 хаттың мазмұны төмендегідей

Нех 10:28 осы Келісімнің мазмұнын түсіне

Иш 29:11 мазмұны сендер үшін мөрленіп

Езк 3:1 оларға оның мазмұнын жеткіз!»

Дан 2:3 Түстің мазмұнын білгім келеді, —

Дан 2:5 түсімнің мазмұны мен мағынасын

Дан 7:1 Содан ол түсінің мазмұнын жазып

Ғал 2:2 Ізгі хабардың мазмұнын айтып

Еф 3:6 мазмұны мынау: басқа ұлттар Ізгі

#### май -

май - т.қ. жағу 1, иісмай, майлы бөліктер

Мыс 40:9 Арнайы хош иісті майдан алып

Пат1 15:22 бағыну қошқар майынан ұнамды

Пат3 17:14 майың еш таусылмайды!

Иш 25:6 семіз ет пен жілік майынан,

#### май дәрі -

май дәрі - т.қ. жағу 1

Жар 43:11 сол адамға аздап май дәрі, бал

Ерм 8:22 қыраттарында май дәрі жоқ па еді?

Ерм 51:8 Қиналғанын басатын май дәрі

#### май жағу -

май жағу - т.қ. жағу 1, тағайындаған патшасы

Мыс 28:41 ұлдарына кигізіп, оларға май жағу

Рул 3:3 Һаронның өзі май жағу рәсімін

Пат1 16:12 бұл — сол. Оған май жағу рәсімін

Пат2 2:4 Дәуітке май жағу рәсімін жасап,

Пат2 5:3 Дәуітке май жағу рәсімін орындап,

Пат4 9:6 Мен сені май жағу рәсімінен

Пат4 11:12 Жоғасқа май жағу рәсімін

Шеж1 29:22 бекітіп, екеуіне де май жағу

Зәк 4:14 қызмет етуге май жағу рәсімінен

Мар 6:13 науқастарға май жағу рәсімін

Жох 12:7 қоятын күнгі май жағу салтын

#### май құю -

май құю -

Жар 28:18 үстіне май құйып, оны Құдайға

Жар 31:13 май құйып Маған бағыштап

Пат4 9:3 құтыдағы майды басына құйып

Лұқ 7:46 басыма май құйып құрмет

#### май шам -

май шам - т.қ. шам

Мыс 37:23 шам қойғыштың жеті май шамын,

Зәк 4:2 жеті май шамы әрі соларға

Зәк 4:10 жеті май шамы бүкіл жер бетіне

#### майда -

майда -

Нқл 25:15 майда тілмен көндірер.

#### майлы бөліктер -

майлы бөліктер - т.қ. бөлік, май

Жар 4:4 майлы бөліктерін де тарту

Леу 6:12 құрбандығының майлы бөліктерін

Леу 9:19 қошқардың майлы бөліктерін,

Шеж2 29:35 майлы бөліктері де өртеліп

#### Македония -

Македония - т.қ. грек, Грекия

Елш 16:10 Македонияға барудың жолын

Елш 19:21 Македония мен Ахая өлкелері

Елш 19:22 Ераст екеуін Македонияға жіберіп,

Елш 20:3 Македония арқылы қайтуға

Қор2 7:5 Македонияға келгеннен кейін

Қор2 8:1 Македониядағы қауымдарға

#### македониялық -

македониялық -

Елш 16:9 бір македониялық кісі аян берді.

Елш 27:2 македониялық Арыстарқ ере

#### мақал -

мақал -

Пат3 20:11 Ахаб оған мына мақалмен жауап

Езк 16:56 әпкең Содомды мақал іспетті

Жох 4:37 еккенді біреу орады» деген мақал

Пет2 2:22 мақал-мәтел жүзеге асады

#### мақалдау -

мақалдау -

Пат1 24:14 мақалдап айтып кеткен емес пе

Езк 16:44 Мақалдап сөйлейтіндер енді:

#### мақсат -

мақсат - т.қ. көздеу, ой-мақсат, талап, талап ету

Нқл 16:4 Ие бәрін де өз мақсатына сай

Иш 46:10 Мен мақсатымды орындап

Иш 55:11 көздеген мақсаттарымды жүзеге

Рим 8:28 Ол бізді өз мақсатына сай таңдап

Қор2 5:15 бәрі үшін өлгендігінің мақсаты

Еф 1:11 Құдайдың әуел бастағы мақсатына

Еф 3:11 мәңгілік мақсатына сәйкес еді.

Флп 3:14 көздеген мақсатты қуып жүрмін.

Тім1 1:5 бұйрықтың мақсаты — пәк жүрек

Тім2 3:10 өмірлік мақсатымды үлгі тұтып

Евр 6:17 қойған мақсатының мызғымас

#### мақсатқа жету, - жеткізу -

мақсатқа жету, - жеткізу - т.қ. жету, мәреге жету

Жох1 2:5 толық болып, мақсатына жетті.

Жох1 4:18 сүйіспеншілік мақсатына жеткен

Рим 9:31 халқы бұл мақсатқа жете алмады.

Рим 11:7 көздеген мақсатына жеткен жоқ,

Флп 3:13 мақсатқа жеттім деп санамаймын.

Евр 7:11 мақсатқа қол жеткізген болса,

Евр 12:2 мақсатымызға жеткізеді де.

Евр 12:23 мақсаттарына жеткендерге

#### мақсатсыз -

мақсатсыз - т.қ. бос

Қор1 9:26 мақсатсыз жүгіріп жүрген жоқпын

#### мақтан ету -

мақтан ету -

Ерм 13:11 мақтан ететін таңдаулы халқым

Қор2 1:13 сендерді мақтан ететініміздей,

Қор2 12:5 ғажап оқиғаны мақтан ете аламын.

Флп 3:3 Мәсіх Исаны мақтан етеміз, әрі өз

Сал2 1:4 қауымдарына айтып, мақтан етіп

#### мақтан тұту -

мақтан тұту -

Шеж1 16:35 мақтан тұтамыз ұлы даңқыңды».

Иш 3:18 мақтан тұтатын әшекейлерінен де

Қор2 1:12 куә; мұны мақтан тұтамыз. Ескі

Қор2 7:4 сендерді ерекше мақтан тұтамын.

#### мақтану -

мақтану - т.қ. бөсу, мақтаншақ, шірену

Мыс 15:9 Жау былай мақтанды: «Өкшелей

Жыр 104:3 киелі атымен мақтаныңдар,

Нқл 20:29 Жастардың мақтанары — күш

Нқл 27:1 Мақтанба ертеңгі күніңмен

Ерм 9:24 Ал кім мақтанғысы келсе

Дан 7:20 көздері және бөсіп мақтанған аузы

Мат 3:9 — Ыбырайым» деп мақтанбаңдар!

Елш 8:9 Ол ұлы адаммын деп мақтанып,

Жақ 3:5 ғаламат нәрселермен мақтанады.

Жақ 4:16 сендер паңданып мақтанасыңдар.

Пет2 2:18 бос сөздермен мақтанып жүреді.

Рим 3:27 Мақтанатын түгіміз жоқ. «Не

Рим 4:2 онда ол мақтана алар еді

Рим 11:18 «бұтақтарға» бола мақтанып

Қор1 1:29 алдында ешкімнің де мақтануына

Қор1 1:31 «Кім мақтанғысы келсе

Қор1 9:16 мақтануыма себеп бола алмайды

Қор1 13:4 мақтанбайды, паңданбайды,

Қор2 10:17 «Кім мақтанғысы келсе

Қор2 11:30 Егер де мақтануға тиіс болсам

Қор2 12:9 күшсіздігіме қуана мақтанамын.

Ғал 6:13 сол рәсімге мақтанулары үшін

Ғал 6:14 нәрсеге де мақтанбай-ақ қояйын.

Еф 2:9 деп ешкім мақтанбасын.

#### мақтаншақ -

мақтаншақ - т.қ. мақтану

Иш 2:12 сол күні күллі мақтаншақтар мен

Рим 1:30 көрсеткіш, өркөкірек, мақтаншақ,

Қор1 8:1 Бірақ «біліктілік» мақтаншақ етеді

Тім2 3:2 өзімшіл, ақшақұмар, мақтаншақ,

#### мақтаныш -

мақтаныш -

Иш 60:15 қуанышы мен мақтанышы етемін.

Флп 3:19 мақтаныштары — ұятсыз әдеттері.

Сал1 2:20 мақтанышымыз бен қуанышымыз

Сал2 1:10 игіліктері үшін зор мақтанышқа

Тім1 3:6 мақтаныштан кеудесін көтеріп,

#### мақтау -

мақтау - т.қ. даңқтау, мадақтау

Пат2 22:47 Құздай қорғаушым мақталсын

Шеж1 16:8 Жаратқан Иеге мақтау айтыңдар

Жыр 32:1 қуана мақтаңдар Жаратқанды

Жыр 34:18 алдында Сені мақтаймын.

Жыр 49:14 тарту қылып мақтау ұсын Құдайға

Жыр 53:8 Ием, ізгі атыңа мақтау айтамын.

Жыр 99:4 мақтаңдар аулаларына кіріп

Жыр 106:8 мақтасын мейірімі үшін

Жыр 144:21 әрбір жан мақтасын киелі атын!

Нқл 27:2 Басқа сені мақтасын, өз аузың

Мат 6:2 мақтасын деп мәжілісханалар мен

Қор1 4:5 әрқайсымызға лайықты мақтауын

Қор2 3:1 өзіміз мақтағандай болып тұр ма?

Флп 4:8 да адамгершілік және мақтауға

#### мақұлық -

мақұлық - т.қ. жануар, жәндік, хайуан

Жар 7:21 тірі мақұлықтар: құстар, малдар,

Леу 17:11 мақұлықтың жаны оның қанында.

Заң 4:16 ешбір мақұлықтың бейнесін жасап

Әйүп 12:10 Әрбір тірі мақұлықтың жаны да,

Әйүп 40:14 мақұлықтардың ішіндегі ғаламаты

#### мал -

мал - т.қ. ұсақ мал, ірі қара

Жар 4:20 мал бағатындар тарады.

Рул 32:4 Осы жер мал бағуға өте қолайлы

Жыр 49:10 Әрі малдар да мыңдаған төбедегі,

Жыр 64:14 Жайылым қора-қора малға толып

Иш 40:16 Ливан тауындағы бар мал Тәңірге

Лұқ 2:8 далада түнеп, малдарын күзетіп

#### мал бағушы -

мал бағушы - т.қ. бағушы, бақташы, малшы

Жар 4:2 Әбіл мал бағушы, ал Қабыл жерді

Жар 46:34 мал бағушылармыз» деп жауап

#### малай -

малай - т.қ. құл

Ерм 2:14 басыбайлы малай ма? Әрине, жоқ!

Мат 24:45 өзге малайларының үстінен қарап,

Мат 26:51 малайына қарай сілтеп қалып,

Мар 14:47 бас діни қызметкердің малайына

Лұқ 17:9 қожайын малайына алғыс айта ма?

Лұқ 17:10 малаймыз, жай міндетімізді ғана

Жох 18:26 малайларының бірі, Петір құлағын

Елш 16:16 жыны бар бір малай қыз бізге кез

#### мал-мүлік -

мал-мүлік -

Әйүп 42:10 мал-мүлікті бұрынғысынан екі есе

Нқл 3:9 сыйға бер мал-мүлкіңнен, Алған

Лұқ 15:30 мал-мүлкіңізді шашып-төккен

Лұқ 16:12 мал-мүліктеріңді дұрыс

Лұқ 19:8 мал-мүлкімнің жартысын кәріп

Евр 10:34 Мал-мүліктеріңді талан-таражға

#### малшы -

малшы - т.қ. бақташы, мал бағушы

Жар 13:7 малшыларының арасында дау

Жар 26:20 малшыларымен таласып: «Бұл —

Ерм 31:10 Малшының отарын баққанындай,

Лұқ 2:8 Сол өңірде малшылар жүретін.

Лұқ 2:17 малшылар осы Сәби туралы алған

Қор1 9:7 малшы мал бағып, сүтін ішпейді?

#### Манаса -

Манаса -

Жар 41:51 Манаса («Ұмыту») деген ат қойды.

Жар 48:5 Ефрем мен Манаса екеуі де Рубен,

Жар 48:20 Ефрем мен Манасадай қылсын!»

Рул 1:34 Жүсіп ұлы Манасаның үрім

Рул 26:34 Бұлар Манасадан тараған әулеттер

#### манна -

манна -

Мыс 16:31 сол нанды манна деп атады.

Заң 8:16 маннаны) сендерге айдалада тамақ

Жыр 77:24 Халыққа жейтін маннаны

Аян 2:17 маннамен» тамақтандырамын.

#### маңайындағы адам -

маңайындағы адам -

Мат 22:39 маңайыңдағы адамды да солай сүй

Мар 12:33 маңайындағы адамды өзіндей сүю

Лұқ 10:36 қайсысы «маңайындағы адам»

Рим 13:9 маңайыңдағы адамды да солай сүй

#### маңдай -

маңдай -

Жар 3:19 наныңды маңдай теріңді төгіп

Мыс 29:6 алтын тақташаны маңдай жағына

Езк 3:8 маңдайы қатты қайсар етемін.

Езк 9:4 қайғырған адамдардың маңдайына

Езк 9:6 маңдайында таңбасы бар ешкімге

Жақ 5:14 маңдайына Жаратқан Иенің

Сал1 3:3 Азап шегу маңдайымызға

Аян 7:4 маңдайларына Құдайдың таңбасы

Аян 13:16 маңдайын таңбалауға мәжбүр етті.

Аян 14:1 маңдайларында Тоқтының және

Аян 22:4 Маңдайларында Оның есімі

#### Маңдайтөбе -

Маңдайтөбе - т.қ. Ғолғота

Мат 27:33 «Маңдайтөбе», деген жерге жетті.

Мар 15:22 Исаны Ғолғота, яғни «Маңдайтөбе

Жох 19:17 қаладан шықты да, Маңдайтөбе

#### маңызсыз -

маңызсыз -

Иш 40:17 Онша маңызсыз болып саналады,

Мих 5:2 арасындағы маңызсызы болсаң да,

Мат 2:6 арасындағы ең маңызсызы

Мат 25:40 маңызсыз болып көрінген біреуіне

#### марал -

марал - т.қ. бұғы

Әйүп 39:1 Маралдың бұзаулағанына қарап

Жыр 41:2 Марал қалай аңсаса мөлдір суды,

#### Мардохай -

Мардохай - т.қ. Естер, Хаман

Езр 2:2 Сераях, Регелай, Мардохай,

Ест 2:5 Мардохай есімді яһуди ер адам

Ест 2:21 Мардохай патша қақпасында

Ест 3:2 Мардохай Хаманға иіліп сәлем

Ест 3:6 Хаман Мардохайдың ұлттастары

Ест 5:14 патшадан Мардохайды дарға

Ест 6:2 Мардохайдың әшкерелегені

Ест 6:11 Мардохайды киіндіріп, атқа

Ест 8:10 Мардохай осы хаттарды Ахасуер

Ест 9:4 Мардохайдың мәртебесі жоғары

Ест 9:31 Мардохай мен патшайым Естердің

#### Марқа -

Марқа -

Елш 12:12 Марқа деп те аталған Жоханның

Елш 12:25 Олар Марқа деп те аталған Жохан

Елш 13:5 (Марқа) бірге болып, оларға

Елш 13:13 (Марқа) олардан сол жерде

Елш 15:39 Барнаба Марқаны алып, Кипр

Пет1 5:13 ұлым Марқа да сендерге сәлем

Тім2 4:11 Марқаны тауып бірге ала кел,

Флм 1:24 әрі өзге қызметтестерім Марқа,

#### марқұм -

марқұм -

Рул 27:11 жерді марқұмның әулетінің

Рут 4:5 марқұмның моабтық жесір келіні

Рут 4:10 марқұмның ұрпағын жалғастырып

#### Марта -

Марта -

Лұқ 10:38 Марта есімді әйел үйіне шақырып,

Лұқ 10:40 Марта зыр жүгіріп қызмет етті.

Лұқ 10:41 Марта, Марта-ай, сен көп нәрсенің

Жох 11:5 Иса Мартаны, оның сіңлісі мен

Жох 11:19 Мәриям мен Мартаға көңіл айтуға

Жох 11:21 Марта Исаға: — Ием, Сіз осында

Жох 11:24 Марта: — Ақырғы күнгі қайта

Жох 11:27 Марта: — Иә, Ием, Сіздің

Жох 11:39 Марта: — Ием, ол иістеніп барады,

Жох 12:2 Марта қызмет етті. Дастарқандас

#### мархабат -

мархабат - т.қ. мейірім

Жыр 144:16 Мархабатпен барлығын

Нқл 20:28 Мархабат пен ақиқат патшаны

#### мас болу -

мас болу -

Жар 9:21 Бірде ол шарап ішіп, мас болып,

Иш 29:9 Еш шарап ішпей-ақ мас болып

Лұқ 21:34 той-думан жасап, мас болып

Еф 5:18 Арақ-шарап ішіп, мас болмаңдар

Аян 17:6 халқының қанынан мас болғанын

#### маса -

маса -

Мыс 8:16 шаң-тозаң масаларға айналады».

Жыр 104:31 Әрі масалар да бүкіл елді қаптады.

Мат 23:24 Масаны сүзіп тастап, түйені жұтып

Маса

Заң 33:8 Маса маңында оларды сынадың,

#### масақ -

масақ -

Жар 41:5 толық піскен жеті масақ өсіп тұр

Жар 41:7 Жеті сидиған арық масақ әдемі,

Леу 19:9 жерге түскен масақтарды қайтып

Заң 24:19 масақтың бір бумасын ұмытып

Рут 2:7 қалған масақтарды теруге рұқсат

Рут 2:16 масақтарыңнан әдейі тастап та

Рут 2:19 Өй, бүгін қайдан масақ тердің?

Лұқ 6:1 біраз масақ үзіп алып, қолмен үгіп

#### маскүнем -

маскүнем -

Жое 1:5 уа, маскүнемдер, еңіреп жылаңдар!

Қор1 5:11 өсекші, маскүнем немесе алаяқ

Қор1 6:10 маскүнемдер, өсекшілер және

#### маскүнемдік -

маскүнемдік -

Нқл 23:21 маскүнемдік жарлы қылар

Пет1 4:3 нәпсіқұмарлық, маскүнемдік

Рим 13:13 тыс той-думанға, маскүнемдікке

Ғал 5:21 маскүнемдік, жүгенсіздік және сол

Тім1 3:8 жандар болып, маскүнемдік пен

#### масқара -

масқара - т.қ. қара бет, қорлық, ұялу, ұят

Еш 7:15 елінде масқара қылмыс жасады.

Пат1 2:30 Мені менсінбегендер масқара

Жыр 118:6 Ешқашан масқара болмас та едім.

Жыр 118:22 Масқара, қорлықты алып тастай

Жыр 118:39 алшақтата гөр үрейлі масқараны,

Жыр 118:80 Масқара болмауым үшін жүрегім

Нқл 3:35 Надандар болса, масқараны

Нқл 11:2 Менмендікке масқара серік,

Нқл 14:34 заңсыздығы халықты масқара етер

Нқл 18:3 Ұятты қылыққа масқара ерер.

Иш 42:17 беттері күйіп масқара болады!

Қор1 6:7 таласқандарыңның өзі масқара!

Евр 10:33 Кейбіреулерің масқараға, зорлық

#### масқаралау -

масқаралау - т.қ. қорлау, ұялту

Заң 24:4 күнәмен масқараламаңдар!

Пат1 17:25 масқаралау үшін алға шығып жүр!

Жыр 118:78 езген паңдар масқаралансын, Ал

Иш 1:29 бола масқараланасыңдар!

Иш 2:12 дәріптеуші әркім де масқараланып

#### мастану -

мастану -

Жыр 48:21 Байлығына мастанған ақылсыз

Жох1 2:16 мастануы көктегі Әкеден емес

#### масыл -

масыл -

Нқл 31:27 бекер жеп, еш масыл болмайды.

#### Матай -

Матай - т.қ. Леуі (елші Матай)

Мат 9:9 Матай есімді салықшыны көрді.

Мат 9:10 Иса Матайдың үйінде дастарқан

Мат 10:3 Тома мен салықшы Матай; Әлпей

#### Матия -

Матия -

Елш 1:23 және Матияны ұсынып,

Елш 1:26 жеребе Матияға түсті.

#### махаббат -

махаббат - т.қ. сүйіспеншілік

Жар 30:14 махаббат алмасы деген жемістер

Жыр 44:1 насихат жыры әрі махаббат әні.)

Нқл 5:19 бола бер махаббатына әрдайым.

Ән 2:7 Махаббатты қоздырып оятпаңдар,

Ән 3:5 Махаббатты қоздырып оятпаңдар,

Ән 4:10 Қандай тәтті сенің махаббатың, Уа

Ән 7:14 Махаббат жемісінің жұпары

Ән 8:6 Өйткені махаббат өлімдей қуатты,

Ән 8:7 Мол су да махаббатты өшіре алмас

#### мәжбүр -

мәжбүр -

Еш 24:10 бата беруге мәжбүр болды.

Нех 5:3 кепілдікке беруге мәжбүр болдық!

Нех 5:5 қызметшілікке сатуға мәжбүрміз.

Жыр 17:41 жауларды қашуға мәжбүр қылдың.

Жыр 42:2 қайғы-қасірет шегуге мәжбүрмін?

Мат 5:41 жүгін көтеріп) жүруге мәжбүр етсе

Мат 27:32 ағашын арқалап жүруге мәжбүр

Пет1 5:9 азаптарды шегуге мәжбүр екенін

Қор2 5:14 бізді алға басуға мәжбүр етеді.

Аян 13:16 не маңдайын таңбалауға мәжбүр

#### мәжбүрлеу -

мәжбүрлеу -

Леу 6:2 не ұрлап, не мәжбүрлеп иемденіп

Пат4 23:35 салығын төлеуге мәжбүрледі.

Шеж1 20:3 жұмыс істеуге мәжбүрледі.

Нех 13:25 атын атап ант етуге мәжбүрлеп

Елш 15:5 заңын орындауға мәжбүрлеу

Елш 17:9 кепілдік беруге мәжбүрлеп, содан

#### мәжілісхана -

мәжілісхана - т.қ. мінажат ететін үй

Мат 4:23 мәжілісханаларында тәлім берді.

Мат 6:5 көзіне түсу үшін мәжілісханаларда,

Мат 9:18 бір мәжілісхана жетекшісі келді.

Лұқ 20:46 мәжілісханаларда сыйлы орында

Жох 6:59 Қапарнаумдағы мәжілісханада

Жох 18:20 мәжілісханалар мен ғибадатханада

Елш 9:2 мәжілісханаларға арнап хат жазып

Елш 13:5 олар яһуди мәжілісханаларына

Елш 17:2 Пауыл әдетінше мәжілісханаға

Елш 18:4 мәжілісханадағы жамағатпен

Елш 18:8 Мәжілісхана басшысы Крисіп

Елш 18:19 Өзі мәжілісханаға барып,

Аян 2:9 олар «шайтанның мәжілісханасы».

#### мәз-мейрам -

мәз-мейрам -

Ест 8:17 мәз-мейрам болып мерекеледі.

Жыр 15:9 Мәз-мейрам болып тілімнен бал

Жыр 67:4 Құдай алдында күліп мәз-мейрам

Иш 51:11 мәңгі бақи мәз-мейрам болады,

Иш 65:19 халқым үшін мәз-мейрам боламын

Елш 2:26 Мәз-мейрам боп тілімнен бал

#### Мәліксадық -

Мәліксадық -

Жар 14:18 қаласының патшасы Мәліксадық

Жыр 109:4 Мәліксадықтай діни қызметкерсің

Евр 7:1 Мәліксадық оған жолығып

Евр 7:17 Мәліксадықтай діни қызметкерсің

#### мәнсіз -

мәнсіз - т.қ. бос, құр

Әйүп 35:16 мәнсіз әңгіме шығады. Байыбына

Уағ 6:12 қысқа да мәнсіз күндерімен

Қор1 13:1 асатаяққа Ұқсап мәнсіз боп қалады

Қор2 10:10 өзі де әлсіз, сөзі де мәнсіз» дейді

Тім2 2:23 мәнсіз айтыстардан аулақ бол

Тит 3:9 Мәнсіз айтыстар мен ата-тек

#### мәңгі -

мәңгі - т.қ. ұласу

Жар 3:22 мәңгі өмір сүріп жүрмесін».

Жар 17:13 тәндеріңде мәңгі қалуға тиіс.

Мыс 15:18 Мәңгі болады билігі Жаратқан

Шеж1 16:15 Мәңгі есте сақтаңдар Оның

Шеж1 16:34 Мәңгі ұласады берік рақымы!

Жыр 9:8 Жаратқан Ие мәңгі билік жүргізеді

Жыр 109:4 Мәңгі сондай болып қала да

Иш 9:7 Мәңгі патшалығын сол кезден

Иш 40:8 Құдайымыздың сөзі мәңгі қалады.

Иш 45:17 мәңгі масқара болмайсыңдар

Мат 16:25 әркім оған (мәңгі) иелік етеді.

Жох 14:16 мәңгі бірге болатын Қамқоршыны

Пет1 1:25 Жаратқанның сөзі мәңгі қалады!

Пет1 5:10 мәңгі бөлісуге шақырды.

Жох1 2:17 орындаушылар мәңгі өмір сүреді.

Жох2 1:2 қазір бар және мәңгі бола береді.

Евр 5:6 мәңгі сондай болып қала да

Аян 22:5 Олар мәңгі патшалық құрмақ.

#### мәңгі бақи -

мәңгі бақи -

Мыс 3:15 Мәңгі бақи Менің атым осылай

Мыс 31:17 мәңгі бақи Менімен Исраил халқы

Заң 29:29 ережелерін мәңгі бақи жүзеге

Пат1 20:23 Жаратқан Ие мәңгі бақи куә

Жыр 9:37 Ие мәңгі бақи Патша болады

Жыр 85:12 есіміңді мәңгі бақи даңқтаймын.

Жыр 92:2 Ием, мәңгі бақи бар болып келесің

Жыр 110:10 Иеміз мәңгі бақи мадақталады!

Жыр 118:142 Сенің әділдігің — мәңгі бақи хақ

Жыр 132:3 шын өмірді Мәңгі бақи сыйлауға

Жыр 145:6 Ол мәңгі бақи сөзінде тұрады.

Иш 32:17 мәңгі бақи тұрақты тыныштық

Иш 51:11 мәңгі бақи мәз-мейрам болады

Иш 57:16 мәңгі бақи ашуланбаймын, айып

Иш 60:20 саған мәңгі бақи нұр боламын.

Иш 61:7 мәңгі бақи шаттанатын болады.

Иш 65:18 жасағандарыма мәңгі бақи мәз

Ерм 51:62 мәңгі бақи қаңырап бос қалады!»

Дан 7:18 иә, мәңгі бақи ие болады!»

Дан 12:3 мәңгі бақи жарқырап тұратын

Мат 6:13 және ұлылық Мәңгі бақи Сенікі!

Лұқ 1:33 бұтағына мәңгі бақи Патшалық

Жох 4:14 ішсе, ол мәңгі бақи шөлдемейтін

Сал1 4:17 Содан мәңгі бақи Иемізбен бірге

Евр 7:3 мәңгі бақи діни қызметкер болып

Евр 7:24 Иса мәңгі бақи жасайтындықтан

Аян 5:13 құдіретке Мәңгі бақи лайықты!»

#### мәңгі тірі Жаратқан Ие -

мәңгі тірі Жаратқан Ие - т.қ. Жаратқан Ие, мәңгі тірі Құдай

Рул 14:21 Мен, мәңгі тірі Жаратқан Ие,

Пат1 19:6 Мәңгі тірі Жаратқан Иенің

Пат3 17:1 мәңгі тірі Жаратқан Ие —

Езк 5:11 Мен, мәңгі тірі Жаратқан Ие, өз

Рим 14:11 жазылған: Мәңгі тірі Жаратқан Ие

#### мәңгі тірі Құдай -

мәңгі тірі Құдай - т.қ. Құдай, Құдай Тағала, мәңгі тірі Жаратқан Ие, тірі, шынайы Құдай

Жар 21:33 мәңгі тірі Құдай — Жаратқан Иеге

Заң 5:26 Мәңгі тірі Құдайдың дауысын от

Заң 32:40 Тек Мен ғана мәңгі тірі Құдаймын,

Еш 3:10 жайттардан мәңгі тірі Құдайдың өз

Пат1 17:26 філістір мәңгі тірі Құдайдың әскер

Жыр 89:3 Мәңгі тірі болатын Құдайсың Сен!

Ош 1:10 «Мәңгі тірі Құдайдың рухани

Мат 16:16 Сіз Мәсіхсіз, мәңгі тірі Құдайдың

Рим 1:23 мәңгі тірі Құдайдың ұлылығына

Қор2 3:3 сиямен емес, мәңгі тірі Құдайдың

Қор2 6:16 мәңгі тірі Құдайдың «киелі үйіміз»

Тім1 3:15 мәңгі тірі Құдайдың қауымы; ол

Тім1 4:10 мәңгі тірі Құдайға сенімімізді

Евр 9:14 мәңгі тірі Құдайға шынымен

Евр 10:31 Мәңгі тірі Құдайдың қолына түсіп,

Аян 7:2 мәңгі тірі Құдайдың мөрі бар басқа

#### мәңгілік -

мәңгілік -

Жар 9:16 мәңгілікке жасасқан Келісімімді

Заң 33:27 Аясында боласың мәңгілік

Жыр 22:6 үйінде Мен қала беремін мәңгілік.

Жыр 44:7 сақталады мәңгілік, Патшалығыңа

Жыр 72:26 Құдай, мәңгілік жар боласың Сен,

Жыр 99:5 Ол мәңгілік шапағатын тигізеді.

Жыр 105:48 Иесі мадақталсын, Мәңгіліктен

Нқл 12:19 Шыншылдың сөзі мәңгілік

Уағ 3:11 мәңгілікті сезетін түйсікті дарытты

Иш 9:6 Құдіретті Құдай, Мәңгілік Әке

Иш 54:8 мәңгілік сүйіспеншілігіммен саған

Иш 55:3 мәңгілік Келісім жасамақпын.

Ерм 31:3 сүйіспеншілігім мәңгілік, берік

Ерм 32:40 мәңгілік Келісім жасап

Ерм 50:5 мәңгілік Келісімнің арқасында

Езк 37:26 Бұл Келісім мәңгілікке созылмақ.

Дан 3:33 Құдайдың Патшалығы мәңгілік

Дан 4:31 Оның билігі мәңгілік, Патшалығы

Дан 7:14 өшпейтін мәңгілік билік құрады

Пет2 1:11 мәңгілік Патшалығының «қақпасы

Пет2 3:18 мәңгілікте де даңқтала берсін!

Рим 1:20 мәңгілік құдіреті мен құдайлық

Қор2 4:17 де мәңгілік ұлылыққа жеткізеді!

Қор2 5:1 көктегі мәңгілік мекенімізге

Еф 3:11 мәңгілік мақсатына сәйкес еді.

Сал2 2:16 мәңгілік жұбаныш пен үзілмес

Евр 5:9 мәңгілік құтқарылуға жол ашты.

Евр 7:28 мәңгілік еш кемшіліксіз кемелді

Евр 9:12 күнәмізден арылтып, мәңгілік азат

Евр 9:15 мәңгілік жарылқауына ие болады.

Евр 10:12 орнына мәңгілікке жайғасты.

Евр 10:34 құнды, мәңгілік дәулеттің бар

Евр 13:8 мәңгілік Өзі болып қала береді.

#### мәңгілік жеңіс -

мәңгілік жеңіс -

Аян 14:6 мәңгілік жеңісі туралы Ізгі

#### мәңгілік өмір -

мәңгілік өмір - т.қ. өмір, шынайы өмір

Жар 3:22 мәңгілік өмірді сыйлайтын

Дан 12:2 мәңгілік өмірге ие болады

Мат 19:16 Мәңгілік өмірге ие болу үшін

Мат 25:46 әділдер мәңгілік өмірге ие болады,

Мар 9:43 мәңгілік өмірді иемденгенің артық

Жох 3:16 мәңгілік өмірге ие болады.

Жох 3:36 Ұлына сенушілер мәңгілік өмірге

Жох 4:14 мәңгілік өмір сыйлайтын,

Жох 5:24 сенсе, сол мәңгілік өмірге ие. Ол

Жох 6:40 адамдарға мәңгілік өмір сыйлау.

Жох 6:47 сенім артса, сол мәңгілік өмірге ие.

Жох 6:51 жеген» әркім мәңгілік өмірге ие

Жох 6:68 Мәңгілік өмірге жеткізетін сөздер

Жох 10:28 Соларға мәңгілік өмір беремін.

Жох 17:3 Мәңгілік өмір — Сені, жалғыз

Жох1 2:25 берген уәдесі — мәңгілік өмір.

Жох1 5:11 бізге мәңгілік өмір сыйлады.

Жох1 5:13 сенгендіктен мәңгілік өмірге

Жох1 5:20 шынайы Құдай және мәңгілік өмір

Яһд 1:21 мәңгілік өмірге жеткізуін аңсап

Рим 2:7 кісіге Ол мәңгілік өмір сыйлайды.

Рим 5:21 Иса Мәсіх арқылы мәңгілік өмірге

Рим 6:23 байланыстағы мәңгілік өмір.

Ғал 6:8 Рухқа тән мәңгілік өмірді орады.

Тім1 6:12 мәңгілік өмірді берік ұстан.

Тит 1:2 мәңгілік өмірге деген үмітімізге

Аян 2:7 мәңгілік өмірді сыйлайтын

Аян 22:2 мәңгілік өмірді сыйлайтын ағаш

#### Мәңгілік өмір кітабы -

Мәңгілік өмір кітабы - т.қ. өмір

Флп 4:3 көктегі Мәңгілік өмір кітабына

Аян 3:5 Мәңгілік өмір кітабынан өшірмей

Аян 13:8 Тоқтының Мәңгілік өмір кітабына

Аян 20:15 өмір кітабында» жазылмаған

Аян 21:27 Мәңгілік өмір кітабында» есімдері

#### мәреге жету -

мәреге жету - т.қ. жету, мақсатқа жету, - жеткізу

Тім2 4:7 «жарыста жүгіріп, мәреге жеттім»

#### Мәриям 1 -

Мәриям 1 - (Һаронның қарындасы)

Мыс 15:20 Мәриям пайғамбар даңғырасын

Мыс 15:21 Мәриям оларға былай деп ән

Рул 12:1 Бір күні Мәриям мен Һарон соған

Рул 12:10 Мәриямның бүкіл денесін қардай

#### Мәриям 2 -

Мәриям 2 - (Иеміз Исаның анасы)

Мат 1:16 Ал Мәриямнан Иса дүниеге келді

Мат 2:11 Мәриямның қасындағы Нәрестені

Лұқ 1:27 Қыздың есімі Мәриям болатын

Лұқ 2:19 Мәриям осы сөздердің барлығын

Елш 1:14 Исаның шешесі Мәриям және

#### Мәриям 3 -

Мәриям 3 -

Мат 27:56 Араларында мағдалалық Мәриям

Мат 27:61 жерге келген мағдалалық Мәриям

Мат 28:1 таң ата мағдалалық Мәриям мен

Лұқ 8:2 арылған мағдалалық Мәриям,

Лұқ 24:10 айтқан — мағдалалық Мәриям,

Жох 19:25 мағдалалық Мәриям тұр еді

Жох 20:1 мағдалалық Мәриям (жартастан

Жох 20:18 Мағдалалық Мәриям шәкірттерге

#### Мәриям 4 -

Мәриям 4 - (Мартаның сіңлісі)

Лұқ 10:39 Мартаның Мәриям деген сіңлісі

Лұқ 10:42 Мәриям игілікті жағын таңдап

Жох 11:1 ауылда Мәриям мен оның әпкесі

Жох 11:20 шықты; Мәриям үйде отыра берді.

Жох 11:32 Мәриям Иса тұрған жерге келіп,

Жох 12:3 Мәриям бір қадақтай таза, өте

#### Мәсіх -

Мәсіх - т.қ. Иса Мәсіх, тағайындаған патшасы

Мат 1:16 Иса дүниеге келді, Ол Мәсіх (

Мат 2:4 Мәсіх қай жерде дүниеге келуге

Мат 11:2 Жақия пайғамбар Мәсіхтің

Мат 16:16 Петір: — Сіз Мәсіхсіз, мәңгі тірі

Мат 22:42 Мәсіх туралы не ойлайсыздар, Ол

Мат 26:63 Мәсіхсің бе? — деген сұрақ қойды.

Мар 15:32 Исраилдің Патшасы Мәсіх» қазір

Лұқ 2:11 дүниеге келді, Ол — Иеміз Мәсіх!

Лұқ 3:15 Бәлкім, осының өзі Мәсіх шығар?»

Лұқ 23:2 Өзін Мәсіхпін, яғни Патшамын,

Лұқ 24:26 Мәсіх Өзінің салтанатты

Лұқ 24:46 Мәсіх азап шегіп өліп, үшінші күні

Жох 1:41 «Мәсіх» Құдай тағайындаған

Жох 4:25 Сонда әйел: — Мәсіх деген

Жох 11:27 Мәсіх — Құдайдың (рухани) Ұлы

Жох 20:31 Исаның Құтқарушы Мәсіх,

Елш 2:31 Мәсіхтің қайта тірілуі туралы

Елш 9:22 Исаның Құтқарушы Мәсіх екенін

Елш 10:36 Мәсіх — бәрінің де Иесі!

Елш 17:3 Мәсіхтің азап шегіп өліп

Елш 18:5 Исаның Құтқарушы Мәсіх екеніне

Пет1 1:19 Мәсіхтің Өзі құрбан болып

Пет1 2:21 Мәсіхтің Өзі бізге бола азап шегіп

Пет1 3:18 Мәсіх те әділ бола тұра

Пет1 4:13 Мәсіх секілді азап шексеңдер

Жох1 2:22 Мәсіх екендігін мойындамайтын

Жох1 5:1 Исаны Мәсіх деп сенетін әркім

Жох2 1:9 Мәсіхтің ілімімен жүрмей

Рим 3:24 Құдайдың рақымымен Мәсіхтің

Рим 5:8 біз үшін Мәсіх өмірін құрбан етті!

Рим 8:35 Мәсіхтің сүйіспеншілігінен бізді не

Рим 10:4 заңын ұстануға ұмтылысын Мәсіх

Рим 12:5 Мәсіхтің рухани денесіміз, осылай

Рим 14:18 Мәсіхке осылай қызмет еткендер

Рим 15:20 Мәсіхтің аты әлі де белгісіз

Қор1 1:23 Мәсіхті айқышқа шегеленіп,

Қор1 2:16 Ал бізде Мәсіхтің ой-ниеті бар.

Қор1 3:23 және Мәсіх — Құдайдікі.

Қор1 4:1 бізге Мәсіхтің нөкерлері ретінде

Қор1 6:15 Денелеріңнің Мәсіхтің рухани

Қор1 10:4 ол «жартас» Мәсіхтің Өзі болатын.

Қор1 15:3 Мәсіх біздің күнәларымыздың

Қор1 15:20 алғашқысы ретінде Мәсіх өлімнен

Қор2 2:15 үшін Мәсіхтің хош иісі іспеттіміз.

Қор2 4:4 Мәсіхтің салтанатты ұлылығы

Қор2 5:14 Мәсіхтің сүйіспеншілігі бізді алға

Қор2 5:17 Сонымен, біреу Мәсіхпен тығыз

Ғал 2:20 қайта, бойымда Мәсіх өмір сүруде.

Ғал 3:13 Мәсіх бізге тиісті қарғысты өз

Ғал 4:19 Мәсіхтің болмысы толығырақ

Ғал 5:1 Мәсіх бізді еркін өмір сүрсін деп

Ғал 5:4 Мәсіхпен байланыстарың үзілді!

Еф 1:10 Бастығы ретінде Мәсіхтің билігіне

Еф 3:4 Мәсіх іске асыратын құпия

Еф 3:17 Мәсіх сенімдерің арқылы

Флп 1:18 әйтеуір Мәсіх уағыздалса болғаны

Флп 1:21 Себебі Мәсіх — менің өмірім

Флп 3:7 Мәсіхке бола залал деп санай

Флп 3:9 қайта, Мәсіхке деген сенім арқылы

Қол 3:4 бастауы мен мақсаты — Мәсіх.

Қол 3:11 Мәсіх барлық сенушілердің

Қол 3:16 Мәсіх туралы Ізгі хабарға

Евр 3:14 берік ұстанғанда ғана Мәсіхпен

Евр 9:14 Құдайға ұсынған Мәсіхтің өз қаны

#### Мәсіх Иса -

Мәсіх Иса - т.қ. Иса Мәсіх

Мат 27:17 әлде Мәсіх деп аталған Исаны ма?

Лұқ 24:36 айтып тұрғанда, Мәсіх Исаның Өзі

Елш 9:34 Мәсіх Иса сені сауықтырады! Тұр

Елш 17:12 олардың көбі Мәсіх Исаға сенді,

Елш 24:24 Мәсіх Исаға сену туралы

Рим 8:34 Мәсіх Иса біз үшін өлді, Ол қайта

Қор1 4:15 сендерді Мәсіх Исаның жолына

Қор2 1:1 Мәсіх Исаның елшісі болған

Қор2 4:5 емес, Мәсіх Исаны уағыздаймыз,

Тім1 1:2 Иеміз Мәсіх Иса саған рақымы

Тім1 1:15 «Мәсіх Иса осы дүниеге келді

Тім2 3:12 Мәсіх Исамен жүріп, Құдайға

Тім2 3:15 Мәсіх Исаға деген сенімің арқылы

Флм 1:9 Мәсіх Исаға қызмет еткенім үшін

Евр 3:1 Мәсіх Исаға берік ден қойыңдар:

#### Мәсіхке қарсы шығушы -

Мәсіхке қарсы шығушы -

Жох1 2:18 Сендер Мәсіхке қарсы шығатын

Жох1 2:22 Мәсіхке қарсы шығушылар.

Жох1 4:3 Мәсіхке қарсы шығушының рухы.

Жох2 1:7 Мәсіхке қарсы шығушыларды

#### Мәсіхтікі -

Мәсіхтікі -

Қор2 10:7 Өзін Мәсіхтікімін деп иланған

Ғал 3:29 сендер Мәсіхтікі болғандықтан

Ғал 5:24 Мәсіхтікі болғандар айқыш ағашта

Аян 11:15 Мәсіхтікі! Ол мәңгілік билік

#### Мәсіхтің жолы -

Мәсіхтің жолы - т.қ. ақ жол, жол, Құдай жолы, тура жол

Мар 9:41 Мәсіхтің жолымен жүргендерің

Елш 9:36 Мәсіхтің жолын қуушы Табита

Елш 13:52 Антақияда Мәсіхтің жолына түсіп,

Елш 16:1 Тімоте есімді Мәсіхтің жолын

Елш 16:15 үй ішімен бірге Мәсіхтің жолына

Рим 8:17 Мәсіхтің жолында жүріп, азабына

Қор1 9:19 көбін Мәсіхтің жолына түсіру үшін

Қор1 9:24 Мәсіхтің жолымен «жүгіріңдер»!

Сал1 5:18 Иса Мәсіхтің жолымен жүруші

#### мәсіхші -

мәсіхші -

Елш 11:26 шәкірттері алғаш рет «мәсіхшілер»

Елш 26:28 мені де мәсіхші болуға көзімді

Пет1 4:16 Ал мәсіхші болғандарыңа бола

#### Мәтусал -

Мәтусал -

Жар 5:27 Мәтусал барлығы тоғыз жүз алпыс

Шеж1 1:3 Енох, Мәтусал, Ләмех, Нұх.

#### мәші -

мәші - т.қ. есек

Рул 22:21 мәші есегін ерттеп, мініп алды да,

Рул 22:27 періштесін көрген мәші есек жерге

Рул 22:28 Ие мәшіге тіл бітіріп, ол: — Мені

Рул 22:32 мәші есегіңді үш рет қатарынан

#### Мегидо -

Мегидо - т.қ. Һар-Магедон

Бил 5:19 Мегидо бұлақтарының бойында

Пат3 9:15 Мегидо, Гәзер қалаларын бекітіп

Шеж2 35:22 Мегидо қаласының маңындағы

Зәк 12:11 жоқтау Мегидо жазығындағы

#### меже -

меже - т.қ. шек, шекара

Заң 19:14 орнатқан шекара межелерін өз

Әйүп 24:2 Зұлым адамдар меже тастарын

Нқл 22:28 Ата-бабаң салып кеткен межеңді

Нқл 23:10 межені жасырын жылжытпа,

Ош 5:10 межелерін құпия өзгерту сияқты

#### мезгіл -

мезгіл - т.қ. кез, уақыт

Жар 1:14 мезгілдерді, күндер мен жылдарды

Жар 21:2 алдын ала белгілеген мезгілде

Жар 24:11 су алуға келетін кешкі мезгіл еді.

Мыс 2:5 Сол мезгілде перғауынның қызы

Мыс 23:15 айының белгіленген мезгілінде

Уағ 3:1 Әр істің мезгілі бар өзінің.

Иш 63:4 жазаларын тартқызатын мезгіл

Мат 8:13 Сол мезгілде-ақ оның қызметшісі

Лұқ 1:20 мезгілінде орындалатын сөздеріме

#### мезет, мезеттік -

мезет, мезеттік -

Әйүп 20:5 арсыздың қуанышы бір мезеттік

Ерм 4:20 Бір мезетте-ақ шатырларым, көзді

#### мейрам -

мейрам - т.қ. Ашымаған нан мейрамы, Құтқарылу мейрамы, мереке

Леу 23:2 Менің тағайындаған мейрамдарым

Мар 15:6 мейрамның құрметіне яһудилер

Лұқ 2:42 ережеге сай мейрамды тойлауға

Жох 11:56 «Ол мейрамға осында келмейтін

#### мейрам асы -

мейрам асы - т.қ. ас, Құтқарылу асы, Құтқарылу мейрамы

Шеж2 35:14 мейрам асын дайындады

Мат 26:17 Мейрам асыңызды қай жерде

Мат 26:19 мейрам асын даярлады.

#### мейірбанды -

мейірбанды - т.қ. қайырымды, мейірімді, рақымды

Жыр 102:8 мейірбанды да рақымды

Жыр 111:4 мейірбан, әділ болады,

Жыр 144:8 мейірбанды да қайырымды

Жүн 4:2 рақымды да мейірбанды Құдай

#### мейірім -

мейірім - т.қ. аяушылық, жанашырлық, қайырым, мархабат, рақым

Мыс 34:7 Ол берік мейірімін мыңдағандарға

Шеж2 5:13 Мәңгі ұласады Оның мейірімі

Жыр 25:3 Өйткені көз алдымда мейірімің

Жыр 30:17 Мейіріміңе сай мені құтқара гөр.

Жыр 39:12 Мені мейіріміңнен айырмашы, о,

Жыр 62:4 де артық — берік мейірімің,

Жыр 102:13 сондай мейірім мен жанашырлық

Нқл 20:28 мейірімі оның тағын қолдайды.

Нқл 21:21 берік мейірім жолынан Шын өмір,

Ерм 12:15 Мен оларға мейірімімді түсіріп

Ерм 33:11 Оның берік мейірімі мәңгілік!» деп

Абқ 3:2 Қаһарыңда мейіріміңді ескере гөр.

Зәк 7:9 бір-біріңе мейірім мен аяушылық

Мал 3:17 ұлына мейірім көрсететініндей,

Мат 5:7 Құдайдың мейірімі соларға түседі!

Жақ 2:13 Мейірім соттаудан үстем!

Пет1 1:3 мейірім көрсетіп, рухани қайта

Рим 11:22 мейірімін әрі қатаңдығын көре

Рим 12:1 бізге осындай мол мейірімін

Еф 2:7 Исаның арқасында мейіріммен

#### мейірімді -

мейірімді - т.қ. қайырымды, мейірбанды, рақымды

Мыс 34:6 Құдай мейірімді де қайырымды

Нех 9:17 Ал Сен кешірімі мол, мейірімді де

Нех 9:31 Сен мейірімді де қайырымды

Жыр 44:3 Мейірімді сөз ағылады аузыңнан

Нқл 31:26 тәлімі — мейірімді жақсылық.

Мат 5:7 Мейірімділер бақытты: Құдайдың

Лұқ 6:35 жамандарға да мейірімді.

Пет1 2:18 тек мейірімді де ақпейіл

Пет1 3:4 мейірімді де сабырлы жан

Еф 4:32 бір-біріңе мейірімді де жанашыр

Қол 3:12 мейірімді, кішіпейіл, ілтипатты

Тит 2:5 ұқыпты әрі мейірімді болып

#### мейірімділік -

мейірімділік - т.қ. қайырымдылық, рақымдылық, сүйіспеншілік

Пат1 15:6 мейірімділік көрсеткен едіңіздер

Пат1 20:8 әрдайым мейірімділік көрсете гөр.

Жыр 22:6 Жақсылық пен мейірімділік

Ош 6:6 мейірімділік көрсеткендеріңді

Мих 6:8 мейірімділікті ұнатуыңды, әрі

Мат 9:13 мейірімділік көрсеткендеріңді

Мат 23:23 мейірімділік және адалдық туралы

Рим 2:4 Оның мол мейірімділігін

Евр 4:16 мейірімділігі мен рақымына ие

Евр 5:2 мейірімділік көрсете алады.

#### мейірімсіз -

мейірімсіз -

Жыр 42:1 мейірімсіз халықтан мені қорғашы

Жақ 2:13 адамға сот та мейірімсіз болмақ.

Рим 1:31 опасыз, тасбауыр, мейірімсіз

#### мекен -

мекен -

Мыс 15:13 Киелі мекеніңе зор күшіңмен

Жыр 103:13 мекеніңнен тауды суғарасың

Қор2 5:6 мекенімізден алшақ екенімізді

#### мекендету -

мекендету - т.қ. қоныстандыру

Ерм 7:7 елде сендерді ұдайы мекендетемін!

Ерм 25:5 елде сендерді ұдайы мекендетемін.

Елш 17:26 бүкіл жер жүзіне мекендеткен

#### мекендеу -

мекендеу - т.қ. қоныс тебу, қоныстану

Жар 13:7 тайпалар да осы елді мекендейтін.

Жар 21:20 Ол өсіп, айдаланы мекендеп,

Жар 35:1 өрлеп барып, сол жерді мекенде.

Соф 3:5 мекендейтін Жаратқан Ие әділ, Ол

Қор1 6:19 Киелі Рух мекендейтін киелі үй

Еф 2:22 Киелі Рухы арқылы мекендейді.

Аян 21:3 Өзі солармен бірге мекендеп,

#### мемлекет -

мемлекет -

Дан 11:17 бүкіл мемлекетінің күш-қуатымен

Мат 4:8 мемлекеттері мен олардың сән

Мат 24:7 мемлекет мемлекетке қарсы

Лұқ 4:6 Осы мемлекеттердің бүкіл билігін,

#### мемлекеттік -

мемлекеттік -

Елш 5:18 мемлекеттік түрмеге қаматты.

Рим 13:1 мемлекеттік билігі барларға

#### Мендік -

Мендік - т.қ. Менікі

Иш 43:1 шақырдым: Сен Мендіксің!

Езк 16:8 Осылай сен Мендік болдың

#### менмен -

менмен - т.қ. тәкаппар

Жыр 17:28 Бірақ менменді байқап, құлатасың.

Нқл 15:25 Ие менменнің үйін талқандар

Иш 2:11 Менменнің көзі төмен түсіп,

Флп 2:3 менмен емес, кішіпейіл болып,

#### менмендік -

менмендік - т.қ. паңдық

Нқл 16:18 Менмендік — күйреудің басы

Нқл 29:23 Менмендік адамның мерейін

Иш 2:17 менмендігіне шек қойылып,

#### Менмін -

Менмін -

Жар 15:7 қаласынан алып шыққан Менмін,

Леу 11:45 шыққан Жаратқан Ие Менмін.

Рул 18:20 де, мұраларың да Менмін.

Заң 32:39 жараны жазар да Менмін,

Пат1 10:18 езгісінен азат еткен Менмін!»

Пат2 7:8 болуға тағайындаған Менмін!

Иш 43:12 — Жалғыз Құдай Менмін,

Иш 44:6 «Алғашқы да, Соңғы да Менмін,

Иш 45:12 адамдарды жаратқан Менмін!

Иш 45:22 Жалғыз Құдай Менмін, өзге құдай

Иш 48:12 Алғашқы да, Соңғы да Менмін.

Иш 51:16 қамқорыма алатын да Менмін».

Ерм 33:2 орнықтырған Құдай Менмін,

Мат 14:27 Қорықпаңдар, бұл Менмін ғой!

Жох 6:35 өмір сыйлайтын «нан» Менмін.

Жох 6:51 Көктен түскен «тірі нан» Менмін.

Жох 8:58 (Мәңгі) Бар Болушы Менмін!

Жох 10:7 қойлар кіретін «есік» Менмін.

Жох 11:25 тірілу мен шынайы өмір — Менмін

Жох 14:6 және шынайы өмір Менмін.

Жох 18:5 Иса: — Ол Менмін! — деді. Опасыз

Аян 1:8 «Алғашқы да, Соңғы да Менмін!»

Аян 21:6 да Соңғы, Басы да Аяғы Менмін.

#### менсінбеу -

менсінбеу - т.қ. елемеу

Леу 26:15 бұзып, ережелерімді менсінбей,

Заң 17:12 төрешінің айтқандарын менсінбей,

Жыр 117:22 Құрылысшылар менсінбеген тас

Жыр 118:141 Жұрт менсінбей, кішік

Нқл 3:11 Онысын ешқашан менсінбей

Нқл 23:22 Менсінбей жүрме қартайды деп

Иш 17:10 құтқарған Құдайыңды менсінбей,

Иш 53:3 Оны адамдар менсінбей, жалғыз

Мат 21:42 Құрылысшылар менсінбеген Тас

Лұқ 18:9 басқаларды менсінбей жүрген

Елш 4:11 менсінбей бас тартқан Тас.

Пет1 2:4 адамдар «менсінбей бас тартқан»

Пет1 2:7 «Құрылысшылар менсінбеген

Рим 2:4 шыдамдылығын менсінбейсің бе?

Қор1 1:28 осы дүниенің менсінбей, қорлап

Тім1 4:12 өзіңді жас деп менсінбей қарауына

Тит 2:15 сені менсінбей жүрмесін.

#### меншік -

меншік - т.қ. Жаратқандікі, иелік, Менікі, мұралық, үлес

Мыс 19:5 меншігім боласыңдар.

Заң 7:6 халқы және ерекше құнды меншігі

Заң 10:14 Жаратқан Иенің меншігі.

Еш 13:6 мұралық меншікке үлестіріп бер.

Жыр 49:12 мен ондағылар — өз меншігім.

Жыр 88:12 жер де — өз меншігің

Жыр 134:4 Өзінің меншігіне тағайындады.

Елш 4:32 мал-мүлкін өз меншігім демей,

Рим 14:8 өлсек те, Иеміздің меншігіміз.

Евр 11:8 меншігіне беруге уәде еткен елге

#### меншікті -

меншікті -

Заң 4:20 Өзіне меншікті халық

Пат4 21:14 Мен меншікті халқымнан тірі

Жыр 94:7 бағып жүрген меншікті халқымыз

Жыр 99:3 жаратты Ол, меншікті халқымыз

Жыр 105:5 Меншікті халқыңмен бірге Сені

Пет1 2:9 Құдайдың меншікті халқы

Еф 1:14 меншікті халқын жамандықтың

Тит 2:14 тазартып, Өзінің меншікті

#### Менікі -

Менікі - т.қ. Мендік, меншік, шәкірт

Рул 3:12 Күллі леуіліктер Менікі.

Рул 3:45 Леуіліктер Менікі болып Маған

Жыр 49:10 орманның әр аңы Менікі, Әрі

Езк 18:4 әрбір тірі жан Менікі

Мат 10:38 еріп жүрмесе, сол Менікі болуға

Жох 16:15 Әкемдегінің бәрі Менікі де.

#### Менің сөзім -

Менің сөзім - т.қ. Құдайдың сөзі (хабары), сөз

Жыр 80:14 Халқым Менің сөзіме құлақ салса

Иш 55:11 Менің сөзім еркімді толық

Ерм 6:19 халық Менің сөздеріме құлақ

Ерм 23:29 Менің сөзім от сияқты емес пе? Ол

Езк 3:4 оларға Менің сөздерімді айтып бер

Мат 24:35 Менің сөздерім еш жойылмайды.

Жох 8:51 Менің сөзімді берік ұстанатын кісі

#### мерей -

мерей -

Мыс 15:1 Ол жеңімпаз, мерейі үстем бәрінен

Еш 4:14 Ешуаның мерейін мейлінше үстем

Шеж2 1:1 жар болып, мерейін айрықша

Жыр 8:2 Көктен биік мерейіңді өсірдің.

Иш 2:17 Жаратқан Иенің ғана мерейі үстем

Ош 13:1 осы рудың мерейі үстем болатын.

#### мереке -

мереке - т.қ. мейрам, той

Нех 12:43 қуанышты мерекенің үні алысқа

Ест 9:18 қуанышпен тойлайтын мереке етіп

Ест 9:31 хаттарда Пурим мерекесін белгілі

Зәк 8:19 жайдары мерекелер өткізесіңдер!

Жох 7:11 Оны мерекеде іздеп жүрді.

Ғал 4:10 мерекелер мен жылдарды берік

Қол 2:16 бір мерекені, айдың басын не діни

#### Мереке жылы -

Мереке жылы - т.қ. елуінші жыл, кешіру, қарыз

Леу 25:10 сендерге арналған Мереке жылы.

Леу 25:31 Мереке жылында сол үй алғашқы

Леу 25:33 үйі Мереке жылында қайтарылуы

Леу 25:40 Мереке жылына дейін қызмет

Леу 27:17 Иеге Мереке жылында бағыштаса,

#### мерзім -

мерзім - т.қ. уақыт

Мыс 12:41 мерзім біткен күні-ақ Жаратқан

Рул 6:5 ерекше бағыштаған киелі мерзімі

Рул 6:13 мерзімі аяқталған кездегі рәсімдер

Жыр 1:3 Сол мерзімінде жемісін береді,

Дан 4:31 Сол мерзім біткен соң мен,

Зәк 10:1 көктемгі жауын мерзімінде

Мар 12:2 Мерзімі жеткенде бақтың иесі

Елш 1:7 еркімен белгілеп қойған мерзімдер

Елш 7:17 уәдесінің орындалатын мерзімі

Евр 3:13 «бүгін» деген мерзім бітпей

#### Меріба -

Меріба -

Рул 20:13 жер Меріба (Ұрсу) суы деп аталып

Заң 33:8 сынадың, Мерібада жартастан

Жыр 105:32 Халық Құдайды Меріба суының

#### мешкей, мешкейлік -

мешкей, мешкейлік - т.қ. тойымсыз

Нқл 23:20 тоймас Мешкейлерге сен қосылма!

Нқл 23:21 Мешкейлік, маскүнемдік жарлы

Тит 1:12 еріншек мешкейлер», — деген.

#### Миқая -

Миқая -

Пат3 22:8 Миқая. Бірақ оны жек көремін,

Пат3 22:14 Миқая: — Мәңгі тірі Жаратқан

Пат3 22:15 Миқая пайғамбар патшаның

Пат3 22:26 Миқаяны ұстаңдар! Оны қала

Пат3 22:28 Миқая оны сақтандырып: — Егер

#### Мисақ -

Мисақ - т.қ. Әбдінего, Даниял, Шадырақ

Дан 1:7 Шадырақ, Мишаелге Мисақ

Дан 3:28 — Шадырақ, Мисақ

#### Михайл 1 -

Михайл 1 -

Шеж1 5:13 мыналар: Михайл, Мешулам,

Шеж1 12:20 Михайл, Жозабад, Еліху, Силтай

#### Михайл 2 -

Михайл 2 - т.қ. Жәбірейіл

Дан 10:13 бас періштелердің бірі, Михайл,

Дан 12:1 бас періште Михайл шығады.

Яһд 1:9 Михайл Мұса пайғамбардың

Аян 12:7 Михайл мен оның қол астындағы

#### мойнына арту -

мойнына арту -

Леу 16:10 күнәні мойнына артып әкетуге

Пат3 8:32 істеген қылмысын мойнына арта

Жыр 31:2 Иеміз мойнына кінә артпайтын,

Иш 53:6 Қызметшісінің мойнына артты.

Езк 18:20 іс-әрекеті өз мойнына артылады.

Жох 1:29 күнәсін өз мойнына артып, сол

Елш 7:60 күнәсін мойындарына арта көрме!

#### мойын -

мойын -

Заң 28:48 мойындарыңа құлдықтың «темір

Езр 10:4 бұл міндет сіздің мойныңызда. Біз

Нех 5:18 мойнындағы жүк онсыз да ауыр

Жыр 104:18 Мойнына оның темір құрсау

Нқл 1:9 Мойныңдағы моншақтай ұнамды

Нқл 6:1 бөтеннің қарызын мойныңа алып,

Ән 1:9 Мойның да әп-әдемі

Ән 7:5 сымбатты мойның Піл сүйегінен

Иш 1:4 мойнында ауыр кінәсі бар халық,

#### мойындамау -

мойындамау - т.қ. мойындау, тану 2

Жох 18:25 олай емеспін! — деп мойындамады

Пет2 2:1 Мәсіхті де мойындамайды!

Жох1 2:23 Кім Ұлды мойындамаса, оның

Жох1 4:3 мойындамайтын әрбір рух

Жох2 1:7 келгенін мойындамайды.

Рим 1:25 туралы шындықты мойындамай

#### мойындау -

мойындау - т.қ. мойындамау

Рул 5:7 өз күнәсін ашық мойындасын.

Езр 10:11 күнәларыңды мойындаңдар!

Жыр 31:5 алдыңда күнәмді мойындадым

Жыр 37:19 Әділетсіз ісімді мойындаймын

Жыр 95:7 мен күш-қуатын Мойындаңдар, уа

Нқл 3:6 жағдайда да мойында Тәңір Иеңді

Нқл 28:13 Оларын мойындап, бас тартқан

Ерм 3:13 құлақ салмағаныңды мойындауың

Дан 9:20 Исраилдің күнәсін мойындап

Мат 3:6 Олар күнәларын мойындаған соң

Мат 10:22 Менің атымды мойындағандарыңа

Мат 10:32 адамдар алдында мойындаған

Мат 27:54 Ұлы екен!» — деп мойындады.

Лұқ 12:8 адамдар алдында мойындаған

Жох 12:42 Оны ашық мойындаған жоқ.

Елш 19:18 іс-әрекеттерін ашық мойындады.

Елш 24:14 де сенетінімді мойындаймын.

Жақ 5:16 бір-біріңе айтып мойындап

Жох1 1:9 де күнәларымызды мойындасақ

Жох1 2:23 Ал кім Ұлды мойындаса

Жох1 4:2 көктен келгенін мойындайды.

Жох1 4:15 (рухани) Ұлы деп мойындаса, Құдай

Рим 10:9 Жаратқан Ием деп мойындасаң

Рим 10:10 мойындауы арқылы құтқарылады.

Рим 14:11 Құдай екенімді мойындайтын

Қор1 14:25 Құдай бар!» деп мойындайтын

Қор2 9:13 өздерің мойындаған Мәсіхтің Ізгі

Флп 2:11 Ие деп ашық мойындауға Тиіс

Тім1 6:12 Ізгі хабарды мойындадың.

Евр 3:1 ашық мойындаймыз.

Евр 4:14 оны тапжылмастан мойындайық.

Евр 10:23 Мойындаған үмітімізді үзбей,

Евр 13:15 атағын ауызбен де мойындап

Аян 3:5 алдында ашық мойындаймын.

#### мойынсұнбау -

мойынсұнбау - т.қ. қиқарлық, мойынсұну, сенбеу

Мыс 7:22 айтқандарына мойынсұнбай

Пет1 2:8 мойынсұнбағандықтан «сүрініп

Рим 11:30 мойынсұнбағандығынан Оның

Еф 5:6 Құдайға мойынсұнбайтындарға

#### мойынсұну -

мойынсұну - т.қ. бой ұсыну, мойынсұнбау

Жар 49:10 Оған мойынсұнып бағынады да!

Заң 30:2 дүниелеріңмен мойынсұнсаңдар,

Пат1 15:22 Мойынсұну Оған артық сый-тарту

Иш 55:6 Иеге бет бұрып, мойынсұныңдар!

Ерм 7:23 Маған мойынсұныңдар

Лұқ 2:51 оларға мойынсұнып жүрді.

Елш 6:7 Мәсіхке мойынсұнып, сене

Жақ 4:7 Құдайға мойынсұныңдар!

Пет1 1:2 Иса Мәсіхке мойынсұнатын

Пет1 1:14 ретінде Оған мойынсұныңдар.

Пет1 1:22 Шынайы хабарға мойынсұнып

Пет1 2:13 билік иесіне мойынсұныңдар!

Пет1 2:18 қожайындарыңа мойынсұныңдар

Пет1 3:1 күйеулеріңе мойынсұныңдар.

Пет1 5:5 жетекшілерге мойынсұныңдар!

Рим 1:5 мойынсұнуға шақыруды тапсырды

Рим 2:8 әділетсіздікке мойынсұнып

Рим 5:19 бір Кісінің Құдайға мойынсұнуы

Рим 6:16 не Құдайға мойынсұнып

Рим 13:1 билігі барларға мойынсұныңдар!

Рим 13:5 үшін де мойынсұнуларың керек.

Рим 15:18 мойынсұнулары үшін Киелі

Қор2 9:13 Ізгі хабарына мойынсұнып,

Ғал 5:7 мойынсұнудан бас тартқызады?

Еф 5:22 күйеулеріңе де мойынсұныңдар;

Еф 6:5 да шын жүректен мойынсұнып

Флп 2:8 Құдайға мойынсұнды, Өлімге

Флп 2:12 Құдайға мойынсұндыңдар

Тит 2:5 күйеулеріне мойынсұнуға

Тит 2:9 барлық істе де мойынсұнып

Тит 3:1 әкімшілік өкілдеріне мойынсұнып

Евр 5:8 де Әкесіне мойынсұнуға үйренді.

Евр 11:8 Оған сеніп, мойынсұнды.

Евр 12:9 одан бетер мойынсұнуымыз керек

Евр 13:17 Жетекшілеріңе мойынсұнып

#### мол -

мол - т.қ. ғаламат

Леу 26:5 Молынан орған астықты жүзім

Заң 28:11 игіліктерді молынан сыйламақ

Нех 9:17 Сен кешірімі мол, мейірімді де

Әйүп 36:31 тамақпен молынан қамтамасыз

Жыр 102:11 рақымы сонша мол да!

Жыр 146:5 Шексіз мол Оның ақыл-парасаты.

Нқл 11:14 Кеңесшісі мол ел озар.

Иш 33:6 молынан аманшылық пен даналық

Ерм 31:14 тамақпен молынан қамтамасыз

Жое 2:13 берік мейірімі мол

Жое 2:24 шырыны мен зәйтүн майы мол

Мал 3:10 мол жауын-шашын жаудырып

Жох 1:16 бәріміз молынан жарылқанып

Жох 10:10 игілікке толы ағыл-тегіл мол

Қор2 9:8 әр қилы игі істерді молынан жасай

Флп 1:11 молынан әділ іс-әрекеттер жасап

#### мола -

мола - т.қ. көр, қабір

Мыс 14:11 Мысырдан бізге мола

Мат 23:27 Әктелген молаларға ұқсайсыңдар:

#### молаю -

молаю -

Рим 6:1 рақымы молайсын деп күнә жасай

Қор2 1:5 азаптарымыздың молая

#### молшылық -

молшылық -

Жар 41:29 жеті жыл бойы молшылық болады

Жыр 64:12 Қайда жүрсең де молшылық

Жыр 65:12 Ал ақыры молшылыққа жеткіздің.

Қор2 8:14 сендердің молшылықтарың

Флп 4:12 Жоқшылықта да, молшылықта да

#### момақан -

момақан -

#### момын -

момын - т.қ. кішіпейіл

Ерм 11:19 аңғармайтын момын тоқтыдай,

Қор2 10:1 «Қасымызда жүргенде момын

#### мөлшер -

мөлшер - т.қ. өлшем

Заң 25:13 бірдей мөлшерде болғанмен біреуі

Лұқ 6:38 тасып-төгілген мөлшерде салып

#### мөр -

мөр -

Жар 41:42 өзінің мөрі бекітілген сақинасын

Мыс 28:11 мөр жасайтын зергер мәнерімен

Пат3 21:8 мөрімен бекіттіріп, Набутайдың

Ест 3:10 саусағындағы мөр басатын жүзігін

Дан 6:17 әміршілерінің мөрлерін басып,

Мат 27:66 қақпақ тасты мөрмен бекітіп

Аян 5:1 жеті мөрмен бекітілген болатын.

Аян 5:2 «Кім мөрлерді бұзып, кітапты

Аян 5:9 мөрлерін бұзып, оны ашуға!

Аян 6:1 Тоқтының» жеті мөрдің біріншісін

Аян 7:2 мөрі бар басқа бір періштені де

Аян 8:1 Тоқты жетінші мөрді бұзып

Аян 20:3 есігін кілттеп, мөрмен бекітті. Ал

#### мөрлеу -

мөрлеу -

Нех 9:38 Сол мөрленген құжатта біздің

Иш 29:11 мөрленіп бекітілген шиыршық

Дан 12:4 соңына дейін кітапты мөрлеп

Тім2 2:19 мына сөздер «мөрленіп» жазылған

#### мұқият -

мұқият -

Заң 6:3 оларды мұқият орындайтын бол!

Пет1 1:10 мұқият ізденіп, зерттейтін.

Тім1 4:16 іліміңе де мұқият ықылас аудар.

#### мұқтаж -

мұқтаж - т.қ. бейшара, зәру, кедей

Мыс 23:6 Араларыңдағы мұқтаж адамның

Әйүп 5:15 Құдай мұқтажды мықтылардың

Жыр 9:19 Ал мұқтаж жан біржола

Жыр 68:34 Ие мұқтажға құлақ түреді

Жыр 81:4 Шарасыз бен мұқтажды

Жыр 111:9 мұқтаждарға мол көмек таратады

Жыр 131:15 Мұқтаждарын тамақпен қарық

Жыр 139:13 Мұқтаждың мүддесін қолдап

Нқл 31:20 ашық бейшара мұқтаждарға.

Иш 25:4 Апатта мұқтаждар қасыңда

Мат 5:42 Сұрағанға мұқтажын бер

Мат 19:21 ақшаны мұқтаждарға үлестіріп бер

Лұқ 6:30 Сұраған әркімге мұқтажын бер,

Лұқ 12:33 мүліктеріңді сатып, мұқтаждарға

Жақ 1:5 даналыққа мұқтаж болсаңдар

Рим 15:26 мұқтаждары үшін ақша жинауды

Қор2 9:9 «Ол мұқтаждарға мол көмек

Ғал 2:10 мұқтаж сенушілерге көмектесуді

Еф 4:28 тапқан табысынан мұқтаждарға

Тит 3:14 мұқтаждардың қажеттерін

Евр 4:16 мұқтаж кездерімізде Оның

Аян 3:17 еш нәрсеге мұқтаж емеспін»

#### мұқтаждық -

мұқтаждық - т.қ. қажет, қиыншылық

Заң 15:8 мұқтаждығына қарай қарыз

Жыр 39:18 мұқтаждықта жүрмін, Уа, Ием

Лұқ 22:35 Жоқ, еш нәрседен мұқтаждық

Рим 12:13 Оның мұқтаждыққа душар болған

Қор2 8:14 мұқтаждықтарын қамтамасыз етіп

#### мұнара -

мұнара -

Жар 11:4 зәулім мұнара тұрғызып алайық.

Шеж2 20:24 даладағы бақылау мұнарасына

Шеж2 32:5 бірнеше күзет мұнарасын да салды

Нех 3:11 Тандыр мұнарасын жөндеп бекітті

Жыр 143:2 Мықты мұнарам әрі құтқарушым,

Нқл 18:10 Иенің есімі — мықты мұнара

Абқ 2:1 күзетке тұрып, мұнараға шығамын

Мат 21:33 қазып жасап, күзет мұнарасын да

Лұқ 13:4 Силоғам мұнарасы үстеріне құлап

Лұқ 14:28 бір мұнара салғысы келеді дейік.

#### мұңаю -

мұңаю - т.қ. қайғыру

Жар 40:7 Бүгін неге мұңайып отырсыздар?

Жыр 41:6 Жан дүнием, неге сен мұңаясың

Жыр 41:7 Мұңаяды ішімдегі жан дүние. Мен

Жыр 42:5 Жан дүнием, неге сен мұңаясың

Уағ 7:3 мұңайғанның жан дүниесі жақсара

Иш 59:11 көгершіннің мұңая гулегеніндей,

Ерм 12:4 ел қашанға дейін мұңайып,

Ерм 48:31 қаласы үшін де мұңая күрсінемін.

Жох 16:6 көңілдерің жабырқап, мұңайып

Жох 21:17 рет сұрағандықтан Петір мұңайып:

#### мұңын шағу -

мұңын шағу - т.қ. қайғыру, қасірет, шағу, шағымдану

Жар 15:3 болады, — деп те мұңын шақты.

Пат1 1:16 жалынып тұрмын! — деп мұңын

Пат4 4:28 өтінбеп пе едім?» — деп мұңын

#### мұра -

мұра - т.қ. ие болу

Рул 18:20 де, мұраларың да Менмін.

Рут 4:10 соған барлық мұрасын қалдыру

Жыр 77:55 жерлерін мұраға берді бөліп

Жыр 118:111 қабылдадым мәңгі мұраға

Нқл 13:22 Ізгі жанның мұрасы үрім-бұтағына

Иш 61:7 тиген мұраларыңа қуана ән

Мар 12:7 өлтірейік, сонда мұрасы біздікі

Лұқ 12:13 мұрамызды менімен бөліссін деп

Пет1 1:4 сол мұраларың сендер үшін көкте

Ғал 3:18 мұраны Ыбырайымға рақыммен

#### мұрагер -

мұрагер -

Жар 15:3 мұрагерім үйімдегі бір қызметшім

Жар 15:4 Мұрагерің ол емес, сенен туатын

Мат 21:38 мұрагер ғой! Кәне, жүріңдер, оны

#### мұралық -

мұралық - т.қ. енші, ие болу, иелік, меншік, үлес

Мыс 6:8 Сол жерді мұралық иеліктеріңе

Леу 25:10 мұралық жерлеріңе қайтып келіп,

Леу 25:33 олардың мұралық меншіктері.

Заң 10:9 леуіліктердің «мұралық үлестері»

Заң 32:8 Мұралық жерін үлестіріп әр

Еш 1:6 елді халыққа мұралық меншікке

Жыр 104:11 «Мұралық үлесің етіп беремін

#### мұрсат -

мұрсат - т.қ. рұқсат, уақыт

Мат 18:29 Маған сәл мұрсат бере көр, мен

#### мұрындық -

мұрындық -

Әйүп 40:19 мұрындық сала алатын біреу бар

Иш 3:19 мұрындық сырғаларын, сондай-ақ

Иш 37:29 Мен енді мұрныңа мұрындық,

#### Мұса -

Мұса -

Мыс 2:10 Мұса («Шығарып алған») деген ат

Мыс 2:15 естіп, Мұсаны өлтіртпек болды.

Мыс 3:1 Мұса қайын атасы — мадияндық

Мыс 7:10 Мұса мен Һарон перғауынның

Мыс 9:23 Мұса таяғын аспанға қарай

Мыс 15:22 Мұса исраилдіктерді жолға жинап

Мыс 19:3 Мұса Құдайдың алдына баруға

Мыс 24:18 Мұса бұлттың ортасына кіріп

Мыс 32:1 Мұсаның таудың басынан ұзақ

Мыс 40:18 Мұса киелі шатырды құрған кезде

Жыр 98:6 Мұса мен Һарон болды ежелгі

Мал 4:4 Мұса арқылы бүкіл Исраилге

Мат 17:3 Мұса пайғамбар мен Ілияс

Жох 1:17 Таурат заңын Мұса пайғамбар

Елш 7:22 Мұса мысырлықтардың бүкіл

Рим 5:14 өлім Адам атадан Мұсаның

Қор1 10:2 Олардың барлығы да Мұсаның

Евр 3:2 Мұса пайғамбар Құдайдың бүкіл

Евр 3:3 сол сияқты Иса да Мұсаға

Аян 15:3 Құдайдың қызметшісі Мұсаның

#### мүдде -

мүдде -

Заң 10:18 жесірлердің мүддесін қорғап

Езр 4:22 патшаның мүддесіне зиян келтіре

Жыр 9:5 дауымда Сен мүддемді қорғадың,

Жыр 81:3 Жарлы мен жетімнің мүддесін

Жыр 118:154 жақтап, мүддемді қорғасаңшы,

Жыр 139:13 Мұқтаждың мүддесін қолдап

Жыр 145:9 жұрттықтың мүддесін Жаратқан

Нқл 22:23 Солардың мүдделерін Жаратқан

Иш 1:17 жесірлерді қолдап, мүдделерін

Дан 6:2 қоса патшаның мүддесін көздеп,

Мих 7:9 Ол мүддемді қорғап, мені ақтайды.

Мат 10:38 өз мүддесінен бас тартып, тіпті

Лұқ 18:5 бермегендіктен, оның мүддесін

Лұқ 18:8 Құдай олардың мүдделерін тезірек

Қор1 10:24 басқаның мүддесін ойлауы керек.

Қор1 10:33 көпшіліктің мүдделерін ойлаймын

Тім1 6:12 Сенімнің ізгілікті мүддесі үшін жан

#### мүйіз -

мүйіз -

Жар 22:13 мүйізінен шырмалып қалған

Жыр 117:27 Үстелдің мүйіздеріне байлап

Дан 7:7 Оның он мүйізі де бар еді.

Дан 7:20 айуанның басындағы он мүйіз

Зәк 1:21 Әлгі мүйіз іспетті күшті елдер

Аян 5:6 Оның жеті мүйізі мен жеті көзі бар

Аян 13:1 Оның он мүйізі мен жеті басы бар

Аян 13:11 қос мүйізі бар екен, бірақ ол

Аян 17:12 он мүйіз әлі билік құрмаған он

#### мүйізді ірі қара -

мүйізді ірі қара - т.қ. ірі қара

Мыс 21:35 мүйізді ірі қарасы көршісінікін

Леу 1:3 құрбандығы мүйізді ірі қара болса,

Шеж2 35:7 үш мың мүйізді ірі қара малды

#### мүләйім -

мүләйім - т.қ. екі жүзді, жалған, өтірік

Жыр 11:3 Мүләйім жүзбен сөйлесіп,

#### мүлтіксіз -

мүлтіксіз - т.қ. дақсыз, кемелді, мінсіз

Заң 32:4 Мүлтіксіз Оның іс-әрекеттері

Пат2 22:31 Жаратқанның сөзі де еш мүлтіксіз.

Мат 5:48 Әкелерің қандай мүлтіксіз болса

Жақ 1:17 бізге Өзінің мүлтіксіз жарылқауын

Яһд 1:24 мүлтіксіз таза күйлеріңде өз

Евр 10:1 мүлтіксіз ете алмайды.

#### мүмкін -

мүмкін -

Мат 26:39 Әкем, мүмкін болса, (қаһарыңа

Жох 3:4 екінші рет дүниеге келуі мүмкін бе

Елш 2:24 құрсауында қалуы мүмкін емес

Жақ 3:11 да, ащы да судың шығуы мүмкін бе

Қор1 7:16 Мүмкін сен, әйел, күйеуіңді

Қор2 12:20 тәртіпсіздік жайылуы мүмкін деп

Евр 6:18 өтірік айтуы еш мүмкін емес қой.

Евр 11:6 артпай Құдайға ұнау мүмкін емес.

#### мүмкіндік -

мүмкіндік -

Қор1 7:21 еркіндік алу мүмкіндігің болса,

Ғал 6:10 мүмкіндік барда барлық адамдарға

Еф 5:16 жақсылық жасауға әр мүмкіндікті

Евр 4:1 мүмкіндікті жіберіп алмауларың

Евр 4:9 тыныштыққа жету мүмкіндігі әлі

#### мүр -

мүр -

Мат 2:11 алтын әрі жұпар шайыр мен мүр

Мар 15:23 ішуге мүр шөбі қосылған сірке

Жох 19:39 Ол мәйітке жағатын мүр мен алоэ

#### мүсәпір -

мүсәпір - т.қ. жарлы, кәріп-қасер

Пат1 2:8 Мүсәпірді мүшкіл күйінен

Жыр 108:22 Өйткені мен бейшара, мүсәпірмін,

Нқл 28:27 Мүсәпірді аяған жоқшылыққа тап

Мат 26:11 Мүсәпірлер әрдайым қастарыңда

Елш 20:35 мүсәпірлерге жәрдемдесу керек

Жақ 2:3 Ал мүсәпірге: «Ана жерге тұр»

#### мүсін -

мүсін - т.қ. бейне, бейнелес, тәңір бейнесі, - мүсіні

Рул 21:8 улы жыланның мүсінін жасап ал

Рим 1:23 жануардың мүсіндеріне құлшылық

Евр 9:5 екі періштенің мүсіндері тұратын.

Аян 13:13 айуанның құрметіне мүсін

Аян 15:2 айуанның мүсініне табынбаған

#### мүше -

мүше -

Мат 5:29 гөрі бір мүшесінен айырылғаның

Рим 6:13 Дене мүшелеріңді күнә жасау үшін

Рим 12:4 Денеміздің мүшелерінің көп, әрі

Қор1 6:15 рухани денесінің мүшелері екенін

Қор1 12:14 бір ғана емес, көп мүшелерден

Қор1 12:18 дене мүшелерінің әрқайсысын

Қор1 12:20 көп мүшелері бар, бірақ дене біреу

Қор1 12:26 бір мүше ауырса, бәрі бірге

Қор1 12:27 жеке дара оның бір мүшесісіңдер.

Еф 3:6 рухани денесінің мүшелері болып,

Еф 4:25 рухани дененің мүшелеріміз ғой.

#### мүшкіл -

мүшкіл - т.қ. қиын

Мыс 2:25 халқының мүшкіл халіне назар

Пат1 2:8 Мүсәпірді мүшкіл күйінен

Нех 1:3 жайы мүшкіл, көргендері қорлық!

Жыр 30:8 Сен байқадың мүшкіл халімді

Жыр 34:26 мүшкіл халіме қуанғандар Бәрі

Жыр 106:6 Мүшкіл халдерінде Жаратқанды

Жыр 117:5 Мүшкіл халімде шақырдым

Жыр 118:153 Мүшкіл халіме көз салып

Нқл 31:7 Ішіп алып, мүшкіл халін ұмытсын,

Мат 12:45 жағдайы бұрынғысынан да мүшкіл

#### мыжу -

мыжу -

Жар 3:15 Әйелдің ұрпағы басыңды мыжып

Жыр 73:14 хайуанның бастарын мыжыдың,

#### мызғымас -

мызғымас - т.қ. берік, тұрақты

Нқл 12:3 жанның түп-тамыры мызғымас.

Дан 9:4 мызғымас мейіріміңді көрсетесің!

Жақ 5:8 жүректерің мызғымас табанды

Евр 6:17 қойған мақсатының мызғымас

Евр 6:18 Осылайша біз бұл екі мызғымас

#### мықты -

мықты - т.қ. айбарлы, күшті, қуатты, құдіретті

Еш 8:3 батыл да мықты сарбазды таңдап

Бил 6:12 Ие саған жар, мықты батыр! — деп

Бил 14:14 Мықтының ішінен тәтті дәм».

Пат2 22:3 қорғаушым, мықты құтқарушым,

Нех 11:6 Олардың бәрі мықты ер адамдар.

Әйүп 41:17 тіпті мықтылар да қорқады,

Жыр 18:15 жартастай мықты Қорғаным Һәм

Жыр 28:1 Ей, мықтылар, Жаратқанды

Жыр 44:5 Мықты оң қолың ғажап істер

Жыр 51:3 Ей, мықты жан, қылмысыңа неге

Нқл 18:10 Иенің есімі — мықты мұнара

Жое 3:10 Әлсіздерің «Мен мықтымын!»

Аян 18:23 саудагерлерің әлемнің мықтылары

#### мылжың -

мылжың - т.қ. өсек, өсекші, сөзқұмар

Нқл 10:10 мылжың бос сөзінен жапа шегер.

Нқл 12:18 Мылжың өз тілімен семсердей

Иш 58:13 бос мылжыңнан да бас тартып

Елш 17:18 білгішсінген мылжың не дегісі

Тім1 5:13 мылжыңмен әуестеніп, өзгенің

#### мынау -

мынау -

Иш 30:21 мынау, сонымен жүріңдер!»

#### мың -

мың -

Жыр 104:8 Келер мың буынға да бұйырған

Дан 5:1 бір мың басшы-ұлығына арнап

Дан 8:14 Бұл екі мың үш жүз кеш пен таңға

Жүн 4:11 жүз жиырма мыңнан астам халық,

Мат 15:38 төрт мың ер адам тамақтанған

Мат 16:9 Бес күлше нан бес мың адамға

Мат 18:24 он мың ат басындай күміске

Рим 11:4 Мен Өзіме жеті мың адамды аман

Қор1 14:19 бөтен тілде он мың сөз айтқанша,

Аян 7:5 руларынан он екі мыңнан адамға

#### мың жыл, мыңжылдық -

мың жыл, мыңжылдық - т.қ. жыл

Жыр 89:5 Ал бір мыңжылдық Сенің көз

Пет2 3:8 мың жыл бір күндей екенін

Аян 20:2 оны мың жылға шынжырлап

Аян 20:4 тіріліп, Мәсіхпен бірге мың жыл

Аян 20:5 өлгендердің қалғандары мың жыл

#### мыңбасы -

мыңбасы - т.қ. жүзбасы, рубасы

Рул 31:52 Мыңбасылар мен жүзбасылар

Шеж2 25:5 әулеттеріне сәйкес мыңбасылар

Жох 18:12 Әскер тобы мен мыңбасы және

Елш 21:31 Рим әскерінің мыңбасына: «Бүкіл

Елш 23:17 жігітті мыңбасына апарыңызшы,

#### мыңдаған -

мыңдаған -

Мыс 34:7 Ол берік мейірімін мыңдағандарға

Рул 10:36 Исраилдің сан мыңдағандарына!

Пат1 18:7 Саул мыңдаған жауын жеңіп

Жыр 3:7 Қарсы шыққан мыңдаған

Жыр 49:10 малдар да мыңдаған төбедегі,

Жыр 90:7 Қасыңда мыңдағандар қаза тапса,

Жыр 118:72 Мыңдаған алтын-күміс

Дан 7:10 он мыңдаған түмендер Оның еркін

Лұқ 12:1 мыңдаған адамдар келіп,

Елш 21:20 мыңдаған яһудилер Иемізге сенеді

Яһд 1:14 он мыңдаған қасиетті нөкерлерін

Аян 5:11 тұрған мыңдаған, миллиондаған

#### мыңыншы -

мыңыншы -

Мыс 20:6 тіпті мыңыншы ұрпағына дейін

Заң 7:9 тіпті мыңыншы ұрпағына да Ол

#### мысал -

мысал - т.қ. үлгі

Рул 26:10 басқаларға ескертетін мысал

Шеж2 7:20 мысалға келтіріп, табалап мазақ

Абқ 2:6 Бабылды мысалға айналдырып,

Лұқ 14:7 байқаған Иса соны мысалға алып,

Пет2 2:6 Ол солардың мысалымен

Яһд 1:7 отта азап шегетіндердің мысалы

Қор1 4:6 сендерге мысал ретінде айттым.

#### мысқал -

мысқал - т.қ. ат басындай

Жар 23:15 құны — төрт жүз мысқал күміс,

Жар 37:28 жиырма мысқал күміске сатып

Мыс 21:32 мал иесі отыз мысқал күміс төлеп,

Пат3 10:29 әрбір күймені алты жүз мысқал,

Пат4 5:5 басындай күміс, алты мың мысқал

Пат4 7:16 екі қапшық арпа да бір мысқал

Зәк 11:12 Олар маған отыз мысқал күмісті

#### мысқылшыл -

мысқылшыл -

Нқл 9:7 Мысқылшылға сөгіс берген

Нқл 9:12 Мысқылшыл болсаң, зиянын өзің

Нқл 13:1 мысқылшыл ескертуге құлақ аспас

Нқл 21:24 паң адамды мысқылшыл дер,

Нқл 24:9 Мысқылшыл жан жұртқа

#### Мысыр -

Мысыр -

Жар 12:14 Ыбырам Мысырға келген соң

Жар 37:28 Олар Жүсіпті Мысырға алып кетті.

Жар 45:18 жердің өнімін жеу үшін Мысыр

Жар 46:6 Мысырға көшіп барды.

Мыс 3:7 Мысырда шеккен жәбіріне назар

Мыс 3:10 Мысырдан бастап алып шығасың!

Мыс 20:2 Мысыр елінен алып шыққан

Леу 11:45 Мысыр елінен азат етіп алып

Ош 11:1 Мысырдан шақырып алдым.

Мат 2:13 Мысырға қашып құтылыңдар!

Евр 11:26 Мысырдың қазыналарынан артық

Евр 11:27 қаймықпай, Мысырды тастап кетті

Аян 11:8 және «Мысыр» деп те атайды.

#### мысырлық -

мысырлық -

Жар 12:14 мысырлықтар Сарайдың өте сұлу

Жар 16:1 Ажар атты мысырлық күңі бар

Жар 39:1 Потифар есімді мысырлық уәзір

Жар 41:55 Мысырлықтар аштық көре

Мыс 2:12 мысырлықты ұрып өлтіріп, құмға

Мыс 3:9 мысырлықтардың оларды аяусыз

Мыс 6:6 мысырлықтардың езгісінен азат

Мыс 14:4 мысырлықтар Менің Жаратқан Ие

Мыс 14:10 соңдарынан қуған мысырлықтар

Пат1 30:13 Мен мысырлық сарбазбын, бір

Иш 19:21 Ие Өзін мысырлықтарға

Елш 21:38 жетелеп кеткен мысырлық емессің

#### мінажат -

мінажат - т.қ. жалыныш, сиыну

Жыр 6:10 Ием қабылдайды мінажатымды.

Нқл 15:8 әділдің мінажаты Оны сүйсіндірер.

Иш 59:2 мінажаттарыңа құлақ салмайды.

Қор2 1:11 мінажаттарына Құдай құлақ асып

Аян 5:8 айтқан мінажаттарын білдіреді.

#### мінажат ететін үй -

мінажат ететін үй - т.қ. ғибадатхана, киелі үй, мәжілісхана

Иш 56:7 барлық ұлттар мінажат ететін үй

Мат 21:13 «Менің (киелі) үйім мінажат

Мар 11:17 барлық ұлттар мінажат ететін үй

#### мінажат ету -

мінажат ету - т.қ. сиыну

Жар 4:26 Иеге сиынып мінажат ете бастады.

Заң 4:7 біз қай кезде мінажат етсек те

Ерм 33:3 Маған сиынып мінажат ет

Мат 5:44 Жаратқан Иеге мінажат етіңдер!

Мат 6:6 мінажат еткенде өз бөлмелеріңе

Мат 14:23 оңашада сиынып мінажат ету үшін

Мар 12:40 үшін ұзақ сиынып мінажат етеді.

Лұқ 6:28 Жаратқан Иеге мінажат етіңдер!

Лұқ 11:1 мінажат етуді үйреткендей, Сіз де

Елш 1:14 Құдайға сиынып мінажат ететін.

Елш 13:3 олар ораза тұтып мінажат етіп

Еф 1:16 мінажат еткен сайын сендер үшін

Еф 6:18 бүкіл халқы үшін мінажат ете

Қол 4:12 үздіксіз мінажат етіп күресуде.

Флм 1:6 әсерлі болсын деп мінажат етемін.

#### міндет -

міндет - т.қ. жауапкершілік, парыз, талап, талап ету

Қор1 9:16 ол борышты міндетім

Еф 4:16 Әрбір мүшесі өз міндетін атқарса

Сал1 4:11 міндеттеріңді атқарып, өз

Тім1 3:10 міндеттеріне кіріссін.

Евр 8:6 діни қызметкерлердің міндетінен

#### мінез -

мінез -

Жыр 104:18 Тәңірдің сөзі оның мінезін сынап

Нқл 20:11 Білесің мінезінің таза, дұрысын.

#### мінез-құлық -

мінез-құлық -

Жақ 3:13 онысын үлгілі мінез-құлқымен

Пет1 3:1 игілікті мінез-құлықтарыңмен

Ғал 4:19 мінез-құлықтарыңнан Мәсіхтің

Флп 2:5 Мәсіхтің мінез-құлқы сендердікі

Тім1 4:12 мінез-құлқың, сүйіспеншілігің

Тит 1:6 оларға мінез-құлықтары жаман,

#### мінсіз -

мінсіз - т.қ. айыпсыз, дақсыз, кемшіліксіз, мүлтіксіз

Жар 17:1 Менің көз алдымда мінсіз жүр.

Мыс 12:5 қойдың не ешкінің еш мінсіз

Мыс 28:38 мінсіз еместігінің кінәсін өз

Заң 18:13 алдында мінсіз жүруге тиіссіңдер.

Жыр 14:2 адам мінсіз жүріп әділдік істейді

Жыр 17:31 Күмән жоқ, Құдайдың жолы мінсіз

Жыр 18:14 көз алдыңда мінсіз боламын

Нқл 28:18 Мінсіз жүрген жан пәледен аман

Лұқ 1:6 сай мінсіз өмір сүріп жатты.

Пет1 1:19 Құдайдың мінсіз де мүлтіксіз

Еф 1:4 қасиетті де мінсіз халқы болып

Флп 1:10 оралар күні мінсіз пәк болып,

Флп 2:15 мінсіз рухани балалары болыңдар

Сал1 2:10 өзімізді таза, әділ, мінсіз ұстадық,

Сал1 5:23 қайтып келгенде мінсіз болуларың

### Н


Набутай -

Набуходоносор -

нағашы -

Нағима -

надан -

надандық -

назар -

назар аудару -

Назарет -

назареттік -

назир -

найзағай -

нақақ -

нақыл, - сөз -

налу -

нан -

нан тартуы -

нан үзу -

наразы -

наразылық -

насихат -

насихаттау -

Натан -

Натанайыл -

науқас -

Нафталим -

нашар -

нәзік -

нәпсіқұмарлық -

нәр -

нәресте, Нәресте -

нәсіл -

нәтиже -

Небо тауы -

негіз, негізгі -

неке -

неке адалдығын бұзу -

немере -

немқұрайды -

Нехемия -

ниет -

ниеттену -

ниеттес -

ниеттілік -

Ниневи -

нөкер -

нұқсан -

нұр, Нұр -

Нұр және Кемелділік -

нұрлану -

нұрлы бұлт -

нұрлы періште -

нұрлы салтанат -

нұсқау -

Нұх -

нығайту -

нығаю -

нық -

Нікөдем -


#### Набутай -

Набутай -

Пат3 21:2 Ахаб Набутайға: — Жүзімдігің

Пат3 21:4 Набутайдың «Ата-бабаларымнан

Пат3 21:7 Набутайдың жүзімдігін мен-ақ

Пат3 21:14 Набутай таспен атқыланып

Пат3 21:18 Набутайдың жүзімдігін иемденіп

Пат3 21:19 Набутайдың қанын жалаған

Пат4 9:21 Набутайдың мұралық жер үлесінің

#### Набуходоносор -

Набуходоносор -

Пат4 24:1 Набуходоносор Яһуда еліне басып

Дан 1:18 Осылайша Набуходоносор

Дан 2:46 Набуходоносор патша Даниялдың

Дан 3:16 Әбдінего Набуходоносорға былай

Дан 4:31 Набуходоносор, көктегі Құдайға

Дан 4:34 Набуходоносор, Көктің Патшасын

#### нағашы -

нағашы -

Жар 29:14 Жақып нағашысының қасында бір

Жар 32:4 нағашы ағамыз Лабанның қасында

Пат4 8:27 нағашылары сол әулеттен болып

Шеж2 22:5 нағашыларының кеңесіне құлақ

Жох 19:25 Оның шешесі, нағашы әпкесі,

#### Нағима -

Нағима -

Рут 1:2 аты Елімәлік, әйелінікі Нағима

Рут 1:20 Нағима («Бақытты») емес, Мара

Рут 4:17 «Бұл — Нағима үшін туылған ұл»

#### надан -

надан - т.қ. ақымақ

Жыр 18:8 Олар наданды да дана қылады.

Нқл 1:7 Ал Құдайдан безген надандар

Нқл 17:25 Надан ұл әкесін қапаландырар

Рим 1:21 түнек басып, наданға айналды.

#### надандық -

надандық - т.қ. ақылсыздық, ақымақтық

Нқл 9:6 Надандықты тастап, шынайы өмір

Нқл 13:16 Зердесіз надандығын паш етер.

Нқл 14:8 Ессіздің надандығы — алданып

Нқл 15:2 Аңқаудың аузынан надандық

Нқл 22:15 Баланың жүрегінде надандық бар,

#### назар -

назар - т.қ. көз 1, көз 2

Заң 11:12 сол елді ұдайы назарында ұстайды

Шеж2 16:9 бүкіл жер жүзін назарында ұстап

Жыр 24:16 салсаңшы маған назарыңды,

Жыр 24:19 қандай көп, назар сала көрші,

Нқл 4:21 назарыңнан тыс қалдырмай,

Нқл 4:25 Алған бағыттан назарың таймасын

Иш 40:27 Құдайымның назарынан тыс

Лұқ 12:24 Қарғаларға назар салыңдаршы:

Лұқ 18:13 назарын көкке көтеруге де батылы

Қор1 12:24 ерекше назармен жауып қоямыз.

Қор2 4:18 көрінбейтін нәрселерге назар

#### назар аудару -

назар аудару - т.қ. аудару, ден қою, көз тастау, көз тігу, көңіл бөлу, қарау

Жар 31:42 ауыр еңбегіме назар аударып,

Жыр 32:18 Назарын салады Жаратқан Ие

Жыр 100:6 Елдегі адалдарға назар аударамын,

Жыр 137:6 кішіпейілге Ол назар аударады,

Уағ 2:11 еңбегіме назар аударғанда

Уағ 3:10 міндеттеріне де назар аудардым.

Уағ 9:11 өткінші дүниеге назар аударып,

Абқ 1:5 назар аударыңдар! Таңғалып

Мар 4:24 назар аударыңдар! Қандай

Лұқ 1:48 Құдай рақыммен назар аударады.

Лұқ 9:38 менің ұлыма назар аудара көріңіз!

Жох 6:40 (рухани) Ұлына назар аударып,

Елш 7:34 шеккен жәбіріне назар аударып,

Пет1 3:12 Ие әділдерге назар аударады,

Евр 12:2 назарымызды Исаға аударайық!

#### Назарет -

Назарет - т.қ. назареттік

Мат 21:11 Назареттен шыққан Пайғамбар!

Лұқ 4:16 Назарет қаласына келген соң

Жох 1:46 Назареттен не жақсылық шығар

#### назареттік -

назареттік - т.қ. Назарет

Мат 2:23 назареттік деп аталатын болады.

Мар 1:24 Назареттік Иса, бізде нең бар?

Жох 19:19 «Назареттік Иса — Яһудилердің

Елш 22:8 сен қудалап жүрген назареттік

Елш 24:5 «Назареттіктер» деген діни

#### назир -

назир -

Рул 6:2 бағыштап бөлектейтін назир

Рул 6:5 Құдайға бағышталып назир антын

Елш 21:23 назир антын берген төрт кісі бар.

#### найзағай -

найзағай - т.қ. жай оты

Дан 10:6 жүзі найзағайдың жарқылындай

Мат 24:27 найзағайдың шығыстан басталып,

Мат 28:3 сырт көрінісі найзағай іспетті

Лұқ 10:18 — Әзәзіл шайтанның найзағайша

#### нақақ -

нақақ - т.қ. әділетсіз, жалған, өтірік

Жыр 49:20 ұлын нақақ жамандайсың.

Жыр 118:86 жау артымнан қуады нақақ!

#### нақыл, - сөз -

нақыл, - сөз -

Жыр 48:5 Нақыл сөзге құлағымды саламын,

Нқл 1:2 Нақыл сөздердің мақсаты мынау:

Нқл 13:13 Нақыл сөзді елемеген кесірін

Нқл 23:12 Құлағыңды нақылға түр.

#### налу -

налу -

Жыр 72:21 дүнием шүбәдан налып ренжіді.

#### нан -

нан -

Жар 3:19 жейтін наныңды маңдай теріңді

Мыс 16:4 аспаннан нан жаудырамын.

Заң 8:3 Адам тек нанмен ғана емес

Пат3 17:12 менде бір күлше нан да жоқ.

Пат3 18:4 үңгірге тығып, нан-суларымен

Пат3 19:6 бір таба нан мен бір құмыра суды

Жыр 40:10 нанымды жеген Сырлас досым,

Жыр 104:40 түскен нанмен тойындырды,

Иш 58:7 ақ аштармен наныңды бөлісіп

Мат 4:3 тастар нанға айналсын деп бұйыра

Мат 4:4 Адам тек нанмен ғана емес,

Мат 6:11 Күнделікті нанымызды бүгін де

Мат 7:9 нан сұраған баласына тас берер еді

Мат 14:17 бес күлше нан мен екі кепкен

Мат 15:34 Қанша нандарың бар? — деп

Мат 16:5 Шәкірттер нан ала келуді ұмытып

Мат 26:26 Иса қолына нан алып, шүкірлік

Лұқ 4:4 Адам тек нанмен ғана емес

Лұқ 11:3 Күнделікті нанымызды әр күні

Жох 6:12 нанның қалдықтарын жинап

Жох 6:31 жейтін нанды аспаннан жіберді»

Жох 6:35 өмір сыйлайтын «нан» Менмін.

Жох 6:51 Көктен түскен «тірі нан» Менмін.

Жох 13:18 Дастарқандас боп нанымды жеген

Қор1 10:17 бәріміздің жейтініміз бір нан.

Қор1 11:26 нан жеп, тостағаннан ішкен сайын,

Сал2 3:12 өз нандарын өздері тауып жесін

#### нан тартуы -

нан тартуы - т.қ. тарту 1

Мыс 25:30 Нан тартуларын үстелге қойып

Мыс 40:23 Иеге бағышталған нан тартуларын

#### нан үзу -

нан үзу - т.қ. Иеміздің асы

Мат 26:26 бата берді. Нанды үзіп,

Елш 2:42 қатынастарын, нан үзу рәсімін

Елш 2:46 бас қосып, нан үзу рәсімін

Қор1 10:16 солай емес пе? Нанды үзіп жегенде

#### наразы -

наразы -

Мыс 16:12 наразы күңкілін естідім. Оларға

Рул 14:36 Иеге наразы болуына түрткі

Еш 9:18 жетекшілеріне наразы болып,

Нқл 24:18 Жаратқан саған наразы болар,

Мар 10:14 Мұны байқаған Иса наразы болып

#### наразылық -

наразылық - т.қ. күңкілдеу

Мыс 15:24 Мұсаға қарсы наразылық білдірді.

Жыр 84:5 деген наразылығыңды бәсеңдетші.

Мар 16:14 үшін наразылық білдірді.

Жох 6:61 наразылықты байқап қалған Иса

Пет1 4:9 наразылықсыз өзара қонақжай

Флп 2:14 наразылықсыз, шүбәланбай

#### насихат -

насихат -

Жыр 15:1 Дәуіттің насихат мінажаты

Жыр 31:1 Дәуіттің насихат жыры

Жыр 73:1 Асафтың насихат жыры

Лұқ 3:18 халыққа тағы басқа да насихат

#### насихаттау -

насихаттау - т.қ. уағыздау, үгіттеу

Қор2 11:4 басқа біреуін насихаттағанда,

Тім1 4:13 насихаттап сенімдерін нығайтып

Тім1 5:7 осыларды насихаттап үйрет!

Тит 1:11 арам пайдалары үшін насихаттап,

Тит 2:15 айтып беріп, насихаттап,

#### Натан -

Натан -

Пат2 7:4 Жаратқан Ие Натанға сөзін арнап

Пат2 7:17 Натан пайғамбар Дәуітке айтып

Пат2 12:1 Ие Дәуітке Натан пайғамбарды

Пат2 12:7 Сонда Натан Дәуітке былай деді

#### Натанайыл -

Натанайыл -

Жох 1:45 Філіп Натанайылды тауып алып,

Жох 1:46 Натанайыл: — Сол Назареттен не

Жох 1:48 Натанайыл: — Сіз мені қайдан

#### науқас -

науқас - т.қ. ауру, ауру-сырқау

Мат 8:16 барлық науқастарды сауықтырып

Мар 1:32 науқастар мен жын соққандардың

Жох 5:5 отыз сегіз жылдан бері науқас бір

Жақ 5:15 Иеміз науқастың денсаулығын

#### Нафталим -

Нафталим -

Жар 30:8 Нафталим («Тартысым») деген

Жар 35:25 Дан мен Нафталим.

#### нашар -

нашар - т.қ. жаман, жұтаң

Нқл 20:14 Сатып алушы затты «тым нашар»

Уағ 12:2 адамның көзі нашар көрер.

Мат 7:18 Жақсы ағаш нашар жеміс, нашар

Ғал 4:13 денсаулығымның нашар болғанын

#### нәзік -

нәзік -

Мыс 16:14 ақ, нәзік қабыршақтар қалды.

Ерм 6:2 Сион әсем де нәзік қызға ұқсайды,

Пет1 3:7 Жан-тәндерінің нәзік екенін түсіне

#### нәпсіқұмарлық -

нәпсіқұмарлық - т.қ. құмарлық

Пет1 4:3 нәпсіқұмарлық, маскүнемдік, ырду

Қол 3:5 азғындық, нәпсіқұмарлық және

#### нәр -

нәр -

Пат3 21:4 басқа жаққа бұрып, нәр татпады.

Ерм 15:16 рухани нәр алып жан дүниеме

Елш 9:9 бойы көзі көрмей, еш нәр татпады.

#### нәресте, Нәресте -

нәресте, Нәресте - т.қ. бөбек, сәби

Жар 21:7 Сара нәресте емізетін болады деп

Жар 25:22 екі нәресте бір-бірімен тебісетін.

Мыс 2:3 нәрестені ішіне жатқызады.

Мыс 2:8 Қыз барып, нәрестенің шешесін

Пат1 1:23 Ханна нәрестесін емізіп, үйінде

Иш 7:15 Нәресте есейіп, жаманнан бас

Мат 1:25 Нәресте дүниеге келгеннен кейін

Мат 2:11 Нәрестені көрген ғұламалар жерге

Мат 2:13 Тұр, Нәресте мен анасын алып,

Мат 2:20 Тұр, Нәресте мен анасын алып,

Лұқ 1:41 ішіндегі нәрестесі тыпырлап кетті.

Лұқ 2:12 Нәрестені көресіңдер», — деді.

Лұқ 2:16 ақырда жатқан Нәрестені тапты.

Лұқ 2:38 осы Нәресте туралы хабарды

#### нәсіл -

нәсіл -

Еш 13:12 алыптар нәсілінен қалған соңғы

Пет1 2:9 жариялауға таңдалған нәсілсіңдер.

#### нәтиже -

нәтиже -

Иш 53:11 «жан азабының нәтижесіне қарап

Иш 55:11 сөзім де соған ұқсайды: ол нәтиже

Ерм 22:15 нәтижесінде игілікті өмір сүрді.

Пет1 1:9 соңында сенімдеріңнің нәтижесін

Рим 6:22 түпкі нәтижесі — мәңгілік өмір.

#### Небо тауы -

Небо тауы -

Заң 34:1 қарсысындағы Небо тауына,

#### негіз, негізгі -

негіз, негізгі - т.қ. іргетас

Жыр 88:12 Негізін салдың Сен күллі әлемнің

Иш 54:11 асыл тастарды негіздерің етіп,

Қор1 3:12 осы «негіздің» үстіне қауымды әрі

Еф 2:20 «үйдің» ең негізгі және басты

Тім2 2:19 Құдайдың салған негізі берік

Евр 6:1 Тағы да ең негізгі тақырыптарға

Евр 11:10 негізі берік қаланған мәңгілік

#### неке -

неке - т.қ. тұрмысқа шығу, үйлену

Мат 19:12 некеге жарамайтын болып туған,

Қор1 7:39 Некедегі әйел күйеуінің көзі

Евр 13:4 Некеге барлығың да құрметпен

#### неке адалдығын бұзу -

неке адалдығын бұзу - т.қ. азғындық, опасыз

Мыс 20:14 Неке адалдығын бұзба!

Нқл 6:32 неке адалдығын бұзғанның ақылы

Ерм 7:9 неке адалдығын бұзасыңдар

Ош 3:1 неке адалдығын бұзып келген

Ош 7:4 да неке адалдығын бұзушылар!

Мат 5:27 «Неке адалдығын бұзба!» деген

Мат 5:28 әйелмен неке адалдығын бұзғаны.

Мат 5:32 соның неке адалдығын бұзуына

Мат 15:19 кісі өлтіру, неке адалдығын бұзу

Мат 19:9 сол неке адалдығын бұзады.

Жох 8:4 мына әйел неке адалдығын бұзған

Елш 15:20 неке адалдығын бұзудан

Рим 13:9 «Неке адалдығын бұзба

Қор1 6:9 неке адалдығын бұзушылар

Ғал 5:19 бұлар: неке адалдығын бұзу

Еф 5:3 Араларыңда неке адалдығын бұзу

Евр 13:4 және неке адалдығын бұзғандар

#### немере -

немере - т.қ. шөбере, іні

Жар 13:1 қасындағы немере інісі Лутпен

Пат1 9:1 Әбиелдің ұлы, Серордың немересі,

Пат2 9:10 иелеріңнің немересі Мепібосеттің

#### немқұрайды -

немқұрайды -

Жар 25:34 тұңғыштық жолына немқұрайды

Шеж2 29:11 міндеттеріңе немқұрайды

Нқл 12:16 шеккен жәбіріне немқұрайды

Нқл 18:9 Жұмысына немқұрайды —

Езк 17:18 берген антына немқұрайды

#### Нехемия -

Нехемия -

Езр 2:2 Зоробабел, Ешуа, Нехемия, Сераях

Нех 1:1 Бұл — Ахалиях ұлы Нехемияның

Нех 8:9 аймақ әкімі Нехемия, діни

Нех 12:26 Жохақым, аймақ әкімі Нехемия

#### ниет -

ниет - т.қ. ақниет, арам ниет, жаман ниет, қара ниетті, ой-ниет, пиғыл

Әйүп 42:2 ниетіңді тоқтату мүмкін емес.

Рим 8:5 Рухтың қалауын орындауға ниет

Рим 8:7 күнәкар болмысымыздың ниеті

Рим 15:14 сендердің ниеттеріңнің ізгілікті

#### ниеттену -

ниеттену - т.қ. бейімделу, көздеу

Заң 5:29 ниеттенген жүректері берік болса

Пат3 8:17 шын жүректен ниеттенген

Дан 6:14 Даниялды құтқаруға ниеттеніп,

Елш 12:4 соттамақ болып ниеттенді.

Тім2 1:9 бұрын-ақ ниеттенген еді.

#### ниеттес -

ниеттес -

Елш 1:14 Оның інілерімен бірге ниеттес

Елш 4:24 ниеттес көңілмен Құдайға сиынып

Пет1 3:8 бәрің де өзара ниеттес, қуаныш

Қор2 13:11 жігерленіңдер, бір ниеттес, тату

Флп 2:2 ынтымақтас әрі ниеттес болыңдар.

Флп 2:20 менімен ниеттес, шын көңілден

#### ниеттілік -

ниеттілік - т.қ. қара ниетті, ізгі

Пет2 1:7 деген ізгі ниеттілік, ал ізгі

Рим 1:29 алдамшылық және арам ниеттілік.

Тит 3:3 қара ниеттілікпен, күншілдікпен

#### Ниневи -

Ниневи - т.қ. Ассур

Жүн 1:2 ұлы қала Ниневиге бар да

Нқм 1:1 Иенің Ниневи жайындағы ауыр

Мат 12:41 Ниневи тұрғындары қиямет

#### нөкер -

нөкер - т.қ. қызметкер, төрт нөкер, уәзір

Жар 45:16 перғауын мен оның нөкерлері

Мыс 5:21 нөкерлерінің алдында сасық

Пат1 14:6 Жонатан нөкеріне былай деді: —

Пат1 29:3 Саулдың нөкері болған Дәуіт қой.

Пат1 31:5 Қару тасушы нөкері Саулдың мерт

Пат3 10:8 нөкерлеріңіз қандай бақытты!

Пат4 7:2 жеке нөкері Құдайдың адамына: —

Пат4 18:17 бас қолбасшысын, бас нөкерін

Әйүп 1:6 Құдайдың нөкерлері бір күні

Әйүп 38:7 Құдайдың бүкіл нөкерлері қуана

Жыр 103:4 От жалынын да өз нөкерлеріңдей.

Нқл 14:35 Парасатты нөкері патшаға жағар,

Езк 1:6 нөкердің төрт бет-әлпеті мен төрт

Дан 7:10 Сан мыңдаған нөкерлер Оған

Елш 26:16 Мен сені Өзіме нөкер қылу үшін

Яһд 1:14 он мыңдаған қасиетті нөкерлерін

Қор1 4:1 бізге Мәсіхтің нөкерлері ретінде

Аян 5:9 Нөкерлер мен ақсақалдар жаңа

#### нұқсан -

нұқсан - т.қ. залал, зиян

Пет1 3:13 кім сендерге нұқсан келтірмек?

Рим 14:15 ұжданы мен сеніміне нұқсан

#### нұр, Нұр -

нұр, Нұр - т.қ. жарық, сәуле

Рул 6:25 нұрын төгіп рақымды бола көрсін,

Жыр 4:7 Бет-жүзіңнің нұрын бізге төге гөр.

Жыр 26:1 Жаратқан — нұрым менің,

Жыр 55:14 жүрсін дедің өмірдің нұрында.

Жыр 103:2 Жарық нұрды Сен шапандай

Жыр 118:105 шам-шырақтай нұрын шашады.

Иш 2:5 нұрында жүрейік біздер!

Иш 9:2 енді бір ғаламат Нұрды көреді,

Иш 49:6 де жарық Нұр болуға белгіледім!

Иш 58:10 түнекте Менің нұрым сәулесін

Иш 60:1 сәулеңді шаш! Сен нұрға бөленіп

Мат 4:16 енді бір ғаламат Нұрды көреді

Мат 5:14 жолын көрсететін) «нұрсыңдар».

Мат 5:16 «нұр» адамдарға сәулесін төксін.

Лұқ 2:30 «Нұрыңды» мен қазір өз көзіммен

Жох 1:5 Нұр түнекте жарқырайды, ал

Жох 3:19 «Құдайдың Нұры» жерге келді

Жох 3:20 Жамандық істеген әркім Нұрды

Жох 8:12 — Мен дүние үшін Нұрмын.

Жох 12:35 «Нұр» барда жүре беріңдер!

Жох 12:36 «Нұрдың адамдары» боласыңдар.

Елш 13:47 басқа ұлттар үшін де жарық нұр

Пет1 2:9 қара түнектен тамаша нұрына

Жох1 1:5 хабар мынау: Құдай — Нұр

Жох1 1:7 егер Құдайға ұқсап нұрда тұрсақ,

Жох1 2:10 жақсы көрген әркім нұрда жүріп

Рим 13:12 «нұрдың қаруын» асынайық!

Қор2 4:4 Ізгі хабардың нұрын көре алмайды

Қор2 4:6 нұрдың жарқырауын бұйырған

Еф 1:18 рухани нұрға кенелтіп

Еф 5:14 Мәсіх саған төгеді нұр».

Евр 10:32 Құдайдың нұры жүректеріңді

Аян 21:24 халықтар оның нұрымен жүріп

Аян 22:5 Құдай Иенің нұры түсіп тұрады.

#### Нұр және Кемелділік -

Нұр және Кемелділік - т.қ. жеребе, кемелділік

Мыс 28:30 қалтаға «Нұр және Кемелділік»

Леу 8:8 «Нұр және Кемелділік» атты

Рул 27:21 Елазар «Нұр және Кемелділік»

Езр 2:63 Нұр және Кемелділік атты қасиетті

#### нұрлану -

нұрлану - т.қ. жарқырау

Мыс 34:30 оның беті нұрланып жарқырап

Бил 5:31 сүйгендер атқан күндей нұрлансын

Жыр 18:6 Күннің жүзі де қуана нұрланады,

Иш 60:5 Оларды көргенде жүзің нұрланып

Езк 43:2 жер Оның салтанатынан нұрланып

Дан 12:3 аспан кеңістігі сияқты нұрланады,

Мат 17:2 киімдері нұрланып аппақ сәуле

#### нұрлы бұлт -

нұрлы бұлт -

Мат 17:5 бір нұрлы бұлт оларға көлеңкесін

#### нұрлы періште -

нұрлы періште - т.қ. әзәзіл, періште

Қор2 11:14 нұрлы періште болып көрінеді.

#### нұрлы салтанат -

нұрлы салтанат - т.қ. салтанат, салтанатты ұлылық

Мыс 24:16 нұрлы салтанаты Синай тауына

Мыс 33:18 нұрлы салтанатыңды көрсете гөр,

Мыс 40:34 тұрағы Оның нұрлы салтанатына

Леу 9:23 нұрлы салтанаты бүкіл халыққа

Рул 16:42 Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты

Шеж2 5:13 бұлт іспетті нұрлы салтанатына

Шеж2 7:3 Иенің нұрлы салтанатының киелі

Иш 60:1 Иенің нұрлы салтанаты үстіңнен

Иш 60:2 Оның нұрлы салтанаты көрінеді.

Иш 60:7 нұрлы салтанатыма кенелтемін.

Езк 3:12 нұрлы салтанаты Өзінің тұрағында

Езк 43:2 келе жатқан нұрлы салтанатын

Зәк 2:5 оның ішіндегі нұрлы салтанаты

Мат 16:28 нұрлы салтанатымен келуімді өз

Лұқ 2:9 Иеміздің нұрлы салтанаты

Елш 7:55 нұрлы салтанатын және Исаның

Елш 22:11 нұрлы салтанаттан көзім қарығып

Яһд 1:24 нұрлы салтанаты көрінген күні

Қор2 3:7 нұрлы салтанаты көрінді. Сонда

Аян 21:11 Оның нұрлы салтанатына кенелді.

Аян 21:23 Құдайдың нұрлы салтанаты оны

#### нұсқау -

нұсқау - т.қ. пайғамбарлық сөз, - нұсқау, үйрету

Леу 6:9 құрбандық туралы нұсқаулар

Рул 1:19 Жаратқан Иенің берген нұсқауына

Нқл 3:1 берген нұсқауларымды еш ұмытпа

Нқл 10:8 Дана жан нұсқауды жылы

Мат 11:1 Он екі шәкіртіне нұсқау беріп

Елш 20:31 үзбестен әрқайсыңа нұсқау беріп

Сал1 5:20 Оның пайғамбарлық нұсқауларын

Тім1 4:6 Осы нұсқауларды бауырластарға

Тім1 6:2 Осы нұсқауларды қауымға үйретіп

#### Нұх -

Нұх - т.қ. Япші

Жар 5:29 Оған Нұх деп ат қойып: «Ол

Жар 7:1 Жаратқан Ие Нұхқа былай деді:

Жар 7:15 жұптасып Нұхтың қасына кемеге

Мат 24:38 Нұх кемеге мінген күнге дейін

Пет1 3:20 Нұх пайғамбар кемесін жасап

Пет2 2:5 әділдікті уағыздаушы Нұх

Евр 11:7 Нұх пайғамбар әлі де көзге

#### нығайту -

нығайту - т.қ. бекіту

Жыр 36:17 Бірақ әділді Жаратқан нығайтады.

Нқл 16:12 Әділдік оның тағын нығайтар.

Зәк 8:13 қолдарыңның күшін нығайтыңдар!

Мар 9:24 жетіспегенде оны нығайта көріңіз!

Елш 20:32 Өздеріңді нығайтып, Өзіне

Пет1 5:10 нығайтып, қуатты да табанды

Рим 3:31 заңының күшін нығайтамыз.

Рим 14:24 нығайтуға Құдай құдіретті.

Еф 3:16 Өзінің құдіретімен нығайта көрсін.

Тім1 4:13 насихаттап сенімдерін нығайтып,

#### нығаю -

нығаю -

Қор1 15:1 сенімдерің нығайып келді.

Еф 6:10 қуат алып, нығая беріңдер!

#### нық -

нық - т.қ. баса, кемелді, қатты

Мыс 14:8 нық сеніммен алға басқан

Мыс 18:11 мен нық білемін: Жаратқан Ие

Пат1 10:16 табылды!» деп нық айтты. — Бірақ

Пат4 19:33 Жаратқан Ие, осыны нық айтамын

Шеж1 17:24 Дәуіттің әулеті өз алдыңда нық

Нех 3:13 қақпасын нық етіп тұрғызды да,

Жыр 14:5 нық тұрып мәңгі шайқалмайды.

Жыр 36:31 Әділдік жолында аяғы нық болады

Пет2 1:10 өмірлеріңмен нық бекітуге

Пет2 1:19 қалдырған нық сенімді сөздері бар

Рим 8:38 нық сенемін: өлім де, өмір де,

Тім1 4:11 Осыларды нық уағыздап үйрет.

Евр 4:16 тағына нық сеніммен жақындап

Евр 10:19 нық сеніммен ең қасиетті орынға

Евр 10:22 нық сеніммен Құдай алдына

Евр 10:35 нық сенімдеріңнен күдер үзбеңдер

Евр 12:13 аяқтарыңды нық басып жүріңдер!

Евр 13:6 баласы маған?» деп нық сеніммен

#### Нікөдем -

Нікөдем -

Жох 3:1 Нікөдем есімді басшысы бар еді.

Жох 3:9 Нікөдем: — Бұл қалай болады? —

Жох 7:50 Нікөдем де сол жерде болды. Ол

Жох 7:52 Нікөдемге: — Сен де ғалилеялық

Жох 19:39 Нікөдем де сол жерге келді. Ол

### О


о дүние -

оғаш -

озбырлық -

озу -

ой -

ойлану -

ойланып-толғану -

ойлау -

ой-мақсат -

ойнау -

ой-ниет -

ой-пікір -

ойрандау -

ой-сана -

ой-тілек -

оқ -

оқжылан -

оқиға -

оқу -

оқып-зерттеу -

оқытушы -

олжа -

он бөлігінің бірі -

он екі -

Он өсиет -

онбасы -

ондық -

Онисым -

оннан бір бөлігі -

оң бата -

оң жағы -

оң көзбен қарау -

оң қол -

оңай -

оңаша -

оңға да, солға да -

оңға-солға -

опасыз -

опасыздық -

ор -

ораза -

орақ -

орақшы -

оралман -

орау -

орда -

орнату -

орнығу -

орнықтыру -

орнын басу -

орнынан тұру -

ортада -

ортақтасу -

ору -

орын -

орын алу -

орын беру -

орындалу -

орындау -

орынсыз -

осал -

от -

отан -

отар -

отбасы -

отты -

отырғызу -

отыру -

ошаған -

ояну -

ояту -

ояу -


#### о дүние -

о дүние - т.қ. өлім

Жар 37:35 Мен о дүниеге ұлымның қасына

Жыр 15:10 Сен жанымды о дүниеге қимайсың

Жыр 48:16 жанымды о дүниеден құтқарады

Уағ 12:5 адам о дүниедегі мәңгілік мекеніне

Иш 38:10 Бірақ енді о дүниеге аттанамын,

Ош 13:14 О дүние, қайда сенің жеңісің? Мен

Пет1 3:19 о дүниеге де барды. Ол сол жерде

Аян 1:18 о дүниенің де кілттері Менде.

#### оғаш -

оғаш -

Елш 17:20 құлағымызға оғаш естіледі,

Пет1 4:12 оғаш нәрсе деп ойламаңдар.

#### озбырлық -

озбырлық - т.қ. зорлық, зорлық-зомбылық, зұлымдық

Әйүп 24:21 баласы жоқ әйелдерге озбырлық

Нқл 3:31 Озбырлық жасайтынмен

Ерм 20:8 «Озбырлық пен апат болады!» деп

#### озу -

озу -

Нқл 11:14 Кеңесшісі мол ел озар.

Ғал 1:14 көптеген құрдастарымнан озып,

#### ой -

ой - т.қ. ой-ниет, ой-сана, ой-тілек, пікір

Рул 23:19 Ойын өзгерте беретін адам да емес

Жыр 93:11 Пенденің ойларының бекерлігін

Жыр 138:2 Ойларымды біліп, ұғасың алыстан.

Жыр 138:23 мазалаған ойларымды біле гөр,

Иш 26:3 Әрдайым ойын Саған бағыттаған

Иш 55:8 ойым сендердің пікірлеріңнен өзге

Иш 55:9 ойым да пікірлеріңнен тым биік.

Мат 9:4 осы ойларын біле қойған Иса: —

Лұқ 24:38 Көңілдеріңде неге сондай ой туады

Рим 1:21 түкке тұрғысыз ойға берілді.

Рим 2:16 ойларына үкімді Құдай қиямет

Қор1 2:9 адам ойына ешқашан келмеген

Қол 3:2 Ойларыңды күнәкар дүниедегіге

Евр 13:23 бірге өздеріңді көретін ойым бар.

#### ойлану -

ойлану - т.қ. толғаныс

Еш 1:8 солар туралы ойланатын бол!

Жыр 1:2 Күні-түні сол туралы ойланады.

Жыр 76:6 Ежелгі заман жайлы ойланамын,

Жыр 118:15 жайлы терең ойланамын, Сенің

Флп 4:8 солар туралы ойлана беріңдер!

Тім2 2:7 Айтқандарым туралы ойлана бер

#### ойланып-толғану -

ойланып-толғану - т.қ. толғаныс

Жыр 4:5 жатқанда ойланып-толғаныңдар

Жыр 142:5 ойланып-толғанамын

#### ойлау -

ойлау - т.қ. пайымдау

Жыр 39:6 игілігімізді Сен ойлап тұрсың

Нқл 3:29 қастандықты сен ойлап жүрме.

Рим 12:3 тиістісінен артық ойламаңдар!

Қор1 3:18 қайсыбіреуің данамын деп ойласа

Қор1 10:24 басқаның мүддесін ойлауы керек.

Қор1 13:11 сөйлейтінмін, Балаша ойлап,

Еф 3:20 біз сұрағаннан немесе ойлағаннан

Флп 2:4 басқалардікін де ойлап жүріңдер!

Флп 3:19 дүниенің нәрселерін ғана ойлайды.

Аян 2:5 құлдырағаныңды ойлашы! Өкініп

#### ой-мақсат -

ой-мақсат - т.қ. мақсат

Қор1 2:10 ой-мақсаттарынан да хабардар.

Қор1 2:11 Құдайдың терең ой-мақсаттарын

#### ойнау -

ойнау -

Жыр 32:3 Мәнерлеп ойнап, шаттана

Қор1 14:7 қандай күйдің ойналғанын қайдан

#### ой-ниет -

ой-ниет - т.қ. ниет, ой

Жар 6:5 барлық ой-ниеттері әр уақытта

Шеж1 28:9 барлық ой-ниеттерін түсінеді

Жыр 91:6 Түпсіз терең Сенің ой-ниеттерің!

Нқл 16:2 Жаратқан Ие тексереді ой-ниетті.

Лұқ 2:35 ой-ниеттері білініп қалады. Ал,

Пет1 4:1 ой-ниет өздеріңді қорғайтын

Қор1 4:5 ой-ниеттерін ашып көрсетеді.

Евр 4:12 ой-ниетімізді де әшкерелеп,

#### ой-пікір -

ой-пікір - т.қ. пікір

Әйүп 32:6 ой-пікірімді сіздерге ашық айтуға

Жыр 9:25 ой-пікірінде «Құдай жоқ!» деп

Елш 18:28 ой-пікірлерінің дұрыс еместігін

Рим 14:1 ой-пікірлері жөнінде таласпай

Қор2 10:5 күллі ой-пікірлерін Мәсіхке

Қол 1:21 бұрын жаман ой-пікірлерге

#### ойрандау -

ойрандау - т.қ. талқандау

Дан 8:24 бағышталған халықты ойрандап

Жое 1:7 жүзім бұталарымды ойрандады,

Жое 1:10 Егіндіктер ойрандалған, қара жер

Лұқ 21:20 ойрандалатын кезінің жақындап

#### ой-сана -

ой-сана - т.қ. ақыл-сана, ой

Жыр 25:2 Жүрегім мен ой-санамды сынап

Қор1 1:21 ең кемеңгер деген ой-санасымен

Қор2 4:4 ой-саналарын соқыр қылып

Флп 4:7 ой-саналарыңды Мәсіх Исада

#### ой-тілек -

ой-тілек - т.қ. ой, тілек

Рим 12:2 қайта, ой-тілектерің Құдайдың

#### оқ -

оқ - т.қ. жебе, садақ

Пат4 23:29 шайқаста оқтан қаза тапты.

Шеж2 35:23 Жосияға садақшылардың оғы тиіп

Жыр 90:5 қорықпайсың жау оғынан,

Жыр 119:4 жазаң сарбаздың өткір оғындай,

#### оқжылан -

оқжылан - т.қ. жылан

Жыр 90:13 оқжыланды аяқпен таптайсың

#### оқиға -

оқиға - т.қ. жайт

Жар 22:1 Осы оқиғалардан соң Құдай

Жар 41:13 оқиға дәл ол жорығандай болды:

Заң 4:32 қашан болса да осындай оқиға

Еш 9:1 патшалар осы оқиғалар жайлы

Лұқ 24:21 оқиғалардың болғанына бүгін

Елш 4:21 Жоғарғы кеңес болған оқиғаға

Елш 5:32 Киелі Рух та бұл оқиғаларға куәміз

Елш 10:37 яһуди елінде болған оқиғаларды

Аян 22:6 жуырда болуға тиісті оқиғаларды

#### оқу -

оқу - т.қ. шәкірт

Мыс 24:7 халыққа дауыстап оқып берді.

Еш 8:34 жазылғандай дауыстап оқып берді

Нех 8:8 кітабынан дауыстап анық оқып

Уағ 12:12 әрі тым көп оқу денені шаршатады

Қор2 3:2 бәріне белгілі, бәрі де оқитын

Тім1 4:13 Киелі жазбаларды оқып беріп

#### оқып-зерттеу -

оқып-зерттеу - т.қ. зерттеу

Езр 7:10 Таурат заңын оқып-зерттеуге

#### оқытушы -

оқытушы - т.қ. тәлім беруші

Мат 13:52 Киелі жазбаларды оқытушы әрбір

Тім1 3:2 қонақжай және қабілетті оқытушы

#### олжа -

олжа -

Жыр 118:162 олжаға тап болған адам сияқты,

Нқл 13:11 Оңай олжа тез таусылар, Еңбекпен

Нқл 16:19 Асқақпен олжа бөліскенше,

Жақ 4:13 сауда жасап, олжаға батамыз

Евр 7:4 Ыбырайым түскен олжасының

#### он бөлігінің бірі -

он бөлігінің бірі - т.қ. бөлік, оннан бір бөлігі, сый-тарту

Леу 27:30 жемістердің он бөлігінің бірі

Леу 27:32 табындардың он бөлігінің бірі де

Рул 18:21 өнімнің он бөлігінің бірін бердім.

Рул 18:26 алғандарыңның он бөлігінің бірін

Рул 18:28 ал соның он бөлігінің бірін Маған

Заң 12:17 Иеге тиісті) он бөлігінің бірін

Нех 10:38 он бөлігінің бірін қабылдап тұрған

Мал 3:8 Өнімнің он бөлігінің бірін және

Мал 3:10 қоймама өнімнің он бөлігінің бірін

#### он екі -

он екі -

Жар 49:28 Жақып он екі ұлының бәріне сөзін

Мат 10:1 Иса он екі шәкіртін тағы да қасына

Елш 26:7 халқымыздың он екі руы да күндіз

Жақ 1:1 он екі руына дұғай сәлем!

Қор1 15:5 он екі елшінің бәріне көрінді.

Аян 21:14 қабырғасының он екі іргетасы да

Аян 21:21 Он екі қақпасы — он екі інжу

#### Он өсиет -

Он өсиет - т.қ. өсиет, тақташа

Мыс 34:28 сөздерін — Он өсиетті жазды.

Мыс 34:28 Келісімнің сөздерін — Он өсиетті

Заң 4:13 бұйырған Он өсиетін айтты да

#### онбасы -

онбасы - т.қ. елубасы

Заң 1:15 жүзбасы, елубасы, онбасы және

#### ондық -

ондық - т.қ. он бөлігінің бірі

#### Онисым -

Онисым -

Қол 4:9 жерлестерің — Онисым да барады.

Флм 1:10 сол жан — Онисым («Пайдалы»).

#### оннан бір бөлігі -

оннан бір бөлігі - т.қ. бөлік, он бөлігінің бірі

Жар 14:20 оннан бір бөлігін Мәліксадыққа

Жар 28:22 оннан бір бөлігін Өзіңе

Шеж2 31:12 тартулар, өнімнің оннан бір бөлігі

Лұқ 11:42 оннан бір бөлігін садақаға

#### оң бата -

оң бата - т.қ. ақ бата, бата беру

Жар 1:22 Оларға оң батасын беріп

Жар 1:28 Құдай оларға оң батасын беріп:

Мыс 20:11 Ол демалыс күніне оң батасын

Нех 11:2 барлығын мақтап, оң батасын

#### оң жағы -

оң жағы -

Жыр 15:8 Оң жағымда Ол маған жар боп

Жыр 15:11 Оң жағыңда мәңгі игілік бересің.

Жыр 109:1 бергенімше отыр оң жағымда».

Мат 22:44 бергенімше отыр оң жағымда», —

Мат 25:33 «қойларды» оң жағына,

Мат 26:64 Құдірет Иесінің оң жағында

Елш 7:56 Құдайдың оң жағындағы құрметті

Еф 1:20 Өзінің оң жағындағы орынға

Қол 3:1 көкте, Құдайдың оң жағында отыр

Евр 8:1 Ұлылық Иесінің оң жағындағы

#### оң көзбен қарау -

оң көзбен қарау - т.қ. жылы қабақ, көз 2

Бил 6:17 егер Сен маған оң көзбен қарасаң,

Рут 2:13 маған әрдайым оң көзіңізбен

Пат1 1:18 пақырыңызға оң көзіңізбен қарай

Ест 8:5 маған оң көзімен қараса, онда бір

Дан 1:9 Даниялға оң көзімен қарайтын

Дан 4:24 кеңесіме оң көзбен қарай көріңіз:

#### оң қол -

оң қол -

Жар 48:17 Әкесі оң қолын Ефремнің төбесіне

Леу 8:23 оң қолының бас бармағына, оң

Жыр 117:15 Жаратқан Иенің құдіретті оң қолы

Аян 2:1 Бұл — оң қолында жеті жұлдыз

Аян 13:16 құл-еріктіні не оң қолын, не

#### оңай -

оңай -

Нқл 13:11 Оңай олжа тез таусылар, Еңбекпен

Уағ 4:12 «Үш қабат жіп оңай үзілмес».

Мат 9:5 Қайсысын айту оңайырақ

Мат 19:24 гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай.

#### оңаша -

оңаша - т.қ. бөлек

Мат 14:13 Иса оңаша болу үшін қайықпен

Мат 14:23 Әкесіне) оңашада сиынып мінажат

Мар 1:35 Иса оңаша бір жерге барып

Мар 6:32 оңаша бір жерге жөнелді.

#### оңға да, солға да -

оңға да, солға да -

Рул 20:17 оңға да, солға да бұрылмаймыз!

Заң 5:32 оңға да, солға да бұрылмаңдар!

Еш 1:7 оңға да, солға да бұрылма

#### оңға-солға -

оңға-солға -

Нқл 4:27 Алға бас, оңға-солға бұрылма,

#### опасыз -

опасыз - т.қ. неке адалдығын бұзу

Жыр 118:158 Опасыздарды көргенде жиренемін

Иш 1:21 адал болған қала енді өзін опасыз

Езк 16:32 Сен нағыз опасыз әйелсің!

Дан 9:7 бүкіл Исраил халқы Саған опасыз

Ош 5:2 опасыздар азғындыққа әбден

Ош 14:5 опасыз мінездерінен сауықтырып,

Абқ 1:13 неге сол опасыздарға жол бересің?

Мат 12:39 Жаман, опасыз ұрпақ билігімді

Мар 8:38 опасыз, күнәкар ұрпақ арасында

Жақ 4:4 опасыздар! Осы күнәкар дүниемен

Рим 1:31 санасыз, опасыз, тасбауыр

Аян 17:1 «аты шулы опасыз әйелдің»

#### опасыздық -

опасыздық -

Ерм 23:10 Келісіміне опасыздық жасаған

Мал 2:15 әйелдеріңе опасыздық жасамаңдар

Мат 10:4 опасыздық жасаған Яһуда

Мат 24:10 өзара опасыздық жасап

Лұқ 22:48 опасыздық жасайсың ба?» — деді.

Жох 13:11 опасыздық жасайтынын білді

#### ор -

ор -

Уағ 10:8 ор қазған қаскүнем соған өзі құлар

Мат 15:14 екеуі де орға құлап түсер, — деді.

#### ораза -

ораза -

Леу 16:31 Иеге ерекше бой ұсынып ораза

Бил 20:26 жылап, сол күні кешке дейін ораза

Пат2 1:12 кешке дейін қайғыра жылап, ораза

Нех 1:4 ораза ұстап, көктегі Құдайға

Ест 4:16 ораза ұстаңыздар. Үш күн, үш түн

Жыр 68:11 Ораза ұстап, жылаған уақытымда

Иш 58:6 Маған ұнайтын ораза мынадай:

Ерм 36:9 Иенің алдында ораза ұстау керек

Дан 9:3 қайғырып ораза ұстадым, азалы

Жое 1:14 Құдайға арнап ораза ұстайтын

Жое 2:12 Маған қайтыңдар, ораза ұстап,

Жүн 3:5 Олар (күнәларына өкініп) ораза

Мат 4:2 қырық түн ораза тұтып, соңында

Мат 6:17 ораза ұстағанда да бастарыңды

Мат 9:14 парызшылдар да жиі ораза

Лұқ 5:33 жиі ораза ұстап мінажат етеді,

Елш 13:2 ораза тұтып отырғанда Киелі Рух:

Елш 13:3 ораза тұтып мінажат етіп, екеуінің

#### орақ -

орақ -

Нқл 10:5 Орақ кезінде ұйықтаған — арсыз

Иш 2:4 Айналдырады, ораққа найзаларын

Жое 3:13 Орақтарыңмен орыңдар

Мат 13:39 орақ кезі — ақырзаман,

Аян 14:14 қолына өткір орақ ұстапты.

Аян 14:15 «Орағыңды қолданып

#### орақшы -

орақшы - т.қ. ору

Рут 2:4 Боғоз да келіп, орақшыларымен:

Жақ 5:4 Орақшылардың айқайлаған

#### оралман -

оралман -

Езр 2:62 оралмандар шежіре жазбаларынан

Езр 7:9 Езра оралмандар көшін бастап

Езр 8:36 Оралмандар патшаның

Нех 7:5 оралмандардың шежіре жазбасын

#### орау -

орау - т.қ. өнім

Жох 4:37 «Біреу еккенді біреу орады» деген

Ғал 6:7 «Адам не ексе, соны орады» дейді.

#### орда -

орда -

Иш 1:21 әділдік пен адалдықтың ордасы

Ерм 7:11 қарақшылар ордасына» айналғаны

Мат 21:13 оны «қарақшылар ордасына»

Мат 27:27 жасақшылары Исаны ордасына

Аян 20:7 Құдай халқының ордасы — Оның

#### орнату -

орнату -

Заң 12:11 Жаратқан Ие өз есімін орнату

Рим 10:3 өздерінің әділдігін орнатуға

Рим 13:1 қазіргі билікті де Құдай орнатқан.

Евр 11:33 жеңіп шығып, әділдік орнатып,

Евр 13:20 Татулық пен тыныштық орнатқан

#### орнығу -

орнығу - т.қ. орын алу

Пат3 8:16 есімімнің орнығуы үшін киелі үй

Жыр 131:14 тұрағым, Мен мұнда орнығамын,

Нқл 14:33 зерделінің жүрегіне орнығар,

Жақ 3:18 әділ мінез-құлық орнығады.

Еф 3:17 жүректеріңе орныға көрсін,

#### орнықтыру -

орнықтыру - т.қ. жүрек орнықтыру, көңіл орнықтыру

Әйүп 8:6 әділдікті қайтадан орнықтырады.

Жыр 43:3 бабаларымызды орнықтырдың.

Ерм 33:2 оған пішін беріп, орнықтырған

Езк 37:26 Мен оларды орнықтырып,

#### орнын басу -

орнын басу -

Әйүп 14:14 бар күндерінде өз орнымды басып

#### орнынан тұру -

орнынан тұру -

Леу 19:32 үлкен адамды сыйлап орныңнан

Жыр 75:9 сот жүргізіп орныңнан тұрғанда

Жыр 101:14 Орныңнан тұрып, Сионға рақым

Иш 60:1 «Орныңнан тұр, уа, Иерусалим

Мар 2:11 Саған айтамын: орныңнан тұр да

Елш 3:6 атынан айтамын: орныңнан тұрып

Елш 9:6 Орныңнан тұр да, қалаға бар!

Елш 22:16 Орныңнан тұрып, Иеміздің атын

#### ортада -

ортада -

Жар 2:9 Бақтың ортасында «мәңгілік

Жыр 45:6 Құдай осы қаланың ортасында,

Елш 1:15 бауырластарының ортасында

Қор1 5:3 рухыммен орталарыңдамын.

Қор2 6:16 айтқан: «Мен орталарында тұрып,

#### ортақтасу -

ортақтасу -

Лұқ 1:58 естіп, қуанышына ортақтасты.

Қор2 6:14 жаман ниеттеріне ортақтаспаңдар!

Флп 1:5 ортақтасып келе жатырсыңдар.

Флп 1:7 қызметіне ортақтасып келесіңдер.

Флп 3:10 Мәсіхтің азаптарына ортақтасып,

Флп 4:3 таратудағы күресіме ортақтасып,

#### ору -

ору - т.қ. егін, орақшы

Жар 8:22 тұқым себу мен егін ору, аяз бен

Еш 3:15 Бұл (көктемдегі) егін ору науқаны

Мат 9:37 Оратын егін көп, бірақ

Мат 13:39 ал орушылар — періштелер.

Жох 4:36 Қазір-ақ орушылар жалақыларын

#### орын -

орын - т.қ. жер

Жар 40:13 сізді қайтадан орныңызға қояды.

Лұқ 2:7 қонақүйде оларға орын болмады.

Жох 14:2 Әкемнің үйінде тұратын орын көп.

Евр 8:1 құрметті орнында отыр.

#### орын алу -

орын алу - т.қ. орнығу

Заң 6:6 тұрақты орын алсын!

Дан 11:2 болашақта шынымен орын алатын

Жох 5:38 сөзі де жүректеріңнен орын алған

Жох 14:17 жан дүниелеріңнен орын алады.

Жох 14:23 келіп, өмірлерінен орын аламыз.

Жақ 4:5 орын алған Құдайдың Рухы

Жох1 1:10 жан дүниемізден орын алмағаны.

Жох1 4:12 Құдай жан дүниемізден орын алып

Рим 8:9 өмірлеріңнен орын алғандықтан,

Флп 1:7 жүрегімнен берік орын алдыңдар.

Қол 1:27 Мәсіх жүректеріңнен орын алды,

Тім2 1:14 орын алған Киелі Рухтың

#### орын беру -

орын беру -

Лұқ 14:9 саған: «Мына кісіге орныңды бер»,

Жох 8:37 жүректеріңнен орын бермедіңдер.

Пет1 3:15 Иеміз деп ерекше орын беріңдер!

Қор2 7:2 бізге орын беріңдер. Біз

Аян 12:8 соларға көктен орын берілмеді.

#### орындалу -

орындалу - т.қ. жүзеге асу, іске асу

Пат4 9:36 айтқан мына сөзі орындалды

Шеж2 36:21 айтқаны осылайша орындалды.

Езр 7:23 сол іждағатпен орындалсын.

Жыр 32:9 Ол сөз айтқанда орындалды

Иш 14:24 ол дәл солай орындалады!

Езк 9:11 толығымен орындалды!» — деп

Мат 6:10 Сенің еркің көкте орындалғандай

Лұқ 4:21 осы сөздер бүгін орындалды»

Лұқ 22:37 жазылғанның бәрі де орындалады.

Лұқ 24:44 жазылғандардың бәрі орындалуға

Жох 19:28 бәрінің түгел орындалғанын

Жох 19:30 «Енді түгел орындалды!» — деді де

Рим 15:21 мынадай сөздер орындалып отыр

Евр 11:1 уәденің орындалуына шүбәсіз

Аян 16:17 киелі үйдегі тақтан «Орындалды!»

Аян 21:6 Енді түгел орындалды! Алғашқы

#### орындау -

орындау - т.қ. жүзеге асыру, іске асыру

Заң 5:29 өсиеттерімді түгел орындауға

Заң 12:28 бәрін мұқият тыңдап, орындайтын

Еш 23:6 орындап, одан не оңға да, не солға

Пат1 15:11 бұйрықтарымды орындамады», —

Иш 46:10 Мен мақсатымды орындап

Иш 55:11 сөзім еркімді толық орындап,

Ерм 4:28 шешімімді сөзсіз орындаймын!»

Мат 19:17 Оның өсиеттерін орындайтын бол!

Жох 5:36 Әкем Маған орындауға тапсырған

Жох 14:15 өсиеттерімді орындаңдар!

Жох 14:31 тапсырмасын орындаймын.

Жох 15:14 орындасаңдар, Маған доссыңдар.

Жақ 2:8 іс жүзінде орындасаңдар, дұрыс

Жақ 2:10 бүкіл Таурат заңын орындай тұра

Пет2 3:9 уәдесін орындауын кешіктірмейді!

Жох1 5:3 оларды орындау қиын емес.

Рим 2:13 оны орындап жүргендер ғана

Рим 13:8 Құдайдың заңын да орындағаны.

Қор1 7:19 Құдайдың өсиеттерін орындау.

Ғал 5:14 Таурат заңын орындау мына бір

Еф 2:10 орындауымыз үшін Құдай бізге

Тім2 4:5 қызметіңді орындай бер!

#### орынсыз -

орынсыз - т.қ. құр

Мыс 20:7 Иеңнің атын орынсыз аузыңа алма

Леу 19:15 байға орынсыз құрмет көрсетпей,

Қол 2:18 Орынсыз кішіпейілділік танытып

#### осал -

осал -

Мат 26:41 Рух дайын болғанмен, тән осал»

Евр 4:15 осал жақтарымызды түсінбейтін

#### от -

от - т.қ. жалын

Жар 3:24 жүзінен от шашып, әрі-бері

Жар 15:17 түтін мен лаулап жалындаған от

Жар 19:24 от аралас күкірт жаудырып,

Мыс 3:2 Мұса бұтаның от болып жалындап

Мыс 13:21 жалындаған от бағанасының

Заң 4:24 Ие жалмап қоятын от іспетті

Заң 18:10 ешқайсың ұл-қызын оттан өткізіп

Пат3 18:24 от жіберіп жауап берген Құдай —

Жыр 49:3 Оның алдынан от жалындап

Жыр 65:12 Оттан да, судан да бізді өткіздің,

Нқл 26:20 Отын таусылса от өшер, Өсек

Иш 10:17 оның жарық Нұры, лаулаған от

Иш 33:14 Қайсымыз сөнбейтін отта аман

Иш 43:2 Отты жарып өтсең, күйіп

Ерм 20:9 жүрегімде жанып жатқан от

Ерм 23:29 Менің сөзім от сияқты емес пе? Ол

Ерм 36:23 кітаптағы бүкіл жазба отқа өртелді

Дан 3:25 от ішінде емін-еркін, аман-сау

Дан 3:27 оттың иісі де оларға сіңбепті!

Мат 3:11 Рухына әрі отқа шомылдырады.

Жақ 3:6 Тіл де от іспетті, әділетсіздік

Пет1 1:7 алтын отта балқытылған кезде

Қор1 3:13 Сол күні әркімнің еңбегін от сынап

Қор1 13:3 Тәнімді қисам отқа жағуға

Еф 6:16 барлық «отты жебелерін» өшіріп

Евр 12:29 жалмап қоятын от іспетті!

Аян 21:8 жанып тұрған отты көл болмақ.

#### отан -

отан - т.қ. туған ел

Флп 3:20 Алайда біздің отанымыз көкте

Евр 11:14 шынайы отандарын көздеп

Евр 11:16 көктегі отандарын, аңсап күтті.

#### отар -

отар - т.қ. қой

Жыр 76:21 халқыңды отардай бастадың

Жыр 99:3 ізгі шопандай бағатын «отарымыз

Ерм 23:3 Мен «отарымның» тірі

Ерм 31:10 Малшының отарын баққанындай

Мат 26:31 отарындағы қойлары» бытырап

Жох 10:16 біртұтас отар болады.

Пет1 5:2 сеніп тапсырған рухани «отарын»

#### отбасы -

отбасы - т.қ. жанұя, үй, үй іші

Жар 42:19 отбасыларыңа астық алып

Еш 24:15 отбасым — біз Жаратқан Иеге

Елш 16:33 отбасы да Иеміздің жолына түсіп,

Еф 2:19 тіпті «Құдайдың отбасысының

Тім1 3:4 отбасына жақсы басшылық жасап

Тім1 3:15 «Құдайдың отбасының» мүшелері

Тім1 5:4 отбасын қадірлеп, әке-шешелері

Евр 11:7 отбасын құтқару үшін кемесін

#### отты -

отты -

Дан 7:10 алдынан отты өзен шығып, ағып

Зәк 2:5 жалындаған отты қабырғасы, әрі

Аян 20:10 отты көлге (яғни тозақ отына)

Аян 21:8 күкірт жанып тұрған отты көл

#### отырғызу -

отырғызу -

Ош 2:23 Өзім үшін елге сеуіп отырғызып,

#### отыру -

отыру - т.қ. тақ

Заң 6:7 үйде отырған не жол жүрген,

Жыр 1:1 бірге отырмайды.

Жыр 109:1 бергенімше отыр оң жағымда».

Жыр 138:2 Отырғаным, тұрғаным да Саған

Евр 1:13 астына салып бергенімше отыр оң

Аян 5:13 «Тақта Отырған және Тоқты

#### ошаған -

ошаған -

Жар 3:18 ошағандарды қаулатып, сен далада

Иш 5:6 Тікенді бұталар, жантақ, ошаған

Ош 10:8 тікенді бұта мен ошаған қаулап

Мат 7:16 ошағаннан өрік жинамас».

Евр 6:8 тікен мен ошаған шығаратын жер

#### ояну -

ояну -

Бил 5:12 Дебора, енді ояныңызшы, Оянып,

Пат4 4:31 қайта оралып: «Бала оянған жоқ»,

Жыр 16:15 Оянып, көрінісіңе қарап

Жыр 56:9 Жан дүнием, ояншы, сергек

Нқл 6:9 Ұйқыңнан оянып, қашан тұрасың?

Иш 26:19 өлімнен оянып, шаттана

Иш 51:17 Оян, орныңнан тұр, Иерусалим!

Иш 52:1 Оян, Сион халқы, оян!

Ерм 31:26 мен ұйқымнан оянып кетіп, жан

Рим 13:11 қазір рухани ұйқыдан оянып

Еф 5:14 «Оян, ей, ұйқышыл, Рухани

Аян 3:2 Оян! Өзіңде әлі де бар, бірақ

#### ояту -

ояту - т.қ. қоздыру

Пат3 19:5 періште Ілиясты түртіп оятып:

Жыр 107:3 Атар таңды әніммен оятайын.

Жыр 118:130 Білімсіздердің де санасын оятып

Иш 50:4 сайын ертеңгісін Ол мені оятып,

Дан 8:18 қолын тигізіп, мені оятып,

Зәк 4:1 мені оятқандай сілкіп қалды.

Мат 8:25 Оны оятып: — Мырза, құтқара

Лұқ 24:45 түсінуге олардың саналарын оятты

Жох 11:11 жатыр. Мен барып, оны оятайын,

Елш 12:7 Петірді бүйірінен түртіп оятып:

#### ояу -

ояу - т.қ. сергек

Жыр 101:8 ұйықтай алмай ояу жатырмын, Үй

Лұқ 12:37 күзетіп ояу отырғанын көрсе,

### Ө


өгіз -

өгізше -

өз бетімен -

өз еркімен -

өз қолымен -

өзара -

өзге -

өзгерту -

өзгеру -

өзгеріс -

өзен -

өзімшіл -

өзін ұстау -

өзіне ие болу -

Өзінікі -

өзіңді -

өкпелеу, өкпелету -

өктемдік -

өкше -

өкіл -

өкілеттік -

өкіндіру -

өкіну -

өлген -

өлең -

өлтірту -

өлтіру -

өлтіруші -

өлу -

өлшейтін, өлшеуіш -

өлшем -

өлі -

өлім -

өлім аузында -

өлімтік -

өмір -

өмір суы -

өмір сүру -

өмірін қию -

өнім -

өнімді -

өнімсіз -

өрбіту -

өркен -

өркендету -

өркендеу -

өркөкірек -

өркөкіректену -

өртену -

өртеу -

өршелену -

өрік -

өсек -

өсек-аяң -

өсектеу -

өсекші -

өсиет -

өсиетнама -

өскін -

өсу -

өсім -

өсімқор, өсімқорлық -

өсіп-өну -

өсіру -

өтеу -

өткінші -

өткір -

өту -

өтіну -

өтініш -

өтірік -

өтірік айту -

өтірікші -

өшпенділік -

өштестік -

өшу -

өшіру -


#### өгіз -

өгіз - т.қ. ірі қара

Заң 25:4 жүрген өгіздің аузын бума.

Иш 1:3 Әр өгіз өз қожайынын таниды,

Иш 11:7 арыстан өгіз сияқты сабан

Қор1 9:9 жүрген өгіздің аузын бума»

Тім1 5:18 жүрген өгіздің аузын бума». Және

#### өгізше -

өгізше - т.қ. баспақ, бордақылану, торпақ, ірі қара

Пат1 28:24 қорада бордақыланған өгізшесі

Пат3 1:9 өгізшелерді көптеп құрбандыққа

Лұқ 15:23 бордақыланған өгізшені әкеліп

Лұқ 15:30 өгізшемізді сойып, той жасап

#### өз бетімен -

өз бетімен - т.қ. бет

Шеж2 26:16 Иенің киелі үйіне өз бетімен кіріп,

Әйүп 18:8 өз бетімен жүрген ол орға құлайды

Нқл 29:15 өз бетімен жіберілген бала Анасын

Иш 53:6 тентіреп, өз бетімізбен жүрдік.

Дан 11:36 өз бетімен жүріп, тым паңданады.

Жох 8:42 Өз бетіммен келген жоқпын, Мені

Пет1 2:25 Өз бетімен жүріп, адасып кеткен

Қол 2:23 кісінің өз бетімен құлшылық етіп

#### өз еркімен -

өз еркімен - т.қ. ерік

Жох 8:28 еш нәрсені өз еркіммен істемей,

Жох 10:18 оны өз еркіммен қиямын.

Рим 8:20 жаратылыс өз еркімен емес

Флм 1:14 өз еркіңмен болсын деп

#### өз қолымен -

өз қолымен -

Жар 43:21 өз қолымызбен қайтадан әкеліп

Мыс 31:18 өз қолымен Келісімнің ережелерін

Иш 45:12 Өз қолыммен аспан кеңістігін

Қор1 16:21 сәлемімді өз қолыммен жазып

Ғал 6:11 өз қолыммен, үлкен әріптермен

Сал1 4:11 өз қолдарыңмен еңбек етіп

Флм 1:19 өз қолыммен жазып отырмын:

#### өзара -

өзара - т.қ. бір-бірі

Мат 24:10 өзара опасыздық жасап

Мар 9:50 өзара тату-тәтті өмір сүріңдер!

Лұқ 23:12 өзара дос бола қалды.

Жох 13:35 өзара сүйіспеншіліктеріңнен

Елш 2:42 өзара қарым-қатынастарын

Жох1 1:7 онда өзара байланыста боламыз

Рим 12:5 өзара байланысқан мүшелеріміз.

Рим 14:17 өзара тату, қуанышты өмір сүруде.

Қор1 12:25 өзара бірдей қамқорлық көрсетсін

Еф 4:32 де өзара кешірімді болыңдар!

Флп 4:2 өзара татуласуға шақырамын.

Қол 3:13 Өзара төзімді болыңдар.

Сал1 5:11 өзара нығайта беріңдер!

Евр 13:16 игіліктеріңмен өзара бөлісіп

#### өзге -

өзге - т.қ. бөтен

Қор2 11:4 өзге «Исаны» уағыздағанда

Ғал 1:6 өзге бір «ізгі хабарға» бет бұрып

#### өзгерту -

өзгерту -

Рул 23:19 Ойын өзгерте беретін адам да емес

Жыр 88:35 шыққан сөзді өзгертпеймін.

Жыр 109:4 Онысын ешқашан да өзгертпейді

Дан 2:21 мен дәуір атаулыны өзгертеді

Дан 7:25 заңдарын өзгертуге ұмтылады.

Елш 6:14 тапсырған дәстүрлерді өзгертеді!»

Қор2 3:18 Ол бізді Өзіне ұқсатып, өзгертіп

Евр 7:21 Онысын ешқашан да өзгертпейді

#### өзгеру -

өзгеру -

Мал 3:6 Жаратқан Ие, еш өзгермеймін

Рим 12:2 жаңартуымен түбегейлі өзгерсін!

Қор1 15:51 бірақ бәріміз түгелдей өзгереміз.

#### өзгеріс -

өзгеріс -

Мат 17:2 көз алдарында өзгеріске түсті

Евр 7:12 қызметте өзгерістер болса, онда

#### өзен -

өзен - т.қ. бұлақ

Жар 2:10 өзен Едемнен ағып шығып жатты

Жыр 73:15 Ешқашан суалмас өзендерді

Жыр 77:16 Өзендей төмен қарай сарқыратқан

Жыр 104:41 Су шөлді жерлермен өзендей

Жыр 106:33 өзендерді айналдырады шөлге

Жыр 125:4 Шөлдегі кеуіп қалған өзендерді

Иш 32:2 түзде ағып жатқан өзенге

Ерм 17:8 тамырларын өзенге қарай созған

Дан 7:10 отты өзен шығып, ағып жатты.

#### өзімшіл -

өзімшіл -

Рим 2:8 өзімшіл болып, шындыққа емес,

Қор1 13:5 өзімшіл, ашушаң да болмайды, Ол

Қор2 11:18 тәлім берушілердің өзімшіл

Тім2 3:2 Адамдар өзімшіл, ақшақұмар

#### өзін ұстау -

өзін ұстау - т.қ. өзіне ие болу, ұстау

Жар 45:1 өзін ұстай алмай, оларға: «Бәрің де

Әйүп 39:24 тұлпар өзін ұстай алмай, аласұрған

Тім1 5:22 Өзіңді пәк таза ұста.

#### өзіне ие болу -

өзіне ие болу - т.қ. ие болу, өзін ұстау

Қор1 7:5 әйтпесе өздеріңе ие бола алмай

Қор1 7:9 Ал егер өздеріне ие бола алмаса

#### Өзінікі -

Өзінікі -

Иш 14:1 халқын тағы да Өзінікі қылып

Флп 3:21 Өзінікі сияқты салтанатты денеге

Тім2 2:19 «Иеміз Өзінікі болған адамдарын

#### өзіңді -

өзіңді -

Леу 19:18 өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы

#### өкпелеу, өкпелету -

өкпелеу, өкпелету - т.қ. ренжу, ренжіту

Леу 19:17 өкпелеп, мұныңды көңіліңе

Пат1 1:7 Ханнаны осылай өкпелететін.

Ест 2:21 патшаға өкпелеп ашуланып қалды.

Мат 5:23 өзіңе өкпелеп жүргені сонда есіңе

Мат 15:12 осы айтқандарыңызға өкпелеп

Мат 17:27 садақа жинаушыларды өкпелетпеу

Лұқ 6:28 өкпелететіндер үшін Жаратқан

#### өктемдік -

өктемдік -

Ерм 5:31 өз беттерімен өктемдік жүргізеді.

Ерм 9:3 олар елге өктемдік жасап, зұлым іс

Пет1 5:3 өктемдік жүргізбеңдер, қайта,

Қор2 1:24 өктемдік еткіміз келмей

Қор2 11:20 тонап кетіп, менсінбей өктемдік

Еф 1:21 Мәсіх күллі билік пен өктемдіктен

Еф 3:10 өктемдік иелеріне енді сенушілер

Қол 2:10 билік пен өктемдікке басшылық

Аян 12:10 Патшасы Мәсіх өктемдік етеді! Ал

Аян 16:5 Су атаулыға өктемдік жүргізетін

#### өкше -

өкше -

Жар 3:15 оның өкшесін шағатын боласың»

Жар 25:26 Жақып (яғни «Өкшеден ұстаушы,

Жох 13:18 Маған қарсы көтерді өз өкшесін.

#### өкіл -

өкіл - т.қ. уәкіл

Мыс 18:19 Құдай алдында тұратын өкілі

Пат3 4:34 күллі ұлттардың өкілдері оның

Шеж1 11:1 бүкіл халқының өкілдері кейінірек

Шеж2 10:3 өкілдері Рохабоғамның алдына

Езр 10:14 қауымның өкілі болып бұл жерде

Иш 43:27 өкілдерің де тура жолымнан тайып

Иш 66:23 адамзаттың өкілдері Менің

Елш 15:4 Өкілдер Иерусалимге жеткенде,

Қор2 5:20 Осылайша Мәсіхтің өкілдеріміз

Қор2 8:23 қауымдардың жіберген өкілдері,

Тит 3:1 әкімшілік өкілдеріне мойынсұнып,

#### өкілеттік -

өкілеттік -

Елш 9:14 тұтқындауға өкілеттік алыпты, —

Елш 26:10 арнайы өкілеттік алып, Құдайдың

Елш 26:12 өкілеттік пен тапсырма алып,

Қор1 11:10 Сондықтан әйел өкілеттігінің

#### өкіндіру -

өкіндіру -

Тім2 2:25 Құдай оларды өкіндіріп,

Евр 6:4 адамдарды істегендеріне өкіндіріп

#### өкіну -

өкіну - т.қ. райынан қайту, теріс жолдан қайту

Әйүп 42:6 бұрынғы айтқандарыма өкініп

Жыр 33:19 күнәсіне өкінгенді құтқарады.

Жыр 50:19 Күнәсіне шынымен өкінген рух.

Иш 57:15 күнәсіне шын көңілден өкінген

Иш 66:2 күнәларына шын жүректен өкініп

Ерм 31:19 мен өкініп Саған бет бұрдым.

Езк 7:16 жылап, өз кінәларына өкінетін

Мат 11:20 қалаларды күнәларына өкініп

Лұқ 17:4 «өкініп, теріс жолдан қайттым»

Елш 8:22 осы жаман қылығыңа өкініп

Елш 20:21 «Күнәларыңа өкініп, Құдайға бет

Пет2 3:9 қайтып, күнәларына өкініп,

Аян 2:5 Өкініп, теріс жолыңнан қайтып

Аян 3:19 Енді ынталы болып, өкініп

#### өлген -

өлген -

Лұқ 15:24 мына ұлым өлген еді — тірілді,

Пет1 3:19 өлген адамдардың жандары

#### өлең -

өлең - т.қ. мадақтау өлеңі

Пат1 29:5 Мына өлең Дәуіт туралы айтылған

Нқл 25:20 қайғылыға көңілді өлең айтқан.

Уағ 7:5 мақтау өлеңдерінен гөрі дананың

Иш 14:4 Бабыл патшасын мазақ еткен өлең

Амо 5:23 Өлеңдеріңді шуламай, Менен

#### өлтірту -

өлтірту -

Шеж2 24:22 ұлын өлтіртті. Зәкәрия жан

Елш 2:23 айқышқа шегелетіп өлтірттіңдер!

Елш 3:15 өмірдің Бастауын өлтірттіңдер!

Елш 12:2 семсермен шауып өлтіртті.

Қор1 2:8 айқышқа шегелетіп өлтіртпес еді.

#### өлтіру -

өлтіру - т.қ. кісі өлтіру

Жар 4:14 Кім кездессе, сол мені өлтіретін

Мыс 20:13 Кісі өлтірме!

Леу 24:21 Бірақ кісіні ұрып өлтіргеннің өзі

Мат 10:28 Тәнді өлтірсе де, жанды өлтіре

Мат 17:23 Оны өлтіреді, бірақ үшінші күні Ол

Елш 21:31 Олар Пауылды өлтірмекші болып

Жақ 3:8 кісі өлтіретін уға толы.

Жақ 5:6 әділдерді соттап, өлтірдіңдер!

#### өлтіруші -

өлтіруші -

Рул 35:16 оның кісі өлтіруші екені анық.

Жох 8:44 Ол әуел бастан-ақ кісі өлтіруші

Жох1 3:15 жек көретін әркім — кісі өлтіруші!

Тім1 1:9 не басқа біреуді өлтірушілерге,

#### өлу -

өлу - т.қ. қайтыс болу, өлі, өмірін қию

Жар 2:17 Себебі одан жесең, сол күні өлесің

Ест 4:16 Егер өлуге тиіс болсам, өлейін!

Әйүп 2:9 (азабыңнан құтылып) өле қал

Нқл 11:7 Арамза өлгенде үміті үзілер

Мат 27:5 барып, асылып өлді.

Лұқ 15:32 інің болса, өлген еді — тірілді,

Жох 11:14 Иса жасырмай: — Елазар өлді, —

Жох 11:25 Маған сенетін адам өлсе де,

Жох 21:23 Петірге «өлмейді» деп айтқан жоқ.

Рим 6:2 өлген адамдай күнәға жоқ болдық.

Рим 6:3 Онымен бірге рухани өлдік.

Рим 6:4 бірге рухани «өліп, жерлендік».

Рим 6:10 Мәсіх өлгенде күнәға біржола жоқ

Рим 14:8 Сонымен өмір сүрсек те, өлсек те

Қор1 15:20 Алайда өлгендердің алғашқысы

Қор1 15:22 бәрі өлуге тиіс болғанындай

Қор1 15:32 тойып алайық, ертең бәрібір өліп

Қор1 15:51 бәріміз бірдей өлмейміз

Қор2 5:15 үшін өлгендігінің мақсаты мынау

Қол 2:20 Мәсіхпен бірге рухани өлгендіктен

Сал1 4:14 Исаның өліп, қайта тірілгендігіне

Тім2 2:11 «Егер Мәсіхпен бірге өлген болсақ

Тім2 4:1 өлгенді де соттайтын Иса Мәсіх

Евр 9:27 бір рет өліп, содан соң қиямет

Аян 2:8 Бұл — бір кезде өлген, ал қазір тірі

Аян 3:2 өлмекші игі қасиеттеріңді нығайт!

#### өлшейтін, өлшеуіш -

өлшейтін, өлшеуіш - т.қ. кір тасы

Леу 19:36 көлем өлшейтін ыдыстарың дұрыс

Нқл 16:11 Өлшеуіш тастарға Ол назар

Мих 6:10 азайтылған өлшеуіштеріңді жек

Аян 21:16 өлшеуіш таяғымен қаланы

#### өлшем -

өлшем - т.қ. мөлшер

Мат 7:2 қолданған өлшем өздерің үшін де

Лұқ 6:38 өзгелерге қолданған өлшем

#### өлі -

өлі - т.қ. өлу

Мат 8:22 өлілерге қалдыр! — деп тапсырды.

Жақ 2:26 әрекетсіз сенім де өлі.

Пет1 4:5 сотында олар тірілер мен өлілерге

Жох1 3:14 рухани өлілерден тірілерге

Еф 2:1 күнә жасай беріп, рухани өлі

#### өлім -

өлім - т.қ. ажал, екінші өлім, о дүние, рухани өлім

Рул 16:13 далада өлімге душар еткің келіп

Жыр 114:8 Сен жанымды өлімнен Құтқардың

Иш 25:8 Ол өлімді біржола жоқ қылады.

Иш 38:17 алып қалдың мені өлім аузынан

Ош 13:14 Өлім, қайда улы тісің? О дүние,

Мат 16:18 өлімнің күштері де жеңе алмайтын

Рим 5:12 ал күнә арқылы өлім келді.

Рим 5:14 өлім билігін жүргізді. Адам атаға

Рим 5:17 өлім бүкіл адамзатқа билік

Рим 6:4 Мәсіхті өлімнен қайта тірілтіп

Рим 6:23 Күнәнің беретіні — (мәңгілік) өлім

Рим 7:5 нәтижесі өлім болатын нәрселерді

Рим 8:32 Оны біз үшін өлімге қиды.

Рим 8:38 өлім де, өмір де, періштелер де,

Рим 10:9 өлімнен қайта тірілткеніне сенсең

Қор1 11:26 өлімін жариялай бересіңдер.

Қор1 15:26 Жойылатын соңғы жау — өлім.

Қор1 15:55 Өлім, қайда сенің жеңісің? О дүние

Флп 1:21 ал өлім мен үшін ұтыспен тең.

Флп 2:8 тіпті айқыштағы өлімге бойсұнды.

Флп 3:10 мен үшін өлімге қиғанындай, мен

Қол 2:12 Өзінің құдіретімен өлімнен қайта

Тім2 1:10 Мәсіх өлімнің күшін жойып

Тім2 2:8 өлімнен қайта тірілген Иеміз Иса

Евр 2:14 өлімі арқылы өлімнің әміршісін

Аян 1:18 Өлімнің де, о дүниенің де кілттері

Аян 6:8 Оған мінгеннің есімі «Өлім»

Аян 20:6 екінші өлім» билігін жүргізбейді.

Аян 20:14 оты «екінші өлім» деп те аталады.

#### өлім аузында -

өлім аузында - т.қ. хал үстінде

Пат4 20:1 науқастанып, өлім аузында жатты.

Мар 5:23 Жас қызым өлім аузында жатыр.

Лұқ 8:42 қызы бар еді, сол өлім аузында

Жох 4:47 Ол өлім аузында жатыр, — деп

#### өлімтік -

өлімтік - т.қ. жемтік

Мыс 21:34 құнын төлесін, ал өлімтік сонікі

Мыс 21:35 өлімтікті де тең бөліп алсын.

Мыс 22:13 бағушы өлімтігін дәлел ретінде

#### өмір -

өмір - т.қ. ғұмыр, мәңгілік өмір, Мәңгілік өмір кітабы, шынайы өмір

Жар 9:5 кісіден адамның өмірі үшін есеп

Заң 30:19 алуларың үшін өмір не өлім

Әйүп 7:6 Өмірім тоқымашының

Жыр 33:13 қайсыларың өмірді ұнатасыңдар

Нқл 10:16 Әділдің өнімі — өмірге, Зұлымның

Нқл 11:30 Әділ жанның жемісі өмір сыйлар

Нқл 19:16 Өсиетті сақтаған өмірін сақтар,

Уағ 7:12 ол иесінің өмірін сақтап қалар».

Мат 6:25 Өмір тамақтан, тән киімнен артық

Лұқ 12:15 өз өмірінің иесі бола алмайды

Лұқ 12:22 не ішіп-жейміз деп өмірлеріңді

Жох 1:4 Сол өмір адамзат үшін Нұр еді.

Пет1 3:10 Өмірді ұнатып, жақсы күндерді

Рим 5:10 ретінде Мәсіхтің өмірі арқылы

Рим 8:38 өлім де, өмір де, періштелер де

Еф 4:22 өмірлеріңді құртып келген ескі

Флп 1:21 Себебі Мәсіх — менің өмірім

Қол 3:4 Өмірлеріңнің бірден-бір бастауы

#### өмір суы -

өмір суы - т.қ. су, тірі су

Жох 4:10 Ол саған «өмір суын» берер еді

Жох 4:11 Онда сол өмір суын қайдан аласыз

Аян 22:1 өмір суының өзенін де көрсетті.

#### өмір сүру -

өмір сүру - т.қ. жасау 1

Заң 8:3 өмір сүреді дегенді үйрету үшін Ол

Нқл 4:4 Өсиеттерімді орындап өмір сүргін.

Езк 18:32 өмір сүре беріңдер! Мен

Езк 37:14 сендер өмір сүретін боласыңдар.

Абқ 2:4 арқылы шынайы өмір сүреді.

Мат 4:4 сөзімен өмір сүреді» деп (Тауратта

Жох 1:14 айналып, арамызда өмір сүрді.

Жох 6:58 нәр алған» әркім мәңгі өмір сүреді.

Жох 11:26 Осылай өмір сүріп

Елш 17:28 Оның арқасында біз өмір сүріп

Пет1 2:12 арасында адал өмір сүріңдер!

Пет1 2:16 соған сай өмір сүріңдер!

Пет1 2:24 әділ өмір сүре алуымыз үшін Мәсіх

Пет2 1:3 Өзіне ұнамды жаңа өмір сүруімізге

Жох1 4:9 Сол арқылы шынайы өмір сүруіміз

Рим 6:4 енді жаңаша өмір сүруіміз керек!

Рим 6:10 құрметі үшін өмір сүреді.

Рим 6:11 өмір сүреміз» деп есептеңдер!

Рим 7:9 кезде заңды білмей өмір сүрдім.

Рим 8:4 Киелі Рухтың еркіне сай өмір сүріп

Рим 8:12 өмір сүруге міндетті емеспіз!

Рим 13:13 әдетпен өмір сүрейік

Рим 14:7 өмір сүрмейміз де, өлмейміз де.

Рим 14:8 Сонымен өмір сүрсек те, өлсек те

Қор1 7:17 ол солай өмір сүре берсін!

Қор2 5:15 Мәсіхке бағышталып өмір сүрсін!

Ғал 2:20 қайта, бойымда Мәсіх өмір сүруде.

Ғал 5:16 күші мен жетегінде өмір сүріңдер

Ғал 5:25 жетекшілігімен өмір сүре берейік.

Еф 4:1 өмір сүріңдер деп ескертемін.

Еф 5:15 өмір сүруге ерекше ден қойыңдар:

Флп 1:27 Ізгі хабарға сай өмір сүріңдер!

Тім1 2:2 тыныш та бейбіт өмір сүрмекпіз.

Тім2 3:12 Құдайға ұнамды өмір сүргісі

Евр 7:25 Иса мәңгі өмір сүріп

Евр 10:38 арқылы шынайы өмір сүреді.

Евр 13:5 Ақшақұмар болмай өмір сүріп

#### өмірін қию -

өмірін қию - т.қ. жан қию, қию, өлу

Дан 3:28 өмірлерін қиюға да дайын болды!

Мат 10:39 өмірін Мен үшін қиған оған мәңгі

Лұқ 17:33 өмірін Құдай үшін қиған әркім

Жох1 3:16 Мәсіхтің өз өмірін біз үшін

Рим 16:4 үшін өмірін қиюға дайын болды.

Флп 3:10 Ол үшін өмірімді қиғым келеді.

#### өнім -

өнім - т.қ. еңбек, жеміс, орау, тұқым

Әйүп 4:8 солардың өнімін өздері жинайды.

Жыр 125:5 Қуана әндетіп жинамақ өнімін:

Жыр 127:2 Еткен еңбегіңнің өнімін жейсің,

Нқл 10:16 Әділдің өнімі — өмірге, Зұлымның

Нқл 11:18 Арамза өткінші өнім жинайды.

Мат 6:26 өнімін қамбаға жинамайды да

Мат 13:8 бірқатары отыз еседен өнім береді.

Жох 4:36 өмірге арналған өнімді жинап

Жох 12:24 одан көп өнім өсіп шығады.

Жох 15:5 сонда олар мол өнім бермек.

Қор1 9:11 соның «өнімі» ретінде бұ дүниелік

Еф 5:9 өмірдің өнімі — нағыз игілік

Евр 6:7 егіншінің игілігі үшін өнімін

#### өнімді -

өнімді -

Нқл 16:3 құрған жоспарың болар өнімді.

Нқл 31:18 Ұғады ол еңбегінің өнімді боларын

Мат 13:23 хабарды тыңдап, түсініп, өнімді

#### өнімсіз -

өнімсіз -

Қор2 6:1 өмірлеріңде өнімсіз болмасын

Тит 3:14 адамдарымыз өнімсіз өмір сүрмей

#### өрбіту -

өрбіту -

Жар 12:2 Мен сенен үлкен халықты өрбітіп

Жар 46:3 сол жерде бір үлкен халық өрбітіп

#### өркен -

өркен - т.қ. көшет, өскін

Әйүп 8:16 Ол өркендерін бүкіл бақтың ішіне

Әйүп 29:4 өмірімнің өркен жайған шағында

Жыр 79:12 Өркендері — Евфрат өзеніне дейін.

Жыр 127:3 Зәйтүн ағашының өркендері

Иш 53:2 шыққан жас өркендей өсіп шықты.

Езк 31:5 өркендері ұзарып, жайыла өсе

Ош 14:7 Исраилдің жас өркендері кең

#### өркендету -

өркендету -

Жыр 131:15 қаланы өркендетіп, жарылқаймын

Нқл 14:1 Ақылды әйел үйін өркендетер,

Ерм 24:6 керісінше, тұрғызып өркендетемін,

#### өркендеу -

өркендеу -

Жыр 72:3 Күнәкарлардың өркендеуін көрдім

Жыр 91:13 жан құрма ағашындай өркендейді,

Нқл 14:11 Әділдің мекені гүлденіп өркендер.

Нқл 28:13 жасырған жан өркендемейді,

#### өркөкірек -

өркөкірек - т.қ. асқақ, кеуде көтеру, паң, тәкаппар

Нқл 14:16 Ақылсыз өркөкірек, бейқам келер.

Иш 13:11 Мен өркөкіректердің асқақтығын

Рим 1:30 өркөкірек, мақтаншақ,

Рим 11:20 өркөкірек болмай, сақ болып жүр!

Рим 12:16 өркөкірек емес, кішіпейіл болып

#### өркөкіректену -

өркөкіректену - т.қ. кеуде көтеру

Рул 14:44 олар өркөкіректеніп, таулы жерге

Шеж2 32:25 Езекия өркөкіректеніп, осы көрген

Иш 9:8 Олар өркөкіректеніп, менменсіп:

Иш 10:12 өркөкіректеніп, паңдана қарап

#### өртену -

өртену -

Мыс 3:2 өртеніп кетпегенін байқаған еді.

Пет2 3:10 бөліктері өртеніп құрып кетеді.

#### өртеу -

өртеу -

Жар 8:20 құрбандыққа шалып, өртеп

Жар 22:8 шалынып, өртелуге қажетті қойды

Әйүп 1:5 шалып, түгелдей өртеп Құдайға

Жыр 39:7 Шалып, өртелетін не күнәнің

Жыр 50:18 Өртеу құрбандығын да ұнатпай

Ерм 6:20 Шалып, өртеп ұсынған

#### өршелену -

өршелену - т.қ. қасарысу

Пат3 18:28 өршелене айқайлап, дәстүрлері

Пат4 19:27 өршелене қарсы шыққаныңды да

Әйүп 39:21 Тұлпар өршелене тұяғымен жер

Иш 37:29 сол өршелене қарсы шыққаның әрі

#### өрік -

өрік -

Мат 7:16 ошағаннан өрік жинамас».

Жақ 3:12 өрік ағашы зәйтүн жемісін немесе

#### өсек -

өсек - т.қ. қауесет, мылжың

Нқл 11:13 Өсек тасыған сырыңды ашар, Адал

Нқл 26:20 Өсек таусылса дау өшер.

Тім1 3:11 байыпты, өсек айтпайтын,

#### өсек-аяң -

өсек-аяң - т.қ. қауесет

Нқл 10:18 Өсек-аяң таратқан — ақымақ жан.

Қор2 12:20 жікке бөліну, жала жабу, өсек-аяң

#### өсектеу -

өсектеу -

Жыр 14:3 Ешкімді уытты тілмен өсектемейді

Жыр 68:13 Алаңда ақсақалдар мені өсектейді,

Жыр 118:23 жиналып, мені өсектегенмен,

Иш 29:21 Басқаларды кінәлап өсектегендер

Иш 58:9 сырттай өсектеу мен тіл тигізуді де

Жох3 1:10 ол бізді жаман сөзбен өсектеп жүр;

#### өсекші -

өсекші - т.қ. мылжың

Нқл 16:28 Өсекші достарды айырар.

Нқл 18:8 Өсекшінің сөзі сондай дәмді, Ішіңе

Қор1 5:11 өсекші, маскүнем немесе алаяқ

Қор1 6:10 өсекшілер және тонаушылар үшін

#### өсиет -

өсиет - т.қ. бұйрық, ереже, заң, Он өсиет

Мыс 20:6 сүйіп, өсиеттерімді ұстанғандарға

Заң 4:2 осы өсиеттеріне ештеңені қоспай

Шеж2 24:20 Иенің өсиеттерін бұза бересіңдер?

Жыр 18:9 өсиеттері сондай нұрлы

Жыр 77:7 Әрі өсиеттерін нық орындасын.

Жыр 111:1 өсиеттерінен ләззат тапқан

Жыр 118:47 Өсиеттеріңді қатты ұнатамын

Жыр 118:98 Өсиеттерің есімде мәңгі бақи

Жыр 118:127 өсиеттеріңді алтыннан Артық

Нқл 3:1 Өсиеттерімді менің жүректе сақта!

Нқл 6:23 Өсиет пен тәлім шам-шырақ

Уағ 12:13 Оның өсиеттерін орында!

Иш 48:18 өсиеттеріме құлақ ассаңдар ғой

Дан 9:4 өсиеттеріңді ұстанатындарға

Мат 5:19 өсиеттердің тіпті ең кішкентайын

Мат 19:17 Оның өсиеттерін орындайтын бол!

Мат 22:38 Бұл — ең ұлы да басты өсиет.

Мат 28:20 сендерге өсиет еткендерімнің

Жох 13:34 жаңа өсиет айтамын: біріңді-бірің

Жох 14:15 Мені сүйсеңдер, өсиеттерімді

Жох 15:17 өсиетім мынау: бір-біріңді

Жох1 2:3 Құдайдың өсиеттерін орындасақ

Жох1 3:23 Ал Құдайдың өсиеттері мынау

Жох1 5:3 Ал өсиеттерін орындағанымыз

Жох2 1:4 бізге солай өмір сүруге өсиет етті.

Рим 7:12 өсиет те қасиетті, әділ және игі.

Қор1 14:37 Иеміздің өсиеті деп ұғынсын.

Ғал 6:2 Мәсіхтің өсиетін орындайсыңдар.

Еф 6:2 берген алғашқы өсиеті:

Тім1 1:18 саған мына өсиетті аманаттаймын,

#### өсиетнама -

өсиетнама -

Евр 9:16 бекіткен Келісімді өсиетнамамен

Евр 9:17 Өсиетнама адам тірі жүргенде емес

#### өскін -

өскін - т.қ. көшет, өркен

Иш 4:2 «Жас Өскін» салтанатты да қадірлі

Иш 11:10 «тамырынан» өскін іспетті

Ерм 23:5 әулетінен бір «Әділ Өскінді» өсіріп

#### өсу -

өсу - т.қ. арту 2

Иш 53:2 шыққан жас өркендей өсіп шықты.

Мат 6:30 Ал енді, бүгін далада өсіп тұрған

Мат 13:30 Орылғанша бірге өсе берсін.

Лұқ 2:40 Бала өсіп, күш жинап

Лұқ 4:16 Өзі өскен Назарет қаласына келген

Елш 22:3 ал осы қалада өсіп

Пет1 2:2 Содан нәр алғанда рухани өсіп

Пет2 3:18 танып білуде өсе беріңдер!

Еф 4:15 жан-жақты өсіп жетілеміз.

Евр 12:15 қаулап өсіп кететіні сияқты

#### өсім -

өсім -

Жыр 14:5 Мұқтажға қарыз бергенде өсімін

Лұқ 19:23 өсімімен қайтарып алатын едім

#### өсімқор, өсімқорлық -

өсімқор, өсімқорлық -

Нқл 28:8 өсімқор жиған байлығынан

Езк 22:12 өсімқорлықпен айналысып,

#### өсіп-өну -

өсіп-өну - т.қ. көбею

Жар 1:22 «Өсіп-өніп көбейіңдер, теңіздерді

Жар 1:28 «Өсіп-өніп көбейіңдер!

Жар 8:17 жер бетін жайлап, өсіп-өніп

Жар 9:1 «Өсіп-өніп, ұрпақтарың көбейіп

Ерм 29:6 азаймай, өсіп-өніп көбейіңдер!

Езк 36:11 олар өсіп-өніп, көбейетін болады.

Қол 1:10 өсіп-өне беріп, Құдайды неғұрлым

#### өсіру -

өсіру -

Жар 2:9 жерден өсіріп шығарды.

Жыр 103:14 мал азығына шөп өсіресің

Қор1 3:6 Бірақ оны өсірген біз емес, Құдай.

Қор1 3:7 өсіріп отырған Құдай мадақталсын

#### өтеу -

өтеу - т.қ. айыпты өтейтін құрбандық, күнәнің құнын өтеу, төлеу

Заң 25:7 әмеңгерлік парызын өтеуден бас

Мат 18:25 түскен ақшамен қарызын өтеуге

Мат 18:34 қарызын толық өтегенше

Мат 20:28 адамдардың азаттық төлемін өтеу

Рим 13:8 Қарыздарыңды уақтылы өтеп

Рим 13:8 бір-біріңді сүю парызын өтеп

Тім1 2:6 құрбан етіп, соның төлемін өтеді.

#### өткінші -

өткінші - т.қ. ажалды

Шеж1 29:15 көлеңке іспетті өткінші де үмітсіз.

Әйүп 14:2 өткінші көлеңкедей болған

Уағ 10:5 осы өткінші дүниеде ақылға

Қор2 4:18 қазір көрініп тұрғандар өткінші, ал

Қор2 5:4 Сонда өткінші тұрмысымыздың

Флп 3:21 өткінші тәнімізді Өзінікі сияқты

Тім1 6:17 сенімдерін өткінші байлыққа емес

Евр 7:24 Оның діни қызметі де өткінші емес

Евр 11:25 өткінші рақатынан гөрі Құдай

#### өткір -

өткір - т.қ. үшкір

Әйүп 5:15 мықтылардың өткір сөздерінен

Жыр 56:5 сұмдардың тілдері өткір

Евр 4:12 семсердің қайсысынан да өткір!

Аян 1:16 екі жүзі де өткір семсер шығып

#### өту -

өту -

Мыс 12:13 қанды көріп, соқпай өтіп кетемін.

Мыс 34:6 Ол Мұсаның алдынан өтіп бара

Лұқ 10:31 оны көре тұра қасынан өтіп кетеді.

Жох 5:24 өлімнен шынайы өмірге өтті.

Қор2 5:17 Ескі өмірі өтіп кетіп, міне, жаңасы

#### өтіну -

өтіну - т.қ. жалыну

Лұқ 9:38 өтінемін: менің ұлыма назар

Жох 17:9 шәкірттерім үшін өтініп

Пет1 3:21 таза ар-ұждан сыйлауын өтінуді

Қор2 2:8 Сонымен сендерден өтінерім: оған

Қор2 5:20 татуласыңдар!» — деп өтінеміз.

Қол 1:9 болуларыңды Құдайдан өтінудеміз

#### өтініш -

өтініш - т.қ. жалыныш, тілеу

Дан 9:18 сүйеніп Өзіңе өтініш жасаймыз.

Рим 8:26 Рухтың Өзі біз үшін өтініш етіп

Еф 6:18 барлық өтініштеріңді айтып,

Флп 4:6 барлық жағдайда өтініштеріңді

Тім1 2:1 өтініштерің мен алғыстарыңды

Евр 4:16 өтініштерімізді білдірейік

#### өтірік -

өтірік - т.қ. жала жабу, - жапқызу, жалған, жалғандық, мүләйім, нақақ

Иш 53:9 бірде-бір өтірік шыққан да емес.

Езк 13:7 Иенің айтқаны» деулерің өтірік

Зәк 10:2 көріпкелдер өтірік түс көріп, босқа

Жох 8:44 өтіріктің бастауы.

Пет1 2:22 бірде-бір өтірік шыққан да емес».

Еф 4:25 Сондықтан өтірікті тастап

Еф 5:6 өтірік сөздерімен алдамасын!

#### өтірік айту -

өтірік айту -

Леу 19:11 Ұрлық жасама! Өтірік айтпа! Бір

Жыр 33:14 Өтірік айтудан да әрқашан

Нқл 14:5 Адал куәгер өтірік айтпас

Нқл 19:5 Өтірік айтқыш құтыла алмас.

Пет1 3:10 өтірік айтудан да әрқашан

Қол 3:9 бір-біріңе өтірік те айтпаңдар!

Евр 6:18 өтірік айтуы еш мүмкін емес қой.

#### өтірікші -

өтірікші -

Нқл 6:17 Тәкаппар көз бен өтірікші тіл

Нқл 12:19 Өтірікшінің сөзі бір-ақ сәттік.

Жох1 4:20 жек көрсе, оның өтірікші болғаны.

Рим 3:4 барлығы бірдей өтірікші

Тит 1:12 өтірікшілер, зиянды хайуандар,

Аян 21:8 өтірікшілердің алатын үлестері

#### өшпенділік -

өшпенділік - т.қ. жек көру, кек алу, кекшілдік

Жыр 108:5 Достығыма өшпенділік танытады.

Нқл 10:12 Өшпенділік араздық туғызар,

#### өштестік -

өштестік - т.қ. жек көру, кек алу, кекшілдік, қастық

Еф 2:14 өштестікті жойып, алып тастап

Еф 2:16 өштестігін жойып, бір рухани дене

#### өшу -

өшу - т.қ. солу

Рут 4:10 қала шежіресінен өшуден аман

Жыр 117:12 жанған бұтадай тез өшіп қалды,

Нқл 13:9 Зұлымның шырағы өшіп қалар.

Пет1 1:4 өшіп-солып қалмайтын сол

#### өшіру -

өшіру - т.қ. сөндіру

Жыр 50:3 Қылмыстарымды өшіріп тастай

Жыр 50:11 қылмыстарымды өшіріп тастай

Ән 8:7 Мол су да махаббатты өшіре алмас

Иш 43:25 қылмыстарыңды өшіріп

Еф 6:16 «отты жебелерін» өшіріп тастай

Аян 3:5 Мәңгілік өмір кітабынан өшірмей

### П


пайғамбар -

Пайғамбарлар жазбалары -

пайғамбарлық сөз, - нұсқау -

пайда -

пайда болу -

пайдакүнем -

пайдақорлық -

пайдалану -

пайдалы -

пайдасыз -

пайымдау -

пана -

паналау -

паң -

паңдану -

паңдық -

пара -

парақұмар -

парасат -

парасатты -

парасаттылық -

парсы -

парыз -

парызшыл -

патша -

патшайым -

патшалық -

Пауыл -

паш ету -

пәк -

пәктік -

пәле -

пәлсапа -

пейіл -

пейіш бағы -

пенде -

пенделік -

перғауын -

перде -

Персия -

періште -

Петір -

пеш -

пиғыл -

Пилат -

Потифар -

Прискила -

пұт 1 -

пұт 2 -

пікір -

пікірлесу -

піл сүйегі -

пір -

пісіру -


#### пайғамбар -

пайғамбар - т.қ. Құдайдың адамы, Құдайдың хабарын жеткізуші

Жар 20:7 Ол — пайғамбар, сен үшін Маған

Мыс 15:20 Мәриям пайғамбар даңғырасын

Леу 27:34 Исраил халқына Мұса пайғамбар

Рул 11:25 пайғамбар ретінде Құдайдың

Рул 11:29 барлығының да пайғамбар болып

Рул 12:6 пайғамбар бар болса, оған аян

Заң 18:18 сен сияқты пайғамбарды шығарып

Пат1 10:12 «Саул да пайғамбарлардың

Пат1 25:1 Самуил пайғамбар қайтыс болып,

Пат2 7:17 Натан пайғамбар Дәуітке айтып

Пат3 1:23 «Натан пайғамбар келіп тұр», —

Пат3 11:29 Ахиях пайғамбар кездесті.

Пат4 3:13 шешеңнің «пайғамбарларына»

Ерм 1:5 халықтарға пайғамбар болуға

Мих 3:6 Пайғамбарлардың күні батып,

Лұқ 4:24 өз елінде пайғамбардың қадірі

Лұқ 10:24 пайғамбарлар мен патшалар

Лұқ 24:25 Пайғамбарлардың алдын ала

Елш 10:43 Барлық пайғамбарлар Иса туралы

Елш 21:10 Агаб есімді пайғамбар келді.

Пет1 1:10 ала айтқан пайғамбарлар кезінде

Пет2 1:19 біздерде пайғамбарлардың жазып

Еф 2:20 елшілер мен пайғамбарлар салған

Еф 4:11 елші, біреулерін пайғамбар, тағы

Евр 1:1 ата-бабаларымызға пайғамбарлар

#### Пайғамбарлар жазбалары -

Пайғамбарлар жазбалары - т.қ. жазба, Киелі жазбалар

Мат 5:17 Пайғамбарлар жазбаларының

Мат 7:12 пен Пайғамбарлар жазбаларының

Мат 26:56 бәрі Пайғамбарлар жазбаларында

Рим 14:25 Пайғамбарлар жазбаларының

#### пайғамбарлық сөз, - нұсқау -

пайғамбарлық сөз, - нұсқау - т.қ. Құдайдың хабары, Құдайдың хабарын жеткізу, нұсқау

Жое 2:28 пайғамбарлық сөз айтады

Елш 2:17 пайғамбарлық сөз айтады

Елш 2:18 олар да пайғамбарлық сөз айтады.

Елш 21:9 қызы да пайғамбарлық сөз айтады

Пет2 1:21 Себебі бұл пайғамбарлық сөздер

Рим 12:6 сенің пайғамбарлық сөз сөйлеу

Сал1 5:20 Оның пайғамбарлық нұсқауларын

#### пайда -

пайда - (игілік) т.қ. байлық, игілік, пайдақорлық, ұтыс

Нқл 3:14 жоғары оның берер пайдасы.

Нқл 11:4 Қаһарлы күнде байлықтан пайда

Нқл 13:13 Нұсқауды құрметтеген пайдасын

Нқл 16:8 гөрі, Аз болса да адал пайда игі.

Нқл 28:16 Арам пайданы жек көрген ұзақ

Уағ 1:3 бейнетті еңбегінен көрер пайдасы

Уағ 10:10 даналықтың пайдасы зор, ол

Мат 16:26 айырылса, бұдан оған не пайда?

Мат 25:20 Міне, солардан тағы бесеу пайда

Қор1 13:3 Маған келер пайда жоқ бұдан да.

Қор1 15:32 одан маған қандай пайда түсер еді?

Сал1 2:5 Пайда табайық деген ішкі есебіміз

#### пайда болу -

пайда болу - (көріну) т.қ. көріну

Жар 1:3 Құдай: «Жарық пайда болсын!» —

Мар 9:4 пайғамбар пайда болып, Исамен

Жох 1:3 ештеңе де Онсыз пайда болмаған.

Елш 12:7 періштесі пайда болып, қапас

Қор2 5:17 кетіп, міне, жаңасы пайда болды!

Аян 12:1 зор көрініс пайда болды: күнді

#### пайдакүнем -

пайдакүнем -

Мыс 22:25 пайдакүнем болып, бергенің үшін

Пат1 8:3 пайдакүнемдікке салынып, пара

Тит 1:7 пайдакүнем болмауы керек.

#### пайдақорлық -

пайдақорлық - т.қ. пайда

Жыр 118:36 пайдақорлыққа салынбасын

Пет1 5:2 пайдақорлықпен де емес, адал

#### пайдалану -

пайдалану -

Пет1 2:16 сылтау ретінде пайдаланбаңдар!

Қор1 14:12 бәрінен көбірек пайдаланыңдар!

Ғал 5:13 теріс пайдаланбаңдар, қайта, бір

Қол 4:5 тиімді сәттерді пайдаланыңдар!

#### пайдалы -

пайдалы - т.қ. игі, игілікті

Жыр 59:10 Маған шылапшындай пайдалы

Нқл 10:2 Арам байлық пайдалы болмайды,

Иш 48:17 сендерге пайдалыны үйретіп, түзу

Қор1 12:31 ең пайдалы дарындарға ие болуға

Қор1 14:26 қауымның жетілуі үшін пайдалы

Тім2 2:21 пайдалы және әрбір ізгі істер үшін

Тім2 4:11 ол қызметіме пайдалы болмақ.

Тит 3:8 адамдарға ізгілікті де пайдалы.

Флм 1:10 сол жан — Онисым («Пайдалы»).

Флм 1:11 енді маған да, саған да пайдалы.

#### пайдасыз -

пайдасыз -

Жақ 1:26 Оның діншілдігі еш пайдасыз.

Жақ 2:20 пайдасыз екенін ұқпайсың ба?

Тит 3:9 Олар пайдасыз, құр бекершілік.

#### пайымдау -

пайымдау - т.қ. ойлау, түсіну, ұғу, ұғыну

Уағ 7:27 жайттарды пайымдауға тырыстым

Қор1 13:11 ойлап, балаша пайымдадым. Бірақ

Евр 12:10 өз пайымдауларынша шектеулі

#### пана -

пана - т.қ. ая, баспана

Рул 35:12 бас сауғалайтын пана болады

Рут 2:12 Иенің қанаты астынан пана іздеп

Жыр 7:2 Құдай Ием, Сенен пана табам,

Жыр 30:21 Сен пана болып әділді қорғайсың,

Жыр 63:11 Иемізден пана табады. Ақжүрек

Жыр 141:4 Жер қалмады енді маған пана

Абд 1:17 бас сауғалайтын пана болады. Ол

#### паналау -

паналау - т.қ. баспана, қанат

Жар 19:17 тауға барып, соны паналаңдар! —

Жыр 10:1 Ұдайы паналаймын Жаратқан

Жыр 16:7 Жауларынан Өзіңді паналаған

Жыр 30:20 паналайтындар үшін Соны сақтап,

Жыр 35:8 Қанатыңның астын паналайды

Жыр 140:8 паналайтын берік қорғаным,

Жыр 142:9 Сені паналаймын, мені қорғай гөр,

Нқл 30:5 қалқандай Өзін паналайтындарға.

Иш 57:13 Мені паналағандар елді иеленіп,

#### паң -

паң - т.қ. өркөкірек, тәкаппар

Жыр 118:122 Паң жандардың жәбірінен мені

Жыр 122:4 Паңдардың бізді балағаттауына.

Нқл 14:3 паң сөздері үшін жазаланар,

Нқл 16:5 Иеге жексұрын — жүрегі паңдар,

Нқл 21:24 паң адамды мысқылшыл дер

#### паңдану -

паңдану - т.қ. кеуде көтеру

Пат1 2:3 тағы да паңдана мақтанбаңдар,

Жыр 130:1 Паңдана қарамайды көздерім

Дан 4:34 әділ. Ол паңданып жүретіндерді

Жақ 4:16 сендер паңданып мақтанасыңдар.

#### паңдық -

паңдық - т.қ. асқақтық, менмендік

Жыр 30:19 Менмен паңдықпен әділді

Нқл 8:13 мен паңдық пен менмендікті

Ерм 48:30 оның паңдығын толықтай білемін,

#### пара -

пара -

Мыс 23:8 пара көрегеннің көзін соқыр

Заң 10:17 ешкімнен пара алмайды да.

Жыр 25:10 Пара алып, беруден олар бас

Нқл 17:23 Арамза жасырын пара алар

Уағ 7:7 «Пара жүректі бүлдірер».

Иш 5:23 Олар пара алып, кінәліні ақтап

Амо 5:12 пара алып, әділ жанға қысым

Елш 24:26 пара берер ме деп үміттеніп

#### парақұмар -

парақұмар - т.қ. ақшақұмар, дүниеқор, құмар

Нқл 29:4 Парақұмар болса елін құлдыратар.

#### парасат -

парасат - т.қ. ақыл-парасат, естілік

Нқл 4:1 Парасатқа ықылас бөліп

Нқл 8:12 парасат бар қасымда

Нқл 19:8 Парасатқа иемденуші өз жанын

Нқл 23:23 тағылым мен парасатқа.

#### парасатты -

парасатты - т.қ. дана, зерделі

Нқл 27:11 парасатты бол, мені қуантарсың

Жақ 3:13 парасатты да саналысың?

Жақ 3:13 парасатты инабаттылығымен

Еф 5:15 ақыл-парасатты өмір сүруге

Тім2 3:15 Олар сені парасатты етіп

#### парасаттылық -

парасаттылық - т.қ. даналық

Пат1 18:14 парасаттылық танытып отырды,

Аян 13:18 Бұл парасаттылықты талап етеді.

#### парсы -

парсы - т.қ. Персия

Шеж2 36:20 Олар парсы патшалығы күшейген

Езр 4:7 Артақсерікс парсы еліне патшалық

Езр 4:24 парсы патшасы Дарийдің билік

Езр 7:6 жар болғандықтан, парсы патшасы

Ест 1:14 патшаға парсы және мидиялық

Ест 1:19 Жарлық парсылар мен

Дан 1:21 Даниял парсы патшасы Кирдің

Дан 5:28 мидиялықтар мен парсыларға

Дан 6:15 мен парсылардың заңына сәйкес,

#### парыз -

парыз - т.қ. жауапкершілік, міндет

Уағ 12:13 Себебі бұл — әр адамның парызы.

Мат 15:6 ол әке-шешесін сыйлап, парызын

Рим 1:14 жариялау — менің парызым.

Рим 13:8 бір-біріңді сүю парызын өтеп

#### парызшыл -

парызшыл -

Мат 5:20 мұғалімдері мен парызшылдардан

Мат 9:14 парызшылдар да жиі ораза

Мат 15:1 дін мұғалімдері мен парызшылдар

Мат 23:13 парызшылдар, екі жүзділер,

Мат 23:26 Соқыр парызшылдар! Сыртының

Елш 23:6 Бауырластар, мен парызшылмын

Флп 3:5 қатаң ұстанатын парызшыл болып

#### патша -

патша - т.қ. Патша, Рим патшасы

Бил 17:6 әлі де патша жоқ болатын.

Пат1 12:12 «Бізді бір патша басқарсын!»

Жыр 2:2 Әлемнің патшалары қарсы тұрып,

Жыр 28:10 Жаратқан патша болып мәңгі

Жыр 71:11 Күллі патшалар оған бас иеді

Жыр 101:16 патшалары да Оның даңқынан:

Иш 32:1 бір патша әділдікпен билік құрып

Дан 2:21 патшаларды тағайындап қояды,

Дан 2:47 әрі патшалардың Иесі екеніне

Ош 13:10 Сенің патшаң қайда екен? Ол сені

Мат 22:21 патшаға тиістісін патшаға, ал

Жох 6:15 олардың Өзін патша ету үшін келіп

Жох 19:15 Патшаларыңды шегелетейін бе?!

Флп 4:22 әсіресе патша сарайындағылар,

Тім1 2:2 Патшалар мен басқа да барлық

Аян 1:5 патшалықтардың Әміршісі. Мәсіх

Патша т.қ. патша*

Жыр 23:7 алсын даңққа бөленген Патша!

Жыр 46:8 Патшасы күллі жер бетінің

Зәк 9:9 сенің Патшаң саған келе жатыр!

Мат 2:2 Жаңа туған Патшаға ізет білдіру

Мат 5:35 ол «Ұлы Патшаның қаласы»!

Мат 21:5 сенің Патшаң саған келе жатыр!

Мат 27:11 Яһудилердің Патшасысың» ба?

Мат 27:37 «Бұл — Яһудилердің Патшасы Иса

Лұқ 19:38 Иенің атынан Келе жатқан Патша

Лұқ 23:2 яғни Патшамын, деп жүр! —

Жох 1:49 Исраилдің Патшасысыз!

Жох 18:37 — Дұрыс айтасыз, Мен Патшамын.

Жох 19:15 Патшаларыңды шегелетейін бе?!

Пет1 2:9 Патшаның діни қызметкерлері

Тім1 1:17 Мәңгілік Патша — өлмес

Тім1 6:15 патшалардың Патшасы

Аян 19:16 «Патшалардың Патшасы

#### патшайым -

патшайым -

Ест 2:17 Астиннің орнына патшайым етті.

Ест 4:14 Мүмкін, патшайым болу құрметіне

Жыр 44:10 тағып алған патшайымың.

Мат 12:42 Арабияның патшайымы да қиямет

#### патшалық -

патшалық - т.қ. билік, билік жүргізу, - құру

Шеж1 29:11 Һәм Сенікі, уа, Иеміз, патшалық

Жыр 96:1 Жаратқан Ие патшалық құрады

Жыр 145:10 патшалық Құрады ұрпақтан

Иш 52:7 Құдайың патшалық құрып жатыр!

Дан 2:39 берік) патшалық пайда болады.

Аян 1:6 қызметкерлердің патшалығы

Аян 19:6 Билеушісі Патшалық құруда.

Аян 20:4 мың жыл бойы патшалық құрды.

Аян 20:6 жыл бойы патшалық құрмақ.

Патшалық т.қ. Құдайдың Патшалығы

Жыр 44:7 Патшалығыңа жүргізесің әділ

Жыр 144:13 Патшалығың Сенің мәңгілік

Мат 6:10 Патшалығың осында орнасын!

Мат 7:21 Оның Патшалығына кіре алады.

Мат 25:34 Патшалықтан үлестеріңді алыңдар

Жох 18:36 Патшалығым осы дүниелік емес.

Евр 12:28 Патшалықтан үлес алғандықтан

#### Пауыл -

Пауыл - т.қ. Саул 2

Елш 13:9 Пауыл деп те аталатын Саул

Елш 14:9 Пауылдың айтқан уағызын

Елш 14:12 Пауылды Гермес деп атады, себебі

Елш 14:19 Пауылды тас лақтырып ұрып кетті

Елш 15:40 Пауыл Сыйласты таңдап алды.

Елш 16:1 Пауыл Дербе мен Лүстраға да

Елш 16:4 Пауыл мен оның серіктері басқа

Елш 16:9 Пауылға бір македониялық кісі

Елш 16:14 Пауылдың айтқан сөзіне құлақ

Елш 16:18 Пауыл ашуланып, артына

Елш 16:25 Түн ортасында Пауыл мен Сыйлас

Елш 16:28 Пауыл: — Өзіңе залал келтірме!

Елш 23:33 Пауылды әміршіге табыс етті.

Елш 24:27 келген Феликс Пауылды түрмеден

Қор1 1:12 «мен Пауылдың адамымын»

Қор1 3:5 Аполлос негізінде кім? Пауыл да

Сал2 3:17 мен, Пауыл, осы сәлемімді өз

Флм 1:9 мен — Пауыл қария

#### паш ету -

паш ету - т.қ. ашық көрсету, жариялау, куәлік

Мыс 10:2 билігімді қалай паш еткенім

Заң 32:3 Паш етемін Жаратқанның ұлы

Шеж1 16:24 паш етіп Оның ұлылығын, Бар

Жыр 18:2 Аспан әлемі ашық паш етеді, Оның

Жыр 21:32 Жаңа туған халыққа да паш етпек.

Жыр 25:7 Керемет істеріңді паш етемін.

Жыр 49:6 сонда Оның әділдігін паш етеді

Жыр 58:17 Таңертеңнен паш етем мейіріміңді.

Жыр 70:17 Әлі де ғажаптарыңды паш етемін.

Жыр 89:16 Шексіз ұлылығыңды паш ете гөр.

Жыр 96:6 Аспан Оның әділдігін паш етеді

Жыр 113:26 біз паш етеміз Иеміздің игілігін

Жыр 115:4 Көтеріп, паш етемін Иеміздің атын

Жыр 115:8 Сенің атыңды паш етемін, уа,

Нқл 12:17 әділдікті паш етер, Жалған куәгер

Нқл 13:16 Зердесіз надандығын паш етер.

Езк 39:7 Исраилдің арасында паш етемін.

Евр 12:1 сенімдерін айқын паш еткен қалың

#### пәк -

пәк - т.қ. таза, таза жүрек

Жар 24:16 Рабиға өте сұлу, пәк таза

Леу 16:30 пәк таза болып тұрасыңдар.

Әйүп 15:14 Адам пәк таза болушы ма еді?

Иш 7:14 пәк қыз құрсақ көтеріп, ұл туады.

Мат 1:23 пәк қыз құрсақ көтеріп, Ұл туады.

Мат 5:8 Жүректері пәк тазалар бақытты:

Яһд 1:20 Иенің қасиетті де пәк таза ілімінің

Қор1 5:7 сендер жаңа, пәк таза адам

Қор2 11:2 әрі пәк таза «қыз күйлеріңде

Еф 5:27 қасиетті де пәк таза болсын.

Флп 1:10 оралар күні мінсіз пәк болып,

Сал1 5:23 жан-тәндерің кіршіксіз пәк

Тім1 1:5 бұйрықтың мақсаты — пәк жүрек,

Тім1 5:22 Өзіңді пәк таза ұста.

Тім2 2:22 пәк жүрекпен Иемізге

Тит 1:8 әділ, пәк таза әрі ұстамды болуға

Аян 14:4 адалдықтарын бұзбай, өздерін пәк

#### пәктік -

пәктік -

Нқл 22:11 Жүрек пәктігін жақтыратын,

Тім1 4:12 сенімің және пәктігіңмен үлгі бол.

#### пәле -

пәле - т.қ. апат

Жыр 53:9 құтқарып алдың мені бар пәледен,

Нқл 11:8 Әділ жан пәледен құтқарылар

Нқл 13:21 Күнәкардың соңынан пәле қалмас

Жүн 4:2 Пәле жіберемін деген райыңнан

Аян 11:6 әр түрлі пәлелерге душар еткізу

#### пәлсапа -

пәлсапа -

Қол 2:8 Қайдағы біреу пәлсапасымен

#### пейіл -

пейіл - т.қ. ақпейіл, жүрек, кең пейілді, пиғыл

Елш 17:11 мұндағылардың пейілдері кеңірек

Рим 1:28 бұзық пейілдерінде қалдырып,

Қор2 6:12 Өздеріңе деген пейіліміз кең

Қор2 6:13 пейілдеріңді кең жайсаңдаршы!

#### пейіш бағы -

пейіш бағы - т.қ. бақ, Едем, жұмақ

Жар 2:8 Едем деген жерге пейіш бағын

Жар 3:24 бағының шығыс жағына керуб

Иш 51:3 Жаратқан Иенің пейіш бағының

Езк 28:13 пейіш бағында болыпсың.

Аян 2:7 пейіш бағында өсетін, мәңгілік

#### пенде -

пенде - т.қ. адам баласы

Пат1 3:10 — Айта гөр, пендең тыңдап тұр

Пат1 15:29 Ол ойын өзгерте беретін пенде

Әйүп 4:17 «Пенде Құдайдан әділ

Әйүп 9:2 пенде қалайша ақтала алар еді?

Жыр 9:21 Жай пенде екендерін халықтар

Нқл 5:21 баға береді пенденің бар жолына.

Иш 58:7 өзге пенделерге де қол ұшын

#### пенделік -

пенделік -

Жох 8:15 пенделік тұрғыдан үкім айтып

Қор1 15:32 пенделік ниетпен ғана күрескен

Евр 5:2 діни қызметкер өзінің де пенделік

Евр 7:28 пенделік кемшіліктері бар адамдар

#### перғауын -

перғауын -

Жар 12:17 Сарайға бола перғауынға және

Жар 41:25 — Перғауынның екі түсінің де

Жар 47:5 Перғауын Жүсіпке былай деп

Мыс 3:10 Мен сені перғауынға жіберемін.

Мыс 6:11 Мысыр патшасы перғауынға

Мыс 13:17 Перғауын халықты жібергеннен

#### перде -

перде - т.қ. шымылдық

Мыс 34:33 Мұса бетін пердемен жауып алды.

Иш 25:7 беттерін жабатын пердені

Елш 9:18 Саул көзінен перде алынып

Қор2 3:13 деп, бетін пердемен жапқан Мұса

#### Персия -

Персия - т.қ. парсы

Ест 1:3 Тойға Персия мен Мидияның

Дан 8:20 қошқар Мидия мен Персияның

Дан 10:20 Персияның рухани

#### періште -

періште - т.қ. керуб, нұрлы періште, төрт нөкер, хабаршы

Жар 3:24 жағына керуб деген періштелерді

Жар 16:7 Иенің періштесі Ажарды иен

Жар 22:11 періштесі оған көктен дауыстап: —

Жар 28:12 Құдайдың періштелері оның

Жар 31:11 Құдайдың періштесі аян етіп

Мыс 3:2 періштесі бір тікенді бұтаның

Рул 22:22 періштесі Балағамға қарсы шығып

Бил 2:1 періштесі Ғылғалдан Бохимге

Бил 6:11 періштесі Офрадағы дәу еменнің

Бил 13:3 Бір күні Жаратқан Иенің періштесі

Пат2 22:11 Мықты періштелерге мініп алды,

Пат2 24:16 Халықты қырып жатқан періште

Жыр 33:8 періштесі, ол соларды құтқарады.

Жыр 90:11 Періштелеріне Ол сен жайлы

Дан 3:28 Ол періштесін жіберіп

Дан 6:22 Өзінің періштесін жіберіп

Дан 10:13 Сонда бас періштелердің бірі

Мат 1:20 Иенің періштесі түсінде аян беріп

Мат 4:11 Сол сәтте періштелер келіп

Мат 13:39 ал орушылар — періштелер.

Мат 16:27 Мен періштелерімді ертіп Әкемнің

Мат 22:30 періштелері іспетті болады.

Мат 24:31 зор үнімен періштелерімді жіберіп

Мат 24:36 не көктегі періштелерге

Мат 25:31 Билеуші қасиетті періштелерін

Мат 26:53 астам періштелерін жібереді!

Мат 28:2 Иенің бір періштесі аспаннан түсіп

Мат 28:5 Періште әйелдерге қарап:

Мар 1:13 періштелер Исаға қызмет көрсетті.

Мар 12:25 көктегі періштелер іспетті болады.

Лұқ 1:26 айда Құдай Жәбірейіл періштені

Лұқ 2:9 Жаратқан Иенің періштесі келіп,

Лұқ 2:13 періштелердің үлкен бір тобы

Лұқ 4:10 Өйткені «Періштелеріне Ол Сен

Лұқ 15:10 Құдайдың періштелері теріс

Лұқ 22:43 Сонда көктен бір періште келіп

Жох 1:51 Құдайдың періштелері көкке

Жох 12:29 періште тіл қатқан шығар, — деді.

Жох 20:12 екі періштенің отырғанын көрді.

Елш 5:19 Иенің бір періштесі түнде түрменің

Елш 8:26 Жаратқан Иенің періштесі Філіпке

Елш 27:23 жүрген Құдайымның бір періштесі

Пет1 1:12 тіпті періштелер де қызығып

Пет2 2:4 күнә жасаған періштелерді де

Қор1 13:1 Және періштелердің тілдерінде

Ғал 1:8 көктен түскен періште» сендерге

Ғал 4:14 мені Құдайдың бір періштесіндей

Сал1 4:16 бұйрық береді, әрі бас періште

Евр 1:4 Атағы періштелердікінен

Евр 1:14 Періште атаулы — қызмет

Евр 2:7 Оны періштелерден сәл төмен

Евр 13:2 Иенің періштелерін қонақ қылды.

Аян 1:20 жеті қауымның періштелерін

Аян 12:7 оның қол астындағы періштелері

#### Петір -

Петір - т.қ. Кефа, Шимон 3

Мат 4:18 Петір мен інісі Әндірді көрді.

Мат 16:18 сенің атың Петір («Тас») болады.

Мат 26:69 Сол кезде Петір сыртта

Жох 1:42 Кефа грекше — Петір, яғни «Тас».

Жох 21:11 Петір суға түсіп, үлкен-үлкен

Елш 12:4 Ирод Петірді тұтқындатқан соң,

Елш 12:6 күнгі түнде Петір екі жасақшының

Елш 15:7 талқылаудан кейін Петір елші

Пет1 1:1 Иса Мәсіхтің елшісі Петірден (осы

Пет2 1:1 және елшісі Шимон Петірден

Ғал 2:8 Өйткені Петірдің яһудилер

Ғал 2:9 Жақып, Петір және Жохан

Ғал 2:11 Бірақ Петір Антақияға келген соң,

#### пеш -

пеш -

Жар 15:17 міне, пештен шыққан іспетті түтін

Заң 4:20 пеш іспетті Мысыр елінен алып

Дан 3:20 тұрған пешке тастауға бұйырды.

#### пиғыл -

пиғыл - т.қ. ниет, пейіл

Жыр 72:7 Арамдық пиғылдары да асып

Езк 35:5 қаскүнем пиғылыңнан арылмай,

Жақ 2:4 жаман пиғылды төрешілерге

Қол 3:5 арам пиғылдан аулақ жүріңдер;

Сал1 2:3 арам пиғылмен айтып жүрген

#### Пилат -

Пилат -

Мат 27:2 әмірші Пилатқа алып барып

Мат 27:19 Пилат төрелік тағында отырған

Мат 27:23 Пилат: — Сонда Ол қандай

Мат 27:24 Пилат су алдырып, жұрт алдында

Мат 27:58 Жүсіп Пилатқа барып, Исаның

Мат 27:65 Пилат: — Мейлі, қарауыл тобын

Лұқ 3:1 Яһудея аймағын Понти Пилат

Лұқ 23:12 Пилат пен Ирод сол күні

Лұқ 23:20 Пилат Исаны қоя бермекші болып

Жох 18:38 Пилат Исадан: — Шындық деген

Жох 19:1 Пилат Исаны қамшымен

Жох 19:22 Пилат оларға: — Мен жазарымды

Елш 3:13 Соны Пилат босатып жібермекші

Елш 4:27 Понти Пилат Өзіңе бағынбаған

Тім1 6:13 Пилат тергеген кезде Ізгі хабарды

#### Потифар -

Потифар -

Жар 37:36 Потифар есімді уәзіріне сатып

Жар 39:1 Потифар перғауынның бас

#### Прискила -

Прискила - т.қ. Ақила

Елш 18:2 Прискиламен жақында Италиядан

Елш 18:26 тыңдаған Прискила мен Ақила

#### пұт 1 -

пұт 1 - т.қ. пір

Заң 32:16 Жексұрын пұттармен

Жыр 105:36 пұттарына бірге табынды

Жыр 105:38 Қанаханның пұттарына өз ұл

Жыр 113:12 пұттары күміс, алтыннан,

Жыр 113:13 Пұттың аузы бар, бірақ сөйлей

Жыр 113:16 Өлі пұтты жасаған пенде соған

#### пұт 2 -

пұт 2 - (мөлшер)

Мыс 29:40 бір пұттың оннан бір бөлігін алып

Леу 27:16 Он пұт арпа тұқымы себілетін

Рул 28:9 пұттың оннан екі бөлігі

#### пікір -

пікір - т.қ. ой, ой-пікір

Бил 5:15 Ал пікір мың құбылды Рубен

Әйүп 32:17 Мен де өз пікірімді ашық айтамын.

Иш 55:9 ойым да пікірлеріңнен тым биік.

Лұқ 24:15 сөйлесіп, пікір алысып бара

Елш 16:2 Тімоте туралы жақсы пікірде

Жох3 1:12 елдің бәрі жақсы пікір айтады. Ол

Қор1 2:4 данышпан пікірлерге емес,

Қор1 7:25 сол ретінде пікірімді білдіремін:

Қор1 11:19 анықтау үшін пікір алалығы да

#### пікірлесу -

пікірлесу -

Мат 16:7 Шәкірттері өзара пікірлесіп: —

Мар 8:17 нанымыз жоқ деп неге пікірлесіп

Елш 17:17 жолыққандарымен де пікірлесіп

#### піл сүйегі -

піл сүйегі -

Пат3 10:18 Патша піл сүйегімен безендіріліп,

Пат3 10:22 күміс, піл сүйегін, маймылдар

Пат3 22:39 піл сүйегімен қапталған сарайы

Жыр 44:9 Сарайларыңда піл сүйегімен

Ән 5:14 Денесі тегіс піл сүйегіне ұқсайды,

Ән 7:5 мойның Піл сүйегінен жасалған

Езк 27:15 төлем ретінде пілдің азу сүйегі мен

Амо 6:4 піл сүйегімен әшекейленген төсек

Аян 18:12 піл сүйегі, қымбат ағаш, қола,

#### пір -

пір - т.қ. жалған тәңір, пұт 1

Жыр 96:9 «тәңір, пір» атаулыдан.

Жыр 134:5 «тәңір, пір» атаулыдан жоғары!

Иш 65:11 пен Тағдырды пір тұтасыңдар.

Елш 8:11 халық оны пір тұтты.

#### пісіру -

пісіру -

Жар 18:6 күлше нан пісірт, — деді.

Жар 40:17 арнап пісірілген тағамдар бар екен

Мыс 12:39 жолшыбай күлше нан пісірді.

Леу 26:26 пісірген нанды таразыға тартып

Пат3 17:12 Содан ұлым екеуімізге нан пісіру

Ерм 7:18 арнап нан пісіріп иіс шығарады.

### Р


Рабиға -

райхан -

райынан қайту -

рақат -

рақым -

рақым ету -

рақымды -

рақымдылық -

Рақым-көрмеген -

растау -

расында -

Рахаб -

Рахила -

рәсім -

ренжу -

ренжіту -

реніш -

рет -

риза -

риза қылу -

ризалық -

ризашылық -

ризашылық білдіру -

ризашылық құрбандығы -

Рим -

Рим патшасы -

римдік -

Рохабоғам -

ру -

рубасы -

Рубен -

Рут -

рух -

рухани -

рухани бала -

рухани дарын -

рухани дене -

рухани дененің мүшесі -

рухани жағынан ұқсас -

рухани өлім -

(рухани) Ұл -

рухани ұл, - ұл-қыздар -

рухтандыру -

рухын тапсыру -

рұқсат -


#### Рабиға -

Рабиға -

Жар 24:16 Рабиға өте сұлу, пәк таза

Жар 24:45 иығында құмырасы бар Рабиға

Жар 25:24 Рабиға егіз ұл тапты.

Жар 25:28 Жақып Рабиғаның сүйікті ұлы

Жар 26:8 әйелі Рабиғаны аймалап жатқанын

#### райхан -

райхан -

Ән 2:1 жазығындағы райхандаймын,

#### райынан қайту -

райынан қайту - т.қ. өкіну

Ерм 4:28 Мен райымнан қайтпаймын,

Ерм 42:10 апат жайлы райымнан қайтамын.

Жое 2:13 деген райынан қайтуға дайын.

Жүн 4:2 жіберемін деген райыңнан қайтуға

#### рақат -

рақат -

Жыр 35:9 Өзеніңнің рақатына қандырасың.

Жыр 42:4 шаттығым мен рақатымның көзіне

Уағ 12:1 жетіп, «олардан рақат таппаймын»

Мих 7:18 мейірім көрсетуден рақат табасың.

Мат 11:28 Жандарыңды Мен рақатқа

Тім1 6:17 Ол адамдар рақатын көрсін деп

Евр 11:25 рақатынан гөрі Құдай халқымен

#### рақым -

рақым - т.қ. қайырым, мейірім, Рақым-көрмеген

Жар 18:3 Мырза! Рақымыңыз маған түссе

Мыс 15:13 Құтқарған халқыңды рақымыңмен

Мыс 20:6 ұрпағына дейін рақымымды

Заң 7:9 Келісімін сақтап, рақымын төгетін

Пат2 7:15 рақымымды алып қойдым, бірақ

Жыр 6:5 Берік рақымыңмен аман сақтай

Жыр 12:6 Ал мен берік рақымыңа сенімімді

Жыр 20:8 Хақ Тағаланың рақымымен нық

Жыр 24:10 рақым әрі шындықпен бастайды.

Жыр 31:10 берік рақымы қоршай береді.

Жыр 35:6 көктей шексіз Сенің рақымың

Жыр 51:10 рақымына мәңгі сенемін.

Жыр 56:4 рақымы мен шындығын сыйлайды

Жыр 83:12 Ием рақым мен ұлылық сыйлайды

Жыр 84:11 рақым мен шындық бірге

Жыр 91:3 Таң ата жариялап рақымыңды,

Жыр 102:4 Рақымы мен мейірімін сыйлайды,

Жыр 105:1 Мәңгі ұласады берік рақымы!

Жыр 107:5 берік рақымың заңғар аспандай,

Жыр 135:1 Рақымы Оның мәңгіге ұласады,

Иш 63:7 Аямай төккен шексіз рақымымен

Жоқт 3:22 рақымы Оның сарқылмас дәйім,

Жоқт 3:32 Ол қайғыртса да, кейін рақым

Ош 14:4 жетімдер рақым табады.

Лұқ 1:30 Мәриям, саған Құдай рақымын

Лұқ 1:50 Рақымы Өзін қастерлеушілердің

Жох 1:16 рақымынан бәріміз молынан

Жох 1:17 рақым мен шындық бізге Иса

Елш 15:11 Иеміз Исаның рақымы арқылы

Елш 20:24 Құдайдың рақымы туралы Ізгі

Елш 20:32 Оның рақымын білдіретін сөзіне

Жақ 4:6 езілген кішіпейілдерге рақымын

Пет1 1:13 келгенде көрсететін рақымға

Пет1 5:5 ал кішіпейілдерге рақымын

Пет1 5:10 рақымның бастауы, Құдай,

Пет1 5:12 Бұл рақымды қабылдай беріңдер!

Пет2 3:18 Мәсіхтің рақымына кенеліп, Оны

Рим 3:24 Құдайдың рақымымен Мәсіхтің

Рим 5:2 осы рақымына бізге Иса Мәсіхтің

Рим 5:15 Мәсіхтің рақымы арқылы берген

Рим 5:17 Құдайдың шексіз рақымын және

Рим 5:20 рақымы одан да асып түсті.

Рим 5:21 Құдайдың рақымы да билік құрып

Рим 6:14 заңына емес, Құдайдың рақымына

Рим 11:30 Оның рақымына ие болдыңдар.

Рим 12:6 рақымымен әрқайсымыз ерекше

Қор1 15:10 рақымымен қазір қандай болсам

Қор2 4:1 рақымымен осы қызметке ие

Қор2 4:15 Құдайдың рақымын қабылдап

Қор2 6:1 рақымы өмірлеріңде өнімсіз

Қор2 12:9 «Менің рақымым саған жетер

Ғал 1:15 зор рақымымен шақырып алды.

Ғал 2:21 рақымын жоққа шығармай

Ғал 5:4 рақымынан ада болдыңдар!

Еф 1:7 Құдай Өзінің шексіз зор рақымын

Еф 2:5 рақымымен ғана құтқарылдыңдар.

Еф 2:7 Өзінің ағыл-тегіл мол рақымын

Еф 3:7 Құдай маған рақымын төгіп

Сал2 2:16 бізді сүйетін, әрі рақымын төгіп,

Тім1 1:2 Иеміз Мәсіх Иса саған рақымы

Тім2 2:1 рақымымен күшейе бер.

Тит 2:11 ұсынатын рақымы анық білінді.

Тит 3:7 Құдайдың рақымымен ақталдық

Евр 4:16 рақымы мол Құдайдың тағына

Евр 10:29 рақымын жеткізген Киелі Рухты

Евр 12:15 рақымынан құр қалып жүрмеңдер!

Евр 13:9 рақымымен нығаюы игі.

Евр 13:25 Құдай жар болып, рақымын

Аян 1:5 Иса Мәсіх сендерге рақымын

Аян 22:21 Исаның рақымы бәріңе де жауа

#### рақым ету -

рақым ету -

Жар 18:26 бола ол жерге рақым етемін, —

Жыр 50:3 О, Құдай, маған рақым ете гөр,

Жыр 101:14 тұрып, Сионға рақым етші, Енді

Жыр 122:3 Рақым ете гөр, уа, Жаратқан Ие

Иш 54:8 саған рақым етемін», — дейді сені

Мат 9:27 Дәуіттің Ұрпағы, бізге рақым ете

Пет1 3:7 рақым етіп сыйлаған мәңгілік

Пет1 4:10 Тәңір Ие рақым етіп сыйлаған

Рим 11:6 Құдай рақым етіп таңдаған болса

Еф 4:7 Мәсіхтің рақым етіп үлестіріп

#### рақымды -

рақымды - т.қ. қайырымды, мейірбанды, мейірімді, шапағатты

Мыс 33:19 Мен қалаған адамыма рақымды

Мыс 34:6 өте рақымды. Құдай әрдайым

Рул 6:25 бетінің нұрын төгіп рақымды бола

Заң 4:31 Жаратқан Ие — рақымды Құдай

Пат4 13:23 Ие исраилдіктерге рақымды да

Нех 9:17 әрі өте рақымдысың, сондықтан

Жыр 85:15 Ал Сен рақымды да қайырымды

Жыр 102:8 мейірбанды да рақымды,

Жыр 111:4 Ол рақымды, мейірбан, әділ

Жыр 114:5 Жаратқан Ие әділ де рақымды

Амо 5:15 тірі қалғандарына рақымды

Жое 2:13 Ол рақымды да қайырымды

Жүн 4:2 Сенің рақымды да мейірбанды

Мал 1:9 «Бізге рақымды бола гөр!» деп

Рим 4:5 кешіретін рақымды Құдайға

Рим 9:15 «Мен қалаған адамыма рақымды

#### рақымдылық -

рақымдылық - т.қ. қайырымдылық, мейірімділік

Дан 2:18 құпияны рақымдылықпен ашып

Ош 2:19 рақымдылық танытып, сені Өзіме

Жох 1:14 рақымдылық пен шындыққа толы

Елш 14:3 рақымдылығы туралы Ізгі

Қор2 8:9 рақымдылығын жақсы білесіңдер

Еф 3:2 рақымдылықпен маған жүктегенін

#### Рақым-көрмеген -

Рақым-көрмеген - т.қ. рақым, Халқым-емес

Ош 1:6 есімін Рақым-көрмеген» деп қой!

Ош 1:8 Қызы Рақым-көрмеген емшектен

Ош 2:23 «Рақым-көрмегенге» рақым

#### растау -

растау - т.қ. бекіту, куәлік

Рут 4:7 бұл істі растау үшін бір аяқкиімін

Рут 4:11 Иә, куәміз, — деп растады. Олар

Ерм 32:25 танабын сатып ал, соны растауға

Мар 16:20 хабарды растап бекітті. (Аумин)

Елш 14:3 туралы Ізгі хабарды растады.

Рим 8:16 екенімізді өз рухымызға растайды.

Рим 15:19 растайтын құдіретті кереметтер

Қор1 1:6 шындығы өмірлеріңде расталды.

Тім2 2:2 кісілер растаған шынайы ілімді

Евр 2:4 осы Ізгі хабарды растады.

Евр 10:15 Киелі Рух та бізге осыны растайды

Аян 22:20 Осының бәрін Растаушы былай

#### расында -

расында - т.қ. шынымен, іс жүзінде

Жар 42:19 егер расында адал болсаңдар,

Пат2 3:36 Расында патшаның істегенінің бәрі

Пат2 14:19 осы тапсырманы берген, расында

Пат3 17:24 Сіздің расында Құдайдың

#### Рахаб -

Рахаб -

Еш 2:1 Рахаб есімді бір әйелдің үйіне

Мат 1:5 оның анасы Рахаб болатын.

Жақ 2:25 Рахаб осы ісі арқылы ақталды

Евр 11:31 Рахаб Құдайға сенім артқандықтан

#### Рахила -

Рахила -

Жар 29:16 кішісінің аты Рахила еді.

Жар 29:20 Рахила үшін жеті жыл қызмет етті.

Жар 30:22 Ақырында Құдай Рахиланы

#### рәсім -

рәсім - т.қ. шомылдыру рәсімі

Пет1 3:21 Осы рәсім денеміздегі кірді жуып

#### ренжу -

ренжу - т.қ. өкпелеу, өкпелету

Пат1 15:11 Самуил қатты ренжіп, түні бойы

Пат1 20:34 Дәуітті масқаралағанына ренжіп,

Жыр 36:1 Арамзаларға ренжіп ашуланба,

Жыр 72:21 шүбәдан налып ренжіді.

Нқл 18:19 Ренжіген ағайын — бекітілген

Жүн 4:9 Бұтаға бола ренжіп, ашулануға

#### ренжіту -

ренжіту - т.қ. жәбірлеу, кедергі тас, өкпелеу, өкпелету

Мыс 23:21 Оны ренжітуден сақ болып,

Рут 2:15 тере берсін, оны ренжітпеңдер!

Пат1 1:6 бетіне басып, ренжіте беретін.

Нқл 27:5 Ренжіткенге ашық ескерту жасаған

Иш 63:10 Киелі Рухын қатты ренжіте берді.

Лұқ 11:45 Бұл сөзіңіз бізді де ренжітеді, —

Қор2 2:1 ескертіп, ренжітуіме тура келер еді

Қор2 2:5 емес, бәріңді де едәуір ренжіткені;

Қор2 6:10 Бізді ренжітеді, бірақ әрдайым

Еф 4:30 Киелі Рухын ренжітуден аулақ

#### реніш -

реніш -

Леу 19:18 басқаға реніш сақтама! Керісінше,

Әйүп 27:2 жан дүниемді ренішке кенелткен

Қор2 2:5 Сол ренішті туғызған адам болса,

Қол 3:13 Егер біреуге реніш сақтап

Евр 12:11 реніш туғызады. Ал соны басынан

#### рет -

рет -

Мат 18:21 оны неше рет кешіруім керек?

Евр 9:28 Мәсіх бір рет көптеген

#### риза -

риза - т.қ. жақтыру, ұнату

Жыр 17:20 Маған риза болып аман құтқарды.

Жыр 146:11 Қайта, риза болады Жаратқан Ие

Иш 56:7 сый-тартуларына риза боламын.

Ерм 6:20 тартуларыңа да риза болмаймын».

Мал 1:10 Мен сендерге риза емеспін

Мат 3:17 Ұлым, Оған толықтай ризамын!»

Мат 17:5 (рухани) Ұлым, Оған ризамын. Оны

Пет2 1:17 Мен Оған ризамын»

Рим 7:22 Іштей Құдай заңына ризамын,

Қор2 12:10 Мәсіхке бола ризамын. Себебі өзім

Евр 10:38 қайтса, Мен оған риза болмаймын.

Евр 13:16 құрбандықтарға да Құдай риза.

#### риза қылу -

риза қылу -

Нқл 15:20 Ақылды бала әкесін риза қылар,

Иш 58:5 Жаратқан Иені риза қылатын күн

Қол 1:10 Оны риза қылатындай өмір

Евр 12:28 Оны риза қылатындай қызмет етіп

#### ризалық -

ризалық - т.қ. ұнату

Мал 2:13 ризалықпен қабылдаудан бас

Лұқ 4:22 Бәрі Оған ризалық білдіріп,

Лұқ 12:32 сендерге тапсыруға ризалық еткен.

#### ризашылық -

ризашылық -

Жар 4:4 құрбандығына ризашылықпен

Қол 3:16 Жүректерің ризашылыққа кенеліп

Евр 11:2 Оның ризашылығына ие болды.

Евр 11:39 Иенің ризашылығына ие болды.

#### ризашылық білдіру -

ризашылық білдіру -

Леу 3:1 қатынасына ризашылық білдіретін

Леу 19:5 ризашылық білдіретін құрбандық

Леу 23:19 ризашылық білдіретін құрбандық

Пат3 8:63 ризашылық білдіретін құрбандық

Лұқ 18:11 Саған ризашылығымды білдіремін

Рим 1:8 Құдайыма ризашылығымды

Қор1 14:16 ризашылық білдіргеніңді «аумин»

Флп 1:3 Құдайға ризашылық білдіріп,

Қол 3:15 ризашылықтарыңды білдіріңдер!

#### ризашылық құрбандығы -

ризашылық құрбандығы - т.қ. құрбандық

Мыс 24:5 ризашылық құрбандығына шалды.

Мыс 32:6 ризашылық құрбандығы ретінде

Пат1 11:15 ризашылық құрбандықтарын

Шеж2 31:2 мен ризашылық құрбандықтарын

Ерм 17:26 ризашылық құрбандықтарын

#### Рим -

Рим -

Елш 18:2 яһудилердің Рим қаласынан кетуін

Елш 21:31 Рим әскерінің мыңбасына: «Бүкіл

Елш 22:28 мен туғаннан Римнің азаматымын,

Елш 23:11 Римде де куә болуға тиістісің», —

Елш 25:27 айыбын көрсетпей Римге жіберу,

Елш 28:14 Содан кейін Римге жол тарттық.

Елш 28:16 Біз Римге келген соң (жүзбасы

Рим 1:7 Римдегі барлық сүйіктілеріне,

Рим 1:15 Римде тұратын сендерге де оны

Тім2 1:17 Римде болғанда ерінбей

#### Рим патшасы -

Рим патшасы - т.қ. патша*

Мар 12:14 Рим патшасына алым-салық

Лұқ 2:1 Сол күндері Рим патшасы Август

Лұқ 3:1 Рим патшасы Тіберидің билік

Лұқ 23:2 Рим патшасына салық төлемеңдер

Жох 19:15 — Рим патшасынан басқа

Елш 25:10 Мен мұнда Рим патшасы сотының

#### римдік -

римдік -

Мат 8:8 римдік жүзбасы: — Мырза, мен

Мат 27:11 Иса римдік әміршінің алдында

Мат 27:16 тұтқын римдіктердің түрмесінде

Мар 15:1 римдік әмірші Пилатқа алып

Лұқ 13:1 римдік әмірші Пилаттың бірнеше

Жох 11:48 римдіктер келіп, киелі үйіміз бен

Жох 18:3 Яһуда римдік әскердің бір тобын

Жох 18:28 римдік әміршінің сарайына алып

Елш 16:12 римдіктердің елді қонысы.

Елш 16:20 Екеуін римдік басшыларға алып

Елш 16:37 Римдік азаматтар болсақ та, олар

Елш 17:7 римдік патшамыздың әмірлеріне

Елш 25:11 Римдік патша алдында

Елш 25:16 римдіктердің салтына қайшы

Елш 25:25 өзі римдік патшаның сотын талап

Елш 27:1 римдік патша атындағы әскер

Елш 27:24 римдік патшаның алдына баруға

Елш 28:17 римдіктердің қолына

Елш 28:19 римдік патша сотын талап етуге

#### Рохабоғам -

Рохабоғам -

Пат3 11:43 Сүлейменнің ұлы Рохабоғам

Пат3 12:1 Рохабоғам Сихем қаласына барды,

Пат3 12:6 Рохабоғам әкесі Сүлейменнің көзі

Пат3 12:8 Рохабоғам ақсақалдардың берген

Пат3 12:17 Рохабоғам тек Яһуда руының

Шеж2 11:5 Рохабоғам Иерусалимде тұрып,

Шеж2 11:12 Бунямин рулары Рохабоғамның

Шеж2 11:13 леуіліктер Рохабоғамды жақтады.

Шеж2 11:23 Рохабоғам көрегендікпен әрекет

Шеж2 12:12 Рохабоғам күнәсін мойындағанда

#### ру -

ру -

Жар 49:28 он екі руы туралы айтып берді.

Мыс 39:14 әрбір руы үшін бір тастан. Осылай

Рул 2:9 осы үш ру көштің алдында жүретін

Пат3 18:31 тараған әрбір ру үшін бір тастан.

Шеж1 28:4 Исраилді бастаушы ру етіп Яһуда

Езр 6:17 ру үшін бір текеден құрбандыққа

Елш 26:7 он екі руы да күндіз-түні Құдайға

Аян 7:9 әрбір ұлт, ру, халық және тілден

#### рубасы -

рубасы - т.қ. ақсақал, әулет басы, - басшысы, мыңбасы

Жар 17:20 Ысмағұлдан он екі рубасы

Мыс 3:16 Исраилдің рубасыларын жинап

Мыс 24:1 жетпіс рубасын ертіп тауға

Еш 24:1 рубасыларын, төрешілері мен

Пат1 4:3 Исраилдің рубасылары ақылдасып

Шеж1 29:6 рубасылары, мыңбасылары,

Зәк 12:6 күні Мен Яһуданың рубасыларын

Мар 8:31 азап шегуге тиіспін: рубасылар

Мар 14:43 дін мұғалімдері және рубасылары

Лұқ 22:52 рубасыларға: «Мені тұтқындауға

Лұқ 22:66 Таң атқанда рубасылар, басты діни

Елш 25:15 рубасылары оған айып тағып, үкім

#### Рубен -

Рубен -

Жар 29:32 баласына Рубен («Қара, бір ұл!»)

Жар 37:22 Рубен оны бауырларынан

Заң 33:6 Рубен руы өмір сүрсін, құрымасын

Шеж1 6:78 Рубен руынан Иерихонға қарама

#### Рут -

Рут -

Рут 1:14 Рут одан айырылмай қалып қойды

Рут 1:22 Нағима моабтық келіні Рутпен

Рут 2:3 Рут егістікке барып,

Рут 2:8 Боғоз Рутқа тіл қатып: — Қызым,

Рут 2:10 Рут: — Қалайша сіз жат жерлік

Рут 2:13 Рут: — Мырзам, маған әрдайым оң

Рут 3:9 Рутпын ғой, мырза. Мені

Рут 4:5 жесір келіні Руттың әмеңгері

Рут 4:10 жесірі моабтық Рутты әйелдікке

Рут 4:13 Боғоз той жасап Рутқа үйленді.

Мат 1:5 Ғабит туды, оның анасы Рут еді.

#### рух -

рух -

Пат1 16:14 бір қинайтын рух Саулдың үрейін

Жыр 50:14 гөр азғырылмайтын берік рухты.

Жыр 50:19 Күнәсіне шынымен өкінген рух.

Нқл 20:27 рухы — Жаратқанның шырағы

Иш 38:16 Жаңартылды осылайша рухым

Езк 10:17 нөкерлердің рухы дөңгелектерде

Езк 36:26 бойларыңа жаңа рух дарытамын.

Зәк 12:10 мінажат ету рухын дарытамын.

Мат 26:41 Рух дайын болғанмен, тән осал»

Елш 7:59 Ием Иса, рухымды Өзіңе ала гөр!

Жох1 4:1 кез келген рухтарға сене

Жох1 4:3 Мәсіхке қарсы шығушының рухы.

Жох1 4:6 алдамшы рухты осы арқылы

Рим 8:16 екенімізді өз рухымызға растайды.

Рим 12:11 рухтарың жалындай берсін!

Қор1 12:10 рухтардың түрлерін ажырата

Қор1 14:14 онда рухым сиынғанмен

Қор1 14:32 рухтары оларға бағынады.

Қор2 11:4 Киелі Рухтан өзге рухты

Еф 6:12 зұлым рухтарға қарсы күресудеміз.

Тім1 4:1 жалған рухтарға құлақ салып

Евр 1:14 қызмет көрсететін рухтар ғана,

Евр 4:12 терең еніп, жан мен рухты айырып

Рух т.қ. Киелі Рух, Құдайдың Рухы

Жар 6:3 «Енді Менің Рухым әрдайым адам

Рул 27:18 — Бойында Менің Рухым бар адам

Пат4 2:9 Рухтан екі есе берілсе екен

Нех 9:20 Өзіңнің ізгі Рухыңды жібердің.

Жыр 103:30 Рухыңның лебін жіберіп, өмір

Жыр 138:7 Рухыңнан мен қайда қашпақпын?

Иш 42:1 қондырдым Өзімнің Рухымды

Иш 44:3 Ұрпақтарыңның үстіне Рухымды

Иш 61:1 Тәңір Ие Өзінің Рухын қондырды.

Езк 3:12 Бұдан кейін Рух мені көтеріп алды.

Жое 2:28 Рухымды бүкіл адамзаттың үстіне

Жое 2:29 құл-күңдердің үстіне де Рухымды

Хақ 2:5 Рухым араларыңда тұратын

Зәк 4:6 Рухыммен ғана табысқа жетесің!

Мат 3:16 қонған Құдай Рухын көрді.

Мат 12:18 қондырамын Мен өз Рухымды

Жох 4:24 Құдайдың Өзі — Рух.

Елш 2:17 аяғында Мен өз Рухымды бүкіл

Жох1 4:2 Құдайдың Рухын мынаған қарап

Жох1 4:6 Шындықты сөйлейтін Рух пен

Қор2 3:17 Иеміз — Рух, Иеміздің Рухы бар

Ғал 4:6 Рух бізді: «Абба, Әке!» — деп

Аян 1:4 тағының алдындағы жеті Рухы

Аян 22:6 Пайғамбарларға өз Рухын

#### рухани -

рухани -

Пет1 2:2 Содан нәр алғанда рухани өсіп

Пет1 2:5 рухани үйге (яғни қауымға)

Рим 6:4 бірге рухани «өліп, жерлендік».

Рим 12:1 Оған лайықты рухани қызмет

Рим 15:27 «рухани қазыналарынан» үлес

Қор1 2:13 рухани шындықты түсіндіреміз.

Қор1 6:17 кісі Оның Өзімен рухани біртұтас

Қор1 9:11 Біз жүректеріңе рухани игілік

Еф 1:3 көктегі әр қилы рухани игіліктерді

Еф 6:17 рухани семсер қылып ұстаңдар»!

Қол 1:9 өте парасатты да рухани көреген

Қол 2:8 рухани күштер туралы үйретеді.

Тит 3:5 рухани қайта туғызып жаңартты.

#### рухани бала -

рухани бала - т.қ. бала, қайта туылу

Мат 5:9 Құдайдың рухани балалары деп

Пет1 1:14 Құдайдың рухани балалары

Жох1 3:1 рухани балалары деп аталамыз

Рим 8:14 Құдайдың рухани балалары.

Рим 8:16 рухани баласы екенімізді өз

Рим 8:23 Құдай бізді рухани баласы ретінде

Рим 9:4 рухани баласы ретінде қабылдап

Ғал 3:26 Құдайдың рухани баласысыңдар.

Ғал 4:5 рухани балалары ету үшін келді.

Ғал 4:6 рухани балалары болғандықтан,

Ғал 4:7 ал рухани баласы болған соң

Еф 5:1 Сонымен сүйікті рухани баласы

#### рухани дарын -

рухани дарын - т.қ. дарын

Пет1 4:10 рухани дарындарыңды жақсылап

Рим 1:11 рухани дарындарыммен бөліссем,

Рим 12:6 рухани дарындарды қабыл алдық

Қор1 12:1 рухани дарындарға тоқталайын

Қор1 14:1 Рухани дарындарға

Еф 4:7 ерекше рухани дарындарымыз бар

Тім1 4:14 рухани дарынын елемей жүрме!

#### рухани дене -

рухани дене - т.қ. дене, қауым

Пет1 3:18 ал рухани денемен қайта тірілді.

Қор1 10:17 біртұтас рухани денеміз

Қор1 12:13 біртұтас рухани денеге енгізілдік.

Қор1 12:27 бірігіп Мәсіхтің рухани денесі

Қор1 15:44 табиғаттан тыс, «рухани» дене.

Еф 1:23 қауым — Мәсіхтің рухани денесі.

Еф 2:16 бір рухани дене (біртұтас қауым)

Еф 4:4 Бәріміз біртұтас рухани денеміз

Еф 4:12 Мәсіхтің рухани денесі өсіп,

Еф 5:23 енді қауым — Оның рухани денесі.

#### рухани дененің мүшесі -

рухани дененің мүшесі - т.қ. дене мүшесі

Қор1 6:15 рухани денесінің мүшелері екенін

Еф 3:6 рухани денесінің мүшелері болып

Еф 5:30 рухани денесінің мүшелеріміз.

Қол 3:15 рухани дененің құрамдас мүшелері

#### рухани жағынан ұқсас -

рухани жағынан ұқсас -

Жар 9:6 Өзіне (рухани жағынан) ұқсас етіп

Еф 4:24 рухани жағынан ұқсас жаратылған

Қол 3:10 рухани жағынан Өзіне ұқсас

#### рухани өлім -

рухани өлім - т.қ. өлім

Жох 5:24 рухани өлімнен шынайы өмірге

Жақ 1:15 жасау рухани өлімге ұшыратады.

Рим 7:11 рухани өлімге душар етті.

Рим 8:2 рухани өлімнің күштеуінен азат

Қор2 3:6 заңдар рухани өлім әкеледі

#### (рухани) Ұл -

(рухани) Ұл - т.қ. көктегі Әке, Құдай Әке, Құдайдың Сөзі (Мәсіх), ұл, Ұл, ұл-қыз

Мат 3:17 Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым,

Мат 4:3 Құдайдың (рухани) Ұлы болсаң,

Мат 11:27 (Рухани) Ұлының шынымен кім

Мат 14:33 Құдайдың (рухани) Ұлысыз! — деп,

Мат 17:5 Менің сүйікті (рухани) Ұлым, Оған

Мат 26:63 (рухани) Ұлы — Мәсіхсің бе? —

Мат 27:54 шынымен Құдайдың (рухани) Ұлы

Жох 1:14 Әкенің жалғыз (рухани) Ұлының

Жох 1:34 Құдайдың (рухани) Ұлы екеніне

Жох 3:16 жалғыз (рухани) Ұлын құрбандыққа

Жох 20:31 Құдайдың (рухани) Ұлы екендігіне

Елш 13:33 (Рухани) Ұлымсың, Мен бүгінгі күні

Жох1 1:7 (рухани) Ұлы Исаның төгілген қаны

Жох1 3:8 (рухани) Ұлы шайтанның ісін жою

Жох1 5:5 Исаны Құдайдың (рухани) Ұлы деп

Рим 1:3 Ізгі хабарда Құдайдың (рухани) Ұлы

Рим 5:10 (рухани) Ұлының өлімі арқылы

Рим 8:32 Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын аямай,

Ғал 1:16 (рухани) Ұлы екендігін ашып

Ғал 4:6 (рухани) Ұлының Рухын жүрегімізге

Қол 1:15 екенін (рухани) Ұлы көрсетеді.

Қол 1:16 (рухани) Ұлы арқылы жаратты:

Евр 1:5 Ол Менің (рухани) Ұлым болады».

Евр 4:14 Құдайдың (рухани) Ұлы Иса бар.

Евр 5:8 (рухани) Ұлы бола тұра, Мәсіх ауыр

Евр 6:6 (рухани) Ұлын тағы да айқышқа

Евр 7:28 (рухани) Ұлын тағайындады. Ол

Аян 2:18 Құдайдың (рухани) Ұлынан хабар.

#### рухани ұл, - ұл-қыздар -

рухани ұл, - ұл-қыздар -

Заң 32:19 Рухани ұл-қыздарына қаһарланды

Пат2 7:14 ал ол Менің (рухани) ұлым болады.

Шеж1 22:10 ал ол Менің (рухани) ұлым болады.

Шеж1 28:6 Мен оны Өзіме (рухани) ұл етіп

Жыр 2:7 «(Рухани) ұлымсың, — деді Ол

Жыр 81:6 Хақ Тағаланың рухани ұлысыңдар

Иш 43:6 Рухани ұл-қыздарымды алыстан,

Ош 11:1 Мен (рухани) ұлымды Мысырдан

Қор1 4:17 сүйікті де қымбатты рухани ұлым.

Қор2 6:18 рухани ұл-қыздарым боласыңдар

Ғал 4:7 енді құл емес, рухани ұлсың; ал

Флм 1:10 рухани ұлыма айналған сол жан —

#### рухтандыру -

рухтандыру - т.қ. дем беру, жандандыру, жігерлендіру

Иш 57:15 Оны қайтадан рухтандырып

Қор1 16:18 мені де, өздеріңді де рухтандырды.

#### рухын тапсыру -

рухын тапсыру - т.қ. жан тапсыру

Жыр 30:6 қолыңа рухымды тапсырамын.

Лұқ 23:46 қолыңа рухымды тапсырамын!» —

#### рұқсат -

рұқсат - т.қ. мұрсат

Жар 24:54 қожайыныма оралуға рұқсат

Жар 30:25 туған еліме қайта оралуыма рұқсат

Рул 20:17 өтіп шығуға рұқсат берсеңіз екен

Рут 2:7 қалған масақтарды теруге рұқсат

Пат4 5:17 топырағын артып алуыма рұқсат

Нех 2:7 рұқсат хаттарын жаздырып

Нех 13:6 қайтуға патшаның рұқсатын сұрап

Ерм 42:12 жерлеріңе қайтуларыңа рұқсат

Зәк 8:23 Өзіңмен бірге баруға рұқсат ете

Мат 8:21 сүйегін жерлеп келейін. Рұқсат

Мат 16:19 рұқсат еткеніңді де көктегі Әкем

Мат 18:18 рұқсат еткендеріңді де көктегі

Мар 5:19 рұқсат бермей: — Үйіңе қайтып,

Мар 6:56 шетіне қол тигізуге рұқсат етуін

Мар 10:4 ажырасуына рұқсат еткен ғой! —

Мар 15:43 қабірге қоюға рұқсат сұрады.

Лұқ 8:32 соларға енуге рұқсат сұрады. Иса

Лұқ 8:51 басқа ешкімнің үйге кіруіне рұқсат

Лұқ 9:61 қоштасып келуге рұқсат етіңізші,

Елш 16:7 Киелі Рух оларға рұқсат бермеді.

Елш 21:39 халыққа арнап сөз сөйлеуге рұқсат

Елш 21:40 Әскербасы рұқсат берген соң,

Елш 26:1 Өзіңді ақтап сөйлеуге рұқсат, —

Елш 27:3 қамтамасыз етулеріне рұқсат берді

Елш 28:16 жеке үйде тұруға рұқсат берілді.

Қор1 7:6 бұйрық емес, рұқсат қана.

### С


сабақ 1 -

сабақ 2 -

сабан -

Сабантой -

сабыр, сабырлық -

сабырлы -

сағыну -

садақ -

садақа -

саддукейлер -

саз 1 -

саз 2 -

сазай -

сай, сай-сала -

сайгүлік -

сақ болу -

сақина -

сақтамау -

сақтандыру -

сақтану -

сақтау -

сал болу -

салауатты -

салқын -

салмақ, салмақты -

салт -

салт басты -

салтанат -

салтанатты -

салтанатты ұлылық -

салу -

салушы -

салық -

салықшы -

салыстыру -

Самария -

самариялық -

самғау -

Самсон -

Самуил -

сан -

саналы -

санау -

сандық -

сандықтың қақпағы -

сансыз -

сапар -

сапарлас -

Сара, Сарай -

сарай -

сараң -

сарбаз -

сасу, сасыту, сасық -

сатушы -

сатып алу -

сауал -

сауда жасау -

саудагер -

Саул 1 -

Саул 2 -

саусақ -

сауығу -

сауықтыру -

сауыт -

саф -

сая -

Сәба -

сәби -

сәлде -

сәлем -

сәлемдеме -

сән-салтанат -

сәт -

сәтсіздік -

сәуегей -

сәуегейлік -

сәуле -

себет -

себу -

Седекиях -

сезімтал -

секіру -

семсер -

сему -

семіз -

семіру, семіртілу -

сенбеу -

сенбеушілік -

сендіру -

сену -

сенуші -

сенушілер қауымы -

сенім -

сенім арту -

сенімді -

сенімділік -

сенімсіз -

сеніп тапсыру -

сергек -

сергіту -

серт -

серік, серіктес -

Сет -

Сиғор -

сиқыршы -

сиқыршылық -

Силоғам -

Синай -

Сион -

Сипора -

Сирия -

сиыну -

сиыр -

скиф -

соғу -

соғыс -

соғысу -

Содом -

созу, созылу -

сойылу -

соқа, соқашы -

соққылау -

соқтыру -

соқыр -

солтүстік -

Солтүстік Исраил -

солу -

соңғы -

соңында -

сорлы -

сот -

сотталу -

соттау -

соттаушы -

соты күні -

Софония -

Софония 2 -

сою -

сөгіс -

сөз -

сөз беру -

сөзге шешен, - шебер -

сөзқұмар -

сөзін арнау -

сөйлеу -

сөнбес -

сөндіру -

Степан -

су -

суғару -

суландыру -

сурет, суреттеу -

сусау -

сұйық тарту -

сұқтану -

сұлу -

сұлулық -

сұмдық -

сұңқар -

сұрақ -

сұрау -

сүйек -

сүйемелдеу -

сүйену -

сүйеніш -

сүйреу -

сүйсіну -

сүйікті -

сүйіспеншілік -

Сүлеймен -

сүндеттеу -

сүріндіру -

сүріну -

сүт -

сүю -

сыбаға -

сыбызғы -

сыбырлау -

сый -

сыйғызу -

Сыйлас -

сыйлау 1 -

сыйлау 2 -

сыйлық -

сый-тарту -

сылдырмақ -

сылтау -

сылтаурату -

сымбатты -

сынақ -

сыналу -

сынау -

сындыру -

сыңар, сыңарлас -

сыпырынды -

сыр -

сырға -

сырт -

сырт көрінісі, сыртқы - -

сыртқы -

сырттай -

сытылу -

сыю, сыймау -

сілкініс -

сілтеу -

сірке суы -


#### сабақ 1 -

сабақ 1 -

Жар 41:5 сабақтан әдемі, толық піскен жеті

Жар 49:22 Сабақтары дуалдан асып шығады.

Мыс 5:12 сабақтарды жинаумен айналысты.

Леу 25:3 жүзімдігіңнің сабақтарын кесіп,

Жыр 71:16 Қырда дәнді сабақтары өсіп-өнсін,

Жыр 79:11 Сабақтары зор самырсындарды

Жох 15:2 жеміс бермейтін әр «сабақты»

Жох 15:5 ал сендер «сабақтарымсыңдар».

Жох 15:6 сол кесіліп тасталған сабақтар

#### сабақ 2 -

сабақ 2 - (тәлім)

Нқл 19:25 ескертсең, ол содан сабақ алар.

Нқл 24:32 мынадай сабақ алдым:

Езк 14:8 ескертетін сабақ пен мысал етемін

Мат 24:32 Інжір ағашынан сабақ алыңдар:

Лұқ 23:22 Оған дүремен сабақ беріп, босатып

#### сабан -

сабан -

Жар 24:25 сабан да, жем де жетеді, түнейтін

Жар 24:32 сабан мен жем салдырды да,

Мыс 5:7 бұрынғыдай сабан бермеңдер!

Мыс 5:11 сабанды өздерің барып жинаңдар!

Жыр 82:14 жел ұшырған сабандай

Иш 65:25 арыстан сиырдай сабан жеп,

Мал 4:1 зұлымдық жасаушылар сабан

Қор1 3:12 ағаш, шөп, сабан сияқты осал

#### Сабантой -

Сабантой - т.қ. елуінші күн, Күркелер мейрамы

Мыс 23:16 Сабантой мейрамын өткізіңдер!

Мыс 34:22 жылдың аяғында Сабантой

#### сабыр, сабырлық -

сабыр, сабырлық - т.қ. төзімділік, шыдамдылық

Жыр 36:7 Шешімін күт сабырмен

Нқл 19:11 Даналығы адамға сабыр сыйлар

Жақ 5:8 Сендер де сабырмен күтіп

Пет1 3:20 сабырлықпен күткен еді.

Рим 8:25 оны сабырмен сағына күтеміз.

Рим 9:22 сабырлықпен шыдап келген еді.

#### сабырлы -

сабырлы - т.қ. төзімді, шыдамды

Нқл 16:32 жасақшыдан сабырлы жан артық

Уағ 7:8 сабырлы жан асқақтан жақсы».

Тім2 2:24 тәлім беретін, сабырлы болып,

#### сағыну -

сағыну - т.қ. аңсап күту, аңсау

Пат2 13:39 Дәуіт Абессаломды сағына

Жыр 62:2 Жан-тәніммен Сені аңсап сағынам

Жыр 129:6 Иемді күтіп сағынамын.

Иш 26:9 Рухым да сағынады таң сәріде. Сен

Иш 30:18 ие болуларыңды сағына күтуде.

Пет2 3:12 белгілеген күнін сағына күтіп, оны

Рим 8:19 анық көрсететін күнді сағына күтіп

Рим 8:23 азат ететін күнді сағына күтудеміз.

Рим 8:25 оны сабырмен сағына күтеміз.

Қор1 1:7 көрінуін сағына күтудесіңдер.

Флп 1:8 сағынып жүргеніме Құдай куә.

Флп 3:20 Иса Мәсіхті сағына күтеміз.

Сал1 3:6 сағынып жүргендеріңді айтты

#### садақ -

садақ - т.қ. жебе, оқ

Жар 9:13 садаққа ұқсас кемпірқосағымды

Пат2 1:22 Жонатанның садағы құр

Жыр 17:35 Майыстырам тіпті қола садақты да

Жыр 43:7 Садағыма артпаймын мен

#### садақа -

садақа - т.қ. қайыр беру, - сурау

Мат 17:24 ғибадатхана садақасын төлемей ме

Мат 23:23 оннан бір бөлігін садақаға

Мар 12:44 өздерінен артылғанын ғана садақа

#### саддукейлер -

саддукейлер -

Мат 16:6 парызшылдар мен саддукейлердің

Мат 22:23 Саддукейлер өлімнен қайта тірілу

Мар 12:18 саддукейлер ұйымының кейбір

#### саз 1 -

саз 1 - т.қ. балшық

Мыс 1:14 саз балшықтан илеп кірпіш құйып,

Пат3 7:46 саздан дайындалған қалыптарға

Иш 29:16 Құмырашыны саз балшықпен

Иш 64:8 біз саз балшыққа ұқсаймыз

#### саз 2 -

саз 2 - т.қ. әуен, күй 1

Шеж2 23:13 саз аспаптарымен мадақтауды

Нех 12:36 сәйкес саз аспаптарында ойнады.

Аян 14:2 күйшілердің әсем сазындай еді.

Аян 18:22 жетіген сазы мен адам даусын,

#### сазай -

сазай - т.қ. жаза

Иш 13:11 істерінің сазайын тартқызып,

Езк 7:4 іс-әрекеттеріңнің сазайын

#### сай, сай-сала -

сай, сай-сала - т.қ. аңғар

Иш 40:4 сай-салалар толтырылсын, Әрі тау

Лұқ 3:5 сай-салалар толтырылсын, Әрі тау

Жох 18:1 Қидрон сайының арғы жағасына

#### сайгүлік -

сайгүлік - т.қ. тұлпар

Ест 8:10 сайгүліктерге мінген шабармандар

Ән 1:8 Жаным, сені ұқсатам сайгүлікке,

Езк 23:23 сайгүлікке мінген жігіттер болмақ.

#### сақ болу -

сақ болу - т.қ. абай болу, сақтану, сергек

Жар 31:24 жаман сөз айтудан сақ бол!» — деп

Заң 4:19 табынып кетуден де сақ болыңдар!

Нқл 22:5 сақ болған аулақ жүрсін содан.

Мар 13:23 Ал өздерің сақ болыңдар!

Қор1 10:12 әркім күнәға батудан сақ болсын!

Қор1 16:13 Сақ болыңдар, сенімдеріңде берік

Ғал 6:1 де азғырылудан сақ болыңдар!

#### сақина -

сақина - т.қ. жүзік

Жар 41:42 сақинасын шешіп алып, Жүсіптің

Езк 16:12 сақина, құлағыңа дөңгелек сырға

#### сақтамау -

сақтамау - т.қ. бұзу

Леу 19:18 басқаға реніш сақтама! Керісінше,

Жыр 77:10 Құдайдың Келісімін сақтамаған,

Жыр 77:56 берген жарлықтарын сақтамады,

Жыр 118:158 Олар сақтамайды сөздеріңді Сенің.

Жыр 136:6 Иерусалимді есімде сақтамасам,

Ерм 16:11 Таурат заңымды сақтамады.

Қор1 13:5 көрген жәбірін есінде сақтамайды,

#### сақтандыру -

сақтандыру - т.қ. ескерту

Пат4 14:11 сақтандыруын тыңдамай қойды.

Ерм 6:10 кімді сақтандыруым керек? Кім

Езк 33:6 сақтандыру үшін керней тартып

Жох1 2:26 азғырушылардан сақтандыру үшін

Тім1 5:20 Басқаларды да сақтандыру үшін

#### сақтану -

сақтану - т.қ. абайлау, сақ болу

Заң 8:11 орындамаудан сақтаныңдар!

Пат2 22:24 Күнә жасаудан сақтанып жүремін.

Жыр 49:23 Сақтанып жүргенге құтқаруымды

Мат 7:15 сақтанып жүріңдер!

Мат 10:17 Жұрттан сақтанып жүріңдер, олар

Мат 16:6 «ашытқыларынан» сақтаныңдар!

Лұқ 12:1 яғни екіжүзділіктен, сақтаныңдар!

Лұқ 12:15 дүниеқор болудан сақтаныңдар!

Яһд 1:21 жамандық атаулыдан сақтаныңдар

Қор1 7:2 азғындықтан сақтану үшін әр

#### сақтау -

сақтау - т.қ. аман сақтау, қорғау

Жар 45:5 өмірлеріңді сақтап қалу үшін

Мыс 20:8 бағыштауды есіңде сақтайтын бол!

Рул 6:24 сені жарылқап аман сақтай көрсін,

Заң 4:2 оларды берік сақтайтын болыңдар

Заң 6:2 сақтап орындауға тиіссіңдер.

Заң 7:9 Келісімін сақтап, рақымын төгетін

Еш 1:7 Таурат заңын сақтап берік

Жыр 18:14 Сақтай гөр әдейі күнә жасаудан

Жыр 118:34 тәліміңді сақтамақпын, Оған шын

Жыр 120:7 Жаратқан Ие сені сақтайды

Жыр 139:13 хұқығын Ол сақтайды,

Нқл 13:3 Аузына ие болған өмірін сақтар

Нқл 14:25 Адал куәгер адам жанын сақтар

Нқл 29:18 Оның тәлімін сақтағандар бақытқа

Иш 26:3 сақтайсың Сен тыныш, аман.

Мат 6:13 Бізді жамандықтан сақтай гөр.

Мат 16:25 кім өмірімді сақтаймын десе, одан

Жох 14:21 өсиеттерімді жүректеріне сақтап

Жох1 5:18 (рухани) Ұлы оны сақтағандықтан

Яһд 1:24 Сендерді адасып кетуден сақтап

Қол 1:17 бәрін аман сақтайтын да — Сол.

Тім1 6:20 тапсырылғанды аман-есен сақта!

Тім2 1:12 аман-есен сақтайтынына кәміл

Тім2 4:7 сенімімді сақтап қалдым.

Тім2 4:18 да жамандық атаулыдан сақтап

Аян 3:8 сен айтқандарымды сақтап, Менен

#### сал болу -

сал болу -

Мат 4:24 қояншықтар мен сал болғандарды

Мат 8:6 қызметшім үйде сал болып қатты

Мат 11:5 сал болғандар жүріп, алапестер

Мар 2:3 төрт кісі сал болып ауырған бір

Елш 3:2 тумысынан сал болып келген бір

Елш 9:33 сегіз жыл бойы сал болып жатқан

#### салауатты -

салауатты - т.қ. байсалды

Пет1 4:7 байсалды да салауатты болыңдар!

Пет1 5:8 Салауатты да сергек болыңдар!

Сал1 5:6 сергек те салауатты жүрейік!

Сал1 5:8 болғандықтан салауатты жүрейік

Тім1 3:2 ол әйеліне адал, салауатты

Тім1 3:11 өсек айтпайтын, салауатты

#### салқын -

салқын -

Жар 3:8 Қоңыр салқын самал соққан кезде

Нқл 25:25 Шөлдегенге берілген салқын суға

Уағ 12:5 Салқын күндегі шегірткедей адам

Мат 10:42 бір тостаған салқын су берген

Аян 3:15 Не ыссы, не салқын болсаң ғой,

Аян 3:16 салқын да емес, жылымшы

#### салмақ, салмақты -

салмақ, салмақты - т.қ. ауыр

Нқл 27:3 Тас салмақты, құм да ауыр,

Езк 45:12 Салмақтың бекітілген өлшемі

Елш 15:28 ешқандай салмақ салмауымыз

Жох1 5:9 адамдікінен гөрі салмақтырақ.

#### салт -

салт - т.қ. дәстүр

Ерм 12:16 халқымның ізгі өмір салтын

Мат 26:18 Мейрам салтын шәкірттеріммен

Мат 27:15 босатып беретін салты бар еді.

Мар 14:8 май жағу салтын алдын ала

Мар 16:1 Исаның сүйегіне май жағу салтын

Жох 19:40 халқының дәстүрлі салты

Елш 25:16 римдіктердің салтына қайшы

Рим 12:2 күнәкар дүниенің өмір сүру салтын

Тім1 6:3 Құдайға ұнамды өмір салтына

#### салт басты -

салт басты - т.қ. басты, жалғыз басты

Қор1 7:8 мен сияқты салт басты болып қала

Қор1 7:11 онда салт басты болып қала берсін

Қор1 7:27 үзуге ұмтылма! Салт басты болсаң,

#### салтанат -

салтанат - т.қ. даңқ, нұрлы салтанат, сән-салтанат

Мыс 24:16 салтанаты Синай тауына орнады

Мыс 33:18 нұрлы салтанатыңды көрсете гөр

Рул 14:10 салтанаты барлық исраилдіктерге

Заң 33:26 салтанатпен келеді сені қолдауға

Шеж1 16:27 салтанат, ұлылық Оның алдында

Шеж1 29:25 патшалық салтанатты сыйлады.

Жыр 8:6 салтанатты оған тәждей сыйладың

Жыр 20:6 Абырой мен салтанатқа кенелттің.

Жыр 28:2 салтанатпен Оған бас иіңдер!

Жыр 44:16 сарайыңа салтанатпен енеді.

Жыр 49:2 Құдайдың салтанаты көрініс

Жыр 71:19 жер Оның салтанатына кенелсін.

Жыр 103:1 пен салтанатқа бөленгенсің.

Жыр 144:5 керемет ұлы салтанатың Әрі ғажап

Нқл 31:25 бөленеді күш пен салтанатқа,

Иш 33:17 Патшаны асқан салтанатында өз

Иш 49:18 көркейіп салтанатқа бөленесің.

Езк 43:2 жер Оның салтанатынан нұрланып

Пет1 1:24 салтанаты дала гүліндей өткінші

Қор1 15:43 ал кейін салтанатпен тіріледі.

Евр 2:7 салтанатты оған тәждей сыйладың

Аян 18:1 салтанатының нұры бүкіл жерді

#### салтанатты -

салтанатты -

Иш 4:2 салтанатты да қадірлі болады.

Мат 19:28 салтанатты тағымда отырғанда

Еф 5:27 қалыңдықтай салтанатты да сұлу,

Флп 3:21 Өзінікі сияқты салтанатты денеге

#### салтанатты ұлылық -

салтанатты ұлылық - т.қ. нұрлы салтанат, ұлылық

Пат1 4:21 «Салтанатты ұлылық Исраилді

Жыр 18:2 Құдайдың салтанатты ұлылығын

Иш 6:3 салтанатты ұлылығына кенелген!»

Иш 6:3 салтанатты ұлылығына кенелген

Хақ 2:7 бұл үйді салтанатты ұлылыққа

Мат 24:30 салтанатты ұлылықпен

Мар 8:38 Әкемнің салтанатты ұлылығымен

Мар 13:26 салтанатты ұлылықпен бұлттарда

Лұқ 9:32 Исаның салтанатты ұлылығын да,

Пет1 5:10 Өзінің салтанатты ұлылығын

Пет2 1:16 Иеміздің салтанатты ұлылығын өз

Пет2 1:17 құрмет пен салтанатты ұлылыққа

Рим 5:2 салтанатты ұлылығын көреміз

Рим 8:18 көрінетін салтанатты ұлылықпен

Рим 9:4 салтанатты ұлылығын көрсетіп

Қор2 3:18 Иеміздің салтанатты ұлылығына

Қор2 4:4 Мәсіхтің салтанатты ұлылығы

Қол 3:4 бірге салтанатты ұлылықпен

Сал1 2:12 салтанатты ұлылығына шақырады

Евр 1:3 салтанатты ұлылығы жарқырап

Евр 9:5 салтанатты ұлылығы қонатын сол

#### салу -

салу - т.қ. қалау 1

Нқл 24:3 Даналықпен үй салынар,

Ерм 22:13 бөлмелерін заңсыздықпен салып

Мат 16:18 сенушілердің қауымын саламын.

Лұқ 6:48 берік тасқа қалап үй салған адамға

Қор1 3:10 әрі қарай қалай салу керек екенін

#### салушы -

салушы -

Иш 58:12 үйлерді қайта салушылар» деп

Евр 3:3 салушы көбірек құрметке лайық

Евр 3:4 Әрбір үйдің салушысы бар, ал

Евр 9:15 Жаңа Келісімнің негізін салушы!

#### салық -

салық - т.қ. алым-салық

Жар 47:24 бестен бірін перғауынға салық

Мат 22:19 салыққа төлейтін бір күміс теңгені

Лұқ 2:1 салық төлеу үшін тізімге тіркелуге

Лұқ 18:13 Ал салық жинаушы алыста тұрып,

Лұқ 19:2 салық жинаушылардың бастығы

Лұқ 23:2 Рим патшасына салық төлемеңдер

#### салықшы -

салықшы -

Жар 41:34 арнайы салықшылар тағайындап,

Мат 9:9 Матай есімді салықшыны көрді.

Мар 2:16 Ол неге салықшылармен және

Лұқ 3:12 Салықшылар: — Ұстаз, біздің не

Лұқ 18:14 салықшыны Құдай кешіріп,

Рим 13:7 алым-салықты — салықшыларға

#### салыстыру -

салыстыру -

Иш 46:5 Мені кіммен салыстырып, кімге

Рим 5:15 атаның күнә жасауын салыстыруға

Рим 8:18 ұлылықпен салыстырғанда, қазіргі

#### Самария -

Самария -

Жох 4:4 Иса Самария аймағы арқылы жол

Елш 1:8 бүкіл Яһудея мен Самария

#### самариялық -

самариялық -

Лұқ 10:33 бара жатқан бір самариялық

Жох 4:9 самариялықтармен араласпайды.

#### самғау -

самғау -

Әйүп 39:26 Сұңқардың самғап ұшатыны,

Нқл 30:19 Аспанда самғар қыранның жолы,

Иш 40:31 кеңістікке Самғай жөнеледі,

#### Самсон -

Самсон - т.қ. Далида

Бил 13:24 атын Самсон деп қойды. Бала өсіп

Бил 14:6 Рухы Самсонға құдіретпен қонып,

Бил 14:8 Самсон сол бойжеткенге үйлену

Бил 14:14 Сонда Самсон жұмбағын айтты:

Бил 16:21 Філістірлер Самсонды қолға

Бил 16:28 Самсон Жаратқан Иеге іштей

#### Самуил -

Самуил -

Пат1 1:20 Самуил (яғни «Құдай құлақ асты»

Пат1 3:4 Ие Самуилдің атын атап шақырды

Пат1 7:5 Самуил рубасыларға: «Бүкіл

Пат1 7:10 Самуил құрбандық шалып жатқан

Пат1 8:1 Самуил жасы ұлғайып

Жыр 98:6 Самуил пайғамбар да болды

Евр 11:32 Самуил және басқа пайғамбарлар

#### сан -

сан -

Жыр 146:4 жұлдыздардың санын белгілеген,

Жое 3:14 сан мыңдаған адамдар күтіп тұр!

Елш 6:1 шәкірттерінің саны өсіп келе

Елш 12:24 сенушілердің саны өсе берді.

Аян 13:18 ол сан — алты жүз алпыс алты.

#### саналы -

саналы -

Нқл 1:5 Саналы жан тыңдап, ақыл-кеңес

Нқл 8:9 Саналыға барлығы түсінікті,

Нқл 8:12 Саналы білім тауып аламын да.

Нқл 17:28 Үндемесе тіпті наданды саналы

Мат 24:45 Адал да саналы қызметшідей

Жақ 3:13 қайсың парасатты да саналысың?

Рим 12:3 өздеріңді саналы түрде бағалаңдар

#### санау -

санау -

Жар 13:16 құм түйіршіктерін санай алса,

Жар 15:5 жұлдыздарды санашы! Сен оларды

Мыс 30:12 ер адамдарын түгендеп санап

Флп 3:7 бола залал деп санай бастадым.

Евр 11:11 Иені сөзінде тұрады деп санады.

Евр 11:26 артық байлыққа санады. Себебі ол

Аян 3:1 жұрт сені тірі деп санағанмен

#### сандық -

сандық - т.қ. Келісім сандығы

Жар 6:14 ағаштан сандық тәрізді кеме

Мыс 25:10 ағашынан сандық жасат.

Мыс 25:16 айғақтарды осы сандықтың ішіне

#### сандықтың қақпағы -

сандықтың қақпағы - т.қ. Келісім сандығы, күнәнің құнын өтеу, қақпақ

Мыс 25:17 Сандықтың қақпағын да саф

Евр 9:5 қанаттары сандық қақпағын

#### сансыз -

сансыз -

Жар 15:5 да осындай сансыз көп болады!

Рим 9:27 сансыз көп болса да

Аян 7:9 сансыз көп адамдардың ғаламат

#### сапар -

сапар -

Жар 12:5 сапарға шығып, Қанахан еліне

Жар 24:21 Ие сапарымды оңғарды ма, жоқ па

Жыр 120:8 болады Барып-келу сапарыңды».

Жүн 3:2 «Сапарға жиналып, ұлы қала

Тит 3:13 сапарларына қамқорлық жаса.

#### сапарлас -

сапарлас -

Елш 9:7 сапарлас жігіттері үндемей тұрып

Елш 13:13 Пауыл мен оның сапарластары

Елш 27:24 сапарластарыңды өлімнен аман

#### Сара, Сарай -

Сара, Сарай -

Жар 12:14 Сарайдың өте сұлу әйел екенін

Жар 16:1 әйелі Сарай бала көтермеген еді.

Жар 17:15 енді Сарай емес, Сара деп ата.

Жар 17:17 тоқсанға келген Сара да бала таба

Жар 17:19 Әйелің Сара саған ұл туып береді,

Жар 18:11 Сара бала туудан қалған

Жар 18:13 Сара неліктен күліп тұр? Ол неге

Евр 11:11 әйелі Сарадан бала сүю үшін

#### сарай -

сарай -

Жыр 44:16 сарайыңа салтанатпен енеді.

#### сараң -

сараң -

Мыс 22:29 Маған ұсынуға сараң болмаңдар.

Қор2 9:6 «Сараң сепкен сараң жинар,

#### сарбаз -

сарбаз - т.қ. жасақшы

Бил 7:8 Гедеон үш жүз сарбазды бөлек

Пат1 14:20 сарбаздарын жинап алып, жауға

Пат1 14:41 сарбаздары ақталып шықты.

Пат1 30:3 Дәуіт сарбаздарымен Сикеләгке

Тім2 2:3 «адал сарбазы» ретінде азаптарды

Тім2 2:4 ешбір сарбаз тұрмыстық істермен

#### сасу, сасыту, сасық -

сасу, сасыту, сасық -

Мыс 5:21 сасық нәрседей жиренішті еттіңдер

Мыс 7:21 Балықтар қырылып, су сасып кетті

Мыс 8:14 сасық иіс бүкіл елді алып кетті.

Уағ 10:1 бір құты иісмайды сасытар

#### сатушы -

сатушы -

Мат 21:12 сатушылар мен алушылардың

Мат 25:9 өздерің сатушыларға барып, май

#### сатып алу -

сатып алу -

Жар 42:2 барып, астық сатып алыңдар!» —

Ерм 32:15 мен жүзімдіктерді сатып алатын

Мат 13:44 жіберіп, егіндікті сатып алады.

Мар 15:46 Жүсіп бәтес кебін сатып алып

Лұқ 9:13 тамақ сатып алуға барайық па? —

Лұқ 14:18 Егіндік жер сатып алдым, соны

#### сауал -

сауал - т.қ. сұрақ

Пат3 10:3 түсіндіре алмаған бірде-бір сауал

Шеж2 9:1 Сүлейменге қиын сауалдар қойып,

Қор1 14:35 үйде күйеулеріне сауал қойсын.

#### сауда жасау -

сауда жасау -

Жыр 106:23 Мұхитты кезіп, сауда жасайтындар

Жақ 4:13 сауда жасап, олжаға батамыз»

#### саудагер -

саудагер -

Жар 37:27 ана саудагерлерге сатып жіберейік

Жар 37:36 саудагерлер Жүсіпті Мысырға

Мат 13:45 саудагер асыл інжу-маржан іздеп

Мат 25:27 күмісімді саудагерлерге қарызға

#### Саул 1 -

Саул 1 - (патша)

Пат1 9:2 Саул атты аса келбетті ұлы болды.

Пат1 11:15 Саулды патша етіп бекітті.

Пат1 15:11 «Саулды патша етіп

Пат1 18:7 «Саул мыңдаған жауын жеңіп

Пат1 19:24 Сол себептен де жұрт: «Саул да

Пат1 26:7 Саул бекінген тұрақтың ортасында

Пат1 31:4 Саул өзінің қару-жарақ тасушы

#### Саул 2 -

Саул 2 - (Пауыл) т.қ. Пауыл

Елш 8:1 Саул да Степанды өлтіруді

Елш 9:4 Саул, Саул! Неге Мені қудалайсың

Елш 9:11 тарстық Саул деген кісіні сұра!

Елш 13:9 Саул Киелі Рухқа кенеліп

#### саусақ -

саусақ -

Дан 5:5 саусақтары пайда болып, шам

Мат 23:4 көтеру үшін саусақтарының ұшын

Жох 8:6 саусағымен жерге жазып

Жох 20:27 саусақтарыңды тигізіп қара

#### сауығу -

сауығу - т.қ. жазылу 1, шипа

Иш 53:5 біз (рухани дертімізден) сауықтық

Иш 58:8 тез сауығатын боласың. Әділдігің

Ерм 17:14 сонда мен шынымен сауығамын.

Мал 4:2 аясында жандарың сауығады.

Мат 8:8 қызметшім сауығып кетеді.

Мат 14:36 қол тигізгендердің бәрі де сауығып

Елш 4:10 атынан мына кісі сауығып

Жақ 5:16 Сондықтан сауығып кету үшін

Пет1 2:24 (рухани дертімізден) сауықтық.

#### сауықтыру -

сауықтыру - т.қ. дәрігер, жазылу 1

Мыс 15:26 сауықтырушы Жаратқан Иемін.

Шеж2 7:14 олар тұрған елді сауықтырып

Әйүп 5:18 өз қолдарымен сауықтырады да.

Жыр 29:3 сонда мені сауықтырдың.

Жыр 40:5 Сауықтыра гөр жан дүниемді

Жыр 102:3 Дерттерімнің бәрін сауықтырады,

Жыр 106:20 сөзін арнап, оларды сауықтырды,

Жыр 146:3 Жаралы жүректерді сауықтырар,

Иш 38:16 Сен мені сауықтырып, өмір

Иш 57:15 жаралы жүрегін сауықтырамын.

Ерм 17:14 Сауықтыра гөр мені, уа, Жаратқан

Ош 14:5 опасыз мінездерінен сауықтырып,

Мат 4:23 ауру-сырқауларынан сауықтырды.

Мат 10:8 Ауруларды сауықтырып,

Мат 14:14 ауру адамдарды сауықтырды.

Мар 1:34 талай науқастарды сауықтырып

Елш 28:27 рухани дертінен сауықтырар едім.

Жақ 5:15 қалпына келтіріп, сауықтырмақ.

Қор1 12:9 тағы біреуге сауықтыру дарынын

Қор1 12:28 әрі ауруларды сауықтыратын

Қор1 12:30 сауықтыратын дарыны бар ма?

Аян 22:2 халықтарды сауықтыруға

#### сауыт -

сауыт -

Пат1 17:38 үстіне сауытын кигізді.

Шеж1 10:9 Саулдың сауытын сыпырып,

Иш 59:17 Ол әділдікті сауыттай, құтқаруды

Еф 6:14 әділдікті «сауыт қылып киіп»

Сал1 5:8 сүйіспеншілігімізді «сауыт қылып

#### саф -

саф -

Мыс 24:10 саф көк асыл тас төселген алаңға

Мыс 25:11 саф алтынмен қапталып,

Мыс 25:17 қақпағын да саф алтыннан жасат.

Мыс 25:24 Үстел саф алтынмен қапталып,

Мыс 25:31 Саф алтыннан шам қойғыш та

Мыс 28:14 Саф алтын талшықтардан арқан

Аян 3:18 тазартылған «саф алтынды»

Аян 21:21 мөлдір шыныдай саф алтыннан

#### сая -

сая - т.қ. көлеңке

Жар 18:4 Ағаштың саясына жайғасыңыздар.

Пат3 19:4 арша бұтасының саясына келіп

Жыр 90:1 Құдіреттінің саясынан табады

#### Сәба -

Сәба -

Пат3 10:1 Сәба елінің патшайымы да естіген

Ерм 6:20 Сәба елінің хош иісті ладан

#### сәби -

сәби - т.қ. бөбек, нәресте, Нәресте

Мыс 2:2 Сәбидің ерекше әдемі екенін

Иш 9:6 Сәби дүниеге келді, Біз үшін осы

Иш 49:15 Әлде әйел өз сәбиін ұмыта ала ма,

Мат 2:14 Сәбиді анасымен бірге алып

Мат 18:5 осындай бір сәбиді қабылдаса

Пет1 2:2 сәбидің сүтке шөліркегеніндей,

Қор1 3:1 Мәсіхтің сеніміндегі «сәбилер»

Қор1 14:20 сәбидей кінәратсыз

#### сәлде -

сәлде - т.қ. баскиім

Мыс 28:4 ұзын көйлек, сәлде және жалпақ

Мыс 29:6 Басына сәлдені кигізіп, Құдайға

Езк 24:17 әдеттегідей басыңа сәлдеңді орап,

Езк 44:18 бәтес матадан сәлде кисін,

Зәк 3:5 Оның басына таза сәлде кигізіңдер

#### сәлем -

сәлем -

Жар 18:2 жерге дейін иіліп сәлем берді.

Жар 32:4 Жақып сізге сәлем жолдайды.

Мат 27:19 әйелінің мына сәлемі жетті: «Сол

Мат 28:9 «Сәлем, қуаныңдар!» — деп

Мар 12:38 сәлем беріп құрмет көрсетуін

Лұқ 1:28 Сәлем саған, Құдай жарылқаған

Лұқ 1:44 сәлем берген даусың құлағыма

Лұқ 10:4 біреуге сәлем береміз деп кідіріп те

Сал2 3:17 осы сәлемімді өз қолыммен жазып

#### сәлемдеме -

сәлемдеме -

Қор1 16:3 сәлемдемелеріңді апару үшін

Флп 4:18 сәлемдемелеріңді әкеліп бергелі

#### сән-салтанат -

сән-салтанат - т.қ. салтанат

Мыс 28:2 Қадір-құрмет пен сән-салтанат

Мыс 28:40 құрмет пен сән-салтанат көрсету

Шеж1 16:27 Сән-салтанат, ұлылық Оның

#### сәт -

сәт -

Жыр 29:6 бір-ақ сәт ашуланады, Ал рақымы

Мат 24:44 Өйткені сендер күтпеген сәтте Мен

Мат 26:74 Сол сәтте-ақ әтеш шақырды.

Қор1 15:52 Бұл кенеттен, қас қағым сәтте

Ғал 2:5 сәтке де көніп, бағынған емеспіз.

#### сәтсіздік -

сәтсіздік - т.қ. апат, ауыртпалық, бақытсыз

Нқл 17:5 Сәтсіздікке қуанған жазасыз

#### сәуегей -

сәуегей -

Жар 41:24 түстерімді сәуегейлерге айтып

Леу 19:31 сәуегейлерге жүгінбеңдер!

Пат1 28:3 сәуегейлерді елден қуып жіберген

Пат1 28:7 сәуегей әйелді табыңдар! Мен оған

Шеж1 10:13 сәуегейден кеңес сұраған болатын,

Ерм 29:8 сәуегейлеріңнің алдағандарына

Дан 2:10 сәуегей, балгер, жұлдызшыдан

Дан 5:11 Набуходоносор патша сәуегейлер,

Мих 3:7 бал ашатын сәуегейлер масқара

Мих 5:12 сәуегейлерің болмайды.

Зәк 10:2 сәуегейлердің болжағандары да

#### сәуегейлік -

сәуегейлік -

Рул 23:23 Исраилге қарсы сәуегейлік өтпейді

Заң 18:10 сәуегейлікпен де айналыспаңдар!

Пат1 15:23 бағынбау — ауыр күнә, сәуегейлік

Пат3 22:10 не болатыны туралы сәуегейлік

Езк 13:6 айтқан сәуегейліктері құр бос сөз.

Езк 22:28 өтірік сәуегейлік айтып, сол

Елш 16:16 сәуегейлік жасайтын жыны бар бір

#### сәуле -

сәуле - т.қ. жарқырау, жарық, нұр, Нұр

Иш 60:1 тұр, уа, Иерусалим, сәулеңді шаш!

Мал 4:2 сәулесінің аясында жандарың

Мат 17:2 киімдері нұрланып аппақ сәуле

Лұқ 2:9 нұрлы салтанаты сәулесін төгіп

#### себет -

себет -

Мыс 2:3 әйел қамыстан себет тоқып, оны

Мыс 2:5 Қамыс арасынан себетті байқап

Мат 14:20 он екі себет толды.

Елш 9:25 Саулды бір түні үлкен себетке

Қор2 11:32 терезеден үлкен себетпен төмен

#### себу -

себу - т.қ. бүрку, егін

Жар 8:22 себу мен егін ору, аяз бен ыстық,

Нқл 22:8 Әділетсіздік сепкен пәлені орар

Иш 55:10 себуге тұқым, халыққа жеуге нан

Мат 13:3 Бір диқан тұқым себуге шығыпты.

Мат 13:19 жүрегіне себілген бұл сөздерді

Мар 4:14 себуші — адамдарға Ізгі хабардың

Жақ 3:18 «тыныштық тұқымын» себушілер

Қор1 9:11 Ізгі хабардың тұқымын септік; енді

Қор2 9:6 жомарт сепкен жомарт жинар»

Қор2 9:10 Егіншіге себуге тұқым, ашыққанға

#### Седекиях -

Седекиях -

Пат4 24:17 есімін Седекиях деп өзгертті.

Пат4 25:7 Седекияхтың екі көзін ойып алып

#### сезімтал -

сезімтал - т.қ. көреген, кішіпейіл

Езк 11:19 сезімтал жүрек сыйлаймын.

#### секіру -

секіру -

Иш 35:6 Ақсақ адам енді бұғыдай секіріп,

Мал 4:2 қорадан шығып, секіріп ойнайтын

Елш 3:8 секіріп, Құдайды мадақтаумен

#### семсер -

семсер - т.қ. қылыш

Жар 3:24 тұрған бір семсерді қойды.

Пат1 13:19 семсерлер мен сүңгілер жасап

Жыр 44:4 Уа, батыр, семсеріңді асынып ал

Нқл 12:18 Мылжың өз тілімен семсердей

Мат 26:52 Семсеріне сенген семсерден өлер

Рим 8:35 әлде қауіп пен семсер ме?

Рим 13:4 ол семсерін беліне бекер байлап

Еф 6:17 Құдай сөзін «рухани семсер

Евр 4:12 семсердің қайсысынан да өткір!

Евр 11:37 семсермен шабылып өлтірілді.

Аян 1:16 екі жүзі де өткір семсер шығып

#### сему -

сему - т.қ. кебу, қурау

Пат3 13:4 Бірақ созған қолы лезде семіп, ол

Жыр 1:3 Жапырақтары кеуіп те сембейді

Жыр 89:6 Кешке қарай қурап қалады семіп.

Иш 19:6 Қамыс пен қоға кеуіп, семіп

Мат 12:10 қолы семіп қалған бір адам да

Мат 12:13 семіп қалған оң қолын созғанда,

#### семіз -

семіз - т.қ. бордақы, қоңды

Жар 18:7 семіз баспақты таңдап алып,

Жар 41:2 Судан жеті семіз, күйлі сиыр

Жыр 65:15 арнап семіз малдарды шаламын,

Нқл 15:17 семіз сиыр етінен Көкөніс тағамы

Езк 39:19 Семіз етті тойғанша жеп, қанды

Зәк 11:16 ол семіздерінің етін жалмап, тіпті

#### семіру, семіртілу -

семіру, семіртілу - т.қ. бордақылану

Заң 31:20 семіріп, бөгде тәңірлерге бет

Заң 32:15 Ешүрун семіріп қыңырланды,

Пат3 4:23 семіртілген жиырма мүйізді ірі

Иш 10:27 семіріп, зор күшке ие боласыңдар»

Жақ 5:5 малдай семірудесіңдер.

#### сенбеу -

сенбеу - т.қ. бағыну, мойынсұнбау, сену

Рул 14:11 олар қашанға дейін Маған сенбей

Жыр 77:22 олар Құдайға сенбеді, Оның

Лұқ 22:67 айтсам да, бәрібір сенбейсіздер,

Жох 8:24 Менің Сол екеніме сенбесеңдер

Жох 16:9 күнәсі — Маған сенбейтіндіктері;

Яһд 1:5 қасарысып, сенбегенде Ол

Қор1 7:12 Мәсіхке сенбейтін әйелге үйленген

Қор1 7:14 сенбейтін еркек сенуші әйелінің

Қор2 4:4 сенбейді, себебі осы күнәкар

Қор2 6:14 Сенбейтіндермен қоян-қолтық

Тит 1:15 ал күнәға былғанып, сенбейтіндер

Евр 3:12 қасарыстырып сенбейтін

Евр 3:19 Тәңір Иеге сенбегендіктеріне бола

#### сенбеушілік -

сенбеушілік -

Мат 13:58 Олардың сенбеушілігіне бола Иса

Мар 6:6 әрі жұрттың сенбеушілігіне

#### сендіру -

сендіру - т.қ. көз жеткізу

Пат3 22:22 Ие: «Сен оны сендіріп, табысты

Нқл 25:15 Билеушіні төзімділікпен сендірер,

Жох 1:7 куәлігі арқылы Нұрға сендіру үшін

Елш 28:24 кейбіреулерін айтқанына сендірді

Қор2 5:11 шындыққа сендіруге ұмтыламыз.

#### сену -

сену - т.қ. көз жеткізу, көзі жету, сенбеу, сенім арту, сеніп тапсыру, сүйену

Жар 15:6 Ыбырам Жаратқан Иеге сенді

Мыс 14:31 Оның қызметшісі Мұсаға сенді.

Мыс 19:9 саған өмір бақи сенетін болады

Шеж2 20:20 пайғамбарларына да сеніңдер!

Жыр 26:13 нық сенемін: Әлі де бұ дүниеде тірі

Жыр 118:66 Себебі сенемін Сенің өсиеттеріңе.

Иш 26:4 Жаратқан Иеге сеніңдер әрқашан

Иш 43:10 жақыннан танып, Маған сеніп, кім

Жүн 3:5 халқы Құдайдың хабарына сенді.

Мат 9:28 істей алатыныма сенесіңдер ме?

Мат 27:42 түссін! Сонда Оған сенеміз.

Мар 1:15 Ізгі хабарға сеніңдер!»

Мар 9:24 Мен сенемін. Сенімім жетіспегенде

Мар 11:23 күмәнданбай сенсе, сол өтініші

Мар 16:16 сеніп, шомылдыру рәсімінен өтсе,

Лұқ 1:45 Иеге сенген сен бақыттысың

Жох 2:11 Содан шәкірттері Оған сенді.

Жох 2:23 көптеген адамдар Оған сенді.

Жох 4:50 айтқан сөзіне сеніп, кетіп қалды.

Жох 4:53 біліп, үй ішімен Исаға сенді.

Жох 5:24 Мені Жібергенге сенсе

Жох 6:35 сенгендер ешқашан шөлдемейді!

Жох 7:31 Исаға сене бастады.

Жох 7:38 Кім Маған сенсе, (келіп

Жох 10:42 жиналғандардың көбі Исаға сенді.

Жох 11:27 (рухани) Ұлы екеніңізге сенемін, —

Жох 12:36 Нұр» барда Соған сеніңдер

Жох 12:44 «Маған сенген кісі Өзіме ғана емес

Жох 14:1 сеніңдер және Маған да сеніңдер!

Жох 17:8 Мені Өзіңнің жібергендігіңе сенді.

Жох 20:27 сенімсіз болмай, сенетін бол! —

Жох 20:29 көрмесе де сенетіндер бақытты!

Жох 20:31 Ұлы екендігіне сендер сенсін

Елш 13:48 Мәсіхке сеніп, Оның жолына түсті.

Елш 16:31 Мәсіхке сен, сонда өзің де, үй ішің

Елш 17:12 олардың көбі Мәсіх Исаға сенді

Елш 19:9 қасарысып, Иемізге сенгісі келмей

Жақ 2:19 жалғыз Құдай бар» деп сенесің.

Жақ 2:23 «Ыбырайым Құдайға сенді,

Жох1 3:23 сеніп, бір-бірімізді сүюіміз керек

Жох1 5:10 Ұлына сенген кісінің жүрегінде

Рим 4:3 «Ыбырайым Жаратқан Иеге сенді

Рим 4:11 сүндеттелмей-ақ Құдайға сеніп

Рим 6:8 өмір сүретінімізге де кәміл сенеміз.

Рим 8:38 Мен мынаған нық сенемін: өлім де

Рим 10:9 сенсең, онда құтқарыласың.

Рим 10:10 сенуі арқылы адам күнәсінен

Рим 10:14 Ол туралы естімесе, қалай сенеді?

Қор1 13:7 Дәйім қорған болып, ұдайы сенеді

Ғал 2:16 Мәсіхке сенуіміз арқылы ақталу

Ғал 3:6 ол Құдайға сенді, сондықтан Оның

Ғал 3:22 ақталудың) тек сенетіндерге ғана

Ғал 3:24 осылай Оған сеніп, ақталдық.

Еф 4:13 Құдайдың (рухани) Ұлына сеніп

Қол 1:23 күмәнданбай, берік сеніп

Сал1 4:14 қайта тірілтетініне де сенейік.

Тім2 1:12 есен сақтайтынына кәміл сенемін.

Евр 11:6 бар екеніне сенуге және Өзін іздеп

Евр 11:8 Оған сеніп, мойынсұнды.

Аян 22:6 сенуге тұрарлық нағыз шындық.

#### сенуші -

сенуші -

Жыр 36:9 Иемізге сенушілер елді иемденер.

Нқл 28:25 Иеге сенуші өркендейтін болар.

Нқл 29:25 Жаратқанға сенуші қауіпсіз болар.

Мар 9:23 Сенушіге бәрі де мүмкін, — деп

Жох 3:15 Сонда Оған сенуші әркім мәңгілік

Жох 3:16 сенуші әркім жаны тозаққа түспей

Жох 3:18 сенушілер қияметте сотталмайды.

Жох 3:36 сенушілер мәңгілік өмірге ие.

Жох 14:12 Маған сенуші де істейді

Елш 2:44 сенушілердің барлығы біртұтас

Елш 28:14 сенуші бауырластарымызды тауып

Пет1 1:5 Құдай Өзіне сенуші сендерді

Қор1 7:13 Сол сияқты, сенуші әйелдің

Қор2 6:15 сенуші мен сенбейтіннің арасында

Еф 1:19 сенуші біздерге қаншалықты күшті

Сал1 1:7 сенушілердің барлығына үлгі

Тім1 4:12 Қайта, сенушілерге сөйлеген сөзің

Тім1 6:2 Қожайындары сенуші болса

Тит 1:6 балаларының сенуші болуы қажет.

#### сенушілер қауымы -

сенушілер қауымы - т.қ. қауым

Мат 16:18 Өзіме сенушілердің қауымын

Мат 18:17 сенушілер қауымына айтып бер.

Елш 4:32 Сенушілердің қауымы ой-ниеттері

Елш 5:11 Бүкіл сенушілер қауымын және

Еф 1:22 сенушілер қауымының Басы етті.

Еф 3:10 сенушілер қауымы арқылы ашып

Флп 3:6 Мәсіхке сенушілердің қауымын

Қол 1:18 Мәсіх — сенушілер қауымының,

#### сенім -

сенім - т.қ. сенім арту

Иш 7:9 сенімдеріңде берік тұрмасаңдар

Абқ 2:4 әділ адам сенімі арқылы шынайы

Мат 8:13 сеніміңе сай тілегің болсын!

Мат 8:26 Иса оларға: — Сенімі аздарым-ай

Мат 9:22 сенімің арқылы құтқарылдың!

Мат 9:29 — Сенімдеріңе сай болсын!

Мат 15:28 Қарындас, сенімің ғаламат зор

Мат 17:20 Сенімдеріңнің жеткіліксіздігінен.

Мар 5:36 «Қорықпа, тек сенімің болсын!»

Мар 9:24 Мен сенемін. Сенімім жетіспегенде

Лұқ 17:5 Исадан: — Сенімімізді арттыра

Лұқ 22:32 сенімің таусылмасын деп сен үшін

Жох 20:31 сенімдерің арқылы Онымен тығыз

Елш 4:4 тыңдағандардың көбі сенімді

Елш 15:9 сенімдері арқылы тазартып

Жақ 1:3 Себебі сенімдеріңнің сыналып

Жақ 1:6 шүбәланбай, сеніммен Құдайдан

Жақ 2:5 сенімдері арқылы рухани бай

Жақ 2:17 тудырмаса, ол — өлі сенім.

Жақ 2:26 әрекетсіз сенім де өлі.

Жақ 5:15 Сеніммен сиынғандарыңа бола

Пет1 1:7 әлдеқайда бағалы сенімдерің де

Пет1 1:9 соңында сенімдеріңнің нәтижесін

Пет1 1:21 сенімдерің мен үміттерің Құдайға

Пет1 5:9 Сенімдеріңе берік болып, оған

Пет2 1:5 сенімдеріңде ізгілік көрсетіңдер,

Жох1 5:4 жеңген күш — біздің сеніміміз.

Рим 1:17 аяғына дейін сенімді қажет етеді.

Рим 3:22 деген сенімдері арқылы ақтайды.

Рим 3:28 сенімі арқылы ғана ақталады деген

Рим 4:16 Сонымен, Құдайдың уәдесі сенімге

Рим 5:1 Мәсіхке деген сеніміміз арқылы

Рим 9:30 басқа ұлт адамдары сенімдері

Рим 10:17 сенім хабарды естуден келеді

Рим 12:6 келгендігіне деген сеніміңе сай

Рим 14:1 Сенімі әлсіз бауырластарды

Қор1 2:5 сенімдеріңнің негізі адамның

Қор1 12:9 кейбіреуге ерекше сенім дарытса,

Қор1 13:2 Тау қозғайтындай сенімге

Қор1 13:13 сенім, үміт, сүйіспеншілік

Қор1 15:14 сенімдерің де бекер болғаны.

Қор1 16:13 Сақ болыңдар, сенімдеріңде берік

Қор2 1:24 Сенімдеріңе өктемдік еткіміз

Қор2 5:7 сенімімізбен өмір сүреміз.

Қор2 13:5 сенім жолымен жүрсіңдер ме,

Ғал 2:16 сенімдерімен ғана Құдай алдында

Ғал 2:20 сенімімнің арқасындағы өмір.

Ғал 3:11 «сенімі арқылы ақталған адам

Ғал 5:6 әрекет жасайтын сенім.

Ғал 6:10 сенімі бір бауырластарымызға,

Еф 2:8 Мәсіхке деген сенімдерің арқылы

Еф 3:12 сенімімізге бола көктегі Әкемізге

Еф 3:17 сенімдерің арқылы жүректеріңе

Еф 4:5 Иеміз бір, бір сенімдеміз

Еф 6:16 сенімдеріңді «қалқан қылыңдар»,

Флп 1:27 сенімдері үшін бір кісідей

Флп 3:9 қайта, Мәсіхке деген сенім арқылы

Қол 2:7 үйреткен сенімді мықтап ұстанып

Қол 2:12 деген сенімдерің арқылы болды.

Сал1 1:8 сенімдерің барлық жерде белгілі

Сал1 3:7 сенімдеріңді берік ұстап жүр

Сал1 5:8 сеніміміз бен сүйіспеншілігімізді

Сал2 2:15 сенімдеріңе берік, табанды болып

Тім1 1:19 безіп, сенімдерін құртты.

Тім1 2:15 әйелдер сенім мен сүйіспеншілікті

Тім1 4:1 сенімдерінен бас тартып

Тім1 4:12 сенімің және пәктігіңмен үлгі бол.

Тім1 5:8 қамын ойламайтын адам сенімінен

Тім1 6:10 осыған бола сенімдерінен адасып

Тім1 6:12 Сенімнің ізгілікті мүддесі үшін жан

Тім2 1:5 Шынайы сенімің есімде.

Тім2 2:18 кейбіреулердің сенімдерін жоюда.

Тім2 2:22 әділдік, сенім, сүйіспеншілік және

Тім2 3:15 Мәсіх Исаға деген сенімің арқылы

Тім2 4:7 сенімімді сақтап қалдым.

Тит 2:2 олардың сенімі, сүйіспеншілігі

Флм 1:6 Мәсіхке деген сенімің және

Евр 6:12 сенім мен шыдамдылық көрсетіп,

Евр 10:22 сеніммен Құдай алдына барып

Евр 10:38 Әділ адамым сенімі арқылы

Евр 11:1 сенім дегеніміз — үміттенгеннің

Евр 11:6 сенім артпай Құдайға ұнау мүмкін

Евр 12:2 Бастапқыда сенім жолын салған

Евр 13:7 сенімдерін үлгі-өнеге етіңдер!

Аян 2:13 деген сеніміңнен бас тартпадың.

Аян 14:12 сенімдерін берік ұстанулары керек

#### сенім арту -

сенім арту - т.қ. арту 1, сену, сенім, үміт арту, үміт үзу

Заң 1:32 Оған сенім артпадыңдар!

Заң 32:51 көзінше Маған сенім артпай

Пат2 22:31 сенім артқан бар жандарға Ол —

Шеж2 14:11 Біз Саған сенім артамыз

Жыр 4:6 сенім артып, мойынсұныңдар!

Жыр 9:11 білетіндер Саған сенім артады,

Жыр 12:6 рақымыңа сенімімді артамын

Жыр 20:8 патша Жаратқанға сенім артады,

Жыр 24:2 Я, Құдайым, Саған сенім артамын.

Жыр 25:1 сенім артып еш күдіктенбеймін.

Жыр 27:7 жүректен Оған сенім артамын.

Жыр 31:10 Ал Жаратқанға сенімін артқан

Жыр 32:20 шын көңілден сенім артамыз,

Жыр 39:4 Қастерлеп, Оған сенімін артады.

Жыр 55:4 Қорыққанда Саған артам сенімімді

Жыр 61:9 лайым Оған сенім артыңдар,

Жыр 68:7 Өзіңе сенімдерін артқан

Жыр 83:13 бақытты Өзіңе сенім артқан жан!

Жыр 118:42 Сенің сөзіңе сенімімді артамын.

Жыр 129:5 жүректен Иеме сенім артамын

Нқл 3:5 Сенім арт шын жүректен

Нқл 11:28 Байлығына сенім артқан сүрінер

Нқл 16:20 сенім артқан бақытты болар.

Иш 25:9 Аңсап Оны Оған сенім артамыз,

Иш 28:16 Енді Оған сенімін артқан ешкім

Иш 30:15 салынбай Маған сенім артыңдар,

Иш 40:31 Ал сенім артқандар Жаратқан

Ерм 17:7 Жаратқан Иеге сенімін артатын

Дан 3:28 Құдайға толық сенім артып

Лұқ 7:9 Маған осындай сенім артқан кісі

Жох 1:12 Оған сенім артқандардың бәрін Ол

Жох 6:40 сенім артқан барлық адамдарға

Жох 6:47 кім Маған сенім артса

Жох 12:46 Маған сенімін артқан ешкім қара

Елш 5:14 әйелдер де Иемізге сенім артып

Пет1 2:6 Енді Оған сенімін артқан әркім

Рим 4:5 рақымды Құдайға сенімін артса

Рим 4:17 алатын Құдайға сенімін артты.

Рим 9:33 Ал «Оған сенімін артқан ешкім

Рим 10:11 жазбасында «Оған сенімін артқан

Қор2 1:10 деп Оған нық сенім артамыз.

Ғал 2:16 сенімімізді Мәсіх Исаға арттық.

Еф 1:13 сенім артқанда Онымен тығыз

Сал2 3:4 орындайды деп сенім артамыз.

Тім1 4:10 тірі Құдайға сенімімізді арттық.

Тім2 1:12 Кімге сенім артқанымды білемін.

Евр 2:13 «Мен Оған сенімімді арта беремін

Евр 4:3 сенімімізді Мәсіхке артқан біздер

Евр 11:6 Ал сенім артпай Құдайға ұнау

#### сенімді -

сенімді - т.қ. адал

Заң 32:4 Оның әділетті, Құдай сенімді

Жыр 92:5 Ием, ережелерің шынымен сенімді

Жыр 110:7 Оның бұйрықтары да түгел сенімді

Мат 25:21 Шағын істе сенімді болдың

Лұқ 16:10 Кішкене істе сенімді болған үлкен

Лұқ 19:17 Кішкене істе сенімді болдың

Жақ 1:12 Содан өтіп, сенімді екендігі

Жох1 1:9 Құдай сенімді де әділетті

Қор1 4:2 сенімді болуы талап етіледі.

Сал1 5:24 Сендерді шақырған Құдай сенімді

Сал2 3:3 Ал Жаратқан Ие сенімді

Тім2 2:2 сенімді жандарға аманатта!

#### сенімділік -

сенімділік - т.қ. адалдық

Жыр 99:5 Шексіз сенімділігін көрсете береді.

Жыр 107:5 сенімділігің асқар бұлттардай.

Рим 5:4 Шыдамдылықтан сенімділік туады

Ғал 5:22 кеңпейілділік, сенімділік,

#### сенімсіз -

сенімсіз -

Мыс 34:15 Маған сенімсіздік танытып, өз

Пат4 7:2 деп сенімсіздік білдірді. Еліше оған

Жыр 77:8 Құдайға сенімсіз болмасын

Лұқ 16:10 ал кішкене істе сенімсіз болған

Жох 20:27 бүйіріме қой және сенімсіз болмай

Аян 21:8 қорқақтар, сенімсіздер, зұлымдар,

#### сеніп тапсыру -

сеніп тапсыру - т.қ. ақтару, аманаттау, сену, тапсыру

Жар 39:5 сеніп тапсырғаннан бері Жаратқан

Езр 8:29 сеніп тапсырылғанды мұқият

Нқл 16:3 сеніп тапсыр бар ісіңді

Ерм 11:20 жағдайымды сеніп тапсырдым.

Мат 11:27 бәрін де Әкем сеніп тапсырған.

Лұқ 16:11 байлықты кім сеніп тапсырады?

Пет1 4:19 Жаратушыға сеніп тапсырыңдар

Пет1 5:2 сеніп тапсырған рухани «отарын»

Пет1 5:7 Құдайға сеніп тапсырыңдар, себебі

Қор1 9:17 оны сеніп тапсырылған міндетім

Тім1 6:20 сеніп тапсырылғанды аман-есен

Тит 1:7 жетекшілік ету сеніп тапсырылады

#### сергек -

сергек - т.қ. ояу, сақ болу

Мат 24:42 сергек болыңдар: сендер

Мат 25:13 Сондықтан сергек болыңдар!

Мат 26:41 Азғырылмау үшін сергек болып

Мар 13:35 сергек болыңдар! Үй иесінің қашан

Пет1 1:13 бел буыңдар! Сергек болып

Пет1 5:8 Салауатты да сергек болыңдар!

Қол 4:2 рухани сергек те шыдамды болып

Сал1 5:6 сергек те салауатты жүрейік!

#### сергіту -

сергіту -

Жыр 118:40 Әділдігіңмен сергіте гөр жанымды.

Нқл 11:25 Басқаны сергіткен өзі де сергір.

Нқл 16:15 көктемгі жаңбырдай сергітер.

Ерм 31:25 Мен шаршаған жанды сергітемін,

Ош 14:6 жерге түскен шықтай сергітетін

#### серт -

серт - т.қ. ант

Рул 15:3 Иеге берген сертін орындау үшін,

Жыр 49:14 сертіңді орында Алла Тағалаға.

Жыр 65:13 берген сертімді іске асырамын,

Жыр 104:42 Жаратқан киелі сертін ескерді,

Жыр 118:106 сертімді орындаймын да.

Жыр 131:11 Шынайы сертін бұзбайды Ол

Езк 20:5 Жақыптың үрім-бұтағына серт

Мал 2:14 берген серттеріңнен тайдыңдар.

#### серік, серіктес -

серік, серіктес - т.қ. жолдас

Пат1 23:3 Бірақ Дәуіттің қасындағы серіктері

Жыр 44:8 сыйлады саған Серіктеріңнен гөрі

Нқл 11:2 Менмендікке масқара серік,

Нқл 12:26 Әділ жан серіктерін ақ жолмен

Дан 2:13 Даниял мен оның серіктеріне де

Дан 2:17 серіктері Хананиях, Мишаел,

Зәк 3:8 отырған серіктестерің, тыңдаңдар!

Лұқ 5:10 Шимонның серіктері — Зебедей

Елш 9:8 серіктері оны Дамаскіге дейін

Елш 16:4 Пауыл мен оның серіктері басқа

Елш 22:9 серіктерім сәулені көрсе де, маған

Пет1 4:4 Бұрынғы серіктерің өздерінің

Евр 1:9 сыйлады Саған Серіктеріңнен гөрі

Аян 1:9 серіктестеріңмін. Құдайдың сөзін

#### Сет -

Сет -

Жар 4:25 атын Сет (яғни «Сыйланған») деп

Жар 4:26 Сет те ұлды болып, атын Енос деп

#### Сиғор -

Сиғор -

Жар 13:10 Иордан өзені аңғарының Сиғорға

Жар 19:22 Сиғор (яғни «Кішкентай») деп

Жар 19:23 Лут Сиғорға күн шыға жетті.

#### сиқыршы -

сиқыршы - т.қ. бақсы-балгер

Мыс 7:11 білімпаздары мен сиқыршыларын

Иш 57:3 Ей, сиқыршылардың балалары,

Ерм 27:9 сиқыршыларыңа сенбеңдер!

Дан 2:2 абыздар, балгерлер, сиқыршылар

Дан 5:7 сиқыршыларды шақыртып алды.

Елш 13:6 сиқыршы әрі жалған пайғамбар

Елш 13:11 сиқыршыны қалың тұман мен

Аян 21:8 азғындар, сиқыршылар, жалған

Аян 22:15 сиқыршылар, азғындар және кісі

#### сиқыршылық -

сиқыршылық -

Мыс 7:11 сиқыршылықтарымен дәл солай

Леу 19:26 сиқыршылықпен айналыспаңдар!

Пат4 17:17 сиқыршылықпен де айналысты.

Пат4 21:6 сиқыршылықпен де айналысып,

Иш 2:6 сиқыршылықпен айналысады.

Нқм 3:4 сиқыршылықты әбден меңгерген

Ғал 5:20 сиқыршылық; қаскөйлік, ұрыс

Аян 9:21 сиқыршылықпен айналысып,

#### Силоғам -

Силоғам -

Лұқ 13:4 Әлде сендер «Силоғам мұнарасы

Жох 9:7 — Силоғам тоғанына бар да

#### Синай -

Синай - т.қ. тау

Мыс 19:18 Синай тауын түгел түтін жапты.

Мыс 24:16 салтанаты Синай тауына орнады.

Мыс 34:2 Синай тауына көтеріліп

Леу 25:1 Жаратқан Ие Синай тауында

Нех 9:13 Синай тауына түсіп, оларға көктен

Жыр 67:18 Киелі үйіне көшіп келді Синайдан.

Ғал 4:24 Синай тауында жасалған

#### Сион -

Сион - т.қ. тау

Пат3 8:1 Иенің Келісім сандығын Сион

Пат4 19:31 Иерусалимдегі Сион тауынан өсіп

Жыр 2:6 Киелі тауым Сионда Мен Өзім

Жыр 13:7 Құтқару Сионнан келсе екен

Жыр 49:2 Мүлтіксіз көрікті Сион тауынан

Жыр 73:2 Сиондағы тұрағыңды да

Жыр 77:68 Өзі қатты ұнатқан Сион тауын,

Жыр 98:2 Сионда салтанатпен тұрады, Оның

Жыр 136:3 Сионның ән-жырларын айтыңдар!

Иш 2:3 Сион тауындағы киелі үйіне Өрлеп

Иш 35:10 Сионға ән шырқап қайтып келеді

Иш 40:9 хабарды Сион халқына жеткізуші

Иш 46:13 Мен Сион шаһарын азат етемін

Иш 62:11 Сион қаласына айтыңдар: Міне,

Мих 4:7 Сион тауынан оларға патшалық

Жое 2:1 Сионда керней тартыңдар

Жое 3:16 Ие Сионнан ақырып,

Соф 3:14 Уа, Сион халқы, ән-жырыңды айта

Зәк 8:3 Мен Сионға қайта оралып,

Мат 21:5 Сион халқына мынаны айтыңдар

Рим 9:33 Міне, Мен Сион қаласында кедергі

Евр 12:22 Ал сендер рухани Сион тауына,

Аян 14:1 Сион төбесінде

#### Сипора -

Сипора -

Мыс 2:21 қызы Сипораны әйелдікке берді.

Мыс 4:25 Сипора тас пышақты ала сала,

Мыс 4:26 Сипора Мұсаны «төгілген қанмен

#### Сирия -

Сирия - т.қ. Арама, Дамаск

Мат 4:24 хабар бүкіл Сирия өлкесіне де

Мар 7:26 Сириядағы Финикия өлкесінен

Елш 11:19 Сирияның астанасы Антақияға

Елш 15:41 елші Сирия мен Кіликия

Елш 18:18 кемемен Сирияға қарай жүріп

#### сиыну -

сиыну - т.қ. жалбарыну, жалыну, мінажат, мінажат ету, шақыру

Пат1 12:23 Иеге жалынып сиынуды қойып

Пат2 22:4 лайық Жаратқанға сиынам

Пат2 22:7 қиналып Жаратқанға сиындым

Шеж1 16:8 Оның есімін атап сиыныңдар

Шеж2 7:14 халқым Маған бой ұсына сиынып

Жыр 4:2 Сиынғанымда Сен құлақ

Жыр 5:3 Құдайым менің, сиынамын Саған.

Жыр 13:4 сиыну ойларына еш түспеген.

Жыр 29:3 мен Саған сиындым Қолдау сұрап

Жыр 29:9 Жаратқан Ием, Саған сиындым

Жыр 76:3 қол жайып, тоқтамай сиынамын,

Жыр 78:6 Саған сиынбайтын патшалықтарға

Жыр 79:19 Сиынатын боламыз Сенің атыңа

Жыр 80:8 айқайлап сиындыңдар Маған

Жыр 85:5 Уа, Ием, Өзіңе сиынғанның

Жыр 90:15 Маған сиынғанда құлақ саламын

Жыр 98:6 Атын атап Оған сиынғандар

Жыр 104:1 Оның есімін атап сиыныңдар

Жыр 144:18 Өзіне сиынғандардың жанында

Иш 55:6 Оған сиынып жалбарыныңдар!

Иш 66:23 бас иіп сиынуға келетін болады».

Ерм 29:12 Маған сиынып шақырасыңдар

Ерм 33:3 Маған сиынып мінажат ет

Жүн 2:2 сиынып былай деп мінажат етті:

Соф 3:9 Иенің атын атап сиынып

Мат 6:5 Құдайға сиынғанда да екі

Мат 6:9 етіп сиыныңдар: Көктегі Әкеміз!

Мат 21:22 Құдайға сеніммен сиынып (Оның

Мат 26:41 сиынып мінажат етіңдер!

Мар 11:25 Ал сиынып тұрған кездеріңде

Лұқ 6:12 түні бойы сиынумен болды.

Лұқ 22:44 Иса одан бетер сиынып мінажат

Жох 4:20 басында сиынып мінажат еткен

Жох 4:23 Нағыз сиынушылардың Құдайдың

Жох 4:24 кенеліп, шындықпен сиынуға тиіс.

Елш 2:42 Құдайға сиынуды берік ұстанып

Елш 9:14 Сенің атыңа сиынғандардың бәрін

Елш 16:25 мен Сыйлас Құдайға сиынып

Елш 22:16 Иеміздің атын айтып сиынып

Жақ 5:13 Құдайға сиынсын

Жақ 5:16 бір-бірің үшін сиыныңдар!

Жақ 5:16 сиынуларының күші

Пет1 1:17 Құдайға «Әкем» деп сиынасыңдар.

Пет1 3:7 Тәңір Иеге сиынған

Рим 10:12 Ол Өзіне сиынғандардың бәріне де

Рим 10:14 қалай Оған сиынады?

Рим 12:12 Құдайға ұдайы сиыныңдар.

Қор1 1:2 Ие деп сиынатындардың

Қор1 7:5 үздіксіз Құдайға сиынуға алдын

Қор1 14:14 Егер Оған бөтен тілде сиынсам

Қор1 14:15 санаммен де Құдайға сиынамын

Қор2 12:8 үш рет Иемізге сиындым.

Еф 6:18 арқылы әрдайым Құдайға сиынып

Флп 1:4 қуана тілек тілеп сиынудамын.

Флп 1:19 Өйткені сендер сиынып

Флп 4:6 Құдайға сиынып тілекпен және

Қол 1:9 ұдайы Құдайға сиынып келеміз.

Қол 4:2 Әрдайым Құдайға сиынып

Сал1 5:17 Құдайға үздіксіз сиыныңдар,

Тім1 2:1 адамдар үшін Құдайға сиынып

Тім1 4:5 Оған сиынуымыз арқылы Оған

Тім2 2:22 Иемізге сиынатындардың

#### сиыр -

сиыр - т.қ. ірі қара

Жар 41:2 Судан жеті семіз, күйлі сиыр

Жар 41:20 Әлгі арық, сұрықсыз жеті сиыр

Рул 19:2 Сол жас сиырдың барлық жері сау,

Иш 11:7 Сиыр мен аю қатар жайылып,

#### скиф -

скиф - т.қ. көшпенді

Қол 3:11 шетелдік не көшпенді скиф

#### соғу -

соғу - т.қ. дүре соғу, қамшылау, соққылау, ұрып-соғу

Пат4 13:18 Ол жерді үш рет соқты да, тоқтай

Жыр 90:12 Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың

Иш 26:11 қолың соғуға көтерілген, Бірақ

Лұқ 4:11 Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың

Елш 19:21 кейін Римге де соғуға тиістімін», —

Қор2 11:20 беттеріңді соқса да, бәрібір

#### соғыс -

соғыс - т.қ. шайқас

Жыр 45:10 Дүниедегі соғыстарды тоқтатып

Ерм 50:22 Бабыл елінде соғыстың және зор

Дан 7:21 қарсы соғыс бастап, оларды жеңіп

Мат 24:6 мен алысырақтағы соғыс

Аян 19:11 Ол әділдікпен үкім кесіп, соғысқа

#### соғысу -

соғысу -

Пат1 14:48 Патша ерлікпен соғысып,

Шеж1 28:3 көп соғысып, қан төккен адамсың

Иш 2:4 Олар соғысуды тіптен үйренбейді.

Мат 12:25 Жікке бөлініп, өзара соғысып

Жақ 4:1 Бойларыңдағы соғысып жатқан

Аян 11:7 хайуан олармен соғысып, жеңіп

#### Содом -

Содом - т.қ. Ғомора

Жар 13:13 Бірақ Содомның тұрғындары

Жар 18:26 Содом қаласынан елу әділ адамды

Жар 19:24 Ие Содом мен Ғомораның үстіне

Ерм 50:40 Содом мен Ғомораны көршілес

Мат 11:23 кереметтер ежелгі Содомда орын

Лұқ 17:29 Лут Содом қаласынан шыққан

Аян 11:8 астарлап «Содом» және «Мысыр»

#### созу, созылу -

созу, созылу - т.қ. қол созу, ұласу

Шеж2 30:23 мейрамды тағы жеті күнге созуға

Ест 5:2 асатаяғын оған қарай созды. Естер

Ест 8:4 өзінің алтын асатаяғын созды.

Жыр 89:10 Ғұмырымыз жетпіс жасқа созылар

Нқл 13:12 созылған үміт жүрек қажытар,

Дан 6:26 Әрі Оның билігі шексіз созылады!

Дан 9:2 жетпіс жылға созылуға тиіс екенін

Мат 27:45 басты, ол үш сағатқа созылды.

Елш 19:10 Бұл екі жылға созылып, яһудилер

Елш 20:7 түн жарымына дейін созылды.

Аян 2:10 азаптарың он күнге ғана созылады

#### сойылу -

сойылу - т.қ. сою

Нқл 7:22 Сойылуға бара жатқан өгіздей

Иш 53:7 тоқты сияқты сойылатын жерге

Ерм 11:19 Сойылуға апарыла жатқанда

Зәк 11:7 Осылай мен сойылуға

Мат 22:4 сойылып, бәрі дайын тұр.

Елш 8:32 Оны қой сияқты сойылатын жерге

Рим 8:36 сойылатын қой деп бізге қарауда

#### соқа, соқашы -

соқа, соқашы -

Пат1 13:21 Соқа не кетпенді қайраудың

Жыр 128:3 арқамда айдағандай соқаны

Иш 2:4 Қайта соғып соқаға қылыштарын

Мих 4:3 Қайта соғып, соқаға қылыштарын

Лұқ 9:62 Артына қарай берген соқашыдай

#### соққылау -

соққылау - т.қ. соғу

Пат2 23:10 соққылай бергеннен қолы әбден

Әйүп 1:19 үйдің төрт жағынан соққылай

Әйүп 9:17 мені дауылмен соққылап

Езк 21:12 қайғыдан кеудеңді соққыла!

Жүн 2:4 ағыстар болған, Соққылап

Мат 7:25 дауыл тұрып үйді соққылағанда,

Мар 14:65 Исаны ұстап тұрып, соққылады.

Лұқ 22:63 Оны мазақтап, соққылады.

Елш 27:41 толқындар соққылап, сындыра

#### соқтыру -

соқтыру -

Мат 27:26 Исаны қамшымен соқтырғаннан

Лұқ 23:16 соқтырып, босатып жіберемін.

#### соқыр -

соқыр - т.қ. зағип

Жар 19:11 есікті таба алмастай соқыр етіп

Мыс 23:8 пара көрегеннің көзін соқыр

Иш 35:5 соқырдың көзі ашылып, көре

Иш 42:7 Соқыр көзді ашып, тұтқынды

Мат 11:5 соқырлар көріп, сал болғандар

Мат 15:14 соқырлардың соқыр жетекшілері!

Мат 20:30 жол жиегінде отырған екі соқыр

Мат 23:17 Ей, соқыр да надандар-ай!

Мат 23:24 қоятын» соқыр жетекшілер-ай!

Мар 10:46 жол жиегінде бір соқыр адам

Лұқ 4:18 соқырларға көре алатындарын

Лұқ 6:39 Соқырды соқыр жетелеп жүре ала

Лұқ 14:21 ақсақ, соқырларды алып кел!

Жох 9:1 туғаннан соқыр бір адамды көрді.

Жох 9:25 соқыр едім, енді көретін болдым!

Жох 9:39 соқырлардың» көзі ашылсын

Елш 22:11 салтанаттан көзім қарығып соқыр

Қор2 4:4 ой-саналарын соқыр қылып

Аян 3:17 жалаңаш әрі соқыр екеніңді

#### солтүстік -

солтүстік -

Дан 11:8 солтүстік патшалығының жалған

Дан 11:21 жексұрын адам солтүстік

Дан 11:32 Солтүстіктің патшасы қасиетті

Дан 11:36 Солтүстіктің әлгі патшасы өз

Соф 2:13 Ие Өзінің қолын тағы солтүстікке

#### Солтүстік Исраил -

Солтүстік Исраил - т.қ. Ефрем, Исраил

Пат2 3:17 Әбенир Солтүстік Исраилдің

Пат2 24:9 Солтүстік Исраилде сегіз жүз мың,

Пат3 12:20 Солтүстік Исраилдің патшасы етіп

Пат3 14:16 Ие Солтүстік Исраилді тастап

Пат3 15:1 Еробоғам Солтүстік Исраилге

Пат3 15:26 Солтүстік Исраилді күнә жасауға

Пат3 20:11 Солтүстік Исраилдің патшасы

Пат4 3:13 Еліше Солтүстік Исраилдің

Шеж2 18:8 Солтүстік Исраилдің патшасы

Шеж2 28:26 «Яһуда мен Солтүстік Исраилдің

Шеж2 30:1 Патша Солтүстік Исраилдің Ефрем

Шеж2 34:9 Солтүстік Исраилдің елде қалған

Шеж2 35:18 болған Солтүстік Исраилдің халқы

Иш 11:13 Солтүстік Исраил елі енді қайтып

Ерм 41:9 Аса Солтүстік Исраил патшасы

Ерм 50:4 Сол кездері Солтүстік Исраил мен

Езк 4:4 Солтүстік Исраилдің халқының

Ош 1:4 Солтүстік Исраилдің патшалығын

Ош 1:6 Мен Солтүстік Исраилге рақым

Ош 8:2 Солтүстік Исраил Мені шақырып:

Ош 8:14 Солтүстік Исраил өз

Амо 7:17 Солтүстік Исраилдің бүкіл халқы

Амо 9:9 Солтүстік Исраилдің халқы бидай

Мих 1:13 Солтүстік Исраилдің күнәсі (яғни

Зәк 1:19 Яһуданы, Солтүстік Исраилді және

Зәк 11:14 Яһуда мен Солтүстік Исраил

#### солу -

солу - т.қ. кебу, қурау, өшу

Әйүп 14:2 гүл секілді өсіп шығып, солып

Жақ 1:11 шөп қурап, гүл де солып,

Пет1 1:24 Шөп сарғайып қурап, гүл солады,

Пет1 5:4 солмайтын «салтанат тәжін»

Қор1 9:25 мәңгі солмайтын «жеңіс тәжі»!

#### соңғы -

соңғы - т.қ. ақырғы заман, - күн, Алғашқы да Соңғы

Зәк 4:7 Зоробабел ғимараттың соңғы

Мат 19:30 алдыңғы қатарлылар соңғылар

Мат 20:8 Ең соңғыларынан бастап

Мат 20:12 Соңғылар бір сағат қана жұмыс

Мат 20:16 соңғылар алдыңғы қатарға

Пет2 3:3 осы соңғы заманда арам

Жох1 2:18 осы заманның соңғы дәуірі.

Яһд 1:18 соңғы заманда өздерінің арсыз

Қор1 10:11 соңғы кезеңінде өмір сүрудеміз

Қор1 15:45 «Соңғы Адам» (Мәсіх) — мәңгілік

Тім1 4:1 Рухы: «Соңғы дәуірде кейбіреулер

Тім2 3:1 соңғы дәуірде қиын-қыстау күндер

Евр 1:2 соңғы заманда Ол бізге хабарын

#### соңында -

соңында - т.қ. ақырында, аяқ 2

Жар 33:7 Ең соңында Жүсіп пен Рахила алға

Леу 26:41 ақыр соңында кішіпейілді болып,

Әйүп 7:6 ақыр соңында ол еш үмітсіз үзіледі

Дан 4:5 Ең соңында Даниял алдыма келді.

Мат 4:2 ораза тұтып, соңында әбден

Мат 14:20 Соңында олар нан үзімдері мен

Қор1 4:9 «салтанатты жүрістің ең соңында»

#### сорлы -

сорлы - т.қ. байғұс

Пат1 1:15 күйзеліп жүрген сорлы әйелмін

Пат2 18:33 Беу, сорлы ұлым Абессалом-ай!

Жыр 119:5 сорлы басымды қайғы басқан!

Иш 21:10 Уа, сорлы халқым, қырмандағы

Иш 24:16 Әттеген-ай, сорлы басым, мен

Ерм 6:23 О, сорлы Сион, олар шеп құрып,

Ерм 10:19 Сорлы басым, күйредім-ау!

Ерм 46:11 уа, сорлы Мысыр халқы!

Ерм 50:42 О, сорлы Бабыл, олар шеп құрып,

Рим 7:24 Сорлы басым-ай! Өлім әкелетін

Аян 3:17 өзіңнің шынында сорлы бейшара,

#### сот -

сот - т.қ. дау, қиямет соты

Леу 19:15 Сотта әділдікті бұрмалама!

Шеж1 16:33 Себебі Ол келіп, жерге сот құрады.

Жыр 1:5 Құдай сотында ақтала алмайды

Жыр 74:8 сотты Құдайдың Өзі жүргізеді

Нқл 18:5 Әділетсіз соттың қылығы.

Уағ 12:14 Өзінің сотында әділ бағасын

Мар 13:11 сендерді сотқа апарып, ұстап

Жох 3:19 Соттың мәні мынадай: «Құдайдың

Жох 5:22 барлық сотты Оған тапсырған.

Жох 16:8 Құдайдың сотының қандай

Жох 16:11 сот — осы күнәкар дүниенің

Елш 25:10 мұнда Рим патшасы сотының

Жақ 2:13 Мейірім көрсетпеген адамға сот та

Еф 5:6 Оның қаһарлы соты төніп тұр.

#### сотталу -

сотталу -

Ерм 51:2 Бабылдың сотталып, қырылатын

Ош 5:11 сотталып, қатты қысым көріп

Амо 6:3 аяусыз сотталатын күнді өздерің

Амо 8:2 жиналып, сотталатын уақыты

Мат 5:21 Кісі өлтірген әркім сотталуға тиіс»

Мат 5:22 адамға кәрін төксе, сол сотталмақ.

Мат 23:33 сотталып, тозаққа түсуден қалай

Мат 27:3 Яһуда Оның сотталғанын көргенде

Мар 16:16 Ал кім сенбесе, сотталады.

Жох 3:18 сенушілер қияметте сотталмайды.

Жох 5:29 жамандық жасағандары сотталу

Жох 12:31 Енді осы күнәкар дүние сотталады!

Жох 16:11 әзәзіл шайтанның) сотталғандығы.

Елш 23:6 үміт етіп жүргенім үшін сотталып

Елш 25:10 осы жерде сотталуым керек.

Елш 25:12 Римдік патша алдында сотталуды

Жақ 5:9 Сотталмауларың үшін,

Пет2 2:4 Оларды қияметте сотталуға сақтау

Пет2 3:7 әділетсіздердің сотталып, тозаққа

Яһд 1:4 арсыздар сотталуға баяғыда-ақ

Евр 10:31 Құдайдың қолына түсіп, сотталу

Аян 20:13 іс-әрекеттері бойынша сотталды.

#### соттау -

соттау - т.қ. үкім

Мыс 12:12 әшкерелеп соттаймын. Себебі Мен

Леу 19:15 адамдарды соттағанда әділ бол!

Жыр 142:2 соттай көрме мені, қызметшіңмін,

Нқл 18:5 Соттау әділді, қолдау арамды

Иш 53:8 әділетсіз соттап, өлтіруге алып

Жое 3:12 Жаратқан Иенің Соттау аңғарына

Жох 3:17 соттауға емес, құтқаруға жіберді.

Жох 12:47 ондайды қазір соттап жатпаймын

Елш 17:31 соттайтын күнін белгілеп

Жақ 2:13 Мейірім соттаудан үстем!

Пет1 1:17 қарамай әділ соттайтын Құдайға

Пет1 4:17 соттай бастайтын уақыты келді.

Яһд 1:6 соттайтын ұлы күн жеткенше

Рим 2:2 әділдікпен соттайтынын білеміз.

Рим 2:12 сол заң бойынша сотталады.

Тім2 4:1 өлгенді де соттайтын Иса Мәсіх

Аян 20:4 адамзатты соттап, үкім кесу билігі

#### соттаушы -

соттаушы -

Жар 18:25 Соттаушы әділетті шешім

Жыр 7:12 Құдай мәңгі әділ соттаушы болады

Иш 33:22 Соттаушымыз да, Заң

Жақ 4:12 шығарушы да, соттаушы да —

Пет1 2:23 ісін әділ Соттаушыға тапсырды.

Аян 18:8 оны соттаушы Құдай — Жаратқан

#### соты күні -

соты күні -

Езк 13:5 Иенің соты күні туып, шайқас

Амо 5:18 Иенің соты күні келсе екен!» деп

Амо 5:20 соты күні сендер үшін жарық емес,

Жое 2:11 Иенің соты күні ұлы да қатты

Соф 1:7 Иенің соты күні таяп қалды!

Мал 4:5 ұлы да қорқынышты соты күні»

Мат 7:22 соты күні Маған: «Уа, Тақсыр Ие,

Мат 10:15 қиямет соты күні сондай қала

Мат 11:24 соты күні тіпті Содом халқының

Рим 2:16 соты күні Иса Мәсіх арқылы

Аян 16:14 Құдайдың ұлы соты күні болады.

#### Софония -

Софония - (пайғамбар)

Соф 1:1 Ие Софонияға сөзін арнады.

#### Софония 2 -

Софония 2 - (діни қызметкер)

Ерм 21:1 Софония есімді діни қызметкерді

Ерм 29:29 Софония осы хатты алғанда оны

Ерм 37:3 Софония екеуін жіберіп: «Біз үшін

Ерм 52:24 діни қызметкер Софонияны және

#### сою -

сою - т.қ. сойылу, шалу

Жар 15:10 сойып, ортасынан қақ бөліп,

Жар 18:7 баспақты тездетіп сойып, етін

Заң 12:15 малдарыңды азыққа сойып, етін

Пат2 12:4 бай оған арнап союға өз малын

Лұқ 15:27 өгізшені сойып, той жасап жатыр

Жох 10:10 Ұры ұрлап, сойып, құрту үшін

Елш 10:13 тұр, бұлардың біреуін сойып, же!

#### сөгіс -

сөгіс -

Уағ 7:5 дананың сөгісін тыңдаған артық».

Иш 54:9 саған ашуланып, сөгіс бермеймін.

Тім1 5:20 бәрінің алдында сөгіс бер.

#### сөз -

сөз - т.қ. Құдайдың сөзі (хабары), Менің сөзім, сөзін арнау, хабар

Заң 8:3 аузынан шыққан әрбір сөзімен де

Заң 11:18 осы сөздерді жүректеріңе, жан

Заң 32:47 Сол бұйрықтар жай сөздер емес

Пат1 15:29 Құдайы сөзіне адал, айтқанында

Пат2 22:31 Жаратқанның сөзі де еш мүлтіксіз.

Жыр 11:7 Жаратқанның сөздері таза да

Жыр 16:6 Қазір де құлақ түрші сөзіме менің,

Жыр 18:15 Лайым менің аузымдағы сөздерім

Жыр 32:4 Жаратқанның сөзі шынайы

Жыр 102:20 Уа, Иеміздің сөзіне құлақ салатын

Жыр 118:81 Бірақ Сенің сөзіңе үміттенемін.

Жыр 118:103 Қандай тамаша Сенің сөзіңнің дәмі

Жыр 118:105 Сенің сөздерің қадамдарымды

Жыр 144:13 бар сөздерін іске асырады

Нқл 2:1 Балам, егер сөздерімді қабылдасаң

Нқл 4:20 Балам, сөзімді жүрегіңе тоқып ал

Нқл 8:8 Менің сөздерімнің бәрі де дұрыс

Нқл 12:25 Жақсы сөз оның көңілін тасытар.

Нқл 30:5 Құдайдың барлық сөздері пәк таза

Иш 45:23 Мен сөзімнен қайтпаймын

Иш 55:11 сөзім еркімді толық орындап

Ерм 15:16 Сөздерің маған жеткен кезде,

Ерм 23:29 Менің сөзім от сияқты емес пе? Ол

Мат 4:4 әрбір сөзімен өмір сүреді» деп

Мат 24:35 Менің сөздерім еш жойылмайды.

Лұқ 1:37 ешбір сөзі де жүзеге аспай қалмас!

Лұқ 4:21 осы сөздер бүгін орындалды»

Жох 5:24 кім айтқан сөздеріме құлақ асып

Жох 6:60 Мынау жанға батар сөз екен,

Жох 6:68 Мәңгілік өмірге жеткізетін сөздер

Жох 15:7 сөздерім өздеріңмен бірге болса

Жох 17:17 Сенің сөзің — шындық.

Елш 6:4 Оның сөзін уағыздап, тәлім беру

Пет1 1:23 мәңгілік сөзін қабылдағанда

Пет1 1:25 Жаратқанның сөзі мәңгі қалады!

Пет2 1:19 нық сенімді сөздері бар ғой.

Жох1 2:14 сөзі жан дүниелеріңнен орын алып

Жох1 3:18 сөз жүзінде емес, іс жүзінде

Рим 3:4 Құдай берген сөзінен таймайды.

Рим 10:17 естудің өзі Мәсіхтің сөзін

Қор1 2:13 үйренген сөздермен уағыздап

Қор1 4:20 Патшалығы сөзбен ғана емес

Қор1 14:19 бөтен тілде он мың сөз айтқанша

Еф 1:13 сендер де шындық туралы сөзді

Еф 4:29 жаман сөз емес, жақсы сөз ғана

Еф 5:4 ақымақ сөз бен тұрпайы қалжың

Қол 4:6 сөздерің дәмді болсын

Тім1 4:12 сөйлеген сөзің, мінез-құлқың,

Тім2 2:15 шынайы сөзін дұрыс үйретуші

Тит 2:8 Айтқан сөзің айыпталмайтындай

Евр 1:3 құдіретті сөзімен қолдап ұстап тұр.

Аян 1:3 сөздерін оқып беретіндер де

Аян 22:19 сөздерінен бір нәрсені алып

Сөз т.қ. Құдайдың Сөзі (Мәсіх)

Жох 1:1 Әуел баста Сөз болатын

Жох 1:14 Сөз адамға айналып

Жох1 1:1 шынайы өмір сыйлайтын «Сөз».

#### сөз беру -

сөз беру - т.қ. уәде беру

Рул 23:19 сөз беріп, онысын орындамай ма?

Пат3 8:24 Өзің сөз беріп, уәде еткеніңді бүгін

Шеж2 6:15 Өзің сөз беріп, уәде еткеніңді бүгін

Шеж2 6:20 атаймын» деп сөз бергендіктен,

Қор1 12:8 Рухтан білімге толы сөз беріледі.

#### сөзге шешен, - шебер -

сөзге шешен, - шебер -

Мыс 4:10 қазір де сөзге шешен адам емеспін.

Елш 18:24 молынан хабардар, сөзге шебер

Қор1 2:1 шешен сөздер және дана пікірлер

#### сөзқұмар -

сөзқұмар - т.қ. мылжың

Нқл 20:19 Серігің болмасын сөзқұмар!

#### сөзін арнау -

сөзін арнау - т.қ. сөз

Жар 4:7 керек, — деп сөзін арнады.

Жар 12:1 Ие Ыбырамға сөзін арнап былай

Жар 35:13 Ол Жақыпқа сөзін арнаған жерден

Мыс 34:31 Мұса оларға сөзін арнады.

Рул 7:89 Ие Мұсаға сөзін арнайтын.

Пат1 3:21 Ие Самуилге сөзін арнап, Өзінің

Пат2 7:4 Жаратқан Ие Натанға сөзін арнап

Пат3 17:2 Жаратқан Ие Ілиясқа сөзін арнап

Жыр 106:20 сөзін арнап, оларды сауықтырды,

Иш 38:4 Жаратқан Ие Ишаяға сөзін арнап

Ерм 46:13 Еремия пайғамбарға сөзін арнап

Езк 1:3 Бузи ұлы Езекиелге, сөзін арнады.

Езк 34:1 Ие маған тағы сөзін арнап былай

Мих 1:1 Михаға сөзін арнады. Көрген

Жүн 3:1 Ие Жүніске екінші рет сөзін арнап:

Соф 1:1 Ие Софонияға сөзін арнады. Ол

Хақ 2:10 Хаққай пайғамбарға сөзін арнап

Зәк 1:1 Зәкәрия пайғамбарға сөзін арнап

Зәк 8:18 Иесі маған тағы да сөзін арнап

#### сөйлеу -

сөйлеу - т.қ. айту

Нқл 31:8 Сөзін сөйлеп, ісін қорға

Елш 2:4 бөтен тілдерде сөйлей бастады.

Жақ 1:19 сөйлеуге шабан, ашулануға баяу

Қор1 13:11 Бала кезімде балаша сөйлейтінмін

Сал1 2:5 жағымпазданып сөйлеп көрген

#### сөнбес -

сөнбес -

Мат 3:12 «қауызын» тозақтың сөнбес отына

Мар 9:43 мәңгі сөнбес тозақ отына

Пет1 1:6 осы сөнбес үмітке қуаныңдар!

#### сөндіру -

сөндіру - т.қ. өшіру

Иш 42:3 Бықсыған білтені де сөндірмейді

Мат 12:20 Бықсыған білтені де сөндірмейді

Евр 11:34 жалын шашқан өртті сөндіріп,

#### Степан -

Степан -

Елш 6:5 Киелі Рухына бөленген Степан

Елш 6:8 Степан халық арасында ұлы

Елш 6:12 Степанға тап берді; оны ұстап

Елш 7:1 бас діни қызметкер Степанға: —

Елш 7:54 ашуланып, Степанға тістерін

Елш 7:57 бәрі бірдей Степанға бас салды

Елш 7:59 Степан: «Уа, Ием Иса, рухымды

Елш 8:1 Саул да Степанды өлтіруді

Елш 22:20 куәгерің Степанның қаны төгіліп

#### су -

су - т.қ. кәусар, өмір суы, тазару, топан су

Жар 1:2 Рухы су бетінде қалықтап ұшып

Жар 8:3 жүз елу күн бойы су біртіндеп

Жыр 1:3 су жағасындағы ағашқа ұқсайды

Жыр 21:15 Күшім судай төгіліп, таусылды

Жыр 22:2 Тұнық суға жетелеп апарады.

Жыр 41:2 Марал қалай аңсаса мөлдір суды,

Жыр 65:12 Оттан да, судан да бізді өткіздің,

Жыр 104:41 Жартасты жарып, содан су ағызды

Нқл 5:15 Суын ішіп, шөліңді бас өз

Иш 11:9 теңіздің суға толы болатынындай,

Иш 30:20 судың орнына қысымшылық

Иш 43:2 Судан өткен кезіңде саған жар

Иш 44:3 Мен шөлдеген жерді суға кенелтіп,

Иш 49:10 су көздеріне бастап алып жүреді.

Иш 58:11 Осылай сендер суы мол баққа

Ерм 2:13 оларда су сақталмайды.

Ерм 17:8 Ол судың жағасында өсіп тұрған

Мат 3:11 ретінде суға шомылдыру рәсімінен

Мат 10:42 тостаған салқын су берген әркім

Жох 3:5 кімде-кім судан және Киелі Рухтан

Жох 4:10 су сұраған Адамның кім екенін

Жох 4:14 Мен беретін «су» оның ішінде

Жох 7:38 жүрегінен өмір беретін «су»

Жох 19:34 Сол заматта қан мен су шыға келді

Пет2 3:5 жер судан шығып, сумен қалыпқа

Евр 10:22 денеміз таза сумен жуылған

Евр 11:29 істемекші болғанда суға батып

Аян 7:17 «тірі судың» бұлақтарына

Аян 21:6 өмірдің қайнар көзінен суды тегін

#### суғару -

суғару -

Заң 11:10 ауыр жұмыс істеп оны суғаратын

Заң 11:11 жаңбырмен суғарылатын қыратты

Жыр 103:13 мекеніңнен тауды суғарасың,

Уағ 2:6 суғару үшін тоғандар жасадым.

Жақ 5:7 суғаруын төзімділікпен күтеді.

Қор1 3:6 көбірек тәлім беріп «суғарды».

#### суландыру -

суландыру -

Жар 2:6 бүкіл даланы суландырып тұрды.

Жар 2:10 Бақты суландыратын өзен

Әйүп 38:27 қу жапанды суландырып, жерден

#### сурет, суреттеу -

сурет, суреттеу - т.қ. бейне, бейнелес, бейнелеу

Езк 23:14 ойылған жігіттердің суреттерін —

Езк 43:10 үйді Исраил халқына суреттеп бер!

Мат 22:20 — Мына сурет пен жазу кімдікі?

Пет1 1:8 сөзбен суреттеуге болмайтын ұлы

Ғал 3:1 кетпестей етіп суреттеп беріп едім

Аян 22:18 осы кітапта суреттелген пәлелерді

#### сусау -

сусау - т.қ. шөлдеу

Жыр 106:9 Сусаған адамның шөлін Ол

Аян 21:6 сусаған әркімге шынайы өмірдің

Аян 22:17 Жаны сусаған әркім сыйлық

#### сұйық тарту -

сұйық тарту - т.қ. тарту 1

Мыс 29:41 астық және сұйық тартуларын да

Мыс 37:16 сұйық тартуларға арналған

#### сұқтану -

сұқтану -

Мыс 20:17 Басқаның үйіне ие болуға сұқтанба

Заң 5:21 заңсыз ие болуға сұқтанба!»

Мих 2:2 егістіктеріне сұқтанып, тартып

Рим 7:7 иелігіне сұқтанба!» демесе

Рим 13:9 басқаның иелігіне сұқтанба!» және

#### сұлу -

сұлу - т.қ. әдемі, әсем, көрікті, сымбатты

Жар 12:11 сұлу әйел екеніңді жақсы білемін.

Жар 26:7 құртып жүрер, ол керемет сұлу ғой

Жар 29:17 тартымсыз, ал Рахила сұлу,

Ән 2:14 Көрсетсеңші маған сұлу жүзіңді,

#### сұлулық -

сұлулық - т.қ. әсемдік

Жыр 44:12 сұлулығыңды, Ол тақсыр иең сенің

Нқл 31:30 алдамшы сұлулық та

Ән 1:14 жаным, керемет қой сұлулығың,

Жақ 1:11 бар сұлулығынан айырылады.

#### сұмдық -

сұмдық -

Жыр 68:5 Сұмдықпен мені қудалап келеді,

Жыр 108:5 Жақсылығыма олар сұмдық

#### сұңқар -

сұңқар - т.қ. бүркіт, қыран

Әйүп 28:7 Сұңқардың көзі көрмейді оларды,

Әйүп 39:26 Сұңқардың самғап ұшатыны,

#### сұрақ -

сұрақ - т.қ. айтыс, сауал

Жар 3:1 Жылан әйелге сұрақ қойып: —

Әйүп 38:3 Мен саған сұрақтар қояйын, ал сен

Әйүп 42:4 сұрақтар қояйын, ал сен түсіндіріп

Дан 3:14 патша сұрақ қойып былай деді: —

Мат 21:24 сұрақ қояйын. Соған жауап

#### сұрау -

сұрау -

Пат1 1:20 Жаратқан Иеден сұрап алғанмын»

Пат3 22:7 Иенің еркін сұрап біліп алайық, —

Жыр 2:8 Менен сұра, сонда иелігіңе сенің

Жыр 26:4 Иемнен бір-ақ нәрсені сұрадым,

Иш 8:19 Оның еркін сұрауға тиісті емес пе?

Езк 20:3 еркімді сұрап білулеріңе жол

Мат 5:42 Сұрағанға мұқтажын бер

Мат 6:8 Әкелерің өздерің сұрамай тұрып

Мат 7:7 Құдайдан сұраңдар, сонда Ол

Мат 7:8 Себебі сұрай берген әркім алады,

Мат 7:11 Өзінен сұрағандарға жақсылық

Мат 20:22 Не сұрап тұрғандарыңды

Мат 21:22 сұрасаңдар да, Одан аласыңдар

Мат 26:53 қазір Әкемнен сұрасам, Ол Маған

Жох 9:21 Өзінен сұраңыздар, бала емес қой,

Жох 14:13 атымнан Әкемнен не сұрасаңдар

Жох 16:24 Енді сұраңдар да алыңдар! Сонда

Жақ 1:6 сеніммен Құдайдан сұрауларың

Жақ 4:2 оны Құдайдан сұрамайсыңдар.

Жақ 4:3 қанағаттандыру үшін сұрайсыңдар

Пет1 3:15 ұстанған үмітті түсіндіруді сұраған

Жох1 3:22 Одан не сұрасақ та, аламыз.

Жох1 5:14 Оның еркіне сай бір нәрсе сұрасақ,

Еф 3:20 біз сұрағаннан немесе ойлағаннан

#### сүйек -

сүйек -

Жар 2:23 сүйек, өз сүйегімнен шыққан, Әрі

Рул 14:32 сүйектерің осы иен далада қалмақ.

Жыр 21:15 Сүйектерім буынынан қалды

Жыр 21:18 Сүйектерімді шыға алам санап,

Жыр 33:21 барлық сүйектерін аман сақтайды,

Жыр 87:11 Сүйектер қайта тұрып, Сені

Жыр 101:4 Сүйектерім от шоғындай маздап

Жыр 138:15 таса болмады сонда сүйектерім,

Жыр 142:3 Мені көрде жатқан сүйектей етті,

Езк 37:4 былай де: Уа, қураған сүйектер,

Мат 27:52 әділдердің сүйектері қайта тіріліп,

Мат 27:59 Жүсіп сүйекті түсіріп алып,

Жох 19:31 сындырып өлтіріп, сүйектерін

Жох 19:36 ешбір сүйегі де сындырылмасын!

Евр 2:14 да ет пен сүйектен тұратын тәнді

#### сүйемелдеу -

сүйемелдеу -

Мыс 17:12 оның қолдарын сүйемелдеумен

Шеж1 15:16 аспаптардың сүйемелдеуімен

Шеж1 16:42 ән-жырларды сүйемелдеуге

Иш 41:13 Сені оң қолыңнан сүйемелдеймін.

#### сүйену -

сүйену - т.қ. сену, үміт үзу

Жыр 24:3 сүйенген ешкім қалмайды ұятқа,

Жыр 36:34 Жаратқанға сүйеніп, Оның

Жыр 39:2 сүйеніп келемін Жаратқан Иеме,

Нқл 3:5 Өз ақыл-санаңа сүйеніп жүрме

Қор2 1:9 Құдайға ғана сүйене алуымыз үшін

Ғал 2:21 соған ғана сүйенемін

Ғал 3:10 сүйенушілердің бәріне қарғыс

Флп 3:3 әрі өз болмысымызға сүйенбейміз.

Флп 3:9 басымның ақталуына сүйенбеймін

#### сүйеніш -

сүйеніш - т.қ. тірек

Жыр 93:18 мейірімің болды сүйеніш маған.

Жыр 145:3 пендені сүйеніш қылмаңдар,

Нқл 3:26 Жаратқан Ие сүйенішің болар

Иш 48:2 Құдайын сүйеніш етеді екенсіңдер.

Иш 50:10 Құдайларыңды сүйеніш етіңдер!

Иш 51:12 сені жұбатып, сүйенішің боламын.

Евр 6:19 жанымыздың сенімді сүйеніші

#### сүйреу -

сүйреу - т.қ. тарту 2

Жар 19:16 сүйрей жөнеліп, қаланың сыртына

Иш 5:18 буылғандай арттарынан сүйреп

Жох 21:11 толы ауды жағалауға сүйреп

Елш 8:3 әйелдер мен еркектерді сүйреп

Елш 14:19 ойлап, оны қаладан сүйреп

Елш 16:19 қала әкімшілігіне сүйреп апарды.

Елш 21:30 оны ғибадатханадан сүйреп

#### сүйсіну -

сүйсіну -

Жар 27:9 әкең сүйсініп жейтін тағам

Нех 1:11 есіміңді сүйсіне қастерлейтін

Нех 9:25 зор ізгілігіңе сүйсіне шаттанды.

Ест 2:17 риза болып, сүйсінгені сонша,

Жыр 16:15 көрінісіңе қарап сүйсінемін.

Нқл 11:20 Мінсіз жүргенге Ол сүйсінер.

Нқл 13:19 Аңсағаны іске асса көңіл сүйсінер

Нқл 15:9 Әділдікті қуғанға Ол сүйсінер.

Қор1 13:6 Қайта, ол ақиқатқа сүйсінеді,

#### сүйікті -

сүйікті -

Жыр 59:7 Сүйіктілерің лайым аман

Жыр 126:2 Ие сүйікті адамдарына Бейқам

Ән 2:16 Сүйіктім менікі, ал мен онікімін,

Мат 3:17 Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым

Мат 17:5 Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым

Пет2 1:17 «Бұл — Менің сүйікті Ұлым

Жох1 4:7 Сүйікті бауырларым, бір-бірімізді

Жох1 4:11 Сүйікті бауырларым, Құдай бізді

Қор1 4:14 сүйікті рухани балаларым ретінде

Қор1 4:17 сүйікті де қымбатты рухани ұлым.

Еф 1:6 Өзінің сүйікті (рухани) Ұлы арқылы

#### сүйіспеншілік -

сүйіспеншілік - т.қ. махаббат, мейірімділік

Нқл 10:12 Сүйіспеншілік бар күнәні жабар.

Иш 54:8 сүйіспеншілігіммен саған рақым

Иш 54:10 сүйіспеншілігім сенен айнымас

Иш 63:9 Құдайымыз сүйіспеншілігімен

Ерм 31:3 деген сүйіспеншілігім мәңгілік,

Ош 11:4 сүйіспеншіліктің арқанымен

Ош 12:6 сүйіспеншілік пен әділдікті сақта!

Мат 24:12 көпшіліктің сүйіспеншілігі суып

Мар 10:21 қарап тұрып, сүйіспеншілікпен: —

Жох 15:13 көрсететін ең зор сүйіспеншілігі

Пет1 1:22 нағыз сүйіспеншілікке кенелдіңдер

Пет2 1:7 шынайы сүйіспеншілік

Жох1 2:5 Құдайға деген сүйіспеншілік Оның

Жох1 3:1 деген сүйіспеншілігі қандай зор

Жох1 3:16 сүйіспеншіліктің не екеніне көзіміз

Жох1 3:18 іс жүзінде шынайы сүйіспеншілік

Жох1 4:9 сүйіспеншілігін былай көрсетті:

Жох1 4:16 Құдай — сүйіспеншілік. Сол

Жох1 4:18 Сүйіспеншілікте қорқыныш жоқ.

Жох2 1:6 Сүйіспеншілікке сай әрекет ету

Рим 5:8 зор сүйіспеншілігін дәлелдеді.

Рим 8:39 сүйіспеншілігінен айыра алмайды!

Рим 12:9 Сүйіспеншіліктерің адал болуы

Рим 13:10 Сүйіспеншілікке кенелген адам

Рим 14:15 бұл ісің сүйіспеншілікке жатпайды

Қор1 8:1 сүйіспеншілік» сенімді жетілдіреді.

Қор1 13:1 сүйіспеншілігім болмаса, Сөздерім

Қор1 13:4 Сүйіспеншілік шыдамды да

Қор1 13:8 Сүйіспеншілік ешқашан

Қор1 14:1 Сүйіспеншіліктің жолын қуыңдар!

Қор1 16:14 де сүйіспеншілікпен істеңдер!

Қор2 5:14 Мәсіхтің сүйіспеншілігі бізді алға

Қор2 6:6 адал сүйіспеншілік танытамыз;

Қор2 13:11 сүйіспеншілік пен тыныштықтың

Ғал 5:6 сүйіспеншілікпен әрекет

Ғал 5:22 «жеміс» мынадай: сүйіспеншілік,

Еф 1:4 сүйіспеншілікпен таңдаған еді.

Еф 2:4 бізге зор сүйіспеншілігін көрсетті:

Еф 3:19 сүйіспеншілікті танып білсеңдер

Еф 4:15 шындықты сүйіспеншілікпен

Флп 2:1 Оның сүйіспеншілігі көңілдеріңді

Қол 3:14 сүйіспеншілікке бөленіңдер

Сал1 3:12 сүйіспеншіліктеріңді Иеміз біздің

Сал1 5:8 сүйіспеншілігімізді «сауыт қылып

Тім1 1:5 сүйіспеншілікті ояту.

Тім1 4:12 мінез-құлқың, сүйіспеншілігің

Тім2 1:7 сүйіспеншілік және ұстамдылықты

Тит 3:4 деген зор сүйіспеншілігін айқын

Евр 6:10 де көрсеткен сүйіспеншіліктеріңді

Евр 10:24 Өзара сүйіспеншілік көрсетіп

Аян 2:4 сүйіспеншілігіңді жоғалтып алдың.

Аян 2:19 сүйіспеншілігің мен сеніміңді

#### Сүлеймен -

Сүлеймен -

Пат3 1:43 Дәуіт Сүлейменді патша етіп

Пат3 3:3 Сүлеймен Жаратқан Иені шын

Пат3 9:1 Сүлеймен Жаратқан Иеге киелі үй

Нқл 1:1 Сүлейменнің нақыл сөздері

Мат 6:29 Сүлеймен патша өзінің бар сән

Мат 12:42 мұнда Сүлеймен патшадан да

Лұқ 12:27 Сүлеймен патша өзінің бар сән

Елш 3:11 Сүлеймен атындағы бағаналы

Елш 7:47 оның ұлы Сүлеймен болды.

#### сүндеттеу -

сүндеттеу -

Жар 17:10 кіндіктің бәрін де сүндеттеңдер!

Лұқ 2:21 сүндеттейтін мезгіл жеткенде

Елш 7:8 Келісім жасап, сүндеттеу рәсімін

Рим 2:25 сүндеттелген сен бұл заңды бұзып

Рим 2:27 сүндеттеу рәсімін ұстанғандарыңа

Рим 3:30 сүндеттелмеген халықтарды да

Рим 4:11 сүндеттелмей-ақ Құдайға сеніп

Рим 15:8 сүндеттеу рәсімін ұстанып келген

Қор1 7:19 не сүндеттелмеу маңызды емес

Ғал 2:3 оның сүндеттелуін талап етпеді.

Ғал 2:12 ол сүндеттеуді талап ететін әлгі

Ғал 5:6 сүндеттелу не сүндеттелмеу

Ғал 6:13 сүндеттелгендердің өздері Таурат

Ғал 6:15 сүндеттелу мен сүндеттелмеуде

Еф 2:11 тәнінен ет кесіліп сүндеттелген

Флп 3:3 «рухани сүндеттелген» халқымыз!

Қол 2:11 Мәсіхтің «рухани сүндеттеуі»

Қол 3:11 сүндеттелген не сүндеттелмеген

#### сүріндіру -

сүріндіру -

Нқл 11:5 Арамзаны зұлымдығы сүріндірер.

Иш 8:14 сүріндіретін кедергі тас, құлататын

Ерм 6:21 сүріндіретін кедергілер қоямын.

Ерм 18:15 тәңірлер халқымды сүріндіріп,

Пет1 2:7 сүріндіретін кедергі тас, құлататын

Рим 9:32 сүріндіретін «кедергі тас» іспетті

#### сүріну -

сүріну -

Жыр 65:9 Аяғымызды сүрінуден сақтайды.

Жыр 118:165 Ештеңеге сүрінбей, аман-есен

Жыр 144:14 Сүрініп жатқандарды Жаратқан

Нқл 24:17 Сүрінсе мәз болып табалама!

Иш 8:15 көбі сүрініп құлап, талқандалады,

Жақ 2:10 сүрінген адам оны түгел бұзғандай

Пет1 2:8 мойынсұнбағандықтан «сүрініп,

#### сүт -

сүт - т.қ. ақ 2

Иш 55:1 шырын мен сүтті ақша төлемей-ақ

Пет1 2:2 Құдай сөзінің «таза сүтіне» құштар

Қор1 3:2 Сәбиді сүтпен қоректендіретіндей

Евр 5:12 орнына әлі де жай «сүт» керек!

#### сүю -

сүю - т.қ. жақсы көру

Мыс 20:6 Өзімді сүйіп, өсиеттерімді

Леу 19:18 өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы

Заң 4:37 Ие ата-бабаларыңды сүйгендіктен,

Заң 6:5 бар күш-қуатыңмен сүй!

Заң 23:5 Ие сендерді сүйгендіктен

Жыр 30:24 Жаратқанды сүйіңдер, бар әділдері

Нқл 3:12 Иеміз Өзі сүйетін әркімді Түзетеді

Нқл 13:24 сүйген оны жасынан тәрбиелейді.

Иш 61:8 Мен әділдікті сүйіп, зорлық

Мат 22:37 барлық ақыл-ойыңмен сүй!»

Лұқ 10:27 Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы

Жох 3:16 қатты сүйгендіктен, Өзінің жалғыз

Жох 13:34 сендер де бір-біріңді сүйіңдер!

Жох 14:15 Мені сүйсеңдер, өсиеттерімді

Жох 15:9 Әкем Мені қалай сүйсе, Мен де

Жох 15:17 мынау: бір-біріңді сүйіңдер!

Жох 21:15 көбірек сүйесің бе? — деп сұрады.

Жақ 2:8 Өзіңді қалай сүйсең, маңайыңдағы

Пет1 1:22 шын жүректен сүйіңдер!

Пет1 2:17 бір бауырластарыңды сүйіңдер

Пет1 4:8 бір-біріңді шынайы сүйіңдер,

Жох1 2:15 ондағы еш нәрсені сүймеңдер!

Жох1 3:10 әсіресе бауырласын сүймейтін

Жох1 4:10 Құдайды сүйген біз емес, қайта

Жох1 4:11 біз де бір-бірімізді сүюіміз керек.

Жох1 4:19 Біз сүйеміз, себебі Ол бізді

Жох1 5:1 Әкені сүйетіндер Оның балаларын

Рим 8:28 Құдай Өзін сүйетіндердің игілігі

Қор1 2:9 Құдай Өзін сүйетіндерге дайындап

Ғал 2:20 мені сүйгендіктен, Өзін мен үшін

Еф 1:15 халқын қатты сүйгендіктерің

Еф 5:2 де бір-біріңді сүйіп өмір сүріңдер!

Еф 5:25 де әйелдеріңді солай сүйіңдер

Еф 5:28 Әйелін сүйген өзін де сүйеді.

Сал2 2:16 Лайым бізді сүйетін, әрі рақымын

Евр 12:6 Иеміз Өзі сүйетін әркімді Түзетеді

Аян 1:5 бізді сүйіп, Өзін құрбан етіп қанын

Аян 3:19 Мен сүйетіндерімді әшкерелеп

#### сыбаға -

сыбаға - т.қ. үлес

Мыс 29:28 тұрақты сыбағасы осы болмақ.

Леу 7:33 діни қызметкердің сыбағасы

Рим 12:7 Сыбағаңа қызмет ету тиген болса,

#### сыбызғы -

сыбызғы -

Жар 4:21 сыбызғыда ойнаушылардың түп

Пат1 10:5 даңғыра, сыбызғы және жетіген

Пат3 1:40 сыбызғы тартып, зор қуанышпен

Әйүп 30:31 сыбызғым жоқтау күйіне ғана

Жыр 150:4 Оны қобызбен, сыбызғымен!

Дан 3:10 Әрбір адам керней, сыбызғы,

Лұқ 7:32 Сендер үшін сыбызғы тартсақ та,

#### сыбырлау -

сыбырлау - т.қ. қауесет

Жыр 40:8 Өзара маған қарсы сыбырласады,

Иш 45:19 құпиялап сыбырлаған емеспін, әрі

Ерм 20:10 Көп адамдар сыбырлап жүр: «Жан

Лұқ 12:3 сыбырлағандарың жұртқа жария

#### сый -

сый - т.қ. жүлде

Нех 8:12 мұқтаждарға сый тамақ жіберіп,

Жыр 18:12 Бәрін ұстанғанды зор сый тосады.

Жыр 126:3 Перзенттер — Оның сыйы

Нқл 13:21 Әділ жан ізгі сыйынан ада қалмас.

Иш 9:6 Біз үшін осы Ұл сыйға берілді!

Иш 40:10 сыйы Оның қасында: азат еткен

Мат 5:12 көкте сендерді зор сыйларың күтіп

Мат 6:5 сыйларын осымен-ақ алып қойды.

Лұқ 6:32 сол үшін Құдайдан қандай сый

Елш 2:38 Сонда сендер Құдайдың сыйын

Жох2 1:8 Иемізден толық сыйларыңды

Рим 5:15 берген сыйы одан қаншама зор!

Рим 6:23 ал Құдайдың беретін сыйы

Қор1 9:18 тегін таратуым — алар сыйым,

Қор2 9:15 Бізге берген баға жетпес сыйы

Еф 2:8 Құдайдан келген сый.

Флп 3:14 Құдайдың сыйына — Оның Мәсіх

Евр 6:4 жіберген сыйының дәмін татып

Евр 10:35 зор сый алдарыңда күтіп тұр.

Евр 11:26 болашақтағы зор сыйды көздеді.

#### сыйғызу -

сыйғызу -

Пат3 8:27 көктің өзі Сені сыйғыза алмағанда

Пат3 8:64 барлығын сыйғыза алмай қалды.

Шеж2 2:6 көктің өзі Оны сыйғыза алмайды!

Шеж2 6:18 салған мына үй қайдан сыйғызсын

#### Сыйлас -

Сыйлас -

Елш 15:22 Яһуда мен Сыйласты таңдап алып

Елш 16:25 Түн ортасында Пауыл мен Сыйлас

Елш 18:5 Сыйлас пен Тімоте келген соң

Пет1 5:12 деп сенетін Сыйласқа жаздырдым.

Қор2 1:19 Сыйлас, Тімоте үшеуіміз

Сал1 1:1 Пауыл, Сыйлас және Тімотеден

#### сыйлау 1 -

сыйлау 1 - (сыйға беру) т.қ. беру, бұйырту, жүрек сыйлау, табыстау

Жар 12:7 осы жерді сыйлаймын», — деп

Жар 15:3 Сен маған бала сыйламадың,

Пат1 1:5 Ие перзент сыйламаса да, күйеуі

Әйүп 1:21 Жаратқан Ие сыйлап берді де,

Жыр 84:13 Жаратқан Ие игілік сыйламақ,

Иш 40:29 Қалжырағанға Ол қуат сыйлайды

Езк 36:26 Өздеріңе жаңа жүрек сыйлап

Лұқ 11:13 Рухын сыйлайтыны ешбір шүбәсіз!

Жох 4:10 Құдайдың өзіңе не сыйлағысы

Елш 10:45 сыйлағандығына қатты таңғалды.

Рим 5:5 өйткені бізге сыйлаған Киелі Рухы

Рим 8:17 игіліктерді бізге де сыйламақ.

Рим 8:32 бәрін қалайша сыйламайды?

Қор1 2:12 Құдайдың бізге сыйлаған

Қор1 7:7 Құдай сыйлаған өз дарыны бар

Қор1 15:57 Мәсіх арқылы жеңісті сыйлайды.

Қор2 3:6 Рух шынайы өмір сыйлайды.

Еф 1:3 қилы рухани игіліктерді сыйлады.

Еф 1:18 керемет игіліктер сыйлайтынын

Тім1 6:13 сыйлаған Құдай алдында және

Тит 1:4 тыныштық сыйлай көрсін!

Тит 3:7 Оның сыйлайтын игіліктерінен

#### сыйлау 2 -

сыйлау 2 - (құрметтеу) т.қ. қадірлеу, құрмет көрсету, құрметтеу

Мыс 20:12 Ата-анаңды сыйла!

Леу 19:32 Жасы үлкен адамды сыйлап

Пат1 2:30 Мені сыйлағандарды Мен де

Мал 1:6 Ұл әкесін сыйлайды, қызметші

Мат 15:4 Құдай: «Ата-анаңды сыйла!» және

Мат 15:8 Мені тек ауызбен ғана сыйлайды

Еф 6:2 «Ата-анаңды сыйла!» Бұл

Сал1 5:12 жетекшілік еткендерді сыйлаңдар.

Евр 12:9 оларды қастерлеп, сыйлап келеміз.

#### сыйлық -

сыйлық - т.қ. жүлде

Жар 15:1 Саған берілер сыйлық аса зор

Жар 24:22 сыйлықтарды бойжеткенге берді.

Жар 24:53 анасына да құнды сыйлықтар

Жар 30:20 Құдай маған құнды сыйлық

Жар 32:21 сыйлыққа арналған отар

Жар 33:11 сыйлықтарын қабылдады. Оған:

Пат1 25:35 сыйлық дәмін қабылдап: — Аман

Нқл 21:14 Құпия сыйлық зор қаһарды басар.

Лұқ 21:1 байлардың құдайы сыйлықтарын

Аян 22:17 Жаны сусаған әркім сыйлық

#### сый-тарту -

сый-тарту - т.қ. құрбандық, он бөлігінің бірі, тарту 1

Мыс 28:38 сый-тартулары мен қызметтерінің

Мыс 29:35 құрбандықтар мен сый-тартуларға

Мыс 29:41 хош иісті де ұнамды сый-тартулар

Мыс 30:14 Иеге осындай сый-тарту ұсынуға

Мыс 36:3 арнап әкелген сый-тартуларының

Нқл 21:14 Жасырын сый-тарту ашуды

Пет1 2:5 рухани сый-тартулар ұсынып

Евр 8:3 діни қызметкер Құдайға сый-тарту

Евр 10:5 сый-тартуларды қаламадың, Бірақ

Евр 10:8 мен сый-тартуларды қаламадың

Евр 11:4 ұсынған сый-тартуларын ұнатып

Евр 13:15 сый-тартуымызды ұсынайық

Аян 14:4 бағышталған алғашқы сый-тарту.

Аян 21:26 салтанатты сый-тартуларын

#### сылдырмақ -

сылдырмақ - т.қ. асатаяқ 1, даңғыра

Шеж1 15:16 сылдырмақ сияқты аспаптардың

Шеж1 15:19 күйшілер қола сылдырмақтарды

Шеж1 15:28 сылдырмақтарын қатты соғып,

Шеж1 16:5 Асаф сылдырмақта ойнауға

Шеж1 25:1 сылдырмақтың сүйемелдеуімен

Шеж1 25:6 Иенің киелі үйінде сылдырмақ,

Жыр 150:5 Мадақтаңдар Оны сылдырмақтың

Иш 3:18 аяқ сылдырмақтары мен

#### сылтау -

сылтау -

Пат4 5:7 маған тиісуге бір сылтау іздеп

Нқл 22:13 Деп жалқау ұдайы сылтау айтар.

Нқл 26:13 арыстан жүр» Деп жалқау сылтау

Дан 6:4 Даниялды айыптауға сылтау іздей

Мат 12:10 Исаны айыптайтын сылтау іздеп,

Жох 15:22 енді кінәларына еш сылтау жоқ.

Елш 23:20 мұқият тексеру сылтауымен оны

Пет1 2:16 сылтау ретінде пайдаланбаңдар!

Яһд 1:4 Олар азғындықтарына сылтау ету

Рим 3:19 ешбір сылтау таппай, үндері өшеді.

#### сылтаурату -

сылтаурату -

Уағ 5:5 уәдем қате», — деп сылтауратпа!

Елш 27:30 сылтауратқан теңізшілер қайықты

Рим 1:20 біле алмадық деп сылтаурата

#### сымбатты -

сымбатты - т.қ. әдемі, көрікті, сұлу

Пат1 25:3 Әбигел ақылды да сымбатты, ал

Ән 5:16 оның өзі түгелдей сымбатты!

#### сынақ -

сынақ - т.қ. қиындық

Жыр 65:10 Құдай, Сен сынақтан бізді өткіздің

Дан 11:35 сынақтан өтіп, осы ауыр кезеңнің

Мат 4:1 Рух Исаны шайтанның сынағынан

Лұқ 8:13 Олар сынақтан өтіп жүрген кезде

Жақ 1:2 қиын сынақтарға ұшырағанда

Жақ 1:12 Қиын сынақты төзімділікпен

Жақ 1:14 жетегінде кеткенде сынақтан өтеді

Пет2 2:9 сынақтарынан құтқаруды, ал

Евр 2:18 азап шегіп ауыр сынаққа төзген Ол

Аян 3:10 азапты сынақ кезінде қорғаймын.

#### сыналу -

сыналу -

Жақ 1:3 Себебі сенімдеріңнің сыналып

Пет1 1:7 азаптарың арқылы сыналып

Пет1 4:12 азап шегіп, сыналғандарыңды

Қор1 10:13 артық сыналуларыңа жол

Тім1 3:10 алдымен сыналсын. Содан кейін,

#### сынау -

сынау -

Жар 22:1 Құдай Ыбырайымды сынамақ

Заң 6:16 Құдай Иеңді еркінсіп сынама!

Заң 13:3 білу үшін сынайды.

Жыр 25:2 мен ой-санамды сынап көр.

Нқл 17:3 Жаратқанның Өзі тексеріп сынар.

Жоқт 3:40 жолдарымызды байқап сынайық

Мал 3:10 осы арқылы сынап көріңдер!

Мат 4:7 «Құдай Иеңді еркінсіп сынама!»

Қор1 3:13 Сол күні әркімнің еңбегін от сынап

Қор1 10:9 төзімділігін еркінсіп сынамайық!

Қор1 11:28 ішпес бұрын өзін сынасын;

Қор2 13:5 жеке бастарыңды сынаңдар: әрине

Сал1 5:21 алайда бәрін де тексеріп сынаңдар!

#### сындыру -

сындыру -

Шеж2 14:3 тас бағаналарды сындырып

Жыр 33:21 бірде-біреуі сындырылмайды.

Иш 42:3 майысқан таяқты сындырмайды

Жох 19:36 ешбір сүйегі де сындырылмасын!

#### сыңар, сыңарлас -

сыңар, сыңарлас -

Жар 25:26 Одан соң оның сыңары көрінді, ол

Мат 18:8 лақтырылғаннан гөрі сыңар қол

Мат 18:9 «сыңар көзбен» мәңгілік өмірді

Мар 9:43 лақтырылғаннан гөрі «сыңар аяқ

Мар 9:47 гөрі «сыңар көзбен» Құдайдың

Жох 11:16 Сыңарлас деп аталатын Тома

#### сыпырынды -

сыпырынды -

Жоқт 3:45 Етіп жібердің әрі «сыпырындысы»

Қор1 4:13 адамзаттың «сыпырындысы»

Флп 3:8 сыпырынды деп санаймын да.

#### сыр -

сыр - т.қ. құпия

Мат 10:26 Ашылмайтын сыр, білінбейтін

Лұқ 8:10 өз Патшалығы туралы сырларды

Еф 5:32 Осында терең сыр бар

#### сырға -

сырға -

Жар 24:22 алтын сырға мен екі үлкен алтын

Ән 1:9 Екі бетің көрікті сырғаларыңмен,

Ән 1:10 Алтын сырғалар соқтырып

#### сырт -

сырт - т.қ. бет-жүзіне қарау, сырт көрінісі, сыртқы -, тыс

Мат 23:27 сыртынан әдемі болып көрінеді

Мат 23:28 сырттарыңнан әділ болып

Мар 7:18 — Бойына сырттан енген

Жақ 2:1 сыртына қарап алаламаңдар!

Жақ 2:9 сыртына қарап алаласаңдар

Қор2 7:5 қыспақ көрдік: сырттан — шабуыл

Евр 13:12 қақпасының сыртында азапталып,

Аян 22:15 жасай беретіндер қала сыртында

#### сырт көрінісі, сыртқы - -

сырт көрінісі, сыртқы - - т.қ. көрініс, сырт

Бил 13:6 Оның сыртқы көрінісі Құдайдың

Пат1 16:18 сөйлейді, сырт көрінісі де келісті.

Дан 2:31 биік, сырт көрінісі қорқынышты

Дан 7:4 сырт көрінісі арыстанға ұқсады,

Мат 28:3 сырт көрінісі найзағай іспетті, ал

Жох 7:24 Сырт көрінісіне ғана қарамай, әділ

Қор2 5:12 сырт көрінісіне ғана қарап

Қор2 10:7 сыртқы көрінісіне ғана назар

Аян 4:3 Отырғанның сырт көрінісі яспис,

#### сыртқы -

сыртқы -

Мыс 27:21 шымылдықтың сыртқы жағында,

Ест 6:4 сарайының сыртқы ауласына кіріп

Нқл 24:27 сыртқы шаруаңды бітір, Егіндігіңді

Езк 1:16 сыртқы түрі мен жасалуы бірдей

Мар 9:2 Исаның сыртқы түрі үш елшісінің

Лұқ 11:39 ыдыс-аяқтарыңа сыртқы тазарту

Пет1 3:3 көріктерің сыртқы әшекейлерге:

#### сырттай -

сырттай -

Иш 58:9 сырттай өсектеу мен тіл тигізуді де

Рим 2:28 сырттай, яғни тәнінде, ғана емес,

Евр 9:13 олар сырттай тазартылатын.

#### сытылу -

сытылу -

Пат1 4:12 бір адамы сытылып шығып,

Пат1 27:1 оның қолынан сытылып кетемін»,

Пат4 25:4 орналасқан қақпадан сытылып

Әйүп 1:15 Тек мен ғана әзер сытылып шығып

Ерм 46:6 күштілері де сытылып кете

Мар 14:52 қолдарынан сытылып шығып,

#### сыю, сыймау -

сыю, сыймау -

Пат3 7:26 Оның ішіне екі жүз күбі су сыятын.

Нқл 23:16 Қуанышым қойныма сыймайды

Уағ 8:10 Бұл да ақылға сыймайтын жайт.

Жох 21:25 ойымша, бұл дүниеге сыймас еді.

Қор2 7:4 қуанышым қойныма сыймайды.

#### сілкініс -

сілкініс -

Мат 24:7 және жер сілкіністер болады.

Мат 27:54 күзетіп тұрғандар жер сілкіністі

Аян 16:18 барлығынан да қатты жер сілкінісі

#### сілтеу -

сілтеу -

Мыс 8:17 таяғын сілтеп, жердің шаң

Пат4 6:6 жерді сілтеп көрсеткенде, Еліше

Жыр 24:8 күнәкарға ақ жолды сілтейді,

Нқл 6:23 тәрбие өмір жолын сілтейді.

Еф 6:4 керісінше, ақылмен жөн сілтеп

Аян 14:16 жерге қарай орағын сілтеп

#### сірке суы -

сірке суы -

Жыр 68:22 тұрғанымда сірке суын ішкізді.

Мат 27:48 бір сорғышты сірке суына

Жох 19:30 Иса сірке суын сорғаннан кейін

### Т


табалау -

табан -

табан тіреніші -

табанды -

табандылық -

табиғат -

табиғаттан тыс -

Табита -

Табор -

табу -

табыну -

табыс -

табыс ету -

табысқа жету, - жеткізу -

табыстау -

табысты -

табыстыру -

тағайындаған патшасы -

тағайындау -

Тағала -

тағам -

тағдыр -

тағзым ету -

тағылым -

таза -

таза ар-ұждан -

таза жүрек -

тазарту -

тазару -

тазару кезеңі -

тайдыру -

тайқар -

тақ -

тақтайша -

тақташа -

тақыр -

талап, талап ету -

талқандау -

талқылау -

талу -

тамақ -

тамақтандыру -

тамақтану -

тамамдау -

Тамар 1 -

Тамар 2 -

тамаша -

тамшы -

тамыр -

танап -

тану 1 -

тану 2 -

таныстыру -

таныту -

таң -

таңба, таңбалау -

таңғажайып -

таңғалу -

таңғы жарық Жұлдыз -

таңдау -

таңдаулы -

таңырқау -

тапсыру -

таптау -

тапшылық -

тар -

таразы -

тарату -

тарау, тарап кету -

тарқау, тарқату -

Тарс -

Тарсис -

тарстық -

тарту 1 -

тарту 2 -

тары -

тас -

тас жүрек -

тас лақтыру -

таспен атқылау -

тастақ жер -

тас-талқан -

тастау, тастап кету -

тату -

татуластыру -

татуластырушы -

татуласу -

татулық -

тату-тәтті -

тау -

Таурат, - заңы, - кітабы -

таусылу -

тау-төбе -

таю, тайып кету -

таяқ -

таяу -

тәж -

тәкаппар -

тәкаппарлық -

тәлім -

тәлім алу -

тәлім беру -

тәлім беруші -

тәлімгер -

тәлім-тәрбие -

тән -

тәндік -

тәңір -

тәңір бейнесі, - мүсіні -

Тәңір Ие -

Тәңір Тағала -

тәңірсымақ -

тәптіштеп -

тәрбие -

тәрбиелеу -

тәрбиесіз, тәрбиесіздік -

тәртіп -

тәртіпсіздік -

тәтті -

тәтті нан -

тәуелсіз -

тәуір -

тегеш -

тегін -

тегіс -

тежеу -

тез, тезірек -

тездету -

тексеру -

телу -

темір -

тентіреу -

тең -

теңге -

теңдік -

теңестіру -

теңіз -

тер -

тергеу -

терезе -

терең -

терең қастерлеу -

тері -

тері илеуші -

теріс -

теріс жол -

теріс жолдан қайту -

теріс қылық -

Тит -

тиын -

тиімді -

тиімсіз -

тиіс, тиісті -

тиісу -

тию -

тиянақты -

тозақ -

тозу -

той -

той-думан -

тойдыру -

тойтарыс беру -

тойхана -

тойымсыз -

тоқтату -

тоқтау -

тоқты, Тоқты -

тоқымашы -

толғақ -

толғаныс -

толқу -

толқын -

толтыру -

толы -

толығымен -

толық, толықтай -

толысу -

тонау -

тонаушы -

тоң мойын -

топ -

топан су -

топастық -

топырақ -

тор -

торап -

торпақ -

торсық -

тостаған -

тосу -

тот -

тою -

төбе -

төгу -

төгілген қан -

төзбеу -

төзу -

төзім -

төзімді -

төзімділік -

төлем -

төлеу -

төмен -

төмендету -

төмендеу -

төрелік -

төреші -

төрт нөкер -

төс -

төс қалта -

төсек -

төсеніш -

төтеп беру -

ту -

туған ел -

туған күні -

туған-туысқан -

туғызу, тудыру -

тура жол -

туралы -

туу -

туылу -

тұз -

тұзақ -

тұқым -

тұлға -

тұлпар -

тұман -

тұнжырау, тұнжырату -

тұңғиық -

тұңғыш -

тұңғыштық -

тұрақ -

тұрақсыз -

тұрақты -

тұрғызу -

тұрмыс, тұрмыстық -

тұрмысқа шығу -

тұру -

тұтас -

тұтқын -

тұтқындау -

тұщы, тұщылану -

түбі -

түбінде 1 -

түбінде 2 -

түгел, түгелдей -

түгелдей бағышталу -

түзелу -

түзеткіш -

түзету -

түзу, - жол -

түйе -

түйреу -

түйсік -

түйсіксіз -

түйір, түйіршік -

түк -

түкпір-түкпірі -

түкіру -

түлкі -

түн, түнгі, түні -

түнек -

түп, түпкі -

түпкілікті -

түп-тамыр -

түр -

түрегелу -

түрлі -

түрме -

түрткі -

түс -

түстену -

түсіндірме -

түсіндіру -

түсіну -

түсінік -

түсінікті -

түтету -

түтету үстелі -

тығыз байланыс -

тыйым салу -

тыншу -

тыншыту -

тынығу, - жылы -

тыным -

тыныс -

тыныш -

тынышталу -

тыныштық -

тыңдау -

тырмысу -

тырысу -

тыс -

тізе бүгу -

тізерлеу -

тізім -

тікен, тікенді -

тіктегіш -

тіл -

тіл алу -

тіл тигізу -

тілек -

тілеу -

Тімоте -

тірек -

тіркелу -

тіршілік -

тіршілік иесі -

тірі -

тірі қалу, - қалдыру -

тірі су -

тірілту -

тірілу -

тіс -

тіс жару -

тістену -


#### табалау -

табалау -

Езк 25:3 Өзіне де сол керек!» деп табалап

Езк 25:6 жер тепкілеп, оны табалап күлдің.

Мих 7:8 Мені табалама, дұшпаным!

Абд 1:12 табалап мәз болмауың керек еді!

Лұқ 23:37 көріңіз!» — деп Оны табалады.

#### табан -

табан - т.қ. аяқ 1

Жыр 120:3 «Тайдырмайды Ол табаныңды

Иш 1:6 Табанынан тас төбесіне дейін сау

#### табан тіреніші -

табан тіреніші -

Шеж1 28:2 табан тіреніші» — Оның арамызда

Шеж2 9:18 бекітілген алтын табан тіреніші

Жыр 98:5 «Табан тіренішінің» алдында

Иш 66:1 тағым, ал жер табан тіренішім

Елш 7:49 ал жер — «табан тіренішім» секілді

#### табанды -

табанды - т.қ. тиянақты

Лұқ 21:19 Табанды болыңдар

Пет1 5:10 нығайтып, қуатты да табанды

Қор1 15:58 табанды болып, сенімдеріңнен

Ғал 5:1 Енді табанды болып

Сал2 2:15 сенімдеріңе берік, табанды болып

#### табандылық -

табандылық -

Мат 10:22 Ал ақырына дейін табандылық

Мат 24:13 Ал ақырына дейін табандылық

Рим 15:4 табандылық пен жігерлілікке

#### табиғат -

табиғат -

Яһд 1:7 табиғатқа қайшы ұятсыздықтарға

Рим 8:38 табиғаттан тыс күштер де бізді

Қор1 15:44 табиғаттан тыс, «рухани» дене.

Еф 2:3 табиғатымыздан белгілі еді.

#### табиғаттан тыс -

табиғаттан тыс -

Рим 8:38 табиғаттан тыс күштер де бізді

#### Табита -

Табита -

Елш 9:36 әйел тұратын. Табита «Елік» деп

Елш 9:40 мәйітке бұрылып: «Табита, тұр!»

#### Табор -

Табор -

Бил 4:6 солармен Табор тауына өрлеп бар!

Пат1 10:3 жүріп, Табордағы еменді тоғайға

Жыр 88:13 оңтүстікті де, Табор

#### табу -

табу -

Заң 4:29 бет бұрсаңдар, Оны табасыңдар.

Шеж2 15:2 сиынып Оны іздесеңдер, таба

Нқл 8:17 Іздеп жүрген тауып алады мені.

Нқл 8:35 мені тапқан шынайы өмір табады

Нқл 31:10 Еңбекқор, жақсы әйелді кім таба

Мат 1:21 Мәриям Ұл таппақ, Оның атын

Мат 7:7 іздеңдер, сонда табасыңдар; есікті

Лұқ 1:35 сен табатын Киелі Бала

Лұқ 15:4 кеткенін тапқанша іздемей ме?

Лұқ 15:24 жоғалған еді — табылды! — дейді.

Лұқ 18:8 сенетіндерді таба алар ма екенмін?

Жох 10:9 кіріп-шығып, жайылым табады.

#### табыну -

табыну - т.қ. бас ию, биік төбе, құлшылық ету, ізет білдіру

Заң 4:19 табынып кетуден де сақ болыңдар!

Пат4 17:16 барша топтарына да табынып

Жыр 96:7 сол мүсіндерге табынғандар.

Иш 2:8 шыққан заттарға табынады!

Ерм 13:10 соларға иіліп табынуда.

Езк 8:16 күнге иіле табынып жатыр екен!

Мих 5:13 табынбайтын боласыңдар.

Соф 1:5 денелеріне иіліп табынатындарды

Жох 4:22 Біреуге табынып келесіңдер

Аян 9:20 табынып келгендеріне опық жеп

#### табыс -

табыс - т.қ. жеміс

Мыс 18:21 арам табыстан бойын аулақ

Жыр 9:26 іс-әрекеттері табыс келтіреді,

Жыр 117:25 Уа, Иеміз, табыс сыйлашы!

Нқл 10:16 Зұлымның табысы — күнәға.

Лұқ 18:12 табысымның оннан бір бөлігін

Лұқ 19:15 қайсысы қанша табыс тапқанын

Лұқ 19:16 он қадақ табыс келтірді, — деп

Лұқ 19:24 он қадақ табыс түсіргенге

Еф 4:28 тапқан табысынан мұқтаждарға

#### табыс ету -

табыс ету -

Мыс 31:18 екі тас тақташаны табыс етті.

Рул 5:10 діни қызметкерге табыс еткені

Иш 45:3 байлықтарды саған табыс етемін.

Мат 27:2 Пилатқа алып барып, табыс етті.

Мат 27:58 Пилат мәйітті оған табыс етуге

#### табысқа жету, - жеткізу -

табысқа жету, - жеткізу -

Шеж1 22:11 үйді салу ісіңде табысқа жетуің

Шеж1 22:13 тырыссаң, табысқа жетесің.

Шеж2 14:7 жаппай қатысып, табысқа жетті.

Шеж2 20:20 Сонда табысқа жетесіңдер!» —

Шеж2 24:20 табысқа жетпейсіңдер! Сендер

Шеж2 26:5 жарылқап, зор табысқа жеткізді.

Шеж2 32:30 не істесе де, табысқа жетіп жүрді.

Әйүп 5:12 оларды табысқа жеткізбейді.

Жыр 1:3 Не істесе де, ол табысқа жетеді.

Уағ 10:10 зор, ол түбінде табысқа жеткізер.

Езк 17:15 Ол енді табысқа жете ме?

Зәк 4:6 Рухыммен ғана табысқа жетесің!

#### табыстау -

табыстау - т.қ. сыйлау 1, тапсыру

Жар 26:3 осы жерлердің бәрін табыстап,

Леу 2:8 кел де, діни қызметкерге табыста.

Езр 8:29 таразыға тартып табыстайсыңдар»

Езр 8:36 аймақ әміршілеріне табыстады.

Дан 4:14 Өзі қалаған кісісіне табыстап, ең

Елш 15:30 хатты табыстады.

Елш 27:1 Юли есімді жүзбасына табысталды

#### табысты -

табысты -

Заң 29:9 күллі іс-әрекеттеріңде табысты

Еш 1:8 Сонда ғана өркендеп табысты

Пат3 2:3 табысты болуың үшін Құдайың

Шеж1 29:23 іс-әрекеттерінде табысты болып,

Езр 6:14 жалғастырып, табысты болды.

Нех 1:11 қаратып, ісімді табысты қыла гөр

Жыр 139:9 сұм ойларын табысты етпеші,

Ерм 12:1 зұлымдардың өмірі табысты?

#### табыстыру -

табыстыру - т.қ. татуластыру

Пет1 3:18 Ол бізді Құдаймен табыстыру үшін

#### тағайындаған патшасы -

тағайындаған патшасы - т.қ. май жағу, Мәсіх, тағайындау

Пат1 12:3 Оның тағайындаған патшасының

Пат1 24:11 Иенің тағайындаған патшасы ғой!

Пат1 26:11 тағайындаған патшасына қол

Пат1 26:23 Иенің тағайындаған патшасысыз.

Пат2 1:14 тағайындаған патшасына қол

Пат2 22:51 тағайындаған патшаңа: Дәуітке

Шеж1 29:20 Оның тағайындаған патшасының

Шеж2 6:42 тағайындаған патшаңнан бас тарта

Жыр 17:51 тағайындаған патшаңа: Дәуітке

Жыр 19:7 тағайындаған Патшасын Аман

Жыр 27:8 тағайындаған патшасының Берік

Жыр 88:39 тағайындаған патшаңнан Сырт

Жыр 131:10 Тағайындаған патшаңнан бас

Жоқт 4:20 тағайындаған патшамызға, Бірақ

Абқ 3:13 Өзің тағайындаған патшаңды.

Аян 11:15 тағайындаған Патшасы Мәсіхтікі!

Аян 12:10 тағайындаған Патшасы Мәсіх

#### тағайындау -

тағайындау - т.қ. жағу 1, қол қойып бата беру, тағайындаған патшасы

Жар 17:5 түп атасы етіп тағайындадым.

Мыс 29:35 тағайындалуларына байланысты

Леу 16:32 әкесінен кейін тағайындалып

Заң 16:18 басқарушылар тағайындаңдар.

Пат1 15:17 патшасы етіп тағайындаған

Пат1 24:7 Ие тағайындаған патша ғой!

Пат2 22:51 тағайындаған патшаңа: Дәуітке

Жыр 2:6 Осы патшамды тағайындаған едім!

Жыр 44:8 Құдайың сенің, Өзіңді тағайындап,

Нқл 8:23 Мәңгілікте мен тағайындалғанмын

Иш 55:4 әрі билеуші болуға тағайындадым.

Иш 61:1 орнықтыруға тағайындады,

Ерм 1:5 пайғамбар болуға тағайындап

Дан 2:21 патшаларды тағайындап қояды,

Абқ 3:13 Өзің тағайындаған патшаңды.

Мар 3:14 тағайындап, «елшілер» деп атады.

Лұқ 22:29 билік жүргізуге тағайындаймын:

Жох 1:41 Ал «Мәсіх» Құдай тағайындаған

Жох 15:16 қайта, Мен сендерді таңдап алдым:

Елш 17:31 сотты жүргізетін Кісіні тағайындап

Пет1 2:13 Ол тағайындаған әрбір билік

Рим 4:17 түп атасы етіп тағайындадым» деп

Қор1 1:1 Құдайдың еркімен тағайындалған

Ғал 1:1 Ал мені елшілікке тағайындаған —

Еф 4:11 немесе тәлімгері етіп тағайындады

Флп 1:17 хабарды қорғауға тағайындағанын

Сал1 5:9 арқылы құтқарылуға тағайындады

Тім1 1:12 Өзіне қызмет етуге тағайындаған.

Тім1 2:7 және елші болуға тағайындалдым.

Тім2 1:11 тәлім беруші етіп тағайындады.

Тит 1:5 қауымға жетекшілер тағайындау

Евр 1:2 иесі етіп тағайындады.

Евр 1:9 Құдайың Сенің, Өзіңді тағайындап

Евр 5:1 қызмет етуге тағайындалады

Евр 6:20 тағайындалған мәңгілік Бас діни

Евр 7:21 тағайындалғанда Құдай Оған ант

Евр 7:28 Өзінің (рухани) Ұлын тағайындады.

Аян 11:3 екі хабаршымды тағайындаймын.

Аян 11:15 тағайындаған Патшасы Мәсіхтікі!

#### Тағала -

Тағала - т.қ. Алла Тағала, Құдай Тағала, Тәңір Тағала, Хақ Тағала

#### тағам -

тағам - т.қ. ас, тамақ

Жар 27:4 сүйсініп жейтіндей дәмді тағам

Бил 14:14 Жегіштің ішінен жейтін тағам,

Нқл 15:17 Көкөніс тағамы игі сүйген жан

Нқл 23:3 дәмді тағамдарына болма құмар,

Нқл 23:6 Дәмді тағамдарын көксеме.

Ән 7:14 Алуан түрлі керемет тағамдар

Мат 15:17 барлық тағамдар асқазанға жетіп,

Мар 7:18 Бойына сырттан енген тағамдар

Мар 7:19 Иса барлық тағамдардың да адал

Рим 14:20 біреудің кейбір тағамды ішіп-жеуі

Қор1 8:1 ұсынылған тағамдарға тоқталсам:

Қор1 8:4 ұсынылған тағамдарды ішіп-жеуге

Қор1 8:7 тағамды жегенде оны тәңірлерге

Қор1 10:30 еткен тағамыма бола даттамақшы?

Қол 2:21 тағамдарды ішіп-жеме, ол заттарға

Тім1 4:3 сол тағамдарды Құдай Өзіне сеніп

Евр 5:12 «қатты тағамның» орнына әлі де

Евр 13:9 тағамдар туралы діни ережелердің

#### тағдыр -

тағдыр -

Рул 14:22 мына адамдардың тағдыры да еш

Әйүп 20:29 зұлымдарға белгілеген тағдыры

Жыр 15:5 Тағдырым қауіпсіз қолыңда Сенің.

Уағ 9:3 өткінші дүниеде бірдей тағдырға

Иш 65:11 Тағдырды пір тұтасыңдар. Соларға

Пет2 2:10 елемейтіндердің тағдырлары

#### тағзым ету -

тағзым ету -

Жар 17:17 алдына жерге бас ұра тағзым етіп:

Жар 33:3 жеті рет жерге иіліп тағзым етті.

Жар 37:7 қоршап, оған иіліп тағзым етті

Жар 37:9 он бір жұлдыз иіліп тағзым етті

Жар 42:6 жерге дейін иіліп тағзым етті.

Жар 44:14 алдына жығылып тағзым етті.

Леу 9:24 жерге құлап, тағзым етті.

Заң 26:10 алдында иіліп тағзым етіңдер.

Пат3 18:7 тағзым етіп: — Уа, мырзам Ілияс,

Мат 14:33 деп, Оған иіліп тағзым етті.

Мат 28:9 иіліп тағзым етіп, аяғына

Мар 5:6 аяғына бас ұрып тағзым етті.

Мар 10:17 тағзым етті. Жігіт Исаға: — Ізгі

Лұқ 24:52 Мәсіхке тағзым етіп құрмет

Евр 1:6 періштелері де Оған тағзым етсін!»

Аян 5:14 Ие мен Тоқтыға) тағзым етті.

#### тағылым -

тағылым - т.қ. Таурат, - заңы, - кітабы, тәлім

Жыр 18:8 Жаратқанның тағылымдары

Жыр 39:9 жүрегімде Сенің тағылымың».

Жыр 118:153 шығармадым тағылымыңды.

Нқл 1:2 Даналық пен тағылымды білдіріп,

#### таза -

таза - т.қ. пәк

Жар 24:16 сұлу, пәк таза бойжеткен қыз екен.

Мыс 19:10 Маған бағышталып, күнәдан таза

Мыс 19:14 күнә атаулыдан таза жүруге

Мыс 27:20 сығып алынған таза май әкелуге

Леу 13:40 ол бәрібір таза күйі қалады.

Әйүп 25:4 пенде қалайша таза бола алар еді?

Әйүп 33:3 білетін таза ақиқатты айтамын!

Жыр 11:7 Жаратқанның сөздері таза да

Жыр 17:27 Таза жүрген жанмен Өзің де

Жыр 18:10 Осы таза ниет мәңгі қалады.

Жыр 118:9 қалай таза жолмен жүре алады?

Нқл 10:9 Таза жүрген аман жүрер,

Нқл 11:5 Таза жанның әділдігі жолын

Нқл 13:6 Таза жанды әділдігі аман сақтар

Нқл 20:11 Білесің мінезінің таза, дұрысын.

Нқл 30:5 Құдайдың барлық сөздері пәк таза,

Пет1 2:2 Құдай сөзінің «таза сүтіне» құштар

Пет1 3:2 таза да ізетті мінез-құлықтарыңды

Жох1 3:3 Мәсіхтің кіршіксіз таза

Яһд 1:20 қасиетті де пәк таза ілімінің

Яһд 1:24 күні қуанышпен, мүлтіксіз таза

Қор2 6:6 таза жүреміз. Түсінігіміз

Қор2 11:2 таза «қыз күйлеріңде» ұзатқым

Ғал 5:24 шегелеп тастағандай таза өмір

Еф 5:27 қасиетті де пәк таза болсын.

Флп 2:15 ұрпақтың арасында еш кінәсіз таза

Флп 4:8 шынайы да қастерлі, әділ де таза

Сал1 2:10 өзімізді таза, әділ, мінсіз ұстадық,

Тім1 5:22 Өзіңді пәк таза ұста.

Тім2 2:21 соңғылардан арылтып таза ұстаса,

Тит 1:15 Көңілі тазаларға бәрі де таза

Евр 10:22 әрі денеміз таза сумен жуылған

Аян 19:8 таза, жылтыраған ақ бәтес киімдер

Аян 22:14 Шапандарын таза жуып,

#### таза ар-ұждан -

таза ар-ұждан - т.қ. ар-ұждан

Елш 18:6 Менің ар-ұжданым таза! Қазірден

Елш 23:1 ар-ұжданым кіршіксіз таза өмір

Елш 24:16 ар-ұжданымның таза болуы үшін

Пет1 3:16 Ар-ұждандарыңды таза ұстаңдар,

Пет1 3:21 Құдайдан таза ар-ұждан сыйлауын

Рим 13:5 ар-ұждандарыңның таза болуы

Евр 13:18 Ар-ұжданымыздың таза екеніне

#### таза жүрек -

таза жүрек - т.қ. жүрек, пәк, шын жүректен

Жыр 23:4 мен жүрегі таза жанға болады

Жыр 100:2 Таза жүрекпен үйімді аралаймын.

Жыр 118:7 Сені дәріптеймін таза жүрекпен.

Нқл 4:23 Ең бастысы, таза сақта жүрегіңді,

Нқл 20:9 Жүрегімді таза ұстап, күнәсіз

Мат 5:8 Жүректері пәк тазалар бақытты:

Лұқ 8:15 ізгі де таза жүректерінде сақтап,

#### тазарту -

тазарту - т.қ. арамданған күйінен тазарту, арамдықтан тазарту, арылту

Рул 8:7 өздерін осылайша тазартсын.

Жыр 50:12 Құдайым, жүрегімді тазарта гөр

Ерм 33:8 күнәларының бәрінен тазартып,

Мат 23:25 Ыдыс-аяққа сыртқы тазарту

Жох 15:2 молырақ берсін деп тазартады.

Елш 15:9 сенімдері арқылы тазартып

Жақ 4:8 атаулыдан жуып тазартыңдар!

Пет1 1:7 сыналып, тазартылады. Сол

Жох1 1:9 әділетсіздігімізден тазартады.

Еф 5:26 Оны Құдай сөзімен тазартып

Тит 2:14 азат етіп, тазартып, Өзінің

Евр 9:14 одан бетер арылтып тазартпақ!

Аян 1:5 күнәларымыздан тазартып

#### тазару -

тазару - т.қ. арамдықтан тазарту, арылу, кінәдан тазару, су

Леу 14:8 Тазару рәсімінен өтіп жатқан адам

Иш 1:16 арылып, тазарыңдар!

Иш 6:7 күнәңнің арамдығынан тазардың».

Мат 8:3 адам алапесінен арылып, тазарды.

Жох 2:6 діни тазару салтына арналған,

Елш 21:26 тазару мерзімінің аяқталып,

Пет1 1:22 күнәдан тазарған сендер

Пет2 1:9 күнәларынан тазарғанын ұмытқан.

Жох1 3:3 өзі де күнәдан арылып, тазарады.

Қор1 6:11 сендер күнәдан тазардыңдар

Қор2 7:1 барлық нәрселерден тазарып,

Евр 1:3 күнәдан тазару жолын ашып

#### тазару кезеңі -

тазару кезеңі - т.қ. кезең

Леу 12:4 тазару кезеңінің аяқталуын күтсін

Лұқ 2:22 тазару кезеңі біткенде, әке-шешесі

#### тайдыру -

тайдыру - т.қ. таю, тайып кету

Пат3 11:3 Олар оны тура жолдан тайдырып

Пат4 21:9 оларды теріс жолға тайдырып

Жыр 118:10 Тайдыра көрме мені өсиеттеріңнен

Жыр 120:3 Тайдырмайды Ол табаныңды,

Нқл 31:3 тайдырды олар талай патшаларды

Ерм 18:15 ежелгі ізгі жолдарынан тайдырып,

Ерм 23:13 адастырып, теріс жолға тайдырды.

#### тайқар -

тайқар - т.қ. есек

Зәк 9:9 тайқардың, бір жас есектің

Мат 21:5 есекке мініп, тайқардың

Жох 12:15 Ол тайқар есектің үстінде отыр.

#### тақ -

тақ - т.қ. отыру

Мыс 11:5 тақта

Пат3 1:46 өзі қазір патшалық тақта отыр

Пат3 22:10 алаңда орналасқан екі тақта

Жыр 9:8 Ол өз тағын орнатып, төрелік етеді

Жыр 21:4 мадақтайтын тағыңда отырасың.

Жыр 28:10 су үстінде тақта отырады,

Жыр 44:7 Сенің тағың, о, Құдай, сақталады

Жыр 46:9 Киелі тағына Ол отырып алды.

Жыр 92:2 «тағың» ежелден бекітілген

Жыр 112:5 Ие зәулім тағында отырады,

Иш 6:1 биік тағында отырған Тәңір Иенің

Иш 16:5 шыққан біреуді таққа отырғызады.

Иш 66:1 «Аспан Менің тағым, ал жер табан

Ерм 3:17 Иенің жер бетіндегі тағы» деп

Дан 7:9 Тәңір Тағала» өз тағына отырды.

Мат 19:28 салтанатты тағымда отырғанда

Қор2 5:10 төрелік тағының алдында тұрып

Евр 4:16 тағына нық сеніммен жақындап

Евр 12:2 Құдайдың тағының оң жағындағы

Аян 4:9 Төрт нөкер тақта отырған,

Аян 4:10 тәждерін тақтың алдына ұсынып

Аян 5:7 тақта Отырғанның оң қолынан

Аян 6:16 тақта Отырғанның көзінен таса

Аян 7:15 Тақта отырған Құдай олардың

Аян 20:4 мен бірнеше тақтарды көрдім.

Аян 20:11 кейін мен бір үлкен ақ түсті тақты

Аян 21:5 тақта Отырған: — Енді бәрін де

Аян 22:3 отырған тағы қаланың ішінде.

#### тақтайша -

тақтайша -

Шеж2 3:5 қарағай тақтайшалармен,

Жыр 73:6 ойылған тақтайшаларды.

Езк 37:16 бір ағаш тақтайша ал да, оған:

Мат 27:37 Патшасы Иса» деп бір тақтайшаға

#### тақташа -

тақташа - т.қ. Он өсиет, Таурат, - заңы, - кітабы

Мыс 24:12 тас тақташаларды беремін».

Мыс 31:18 жазған екі тас тақташаны табыс

Мыс 34:1 тас тақташалар сияқты екі тақташа

Мыс 40:20 айғақтарын: екі тас тақташаны

Заң 10:5 Бұдан кейін сол екі тақташаны

Ерм 17:1 тас тақташаға темір құралмен не

Абқ 2:2 көрген хабарымды тақташаларға

Қор2 3:3 Рухымен, тас тақташаларға емес,

Қор2 3:7 заңы тас тақташаларға ойып

#### тақыр -

тақыр - т.қ. шашын тақырлау

Рул 23:3 бір тақыр төбе басына шығып

Пат2 13:31 айыра жыртып, тақыр жерге жата

Пат4 2:23 Әй, тақыр бас, көтеріле бер! Әй,

Иш 3:23 шаш орнына тақыр бас болады.

Ерм 3:2 тақыр төбелерге назар аударшы!

Ерм 7:29 тақыр төбе басына шығып, жоқтау

Ерм 14:6 есектер тақыр төбелерде тұрып,

Езк 7:18 үрейленіп, қарабет әрі тақыр бас

#### талап, талап ету -

талап, талап ету - т.қ. мақсат, міндет, тілек

Заң 10:12 Құдай Иең сенен нені талап етеді?

Пат1 12:13 талап еткен патшаларың!

Мих 6:8 кішіпейіл жүруіңді талап етеді

Мат 12:39 керемет көрсетуімді талап етеді.

Елш 26:32 патша сотын талап етпегенде

Рим 8:4 әділ талаптарын орындауымыз.

#### талқандау -

талқандау - т.қ. қирату, құрту, ойрандау, тас-талқан

Мыс 23:24 тәңір мүсіндерін талқандап

Заң 13:16 талқандалған орны мәңгі солай

Мат 21:44 құлаған әркім талқандалады, әрі

Аян 18:19 бір-ақ сағатта талқандалғаны-ай!»

#### талқылау -

талқылау -

Нқл 25:9 мәселеңді жеке талқыла

Иш 1:18 Келіңдер, мәселелеріңді талқылап,

Елш 15:7 Ұзақ талқылаудан кейін Петір

#### талу -

талу -

Мыс 17:12 Мұсаның қолдары талып қалды.

Жыр 68:4 күтіп талды қос жанарым.

Иш 38:14 Ұдайы аспанға қарап талды көзім,

Иш 40:31 жөнеледі, алайда талмайды, Жүре

Жоқт 2:11 Төгілген жасымнан талды

Ғал 6:9 Жақсылық жасаудан талмайық!

#### тамақ -

тамақ - т.қ. ас, тағам, ішу, ішіп-жеу

Жар 27:25 Жақып әкесіне тамақты ұсынды

Жыр 77:19 Айдалада Құдай тамақ бере ала ма

Нқл 31:15 Тамағын үлестіріп беріп үй ішіне

Дан 1:8 Алайда Даниял патшаның тамағы

Ош 4:10 «Халық тамақ жесе де, тоймайды,

Жое 2:26 жейтін тамақтарың мол болып

Мат 6:25 Өмір тамақтан, тән киімнен артық

Мат 9:11 күнәкарлармен бірге тамақ ішіп

Мат 11:18 кәдімгі тамақтарды ішіп-жемеді.

Мат 14:16 оларға тамақты сендер беріңдер! —

Мат 15:20 тамақ ішу ешкімді арам қылмайды

Мат 25:35 сендер Мен ашыққанда тамақ

Мат 25:42 сендер Мен ашыққанда тамақ,

Мат 26:26 тамақ ішіп отырғанда, Иса қолына

Мар 3:20 тіпті тамақ ішуге де мұршалары

Жох 4:32 сендер білмейтін «тамағым» бар,

Жох 6:27 Өткінші тамаққа емес

Елш 6:1 күнделікті тамақпен қамтамасыз

Жақ 2:15 киер киім мен ішер тамаққа зәру

Рим 14:15 Тамаққа бола бауырласыңды теріс

Қор1 8:8 тамағымыздың қатысы жоқ

Қор1 8:13 тамағым бауырласымды күнәға

Флп 4:12 не тоя тамақ жейін, не аш жүрейін,

Тім1 4:4 тамақтарға тыйым салуға

#### тамақтандыру -

тамақтандыру -

Нқл 25:21 сенің аш болса тамақтандыр

Рим 12:20 сенің аш болса тамақтандыр

#### тамақтану -

тамақтану - т.қ. жеу

Пат2 9:11 тамақтанатын болды.

Мат 15:37 Бәрі де тамақтанып, тойып алды.

Мар 6:31 тамақтануға да мұршалары

#### тамамдау -

тамамдау - т.қ. аяқтау, бітіру

Мыс 4:14 былай деп сөзін тамамдады: —

Пат2 7:12 Күндерің тамамданып, ата

Шеж2 4:11 үйіндегі жұмыстарын тамамдады.

Мат 26:1 Иса осы сөздерін тамамдады да,

Қор2 8:6 одан онысын тамамдауын сұрадық

Қор2 8:11 бөлісіп, осы істі тамамдаңдар.

Евр 4:10 жарату жұмысын тамамдаған соң

#### Тамар 1 -

Тамар 1 - (Парестің анасы)

Жар 38:6 әйел алып берді, оның аты Тамар

Рут 4:12 Тамар ата-тегіміз Яһудаға Паресті

Мат 1:3 олардың анасы Тамар болатын.

#### Тамар 2 -

Тамар 2 - (Дәуіттің қызы)

Пат2 13:1 Тамарға ғашық болып қалды.

Пат2 13:20 Тамардың туған ағасы Абессалом

#### тамаша -

тамаша -

Жыр 15:6 Тамаша — маған тиген үлесім

Жыр 132:1 Қандай тамаша да жарасымды!

Иш 52:7 асып келгені қандай тамаша! Ол

Мал 3:12 сендер тамаша ел боласыңдар. —

Рим 10:15 келгені қандай тамаша!

#### тамшы -

тамшы -

Заң 32:2 жаусын жаңбыр тамшыларындай,

Әйүп 36:27 Ие судың тамшыларын көтеріп

Әйүп 38:28 Шықтың тамшыларын дүниеге

Нқл 19:13 тамшыдай жүйкені жұқартар.

Уағ 10:18 Еріншектің үйінен тамшы ағар.

Иш 40:15 судың шелектегі Тамшысындай

Лұқ 22:44 тері қан тамшыларына ұқсап

#### тамыр -

тамыр - т.қ. түп-тамыр

Иш 11:10 патшаның «тамырынан» өскін

Мат 13:21 тамыр жаймағандықтан берік

Лұқ 8:13 тамыр жаймағандықтан уақытша

Рим 15:12 патшаның «тамырынан» өскін

#### танап -

танап - т.қ. егіндік

Жар 23:15 Танаптың құны — төрт жүз

Жар 34:10 егіс танаптарын да иемденіңіздер.

Мат 27:8 бүгінге дейін «Қанды танап» деп

Елш 2:45 жер танаптары мен дүние

#### тану 1 -

тану 1 - (білу) т.қ. білу, біліп алу

Пат1 3:7 Самуил Оның даусын танымайтын

Иш 11:9 Жаратқан Иені жақыннан танып

Ерм 24:7 жақыннан танып біле

Ерм 31:34 жақыннан танып білетін болады.

Ош 6:6 жақыннан танып сүйгендеріңді

Нқм 1:7 Ол жақыннан танып біледі.

Мат 7:16 яғни іс-әрекеттерінен) танисыңдар

Мат 7:23 (өз адамдарым ретінде) таныған

Мат 12:33 Ағаш жемісімен танылар.

Жох 1:10 адамдар Оны таныған жоқ.

Жох 10:4 өйткені олар оның даусын таниды.

Жох 16:3 Әкені, не Мені танымағандықтан

Елш 17:23 танымасаңыздар да, құрметтеп

Пет1 1:2 Әке сендерді алдын ала танып

Пет2 3:18 Оны жақынырақ танып білуде

Жох1 2:3 танитынымызды білеміз.

Жох1 3:6 Оны көрген де, таныған да емес.

Жох1 4:7 ол Құдайды танып біледі.

Қор2 2:14 Мәсіхті танудың «хош иісін»

Ғал 4:9 Құдай сендерді танып, Өзімен

Еф 3:19 сүйіспеншілікті танып білсеңдер

Флп 3:10 танып білуге құштармын. Мәсіхтің

Тім2 3:2 қасиеттіні танымай, ешкімді

Евр 11:6 Өзін іздеп, жақыннан танығысы

#### тану 2 -

тану 2 - т.қ. бас тарту, безу, мойындамау

Мат 10:33 Бірақ Менен жұрт алдында танған

Мат 24:10 көбі сенімдерінен танып, өзара

Лұқ 22:61 үш рет танасың» деген сөзі түсті.

Елш 3:13 Пилаттың алдында Одан танып

Аян 3:8 сақтап, Менен танбадың.

#### таныстыру -

таныстыру - т.қ. аян ету

Жар 47:2 бауырын перғауынға таныстырды.

Иш 19:21 мысырлықтарға таныстырмақ.

Жох 1:31 Оны Исраил халқына таныстырып

Жох 14:21 оларға жақынырақ таныстырамын

Жох 14:22 ғана Өзіңізді таныстырмақсыз? —

Елш 16:4 шешімді сенушілерге таныстырып,

Жох1 1:2 сендерге таныстырамыз. Ол

Қор2 4:2 ар-ұждандарына таныстырамыз.

#### таныту -

таныту - т.қ. аян ету, білдіру

Жар 2:9 пен жамандықты танытатын ағаш

Пат1 18:14 де парасаттылық танытып отырды

Жох 1:18 Ұлы бізге Оны жақыннан танытты

Евр 13:2 Қонақжайлылық танытуды

#### таң -

таң - т.қ. таңғы жарық Жұлдыз, шапақ

Жар 1:5 таң атты; бұл бірінші күн еді.

Жар 32:24 таң атқанша онымен күресті.

Жыр 5:4 Таң ата алдыңа келіп

Жыр 45:6 Құдай көмегін береді таң ата.

Жыр 87:14 Таң ата алдыңа жетеді мінажатым.

Нқл 4:18 Әділдің жолы таң шапағы іспетті

Нқл 31:15 төсегінен тұрып таң атпай ерте

Иш 9:2 Таңның шапағы сәулесін төгуде!

Жоқт 3:23 Жаңара береді ол таң атқан сайын.

Лұқ 24:1 бірге) таң сәріде қабірге барды.

Пет2 1:19 шам-шыраққа» ұқсайды. Таң атып

#### таңба, таңбалау -

таңба, таңбалау - т.қ. белгі, белгілеу

Жар 4:15 үшін Қабылға таңба салып берді.

Қор2 1:22 өз иелігінің «таңбасын басып»

Ғал 6:17 Иеміз Исаның «таңбасы» ретінде

Еф 4:30 Онымен «таңбаландыңдар»:

Аян 13:16 маңдайын таңбалауға мәжбүр етті

Аян 20:4 айуанның таңбасын маңдайлары

#### таңғажайып -

таңғажайып - т.қ. ғажайып

Иш 29:14 таңғажайып та керемет бір нәрсе

Аян 19:20 Сол бір таңғажайып кереметтер

#### таңғалу -

таңғалу - т.қ. аңтарылу, қайран қалу, таңырқау

Иш 59:16 ешкімнің болмағанына таңғалды.

Мат 22:33 халық Исаның тәліміне таңғалды.

Мар 6:6 жұрттың сенбеушілігіне таңғалды.

Лұқ 4:22 ұнамды сөздеріне таңғалды

Жох 2:9 Асаба таңғалды да, күйеу жігітті

Жох 4:27 сөйлесіп отырғанына таңғалды.

Елш 2:7 таңғалып: «Мына сөйлеп

Елш 4:13 екенін байқағанда таңғалды.

Елш 10:45 сыйлағандығына қатты таңғалды.

Пет1 4:4 енді батпағандықтарыңа таңғалып

Аян 17:6 Әйелді көргенде қатты таңғалдым.

#### таңғы жарық Жұлдыз -

таңғы жарық Жұлдыз - т.қ. таң

Аян 22:16 «таңғы жарық Жұлдызбын»

#### таңдау -

таңдау -

Жар 13:11 Иордан алқабын таңдап алып

Мыс 18:25 қабілетті адамдарды таңдап,

Заң 4:37 сендерді де таңдап алды. Өзі

Заң 7:6 құнды меншігі болуға таңдап алған

Заң 30:19 таңдап алуларың үшін өмір не

Еш 24:15 кімге қызмет ететіндеріңді таңдап

Пат1 16:1 біреуін патша етуге таңдап алдым,

Иш 43:10 таңдап алған қызметшімсіңдер

Иш 43:20 Таңдап алған халқымды сумен

Мат 22:14 ал таңдап алынғандар аз».

Мат 24:22 таңдап алған адамдарына бола сол

Лұқ 6:13 араларынан он екісін таңдап алды

Лұқ 10:42 Мәриям игілікті жағын таңдап

Лұқ 18:7 Ал Құдай Өзі таңдап алған

Жох 6:70 он екіңді Мен таңдап алған едім.

Жох 13:18 Қайсыларыңды таңдағанымды

Жох 15:16 Мен сендерді таңдап алдым:

Елш 1:24 қайсысын таңдап алғаныңды

Елш 6:3 жеті ер адамды таңдап алыңдар!

Елш 9:15 үшін таңдап алған қызметшім.

Елш 15:7 таңдап алғаны сендерге мәлім.

Жақ 2:5 үлес алуға таңдаған жоқ па еді?

Пет1 1:20 Мәсіхті бұл мақсатқа таңдап

Пет1 2:4 бағалы деп таңдаған «тірі Тас»

Пет1 2:9 жариялауға таңдалған нәсілсіңдер.

Пет2 1:10 таңдап алғандығын өмірлеріңмен

Жох2 1:1 Құдай таңдаған бәйбіше мен оның

Жох2 1:13 Құдай таңдаған бауырласыңның

Рим 8:28 өз мақсатына сай таңдап алды.

Рим 8:33 Құдайдың таңдап алғандарына кім

Рим 9:11 екеуінің біреуін таңдап алды.

Рим 9:16 Яғни Құдайдың таңдап алуы

Рим 11:6 Құдай рақым етіп таңдаған болса,

Рим 11:7 таңдап алынғандар оған жетті.

Рим 11:29 таңдап алғандығынан таймайды.

Қор1 1:27 ұялту үшін соларды таңдап алды.

Ғал 1:15 құрсағында жатқанда-ақ таңдап,

Еф 1:4 сүйіспеншілікпен таңдаған еді.

Қол 3:12 өз халқым деп таңдап алғандықтан

Сал1 1:4 сендерді таңдап алғанын білеміз.

Сал2 2:13 үшін әуел бастан таңдап алған еді.

Тім2 2:10 Құдайдың таңдаған адамдары

Тит 1:1 Құдай таңдап алғандарын Мәсіхке

Евр 11:25 бірге жәбірленуді таңдады.

Аян 17:14 таңдалған, адал ізбасарлары.

#### таңдаулы -

таңдаулы -

Жыр 88:4 таңдаулыммен Келісім жасадым,

Жыр 104:6 таңдаулы адамдары

Иш 42:1 Жаным рақат табатын таңдаулым!

Лұқ 23:35 Құдайдың Таңдаулысы болса, енді

#### таңырқау -

таңырқау - т.қ. қайран қалу, таңғалу

Иш 53:2 Оның біз таңырқап қарайтындай

Лұқ 9:43 істеріне таңырқап тұрғанда

#### тапсыру -

тапсыру - т.қ. сеніп тапсыру, табыстау

Заң 6:6 Бүгін Мен өздеріңе тапсырып

Заң 30:16 орындауды тапсырамын. Егер

Пат4 5:13 сізге бір қиын істі тапсырса

Жыр 30:6 қолыңа рухымды тапсырамын.

Жыр 36:5 Өмір жолыңды тапсыр Тәңір Иеге

Мат 21:6 Исаның тапсырғанындай істеп,

#### таптау -

таптау -

Пат4 7:17 астында қалып, тапталып өлді.

Жыр 93:5 таптап халқыңды, Олар қанайды

Иш 21:10 астықтай тапталып басылдыңдар.

Иш 63:2 жүзімді таптап, қызыл шырынын

Иш 63:18 Тас-талқан етіп, таптап тастады.

Жоқт 1:15 Жүзімнің сыққышта тапталатыны

Дан 7:23 бүкіл жер бетін таптап, талқандап,

Амо 2:7 басын жердің топырағына таптап,

Зәк 11:11 езіліп, тапталған қойлары мені

Лұқ 8:5 жол бойына түсіп, тапталып

Лұқ 10:19 жыландар мен шаяндарды таптап

Лұқ 21:24 таптап, білгендерін істейтін

Қор2 4:8 бірақ тапталған жоқпыз, шарасыз

Аян 14:20 сығу шұңқырында тапталды. Одан

#### тапшылық -

тапшылық -

Нқл 20:13 тапшылыққа ұшырарсың

Нқл 21:5 асыққан тапшылыққа ұшырар.

Нқл 24:34 тонаушыдай боп тапшылық Жетіп

Қор1 1:7 дарындардан ешқандай тапшылық

Тит 3:13 ешбір тапшылық көрмеулері үшін

#### тар -

тар -

Мат 7:14 жол да тар. Соны біразы ғана

Лұқ 13:24 Тар есіктен кіруге барынша

#### таразы -

таразы - т.қ. кір тасы

Жар 23:16 таразыға салып өлшеп берді.

Леу 19:36 Барлық таразыларың

Леу 26:26 нанды таразыға тартып бөлісіп

Нқл 11:1 таразы Жаратқанға жиренішті

Нқл 20:23 Өте жаман да — жалған таразы.

Дан 5:27 таразыға тартылып, жеткіліксіз

Ош 12:7 таразылары дұрыс емес, олар

Амо 8:5 қылып, таразыдан да жейміз.

Мих 6:11 Таразысы алдамшы, әрі дорбасын

Зәк 11:12 күмісті таразыға тартып өлшеп

Аян 6:5 салт атты қолына таразы ұстапты.

#### тарату -

тарату - т.қ. тарқау, тарқату

Жыр 111:9 мұқтаждарға мол көмек таратады

Иш 32:6 Ие туралы жалған тәлім таратады.

Қор2 9:9 мұқтаждарға мол көмек таратады

Ғал 1:16 арасына таратуға бұйырды.

Тит 3:10 Қате ілім таратып

#### тарау, тарап кету -

тарау, тарап кету - т.қ. тарқау, тарқату

Жар 9:19 барлық халықтар тарады.

Жар 35:11 көптеген халықтар тарап,

Жох 7:35 тарап кеткен яһудилерге барып

Жох 11:52 жер жүзіне таралған басқа

Жақ 1:1 жүзіне тарап кеткен Исраилдің

Тім1 4:2 өтірікшілер арқылы тарайды.

#### тарқау, тарқату -

тарқау, тарқату - т.қ. тарату, тарау, тарап кету

Бил 14:12 Егер жеті күн той тарқамайынша

Жыр 67:31 Соғысқұмар ұлттарды тарқатып

Нқл 15:15 Қуанышты жанның тойы тарқамас

#### Тарс -

Тарс - (Кіликиядағы қала) т.қ. Тарсис

Елш 9:30 одан әрі Тарсқа жөнелтті.

Елш 11:25 Барнаба Саулды іздеу үшін Тарсқа

Елш 21:39 танымал қаласы Тарстың

Елш 22:3 Кіликияның Тарс қаласында

#### Тарсис -

Тарсис - (батыс Жерорта теңізінің жағалауындағы айлақты қала) т.қ. Тарс

Жыр 71:10 Тарсис пен аралдардың

Иш 23:6 Тарсиске барыңдар, (суық

Ерм 10:9 Тарсистен балғамен ұрып

Езк 27:12 Тарсис та сенімен сауда-саттық

Езк 38:13 Дедан және Тарсистің саудагерлері

Жүн 1:3 алысқа, Тарсис қаласына қашып

Жүн 4:2 тездетіп Тарсиске қарай қаштым.

#### тарстық -

тарстық -

Елш 9:11 тарстық Саул деген кісіні сұра!

#### тарту 1 -

тарту 1 - (сый) т.қ. астық тартуы, нан тартуы, сұйық тарту, сый-тарту, шүкірлік құрбандығы, - тартуы

Жар 4:3 алған өнімінен тарту ұсынды.

Жар 4:4 майлы бөліктерін де тарту етті.

Жар 33:11 тартуларымды қабыл алыңызшы.

Мыс 30:13 Иеге тарту ретінде бағыштасын.

Мыс 35:5 Жаратқан Иеге арнап тарту

Леу 1:13 хош иісті де ұнамды тарту.

Рул 18:19 киелі тартуларын тұрақты түрде

Жыр 4:6 Жаратқанға лайықты тарту

Еф 4:8 әрі адамдарға тартулар сыйлады».

#### тарту 2 -

тарту 2 - (сүйреу, тартып алу) т.қ. сүйреу

Жар 24:45 төмен түсіп, су тартып алды

Мыс 2:16 сол құдықтан су тартып,

Лұқ 6:30 өзіңдікін тартып алғаннан оны

Жох 10:18 Жанымды ешкім Менен тартып

Жох 10:28 қолымнан тартып та алмайды.

#### тары -

тары - т.қ. бидай, дән

Езк 4:9 үрме бұршақ пен жасымық, тары

Зәк 10:9 тарыдай шашыратып жіберген

Мат 17:20 тіпті тарының түйіріндей ғана

Лұқ 17:6 Сендердің тарының түйіріндей

#### тас -

тас - т.қ. жартас, кедергі тас, тастақ жер, іргетас

Заң 8:15 Дәу шақпақ тастан Ол сендерге су

Еш 24:27 тас сендерге қарсы айғақ болады!

Пат1 17:50 кесек таспен ғана жеңіп шықты.

Жыр 39:3 Дәу тастың үстіне тұрғызды

Жыр 90:12 Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың

Жыр 117:22 Құрылысшылар менсінбеген тас

Иш 8:14 адамдарды сүріндіретін кедергі тас

Иш 28:16 аса құнды «Тасты» таңдап алдым

Мат 3:9 Ыбырайымға мына тастардан да

Мат 4:3 мына тастар нанға айналсын деп

Мат 7:24 үйін берік тастың үстіне қалап

Мат 21:42 «Құрылысшылар менсінбеген Тас

Мат 24:2 бірде-бір тасы қалмай

Лұқ 4:11 Сен аяғыңды тасқа соғып алмауың

Лұқ 19:40 онда тастар айқай салар еді

Пет1 2:4 деп таңдаған «тірі Тас» іспетті.

Пет1 2:5 қаланған тірі тастар сияқтысыңдар

#### тас жүрек -

тас жүрек - т.қ. жүрек

Езк 11:19 тас жүректі алып тастап

Езк 36:26 тас жүректі алып тастап

#### тас лақтыру -

тас лақтыру - т.қ. лақтыру, таспен атқылау

Леу 20:27 Оларды тас лақтырып өлтіру

Жох 8:7 бірінші болып тас лақтырсын, —

Жох 10:31 Оны тас лақтырып өлтіру үшін

Елш 7:59 Олар тас лақтырып ұрып жатқанда

Елш 14:19 Пауылды тас лақтырып ұрып кетті

#### таспен атқылау -

таспен атқылау - т.қ. тас лақтыру

Мыс 17:4 мені таспен атқылап өлтірудің аз

Мыс 21:28 сол мал таспен атқыланып

Леу 24:14 бүкіл қауымы оны таспен атқылап

Қор2 11:25 өлтірмек болып таспен атқылады.

Евр 11:37 Біреулері таспен атқыланып,

#### тастақ жер -

тастақ жер - т.қ. тас

Мат 13:5 топырағы аз тастақ жерге түседі.

Лұқ 8:6 Біраз тұқым тастақ жерге түседі.

#### тас-талқан -

тас-талқан - т.қ. қирау, талқандау

Жыр 87:17 қорқынышың мені тас-талқан етті,

Иш 51:19 тас-талқан болу және ашаршылық

Иш 63:18 ғибадатханаңды Тас-талқан етіп,

Иш 64:10 Иерусалим қаласы тас-талқан

Лұқ 6:49 тас-талқан болады.

#### тастау, тастап кету -

тастау, тастап кету - т.қ. жалғыз қалдыру, қалдыру

Жар 2:24 тастап, әйеліне берік қосылады

Заң 31:6 ешқашан тастап та кетпейді

Еш 1:5 сені ешқашан тастап та кетпеймін

Пат3 8:57 ешқашан бізді тастап та кетпесін

Ерм 14:9 бізді тастап кете көрме!

Зәк 1:4 сұмдық істеріңді тастаңдар

Мат 10:14 шаң-тозаңды қағып тастаңдар.

Мат 19:5 шешесін тастап, әйеліне қосылады

Еф 4:22 өмір салттарыңды енді тастаңдар!

Еф 5:31 шешесін тастап, әйеліне қосылады

Қол 3:8 мына қылықтарды енді тастаңдар

Евр 13:5 сені ешқашан тастап та кетпеймін

Аян 3:16 аузымнан түкіріп тастамақпын!

#### тату -

тату - т.қ. бейбіт, тату-тәтті

Рим 5:1 арқасында Құдаймен татумыз.

Рим 12:18 адамдармен тату болыңдар.

Рим 14:19 Ендеше өзара тату жүріп, бір

Қор2 13:11 жігерленіңдер, бір ниеттес, тату

Евр 12:14 Барлық адамдармен тату болып

#### татуластыру -

татуластыру - т.қ. табыстыру, татуласу

Мал 4:6 шын жүректен татуластыратын

Лұқ 1:17 балаларымен татуластырып,

Қор2 5:18 татуластыру қызметін аманаттады.

Қор2 5:19 арқасында Өзімен татуластырды,

Еф 2:15 қайта жасап, өзара татуластырды.

Еф 2:16 екеуін Құдаймен татуластырды.

Қол 1:20 Өзімен татуластыруды қалады

Қол 1:22 арқылы Өзімен татуластырды.

#### татуластырушы -

татуластырушы -

Мат 5:9 Татуластырушылар бақытты

Жақ 3:18 Татуластырушылар «тыныштық

#### татуласу -

татуласу - т.қ. татуластыру

Мат 5:24 татулас! Бұдан кейін қайтып келіп

Лұқ 12:58 жолшыбай онымен татуласып

Елш 10:36 татуласуы жайлы Ізгі хабарды

Рим 5:10 арқылы Құдаймен татулассақ

Рим 11:15 үшін Онымен татуласудың жолы

Қор1 7:11 не күйеуімен қайта татулассын!

Қор2 5:19 татуласу туралы Ізгі хабарды

Қор2 5:20 Құдаймен татуласыңдар!» — деп

Еф 6:15 татуласу туралы Ізгі хабарды

#### татулық -

татулық - т.қ. амандық, бейбітшілік, тыныштық

Жыр 33:15 Татулыққа ұмтылып, сол үшін күш

Нқл 12:20 Татулық ойлағанның жүрегі

Мат 10:34 сондай татулықты емес, жақсы

Пет1 3:11 татулыққа ұмтылып, сол үшін

Рим 15:5 өзара татулыққа жеткізе көрсін.

Қор1 7:15 Құдай біздерді татулықта тұруға

Еф 2:14 Мәсіх — татулығымыздың

Еф 2:17 татулық туралы Ізгі хабарды

Еф 4:3 татулық арқылы сақтауға

Қол 1:20 татулық орнатуды жөн көрді.

Тім2 2:22 және татулыққа ұмтыл.

#### тату-тәтті -

тату-тәтті - т.қ. бейбіт, тату

Иш 11:6 қасқыр қозымен тату-тәтті тұрып,

Мар 9:50 өзара тату-тәтті өмір сүріңдер!

#### тау -

тау - т.қ. Қармил тауы, Синай, Сион, тау-төбе, төбе, Хермон тауы, Хориб тауы

Мыс 3:1 Хориб тауына айдап барды.

Мыс 19:18 бүкіл тау қатты шайқалып тұрды.

Мыс 24:12 «Таудың басына көтеріліп, осы

Жыр 14:1 тауыңда кімнің тұруына болады?

Жыр 26:5 Аман сақтайды биік тау құзында.

Жыр 103:32 Тауларға қол тигізсе

Жыр 120:1 Тауға көзді қадаймын Қайдан

Иш 52:7 хабарды жеткізушінің таудан асып

Мат 4:8 бір биік таудың басына шығарды.

Мат 5:1 көргенде Иса тауға көтеріліп

Мат 17:20 ғана сенімдерің болса, мына тауға

Қор1 13:2 Тау қозғайтындай сенімге

Евр 12:22 Ал сендер рухани Сион тауына,

Аян 6:14 тау мен арал да өз орындарынан

Аян 21:10 ұлы таудың басына алып шығып

#### Таурат, - заңы, - кітабы -

Таурат, - заңы, - кітабы - т.қ. заң, Киелі жазбалар, тағылым, тақташа, тәлім

Заң 31:11 Таурат заңын бүкіл жамағатқа

Заң 31:12 Таурат заңын тыңдап, үйреніп

Заң 31:24 Мұса осы Таурат заңының күллі

Заң 31:26 Таурат заңының кітабын алып

Еш 1:8 Осы Таурат заңы кітабында

Нех 8:8 Таурат кітабынан дауыстап анық

Мал 4:4 Таурат заңындағы ережелер мен

Мат 5:17 Мені Таурат заңы мен

Мат 7:12 Бұл Таурат пен Пайғамбарлар

Мат 22:40 Бүкіл Таурат заңы мен

Лұқ 16:17 Ал Таурат заңының бір кішкентай

Жох 1:17 ата-бабаларымызға Таурат заңын

Жақ 2:10 бүкіл Таурат заңын орындай тұра

Рим 2:15 Осы арқылы олар Таурат заңының

Рим 3:20 Себебі Таурат заңын орындау

Рим 5:20 Ал Таурат заңы болса

Рим 7:12 Ендеше Таурат заңы қасиетті

Рим 8:3 осы заң істей алмағанды

Рим 10:4 Адамдардың Таурат заңын

Қор1 9:20 Таурат заңына бағынған оларды

Ғал 2:16 Таурат заңын ұстану арқылы емес,

Ғал 3:2 Таурат заңын орындау арқылы ма

Ғал 3:13 бізді Таурат заңы мәлімдеген

Ғал 3:24 Таурат заңы «тәрбиелеушіміз»

Ғал 5:3 Таурат заңының барлық

Ғал 5:14 Бүкіл Таурат заңын орындау мына

Ғал 5:18 онда Таурат заңының билігі

Еф 2:15 Таураттың өсиеттері мен

Флп 3:9 үшін Таурат заңын орындауға

#### таусылу -

таусылу -

Пат3 17:16 мен құмырадағы май таусылмады.

Жыр 101:28 Еш таусылмайды Сенің жасар

Амо 5:24 әрі әділдік еш таусылмайтын

Лұқ 12:33 таусылмайтын байлықты көкте

Лұқ 22:32 Бірақ Мен сенімің таусылмасын

Евр 1:12 Еш таусылмайды Сенің жасар

#### тау-төбе -

тау-төбе - т.қ. тау

Иш 40:4 Әрі тау-төбелер аласартылсын

Иш 45:2 тау-төбедей кедергілерді тып

Иш 55:12 Тау-төбелер алдарыңда ән

Лұқ 3:5 Әрі тау-төбелер аласартылсын,

#### таю, тайып кету -

таю, тайып кету - т.қ. адасу, тайдыру

Жыр 13:3 Жоқ, бәрі тайып кетті теріс жолға

Жыр 118:102 шешімдеріңнен тайып кетпеймін

Нқл 19:2 Тым асыққан жолдан таяр.

Нқл 22:6 Есейгенде ол содан таймайды да.

Мал 2:8 осы жолдан тайып кеттіңдер.

Жох 16:1 сенімдеріңнен таймауларың үшін

Жақ 5:19 ақиқат жолынан тайса, басқа

Пет2 1:10 тура жолдан тайып кетпейтін

Рим 3:12 Бәрі тайып кетті теріс жолға

Рим 11:29 таңдап алғандығынан таймайды.

Рим 14:21 сенім жолынан тайып, азғындыққа

#### таяқ -

таяқ - т.қ. асатаяқ 2, дүре соғу, тәрбиелеу, Һарон

Жар 49:10 патша таяғын еш тартып алмайды

Мыс 4:17 Мына таяқ қолыңда жүрсін

Жыр 22:4 Жігер береді сойылың мен таяғың.

Иш 42:3 майысқан таяқты сындырмайды,

Қор1 4:21 Сендерге таяқпен келейін бе

#### таяу -

таяу - т.қ. жақындау

Мыс 24:2 ал басқалар таяп келмесін! Халық

Соф 1:7 Иенің соты күні таяп қалды!

Мат 26:46 Мені ұстап беруші таяп қалды.

Пет1 4:7 дүние атаулының ақыры таяп

Қор1 7:29 осы заманның ақыры таяп қалды.

Флп 2:30 ол Мәсіхтің ісі үшін өлімге таяп

Евр 10:25 қайтып келетін күнінің таяп

Аян 1:3 бұлардың іске асатын уақыты таяп

#### тәж -

тәж - т.қ. әділдіктің тәжі, гүлдесте, шір

Жыр 8:6 оған тәждей сыйладың.

Жыр 20:4 Саф алтыннан басына тәж кигіздің

Нқл 17:6 Қарттардың тәжі — немере

Иш 62:3 әдемі тәжі іспетті болып көрінесің.

Мат 27:29 «тәж» өріп, оны Исаның басына

Жох 19:5 Иса басындағы тікен тәжімен

Жақ 1:12 өмірдің тәжін» иемденбек.

Пет1 5:4 солмайтын «салтанат тәжін

Тім2 4:8 әділдіктің тәжі» күтіп тұр

Евр 2:7 салтанатты оған тәждей сыйладың

Аян 2:10 мәңгілік өмір тәжін» сыйлаймын.

#### тәкаппар -

тәкаппар - т.қ. менмен, өркөкірек, паң

Жақ 4:6 Құдай тәкаппарларға қарсылық

Пет1 5:5 Себебі «Құдай тәкаппарларға

Тім2 3:2 ақшақұмар, мақтаншақ, тәкаппар

#### тәкаппарлық -

тәкаппарлық -

Нқл 21:4 Көз тәкаппарлығы

Иш 37:29 әрі тәкаппарлығың құлағыма

Мар 7:22 тәкаппарлық және ақымақтық.

#### тәлім -

тәлім - т.қ. тағылым, Таурат, - заңы, - кітабы, ілім

Жыр 1:2 ол Жаратқанның тәліміне қуанады

Жыр 118:1 тәліміне бағынғандар бақытты!

Жыр 118:97 тәліміңді сондай қатты сүйемін!

Нқл 1:8 берген тәлімнен де бас тартпа!

Нқл 4:13 Тәлімімнен мықтап ұстан

Нқл 6:23 Өсиет пен тәлім шам-шырақ

Нқл 8:10 Күмістен гөрі ал менен тәлімді

Нқл 23:12 Санаңды тәлімге бұр, Құлағыңды

Иш 51:4 арнап тәлімімді шығарамын.

Ерм 31:33 Мен өз тәлімімді олардың ақыл

Мар 1:22 Олар Оның тәліміне таңданып,

Жақ 1:25 Ал кім кемелді тәлімге

Рим 15:4 тәлім болсын деп ежелде жазылып

Сал2 2:15 үйреткен тәлімімізден таймаңдар.

Тім2 4:3 тәлімді еш қабылдамайтын уақыт

Евр 8:10 тәлімімді олардың ақыл

Евр 10:16 тәлімімді жүректеріне дарытамын

#### тәлім алу -

тәлім алу - т.қ. үйрену, шәкірт

Ғал 6:6 Құдай сөзінен тәлім алушылар

Еф 4:21 шынайы тәлім алып келдіңдер.

Тім2 3:7 әрдайым тәлім алуға ұмтылғанмен

Тім2 3:14 кімдерден тәлім алғаныңды

#### тәлім беру -

тәлім беру - т.қ. үйрету

Елш 2:42 елшілердің беріп жүрген тәлімін

Елш 15:35 бірге адамдарға тәлім беріп

Жақ 3:1 Иеміздің бізге, тәлім беретіндерге

Рим 12:7 рухани тәлім беру дарының болса

Қор1 14:19 санаммен тәлім беретін

Қол 1:28 даналықпен тәлім беріп келеміз.

Тім1 2:12 ілімі жайлы) тәлім беріп

Тім1 4:13 тәлім берумен айналыса бер.

Тім1 6:3 Ал басқаша тәлім беріп

Тім2 2:2 тәлім беруге қабілеті бар, сенімді

Тім2 2:24 жақсылап тәлім беретін, сабырлы

Тім2 3:16 Олар тәлім беру, әшкерелеу

Тит 2:7 тәлім беруде адал және байыпты

Евр 5:12 тәлім берулерің орынды болар еді.

#### тәлім беруші -

тәлім беруші - т.қ. оқытушы, ұстаз

Қор1 12:28 тәлім берушілер етіп қойды; Ол

Тім2 1:11 тәлім беруші етіп тағайындады.

#### тәлімгер -

тәлімгер - т.қ. ұстаз

Шеж1 15:22 басшысы ән-күйдің тәлімгері

Шеж1 25:8 не тәлімгер, не шәкірт болсын,

Нқл 5:13 Тәлімгерлеріме еш құлақ

Мат 23:10 Өздеріңді «тәлімгер» деп те

Еф 4:11 тәлімгері етіп тағайындады.

#### тәлім-тәрбие -

тәлім-тәрбие - т.қ. тәрбие

Заң 4:36 сендерге тәлім-тәрбие беру үшін

Шеж1 27:32 патшазадаларға тәлім-тәрбие

Нқл 29:17 жақсылап тәлім-тәрбие бер

Ош 7:15 Халыққа тәлім-тәрбие беріп,

Қол 3:16 зор парасатпен тәлім-тәрбие және

#### тән -

тән - т.қ. дене, күнәкар болмыс

Жар 2:23 Әрі тән, өз тәнімнен шыққан!

Жыр 15:9 Саған сенгенімнен тәнім тыншиды

Мат 10:28 Тәнді өлтірсе де, жанды өлтіре

Мат 26:41 Рух дайын болғанмен, тән осал»

Жох 3:6 Тәннен — тән, Рухтан — рух туады

Жақ 2:26 жансыз тәннің өлі екеніндей

Пет1 3:18 Сонда Мәсіх тәнінде өлтірілді

Пет1 4:1 Өзі тәнімен азап шеккендіктен

Рим 1:24 олар өз тәндерін өздері қорлауда

Рим 6:12 күнә ажалды тәндеріңді билемесін!

Рим 7:24 күнәлі тәнімнен мені кім құтқара

Рим 8:23 осылай тәнімізді өткіншіліктен

Қор1 9:27 тәнімді ауыртпалықтарға душар

Қор2 4:10 тәнімізде әрдайым азап шегіп

Қор2 5:6 Әлі де қазіргі тәнімізде тұрғанда

Қор2 12:7 тәніме «шаншылып түйрелу азабы

Ғал 6:8 сол болмысқа тән өлімді орады.

Флп 1:24 ал тәнімнің аман қалғаны сендер

Қол 1:24 сендер үшін тәнімде бейнет шегіп

Қол 2:11 істелген тәннің сүндеттелуі емес

Евр 2:14 сүйектен тұратын тәнді қабылдады

#### тәндік -

тәндік -

Жақ 2:16 тәндік қажеттерін қамтамасыз

Пет2 1:14 осы тәндік денемді тастайтыным

Қор1 15:44 Жерленгені — табиғи, тәндік дене

Қор1 15:50 ет пен қаннан тұратын тәндік дене

Қор2 5:10 әрқайсымыз тәндік өміріміздегі іс

Ғал 2:20 Ендігі тәндік өмірім — Құдайдың

Қол 1:22 Мәсіхтің тәндік өлімі арқылы

Тім1 5:11 тәндік құмарлықтарының жетегіне

Евр 13:3 өздерің де тәндік азап шеккендей

#### тәңір -

тәңір - т.қ. жалған тәңір, құдай

Заң 10:17 тәңір» атаулының үстіндегі Құдай

Заң 13:6 басқа тәңірлерге барып

Дан 2:47 тәңір атаулының үстіндегі Құдай

Елш 14:11 Тәңірлер адам кейпіне еніп, бізге

Елш 17:18 Ол бөтен тәңірлерді уағыздап

Елш 19:24 әйел тәңір Артемидаға арналған

Елш 19:26 Қолдан жасалған тәңірлер

Елш 25:19 өз тәңіріне табынуларына қатысты

Елш 28:4 «әділет тәңірі» тірі қалдырмас», —

Елш 28:6 «Мынау бір тәңір болар!» — десті.

Қор1 8:4 тәңірлердің күллі әлемде

Қор2 4:4 күнәкар дүниенің «тәңірі» (әзәзіл

#### тәңір бейнесі, - мүсіні -

тәңір бейнесі, - мүсіні - т.қ. жас бұқа мүсіні, мүсін, тәңірсымақ

Мыс 20:4 өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

Мыс 20:23 тәңір бейнелерін жасап алып

Мыс 23:24 тәңір мүсіндерін талқандап

Мыс 32:1 тәңір мүсіндерін жасап беріңіз!

Мыс 32:23 Тәңір мүсінін жасап беріңіз!

Заң 5:8 өзіңе тәңір бейнелерін жасама!

Заң 27:15 тәңір мүсінін ойып не құйып

Жыр 77:58 Жалған тәңір мүсіндерін тұрғызды

Иш 44:17 тәңір мүсінін ойып жасап, оған

Ерм 7:30 тәңірлерінің мүсіндерін орнатып

Елш 7:40 тәңір мүсіндерін жасап беріңіз!

#### Тәңір Ие -

Тәңір Ие - т.қ. Ие, Ием, Иеміз, Құдай Ие

Нқл 3:6 жағдайда да мойында Тәңір Иеңді

Иш 6:1 Тәңір Иенің аянын көрдім.

Рим 14:4 Тәңір Иеміздің құдіреті жеткілікті.

Қор2 1:20 Мәсіхтің атымен Тәңір Иенің

#### Тәңір Тағала -

Тәңір Тағала -

Дан 7:13 Тәңір Тағалаға жақындап келіп

Дан 7:22 келе жатқан Тәңір Тағала келді.

#### тәңірсымақ -

тәңірсымақ - т.қ. жалған тәңір, тәңір бейнесі, - мүсіні

Мыс 12:12 тәңірсымақтарын әшкерелеп

Заң 32:21 Тәңірсымақтарымен Мені

Пат3 16:13 түкке тұрғысыз тәңірсымақтарға

Ерм 51:44 тәңірсымақ Белді де жазалап

Амо 8:14 масқара тәңірсымағымен ант ішіп

#### тәптіштеп -

тәптіштеп - т.қ. ұқыпты

Заң 13:14 бәрін зерттеп, тәптіштеп тергеңдер

#### тәрбие -

тәрбие - т.қ. тәлім-тәрбие

Әйүп 5:17 Хақ Тағаланың тәрбиесін елемей

Жыр 93:12 Өзің тәрбие берген жан Бақытты

Нқл 1:7 Елемейді даналық пен тәрбиені.

Нқл 1:8 Балам, әкеңнің тәрбиесін тыңда,

Нқл 5:12 ай, тәрбиені неге жек көріппін,

Нқл 6:23 Түзеткіш тәрбие өмір жолын

Нқл 10:17 Тәрбиеге мойынсұнған жан өмірге

Нқл 12:1 Тәрбиені ұнатқан — білімді де

Нқл 13:1 Ақылды бала әке тәрбиесін қабыл

Нқл 13:18 Тәрбиеден безген жоқтық пен

Нқл 15:5 Әкенің тәрбиесінен ақымақ безер

Нқл 15:31 Өмірдің тәрбиесіне құлақ

Нқл 15:32 Тәрбиеге ден қоймаған өз жанын

Нқл 22:15 Тиянақты тәрбие оны содан

Нқл 29:15 Тиянақты тәрбие мен қажетті жаза

Евр 12:7 Көріп жатқан азаптарыңа тәрбие

#### тәрбиелеу -

тәрбиелеу - т.қ. таяқ

Заң 8:5 тәрбиелейтінін терең ұғынып

Нқл 3:11 Балам, Тәңір сені тәрбиелегенде

Нқл 3:12 әркімді Түзетеді әрі тәрбиелейді.

Нқл 13:24 сүйген оны жасынан тәрбиелейді.

Еф 6:4 лайықты тәрбиелеңдер!

Тім2 3:16 әділдікке тәрбиелеу үшін тиімді.

Евр 12:5 «Балам, Тәңір сені тәрбиелегенде

Евр 12:6 Түзетеді әрі тәрбиелейді

Евр 12:9 әке-шешелеріміз бізді тәрбиеледі

Евр 12:10 жазалап та тәрбиелесе

Евр 12:11 тәрбиеленгенге ол кейінірек

#### тәрбиесіз, тәрбиесіздік -

тәрбиесіз, тәрбиесіздік -

Нқл 5:23 Тәрбиесіздігі оны ажалға

Нқл 23:13 Баланы тәрбиесіз, бетімен жіберме

#### тәртіп -

тәртіп -

Рул 10:28 тәртіппен жолға шығатын.

Нқл 28:2 дана билеушімен елде тәртіп

Қор1 14:40 бәрінде әдеп пен тәртіп сақталсын!

Қол 2:23 тәнін қатаң тәртіппен ұстауын

Аян 3:19 әшкерелеп, тәртіпке шақырамын.

#### тәртіпсіздік -

тәртіпсіздік -

Жақ 3:16 тәртіпсіздік пен зұлымдық атаулы

Қор1 14:33 тәртіпсіздікті емес, тыныштық пен

Қор2 12:20 тәртіпсіздік жайылуы мүмкін деп

#### тәтті -

тәтті -

Бил 14:14 Мықтының ішінен тәтті дәм».

Бил 14:18 Самсонға: — Балдан тәтті не бар?

Нех 8:10 дәмді тамақ жеп, тәтті сусын

Жыр 18:11 Тіл үйірген таза балдан да тәтті,

Жыр 118:103 тіпті тіл үйірген балдан да тәтті!

Нқл 16:24 Ұнамды сөз балдай тәтті, Жаныңа

Ән 2:3 Жемісі тәтті, ләззат табамын мен.

Ән 2:14 Естиін мен сондай тәтті үніңді!

Ән 4:10 Қандай тәтті сенің махаббатың, Уа

Иш 5:2 Содан тәтті жемістің шығуын күтті

Иш 5:20 тәттіні ащы деп санайтындар

Ерм 31:26 Ұйқым өте тәтті болған еді.

Езк 3:3 дәмі аузымда балдай тәтті болды.

Аян 10:9 ащы, ал аузыңда балдай тәтті

#### тәтті нан -

тәтті нан -

Рул 11:8 дәмі май жағылған тәтті нанның

Заң 8:3 тәтті нанмен (маннамен)

Жох 6:31 бабаларымыз айдалада тәтті нан

Қор1 5:8 ақиқаттың «тәтті нанының» дәмін

#### тәуелсіз -

тәуелсіз -

Мих 5:7 адам баласынан тәуелсіз болады.

Қор1 9:19 адамдардан тәуелсіз болсам да,

Қор1 11:11 еркек әйелден тәуелсіз емес.

#### тәуір -

тәуір - т.қ. жақсы

Пат1 16:23 тартатын. Сонда Саул тәуір болып,

#### тегеш -

тегеш - т.қ. ыдыс

Мыс 16:32 бір тегешті маннаға толтырып,

Мыс 16:36 тегеш мөлшері гомер деп аталатын

#### тегін -

тегін -

Мат 10:8 Тегін алдыңдар, тегін беріңдер де!

Қор1 9:18 Ізгі хабарды тегін таратуым —

Қор2 11:7 тегін уағыздадым емес пе!

Сал2 3:8 нанын тегін жеген жоқпыз.

Аян 21:6 көзінен суды тегін ішкіземін.

#### тегіс -

тегіс -

Жыр 25:12 Тегіс жерде табан басып нық

Нқл 15:19 Адалдың жолы тегіс болар.

Иш 26:7 Тегіс те түзу — жолы әділдердің

#### тежеу -

тежеу -

Нқл 8:29 еркінен тыс тасытпай тежегенде

Иш 48:9 қаһарымды тежеп, әлі де төкпей

Иш 58:1 Өзіңді тежемей қатты айқайла!

Сал1 5:19 Рухының іс-әрекетін тежемеңдер!

#### тез, тезірек -

тез, тезірек -

Жар 18:6 — Тез үш табақ ең таңдаулы

Жар 19:22 тезірек сол жерге қашып құтыл!

Мыс 34:6 Тез қаһарланбайтын да өте

Рул 14:18 «Жаратқан Ие тез қаһарланбайды

Нех 9:17 тез қаһарланбайсың әрі өте

Жыр 21:20 Күшім менің, тез келе гөр көмекке,

Жыр 30:3 тез құтқара көрші

Жыр 68:18 шегудемін, тез жауап берші.

Жыр 85:15 Уа, Ием, Сен тез қаһарланбайсың

Жыр 102:8 рақымды, Тез қаһарланбайтын,

Жыр 118:60 Мен өсиеттеріңді тез орындап

Жыр 144:8 Тез қаһарланбайтын, өте мейірімді

Уағ 5:1 Тілің сөйлеуге тез болмасын!

Соф 1:14 жақындап қалды, ол тез келе

Лұқ 19:5 Зақай, тез төмен түс! Бүгін Мен

Евр 12:1 тез шырмап алатын әрбір күнәдан

#### тездету -

тездету -

Жар 24:29 ол тездетіп су көзінде түйелердің

Мыс 10:16 перғауын тездетіп Мұса мен

Жыр 39:14 Маған көмекке тездетіп келе гөр.

Жыр 69:2 Жаратқан, тездетіп көмекке келе

Жыр 69:6 маған тездетіп келе гөр!

Иш 60:22 тездетіп жүзеге асырамын».

Жүн 4:2 тездетіп Тарсиске қарай қаштым.

Мар 6:55 төңіректі тездете аралап шығып,

Лұқ 2:16 Олар тездетіп барып

#### тексеру -

тексеру -

Жыр 10:5 Жаратқан Ие әділдерді тексереді

Жыр 25:2 Тексер мені, уа, Жаратқан

Жыр 138:1 мені сынап тексердің

Жыр 138:23 жүрегімнің түкпірлерін тексере гөр

Қор1 4:3 сенімділігімді сендер тексеріп,

Қор1 11:32 бізді қазірдің өзінде тексеріп,

Қор2 13:5 жоқ па, соларыңды тексеріңдер!

Ғал 6:4 Әркім өз іс-әрекетін тексерсін,

Аян 2:23 түкпірін тексеретін Біреу екеніме

#### телу -

телу - т.қ. кіріктіру

Рим 11:17 басқа ұлттық сендерді теліп

Рим 11:19 Құдай мені теліп кіріктіру үшін

Рим 11:23 олар да қайтадан телініп

Рим 11:24 оңай-ақ «телініп» қайтарылмай ма

#### темір -

темір -

Жар 4:22 мыс пен темірден әр түрлі құрал

Жыр 104:18 темір құрсау салынды.

Жыр 106:10 қиналып жатты темір бұғауда,

Жыр 106:16 Темір ысырмаларын да сындырды

Нқл 27:17 Темір темірді қайрайды

Иш 60:17 темір орнына күмісті

Ерм 1:18 Сен темір бағанадай

Дан 2:33 екі балтыры темір

Елш 12:10 шығатын темір қақпаға келгенде

#### тентіреу -

тентіреу - т.қ. қаңғыру

Уағ 6:9 нәрсесін тентірей аңсағанынан

Иш 53:6 тентіреп, өз бетімізбен жүрдік. Ал

Зәк 10:2 халқым қой сияқты тентіреп кетті,

#### тең -

тең -

Мыс 8:10 Иеге тең келетін ешкімнің жоқ

Жыр 39:6 тең келе алмас бірде-бір жан!

Нқл 3:15 ешбір нәрсең тең келмес оған.

#### теңге -

теңге -

Мат 10:29 Екі торғайды бір теңгеге сатпай ма

Мат 17:27 ашсаң, бір үлкен күміс теңгені

Мат 18:28 жүз күміс теңгеге ғана борышты

Мат 20:2 күніне бір күміс теңгеден төлейтін

Мат 20:13 бір күміс теңгеге келіспеп пе едік?!

Мат 26:15 оған отыз күміс теңге ұсынды.

Мат 27:3 отыз күміс теңгесін қайтарып

Мар 11:15 теңгелерге) айырбастаушылардың

Мар 12:15 күміс теңгені алып келіңдерші

Лұқ 7:41 біреуі бес жүз күміс теңгеге,

Лұқ 10:35 қонақүйдің иесіне екі күміс теңге

Лұқ 15:8 он күміс теңгесі бар әйел біреуін

Елш 19:19 есептегенде, елу мың күміс теңге

#### теңдік -

теңдік -

Қор2 8:13 екі жақта да теңдік болуы керек.

Қор2 8:14 сонда екі жақта да теңдік орнайды.

#### теңестіру -

теңестіру -

Иш 46:5 Мені кіммен теңестіресіңдер?

Жох 5:18 Өзін Құдаймен теңестірді.

#### теңіз -

теңіз -

Жар 1:10 жиналған суды теңіздер деп атады.

Мыс 14:21 теңіз суын әрі қарай итеріп

Әйүп 26:12 теңізді тыныштандырды

Жыр 71:8 құрады теңізден теңізге дейін

Жыр 94:5 Теңіз де Иеміздікі — Өзі соны

Иш 60:5 Сен теңіздің мол байлығын

Мих 7:19 де теңіздің тұңғиығына тастайсың!

Елш 10:6 Шимонның теңіз жағасындағы

Жақ 1:6 теңіз толқынына ұқсас.

Аян 13:1 мен теңізден шығып келе жатқан

#### тер -

тер -

Жар 3:19 жейтін наныңды маңдай теріңді

Лұқ 22:44 тері қан тамшыларына ұқсап

#### тергеу -

тергеу -

Заң 17:4 онда бұл жөнінде мұқият тергеу

Заң 32:36 Ие сотта тергейді өз халқын,

Лұқ 23:14 алдарыңызда тергеп, бұл Адамнан

Елш 4:9 жақсылығымыз үшін тергелмек

Қор1 14:24 оның күнәсін әшкерелеп, тергейді,

Тім2 4:16 Алғашқы тергеліп, жауапталған

#### терезе -

терезе -

Жар 6:16 Ішін ойып, терезелер жаса

Еш 2:15 екеуін терезеден арқанмен төмен

Пат1 19:12 оны терезеден төмен түсіріп

Пат2 6:16 Саул қызы Михол терезеден қарап

Елш 20:9 Ашық терезенің алдында Еутіх

Қор2 11:32 терезеден үлкен себетпен төмен

#### терең -

терең - т.қ. тұңғиық

Жоқт 3:55 Атыңды сенің терең құдық

Рим 11:33 терең Оның білік-парасаты

Қор1 2:10 Құдайдың терең ой

Еф 3:18 кең де көз жеткісіз терең және биік

Евр 4:12 сөзі бойымызға терең еніп, жан

#### терең қастерлеу -

терең қастерлеу - т.қ. қастерлеу

Жар 22:12 Өзімді терең қастерлейтініңе көзім

Мыс 1:17 Құдайды терең қастерлегендіктен

Заң 10:12 Құдай Иеңді терең қастерлеп,

Әйүп 1:1 терең қастерлеп, жамандықтан

Қор2 7:1 Құдайды терең қастерлеп,

Флп 2:12 Құдайды терең қастерлеп, Оған

#### тері -

тері -

Жар 3:21 хайуандардың терілерінен киім

Жар 27:16 терісімен оның түксіз мойны мен

Әйүп 19:26 Денемнің күллі терісі шіріп, құрып

Ерм 13:23 терісінің қара түсін өзгерте ала ма?

Езк 37:8 сіңір әрі ет бітіп, үсті терімен

Лұқ 22:44 тері қан тамшыларына ұқсап

#### тері илеуші -

тері илеуші -

Елш 9:43 Шимон есімді тері илеушінің

Елш 10:6 Ол тері илеуші Шимонның теңіз

#### теріс -

теріс - т.қ. қылмыс

Рул 14:43 Иеден теріс бұрылып кеткендіктен

Пат1 15:11 Себебі ол Менен теріс айналып,

Пат3 9:6 ұрпақтарың Менен теріс бұрылып,

Мат 18:3 теріс пікірлеріңнен қайтып

#### теріс жол -

теріс жол -

Мат 24:24 алдап, теріс жолға адастыру үшін

Лұқ 17:1 Адамдарды теріс жолға азғыратын

Лұқ 21:8 алданып, теріс жолға түсіп кетуден

Пет1 2:8 «сүрініп, құлап», теріс жолға түсіп

Пет2 2:18 Олар теріс жолмен жүргендердің

Рим 3:12 Бәрі тайып кетті теріс жолға,

Рим 14:15 бауырласыңды теріс жолға түсірме

#### теріс жолдан қайту -

теріс жолдан қайту - т.қ. қайту, өкіну

Шеж2 7:14 және теріс жолдарынан қайтса

Ерм 25:5 теріс жолдарыңнан қайтып

Езк 33:11 оның теріс жолынан қайтып

Мат 3:2 «Теріс жолдан қайтып

Мат 3:8 теріс жолдарыңнан қайтып

Мат 3:11 теріс жолдан қайтқандарыңның

Мар 1:4 Теріс жолдан қайтып, Құдай

Лұқ 5:32 теріс жолдан қайтуға шақыру үшін

Лұқ 13:3 сендер теріс жолдарыңнан қайтып

Лұқ 15:10 періштелері теріс жолдан қайтқан

Лұқ 17:3 Егер де өкініп, теріс жолдан қайтса

Лұқ 24:47 теріс жолдан қайтқан адамдардың

Елш 2:38 үшін теріс жолдан қайтып

Елш 3:19 теріс жолдан қайтыңдар!

Елш 5:31 бетін теріс жолдан қайтарып

Елш 11:18 ұлттардың да теріс жолдан қайтып

Елш 11:21 кісілер теріс жолдарынан қайтып

Елш 13:24 «Теріс жолдан қайтып

Елш 17:30 теріс жолдан қайтуды бұйырады.

Елш 26:20 «Теріс жолдан қайтып

Пет2 3:9 адамдардың теріс жолдан қайтып

Рим 2:4 өзіңді теріс жолдан қайтарғысы

Рим 11:26 теріс жолдарынан қайтарады.

Қор1 5:5 Осылай ол теріс жолынан қайтып,

Аян 2:5 Өкініп, теріс жолыңнан қайтып

#### теріс қылық -

теріс қылық - т.қ. азғындық, күнә

Леу 5:15 абайсызда теріс қылық жасап

Леу 16:22 теріс қылықтарын шалғайдағы

Рул 14:18 теріс қылықтарды Тіпті кешіруге

Нех 9:2 бабаларының теріс қылықтарын

Әйүп 8:4 теріс қылықтарының зардабын

Жыр 18:13 байқайды өз теріс қылықтарын?

Жыр 24:7 Кешіре гөр теріс қылықтарымды,

Мар 7:13 теріс қылықтарды көптеп істеп

#### Тит -

Тит -

Қор2 2:13 Титті таба алмай мазам кетті.

Қор2 8:23 Тит — менің әрі жолдасым

Ғал 2:3 Титтің грек болғандығына

Тім2 4:10 Тит Далматияға аттанды.

Тит 1:4 шынайы балам іспетті Титке

#### тиын -

тиын -

Мат 5:26 берешегіңді соңғы тиынына дейін

Мар 12:42 құны төрт тиындық екі бақырды

#### тиімді -

тиімді - т.қ. қолайлы

Нқл 16:16 иемденгенің саф күмістен тиімді.

Уағ 2:3 қысқа ғұмырында ең тиімдісі не

Уағ 9:17 айтқандарын тыңдаған тиімді».

Қор1 6:12 Алайда бәрі бірдей тиімді емес.

Қор1 10:23 бірдей тиімді емес. «Бәрін істеуге

Қол 4:5 тиімді сәттерді пайдаланыңдар!

Тім2 3:16 әділдікке тәрбиелеу үшін тиімді.

Евр 11:4 гөрі тиімді құрбандық жасады.

#### тиімсіз -

тиімсіз -

Әйүп 15:3 тиімсіз әңгімемен айналыса ма?

Лұқ 9:62 үшін тиімсіз, — деп жауап берді.

#### тиіс, тиісті -

тиіс, тиісті -

Жар 23:13 егістік үшін тиісті құнын төлеймін,

Жар 30:28 Алуға тиісті ақыңды өзің белгілеші

Рим 1:27 тиісті жазаларын өз бойларында

Ғал 6:5 әр адам өз міндетін атқаруға тиіс.

Ғал 6:9 тиісті уақытта оның игілікті өнімін

Еф 5:24 күйеулеріне мойынсұнуға тиіс.

Еф 5:33 әйеліңді өзіңдей сүюге тиістісің, ал

Еф 6:20 оны тиісті түрде батыл жариялай

Флп 2:11 Ие деп ашық мойындауға Тиіс һәм

Евр 2:17 бауырластарына ұқсас болуға тиіс

Евр 10:30 тиісті жазаларын тартқызамын

Аян 1:1 болуға тиісті оқиғаларды өз

Аян 6:11 шейіт болуға тиісті қызметтестерің

Аян 22:6 жуырда болуға тиісті оқиғаларды

#### тиісу -

тиісу - т.қ. қол тигізу, тию

Жар 19:8 Бірақ бұл адамдарға тиіспеңдер

Жыр 104:15 еш тиіспеңдер, Пайғамбарларыма

Зәк 2:8 көзімнің қарашығына тиіскені!

Жох1 5:18 шайтан оған тиісе алмайды.

#### тию -

тию - т.қ. тиісу

Мар 14:6 Бұл әйелге тимеңдер! Оны неге

Жох 18:8 онда мыналарға тимеңдер

Елш 5:38 бұл кісілерге тимеңіздер

#### тиянақты -

тиянақты - т.қ. берік, табанды

Нқл 22:15 Тиянақты тәрбие оны содан

Нқл 29:15 Тиянақты тәрбие мен қажетті жаза

#### тозақ -

тозақ - т.қ. екінші өлім

Мат 3:12 қауызын» тозақтың сөнбес отына

Мат 5:22 жамандайтындар тозақ отына

Мат 7:13 Тозаққа апаратын қақпа кең

Мат 10:28 жанды да, тәнді де тозақта құрта

Жох 3:16 сенуші әркім жаны тозаққа түспей

Жақ 3:6 өзі тозақ отынан тұтанып

Яһд 1:23 жігермен тозақ отынан құтқарып

Аян 20:14 о дүние тозақ отына лақтырылды.

#### тозу -

тозу -

Нқл 11:14 Жетекшіге зәру ел тозар,

Лұқ 12:33 өздеріңе «тозбайтын қалта» жасап

#### той -

той - т.қ. мереке

Рут 4:13 Боғоз той жасап Рутқа үйленді.

Иш 25:6 жайып, тамаша той дайындайды.

Мат 9:15 тойға келгендер қайғыра ала ма?

Мат 22:4 дайын тұр. Тойға келе беріңдер! —

Мат 22:11 тойға сай киім кимеген біреуді

Мат 25:10 тойға кіріп кетеді де, есіктер

Мат 25:21 Енді қуанышты тойыма кел! —

Мар 6:22 Иродияның қызы тойға келіп,

Лұқ 12:36 қожасының тойдан қайтуын күтіп

Лұқ 14:8 тойға шақырғанда, төрдегі

Лұқ 15:24 Сөйтіп олар көңілді тойды бастап

Жох 2:1 Қана қаласында бір үйлену тойы

Аян 19:9 «Тоқтының үйлену тойына»

#### той-думан -

той-думан -

Иш 22:2 у-шу мен той-думанға толған қала!

Лұқ 21:34 сақ болыңдар: той-думан жасап

Рим 13:13 шектен тыс той-думанға

#### тойдыру -

тойдыру - т.қ. тою

Мыс 16:8 тойдырып нан беретін Жаратқан

Заң 32:14 қошқарларымен Тойдырады

Жыр 80:17 жақсы бидаймен тойдырар едім,

Жыр 106:9 аш жанды нәрлі аспен тойдырды.

#### тойтарыс беру -

тойтарыс беру -

Пат2 23:9 менсінбей оларға тойтарыс берді.

Еф 6:11 қастық іс-әрекетіне тойтарыс бере

Евр 12:4 Күнәға қарсы тойтарыс берген

#### тойхана -

тойхана -

Ән 2:4 Тойханаға алып барды ол мені

#### тойымсыз -

тойымсыз - т.қ. мешкей, мешкейлік

Нқл 27:20 Адамның көзі де тойымсыз.

Нқл 28:8 Тойымсыз өсімқор жиған

Еф 4:19 жүгенсіздікке салынып, тойымсыз

#### тоқтату -

тоқтату -

Иш 1:16 келген зұлым істеріңді тоқтатып

Ерм 32:40 жасауымды тоқтатпаймын.

Амо 7:5 Тәңір Ие, тоқтата көрші!

#### тоқтау -

тоқтау -

Жыр 76:3 қол жайып, тоқтамай сиынамын,

Лұқ 7:45 тоқтамастан аяғымды сүйіп отыр.

Қор1 13:8 хабарын жеткізу тоқталар

Аян 4:8 Олар күні-түні тоқтамастан

#### тоқты, Тоқты -

тоқты, Тоқты - т.қ. қозы, қой, құрбандық ұсынатын орын

Мыс 12:3 бір тоқтыдан арнап бөлек қойсын.

Мыс 12:21 бір-бір тоқтыдан таңдап алып

Иш 53:7 Оны тоқты сияқты сойылатын

Жох 1:29 жіберген «Тоқтысы»!

Жох 21:15 — Тоқты-қозыларымды бақ!

Елш 8:32 тоқты секілді тіс жармады.

Пет1 1:19 Тоқтысы» — Мәсіхтің Өзі құрбан

Қор1 5:7 шалынған тоқтылар іспетті

Аян 5:6 ақсақалдар қоршаған «Тоқтыны»

Аян 5:12 Тоқты Билік пен байлықты

Аян 7:9 Тоқтының алдында ақ шапан киіп

Аян 7:14 Тоқтының төгілген қанымен

Аян 7:17 Тоқты олардың Бағушысы болып,

Аян 14:4 Бұлар — Құдайға және Тоқтыға

Аян 17:14 Тоқты оларды жеңіп шығады.

Аян 21:23 Тоқты да — оның шам-шырағы

Аян 21:27 Тек Тоқтының «Мәңгілік өмір

#### тоқымашы -

тоқымашы -

Әйүп 7:6 тоқымашының қайығындай

#### толғақ -

толғақ - т.қ. босану

Иш 21:3 Толғақ қысқан әйелдей азапқа

Мат 24:8 «толғақтың» бастапқы азабы

Рим 8:22 бүкіл жаратылыстың толғақ азабы

Ғал 4:19 толғақ азабын басынан кешкен

Аян 12:2 толғақтың ауруы мен азабынан

#### толғаныс -

толғаныс - т.қ. ойлану, ойланып-толғану

Жыр 48:4 Жүрек толғанысым түсінікке

Жыр 103:34 толғанысым Оған ұнамды болсын

#### толқу -

толқу -

Рут 1:19 халқы толқып: — Ойбай-ау, мынау

Пат3 18:21 екіойлы болып толқып жүре

Әйүп 19:27 жүрегім кеудемде қатты толқып

Жыр 29:7 Мен ешқашан да толқымаймын!

Жыр 45:7 Халықтар абыржи толқып,

Ән 5:4 Қатты толқып кетті менің жүрегім.

Ерм 4:19 Жүрегім толқып дүрс-дүрс соғып

Жох 11:33 қобалжып, қайғырып, толқып

Жох 13:21 Иса іштей қатты толқып,

Жох 14:1 Көңілдерің толқымасын! Құдайға

#### толқын -

толқын -

Жыр 64:8 толқынының гүрілін тыншыттың

Жүн 1:11 теңіз толқындары күшейген үстіне

Мат 8:24 қайық толқынның астында қалды.

Мат 14:24 толқындар қайықты соққылай

Жақ 1:6 теңіз толқынына ұқсас.

Еф 4:14 ой толқынына тәлкек болған жас

#### толтыру -

толтыру -

Жар 1:28 жер бетін толтырыңдар!

Жар 9:1 жерді толтырыңдар.

Жыр 64:10 үшін Өзендеріңді суға толтырасың

Жыр 80:11 оларды толтырамын жақсылыққа.

Жыр 126:5 солармен толтырған

Лұқ 5:7 қайықты да балыққа толтырды.

Жох 2:7 «Күбілерді суға толтырыңдар

Жох 6:13 он екі себетті толтырды.

Еф 1:23 қауымды да толтырады.

#### толы -

толы -

Жар 1:2 суға толы тұңғиықтың

Иш 11:9 теңіздің суға толы болатынындай

Иш 11:9 қастерлеген адамдарға солай толы

Абқ 2:14 білетіндерге солай толы болады.

Жох 21:8 балыққа толы ауды сүйретіп келді.

#### толығымен -

толығымен -

Мыс 29:18 қошқарды толығымен құрбандық

Леу 21:23 Өзіме толығымен бағыштап киелі

Пат4 23:25 заңына толығымен бағынған

Рим 15:19 міндетімді толығымен орындадым

Қор2 7:1 толығымен Оған бағышталған

Флп 2:12 соны толығымен жүзеге асыруға

Евр 10:4 күнәсін толығымен алып тастай

#### толық, толықтай -

толық, толықтай - т.қ. түгел, түгелдей

Мат 3:17 Оған толықтай ризамын!» — деген

Пет1 1:13 рақымға толығынан үміт

Жох1 1:4 қуанышымыздың толық болуы

Қор1 13:12 Құдайдың мені толық білетіні

Сал1 5:23 Өзіне толықтай бағышталдырып,

Тім2 3:17 дайындалып, толықтай даяр

Евр 7:25 бәрін толықтай құтқара алады.

#### толысу -

толысу -

Жох1 4:12 толысып, мақсатына жеткені.

Яһд 1:20 рухани өсіп толысуға ұмтылыңдар;

#### тонау -

тонау -

Нқл 22:23 Оларды тонағандардың өздерін

Мат 12:29 кейін ғана оның үйін тонай алады.

Қор1 6:8 өз бауырластарыңды тонайсыңдар

#### тонаушы -

тонаушы - т.қ. қарақшы

Бил 2:14 халықты тонаушылардың қолына

Пат1 14:48 ол Исраилді тонаушыларынан азат

Пат4 17:20 тонаушы басқыншылардың

Жыр 34:10 кедейді тонаушыдан сақтайтын

Нқл 24:34 тонаушыдай боп тапшылық Жетіп

Иш 42:24 тонаушылардың қолдарына

Зәк 9:8 тонаушы топтардан қорғаймын.

#### тоң мойын -

тоң мойын - т.қ. қиқар, қыңыр

Мыс 32:9 тоң мойын қыңыр екеніне көзім

Нех 9:16 паңданып тоңмойын болып

#### топ -

топ -

Пат1 14:15 тонаушы топтар да қалшылдап

Пат2 18:1 Дәуіт өзінің топтарын жинап

Пат4 6:23 арамалық жасақшылар топтары

Пат4 24:2 тонаушылар топтарын да жіберіп

Шеж1 12:18 топтарының басшылары етіп

Лұқ 2:13 үлкен бір тобы қосылып

#### топан су -

топан су - т.қ. су

Жар 6:17 жер бетіне топан су қаптатамын.

Жар 9:15 иелерін құртатын топан суға

Жыр 143:7 Топан судай мол жат жұрттан азат

Мат 24:38 топан судан бұрын, Нұх кемеге

Пет2 2:5 зұлымдардың әлеміне топан су

#### топастық -

топастық - т.қ. ақылсыздық, ақымақтық

Уағ 2:12 даналық жайында әрі топастық

Уағ 10:13 айтқандарының басы топастық,

#### топырақ -

топырақ -

Жар 2:7 Ие жердегі топырақтан адамды

Жар 3:17 жердің топырағын қарғыс атты!

Жар 3:19 қайтадан топыраққа айналасың!»

Жар 3:23 жердің топырағын өңдетіп қойды.

Жар 18:27 Мен күл мен топырақтан жаралған

Жыр 102:14 Топырақтан екеніміз Оның есінде.

Уағ 3:20 бәрі де топырақтан жаратылған

Мат 13:5 Топырақ жұқа болғандықтан,

#### тор -

тор - т.қ. тұзақ

Мыс 35:16 үстелді, оның қола торын,

Жыр 34:8 Маған құрған торына өздері түссін

Жыр 105:36 Осылайша торға түсіп, арамданды,

Нқл 29:6 Зұлым күнәсімен өзіне тор құрар

Тім1 3:7 масқараланып, шайтанның торына

Тім1 6:9 құмарлықтардың торына түседі.

#### торап -

торап -

Нқл 8:2 Тұр әрі жол тораптарында.

Ерм 6:16 Жол торабына барып, айналаны

Мат 22:9 жол тораптарына барып, кімді

#### торпақ -

торпақ - т.қ. баспақ, өгізше

Жыр 50:21 Үстеліңе торпақтар да ұсынылмақ,

Мал 4:2 секіріп ойнайтын торпақтардай

Мат 22:4 торпақтар сойылып, бәрі дайын

#### торсық -

торсық -

Пат1 1:24 бұқаны, бір қап ұн мен бір торсық

Жыр 118:83 Түтінге қақталған торсықтай мен

Мат 9:17 жас шарапты ескі торсыққа құймас

#### тостаған -

тостаған - т.қ. ішу

Жар 44:2 күміс тостағанымды да салып қой!

Жыр 22:5 Тостағанды толтыра құясың.

Жыр 74:9 қолында «қаһарлы тостаған»

Ерм 25:17 Иенің қаһарына толы «тостағанды

Мат 10:42 бір тостаған салқын су берген

Мат 20:23 Мен ішетін «тостағаннан» сендер

Мат 26:27 Иса тостағанды да алып, шүкірлік

Мат 26:39 «тостағанды» Маған жолата көрме

Мар 10:39 Мен ішетін «тостағаннан» сендер

Қор1 10:16 «шүкірлік тостағанынан» ішкенде

Қор1 11:25 тостаған — төгілмек қаныммен

Қор1 11:29 нан жеп, тостағаннан ішіп,

Аян 14:10 қаһарының «тостағанына»

Аян 17:4 нәрселерге толы алтын тостаған

#### тосу -

тосу -

Мат 5:39 жағын ұрса, оған сол жағын да тос.

Елш 1:4 өз уәдесін орындауын тосыңдар!

#### тот -

тот -

Мат 6:19 күйе жеп, тот басады немесе ұры

Мат 6:20 күйе жемейді, не тот та баспайды,

Жақ 5:3 тоты сендерге қарсы айғақ болып,

#### тою -

тою - т.қ. тойдыру

Жар 43:34 Жүсіппен бірге тойғандарынша

Мыс 16:12 азанда нанға тоятын боласыңдар.

Жыр 33:11 Иеге сенгендер бар игілікке тояды.

Жыр 122:4 Жанымыз тойды менменнің

Нқл 23:20 тоймас Мешкейлерге сен қосылма!

Иш 56:11 қомағай, тоюды білмейтін

Ош 4:10 «Халық тамақ жесе де, тоймайды,

Лұқ 15:16 қабықтарды жеп тойсам деп

#### төбе -

төбе - т.қ. биік төбе, тау

Мыс 17:9 алып, төбе басында тұрмақпын, —

Пат2 11:2 төбесінде әрлі-берлі жүрді.

Жыр 49:10 Әрі малдар да мыңдаған төбедегі,

Иш 40:4 Әрі тау-төбелер аласартылсын,

Иш 54:10 төбелер шайқалар, бірақ Менің

Мат 5:14 Төбе басына салынған қала

Мар 2:4 жалпақ төбесін ашты.

Лұқ 4:9 ғибадатхананың төбесіне

Лұқ 23:30 төбелерге: «Бізді басып, жасырып

#### төгу -

төгу - т.қ. көз жасын төгу, қан төгу, құю, төгілген қан

Жар 3:19 наныңды маңдай теріңді төгіп

Шеж1 11:18 Иеге тарту ретінде ұсынып төгіп

Жыр 21:15 Күшім судай төгіліп, таусылды

Ән 4:1 Ешкі отарындай шашың төгілген.

Ерм 7:6 істемей, жазықсыз қан төгулеріңді,

#### төгілген қан -

төгілген қан - т.қ. қан төгу, төгу

Жар 4:10 Ініңнің төгілген қаны Маған

Мыс 4:25 «Сен төгілген қанмен құтқарылған

Заң 21:8 Сонда олар сол төгілген қанның

Иш 1:11 төгілген қанына да риза емеспін.

Пет1 1:2 құрбандық өлімінде төгілген қаны

Жох1 1:7 Исаның төгілген қаны бізді

Рим 3:25 қаны төгіліп құрбан болғандығына

Рим 5:9 біз Мәсіхтің қаны төгіліп құрбан

Қор1 10:16 төгілген қанының игілігінен үлес

Қор1 11:25 төгілмек қаныммен бекітілетін

Еф 1:7 қаны төгілуімен төлеміміз өтеліп,

Тім2 4:6 қаным төгіліп құрбан болып

Евр 9:22 Қан төгілмей, Құдай күнәні

Евр 12:24 Оның төгілген қаны

#### төзбеу -

төзбеу - т.қ. қызғану

Мыс 20:5 болуына еш төзбеймін.

Заң 4:24 нәрсеге табынуларыңа төзбей,

Еш 24:19 болуына еш төзбейтін Құдай. Ол

Пат3 14:22 төзбейтін қызғанышын туғызды.

Мат 17:17 қанша уақыт сендерге төзбекпін?!

#### төзу -

төзу - т.қ. шыдау

Мал 3:2 келетін сол күніне кім төзе алады?

Мат 17:17 қанша уақыт сендерге төзбекпін?!

Пет1 2:19 білгендіктен азапқа төзе берсеңдер

Қор1 4:12 қудаласа, оған да төземіз;

Қор2 1:6 шыдамдылықпен төзе аласыңдар.

Тім2 2:12 Егер қиыншылықтарға төзе берсек

Евр 12:2 қорлығын елемей, соған төзді.

Аян 2:2 Арам адамдарға төзе алмай

#### төзім -

төзім -

Жох 16:12 бәрін тыңдауға төзімдерің жете

Қор1 10:13 Ол төзімдеріңнен артық

#### төзімді -

төзімді - т.қ. сабырлы, шыдамды

Жақ 5:11 Сол төзімді адамдарды бақытты

Еф 4:2 бір-біріңе төзімді болып

Қол 3:13 Өзара төзімді болыңдар. Егер

Тім2 4:5 азапқа төзімді бол!

Евр 10:36 үшін төзімді болуларың қажет.

#### төзімділік -

төзімділік - т.қ. сабыр, сабырлық, шыдамдылық

Нқл 25:15 Билеушіні төзімділікпен сендірер,

Жақ 1:12 Қиын сынақты төзімділікпен

Жақ 5:7 суғаруын төзімділікпен күтеді.

Пет2 1:6 Ал ұстамдылықтарыңда төзімділік

Пет2 3:9 Ол бізге төзімділік танытуда

Пет2 3:15 Иеміз төзімділік танытуда

Қор2 6:6 Түсінігіміз, төзімділігіміз және

Қол 1:11 әрдайым төзімділік пен

Сал1 5:14 төзімділік танытыңдар!

Тім1 1:16 мен арқылы Өзінің төзімділігін

Тім1 6:11 төзімділік пен ілтипаттылыққа

Аян 3:10 Сен Менің азаптарда төзімділік

Аян 13:10 төзімділігі мен сенімділігі қажет

Аян 14:12 Құдайдың халқы төзімділік

#### төлем -

төлем - т.қ. құн

Жыр 48:8 Оның төлемін Құдайға бере алмас.

Иш 45:13 тұтқындарымды ешбір төлемсіз

Мат 20:28 адамдардың азаттық төлемін өтеу

Рим 3:24 төлемдерін төлеп, құтқарғанының

Еф 1:7 қаны төгілуімен төлеміміз өтеліп

Тім1 2:6 жанын құрбан етіп, соның төлемін

Аян 5:9 төлемін өтеп босаттың

#### төлеу -

төлеу - т.қ. өтеу

Иш 52:3 төленбей-ақ босатыласыңдар!»

Мат 18:26 бәрін де төлеймін!» деп жалынады

Мат 22:17 патшасына алым-салық төлеуіміз

Пет1 1:18 үшін не төленгенін білесіңдер

Рим 13:7 салығын — кеденшілерге төлеп

Қор1 6:20 Иеміз сендерді үлкен құн төлеп

Қор1 7:23 құн төлеп, күнәнің құлдығынан

#### төмен -

төмен -

Нех 6:3 төмен түсіп бара алмаймын. Не

Мат 23:12 ал өзін төмен ұстаған

Лұқ 14:11 төмен ұстаған жоғарылатылады

Флп 2:8 Өзін төмен тұтып, Құдайға

Евр 2:7 періштелерден сәл төмен қойдың,

#### төмендету -

төмендету -

Пат1 2:7 Не төмендетіп, не жоғарылатады,

Пат2 6:22 өзімді бұдан бетер төмендетемін

Пат3 11:39 төмендетіп жазалаймын.

Мат 23:12 жоғарылатқан әркім төмендетіледі

Қор2 11:7 үшін өзімді «төмендетуіммен»

#### төмендеу -

төмендеу -

Рул 11:31 екі шынтақ биіктікке төмендеп

Мат 3:16 көгершін сияқты төмендеп келіп,

Жох 3:30 ал менікі төмендеуге тиіс.

Елш 10:11 нәрсенің төмендеп келе жатқанын

#### төрелік -

төрелік -

Жақ 3:1 қатаңырақ төрелік айтатынын

Қор2 5:10 Мәсіхтің төрелік тағының алдында

#### төреші -

төреші -

Жар 30:6 баланы Дан («Төреші») деп атады.

Мыс 2:14 Кім сені бізге басшы әрі төреші

Мыс 18:22 Осы төрешілер бүкіл күрделі

Мыс 21:6 қызметшісін төрешілердің алдына

Дан 3:2 төрешілерін және қала әкімдерін,

Мих 7:3 төреші де жемқор, ал ұлық өз

Соф 3:3 төрешілері аш қасқырдай. Олар

Лұқ 12:14 мұраларыңды бөлетін төреші етіп

Жақ 2:4 жаман пиғылды төрешілерге

Тім2 4:8 күні әділ Төреші — Иеміз бермек.

#### төрт нөкер -

төрт нөкер - т.қ. керуб, нөкер, періште

Езк 1:5 иелеріне ұқсаған төрт нөкер

Езк 1:11 Төрт нөкердің қанаттары жоғары

Езк 10:1 керуб атты төрт нөкердің

Аян 4:6 баспалдағында төрт нөкер бар еді.

Аян 4:9 Төрт нөкер тақта отырған,

Аян 5:6 төрт нөкер мен ақсақалдар

Аян 5:14 Төрт нөкер: «Аумин», — деп жауап

Аян 6:1 төрт нөкердің біреуінің күннің

Аян 7:11 төрт нөкер де тақты айналдыра

Аян 19:4 төрт нөкер Өзінің тағында

#### төс -

төс - т.қ. кеуде

Мыс 29:26 шалынған қошқардың төсін алып

Леу 8:29 малдың төсін алып, оны Жаратқан

Леу 10:15 ұсынылатын төсін де әкелсін.

#### төс қалта -

төс қалта - т.қ. кеуде қалта, қалта

Мыс 25:7 төс қалтасына тағылатын оникс

Мыс 28:4 төс қалта, жеңсіз сырт киім, сырт

#### төсек -

төсек -

Заң 6:7 төсекте жатқан не тұрып жатқан

Пат1 19:13 Михол бір мүсінді алып, төсекке

Жыр 6:7 Төсегімді көз жасыммен

Жыр 62:7 Төсекке жатып Сені еске аламын

Нқл 26:14 Еріншек төсегінде аунай берер.

Дан 2:28 Төсекте жатқанда түсіңізде көрген

Амо 6:4 төсектеріңде жатып шіренесіңдер.

Мат 8:14 енесінің безгекпен ауырып, төсек

Мар 4:21 төсектің астына бүркеп қоя ма?

Мар 7:30 жынынан арылып, төсекте тыныш

Лұқ 17:34 сол заманда түнде төсекте жатқан

Евр 13:4 жар төсегін былғамаңдар!

#### төсеніш -

төсеніш -

Мат 9:6 төсенішіңді жинап алып, үйіңе бар

Жох 5:8 төсенішіңді жинап ал да, жүре бер

#### төтеп беру -

төтеп беру - т.қ. қарсы тұру, шыдау

Мыс 18:23 міндетіңнің қиындығына төтеп

Ерм 10:10 ұлттар Оның қаһарына төтеп бере

Лұқ 14:31 он мыңымен төтеп бере ала ма,

Пет1 5:9 берік болып, оған төтеп беріңдер!

Евр 10:32 күреске тап болып, соған төтеп

Аян 12:8 бірақ төтеп бере алмады. Бұдан

#### ту -

ту -

Мыс 17:15 «Біздің туымыз — Жаратқан Ие»

Жыр 19:6 Құдайымыздың атынан ту

Жыр 59:6 Өзіңді қастерлейтіндерге ту бердің

Иш 13:2 Тақыр төбе басына ту көтеріңдер,

#### туған ел -

туған ел - т.қ. отан

Жар 30:25 туған еліме қайта оралуыма рұқсат

Жар 31:13 Бұл жерді тастап, туған еліңе қайт!

Жар 32:9 туған еліңе, туыстарыңа қайта

Заң 29:28 туған елдерінен түп-тамырымен

Шеж2 30:9 туған елдеріне қайтаратын болады

Жүн 1:8 Туған елің қайда? Қай ұлтсың? —

#### туған күні -

туған күні -

Жар 40:20 соң перғауынның туған күні болып

Әйүп 3:1 Өзінің туған күні еш болмаған

Уағ 7:1 өлген күні туған күнінен артық

Мат 14:6 Ирод өзінің туған күнін тойлап

#### туған-туысқан -

туған-туысқан -

Жар 12:1 Сен еліңді, туған-туысқандарыңды

Жар 24:37 өз туған-туысқандарыма барып,

Пат1 22:1 туған-туысқандары естіп, қасына

Елш 7:3 туған-туысқандарыңды тастап,

Елш 10:24 барлық туған-туысқандары мен

#### туғызу, тудыру -

туғызу, тудыру -

Заң 9:7 қаһарын туғызғандарыңды

Нқл 10:12 Өшпенділік араздық туғызар

Нқл 15:1 Жәбір сөз ашу туғызар, Биязы

Нқл 16:28 Арамза араздық туғызар, Өсекші

Нқл 28:25 адам дау-жанжал туғызар

Жақ 1:3 төзімділік тудыратынын

Жақ 1:15 берілсе, сол күнәні тудырады

Еф 2:10 бізге алдын ала жағдай туғызды да

#### тура жол -

тура жол - т.қ. жол, Құдай жолы, Мәсіхтің жолы, түзу, - жол, шындық жолы

Жыр 5:9 Ием, мені Өзіңнің тура жолыңмен

Жыр 83:12 тура жолменен жүретін адамдарды

Жыр 118:1 таза да тура жолмен жүріп,

Нқл 3:6 Ол тура жолмен жетелер сені.

Нқл 4:11 сені тура жолмен жетелеймін.

Нқл 14:2 Тура жолмен жүрген Жаратқанды

Нқл 22:6 Баланы жастан салсаң тура жолға

Иш 57:2 Тура жолмен жүргендер о дүниеде

Рим 14:13 тура жолдан тайдырып,

#### туралы -

туралы - т.қ. жайлы 2, жөнінде

Жар 43:25 бірге түстенетіндері туралы естіген

Мат 4:23 Патшалығы туралы Ізгі хабарды

Мар 10:10 бұл туралы тағы да сұрағанда,

Тім1 6:4 тек сөздер туралы айтыс-тартысқа

Аян 14:6 мәңгілік жеңісі туралы Ізгі

#### туу -

туу -

Әйүп 3:16 неге ғана өлі туып, дүниенің

Жыр 21:11 Туғаннан-ақ қолдауыңа

Жыр 21:32 Жаңа туған халыққа да паш етпек.

Жыр 57:4 Зұлымдар туғаннан-ақ жолдан

Иш 7:14 пәк қыз құрсақ көтеріп, ұл туады.

Мат 19:12 некеге жарамайтын болып туған,

Мат 24:8 дәуір туар алдындағы «толғақтың»

Жақ 4:1 арам құмарлықтарыңнан туады

Жох1 2:29 мағынада Құдайдан туғанын

Жох1 3:9 туғандар күнә жасай бермейді

Ғал 2:15 Яһуди болып туған біздер «басқа

#### туылу -

туылу - т.қ. дүниеге келу, қайта туылу

Рут 4:17 «Бұл — Нағима үшін туылған ұл»,

Ерм 20:14 Мен туылған күн еш аталмасын!

Жох 3:5 Киелі Рухтан туылмаса Құдайдың

Жох 3:8 Киелі Рухтан туылған әр адамның

#### тұз -

тұз -

Жар 19:26 Сонда ол бірден тұз бағанасына

Леу 2:13 тартуларыңның барлығына да тұз

Мат 5:13 жер бетінде тұз сияқтысыңдар.

Лұқ 14:34 тұз өз күшінен айырылған болса,

#### тұзақ -

тұзақ - т.қ. тор

Жыр 90:3 Тағала сені зұлымның тұзағынан

Жыр 140:9 тұзағынан лайым сақтай гөр,

Тім2 2:26 шайтанның тұзағынан босап,

#### тұқым -

тұқым - т.қ. өнім

Әйүп 4:8 жамандықтың тұқымын сеуіп

Мат 13:3 «Бір диқан тұқым себуге шығыпты

Мат 13:24 егіндігіне жақсы тұқым себеді.

Лұқ 8:6 Біраз тұқым тастақ жерге түседі.

Пет1 1:23 құрымайтын «рухани тұқым» —

Қор1 3:6 сенімнің «тұқымын ектім»

Қор1 9:11 Ізгі хабардың тұқымын септік; енді

Қор2 9:10 «игіліктің тұқымын» ағыл-тегіл

#### тұлға -

тұлға - т.қ. бой, еңсе

Ән 5:15 Тұлғасы оның Ливан тауындай,

Иш 44:12 темірден мүсіннің тұлғасын жасап,

Езк 1:11 Әр тірі тұлғаның екі қанаты

Езк 8:2 адамға ұқсаған бір тұлға тұр екен.

#### тұлпар -

тұлпар - т.қ. сайгүлік

Ест 6:8 әшекей орнатылған тұлпары

Ест 6:11 тұлпарды алып, Мардохайды

Әйүп 39:19 Тұлпарға оның қуатын сен беріп

Жыр 19:8 мақтанады тұлпарларымен, Ал біз

Жыр 146:10 Тұлпардың күшіне Жаратқан

Зәк 10:3 айбат шеккен тұлпардай етеді.

#### тұман -

тұман -

Әйүп 36:27 тұман болып тазаланып, жаңбыр

Жыр 148:8 бұршақ, қар және тұман, Дауыл да

Иш 44:22 Әділетсіз істеріңді тұмандай

Ош 13:3 олар тез сейілетін таңғы тұман не

Елш 13:11 сиқыршыны қалың тұман мен

#### тұнжырау, тұнжырату -

тұнжырау, тұнжырату - т.қ. жабырқаңқы, жабырқау, жабырқату

Мат 6:16 беттеріңді тұнжыратып жүрмеңдер

Лұқ 24:17 Олар тұнжырап тұрып қалды.

#### тұңғиық -

тұңғиық - т.қ. терең

Рул 16:30 олар тірідей тұңғиыққа түсіп кетсе

Жыр 85:13 тұңғиығынан аман сақтадың!

Иш 7:11 іс жердің терең тұңғиығынан

Мих 7:19 теңіздің тұңғиығына тастайсың!

Мат 11:23 сен түпсіз тұңғиыққа құлайсың!

Аян 9:1 терең тұңғиық көзінің кілті берілді

Аян 11:7 тұңғиықтан шыққан бір хайуан

Аян 20:1 қолында түпсіз тұңғиықтың кілті

Аян 20:3 тұңғиыққа лақтырып жіберіп

#### тұңғыш -

тұңғыш - т.қ. алғашқы

Мыс 11:5 жеріндегі әрбір тұңғыш бала, тақта

Жақ 1:18 тұңғыш рухани балалары

Рим 8:29 тұңғышы іспетті аса қадірлі

#### тұңғыштық -

тұңғыштық -

Жар 25:31 өзіңнің тұңғыштық жолыңды сат

Жар 25:34 Осылайша ол тұңғыштық жолына

Евр 12:16 тұңғыштық жолын сата салды ғой.

#### тұрақ -

тұрақ -

Жар 4:12 тұрағы жоқ кезбеге айналасың

Езк 3:12 Өзінің тұрағында мадақталсын!»

Мат 8:20 Билеушінің бас тірейтін тұрағы да

Аян 21:3 адамдар арасындағы тұрағы! Ол

#### тұрақсыз -

тұрақсыз - т.қ. екіойлы, құбылмалы

Ерм 3:14 уа, тұрақсыз балаларым!

Жақ 1:8 іс-әрекетінде тұрақсыз адам.

Пет2 3:16 тұрақсыз адамдар өзге Киелі

#### тұрақты -

тұрақты - т.қ. берік, мызғымас

Жар 32:10 көрсеткен тұрақты рақымың

Жар 48:4 тұрақты меншігіне беремін».

Мыс 29:9 ұрпақтары тұрақты ереже

Заң 6:6 жүректеріңнен тұрақты орын

Шеж1 23:25 халқын тыныш та тұрақты орынға

Ест 9:27 тұрақты дәстүр етіп бекітті.

Әйүп 20:21 дәулеті тұрақты болмайды.

Жыр 17:51 Тұрақты мейіріміңді бағыштайсың

Жыр 84:8 Бізге тұрақты рақымыңды таныта

Жыр 104:10 Исраил үшін тұрақты Келісім етті.

Иш 32:17 мәңгі бақи тұрақты тыныштық

Иш 61:8 олармен тұрақты Келісім

Жох 15:16 сол жемістерің тұрақты болсын

#### тұрғызу -

тұрғызу -

Жар 11:4 зәулім мұнара тұрғызып алайық.

Нех 2:17 қабырғасын қайта тұрғызайық

Амо 9:14 қалған қалаларды қайта тұрғызып

Зәк 6:12 Иенің ғибадатханасын тұрғызатын

Мат 26:61 бұзып, үш күнде қайта тұрғызу

Мар 14:58 қайта тұрғызамын» дегенін естідік

Яһд 1:24 күйлеріңде өз алдына тұрғызуға

#### тұрмыс, тұрмыстық -

тұрмыс, тұрмыстық -

Леу 25:19 аман-есен тұрмыс кешесіңдер.

Мат 13:22 бұ дүниелік тұрмыс қамын ойлап

Лұқ 8:14 тұрмыс қамын ойлап абыржиды,

Лұқ 21:34 күнделікті тұрмысты уайымдап,

Жох1 2:16 әрі тұрмысына мастануы

Тім2 2:4 ешбір сарбаз тұрмыстық істермен

#### тұрмысқа шығу -

тұрмысқа шығу - т.қ. неке

Елш 21:9 тұрмысқа шықпаған төрт қызы да

Қор1 7:28 Бойжеткен тұрмысқа шықса

Қор1 7:36 тұрмысқа шығуын қажет деп тапса

#### тұру -

тұру - т.қ. берік тұру, түрегелу

Еш 5:15 Сен басып тұрған осы жер киелі, —

Рут 1:16 Қайда тұрсаңыз, мен де сонда

Шеж2 6:18 пенделер арасында тұратын бола

Жыр 67:19 Құдай Иенің мұнда тұруы үшін.

Жыр 138:2 тұрғаным да Саған аян

Хақ 2:5 Менің Рухым араларыңда тұратын

Мар 5:41 Қызым, саған айтамын, тұра ғой!

Елш 17:24 киелі үйлерде тұрмайды.

Рим 14:10 қиямет сотының алдында тұрып,

Қор1 16:13 ер жүрек әрі күшті тұрыңдар!

Қор2 6:16 «Мен орталарында тұрып

Еф 2:22 арқасында «Құдайдың тұратын

Еф 6:14 қылып киіп», табанды тұрыңдар!

Қол 2:9 Мәсіхтің бойында тұрады!

Аян 3:20 есік алдына келіп, қағып тұрмын.

#### тұтас -

тұтас - т.қ. бүкіл, біртұтас

Рул 11:21 тұтас бір ай бойы жейтін ет

Қор1 15:37 өсіп шығатын тұтас өсімдік емес,

#### тұтқын -

тұтқын -

Жар 14:14 Інісінің тұтқынға түскенін

Жыр 13:7 өз халқын тұтқыннан азат еткенде

Жыр 67:7 Тұтқынды босатып, шаттыққа

Жыр 67:19 Көптеген тұтқындарды ертіп

Жыр 78:11 Тұтқындардың күңіренісіне құлақ

Жыр 125:1 Ие тұтқындарды Сионға Қайтарып

Жыр 145:7 Ие тұтқындарды босатады,

Иш 42:7 Соқыр көзді ашып, тұтқынды

Иш 49:9 қараңғыдағы тұтқындарды

Иш 51:14 Тұтқындарың жуырда азат болады

Иш 55:12 зор қуанышпен тұтқыннан босап

Иш 61:1 тұтқындарға босатылатындарын,

Мат 27:15 тұтқынды оларға босатып беретін

Лұқ 4:18 сондай-ақ тұтқындарға босатылып

Елш 16:25 Басқа тұтқындар мұны тыңдап

Еф 4:8 көптеген тұтқындарды ертіп жүрді

Флм 1:10 Мен осында тұтқында отырып

Евр 10:34 тұтқынға түскендерге жандарың

Евр 13:3 Тұтқынға түскендеріңнің қамын

Евр 13:23 Тімотенің тұтқыннан

#### тұтқындау -

тұтқындау -

Мат 4:12 пайғамбардың тұтқындалғаны

Мат 21:46 Оны тұтқындамақ болды. Алайда

Мар 14:44 Сол Адамды тұтқындап, абайлап

Лұқ 21:24 өледі немесе тұтқындалып,

Елш 1:16 Исаны тұтқындағандарға жол

Елш 4:3 Петір мен Жоханды тұтқындап

Елш 9:14 осы жерде де тұтқындауға

Еф 3:1 сол себептен тұтқындалдым да.

Флп 1:14 тұтқындалуым бауырластардың

#### тұщы, тұщылану -

тұщы, тұщылану - т.қ. ащы

Мыс 15:25 лақтырған кезде су тұщыланды.

Езк 47:8 суы тұщы болып шыға келеді.

Жақ 3:12 ащы су шыққан бұлақтан тұщы су

#### түбі -

түбі - т.қ. түбінде 2, түп, түпкі

Әйүп 4:19 түбі, топырақтан жасалған тәнде

Қол 2:22 бәрі түбі қолдану барысында жоқ

#### түбінде 1 -

түбінде 1 - (астында, төменгі жағында) т.қ. түп, түпкі

Заң 12:2 ағаштың түбінде өздерінің жалған

Пат1 22:6 жыңғыл ағашының түбінде

Пат3 17:12 кеспегімнің түбінде тек бір уыс ұн

Шеж2 28:4 түбінде жалған тәңірлерге

Мих 4:4 өз жүзім бұтасының Түбінде әрі өз

Зәк 3:10 ағашының түбінде отыруға

Мат 3:10 ағаш түбінде балта дайын тұр!

#### түбінде 2 -

түбінде 2 - (соңында) т.қ. түбі, түп, түпкі

Заң 28:45 түбінде құртпай тынбайды.

Езр 4:16 түбінде Батыс Евфрат өлкесіндегі

Уағ 10:10 ол түбінде табысқа жеткізер.

#### түгел, түгелдей -

түгел, түгелдей - т.қ. жан-жақты, толық, толықтай, түпкілікті

Жоқт 3:22 Түгелдей құрып кетпегеніміз

Мат 6:22 өмірің түгелдей нұрға кенеледі.

Мат 13:46 бәрін түгел сатып, сол асыл інжуге

Мат 23:3 түгелдей орындаңдар

Жох 19:30 «Енді түгел орындалды!» — деді де

Елш 5:20 Ізгі хабарды түгел жариялаңдар!»

Елш 20:27 еркін түгел жарияладым.

Жақ 2:10 түгел бұзғандай айыпты.

Еф 4:16 бұл біртұтас рухани дене түгелдей

Еф 6:11 түгел жабдықталыңдар!

Аян 21:6 Енді түгел орындалды! Алғашқы

#### түгелдей бағышталу -

түгелдей бағышталу -

Мыс 29:37 Тәңір Иеге түгелдей бағышталып,

Мыс 34:14 түгелдей бағышталуларыңды

Леу 8:9 түгелдей бағышталғандығын

Пат3 15:3 түгелдей бағышталған арғы атасы

Жақ 4:5 Оған түгелдей бағышталуымызды

#### түзелу -

түзелу -

Ерм 17:23 жазалағанда да түзелген жоқ.

Қор2 13:9 түгелдей түзелулеріңді, сұрап

Қор2 13:11 Түзеле беріңдер, жігерленіңдер

#### түзеткіш -

түзеткіш -

Мыс 37:23 май шамын, білте түзеткіштері мен

Нқл 6:23 Түзеткіш тәрбие өмір жолын

#### түзету -

түзету -

Әйүп 5:17 Құдай ескертіп түзететін адам

Нқл 3:12 Иеміз Өзі сүйетін әркімді Түзетеді

Нқл 11:5 жанның әділдігі жолын түзетер,

Иш 42:16 Қисық жолдардың бәрін түзетемін

Лұқ 3:5 Бұралаң жерлері де түзетілсін

Тім2 3:16 Олар тәлім беру, әшкерелеу, түзету

#### түзу, - жол -

түзу, - жол - т.қ. тура жол

Нқл 14:12 Адамға түзу болып көрінген

Иш 26:7 Тегіс те түзу — жолы әділдердің

Иш 40:3 далада Түзу қылып даңғыл жолды

Иш 48:17 түзу жолмен бастап алып жүремін.

Мат 3:3 Түзу қылып даңғыл жолды

Ғал 6:1 түзу жолға қайтаруға ұмтылыңдар.

Сал2 2:11 түзу жолдан оп-оңай адасатын

Евр 12:13 түзу жолмен аяқтарыңды нық

#### түйе -

түйе -

Жар 24:19 түйелеріңізді де шөлдері қанғанша

Жар 24:64 Бойжеткен лезде түйеден түсіп,

Жар 31:34 түйесінің қомының астына тығып,

Мат 3:4 Жақия түйе жүнінен шапан киіп,

Мат 23:24 сүзіп тастап, түйені жұтып қоятын

Мар 10:25 гөрі түйенің ине көзінен өтуі оңай

#### түйреу -

түйреу -

Жыр 21:17 Аяқ-қолымды түйреп жаралады!

Зәк 12:10 өздері түйреген Кісіге қарайтын,

Жох 19:37 өздері түйреген Кісіге қарайтын

Аян 1:7 түйрегендер де Мәсіхті көзімен

#### түйсік -

түйсік -

Уағ 3:11 мәңгілікті сезетін түйсікті дарытты

Пет2 2:12 аңдар сияқты түйсіктерімен ғана

Яһд 1:10 түйсіктерімен ғана білген

Қор1 11:14 Табиғи түйсіктеріңнің өзі сендерді

#### түйсіксіз -

түйсіксіз -

Жыр 91:7 Түйсіксіз жан мынаны түсінбейді:

Ерм 5:21 ақымақ та түйсіксіз халық:

Лұқ 11:40 түйсіксіздер, сыртын Жаратқан

Лұқ 12:20 түйсіксіз пенде, бүгін түнде жаның

Лұқ 24:25 түйсіксіз, жүрегі шеменденген

Ғал 3:1 О, түйсіксіз аңқау ғалаттықтар-ай,

Тім2 3:6 кіріп, түйсіксіз әйелдерді еліктіріп,

Тит 3:3 біз де түйсіксіз болып, тіл алмай,

#### түйір, түйіршік -

түйір, түйіршік - т.қ. дән

Жар 28:14 құм түйіршіктеріндей сансыз көп

Заң 28:31 бір түйір ет те татқызбайды.

Мат 17:20 түйіріндей ғана сенімдерің болса,

#### түк -

түк -

Нқл 10:20 Зұлымның ниеті — түкке тұрғысыз

Иш 40:23 әміршілерін түкке тұрғысыз етіп

Лұқ 17:10 «Біз небәрі түкке тұрғысыз

Жох 8:54 Өзімді құрметтеуім түк болмас еді;

Жох 21:3 түні олар түк те ұстай алған жоқ.

Рим 8:18 азаптарының түк емес екендігіне

Қор1 13:2 Түкке де тұрмаймын мен онда.

Флп 3:8 түкке тұрғысыз сыпырынды деп

#### түкпір-түкпірі -

түкпір-түкпірі -

Жар 13:17 бүкіл елдің түкпір-түкпірін кезіп

Мыс 10:14 елдің түкпір-түкпіріне дейін басып

Шеж1 28:9 жүрегінің түкпір-түкпірлерін

Шеж2 32:31 жүрегінің түкпір-түкпірінің бәрін

Иш 40:28 жаратты жердің түкпір-түкпірін!

Иш 49:6 түкпір-түкпіріндегі адамдарға Мен

Елш 13:47 түкпір-түкпіріндегі адамдарға Мен

Рим 8:27 жүрегінің түкпір-түкпіріндегіні

Аян 2:23 әркімнің жүрегінің түкпір-түкпірін

#### түкіру -

түкіру -

Мат 27:30 Бетіне түкіріп, қолындағы

Мар 10:34 бетіне түкіріп, қамшымен сабайды

Аян 3:16 аузымнан түкіріп тастамақпын!

#### түлкі -

түлкі -

Мат 8:20 Түлкінің іні бар, құстың ұясы бар,

Лұқ 13:32 ол «түлкіге» мынаны айтыңдар:

#### түн, түнгі, түні -

түн, түнгі, түні - т.қ. күн(і)-түн(і)

Жар 1:5 ал қара түнекті түн деп атады.

Жар 8:22 күн мен түн үздіксіз бола бермек».

Мыс 12:8 Сол түні олар тоқтының етін отқа

Мыс 12:31 Перғауын сол түні Мұса мен

Мыс 13:21 ал түнде жолдарына жарық түсіріп

Мыс 14:21 жел жіберді. Ол түні бойы соғып,

Рул 14:14 ал түнде жалындаған от

Бил 6:27 қорқып, мұны күндіз емес, түнде

Жыр 62:7 Түні бойы Сен жайлы ойланамын.

Жыр 118:62 Дәріптеймін, тұрып түн ортасында

Ерм 33:20 күн мен түн жайлы Келісімімді

Мих 3:6 сендерді еш көрініс көрмейтін түн

Жүн 4:10 Ол бір түнде өсіп шығып

Мат 2:14 орнынан тұрып, түн ішінде Сәбиді

Мат 25:6 түн ортасында: «Күйеу жігіт келіп

Лұқ 5:5 біз түні бойы еңбектеніп, түк ұстай

Лұқ 12:20 бүгін түнде жаның алынады!

Жох 3:2 Ол Исаға түнде келіп: — Ұстаз

Жох 13:38 осы түні әтеш шақырғанша сен

Елш 16:25 Түн ортасында Пауыл мен Сыйлас

Елш 18:9 Бір түні Иеміз Пауылға аян беріп:

Елш 20:7 оның уағызы түн жарымына дейін

Елш 27:23 періштесі өткен түні қасымда

Рим 13:12 Түнгі уақыт бітуге таяп қалды, ал

Қор1 11:23 Иса ұсталып берілер түні нанды

Қор2 6:5 ұйқысыз түндер мен аш күндерді

Сал1 5:2 күні ұрының түнде түсетініндей

Сал1 5:5 Біз түндікі және түнектікі

Аян 21:25 ешқашан түн де болмайды.

Аян 22:5 Енді ешқашан түн болмайды.

#### түнек -

түнек - т.қ. қара түнек, қараңғылық

Жыр 17:29 түнегімді жарық қыласың.

Иш 9:2 Түнек басқан жерде тұратын елге

Мих 7:8 түнекте отырсам да, Жаратқан Ие

Лұқ 1:79 Ажал төндірген түнектегі біздерге

Жох 1:5 Нұр түнекте жарқырайды

Жох 3:19 Одан гөрі түнекті жақсы көрді,

Жох 8:12 ерген кісі енді түнекте жүрмей,

Жох 12:35 Түнекте жүргендер қайда бара

Жох1 1:5 Нұр, Оның ішінде ешқандай түнек

Жох1 2:9 жек көретін кісі әлі де түнекте жүр.

Қор2 6:14 жарық пен түнек қалай тығыз

Еф 5:8 Бұрын сендер түнек болдыңдар, ал

Еф 5:11 түнектегі адамдардың бекер

#### түп, түпкі -

түп, түпкі - т.қ. түбі, түбінде 1, түбінде 2

Жар 3:20 адамзат атаулының түп анасы

Жар 4:21 ойнаушылардың түп атасы болды.

Жар 17:4 сен көп ұлттың түп атасы боласың.

Жар 17:16 Сараға ұлттардың түп анасы

Иш 43:27 түп аталарың да күнә жасаған еді,

Иш 51:2 Түп ата-аналарың Ыбырайым мен

Ерм 38:6 Құдықтың суы жоқ, түбі батпақ

Езк 13:14 оның түп негізі ашылып қалады.

Езк 30:4 түп негіздері қиратылмақ.

Рим 4:11 рухани түп атасы.

Рим 6:22 Ал түпкі нәтижесі — мәңгілік өмір.

#### түпкілікті -

түпкілікті - т.қ. түгел, түгелдей

Лұқ 16:12 егер түпкілікті меншік болмайтын

Евр 9:9 күнәларынан түпкілікті арылта

Евр 10:1 еш уақытта түпкілікті тазартып,

#### түп-тамыр -

түп-тамыр - т.қ. тамыр

Пат4 10:28 табынушылықты түп-тамырымен

Жыр 118:160 Түп-тамырымен ақиқат Сенің

Нқл 12:3 жанның түп-тамыры мызғымас.

Тім1 6:10 түрлі жамандықтың түп-тамыры.

#### түр -

түр -

Жар 1:12 түрлеріне қарай тұқым шашатын

Рим 7:8 құмарлықтардың әр түрін

Сал1 5:22 Жамандықтың қай түрінен де

#### түрегелу -

түрегелу - т.қ. тұру

Дан 10:11 саған жіберілдім, енді түрегел!

Мар 10:49 түрегел! Ол сені шақырып жатыр»

Лұқ 7:14 саған айтамын, түрегел!» — деді.

Елш 9:8 Саул түрегеліп, көзін ашқанда

Елш 9:40 көргенде түрегеліп отырды!

Елш 10:26 Петір: «Түрегеліңіз, мен де сіз

#### түрлі -

түрлі - т.қ. әр түрлі

Жақ 1:2 алуан түрлі қиын сынақтарға

Қор1 12:4 Алуан түрлі дарындар бар

Қор1 12:5 Түрлі қызметтер де бар

Қор1 12:10 келесіге түрлі бөтен тілдерде

Евр 13:9 Түрлі бөтен ілімдерге ілесіп

#### түрме -

түрме - т.қ. зындан

Жар 39:20 түрмеге жапқызып тастайды.

Жар 40:3 басқаратын түрмеге отырғызды.

Пат3 22:27 Осы адамды түрмеге жабыңдар!

Иш 42:7 тұтқынды түрмеден, Түнектегіні

Ерм 37:15 бұл үйді түрмеге айналдырған

Ерм 37:18 Мені түрмеге қамайтындай не

Мат 5:25 сақшы сені түрмеге қамайды.

Мат 14:10 Бір жасақшысын түрмеге жіберіп

Мат 18:30 әлгіні қарызын төлегенше түрмеге

Мат 25:36 түрмеде отырғанымда

Лұқ 3:20 пайғамбарды түрмеге жаптырды!

Лұқ 21:12 түрмеге салады және патшалар

Лұқ 22:33 мен Сізбен бірге түрмеге де

Елш 5:19 түнде түрменің қақпаларын ашып

Елш 8:3 түрмеге жапқызды.

Елш 16:23 түрмеге тастап, бастығына

Елш 16:27 Түрме бастығы ұйқысынан оянып,

Елш 26:31 не түрмеге жабар қылмыс жасаған

Қор2 6:5 түрмеге қамалып, қуғындалғанда

Евр 11:36 құрсауланып, түрмеге жабылды.

Аян 2:10 түрмеге салып, сынамақ

#### түрткі -

түрткі - т.қ. әсер, қоздыру, ықпал

Рул 14:36 Иеге наразы болуына түрткі

Пат3 12:30 Бұл ауыр күнәға түрткі болды.

Пат3 21:25 әйелі Езабел осыған түрткі салып

Шеж2 22:3 шешесі Аталия осыған түрткі

Шеж2 36:22 Ие оның жүрегіне түрткі салып,

Езр 1:5 киелі үйін қайта тұрғызуға түрткі

Пет2 3:1 шындап ойлануларыңа түрткі

Еф 4:27 жамандыққа түрткі салуына жол

Флп 2:13 қалап, жүзеге асыруларыңа түрткі

#### түс -

түс - т.қ. аян 2, көрініс, қиял

Жар 37:5 Бір күні Жүсіп түс көріп, оны

Жар 41:5 түс көреді. Түсінде бір сабақтан

Рул 12:6 түсінде онымен тілдесемін.

Бил 7:14 түс сол исраилдік Жоғас ұлы

Дан 2:6 түсімді және оның мағынасын

Жое 2:28 қарттарың түс, жас жігіттерің аян

Мат 2:13 періштесі Жүсіпке түсінде аян

Елш 2:17 жігіттерің аян, қарттарың түс

#### түстену -

түстену - (түскі тамақ жеу)

Жар 43:16 бүгін менімен бірге түстенсін», —

Жар 43:25 онымен бірге түстенетіндері

#### түсіндірме -

түсіндірме -

Шеж2 13:22 Иддо пайғамбардың түсіндірме

Шеж2 24:27 кітабына берілген түсіндірмелерде

Нех 8:8 соған түсіндірмелерін қосты.

Дан 2:45 түсіңіз сенімді, түсіндірмесі де дәл.

Дан 5:26 түсіндірмесі мынау: «мене» —

Дан 7:23 тағы мына түсіндірмені де берді:

Елш 19:4 Пауыл былай деп түсіндірме берді:

#### түсіндіру -

түсіндіру -

Дан 5:7 оның мағынасын түсіндіріп берсе

Мар 4:34 оңашада бәрін түсіндіріп отырды.

Лұқ 24:27 туралы айтылғандарды түсіндірді.

Елш 8:31 түсіндірмесе, қайдан түсінейін?

Елш 18:26 толығырақ түсіндіріп берді.

Қор1 12:10 соларды түсіндіруді сыйлайды

Қор1 12:30 айтылғандарды түсіндіріп жүр ме?

Қор1 14:5 тілде айтылғандарды түсіндіріп,

Қор1 14:26 соның мәнін түсіндіресіңдер

Қор1 14:28 егер түсіндіретін ешкім болмаса

#### түсіну -

түсіну - т.қ. білу, біліп алу, пайымдау

Жар 11:7 түсінбеулері үшін олардың тілін

Шеж1 28:9 барлық ой-ниеттерін түсінеді.

Әйүп 42:3 Шынында да өзім түсінбейтін

Жыр 91:7 Түйсіксіз жан мынаны түсінбейді:

Лұқ 24:45 Киелі жазбаларды түсінуге

Жох 13:7 сен қазір емес, кейінірек түсінесің,

Пет2 3:16 түсінуге қиын жерлер бар.

Рим 7:15 жүргенімді өзім де түсінбеймін

Қор1 2:14 қабылдамайды, соны түсіне алмай

Қор1 14:2 сөйлеп, ешкім оны түсінбейді.

Еф 3:18 бүкіл халқымен бірге түсіне алып,

Флм 1:6 берген күллі игіліктерін түсінуің

#### түсінік -

түсінік -

Әйүп 38:36 санасына түсінікті кім сыйлады?

Жыр 118:34 Түсінік сыйлашы, тәліміңді

Нқл 14:29 Түсінігі мол — ұстамды жанның

Пет2 1:20 пайғамбардың жеке түсінігі

Қор2 6:6 Түсінігіміз, төзімділігіміз және

Флп 3:16 жеткізген түсінігімізге сай ойлап

Тім2 2:7 Құдай саған бәріне түсінік береді.

#### түсінікті -

түсінікті -

Нқл 8:9 Саналыға барлығы түсінікті,

Елш 8:30 Оған: — Оқығаныңыз түсінікті ме?

Қор1 14:9 хабарын түсінікті қылып

#### түтету -

түтету -

Мыс 30:1 Хош иісті заттарды өртеп түтету

Мыс 30:8 тұрақты орындайтын түтету рәсімі

Мыс 30:37 хош иісті түтету қоспасын

#### түтету үстелі -

түтету үстелі - т.қ. құрбандық үстелі, үстел

Мыс 30:10 қанын түтету үстелінің мүйіз

Леу 26:30 иісті зат түтететін үстелдеріңді

Лұқ 1:11 түтету үстелінің оң жағында тұра

Евр 9:4 алтын жалатқан түтету үстелі және

Аян 8:3 бір періште келіп, түтету үстелінің

Аян 8:5 түтету үстелінен алынған шоққа

Аян 9:13 алтын жалатқан түтету үстелінің

Аян 11:1 үйін және ондағы түтету үстелін

Аян 16:7 түтету үстелі жағынан былай деген

#### тығыз байланыс -

тығыз байланыс - т.қ. байланыс

Жар 5:24 Енох Құдаймен тығыз байланыста

Жар 6:9 Құдаймен тығыз байланыста

Зәк 2:11 Менімен тығыз байланысқа түсіп

Жох 6:56 тығыз байланыста тұрады

Жох 15:4 тығыз байланыста тұрыңдар

Жох 15:5 тығыз байланыста тұрамын, сонда

Жох 17:21 Екеуімізбен тығыз байланыста

Жох1 2:24 Әкемен тығыз байланыста өмір

Жох1 2:28 Мәсіхпен тығыз байланыста қала

Жох1 3:6 Мәсіхпен тығыз байланыста тұрса

Жох1 3:24 тығыз байланыста тұрады.

Жох1 4:13 Оның бізбен тығыз байланыста

Жох2 1:9 де тығыз байланыста болады.

Қор2 6:14 қалай тығыз байланыста тұрмақ?

Еф 2:10 тығыз байланыста болып, игі істер

#### тыйым салу -

тыйым салу - т.қ. қарсы

Мат 8:26 жел мен көлге тыйым салды.

Мат 12:16 жариялауға тыйым салды.

Мат 16:19 жер бетінде тыйым салғаныңды да

Мар 8:33 тұрсың!» — деп тыйым салды.

Елш 16:6 уағыздауға тыйым салғандықтан,

Қор1 14:39 сөйлеуге тыйым салмаңдар.

Тім2 4:2 қателерін әшкерелеп, тыйым сал

#### тыншу -

тыншу - т.қ. демалу, тынығу, - жылы, тынышталу

Жыр 15:9 Саған сенгенімнен тәнім тыншиды

Жыр 54:7 Бұл жерден ұшып кетіп, тыншыр

Иш 14:7 бүкіл жер тыншып аман болады,

Иш 57:20 тынши алмайтын теңізге ұқсайды.

Дан 2:3 жаным тыншымай отыр. Түстің

#### тыншыту -

тыншыту - т.қ. тыныш

Жыр 64:8 толқынының гүрілін тыншыттың,

Жыр 106:29 толқындарын да тыншытты.

Нқл 21:14 сый-тарту ашуды тыншытар,

Нқл 29:17 Жаныңды ол тыншытып,

Езк 5:13 оларға деген ашуымды тыншытып

Соф 3:17 сүйіспеншілігімен сені тыншытып

#### тынығу, - жылы -

тынығу, - жылы - т.қ. демалу, тыншу

Мыс 31:15 демалыс, сол күні тынығыңдар!

Леу 25:5 жердің тынығатын жылы болсын.

Леу 25:6 Тынығу жылы өздігінен өсіп

Леу 25:8 жеті тынығу жылын санап

Леу 26:35 демалмаған тынығу жылдарының

Пат3 13:7 Сарайыма кіріп, біраз тынығып,

Пат4 4:11 жоғарғы бөлмеде тынығып жатты.

Шеж2 36:21 жетпіс жыл бойы тынығып жатты.

Жыр 131:14 Менің ұдайы тынығар тұрағым,

Иш 57:2 о дүниеде тынығатын болады.

Езк 34:14 өрістерде оттап тынығып,

Дан 12:13 тынығасың. Ақыр заманда қайта

Соф 3:13 Олар ішіп-жеп, алаңсыз тынығады

Мар 6:31 біраз тынығып демалыңдар!» —

Мар 14:41 ұйықтап, тынығып жатырсыңдар

#### тыным -

тыным - т.қ. демалу, тыныштық

Жыр 61:2 тыным табады жалғыз Құдайдан,

Жыр 90:1 саясынан табады тыным.

Жыр 93:13 Тыным бересің соған қиын-қыстау

Нқл 27:15 Ұрысқақ әйел де тыным

Аян 14:11 күні-түні тыным болмайды.

#### тыныс -

тыныс - т.қ. дем, леп

Әйүп 27:3 Құдай маған тыныс алуға мұрша

Иш 42:5 бәріне тыныс берген Құдай Ие

#### тыныш -

тыныш - т.қ. алаңсыз, бейбіт, бейқам, бірқалыпты, тыншыту

Жар 25:27 шатыр маңайында тыныш жүретін

Мыс 14:14 тек тыныш тұрсаңдар болғаны

Нех 8:11 Тыныш болып, жыламаңдар!

Жыр 4:9 бердің сыйлап Тыныш өмірді

Жыр 130:2 жаным да Тыныш жатыр бейқам

Нқл 15:27 Параны жек көрген тыныш өмір

Иш 26:3 Жанды сақтайсың Сен тыныш,

Иш 28:12 тыныш жер, шаршағандардың

Иш 32:18 халқым тыныш мекендерде тұрып

Езк 1:25 қанаттарын түсіріп тыныш тұрған

Езк 10:17 Керубтер қозғалмай тыныш

Зәк 1:11 жер беті тыныш та бейқам тұрып

Мал 2:6 тыныш та әділ жүрді, әрі көптеген

Елш 9:31 тыныш күндерді басынан кешті.

Сал1 5:3 Жұрт «Бәрі тыныш, қауіпсіз» деп

Сал2 3:12 тыныш еңбек етіп, өз нандарын

Тім1 2:2 тыныш та бейбіт өмір сүрмекпіз.

#### тынышталу -

тынышталу - т.қ. демалу, тыншу

Жыр 45:11 «Тынышталыңдар барлығың енді

Жыр 114:7 Тыныштала гөр енді, уа, жан

Иш 30:15 қайтып, тынышталыңдар, сонда

Елш 21:14 біз тынышталып: — Иеміздің еркі

Аян 6:11 біраз уақыт тынышталып күте

#### тыныштық -

тыныштық - т.қ. амандық, бейбітшілік, татулық, тыным

Рул 6:26 бұрып тыныштық сыйлай көрсін!

Пат1 25:6 амандық пен тыныштық тілейміз.

Жыр 28:11 Тыныштық сыйлап ақ батасын

Жыр 37:4 жан-тәнімде тыныштық жоқ.

Жыр 84:9 Тыныштықты уәде етеді Ол өз

Жыр 118:165 сүйгендер тыныштыққа кенелер

Нқл 3:2 Амандық пен тыныштық молынан

Иш 9:6 Тыныштықты сыйлайтын Әмірші»

Иш 32:17 тыныштық пен қауіпсіздік әкелмек

Иш 48:18 тыныштық сарқылмас өзендей,

Иш 48:22 тыныштық болмайды!» — деп нық

Иш 52:7 Ол тыныштықты жариялап,

Иш 53:5 амандық пен тыныштық әкелді.

Иш 54:10 сенімен амандық пен тыныштық

Ерм 6:14 амандық пен тыныштық жоқ қой!

Ерм 6:16 Сонда жандарыңа тыныштық

Ерм 8:15 Амандық пен тыныштықтың

Зәк 9:10 барлық халықтарға тыныштық

Мат 11:29 Тыныштық табады сонда

Лұқ 2:14 риза болған Адамдарға тыныштық

Лұқ 2:29 пендеңді Тыныштықпен о дүниеге

Лұқ 10:5 Осы үйге амандық пен тыныштық

Лұқ 24:36 Сендерге амандық пен тыныштық

Жох 14:27 Өзімнің тыныштығымды беремін.

Жох 16:33 тыныштыққа кенелсін деп айттым.

Жох 20:26 амандық пен тыныштық болсын!

Жақ 3:18 Татуластырушылар «тыныштық

Пет1 1:2 Рақым, амандық және тыныштық

Пет2 3:14 таза, тыныштықпен өмір сүрді деп

Рим 8:6 өмір мен тыныштыққа жеткізеді.

Рим 15:33 Тыныштық сыйлайтын Құдай

Қор1 14:33 тәртіпсіздікті емес, тыныштық пен

Қор2 13:11 тыныштықтың бастауы — Құдай

Ғал 5:22 тыныштық, шыдамдылық

Флп 4:7 асқан керемет тыныштығы

Қол 3:15 Иеміз Мәсіх сыйлаған тыныштық

Сал1 5:23 Тыныштықты сыйлайтын Құдай

Сал2 3:16 Тыныштықтың бастауы —

Тім1 2:11 Әйелдер тыныштықпен, әр

Тім2 1:2 тыныштығын сыйлай берсін.

Евр 4:3 етілген тыныштықты иемденеміз.

Евр 4:6 сол тыныштыққа кіре алмады. Ал

Евр 4:9 тыныштыққа жету мүмкіндігі әлі

Евр 12:11 әділдік пен тыныштықтың игілікті

Аян 1:5 тыныштық сыйлай көрсін!

Аян 8:1 сағат шамасында тыныштық

#### тыңдау -

тыңдау - т.қ. құлақ асу, - салу, - түру, тіл алу

Жар 22:1 Тыңдап тұрмын, — деп жауап

Заң 4:1 шешімдерді тыңдаңдар! Өмір сүре

Заң 6:4 Тыңда, Исраил: Құдайымыз

Заң 21:18 мүлдем тыңдамайтын болса,

Еш 1:17 Мұсаны қалай тыңдаған болсақ

Пат1 3:9 Ием, айта гөр, пендең тыңдап тұр»

Жыр 80:12 таңдаған халқым Мені тыңдамады

Жыр 129:2 Тәңір Ием, даусымды тыңдай гөр,

Нқл 19:20 Ақылды тыңдап, нақылға бағын

Нқл 22:17 айтқандарын құлақ түріп тыңда

Иш 42:23 қайсың осыларды тыңдайсыңдар?

Ерм 7:13 бірақ сендер тыңдамадыңдар!

Мат 7:24 Осы айтқандарымды тыңдап

Мат 11:15 барлар жақсылап тыңдап алсын!

Мат 17:5 Оны тыңдаңдар!» — деген дауыс

Жох 3:36 Ал Оны тыңдамағандар шынайы

Жох 9:27 бірақ тыңдаған жоқсыздар.

Елш 4:19 Құдайды емес, сіздерді тыңдау

Елш 5:29 Құдайды көбірек тыңдау керек

Елш 28:28 олар оны зейінмен тыңдайды. —

Жақ 1:19 Әркім тыңдауға жүйрік, ал

Еф 4:29 тыңдап тұрғандардың сенімдерін

Евр 12:25 тұрған Тәңір Иені тыңдаңдар!

Евр 13:17 айтқандарын тыңдаңдар. Олар

Аян 2:7 айтқандарын жақсылап тыңдап

#### тырмысу -

тырмысу -

Пат1 14:13 тырмысып жоғары өрмелей

Әйүп 30:13 мені құртуға қатты тырмысады.

Лұқ 13:24 кіруге барынша тырмысыңдар!

#### тырысу -

тырысу -

Пат4 25:4 қашып кетуге тырысты. Бабылдық

Шеж1 22:13 орындауға тырыссаң, табысқа

Нех 6:9 бізді қорқытуға тырысып:

Әйүп 10:6 табуға тырысуың қажет пе?

Уағ 7:27 жайттарды пайымдауға тырыстым

Уағ 8:9 санаммен ұғынуға тырысқанда,

Лұқ 6:7 сылтау табуға тырысып, Ол

Қор1 7:33 көңілін табуға тырысып,

Қор1 10:33 ұнамды болуға тырысып, жеке

Қор2 5:9 ынтамен Оған ұнауға тырысамыз.

Қор2 8:21 да адал жүруге тырысамыз.

Ғал 1:10 адамдарға ұнауға тырыспаймын,

Флп 3:12 түсіп, иемденуге тырысудамын.

Сал1 2:18 бірнеше рет баруға тырыстым,

Тім2 4:9 Маған тезірек келуге тырыс.

Тім2 4:21 Қыс түспей келуге тырыс. Еубұл,

Тит 3:12 Никополға тез жетуге тырыс, сол

#### тыс -

тыс - т.қ. сырт, шектен тыс

Еф 2:12 Исраил халқынан тыс және

Қол 4:5 Қауымнан тыс адамдармен

Сал1 4:12 тыс адамдардың алдында әдепті

Тім1 3:7 тыс жұрттың да оған жақсы куәлік

#### тізе бүгу -

тізе бүгу -

Пат3 19:18 Бағал алдында тізе бүкпегендер

Иш 45:23 алдымда әрбір адам тізе бүгіп, тіл

Рим 11:4 Бағал алдында тізе бүкпегендер

Рим 14:11 алдымда әрбір адам тізе бүгіп, тіл

Еф 3:14 Құдай Әкеміз алдында тізе бүгіп

Флп 2:10 Бәрі де тізе бүкпек Оның алдында

#### тізерлеу -

тізерлеу -

Бил 7:6 суды тізерлеп жатып ішті

Пат3 8:54 тізерлеп отырған Сүлеймен

Жыр 21:30 адамдар Оның алдында тізерлеп

Дан 6:10 тізерлеп отырып, сиынатын

Лұқ 22:41 тізерлеп отырды да, мінажат етіп

Елш 7:60 Тізерлеп отыра қалған ол қатты

Елш 9:40 тізерлеп отырып, Құдайға сиынды.

#### тізім -

тізім -

Рул 3:40 өткізіп, аты-жөндерін тізімге тірке

Заң 29:20 аспан астындағылардың тізімінен

Шеж1 11:11 Дәуіттің батырларының тізімі

Шеж1 24:6 көздерінше ресми тізімге жазып

Шеж1 27:1 басқарушыларының тізімі

Шеж2 17:14 әулеттері бойынша тізімі мынау:

Езр 1:9 Сол бұйымдардың тізімі мынау:

Езр 8:20 жөндері бойынша тіркеліп, тізімге

Лұқ 2:1 салық төлеу үшін тізімге тіркелуге

Лұқ 2:4 Бетлехемге, тізімге тіркелуге

Тім1 5:9 таңдалып, арнайы тізімге тіркелсін

#### тікен, тікенді -

тікен, тікенді -

Жар 3:18 саған тікенектер мен ошағандарды

Мыс 3:2 періштесі бір тікенді бұтаның

Мат 13:7 басқа дәндер тікен арасына түседі.

Мат 13:22 Тікен арасына себілген дәндер

Мат 27:29 тікенді бұтақшалардан «тәж» өріп

Мар 12:26 тікенді бұта туралы бөлімді

Мар 15:17 тікенді бұтақшалардан «тәж» өріп,

Жох 19:5 Иса басындағы тікен тәжімен

Елш 7:35 тікенді бұтада аян берген періште

Евр 6:8 тікен мен ошаған шығаратын жер

#### тіктегіш -

тіктегіш -

Зәк 4:10 тіктегішін алып, құрылысқа

#### тіл -

тіл -

Жар 11:1 бір тілді, бірдей сөздерді қолданды

Жар 11:6 біртұтас халық болып, бірдей тілде

Жар 11:9 бүкіл әлемдегі тілді шатастырып

Жыр 5:10 тілдерімен айтады жалғандық.

Жыр 50:16 Тіліммен әділдігіңді мадақтаймын.

Жыр 54:10 тілдерін шатастырып

Жыр 56:5 тілдері өткір қылыштай, Тістері де

Жыр 58:8 Тілдері семсердей жарақаттайды,

Жыр 118:172 Тілім сөздеріңді ән-жырға

Нқл 12:18 Дана өз тілімен жанның жарасын

Нқл 18:21 Тілде өмір мен өлімнің билігі

Елш 2:3 жалаңдаған тілдер көрінді де

Елш 2:6 өз тілінде сөйлеп тұрғанын естіді.

Жақ 1:26 тіліне ие бола алмайтын әркім

Жақ 3:8 Тіл — бағынуға көнбейтін жаман

Рим 14:11 тіл біткен әр пенде Құдай екенімді

Флп 2:11 Мәсіхті тіл атаулы барлығы да

#### тіл алу -

тіл алу - т.қ. құлақ асу, - салу, - түру, тыңдау

Жар 3:17 «Әйеліңнің тілін алып

Жар 22:18 Себебі сен Менің тілімді алып

Мыс 23:22 егер оның тілін алып, Менің

Пат1 15:22 Оған мойынсұнып, тілін алу ма?!

Нқл 5:13 тілін қалайша алмаппын,

Еф 6:1 әке-шешелеріңнің тілін алыңдар

Қол 3:20 да ата-аналарыңның тілін алыңдар

Қол 3:22 қожайындарыңның тілін алыңдар!

#### тіл тигізу -

тіл тигізу -

Пат2 21:21 Әлгі алып Исраилге тіл тигізіп

Шеж2 32:17 Иеге тіл тигізген сайқымазақ

Әйүп 1:5 іштей Құдайға тіл тигізіп қойған

Иш 58:9 тіл тигізуді де доғарыңдар!

Мат 27:39 Исаға тіл тигізді. Олар бастарын

Лұқ 23:39 біреуі Исаға тіл тигізіп: — Мәсіх

Елш 6:11 тіл тигізіп қорлық сөз айтқанын

Елш 13:45 қарсы сөйлеп, оған тіл тигізді.

Елш 18:6 қарсы шығып, тіл тигізгеннен

Елш 19:9 ел алдында тіл тигізе бастады.

Тім1 1:13 тіл тигізіп, қауымдарын қудалап,

Аян 16:9 Құдайдың атына тіл тигізді. Бірақ

#### тілек -

тілек - т.қ. ой-тілек, талап, талап ету

Мыс 36:2 жұмыс істеуге тілек білдірген тағы

Пат2 14:22 патша үшін игі тілек тілеп, оған

Пат3 8:66 ізгі тілек айтып баталарын берді

Нех 11:2 Иерусалимде тұруға тілек

Жыр 19:6 Тілектеріңді қабыл алсын Иеміз.

Жыр 54:7 Сонда мен тілек тілеп былай дедім

Жыр 144:19 Өзін қастерлейтіннің тілегін

Нқл 13:12 Орындалған тілек өмірді

Елш 27:24 Құдай тілегіңді ескеріп,

Еф 2:3 тілектерімізді орындадық.

Флп 1:4 қуана тілек тілеп сиынудамын.

#### тілеу -

тілеу - т.қ. өтініш

Ест 9:30 есендік тілеген сәлемхаттарын

Нқл 11:23 Әділдің тілегені жақсылықпен

Мат 15:28 Тілегенің болсын! — деді. Сол

Жох1 5:15 тілегенімізді беретінін де білеміз.

Қор2 8:11 құлшына тілегендеріңді жүзеге

Евр 13:19 Иемізден тілеулеріңді ерекше

#### Тімоте -

Тімоте -

Елш 16:1 Сол жерде Тімоте есімді Мәсіхтің

Рим 16:21 Қызметтесім Тімоте және

Қор1 4:17 Тімотені жіберіп отырмын, ол —

Тім1 1:18 Тімоте, балам менің, саған мына

Евр 13:23 Тімотенің тұтқыннан

#### тірек -

тірек - т.қ. сүйеніш

Пат2 22:19 Жаратқан Ие бірақ тірегім болды,

Әйүп 4:6 қастерлеуің — сеніміңнің тірегі

Жыр 9:35 Саған сенеді, жетімге де тірексің.

Жыр 72:26 Жүрегімнің берік тірегі бола

Жыр 118:175 Шешімдерің тірек болып мені

Ғал 2:9 «Қауымның тіректері» деп

#### тіркелу -

тіркелу -

Рул 3:40 аты-жөндерін тізімге тірке.

Шеж1 9:22 ата-тектері бойынша тіркелді.

Шеж1 23:27 қызметке алынып, тіркеліп

Ерм 52:25 тіркеген қолбасшының хатшысын

Езк 13:9 шежірелеріне тіркелмейді де,

Лұқ 2:1 тізімге тіркелуге жарлық шығарды

Лұқ 2:4 Бетлехемге, тізімге тіркелуге

Лұқ 10:20 кітапқа тіркелгендігіне қуаныңдар

Тім1 5:9 таңдалып, арнайы тізімге тіркелсін

#### тіршілік -

тіршілік - т.қ. ғұмыр

Жар 2:7 мұрнына тіршілік лебін үрледі.

Жар 6:20 Тіршілікті жалғастыру үшін

Қор2 5:15 өздері үшін ғана тіршілік етпесін,

#### тіршілік иесі -

тіршілік иесі -

Жар 1:24 Жер әр қилы тіршілік иелерін:

Езк 1:5 тіршілік иелеріне ұқсаған төрт

Аян 5:13 тіршілік иесінің былай деп ән

#### тірі -

тірі - т.қ. мәңгі тірі Құдай, тірілту, тірілу

Жар 2:7 осылай тірі жан болып шыға келді.

Жар 6:19 Тірі жануарлардың

Жар 45:26 Жүсіп тірі екен! Ол — бүкіл

Мыс 33:20 оны көрген пенде тірі қалмайды.

Заң 5:26 Мәңгі тірі Құдайдың дауысын от

Пат3 3:23 Бірің «Тірі бала менікі, өлгені

Әйүп 19:25 тірі екенін білемін!

Жыр 17:47 Жаратқан тірі! Құздай Қорғаушым

Ерм 2:13 «тірі судың қайнар көзін»

Жох 6:51 Көктен түскен «тірі нан» Менмін.

Пет1 1:3 бізді тірі үмітке кенелтті.

Пет1 2:4 бағалы деп таңдаған «тірі Тас»

Пет1 2:5 тірі тастар сияқтысыңдар.

Рим 12:1 тірі құрбандықтай болсын

Сал1 4:17 Тірі жүрген біз мұнан соң

Тім1 4:10 тірі Құдайға сенімімізді арттық.

Евр 4:12 Себебі Құдайдың сөзі тірі

Аян 1:18 әрі Мәңгі Тірімін. Мен өлген едім

#### тірі қалу, - қалдыру -

тірі қалу, - қалдыру - т.қ. аман қалу, - қалдыру

Иш 10:21 «Тірі қалғандары қайта оралады»

Иш 11:16 тірі қалғандарына Ассурдан

Ерм 38:2 берілетін әркім тірі қалып, өз

Езк 12:16 індеттен тірі қалдырамын. Мұнан

Мих 2:12 Исраилдің тірі қалғандарын

Зәк 8:12 тірі қалғандарына мұралық

Зәк 10:9 балалары тірі қалып, елге қайтып

Қор2 1:8 тірі қаламыз деп үміттенбедік те.

#### тірі су -

тірі су - т.қ. өмір суы

Ерм 2:13 Мені, «тірі судың қайнар көзін»,

Ерм 17:13 олар тірі судың қайнар көзі —

Зәк 14:8 Иерусалимнен тірі су ағып шығып,

Аян 7:17 «тірі судың» бұлақтарына

#### тірілту -

тірілту - т.қ. жандандыру, қайта тірілту, тірі

Жох 5:21 тірілтіп жан беретініндей

Елш 2:24 тұзағынан босатып, тірілтіп алды.

Рим 8:11 өлімнен тірілтіп алатын болады.

Қор1 6:14 Өзінің құдіретімен тірілтіп алмақ.

Қор2 1:9 Ол өлгендерді тірілте алады ғой.

Еф 2:5 Мәсіхпен бірге тірілтіп алды.

#### тірілу -

тірілу - т.қ. қайта тірілу, қайтадан -, тірі

Лұқ 15:24 мына ұлым өлген еді — тірілді,

Лұқ 15:32 өлген еді — тірілді

Лұқ 16:31 өлгендердің біреуі тіріліп, барса да

Жох 5:29 жасағандары сотталу үшін тіріледі.

Елш 26:23 ең бастысы болып өлімнен тіріліп

Қор1 15:15 шынымен тірілмейтін болса

Қор1 15:44 тірілгені — табиғаттан тыс

Еф 5:14 ұйқышыл, Рухани өлімнен тіріл!

Қол 3:1 Онымен бірге рухани тірілдіңдер.

#### тіс -

тіс - т.қ. улы тіс

Мыс 21:24 көзге көз, тіске тіс, қолға қол

Жыр 34:16 Маған қарсы тістерін қайрап

Жыр 123:6 тістеріне бізді қимаған Жаратқан

Уағ 12:3 диірмендей уататын тістері аз

Мат 5:38 тіске тіс» дегенді естідіңдер.

#### тіс жару -

тіс жару - т.қ. айту, білдіру

Пат1 25:19 ол бұл туралы тіс жарған жоқ.

Пат4 2:3 білемін, бұл туралы тіс жармаңдар

Ест 2:10 тегі жайлы ешкімге тіс жармады.

Иш 53:7 қой секілді тіс жармады.

Елш 8:32 тоқты секілді тіс жармады.

Елш 23:22 туралы ешкімге де тіс жарма

#### тістену -

тістену - т.қ. қабу

Мат 8:12 еңіреп жылап, қинала тістенетін

Мат 13:42 қинала тістенетін болады-ау!

Мат 25:30 еңіреп жылап, қинала тістенетін

### У


у -

уағыз -

уағыздау -

уағыздаушы -

уайым -

уайымдау -

уайым-қайғы -

уақтылы -

уақыт -

уәде -

уәде беру -

уәде ету -

уәделену -

уәделі -

уәзір -

уәкіл -

улы -

улы жылан -

улы тіс -

Ур -


#### у -

у -

Әйүп 6:4 жаным солардың уын ішуде. Иә,

Әйүп 20:14 арсыздың ішінде жыланның уы

Жыр 57:5 сөздері зәрлі жыланның уындай,

Жыр 139:4 жыланның уы» тілдерінен тамады.

Нқл 23:32 Денеңе сұр жыландай уын шашар,

Амо 6:12 ащы уға айналдырдыңдар

Жақ 3:8 кісі өлтіретін уға толы.

Рим 3:13 жыланның уы тілдерінен тамады.

#### уағыз -

уағыз -

Жүн 3:4 Күн ұзағына халыққа уағыз айтып:

Мат 3:1 былай деп уағыз айта бастады:

Мат 11:1 халыққа тәлім беріп, уағыз айту

Мар 1:39 мәжілісханаларында уағыз айтты,

Мар 3:14 елшілер» деп атады. Оларды уағыз

Елш 4:18 Исаның атымен ешқандай уағыз

Елш 9:27 Исаның атынан батыл уағыз

Елш 19:8 именбей, емін-еркін уағыз айтып,

Елш 20:2 зор жігер берген уағыздар айтып

Пет1 4:11 уағыз айтатындарың Құдай сөзін

Рим 15:23 өлкелерде менің уағыз жүргізуге

Қор1 1:21 деп есептейтін уағызымыз арқылы

#### уағыздау -

уағыздау - т.қ. насихаттау

Мат 4:17 таяп қалды!» деп уағыздап жүрді.

Елш 5:42 уағыздауларын тоқтатқан жоқ.

Пет1 1:25 Сендерге уағыздалған Ізгі хабар

Рим 1:15 сендерге де оны уағыздауға деген

Рим 10:14 Оны ешкім уағыздамаса

Рим 10:15 жібермесе, қалай уағыздайды?»

Рим 15:20 Осылай жүргенде уағыздау

Қор1 1:17 Ізгі хабарды уағыздауға жіберді.

Қор1 2:1 шынайы хабарын уағыздаған

Қор1 2:13 үйренген сөздермен уағыздап

Қор1 9:16 Ал Ізгі хабарды уағыздап

Қор1 9:18 Уағыздауымда құқықтарымды

Қор1 15:1 мен сендерге уағыздаған Ізгі

Қор2 10:16 өзге жерлерде де уағыздай алып

Қор2 11:4 өзге «Исаны» уағыздағанда,

Ғал 1:8 уағыздағандарымызға қайшы өзге

Ғал 1:11 мен уағыздаған Ізгі хабар адам

Ғал 1:23 қазір уағыздап жүр» дегенді естіді.

Еф 3:8 халықтарға уағыздау үлесіме тиді:

Флп 1:15 ақниеттен уағыздап жүр.

Тім1 5:17 Құдай сөзін уағыздап, үйретуге

Тім2 4:2 Құдайдың сөзін уағызда!

Тит 1:3 уақытында хабарын уағыздатып

#### уағыздаушы -

уағыздаушы - т.қ. Ізгі хабарды жеткізушы, таратушы, уағыздаушы

Уағ 1:2 үйрететін Даналықты уағыздаушы

Уағ 12:9 Даналықты уағыздаушы сонымен

Лұқ 1:2 Ізгі хабарды уағыздаушылардың

Елш 21:8 Ізгі хабарды уағыздаушы Філіптің

Пет1 1:12 Ал қазіргі заманда уағыздаушылар

Пет2 2:5 әділдікті уағыздаушы Нұх

Қор1 9:14 Ізгі хабарды уағыздаушылардың

Тім2 4:5 уағыздаушының міндетін атқарып,

#### уайым -

уайым -

Жар 41:51 Құдай менің барлық уайымымды,

Жыр 54:23 Иеге арт бар уайымыңды, Ол сені

Нқл 12:25 уайым адамның еңсесін басар

Иш 30:15 Уайымға салынбай Маған сенім

Мат 6:34 күн туралы уайымға салынбаңдар!

Лұқ 12:11 ойлап уайымға салынбаңдар!

Пет1 5:7 Барлық уайымдарыңды Құдайға

#### уайымдау -

уайымдау -

Жар 45:5 Ал енді, ештеңені уайымдамаңдар

Мат 6:25 деп тәндеріңді уайымдамаңдар!

Мат 6:27 ақ осындай мәселелерді уайымдап

Мат 6:31 не киеміз деп уайымдамаңдар!

Мат 10:19 ойлап уайымдамаңдар! Айтатын

Лұқ 12:22 деп тәндеріңді уайымдамаңдар!

Лұқ 12:25 осындай мәселелерді уайымдап

Қор2 12:20 мүмкін деп уайымдаймын.

Флп 2:26 хабар жеткенін қатты уайымдап

Флп 4:6 Еш нәрсені уайымдамай

#### уайым-қайғы -

уайым-қайғы -

Жыр 93:19 Уайым-қайғы кернегенде менің

Қор1 7:32 уайым-қайғы баспаса екен деймін.

#### уақтылы -

уақтылы -

Нқл 15:23 Уақтылы айтылған сөз бір ғанибет

Мат 24:45 ас-суларын уақтылы беруге

Рим 13:8 Қарыздарыңды уақтылы өтеп

#### уақыт -

уақыт - т.қ. мезгіл, мерзім, мұрсат

Ест 4:14 құрметіне дәл осындай уақыт үшін

Уағ 3:1 Өз уақыты бар әр нәрсенің

Уағ 3:11 Құдай әр нәрсені өз уақытына сай

Иш 54:7 Сені біраз уақытқа тастап кетіп

Иш 60:22 уақыты келгенде тездетіп жүзеге

Ош 10:12 бет бұрып, мойынсұнатын уақыт!

Абқ 2:3 хабар белгілі бір уақытта іске асып

Мат 4:17 Сол уақыттан бастап Иса: «Теріс

Жох 4:23 мойынсұнып сиынатын уақыты

Жох 12:23 ұлылыққа жететін уақытым келді.

Пет1 4:17 халқын соттай бастайтын уақыты

Рим 5:6 қойған уақытында күнәкар біздер

Рим 13:11 оянып, сақ болатын уақытымыз

Қор1 7:5 Егер біраз уақыт үздіксіз Құдайға

Ғал 4:4 Құдай белгілеген уақыты жеткенде

Ғал 6:9 тиісті уақытта оның игілікті өнімін

Сал1 5:1 болашақ уақыттар мен мезгілдер

#### уәде -

уәде - т.қ. ант

Еш 21:45 берген игілікті уәделерінің

Пат3 8:20 Оның уәдесіне сай, мен әкемнің

Жыр 21:26 Уәдемді орындап халқыңның

Жыр 55:13 уәдеме сай шүкірлік тартуларын.

Жыр 118:58 Уәдеңе сай рақымды бола гөр

Елш 1:4 өз уәдесін орындауын тосыңдар!

Елш 2:39 бұл уәде сендерге, балаларыңа

Пет2 3:9 уәдесін орындауын кешіктірмейді!

Пет2 3:13 біз Құдайдың уәдесіне сай әділдік

Рим 4:21 ол Тәңірдің өз уәдесін орындай

Рим 9:4 уәделері де солардың үлесінде.

Қор1 10:13 Ал Құдай Өзінің уәдесіне берік

Қор2 1:20 барлық уәделері Мәсіх арқылы

Еф 2:12 уәделерінен шет қалдыңдар.

Евр 4:1 жайлы уәдесі әлі де күшінде.

#### уәде беру -

уәде беру - т.қ. сөз беру

Жар 28:20 ант етіп былай деп уәде берді

Пет2 1:4 құнды да тамаша уәделерін берді.

Жох1 2:25 берген уәдесі — мәңгілік өмір.

Рим 11:29 Құдай уәде беріп, таңдап

Қор2 7:1 Осы уәделердің бәрі де бізге

Еф 3:6 уәдесінен өз үлестерін алмақ.

Еф 6:2 Құдайдың бір уәдемен

Евр 10:23 уәде берген Құдай сөзіне адал.

#### уәде ету -

уәде ету -

Заң 15:6 Құдай Иеміз Өзі уәде еткендей

Уағ 5:3 Нені уәде еткен болсаң, соны

Иш 38:7 Иенің Өзінің уәде еткенін іске

Лұқ 24:49 Мен Әкем уәде еткен Киелі Рухын

Жақ 1:12 сүйгендерге сыйлауға уәде етті.

Еф 1:13 Уәде етілген Киелі Рух сол кезде

Тім2 1:1 шынайы өмірді уәде еткендігін

Евр 6:12 уәде етілген игіліктерді

#### уәделену -

уәделену -

Ғал 3:14 сенген бәріміз уәделенген Киелі

#### уәделі -

уәделі -

Рул 14:34 Уәделі елді қанша күн барлаған

Ерм 34:4 Иенің уәделі сөзін де тыңда, уа,

Елш 2:33 Әкеден уәделі Киелі Рухты алған

Ғал 3:22 табыс етілетін уәделі сыйдың

#### уәзір -

уәзір - т.қ. қызметкер, нөкер

Жар 39:4 Уәзір Жүсіпті жеке қызметшісі

Жар 41:43 Мысыр елін басқаратын бас уәзірі

Пат3 12:6 уәзірі болған ақсақалдардан ақыл

Пат3 18:7 Абадиях уәзір күтпеген жерден

Пат4 18:17 бас нөкерін және бас уәзірін қалың

Ерм 36:16 Уәзірлер кітаптағы сөздердің бәрін

Ерм 37:15 Уәзірлер Еремияға ашуланып, оны

Дан 1:9 Құдай бұл уәзірдің жүрегін жібітіп,

Мар 6:21 өзінің туған күнінде уәзірлері,

Елш 8:27 қазынасын басқаратын уәзірі екен.

Елш 8:31 Уәзір: — Біреу түсіндірмесе,

Елш 8:36 Уәзір сонда: — Мынау су ғой,

#### уәкіл -

уәкіл - т.қ. елші, өкіл

Шеж2 9:8 Сізге риза болып, уәкілі ретінде

Елш 19:31 әкімшілігінің кейбір уәкілдері де

#### улы -

улы -

Заң 29:18 улы жеміс беретін тамырға ұқсап,

Пат4 4:40 мынау бір улы зат қой!» — деп

Евр 12:15 улы жеміс беретін тамырды қазып

Аян 9:5 улы шаянның шаққанындай

#### улы жылан -

улы жылан - т.қ. жылан

Рул 21:6 отқа ұқсаған улы жыландар

Заң 8:15 үрейлі иен дала, улы жыландар

Заң 32:24 жорғалайтын улы жыландарды.

Мат 3:7 Ей, улы жыланның тұқымдары!

Мар 16:18 қолдарымен улы жылан ұстап не у

Елш 28:3 улы жылан атып шығып, оның

Аян 12:14 сол улы жыланнан қауіпсіз тұрып,

#### улы тіс -

улы тіс - т.қ. тіс

Ош 13:14 қайда улы тісің? О дүние

Қор1 15:55 О дүние, қайда улы тісің?

Қор1 15:56 Өлім тудыратын «улы тіс» — күнә

#### Ур -

Ур -

Жар 11:31 халдейлер еліндегі Ур қаласынан

Жар 15:7 елді иемденсін деп халдейлік Ур

Нех 9:7 оны халдейлердің Ур қаласынан

### Ұ


ұғу -

ұғыну -

ұдайы -

ұждан -

ұзақ -

ұзарту -

ұзату -

ұйғару, ұйғарым -

ұйқы -

ұйқышыл -

ұйықтау -

ұқсас -

ұқсату -

ұқсау -

ұқыпты -

ұл, Ұл -

ұлан-ғайыр -

ұласу -

ұл-қыз -

ұлт -

ұлы -

ұлылық -

ұмтылу -

ұмыту -

ұнамды -

ұнамды өмір -

ұнамдылық -

ұнату -

ұнау -

Ұрия -

ұрлау -

ұрлық -

ұрпақ -

ұру -

ұры -

ұрыншақ -

ұрып-соғу -

ұрыс -

ұрыс-керіс -

ұрысқақ -

ұрысу -

ұрысып-керісу -

ұсақ мал -

ұсақ-түйек -

ұсқын -

ұста -

ұстаз -

ұстамды -

ұстамдылық -

ұстамсыз, ұстамсыздық -

ұстану -

ұстап беру -

ұстара -

ұстау -

ұсыну -

ұсыныс -

ұтыс -

ұя -

ұялту -

ұялу -

ұят -


#### ұғу -

ұғу - т.қ. білу, біліп алу, пайымдау

Нех 8:8 халық оқылғандарды жақсы ұғып

Әйүп 36:26 біз Оны толығымен ұға алмаймыз.

Уағ 11:5 ұқпайсың ғаламның барлығын

Мат 16:3 оқиғаларды ұға алмайсыңдар!

Қор1 2:8 билеушілердің біреуі де ұққан емес

#### ұғыну -

ұғыну - т.қ. білу, біліп алу, пайымдау

Мыс 16:12 Жаратқан Ие екенімді ұғынып

Заң 8:5 тәрбиелейтінін терең ұғынып,

Заң 32:29 Дана болып олар ұғынса ғой,

Нех 8:13 жазылғандарды тереңірек ұғынбақ

Әйүп 37:5 біз ұғына алмайтын керемет

Жыр 77:6 Кейін туар перзенттері де ұғынсын

Жыр 118:125 Сонда ережелеріңді ұғына аламын.

Нқл 14:8 даналығы — өз жолын ұғынуы,

Уағ 7:25 ұғынуға шын жүректен бет бұрған

Иш 6:10 жүректерімен ұғынып, теріс

Иш 43:10 кім екенімді ұғынуларың үшін

Иш 43:19 Сендер мұны ұғынбайсыңдар ма?

Дан 9:13 ұғынуға көңіл бөлген жоқпыз, әрі

Мат 19:12 Мұны ұғына алатындар ұғынсын!

Мар 9:32 сөздердің мағынасын ұғынбады,

Қор1 14:20 ұғынуға келгенде ересектей

Евр 11:3 сенімімізбен ұғынамыз.

#### ұдайы -

ұдайы - т.қ. әр уақытта, әрдайым, әрқашан

Рим 12:12 шыдап, Құдайға ұдайы сиыныңдар

Қор1 13:7 Дәйім қорған болып, ұдайы сенеді

Еф 5:20 ұдайы шүкірлік етіңдер!

Қол 1:9 ұдайы Құдайға сиынып келеміз.

Тім1 4:16 Осыларды ұдайы атқара бер

Евр 13:1 бауырластар ретінде ұдайы жақсы

#### ұждан -

ұждан - т.қ. ар-ұждан

Жыр 15:7 Ұжданым түнде де мені ескертеді.

#### ұзақ -

ұзақ -

Заң 6:2 Сонда өмір жастарың ұзақ болады.

Заң 11:9 елде өмірлерің ұзақ болады.

Нқл 13:12 Ұзаққа созылған үміт жүрек

Мат 23:14 көзге түсу үшін ұзақ мінажат етіп

Мар 12:40 әдейі көзге түсу үшін ұзақ сиынып

Лұқ 18:7 соны ұзаққа созып жібере ме?

#### ұзарту -

ұзарту -

Нқл 3:2 Өйткені олар ғұмырыңды ұзартар

Мат 6:27 өз бойын тіпті бір қарыс ұзарта

#### ұзату -

ұзату -

Жар 24:41 олар қызын ұзатуға келіспесе,

Пат3 9:16 қызын Сүлейменге ұзатқанда, осы

Ерм 29:6 қыздарыңды ұзатыңдар, олар да

Мат 24:38 әйел алып, қыздарын ұзатып өмір

Қор1 7:37 ұзатпаймын деген байламға

Қор1 7:38 қызын ұзатқан дұрыс істейді

Қор2 11:2 таза «қыз күйлеріңде» ұзатқым

#### ұйғару, ұйғарым -

ұйғару, ұйғарым - т.қ. шешу

Мыс 33:5 сендермен не істеуді ұйғарамын».

Шеж2 24:4 үйін жөндеуден өткізуді ұйғарды.

Жыр 132:3 Мәңгі бақи сыйлауға ұйғарған еді.

Нқл 19:21 ұйғарымы жүзеге асар.

Иш 14:27 Әлемнің Иесі осыны ұйғарды.

Елш 15:25 ертіп сендерге жіберуге ұйғардық;

Елш 15:34 сол жерде қалуға ұйғарды (ал

#### ұйқы -

ұйқы -

Жар 2:21 Ие адамды терең ұйқыға батырып,

Жар 15:12 Ыбырамды керемет ұйқы басты.

Пат1 26:12 Ие жауынгерлерді терең ұйқыға

Ест 6:1 Сол түні патшадан ұйқы қашты.

Нқл 19:15 Жалқауды ұйқы басар, Енжардың

Уағ 5:11 еңбегімен күн көретіннің ұйқысы

Жүн 1:5 түсіп, қатты ұйқыға кеткен

Лұқ 9:32 ұйқы басты. Олар оянғанда

Елш 16:27 Түрме бастығы ұйқысынан оянып,

Рим 13:11 қазір рухани ұйқыдан оянып, сақ

#### ұйқышыл -

ұйқышыл - т.қ. ұйықтау

Нқл 20:13 Ұйқышыл болма, тапшылыққа

Нқл 23:21 Ұйқышылдың киімі тоз-тоз болар.

Еф 5:14 «Оян, ей, ұйқышыл, Рухани

#### ұйықтау -

ұйықтау - т.қ. ұйқышыл

Жар 41:5 Перғауын тағы да ұйықтап кетіп

Пат3 18:27 ұйықтап жатса керек, ояту қажет

Жыр 4:9 Ұйықтаймын енді қаннен-қаперсіз

Жыр 120:3 Ұйықтамайды Қорғаушың,

Жыр 120:4 Қалғымайды да ұйықтамайды.

Нқл 6:10 Біресе ұйықтап не мүлгіп

Мат 25:5 барлығы қалғып, ұйықтап қалады.

Мат 26:38 Менімен бірге ұйықтамай, сергек

Лұқ 8:23 Иса ұйықтап қалды. Сол кезде тау

Жох 11:11 Досымыз Елазар ұйықтап жатыр.

Сал1 5:6 ұйықтап қалмай, сергек те

#### ұқсас -

ұқсас -

Жар 1:26 Өзімізге ұқсас әрі бейнелес етіп

Жар 5:3 өзіне ұқсас бір ұлды болып

Жақ 3:9 Құдай рухани жағынан Өзіне ұқсас

Еф 4:24 жағынан ұқсас жаратылған жаңа

Евр 2:17 ұқсас болуға тиіс еді.

#### ұқсату -

ұқсату -

Иш 46:5 кімге ұқсатасыңдар?

Қор2 3:18 Ол бізді Өзіне ұқсатып, өзгертіп

#### ұқсау -

ұқсау -

Жыр 1:3 су жағасындағы ағашқа ұқсайды

Нқл 11:30 жемісі өмір сыйлар ағашқа ұқсар

Иш 52:14 тұрпаты адам баласына ұқсамай

Мат 6:8 Сендер сондайларға ұқсамаңдар!

Мат 11:16 Олар тентек балаларға ұқсайды.

Жақ 1:23 әлпетін көрген біреуге ұқсайды:

Жох1 1:7 егер Құдайға ұқсап нұрда тұрсақ,

Флп 2:7 Әрі кәдімгі адамға ұқсап көрінді.

#### ұқыпты -

ұқыпты - т.қ. тәптіштеп

Жар 47:6 кәсібіне ерекше ұқыпты

Шеж2 34:12 міндеттерін ұқыпты атқарды.

Нқл 21:5 Ұқыптының ой-ниеті дәулетке

Езк 40:4 Ей, пенде, ұқыпты қара да тыңда.

Дан 6:4 сенімді болып, жұмысын ұқыпты

Лұқ 1:3 басынан бастап ұқыпты зерттеп

Елш 18:25 Иса туралы қызу сөйлеп, ұқыпты

Жақ 1:25 Ізгі хабарға, ұқыпты ден қойып,

Тит 2:5 таза, үй шаруасына ұқыпты әрі

#### ұл, Ұл -

ұл, Ұл - т.қ. (рухани) Ұл

Жар 22:2 жалғыз ұлың Ысқақты ертіп алып

Пат1 16:11 кенже ұлым бар. Ол қой-ешкі

Жыр 2:7 «(Рухани) ұлымсың, — деді Ол

Иш 7:14 пәк қыз құрсақ көтеріп, ұл туады.

Иш 9:6 Біз үшін осы Ұл сыйға берілді!

Ош 11:1 Мен (рухани) ұлымды

Мат 1:21 Мәриям Ұл таппақ

Мат 1:23 пәк қыз құрсақ көтеріп, Ұл туады.

Мат 3:17 Бұл — Менің сүйікті (рухани) Ұлым

Мат 11:27 Оның жалғыз (рухани) Ұлы — Мен

Мат 16:16 тірі Құдайдың (рухани) Ұлысыз!

Мат 17:5 (рухани) Ұлым, Оған ризамын.

Мат 21:28 Бір адамның екі ұлы болыпты.

Мат 27:54 шынымен Құдайдың (рухани) Ұлы

Мат 28:19 Ұлының және Киелі Рухының

Мар 3:17 Зебедей ұлдары Жақып пен Жохан

Лұқ 2:7 тұңғыш Ұлын тапты. Оны

Лұқ 12:53 әкесі ұлына, ұлы әкесіне, шешесі

Жох 4:49 ұлым өлмей тұрғанда келіңізші

Жох 17:1 Ұлыңды ұлылыққа бөлей гөр

Жох 19:26 «Апа, енді мынау — сіздің ұлыңыз!

Жох1 1:7 (рухани) Ұлы Исаның төгілген қаны

Жох1 2:23 кім Ұлды мойындаса, соның Әкеге

Жох1 4:9 (рухани) Ұлын бұ дүниеге жіберді.

Жох1 5:5 Исаны Құдайдың (рухани) Ұлы деп

Жох1 5:11 Осы өмір Оның (рухани) Ұлында:

Жох1 5:12 Құдайдың (рухани) Ұлымен

Рим 8:3 Ол Өзінің (рухани) Ұлын күнәміздің

Рим 8:32 Өзінің жалғыз (рухани) Ұлын аямай

Қор1 15:28 Сол кезде Құдайдың (рухани) Ұлы

Флп 2:22 ұлының әкесіне көмектесетініндей

Сал1 1:10 Оның (рухани) Ұлы Исаның көктен

Евр 1:2 (рухани) Ұлын жіберіп жеткізді.

Евр 1:5 «(Рухани) Ұлымсың

Евр 3:6 (рухани) Ұлы ретінде Оның үйін

Евр 5:5 Құдай Оған: «(Рухани) Ұлымсың

#### ұлан-ғайыр -

ұлан-ғайыр - т.қ. кең, кең-байтақ

Заң 8:15 ұлан-ғайыр да үрейлі иен дала,

Заң 10:14 Ұлан-ғайыр аспан, жер және

Пат3 8:27 Тіпті ұлан-ғайыр көктің өзі Сені

Жыр 118:156 ұлан-ғайыр — Сенің мейірімің,

Дан 11:22 ұлан-ғайыр қарулы күштер қарсы

Флп 1:26 Иса Мәсіхке ұлан-ғайыр мақтау

Тім1 1:4 ұлан-ғайыр шежірелермен

#### ұласу -

ұласу - т.қ. жалғасу, мәңгі, созу, созылу

Шеж1 16:34 Мәңгі ұласады берік рақымы!

Жыр 71:17 есімі мәңгілікке ұлассын

Жыр 105:1 Мәңгі ұласады берік рақымы!

Жыр 111:9 Оның әділдігі мәңгіге ұласады

Жыр 135:1 Рақымы Оның мәңгіге ұласады,

Қор2 9:9 оның әділдігі мәңгіге ұласады» деп

#### ұл-қыз -

ұл-қыз - т.қ. қыз, (рухани) Ұл

Жар 5:4 басқа да ұл-қыздарға әке болды.

Рул 18:11 Мен саған және ұл-қыздарыңа

Жое 2:28 Ұл-қыздарың пайғамбарлық сөз

Зәк 8:5 ойнап жүрген ұл-қыздарға толады.

Мат 10:37 не ұл-қызын Менен артық көрсе,

Елш 2:17 Ұл-қыздарың пайғамбарлық сөз

Қор2 6:18 сендер рухани ұл-қыздарым

#### ұлт -

ұлт - т.қ. басқа ұлт, - ұлттық, қасиетті халық, - ұлт, халық

Жар 12:3 бар ұлттар жарылқанады».

Жар 17:4 сен көп ұлттың түп атасы боласың.

Жар 22:18 бетіндегі барлық ұлттарға ақ батам

Иш 11:10 ұлттар Оған бет бұрып, үмітін

Иш 60:3 Ұлттар сенің сәулеңе ағылып,

Иш 62:2 барлық ұлттар әділдігіңді көріп,

Зәк 8:22 күшті ұлттар Әлемнің Әміршісі

Мат 24:7 ұлт ұлтқа қарсы, мемлекет

Мар 13:10 ұлттарға да уағыздалуға тиіс.

Лұқ 24:47 барлық ұлттарға да теріс жолдан

Елш 4:25 Ұлттар іске аспайтын жоспарлар

Елш 9:15 Менің атымды басқа ұлттарға,

Елш 10:35 Ол әр ұлттың Өзін қастерлеп,

Елш 14:27 басқа ұлттардың Мәсіхке сенуіне

Елш 17:26 адамзаттың бар ұлттарын таратып,

Елш 18:6 бастап басқа ұлттарға барамын

Пет1 2:9 Оған бағышталған қасиетті ұлт

Рим 2:14 Таурат заңы жоқ басқа ұлттар өз

Рим 3:29 басқа ұлттарды қабылдамай ма?»

Рим 9:24 басқа ұлттардан да шақырды.

Ғал 3:8 басқа ұлттарды сенім арқылы

Аян 15:4 Бар ұлттар келмек алдыңа Өзіңнің

#### ұлы -

ұлы - т.қ. зор, керемет, үлкен

Заң 10:17 ұлы да құдіретті Құдай, ешкімнің

Пат2 7:9 жер бетіндегі ең ұлы адамдар

Жыр 47:2 Жаратқан Иеміз теңдессіз ұлы,

Жыр 85:10 Сен ұлысың, ғажап істер жасайсың

Жыр 94:3 ұлы Құдай дағы Һәм ұлы Патша —

Жыр 103:1 Құдай Ием, Сен керемет ұлысың,

Жыр 104:1 Ұлы істерін халықтарға

Жыр 105:21 Мысырда ұлы істер жасаған еді,

Жыр 110:2 Қандай ұлы — Жаратқанның істері

Жыр 144:3 Ие ұлы, мадаққа лайықты,

Ерм 10:6 Сен ұлысың! Зор құдіретіңе бола

Жое 2:21 Жаратқан Ие ұлы істер істеді!

Мат 20:26 Керісінше, қайсың ұлы болғысы

Мат 22:38 Бұл — ең ұлы да басты өсиет.

Лұқ 9:48 ең кішік кім болса, ең ұлыларың —

Жох 10:29 Маған берген Әкем бәрінен де ұлы

Жох 14:28 себебі Әкем Менен ұлы.

Елш 2:11 ұлы істерін өз тілдерімізде

Қол 1:11 Оның ұлы құдіретінен мол қуат

Тім1 3:16 құпияның ұлы екендігі еш шүбәсіз

#### ұлылық -

ұлылық - т.қ. салтанатты ұлылық

Мыс 15:11 ұлылығымен айбынды да қастерлі

Шеж1 16:24 паш етіп Оның ұлылығын

Жыр 92:1 Ұлылыққа бөленіп

Жыр 95:3 паш етіп Оның ұлылығын

Жыр 144:3 Ұлылығын ешкім жете ұғынбайды.

Жыр 150:2 Мадақтаңдар Оны зор ұлылығы

Иш 2:10 Оның айбынды ұлылығынан құз

Иш 48:11 ұлылығымды қайдағы біреуге

Абқ 2:14 жер де Жаратқан Иенің ұлылығын

Мат 25:31 ғаламат ұлылықпен көктен келген

Жох 1:14 Ұлының асқан ұлылығын көрдік

Жох 13:31 келген Мен ұлылыққа кенелемін

Жох 17:1 Ұлыңды ұлылыққа бөлей гөр

Жох 17:5 ұлылыққа кенелген едім.

Пет1 4:11 арқылы мадақталсын. Ұлылық

Яһд 1:25 Даңқ пен ұлылық

Рим 1:23 мәңгі тірі Құдайдың ұлылығына

Рим 3:23 ұлылығынан құр алақан қалды.

Қор1 11:7 күйеуінің ұлылығын бейнелейді.

Қор2 4:17 де мәңгілік ұлылыққа жеткізеді!

Еф 1:12 ұлылығын мадақтауымызды

Еф 1:14 керемет ұлылығы мадақталмақ.

Еф 3:16 Құдай өз ұлылығының байлығына

Флп 1:11 Құдайдың ұлылығы көрініп,

Қол 1:27 сол себептен болашақ ұлылықтан

Тім1 3:16 Ол ұлылықпен көкке қабылданды.

Евр 8:1 Ұлылық Иесінің оң жағындағы

Аян 4:11 Сен даңқ пен ұлылыққа

Аян 5:12 Құрмет, ұлылық пен дәріпті

#### ұмтылу -

ұмтылу -

Жыр 33:15 Татулыққа ұмтылып

Мат 6:33 әділ еркін орындауға ұмтылыңдар!

Елш 22:3 үшін жан-тәніммен ұмтылдым.

Пет1 1:12 де қызығып, түсінуге ұмтылады.

Пет1 3:11 татулыққа ұмтылып, сол үшін

Пет2 1:10 бекітуге ынтамен ұмтылыңдар!

Рим 8:5 қалауын жүзеге асыруға ұмтылады

Рим 14:19 жан-тәнімізбен ұмтылайық!

Қор1 12:31 дарындарға ие болуға ұмтылыңдар

Қол 3:1 иемденуге ұмтылыңдар!

Тім1 6:11 пен ілтипаттылыққа ұмтыла бер.

Тім2 2:15 ұнамды болуға жан сала ұмтыл!

Тім2 2:22 және татулыққа ұмтыл.

Тім2 4:2 орындауға табандылықпен ұмтыл.

Евр 4:11 иемденуге жан сала ұмтылайық!

#### ұмыту -

ұмыту - т.қ. естен шығару

Жар 41:51 Манаса («Ұмыту») деген ат қойды.

Шеж1 16:12 Ұмытпаңдар Оның жасаған

Жыр 9:13 Төгілген қанды ұмытпайтын Ол

Жыр 102:2 жасағанын ұмытпаймын.

Жыр 118:93 ұмытпаймын ережелеріңді,

Жох 16:21 қуанғанынан қиналғанын ұмытып

Жақ 1:24 бере-ақ өз түрін ұмытып қалады.

Ғал 2:10 ұмытпауымызды өтінді.

Евр 13:16 жақсылық жасауды ұмытпаңдар!

#### ұнамды -

ұнамды - т.қ. қабыл болу

Пат1 15:22 қошқар майынан ұнамды Оған!

Жыр 103:34 толғанысым Оған ұнамды болсын

Жыр 134:6 Өзіне ұнамдысын жасайды да Көк

Жыр 146:1 қандай ұнамды да жарасымды!

Пет1 2:5 ұнамды рухани сый-тартулар

Рим 12:1 Өмірлерің Құдайға ұнамды

Рим 12:2 еркін — ненің игілікті, ұнамды

Рим 14:18 ұнамды, адамдарға қадірлі болады.

Қор1 10:33 да ұнамды болуға тырысып

Флп 4:8 ұнамды да тартымды нәрселер

Тім1 4:7 ұнамды жүруге жаттыға бер.

Тім2 2:15 ұнамды болуға жан сала ұмтыл!

Евр 11:5 өмірінің Құдайға ұнамды болғаны

#### ұнамды өмір -

ұнамды өмір -

Пет2 1:3 Өзіне ұнамды жаңа өмір сүруімізге

Пет2 2:9 Жаратқан Ие Өзіне ұнамды өмір

Тит 1:1 ұнамды өмір туралы шындықты

Тит 2:12 ұнамды өмір сүруге бағыттайды.

#### ұнамдылық -

ұнамдылық -

Пат1 2:26 адамдарға да ұнамдылығы арта

Нқл 19:22 Адамның ұнамдылығы — берік

Лұқ 2:52 Құдай мен адамдарға ұнамдылығы

Тім1 3:16 Құдайға ұнамдылық туралы

Тім1 6:5 Құдайға ұнамдылықты байлыққа

#### ұнату -

ұнату - т.қ. жақсы көру, жақтыру, қалау 2, риза, ризалық

Жыр 36:23 Жүрген өмір жолын Ол ұнатады,

Жыр 50:18 Өртеу құрбандығын да ұнатпай

Нқл 12:1 Тәрбиені ұнатқан — білімді де

Нқл 12:2 Ізгі жанды Жаратқан Ие ұнатар

Қор2 9:7 қуанышпен беретіндерді ұнатады.

#### ұнау -

ұнау - т.қ. жағу 3, көңілінен шығу, қабыл болу

Пат1 15:22 Иеге шын ұнайтын — Құрбандық

Нқл 16:7 Адамның жолы Жаратқанға ұнаса

Иш 53:2 бізге ұнайтындай ұсқыны жоқ еді.

Мат 14:6 би билеп, Иродқа қатты ұнап

Жох 8:29 Мен әрқашан Оған ұнайтынын

Елш 12:3 яһудилерге ұнағанын көрген ол

Рим 8:8 сүретіндер Құдайға ұнай алмайды.

Рим 15:2 бауырластарға ұнайтынды да істеп

Рим 15:3 көктегі Әкеге ұнайтынды істеді.

Қор1 7:32 ер адам Иемізге ұнауға ұмтылып

Қор1 7:34 әйел күйеуіне ұнауға тырысып,

Қор2 5:9 ынтамен Оған ұнауға тырысамыз

Ғал 1:10 адамдарға ұнауға тырыспаймын,

Еф 5:10 Иеге не ұнайтынын біліп алып,

Флп 2:13 ұнайтын істерді қалап, жүзеге

Қол 3:20 өйткені Иемізге осы ұнайды!

Сал1 2:4 Құдайға ұнау үшін уағыз айтып

Сал1 4:1 Құдайға ұнау үшін қалай өмір сүру

Тім2 4:2 ұнауы, ұнамауына қарамастан

Евр 11:6 артпай Құдайға ұнау мүмкін емес.

#### Ұрия -

Ұрия -

Пат2 11:3 хеттік Ұрияның әйелі Барсабия

Пат2 11:16 орналасқан жеріне Ұрияны қойды.

Мат 1:6 Ұрияның бұрынғы әйелі болатын.

#### ұрлау -

ұрлау - т.қ. қол сұғу, ұрлық

Жар 31:19 шағын тәңір бейнелерін ұрлап

Мат 13:19 себілген бұл сөздерді ұрлап алып

Жох 10:10 Ұры ұрлап, сойып, құрту үшін

Рим 2:21 «Ұрлама» дей тұра ұрлағаның не?

Тім1 1:10 кісі ұрлаушыларға, өтірікшілер

#### ұрлық -

ұрлық - т.қ. ұрлау

Мыс 20:15 Ұрлық жасама!

Ерм 7:9 Ұрлық жасайсыңдар, кісі

Мат 15:19 азғындық, ұрлық, өтірік, жамандау

Мат 19:18 адалдығын бұзба; ұрлық жасама;

Рим 13:9 кісі өлтірме; ұрлық жасама

Еф 4:28 Ұры болған енді ұрлық жасамасын

#### ұрпақ -

ұрпақ - т.қ. буын 1, үрім-бұтақ

Жар 1:28 көбейіңдер! Ұрпақтарың жайылып

Жар 3:15 ұрпағың мен оның ұрпағын өзара

Жар 12:7 ұрпақтарыңа осы жерді

Жар 22:17 ұрпақтарыңды да соншалықты

Жар 26:4 ұрпақтарың арқылы жер бетіндегі

Жар 48:4 елді сенің ұрпақтарыңның тұрақты

Мыс 20:6 ұрпағына дейін рақымымды

Рут 4:5 тұңғыш ұлы марқұмның ұрпағы

Жыр 21:31 Келер ұрпақтар Оған қызмет етпек

Жыр 99:5 Ұрпақтан ұрпаққа Иеміз бізге

Жыр 144:13 Ұрпақтан ұрпаққа билігің ұласпақ.

Иш 1:4 азғындыққа салынған ұрпақ!

Иш 61:9 Ие жарылқаған ұрпақ екенін

Дан 4:31 Патшалығы ұрпақтан ұрпаққа

Мат 16:4 Жаман, опасыз ұрпақ (билігімді

Лұқ 1:48 Күллі ұрпақтар мені бұдан былай

Елш 2:40 азғын ұрпақтың арасынан шығып,

Рим 9:8 ғана нағыз ұрпағы деп есептеледі.

Рим 15:12 Ұрпақ халықтарға билік құрады.

Ғал 3:7 Ыбырайымның нағыз ұрпақтары.

Ғал 3:29 рухани ұрпағысыңдар

Евр 6:14 ұрпақтарыңды сансыз көбейтемін

#### ұру -

ұру -

Жыр 88:33 күнәлары үшін таяқпен ұрамын

Зәк 13:7 — Бақташыны ұрып өлтір

Мат 26:31 «Бақташыны» ұрып өлтіремін

Лұқ 6:29 ұрғанға екінші жағын да тос!

Қор1 9:26 ұрған боксшы сияқты да емеспін.

#### ұры -

ұры - т.қ. қарақшы

Мат 6:20 ұры да бұзып кіріп, ұрлап кетпейді

Мат 24:43 иесі ұрының түннің қай мезгілінде

Лұқ 12:33 оған ұры да жақындамайды, күйе

Жох 10:1 өрмелеп кірсе, сол — ұры әрі

Жох 10:10 Ұры ұрлап, сойып, құрту үшін

Жох 12:6 ұры болғандықтан айтты. Ортақ

Пет2 3:10 Ұрының табан астынан түсетіні

Қор1 6:10 ұрылар, дүниеқоңыздар,

Сал1 5:2 күні ұрының түнде түсетініндей

Аян 3:3 саған ұры сияқты сап ете түсемін.

Аян 16:15 Мен ұрының қапыда түсетініндей

#### ұрыншақ -

ұрыншақ -

Тім1 3:3 не ұрыншақ та емес, шыдамды

Тит 1:7 ұрыншақ, пайдакүнем болмауы

#### ұрып-соғу -

ұрып-соғу - т.қ. соғу

Мыс 2:11 бір мысырлықтың ұрып-соғып

Мыс 5:16 құлдарыңызды ұрып-соғады, бірақ

Ерм 37:15 ашуланып, оны ұрып-соғып,

Мат 21:35 біреуін ұрып-соғып, өзгесін

Лұқ 22:64 Оның бетін бүркеп, ұрып-соғып:

Елш 21:32 Пауылды ұрып-соғуларын

Қор2 6:5 Біз ұрып-соғылып, түрмеге

#### ұрыс -

ұрыс -

Мыс 17:10 ұрысқа аттанып кетті, ал Мұса

Шеж2 35:22 перғауынмен ұрысқа кірісті.

Нқл 17:14 Басталған ұрыс тасқын суға ұқсас

#### ұрыс-керіс -

ұрыс-керіс -

Жыр 139:3 Күн сайын ұрыс-керіс туғызады.

Нқл 22:10 Ұрыс-керіс, балағаттан ада

Абқ 1:3 ұрыс-керіс пен дау-жанжал.

Ғал 5:20 қаскөйлік, ұрыс-керіс, қызғаныш

Тім1 6:5 үздіксіз ұрыс-керіске себепші

#### ұрысқақ -

ұрысқақ -

Нқл 21:9 Ұрысқақ әйелмен бір үйде

Нқл 21:19 Ұрысқақ, ызақор әйелмен

Нқл 26:21 жанжалды ұрысқақ адам тұтатар.

Нқл 27:15 Ұрысқақ әйел де тыным

#### ұрысу -

ұрысу -

Мыс 17:2 Халық Мұсаға ұрсып: — Бізге су

Мыс 17:7 Меріба («Ұрсу») деп атады.

Рул 20:13 Иеге ұрсып, Ол Өзінің киелі екенін

Жыр 21:7 Жұрт ұрсып, елемейді мені

Мат 20:31 оларға ұрсып, үндемеуге бұйырды.

Елш 23:4 діни қызметкеріне ұрсуға қалай

Еф 6:4 шектен тыс ұрыспаңдар, керісінше

Қол 3:21 оларға шектен тыс ұрыспаңдар!

#### ұрысып-керісу -

ұрысып-керісу -

Мат 12:25 ұрысып-керісіп жататын әр қала

Мар 3:25 ұрысып-керісіп жатқан әр үйдің

#### ұсақ мал -

ұсақ мал - т.қ. ешкі, қозы, қой, қошқар, мал

Жар 29:9 Рахила әкесінің ұсақ малдарымен

Жар 30:36 қалған ұсақ малдарын Жақыпқа

Шеж2 15:11 жеті мың ұсақ мал басын

Ән 1:7 Ұсақ малдың соқпақтарымен жүр

#### ұсақ-түйек -

ұсақ-түйек -

Зәк 4:10 Ұсақ-түйек істер істеліп үлгерілген

#### ұсқын -

ұсқын -

Иш 52:14 ұсқынының бұзылғаны сонша,

Иш 53:2 бізге ұнайтындай ұсқыны жоқ еді.

#### ұста -

ұста -

Пат1 13:19 бірде-бір ұста жоқ болатын. Себебі

Иш 54:16 Мен Өзім ұстаны жараттым. Ол

#### ұстаз -

ұстаз - т.қ. тәлім беруші, тәлімгер

Мат 10:24 Шәкірті ұстазынан, қызметшісі

Мат 23:7 «ұстаз» деп атағандарын қатты

Мат 23:8 Ұстаздарың Біреу-ақ, ал сендердің

Жох 1:38 тіліндегі мағынасы «Ұстаз!» — Сіз

Жох 13:14 және Ұстаздарың бола тұра

Қор1 4:15 тіпті он мың ұстаздарың болса да,

#### ұстамды -

ұстамды -

Нқл 14:29 Түсінігі мол — ұстамды жанның

Тит 1:8 таза әрі ұстамды болуға міндетті.

#### ұстамдылық -

ұстамдылық -

Пет2 1:6 ұстамдылық та молынан болсын!

Қор1 9:25 қатаң ұстамдылық танытады.

Ғал 5:23 ілтипаттылық, ұстамдылық.

Тім1 2:15 қасиеттілік пен ұстамдылықты

Тім2 1:7 сүйіспеншілік және ұстамдылықты

#### ұстамсыз, ұстамсыздық -

ұстамсыз, ұстамсыздық -

Ғал 5:19 азғындық және ұстамсыздық;

Тім2 3:3 жалақор, ұстамсыз, қатыгез болып

#### ұстану -

ұстану -

Заң 7:9 сүйіп, өсиеттерін ұстанғандардың

Заң 13:4 ажырамастай берік ұстаныңдар!

Жыр 18:12 Бәрін ұстанғанды зор сый тосады.

Жыр 105:3 Әділдікті ұстанғандар жарылқанар

Жыр 118:2 Иеміздің ережелерін ұстанып

Нқл 4:13 Тәлімімнен мықтап ұстан,

Мат 28:20 бәрін де ұстануға үйретіңдер!

Жох 12:47 хабарымды естіп, оны ұстанып

Рим 12:9 жақсылықты берік ұстаныңдар.

Қол 2:19 Мәсіх туралы ілімді ұстанбайды.

Сал1 5:21 ғана қабылдап, берік ұстаныңдар!

Тім1 6:12 мәңгілік өмірді берік ұстан.

Тім2 1:13 сүйіспеншілікпен берік ұстан!

Евр 3:6 үмітімізді берік ұстансақ,

Евр 6:11 берік ұстануларың үшін де

Евр 10:23 үмітімізді үзбей, берік ұстанайық

#### ұстап беру -

ұстап беру -

Мат 10:19 Адамдар сендерді ұстап бергенде,

Мат 26:16 Яһуда Исаны оларға ұстап берудің

Мат 26:46 Мені ұстап беруші таяп қалды.

Мар 14:41 қолына ұстап беріледі.

#### ұстара -

ұстара -

Рул 6:5 басына ұстара тимеуі тиіс.

Бил 13:5 басына ұстара мүлдем тимеуі

Пат1 1:11 ешқашан ұстараның жүзі тимес еді

Жыр 51:4 Өткір ұстарадай тіледі сенің тілің,

Иш 7:20 Ол Ассур патшасын ұстарадай

#### ұстау -

ұстау - т.қ. өзін ұстау

Жыр 138:10 Құдіретті қолың ұстайды демеп.

Иш 42:6 Қолыңнан ұстап, қорғаймын

Ерм 38:6 олар Еремияны ұстап алып,

Мат 22:6 ұстап алып, қорлап, өлтіріп

Еф 6:17 «рухани семсер қылып ұстаңдар»!

Тім1 1:19 ар-ұжданыңды таза ұста!

Аян 2:25 рухани игіліктерді берік ұстаңдар!

Аян 3:11 бар рухани игіліктерді берік ұста!

#### ұсыну -

ұсыну - т.қ. құрбандық ұсынатын орын

Мыс 18:19 даулы мәселелерді Оған ұсын.

Мыс 30:20 тартуларды өртеп ұсыну қызметін

Леу 6:20 астық тартуын ұсынулары керек:

Рул 16:40 хош иісті зат түтетіп ұсынуға

Заң 12:17 Жаратқан Иеге ұсынуға серт еткен

Жыр 49:14 тарту қылып мақтау ұсын Құдайға

Жыр 75:12 Оған тартулар ұсыныңдар!

Мат 2:11 хош иісті заттарды ұсынды.

Пет1 2:5 рухани сый-тартулар ұсынып

Евр 13:15 сый-тартуымызды ұсынайық:

Аян 4:10 тәждерін тақтың алдына ұсынып,

#### ұсыныс -

ұсыныс -

Жар 13:9 сол жаққа кетейін», — деп ұсыныс

Жар 23:11 менің ұсынысымды тыңдаңыз.

Жар 30:31 ұсынысымды қабылдасаңыз, ұсақ

Елш 6:5 ұсыныс бүкіл қауымнан қолдау

#### ұтыс -

ұтыс - т.қ. пайда

Флп 1:21 ал өлім мен үшін ұтыспен тең.

#### ұя -

ұя -

Заң 32:11 Бүркіттей ұясын күзетіп тұрған,

Жыр 83:4 балапандарын басуға ұя салды:

Ерм 48:28 Ұясын үңгірдің аузына салатын

Мат 8:20 Түлкінің іні бар, құстың ұясы бар,

Аян 18:2 алуан арам рухтардың ұясы болды

#### ұялту -

ұялту - т.қ. масқаралау

Қор1 1:27 ақылгөй» делінгендерді ұялту

Қор1 4:14 ұялту үшін емес, сүйікті рухани

#### ұялу -

ұялу - т.қ. масқара, ұят

Жар 2:25 ал олар бұған ұялған жоқ.

Иш 50:7 ұялмаймын да қысылмаймын.

Лұқ 14:9 сен ұялып, амалсыздан ең төменгі

Пет1 4:16 жәбірленсеңдер, одан ұялмаңдар,

Рим 1:16 Мен Ізгі хабар үшін еш ұялмаймын

Тім2 1:8 отырған мен үшін де ұялма. Қайта,

Тім2 1:12 соған еш ұялмаймын, себебі Кімге

Евр 2:11 деп атаудан ұялмайды.

#### ұят -

ұят - т.қ. қара бет, масқара, ұялу

Жыр 24:3 сүйенген ешкім қалмайды ұятқа,

Иш 50:7 ұятқа қалмайтынымды білемін.

Мат 1:19 қалыңдығын ел алдында ұятқа

Рим 10:11 ұятқа қалмайтын болады лайым

Флп 1:20 ешбір ұятқа қалмайтыныма, қайта

### Ү


үгіттеу -

үздіксіз -

үзу -

үзілді-кесілді -

үзілмес -

үй -

үй иесі -

үй іші -

үйлену -

үйрену -

үйрету -

үкім -

үкімдеу -

үлгі -

үлгілі -

үлгі-өнеге -

үлес -

үлестіру -

үлкен -

үлкен жол -

үлкен топ -

үлкенді-кішілі -

Үлкер -

үміт -

үміт арту -

үміт үзу -

үмітсіз -

үміттену -

үмітті -

үн -

үндемеу -

үңгір -

үрей -

үрейлену -

үрейлі -

Үркер -

үрім-бұтақ -

үстел -

үстем -

үстемдік -

үшкір -

үшінші -

үш; үшеу -


#### үгіттеу -

үгіттеу - т.қ. насихаттау

Рут 1:18 оны әрі қарай үгіттеуін доғарды.

Лұқ 23:2 салық төлемеңдер деп үгіттеп,

Елш 14:19 халықты үгіттеп көндіріп,

Елш 18:13 Құдайға құлшылық етуге үгіттеп

#### үздіксіз -

үздіксіз -

Жар 8:22 күн мен түн үздіксіз бола бермек

Пат1 7:8 Иеге үздіксіз жалбарына көріңіз

Жох 5:17 де үздіксіз еңбек етемін», — деді.

#### үзу -

үзу - т.қ. күдер үзу, үміт үзу

Мат 12:1 біраз масақ үзіп алып, жей

Мар 14:22 Нанды үзіп, шәкірттеріне беріп

Елш 20:31 үш жыл бойы үзбестен әрқайсыңа

Қор1 11:24 шүкірлік етті де, үзіп беріп

#### үзілді-кесілді -

үзілді-кесілді - т.қ. біржола

Мыс 5:19 деген үзілді-кесілді сөздерден

Иш 48:9 қасымнан үзілді-кесілді аластатып

#### үзілмес -

үзілмес -

Нқл 24:14 Әрі еш үзілмес үмітің сенің.

Уағ 4:12 «Үш қабат жіп оңай үзілмес».

Сал2 2:16 мәңгілік жұбаныш пен үзілмес

#### үй -

үй - т.қ. жанұя, киелі үй, отбасы, шаңырақ

Жар 12:1 әкеңнің үйін тастап, Мен өзіңе

Мыс 20:17 Басқаның үйіне ие болуға сұқтанба

Жыр 22:6 Иенің үйінде Мен қала беремін

Жыр 26:4 Өмір бойы Оның үйінде болсам

Жыр 90:10 Үйіңе ешбір апат та төнбейді.

Жыр 91:14 Жаратқанның үйінде ол тамыр

Жыр 92:5 Сенің үйің мәңгілік киелі де

Жыр 100:2 Таза жүрекпен үйімді аралаймын.

Жыр 126:1 Егер Жаратқан үйдің құрылысын

Нқл 15:25 Ие менменнің үйін талқандар

Нқл 24:3 Даналықпен үй салынар

Иш 5:8 Үйлеріңе үй, егіндіктеріңе егіндік

Иш 58:7 қаңғырған кедейлерді үйіңе кіргіз!

Иш 66:1 Маған қандай үй салып

Ерм 22:13 Үйін әділетсіздікпен, жоғарғы

Ерм 29:5 Үй салып, қоныстаныңдар, бау

Ерм 32:15 осы елде тағы да үйлер, егістіктер

Мат 7:24 үйін берік тастың үстіне қалап

Мат 10:12 Үйге кіргенде амандасып: «Осы

Мат 12:29 күштінің үйіне кірген біреу

Мар 3:25 керісіп жатқан әр үйдің шаңырағы

Жох 14:2 Әкемнің үйінде тұратын орын көп

Елш 2:46 өз үйлерінде де бас қосып, нан үзу

Елш 10:28 араласуға не үйіне кіруге дініміздің

Пет1 2:5 сендер де рухани үйге (яғни

Қор1 14:35 үйде күйеулеріне сауал қойсын.

#### үй иесі -

үй иесі - т.қ. ие, қожайын

Мат 24:43 егер үй иесі ұрының түннің қай

Лұқ 14:21 Үй иесі қаһарланып, қызметшісіне:

Лұқ 22:12 Үй иесі сендерге жоғарғы қабатта

#### үй іші -

үй іші - т.қ. отбасы

Пат4 20:1 Үй ішіңе соңғы өсиеттеріңді беріп,

Мат 10:25 үй ішіне одан бетер жаман ат

Мат 10:36 дұшпаны өз үй іші болады».

Мат 13:57 үй ішінен өзге жерде пайғамбар

Лұқ 19:9 Бүгін осы үй іші құтқарылды!

Жох 4:53 үй ішімен Исаға сенді.

Елш 16:31 Мәсіхке сен, сонда өзің де, үй ішің

Тім1 5:8 үй ішінің, қамын ойламайтын адам

#### үйлену -

үйлену - т.қ. әйел алу, неке

Рут 1:11 үйлене алатын басқа ұлдарым жоқ

Мат 5:32 ажырасқан әйелге үйленсе, сол да

Мат 19:12 үйлене алмайтын түрлі адамдар

Қор1 7:8 Үйленбегендер мен жесірлердің

Қор1 7:9 жанғанша, үйленгендері жақсы.

Қор1 7:10 Үйленгендерге мен ғана емес

Қор1 7:12 үйленген болса және әйелі онымен

Қор1 7:28 егер үйленсең, мұның күнә емес.

Қор1 7:33 Ал үйленген ер адам жұбайының

#### үйрену -

үйрену - т.қ. білу, біліп алу, тәлім алу

Иш 1:17 Жақсылық істеуді үйреніп

Мат 11:29 үйреніңдер Өзімнен, Өйткені жуас

Флп 4:11 барды қанағат етуді үйрендім.

Тім2 3:14 Ал сен үйреніп, берік сенгендеріңе

#### үйрету -

үйрету - т.қ. нұсқау, тәлім беру

Мыс 4:12 айтатын сөздеріңді үйретемін

Заң 6:7 да бұл сөздерді мұқият үйретіңдер:

Жыр 50:15 жолыңды үйретейін, Күнәкарлар

Жыр 70:17 жастайымнан мені үйретесің

Жыр 77:5 Балаларына үйретуге бұйырды.

Жыр 89:12 Үйрете гөр ғұмырды есептеуді

Жыр 142:10 Өз еркіңді орындауға үйрете гөр.

Иш 48:17 сендерге пайдалыны үйретіп, түзу

Ерм 31:34 танып біл!» деп үйретудің қажеті

Мат 28:20 бәрін де ұстануға үйретіңдер!

Лұқ 11:1 Сіз де бізге үйретсеңізші

Жох 14:26 өмірлеріңе керектің бәрін үйретеді

Қол 2:7 үйреткен сенімді мықтап ұстанып

Сал1 4:9 сүюді Құдайдың Өзі үйретті ғой.

Тім1 4:11 Осыларды нық уағыздап үйрет.

Тім1 5:17 үйретуге еңбегі сіңгендер, ерекше

Тім1 6:2 Осы нұсқауларды қауымға үйретіп

Тит 2:1 дұрыс ілімге сай келетінді үйретуің

Евр 8:11 танып біл!» деп үйретудің қажеті

#### үкім -

үкім - т.қ. соттау, шешім

Заң 1:17 Үкім шығарғанда ешкімнің бет

Пат1 2:10 Иеміз жер жүзіне үкім шығарады

Жыр 57:12 шынымен Құдай үкім шығарады!»

Нқл 12:2 Зымиянға Ол үкімін шығарар.

Абқ 1:4 әділ үкімдер еш орындалмайды.

Мат 7:1 сендер басқаларға үкім айтпаңдар!

Пет1 4:5 үкім шығаруға дайын тұрған

Рим 2:1 айып тағып тұрып өзіңе үкім

Рим 2:5 әділ үкімі жарияланатын күні өзің

Рим 2:16 істері мен ойларына үкімді Құдай

Рим 3:8 Олар Тәңірдің үкіміне лайық!

Рим 8:1 жазалау үкімін шығармайды.

Рим 8:34 ендеше кім үкім шығара алады?

Қор1 11:29 онда ол өзіне Құдайдың үкімін

Қол 2:14 үкім белгілейтін «құжатты» Мәсіх

Аян 19:11 Ол әділдікпен үкім кесіп

Аян 20:4 адамзатты соттап, үкім кесу билігі

#### үкімдеу -

үкімдеу -

Лұқ 19:22 сөздеріңмен үкімдеймін

Жақ 4:12 үкімдейтін соншама сен кімсің?

Пет2 2:6 мен Ғомора қалаларын да үкімдеп,

Евр 6:8 егінші мұндай жерді үкімдеп,

#### үлгі -

үлгі - т.қ. мысал

Мыс 25:40 үлгіге сай жасайтын бол!

Жох 13:15 де солай етсін деп үлгі көрсеттім.

Пет1 2:21 азап шегіп, үлгі қалдырды,

Рим 8:29 (рухани) Ұлының үлгісіне ұқсасын

Қор1 4:16 үлгі алыңдар!» — деп өтінемін.

Қор1 10:6 құмар болудан сақтандырып, үлгі

Қор1 11:1 Мәсіхтен үлгі алғанымдай, сендер

Еф 5:1 баласы ретінде Құдайдан үлгі

Флп 3:17 менің өмірімді үлгі етіңдер

Сал2 3:9 еліктесін деп, үлгі болғымыз келді.

Тім1 1:16 адамдардың бәріне үлгі етті.

Тім1 4:12 сенімің және пәктігіңмен үлгі бол.

Тім2 1:13 естігендеріңді дұрыс ілімнің үлгісі

Тит 2:7 Өзің барлық істе де ізгіліктің үлгісі

Евр 6:12 иемденгендерден үлгі аласыңдар.

#### үлгілі -

үлгілі -

Рут 3:11 бәрі сенің үлгілі әйел екеніңді

Жақ 3:13 үлгілі мінез-құлқымен, парасатты

#### үлгі-өнеге -

үлгі-өнеге -

Пет1 5:3 рухани «отарға» үлгі-өнеге

Евр 13:7 сенімдерін үлгі-өнеге етіңдер!

#### үлес -

үлес - т.қ. енші, меншік, мұралық, сыбаға

Леу 2:10 Һарон мен оның ұлдарының үлесі.

Рул 18:20 сендерге тиер үлес те жоқ.

Заң 32:9 өз халқы — Жаратқанның үлесі

Рут 4:5 мұралық жер үлесін сол иемденбек

Жыр 15:6 Тамаша — маған тиген үлесім

Жыр 46:5 Үлесімізге таңдады Ол біз үшін

Жыр 104:11 үлесің етіп беремін саған Қанахан

Жыр 118:57 Жаратқан, Өзіңсің менің үлесім

Иш 61:7 үлестеріңе тиген мұраларыңа

Жоқт 3:24 Жаратқан Ие — үлесім менің,

Рим 12:3 үлестеріңе қандай рухани

Қор1 9:23 оның игілігінен үлесімді алатын

Қор1 10:16 үлес алғанымызды білдіреміз

Еф 3:6 берген уәдесінен өз үлестерін

Қол 1:12 нұрлы Патшалығынан үлес алуға

Евр 6:4 Киелі Рухтан үлестерін алды.

#### үлестіру -

үлестіру -

Рул 11:25 сол жетпіс ақсақалға үлестіріп

Рул 26:55 жері жеребе арқылы үлестірілсін.

Рул 36:2 жеребе арқылы үлестіріп бер деп

Мат 15:36 бере берді. Олар халыққа үлестірді

Мат 19:21 ақшаны мұқтаждарға үлестіріп бер

Лұқ 19:8 қасерлерге үлестіріп бермекпін.

Еф 4:7 үлестіріп берген ерекше рухани

Еф 4:28 табысынан мұқтаждарға үлестірсін

Евр 2:4 өз еркіне сай әркімге үлестіріп

#### үлкен -

үлкен - т.қ. зор, ұлы

Жар 12:2 Мен сенен үлкен халықты өрбітіп

Леу 19:32 Жасы үлкен адамды сыйлап

Мат 11:11 пайғамбардан жолы үлкен ешкім

Мат 12:6 ғибадатханадан да дәрежесі үлкен

Мат 18:1 кімнің жолы ең үлкен? — деген

Лұқ 2:10 үлкен қуаныш жариялаймын,

Лұқ 9:46 Қайсымыздың жолымыз ең үлкен?

Лұқ 15:28 Үлкен ұл ашуланып, үйге кіргісі

Жох 13:15 жолы қожайынынан үлкен емес,

Тім1 5:1 Жасы үлкен адамды сөкпе, қайта

#### үлкен жол -

үлкен жол -

Рул 20:19 үлкен жолмен ғана өте шығамыз.

Рул 21:22 үлкен жолымен ғана жеріңізден

Лұқ 14:23 үлкен жолдарда әрі үйлердің

#### үлкен топ -

үлкен топ -

Мат 26:55 Иса келген үлкен топқа қарап:

Мар 5:9 Атым — «Үлкен топ», себебі біз

Лұқ 8:4 үлкен топ жиналған еді. Иса

#### үлкенді-кішілі -

үлкенді-кішілі -

Заң 1:17 үлкенді-кішілі бәріне бірдей құлақ

Пат4 23:2 үлкенді-кішілі бүкіл халықты

Ерм 31:34 үлкенді-кішілі барлығы да Мені

Евр 8:11 үлкенді-кішілі барлығы да Мені

#### Үлкер -

Үлкер -

Әйүп 9:9 Үркерді де, оңтүстік аспаннан

Әйүп 38:31 Үркер жұлдыздар шоғырын

Амо 5:8 Үркер мен Көгалдай мерген

#### үміт -

үміт -

Жыр 61:6 Үміт келеді маған тек қана Одан,

Жыр 70:5 үмітім Сенсің, Жастайымнан-ақ

Жыр 70:14 мен әрдайым үмітпен күтудемін,

Жыр 118:116 нығайтсаңшы, Үмітім Өзіңде:

Нқл 13:12 созылған үміт жүрек қажытар

Нқл 14:32 Ал әділдің өлерде де үміті бар.

Мих 7:7 Жаратқан Иеге үмітпен қараймын.

Пет1 1:3 бізді тірі үмітке кенелтті.

Пет1 1:21 сенімдерің мен үміттерің Құдайға

Пет1 3:15 ұстанған үмітті түсіндіруді сұраған

Рим 5:2 үмітімізге қатты шаттанамыз!

Рим 5:4 ал сенімділік бізге үміт береді.

Рим 5:5 Бұл үміт алдамшы қиял емес

Рим 8:24 бері біздің осындай үмітіміз бар.

Қор1 13:13 Сонымен сенім, үміт,

Қор2 1:7 Өздерің жайындағы үмітіміз берік.

Қор2 3:12 Ендеше осындай үмітке ие болған

Ғал 5:5 Киелі Рухтың арқасында үміт етіп

Еф 1:18 өздеріңді қандай үмітке

Еф 4:4 шақырғанда бірдей үміт берді.

Қол 1:5 деген үміттеріңе негізделген.

Қол 1:23 Оған деген үміттеріңнен

Сал1 2:19 келген кезде біздің үмітіміз,

Сал1 5:8 үмітімізді «дулыға етіп киейік!»

Сал2 2:16 үзілмес үміт берген Иеміз Иса

Тім1 1:1 үмітіміздің Бастауы — Иса

Тит 1:2 мәңгілік өмірге деген үмітімізге

Тит 2:13 үмітіміздің іске асуын күтудеміз

Евр 3:6 келген үмітімізді берік ұстансақ

Евр 6:11 үміттеріңді соңына дейін берік

Евр 6:19 Бұл үмітіміз — берік зәкір сияқты

Евр 7:19 бұрынғыдан гөрі жақсы үмітіміз

#### үміт арту -

үміт арту - т.қ. арту 1, сенім арту

Жыр 38:8 Тек Өзіңе үмітімді артамын.

Жыр 77:7 бұлар Құдайға үміт артсын, Оның

Жыр 145:5 Құдай Иесіне үміт артқан Қандай

Иш 42:4 елдер үміт артар оның тәліміне».

Ерм 14:22 Ие! Саған үмітімізді артамыз

Жоқт 3:25 Иеміз ізгі Өзіне үміт артқанға,

Елш 24:15 Оған үмітімді артамын.

Пет1 1:13 рақымға толығынан үміт

Жох1 3:3 үміт артқан әркім Мәсіхтің

Флп 1:20 Мәсіхтің дәріптелетініне үміт

Сал1 1:3 үміт артып жүргендеріңді үнемі

#### үміт үзу -

үміт үзу - т.қ. күдер үзу, сенім арту, сүйену, үзу, ынжық болмау

Жыр 41:6 Жалғыз Құдайдан үмітіңді үзбе!

Рим 15:4 болашағымыздан үміт үзбеуіміз

Қор1 13:7 Үмітін еш үзбей, бәріне шыдайды.

Қор2 4:8 бірақ үмітімізді үзген жоқпыз.

Сал1 4:13 үміті үзілген басқалар сияқты

Евр 6:18 осы үміттен күдер үзбей,

Евр 10:23 үмітімізді үзбей, берік ұстанайық,

#### үмітсіз -

үмітсіз - т.қ. жаралы жүрек

Шеж1 29:15 көлеңке іспетті өткінші де үмітсіз.

Әйүп 7:6 ақыр соңында ол еш үмітсіз үзіледі

Жыр 106:14 Үмітсіз жағдай мен түнектен

Еф 2:12 Құдайды танымай, үмітсіз өмір

#### үміттену -

үміттену - т.қ. көздеу

Жыр 118:81 Бірақ Сенің сөзіңе үміттенемін.

Рим 4:18 Үміттенетін еш шара қалмаған

Рим 12:12 Әрдайым үміттеніп қуаныңдар

Қор1 9:10 үлесімді алармын деп үміттенуі

Евр 11:1 үміттенгеннің жүзеге асатынына

#### үмітті -

үмітті -

Қол 1:27 болашақ ұлылықтан үміттісіңдер.

Тит 3:7 мәңгілік өмірден үміттіміз.

#### үн -

үн -

Жар 4:10 төгілген қаны Маған жерден үн

Иш 48:20 хабарды қуанышты үнмен жер

Иш 53:7 үні шықпайтын қой секілді тіс

Елш 8:32 үні шықпайтын тоқты секілді тіс

Рим 3:19 ешбір сылтау таппай, үндері өшеді.

Қор1 15:52 кернейдің үні естіліп, өлгендеріміз

Ғал 4:20 жұмсақ үнмен сөйлессем шіркін!

Аян 1:10 керней үні сияқты қатты дауыс

Аян 5:11 періштелерді көріп, үндерін

#### үндемеу -

үндемеу -

Леу 10:3 Һарон үндемеген күйі қала берді.

Рул 30:15 үндемегені арқылы оларды бекітіп

Ест 4:14 үндемей қалатын болсаң,

Нқл 17:28 Үндемесе тіпті наданды саналы

Уағ 3:7 Үндемеудің әрі сөйлеудің.

Абқ 2:20 жер беті Оның алдында үндемей

Мат 20:31 оларға ұрсып, үндемеуге бұйырды.

Мат 26:63 Иса үндемеді. Сонда бас діни

Лұқ 19:40 олар үндемесе, онда тастар айқай

Қор1 12:2 үндемейтін «тәңір» бейнелеріне

Қор1 14:28 қауымда үндемей, іштей ғана

#### үңгір -

үңгір -

Жар 23:9 Махпела үңгірін меншікті зират

Еш 10:17 тығылып жатқан Макед үңгірінен

Бил 6:2 үңгірлер мен бекіністер дайындап

Пат1 22:1 Адуллам үңгіріне барып, бас

Пат1 24:9 Дәуіт те үңгірден шығып, Саулдың

Пат3 18:4 елу-елуден екі үңгірге тығып, нан

Пат3 19:13 шапанымен бүркеп алып, үңгірден

Пат4 20:20 үңгір жол арқылы (Гихон қайнар

Шеж1 11:15 үшеуі Адуллам үңгірінің

Әйүп 28:10 Жартастарда үңгір шауып қазады,

Иш 2:21 үңгірлер мен қуыстарға қашып

Лұқ 8:27 қабірге арналған үңгірлерде тұрып

Лұқ 24:2 үңгір аузындағы дәу қақпақ

Жох 11:41 тасты үңгір аузынан домалатып

Жох 20:4 үңгірдегі қабірге алдымен жетті.

Жох 20:11 Мәриям үңгірдің алдында жылап

Евр 11:38 жерлерде қаңғып жүріп, үңгірлер

#### үрей -

үрей - т.қ. зәре, қорқыту

Жар 9:2 үрей мен қорқыныш билесін.

Жар 32:7 Жақып қатты қорқып, үрейі ұшып

Мыс 15:16 қорқыныш билеп, үрей басады,

Мыс 34:10 үрей туғызатын ғажап істерді

Заң 7:21 үрей туғызатын ұлы да ғажайып

Дан 4:2 мен көріністерден үрейім ұшты.

Дан 7:7 үрей туғызатын және асқан қуатты

Мат 14:27 Үрейлерің ұшпасын! — деп

Мат 27:54 үрейлері ұшып: «Бұл шынымен

Лұқ 4:36 үрейлері ұшып: «Бұл не деген сөз?

Елш 2:43 бәрін үрей биледі, себебі елшілер

Елш 5:5 естігендердің бәрін қатты үрей

Елш 19:17 мәлім болып, бәрін үрей биледі.

Қор2 7:5 ішімізде — үрей-қорқыныш.

Аян 11:11 көргендердің бәрін зор үрей биледі

#### үрейлену -

үрейлену - т.қ. қорқу, қорқыту

Жыр 111:8 Қайта, жүрегі нық, үрейленбейді,

Иш 8:12 сендер қорқып, үрейленбеңдер!

Мих 7:17 үрейленіп, Сені терең қастерлейтін

Лұқ 21:26 естерінен тана үрейленетін болады

Лұқ 24:5 үрейленіп, жерден көздерін алмай

Елш 24:25 Феликс үрейленіп: «Енді бара бер,

#### үрейлі -

үрейлі - т.қ. қорқынышты

Жар 31:53 Ысқақ «Үрейлі Қорғаушым» деп

Заң 1:19 ұлан-ғайыр да үрейлі иен дала

Заң 4:34 ұлы да үрейлі істерімен өз меншігі

Заң 8:15 ұлан-ғайыр да үрейлі иен дала,

Жыр 105:22 Әрі үрейлі істер Қамысты теңізде.

Жыр 118:39 алшақтата гөр үрейлі масқараны,

Иш 8:22 үрейлі қараңғылықты ғана көреді

#### Үркер -

Үркер - т.қ. Жетіқарақшы, шоқжұлдыз

Әйүп 9:9 Көгалдай мерген, Үркерді де,

Әйүп 38:31 Үркер жұлдыздар шоғырын

Амо 5:8 Үркер мен Көгалдай мерген

#### үрім-бұтақ -

үрім-бұтақ - т.қ. ұрпақ

Жар 13:16 Мен үрім-бұтағыңды сансыз

Жар 16:10 Мен сенің үрім-бұтағыңды сансыз

Иш 53:10 үрім-бұтағын көріп, ғұмыры ұзақ

Жое 3:16 Исраилдің үрім-бұтағының қамал

Лұқ 1:33 Иса Жақыптың үрім-бұтағына

#### үстел -

үстел - т.қ. құрбандық үстелі, түтету үстелі

Мыс 25:23 Аққараған ағашынан үстел жасат

Мыс 25:24 Үстел саф алтынмен қапталып,

Мыс 25:27 Үстелді көтеріп жүруге арналған

Мыс 25:30 Нан тартуларын үстелге қойып

Мар 11:15 айырбастаушылардың үстелдері

#### үстем -

үстем -

Мыс 15:1 Ол жеңімпаз, мерейі үстем бәрінен

Иш 2:11 Иенің ғана мерейі үстем болады.

Жох 3:31 келген Мәсіх бәрінен де үстем!

Жақ 2:13 Мейірім соттаудан үстем!

Еф 1:21 дәрежелерден де әлдеқайда үстем.

Еф 4:6 Ол бәрімізден үстем және бәріміз

#### үстемдік -

үстемдік - т.қ. билеп-төстеу

Рул 16:13 сен бізге үстемдік жүргізгің келеді.

Жыр 12:3 қашанғы маған үстемдік жүргізбек

Жыр 48:15 Ал таңертең әділдер үстемдік етер.

Нқл 28:12 Зұлымдар үстемдік етсе, жұрт бас

Рим 6:18 Күнәнің үстемдігінен босағанда

Рим 6:22 күнәнің үстемдігінен босатылып

Қол 1:16 тақтар мен үстемдік иелері

#### үшкір -

үшкір - т.қ. өткір

Пат1 13:21 басқа да үшкір құралды қайрау —

Жыр 7:14 Отқа қыздырады үшкір жебелерін,

Жыр 56:5 үшкір жебе мен найзадай.

Нқл 25:18 үшкір жебедей қауіпті жан.

Ерм 17:1 үшкір алмаспен жазылғандай

#### үшінші -

үшінші -

Мат 17:23 Оны өлтіреді, бірақ үшінші күні Ол

Мат 26:44 үшінші рет дәл сол сөздерін айтып

Мар 14:41 Иса үшінші рет оңаша сиынып

Лұқ 24:21 болғанына бүгін үшінші күн.

Жох 21:14 кейінгі үшінші рет шәкірттеріне

Қор2 12:14 үшінші рет бармақшымын

#### үш; үшеу -

үш; үшеу - т.қ. екі-үш

Мат 12:40 Жүністің үш күн, үш түн дәу

Мат 18:16 әрбір сөз екі не үш куәгердің

Мат 26:34 сен Менен үш рет танасың! —

Мат 26:61 киелі үйін бұзып, үш күнде қайта

Мат 27:46 Сағат үш шамасында Иса қатты

Лұқ 1:56 Мәриям үш айдай Елізабетпен

Елш 9:9 Содан ол үш күн бойы көзі көрмей

Елш 10:16 Осы көрініс үш рет қайталанып,

Жох1 5:7 Сонымен куә болатындар үшеу:

Қор1 13:13 Осы үшеуі әрқашан да қалады.

Қор1 14:27 екеуі, көп дегенде үшеуі ғана және

Қор2 13:1 ең кем дегенде екі не үш куәгердің

### Ф


Финикия -

Філаделфия -

Філіп (қауым қызметшісі) -

Філіп (шәкірт әрі елші) -

Філіп-Кесариясы -

Філіпі -


#### Финикия -

Финикия -

Мар 7:26 Сириядағы Финикия өлкесінен

Елш 11:19 сенушілер сол екі арада Финикия

Елш 15:3 өкілдер Финикия мен Самария

Елш 21:2 Финикия еліне тіке баратын бір

#### Філаделфия -

Філаделфия -

Аян 3:7 Філаделфидегі қауымның

#### Філіп (қауым қызметшісі) -

Філіп (қауым қызметшісі) -

Елш 8:5 Філіп Самарияның астанасына

Елш 8:26 періштесі Філіпке: «Жиналып,

Елш 8:29 Рух Філіпке: «Күймеге жақындап,

Елш 8:38 Філіп уәзірді суға шомылдыру

Елш 8:39 Рухы Філіпті білдірмей алып кетті.

Елш 21:8 Ізгі хабарды уағыздаушы Філіптің

#### Філіп (шәкірт әрі елші) -

Філіп (шәкірт әрі елші) -

Мар 3:18 Әндір, Філіп, Барталмай, Матай,

Жох 1:45 Філіп Натанайылды тауып алып,

Жох 1:46 Філіп оған: — Келіп, өзің көр! —

Жох 12:21 Бетсайдадан шыққан Філіпке

#### Філіп-Кесариясы -

Філіп-Кесариясы - (оңтүстік Сириядағы қала) т.қ. Кесария

Мат 16:13 Бірде Иса Філіп-Кесариясы

Мар 8:27 Філіп-Кесариясы қаласының

#### Філіпі -

Філіпі -

Елш 16:12 Содан Філіпіге тарттық, бұл —

Флп 1:1 Філіпі қаласында тұратын, Иса

Сал1 2:2 Філіпіде азап шегіп, қорлық

### Х


хабар -

хабардар -

хабарлау -

хабаршы -

хайуан -

Хақ Тағала -

Хаққай -

хал үстінде -

хал-жағдай -

Халқым-емес -

халық -

Хаман -

Ханас -

Ханна 1 -

Ханна 2 -

хат -

Хауа ана -

Хермон тауы -

Хориб тауы -

хош иіс -

хош иісті зат -

хұқық -

хұқықты ету -


#### хабар -

хабар - т.қ. Құдайдың хабары, Құдайдың хабарын жеткізу, сөз, Ізгі хабар

Иш 61:1 ізгі хабар жеткізуге және жаралы

Езк 37:4 хабарымды жеткізіп былай де

Пет1 2:8 Олар Мәсіх туралы хабарға

Жох1 3:11 бастапқыда естіген хабар мынау

Рим 12:6 хабардың Құдайдан келгендігіне

Қол 1:28 Мәсіх туралы хабарды біз барлық

Сал1 3:6 туралы жақсы хабар әкелді.

Тім1 4:14 Рухы білдірген хабарымен саған

Аян 1:2 Құдайдың хабарын және Иса

#### хабардар -

хабардар - т.қ. білдіру, білу, біліп алу, білікті, білімді

Мыс 31:3 барлық өнерден хабардар етіп

Езр 5:8 мынау туралы хабардар болса екен

Ест 1:13 тарихынан хабардар данышпан

Жыр 72:11 Хақ Тағала ма хабардар

Елш 5:2 Бұл туралы әйелі де хабардар

Елш 18:24 жазбалардан молынан хабардар,

Қор1 2:10 мақсаттарынан да хабардар.

Қор2 8:1 төккені туралы да хабардар еткіміз

Евр 13:23 босатылғанынан хабардар

#### хабарлау -

хабарлау -

Ест 2:22 оны Естер патшайымға хабарлады.

Жыр 104:1 істерін халықтарға хабарлаңдар!

Иш 12:4 Есімінің ұлылығын хабарлаңдар!

Иш 48:5 істерімді алдын ала хабарладым,

Иш 48:6 жатқандарды хабарламақпын.

Лұқ 24:9 шәкірттеріне түгелдей хабарлады.

Елш 17:23 Құдай туралы сіздерге хабарлап

Елш 23:16 барды да, осы туралы хабарлады.

Аян 14:8 оған ілесіп мынаны хабарлады: —

#### хабаршы -

хабаршы - т.қ. елші, Құдайдың хабарын жеткізуші, періште, шабарман

Иш 6:8 Біздің хабаршымыз кім болады?

Дан 4:14 күзететін қасиетті хабаршылар.

Мал 3:1 алдымнан хабаршымды жіберемін

Қор2 12:7 шайтанның хабаршысы мені

#### хайуан -

хайуан - т.қ. айуан, жануар, мақұлық

Жар 3:21 хайуандардың терілерінен киім

Леу 7:24 өлген хайуанның майын басқа

Леу 11:4 ашатұяқты хайуандар арасынан

Леу 11:46 Хайуандар, құстар, суда жүзетін

Мат 8:32 кісіден шығып, әлгі хайуандарға

Аян 11:7 тұңғиықтан шыққан бір хайуан

#### Хақ Тағала -

Хақ Тағала - т.қ. Алла Тағала, Құдай Тағала

Жыр 9:3 Уа, Хақ Тағала, есіміңді Сенің

Жыр 72:11 — Хақ Тағала ма хабардар?»

Жыр 82:19 Хақ Тағала екеніңді барлығы

Жыр 91:2 Хақ Тағала, есіміңе ән-жыр арнау,

Иш 14:14 Хақ Тағаламен бірдей қыламын!»

Жоқт 3:35 Хақ Тағала алдында адам құқығын

#### Хаққай -

Хаққай -

Езр 5:1 Сол кезеңде Хаққай пайғамбар

Езр 6:14 ақсақалдары Хаққай пайғамбар

Хақ 1:1 Хаққай есімді пайғамбары арқылы

Хақ 2:10 Ие Хаққай пайғамбарға сөзін

#### хал үстінде -

хал үстінде - т.қ. өлім аузында

Жар 35:18 Рахила хал үстінде жатып, соңғы

Пат1 4:20 Хал үстінде жатқанда қасындағы

Пат4 13:14 пайғамбар ауырып хал үстінде

Лұқ 7:2 қызметшісі ауырып, хал үстінде

Флп 2:27 хал үстінде жатты. Бірақ Құдай

#### хал-жағдай -

хал-жағдай - т.қ. жағдай, күй-жай

Жар 37:14 ағаларыңның хал-жағдайын,

Нех 1:2 қаласының хал-жағдайын

Ест 2:11 Мардохай Естердің хал-жағдайын

Әйүп 42:10 Ие оның хал-жағдайын қайтадан

#### Халқым-емес -

Халқым-емес - т.қ. Рақым-көрмеген

Ош 1:9 есімін Халқым-емес деп қой!

Ош 2:23 Халқым-еместі» енді «Өз-халқым

#### халық -

халық - т.қ. басқа халықтар, ел, Исраил халқы, қасиетті халық, - ұлт, Құдайдың халқы, ұлт

Жар 9:19 барлық халықтар тарады.

Жар 11:6 біртұтас халық болып, бірдей тілде

Жар 12:2 Мен сенен үлкен халықты өрбітіп

Мыс 2:11 күні өз халқының арасына барып

Мыс 5:1 «Менің халқымды жібер! Олар

Заң 4:20 Өзіне меншікті халық ету үшін

Заң 9:26 осы халқыңды, Өзіңнің меншігіңді

Заң 32:8 жерін үлестіріп әр халыққа

Заң 32:9 өз халқы — Жаратқанның үлесі

Рут 1:16 Сіздің халқыңыз менің халқым

Шеж1 16:24 Халықтарға паш етіп Оның

Жыр 2:1 Неге халықтар жатыр бас көтеріп

Жыр 9:21 пенде екендерін халықтар ұғып

Жыр 13:7 өз халқын тұтқыннан азат еткенде,

Жыр 27:8 Ие — күш-қуаты өз халқының

Жыр 32:12 таңдаған халық жарылқаулы!

Жыр 93:14 Ие өз халқынан бас тартпайды

Жыр 94:7 бағып жүрген меншікті халқымыз

Жыр 95:3 Халықтарға паш етіп Оның

Жыр 99:3 меншікті халқымыз, Оның ізгі

Жыр 116:1 Оны мадақтаңдар, күллі халықтар!

Нқл 14:34 Әділдігі халықтың дәрежесін

Иш 1:3 халқым Менің кім екенімді

Иш 40:1 Халқымды Менің жұбатыңдар,

Иш 65:1 Маған сиынбаған халықты

Дан 7:14 Барлық халықтар, ұлттар және

Ош 1:9 енді сендер халқым емессіңдер

Мих 4:1 Сонда халықтардың адамдары

Мал 1:11 халықтар арасында Менің есімім

Мат 1:21 Ол халқын күнәларынан

Мат 2:6 халқым Исраилге басшылық

Мат 28:19 барлық халықтарға барыңдар!

Мар 6:12 халыққа: «Теріс жолдан қайтып

Мар 7:6 Бұл халық Мені тек ауызбен ғана

Жох 11:50 бізге халық үшін бір Адамның

Елш 2:47 Бүкіл халық оларды ұнатты

Елш 18:10 бұл қалада Менің халқым көп», —

Пет1 2:9 меншікті халқы болдыңдар!

Пет1 2:10 кезде біртұтас халық емес едіңдер

Пет2 1:3 меншікті халқы болуға шақырады.

Рим 11:1 «Құдай өз халқынан біржола бас

Рим 14:25 барлық халықтарға жариялануда.

Рим 15:11 Оны мадақтаңдар, күллі халықтар!

Тім1 3:16 Халықтарға Ол жарияланды

Тит 2:14 игі істерге ынталы халқы ету үшін

Аян 5:9 әр ру, тіл, ұлт пен халықтан

Аян 21:3 олар Оның халқы болмақ.

Аян 21:24 халықтар оның нұрымен жүріп

#### Хаман -

Хаман - т.қ. Естер, Мардохай

Ест 3:1 Хаманды көтеріп, дәрежесін өсірді

Ест 3:2 Хаманға жерге дейін иіліп сәлем

Ест 3:6 Хаман Мардохайдың ұлттастары

Ест 5:9 Хаман сол күні қонақасынан мәз

Ест 6:11 Хаман шапан мен тұлпарды алып,

Ест 7:6 жау — мына отырған зұлым Хаман

#### Ханас -

Ханас - (басты діни қызметкер) т.қ. Қаяфа

Лұқ 3:2 ал Ханас пен Қаяфа — басты діни

Жох 18:13 Өйткені Ханас сол жылы бас діни

Жох 18:24 Ханас Исаны бұғауланған күйі бас

Елш 4:6 Ханас әрі Қаяфа, Жохан, Ескендір

#### Ханна 1 -

Ханна 1 - (Самуил пайғамбардың анасы)

Пат1 1:2 ал Ханна құрсақ көтермеді.

Пат1 1:20 күні жеткенде ұл бала туды. Ханна

#### Ханна 2 -

Ханна 2 - (басты діни қызметкер) т.қ. Ханас

#### хат -

хат -

Елш 15:23 мына хатты тапсырды: «Елшілер

Пет2 3:16 хаттарында да осылай дейді.

Қор2 3:1 кепілдеме хаттарына мұқтажбыз

Қор2 3:2 біздің «хатымыз» — өздеріңсіңдер

Қор2 7:8 жазған хатыммен қапаландырсам

Қор2 10:10 мені «хаттары қатаң да күшті

#### Хауа ана -

Хауа ана -

Жар 3:20 Адам әйеліне Хауа (яғни «Өмір

Қор2 11:3 қулықпен Хауа ананы алдап,

Тім1 2:13 кейін Хауа ана жаратылған

#### Хермон тауы -

Хермон тауы - т.қ. тау

Жыр 88:13 Хермон таулары қуанады есіміңе.

Жыр 132:3 Хермон тауына түсетін шық

#### Хориб тауы -

Хориб тауы - т.қ. тау

Мыс 3:1 Хориб тауына айдап барды.

Заң 5:2 Иеміз бізбен Хориб тауында

Пат3 19:8 Хориб тауына барып жетті.

Мал 4:4 Хориб тауында өз қызметшім

#### хош иіс -

хош иіс - т.қ. жұпар, иісмай

Леу 26:31 хош иісін де иіскемеймін.

Рул 28:24 хош иісі Маған, Жаратқан Иеге,

Ән 4:10 Хош иісің сенің артық

Қор2 2:14 Мәсіхті танудың «хош иісін»

Қор2 2:15 үшін Мәсіхтің хош иісі іспеттіміз.

#### хош иісті зат -

хош иісті зат - т.қ. жұпар иісті

Мыс 40:5 Хош иісті заттарды түтететін

Флп 4:18 хош иісті тартулар мен құрбандық

Евр 9:4 Құдайға арнап хош иісті заттар

#### хұқық -

хұқық - т.қ. қақы

Ест 9:13 әрекет етуге хұқық берілсе екен.

Жыр 139:13 Бейшараның хұқығын Ол

#### хұқықты ету -

хұқықты ету -

Мат 12:4 қызметкерлер ғана жеуге хұқықты

Жох 1:12 балалары болуға құқықты етті.

### Һ


Һар-Магедон -

Һарон -


#### Һар-Магедон -

Һар-Магедон - т.қ. Мегидо

Аян 16:16 Һар-Магедон деп аталатын жерге

#### Һарон -

Һарон - т.қ. таяқ

Мыс 4:27 Һарон жолға шығып, Мұсамен

Мыс 17:12 Һарон мен Һұр үлкен тас алып

Мыс 29:44 Һарон мен ұлдарын да Өзіме

Рул 17:8 Һаронның таяғы бүр жарып қана

Евр 5:4 Һарон да қызметіне осылай

Евр 9:4 Һаронның бүр жарған таяғы және

### Ш


шабан -

шабарман -

шабу -

шабуыл -

шағу -

шағым -

шағымдану -

Шадырақ -

шайқалту -

шайқалу -

шайқас -

шайқасу -

шайтан -

шайыр -

шақыру -

шақырым -

шалу -

шам -

шам қойғыш -

шамамен -

шам-шырақ -

шаң-тозаң -

шаңырақ -

шапағат -

шапағатты -

шапақ -

шапалақтау -

шапан -

шара қолдану -

шарап -

шарасыз -

Шарон -

шарпу -

шаруа -

шаршап-шалдығу -

шаршау -

шаттану -

шаттық -

шат-шадыман -

шатыр -

шаш -

шашын тақырлау -

шашып-төгу -

шашырату -

шашырау -

шаян -

шәкірт -

шеге -

шегелеу -

шегіртке -

шежіре -

шейіт -

шек -

шекара -

шексіз -

шектен тыс -

шертер -

шерту -

шет -

шетелдік -

шеше -

шешен -

шешендік -

шешу -

шешім -

шиқан -

шиқанды ісік -

Шимон 1 -

Шимон 2 -

Шимон 3 -

Шимон 4 -

Шимон 5 -

Шимон 6 -

шипа -

шипалы -

шиыршық кітап -

шоғыр -

шоқ 1 -

шоқ 2 -

шоқжұлдыз -

Шолпан -

шолу -

шомылдыру рәсімі -

шомылу -

шопан -

шошқа -

шошыну -

шөбере -

шөлдеу -

шөліркеу -

шөп -

шөпшек -

шу -

шұңқыр -

шүбәлану -

шүбәсіз -

шүберек -

шүкір -

шүкірлік -

шүкірлік құрбандығы, - тартуы -

шүкіршілік -

шыбын, шыбын-шіркей -

шығанақ -

шығу -

шығын -

шығыс -

шыдамды -

шыдамдылық -

шыдау -

шық -

шымылдық -

шын -

шын айту -

шын жүректен -

шын көңілден, - көңілмен -

шынайы -

шынайы Құдай -

шынайы өмір -

шындық -

шындық жолы -

шынжыр -

шыншыл -

шыншылдық -

шынымен -

шың -

шыңдауыл -

шыңырау -

шырақ -

шырмау -

шырын -

шір -

шірену -

шіру -

шіріту -


#### шабан -

шабан - т.қ. баяу

Мыс 4:10 Аузым шабан, тілім жүйрік емес,

Лұқ 24:25 жүрегі шеменденген шабандарым

Жақ 1:19 сөйлеуге шабан, ашулануға баяу

#### шабарман -

шабарман - т.қ. хабаршы

Жар 32:6 Шабармандары қайта оралып: —

Пат4 23:1 патша шабармандарын жіберіп,

Ест 3:13 Сол хаттар шабармандар арқылы

Ест 8:10 сайгүліктерге мінген шабармандар

Әйүп 1:14 шабарман Әйүпке жетіп келіп,

Иш 21:9 шабарман мына жаңалықты

Ерм 51:31 Бір шабарманнан кейін бір

Абқ 2:2 шабарман оны әр жерде оқып

#### шабу -

шабу -

Пат1 17:46 басыңды шауып тастаймын, әрі

Мат 5:30 ол сен үшін «шауып алып

Мат 26:51 оның бір құлағын шауып түсірді.

Мар 6:28 Жақияның басын шауып

Мар 9:43 «шауып тасталған» сияқты жоқ

#### шабуыл -

шабуыл -

Жар 14:15 шабуылға шықты да, жауды жеңіп,

Бил 3:13 Исраилге шабуыл жасады да,

Пат4 18:14 шабуыл жасаудан бас тарта көріңіз

Жыр 108:3 Еш себепсіз маған шабуыл

Жыр 123:2 Адамдар бізге шабуыл жасағанда,

Қор2 7:5 қыспақ көрдік: сырттан — шабуыл,

Сал2 3:2 зұлым адамдардың шабуылынан

#### шағу -

шағу - т.қ. мұңын шағу

Жар 3:15 оның өкшесін шағатын боласың

Жыр 139:4 Өткір тілдері жыландай шағады,

Ерм 8:17 көнбей сендерді шағатын болады!

#### шағым -

шағым - т.қ. айқай

Жар 18:20 шағым түсіп жатыр. Сол жерде

Жақ 5:9 үстеріңнен шағым айтпаңдар.

#### шағымдану -

шағымдану - т.қ. мұңын шағу

Рул 11:1 ауыртпалықтарға шағымдана

Рул 11:10 шағымданып зарлап жатқандарын

Заң 24:15 Иеге сенің үстіңнен шағымданып,

Абқ 1:2 деп қанша шағымдансам да, Сен

Мат 11:17 — деп шағымданады.

#### Шадырақ -

Шадырақ - т.қ. Әбдінего, Мисақ

Дан 3:28 Шадырақ, Мисақ, Әбдінего

#### шайқалту -

шайқалту - т.қ. жер сілкіну, - сілкінісі

Хақ 2:21 жерді де шайқалтамын,

Евр 12:26 Иенің зор даусы жерді шайқалтты.

#### шайқалу -

шайқалу - т.қ. қозғалу

Мыс 19:18 бүкіл тау қатты шайқалып тұрды.

Пат2 6:6 өгіздер сүрініп, сандық шайқалды.

Жыр 61:3 Енді қайтып қатты шайқалмаймын

Жыр 76:19 Һәм жер беті шайқалып дірілдеді.

Жыр 98:1 Тәңір Иеден қорқып шайқалсын!

Нқл 10:30 Әділ жан ешқашан шайқалмас

Иш 54:10 Келісімім де шайқалмас!» — дейді

Жое 2:10 жер сілкініп, аспан шайқалады,

Елш 16:26 сілкініп, түрменің іргесі шайқалып

#### шайқас -

шайқас - т.қ. соғыс

Шеж2 20:15 шайқасты сендер емес, Құдайдың

Жыр 23:8 Шайқаста құдіретті Жаратқан Ие!

Нқл 21:31 шайқасқа атын дайындар, Ал

Қор1 14:8 әуенді тартпаса, кім шайқасқа

Аян 12:7 бірге оларға қарсы шайқасты,

#### шайқасу -

шайқасу -

Мыс 14:14 Жаратқан Иенің Өзі шайқаспақ.

Заң 1:30 сендер үшін қалай шайқасқан

Нех 4:20 біз үшін шайқасатын болады!»

Жыр 17:40 Шайқасуға маған күш-қуат

#### шайтан -

шайтан - т.қ. әзәзіл, белзебүл

Зәк 3:2 Ие тыйым салады, шайтан!

Мат 4:1 Рух Исаны шайтанның сынағынан

Мат 4:10 — Кет қасымнан, шайтан!

Пет1 5:8 Сендердің қас жауларың, шайтан

Жох1 3:8 (рухани) Ұлы шайтанның ісін жою

Қор2 11:14 шайтанның өзі өңін айналдырып

Қор2 12:7 шайтанның хабаршысы мені

Еф 4:27 сөйтіп шайтанның жамандыққа

Еф 6:11 Шайтанның қастық іс-әрекетіне

Аян 2:9 олар «шайтанның мәжілісханасы».

Аян 2:13 «шайтанның тағы» орналасқан

#### шайыр -

шайыр -

Жар 2:12 онда хош иісті шайыр мен оникс

Жар 6:14 іші-сыртын қара шайырмен майла.

Жар 37:25 иісмай жасайтын құнды шайыр,

Жар 43:11 шайыр, хош иісті мүр және жаңғақ

Ән 1:12 хош иісті мүр шайырындай,

Ерм 6:20 хош иісті ладан шайырын әрі

Мат 2:11 алтын әрі жұпар шайыр мен мүр

Лұқ 1:9 жұпар шайыр түтету міндеті

Жох 19:39 мүр мен алоэ шайырының жүз

#### шақыру -

шақыру - т.қ. аруақ шақыру, атау, сиыну

Жыр 49:15 Қиындық көргеніңде шақыр Мені

Иш 48:12 Мен өз халқым болуға шақырған

Мат 22:9 соларды тойға шақырып

Лұқ 5:32 теріс жолдан қайтуға шақыру үшін

Лұқ 7:39 Исаны қонаққа шақырған

Лұқ 14:13 кемтар, ақсақ, соқырларды шақыр!

Жох 10:3 өз қойларын атымен шақырып,

Елш 13:2 Мен арнайы шақырған іске

Елш 16:10 Ізгі хабарды уағыздауға шақырып

Пет1 1:15 өздеріңді шақырған Құдайдың

Пет1 2:9 нұрына шақырған Құдайдың

Пет1 2:21 Ол сендерді сол үшін де шақырды.

Пет1 3:9 Себебі Құдай сендерді шақырғанда

Пет1 5:10 мәңгі бөлісуге шақырды.

Пет2 1:3 меншікті халқы болуға шақырады.

Пет2 1:10 меншікті халқы болуға шақырып

Яһд 1:1 қасиетті халқы болуға шақырған

Рим 1:1 Мәсіх мені елші болуға шақырып

Рим 8:30 шақырып алғандарын ақтап та

Рим 9:24 басқа ұлттардан да шақырды.

Қор1 1:9 байланыста болуға шақырған.

Қор1 7:15 татулықта тұруға шақырған

Қор1 7:21 Құл болып шақырылдың ба,

Ғал 1:15 зор рақымымен шақырып алды.

Ғал 5:13 сендерді еркіндікке шақырды.

Еф 1:18 қандай үмітке шақырғанын

Еф 4:1 өздеріңді шақыруына лайық өмір

Флп 3:14 шақырған көктегі өміріне ие болу

Сал1 2:12 салтанатты ұлылығына шақырады

Сал1 4:7 қасиетті өмір сүруге шақырды.

Сал1 5:24 Сендерді шақырған Құдай сенімді

Сал2 2:14 үлестеріңді алуға да шақырды.

Тім1 6:12 Құдай сені осыған шақырды

Тім2 1:9 қасиетті өмір сүруге шақырды.

Евр 9:15 Құдай шақырғандар Оның уәде

Аян 17:14 Оның шақырылып, таңдалған,

Аян 19:9 тойына» шақырылғандар бақытты

#### шақырым -

шақырым -

Мат 5:41 сені бір шақырым жерге еріп

Жох 6:19 бес-алты шақырымдай қайықпен

Елш 1:12 бір шақырым жердегі Зәйтүн тауы

#### шалу -

шалу - т.қ. құрбандық шалу, құрбандыққа шалу, сою

Мыс 24:5 ризашылық құрбандығына шалды.

Пат1 2:19 сол жылғы құрбандықты шалу

Езр 6:20 арналған тоқтыларды шалды.

#### шам -

шам - т.қ. май шам, шам-шырақ, шырақ

Мат 5:15 Ешкім шам жағып

Мат 6:22 Дененің «шамы» — көз.

Мат 25:1 қолдарына шамдарын ұстап

Мат 25:3 қыздар шамдарын алғанмен,

Лұқ 12:35 шамдарың жағулы болсын!

Шам

Жар 5:32 жүз жасқа келген соң, Шам

Жар 9:26 Шамның Құдай Иесі мадақталсын!

Жар 10:22 Шамның ұлдары: Елам, Ассур,

Шеж1 1:4 Нұхтың ұлдары: Шам, Хам, Япші.

Шеж1 1:17 Шамнан Елам, Ассур, Арпақсат,

Лұқ 3:36 Шам Нұхтан, Нұх Ләмехтен,

#### шам қойғыш -

шам қойғыш -

Мыс 25:31 Саф алтыннан шам қойғыш та

Мыс 25:36 шам қойғыш түгелдей біртұтас саф

Мыс 37:23 шам қойғыштың жеті май шамын,

Зәк 4:2 Бір алтын шам қойғышты көріп

Мат 5:15 Қайта, оны шам қойғышқа қояды,

Аян 1:12 жеті алтын шам қойғышты көрдім.

Аян 2:1 жеті шам қойғыштың арасында

Аян 11:4 алдында тұрған «қос шам қойғыш

#### шамамен -

шамамен -

Еш 10:13 шамамен бір күн бойы батуға

Пат3 22:6 шамамен төрт жүз адамды жинап

Мар 8:8 шамамен төрт мыңдай отбасы

Елш 12:1 Шамамен осы кезде Ирод

#### шам-шырақ -

шам-шырақ - т.қ. шам, шырақ

Пат4 8:19 шам-шырақ іспетті нұр шашуға

Жыр 118:105 шам-шырақтай нұрын шашады.

Нқл 6:23 тәлім шам-шырақ секілді

Пет2 1:19 шам-шыраққа» ұқсайды

Аян 21:23 Тоқты да — оның шам-шырағы

Аян 22:5 шам-шырақ пен күн сәулесінің

#### шаң-тозаң -

шаң-тозаң -

Мат 10:14 шаң-тозаңды қағып тастаңдар.

Лұқ 9:5 шаң-тозаңды қағып тастаңдар.

Елш 18:6 киімдерінің шаң-тозаңын қағып

#### шаңырақ -

шаңырақ - т.қ. үй

Пат2 7:11 Өзі сенің шаңырағыңды бекітіп,

Шеж1 17:25 Сен «шаңырағыңды бекітемін»

Нқл 12:7 Әділдің шаңырағы берік тұрар.

Нқл 24:27 Содан соң барып, шаңырақ көтер.

Мат 8:8 мен Сіздің шаңырағымның астына

Мар 3:25 үйдің шаңырағы ортасына түсіп

Евр 12:28 өзіміз шаңырағы ешқашан

#### шапағат -

шапағат -

Езр 9:8 Иеміз зор шапағатын көрсетіп

Жыр 99:5 Ол мәңгілік шапағатын тигізеді.

#### шапағатты -

шапағатты - т.қ. рақымды

Пат4 13:23 рақымды да шапағатты болып

Жыр 77:38 Алайда Құдай сондай шапағатты

#### шапақ -

шапақ - т.қ. таң

Пат2 23:4 аспандағы таңғы шапақтай,

Нқл 4:18 Әділдің жолы таң шапағы іспетті

Иш 9:2 елге Таңның шапағы сәулесін

Иш 14:12 таң шапағы (іспетті болған Бабыл

Абқ 3:4 нұры таң шапағындай жарқырады,

Мат 4:16 елге Таңның шапағы сәулесін

#### шапалақтау -

шапалақтау -

Пат4 11:12 шапалақтап, «Патша жасасын!»

Жыр 97:8 Өзендер қуана қол шапалақтасын

Езк 25:6 шапалақтап, аяқтарыңмен жер

#### шапан -

шапан - т.қ. киім, көйлек

Жар 37:3 түсті ұзын шапан тіккізіп берді.

Мыс 22:26 шапанын кепілдікке алсаң

Пат1 24:5 шапанының бір шетін кесіп қана

Мат 3:4 Жақия түйе жүнінен шапан киіп,

Мат 5:40 оның шапаныңды да алуына қарсы

Мар 12:38 ұзын шапан киіп, базарларда

Мар 15:20 қызыл шапанды шешіп алып, өз

Лұқ 8:44 шапанының шетіне қолын тигізді.

Лұқ 15:22 Тезірек ең жақсы шапанды әкеліп,

Евр 1:12 Шапандай бүктеп алып та қоясың.

Аян 1:13 аяғына дейін жететін ұзын шапан

#### шара қолдану -

шара қолдану - т.қ. қолдану

Иш 1:25 қарсы да қатаң шара қолданамын:

Езк 20:9 үшін арнайы шара қолдандым.

Езк 31:11 зұлымдығына сай шара қолданды.

#### шарап -

шарап - т.қ. арақ-шарап, шырын

Жар 40:13 шарап ұсынатын боласыз.

Нқл 20:1 Шарап — қорлағыш, сыра —

Мат 9:17 жас шарапты ескі торсыққа құймас

Жох 2:9 асаба шарапқа айналған әлгі суды

Елш 2:13 тәтті шарапқа тойып алған шығар»

Рим 14:21 Егер ет жеу, шарап ішу немесе

Тім1 5:23 су ғана ішпей, аздап шарап та іш.

Аян 14:10 «шарап» Құдайдың қаһарының

#### шарасыз -

шарасыз -

Жыр 81:4 Шарасыз бен мұқтажды

Иш 19:15 қай-қайсысы да шарасыз болмақ.

Қор2 4:8 шарасыз болып қысылудамыз

#### Шарон -

Шарон -

Ән 2:1 Шарон жазығындағы

Иш 35:2 Шарон жазығындай құлпырып,

#### шарпу -

шарпу -

Әйүп 15:30 өскіндерін оттай шарпып тастайды

Иш 43:2 тіпті жалыны да шарпымайды.

#### шаруа -

шаруа - т.қ. қатыс

Жар 24:33 шаруамды айтпай тұрып дәм

Пат4 3:13 Менде сенің не шаруаң бар? Ана

Нқл 31:27 Үй шаруасын мұқият бақылайды,

Мат 27:4 Онда біздің шаруамыз қанша? Бұл

Жох 21:22 онда сенің не шаруаң бар?

Қор1 5:12 соттау біздің шаруамыз ба?

Тит 2:5 таза, үй шаруасына ұқыпты әрі

#### шаршап-шалдығу -

шаршап-шалдығу - т.қ. болдыру, қалжырау

Пат2 16:14 адамдары шаршап-шалдығып

Жыр 118:28 қайғы батып, шаршап-шалдыққам

Иш 44:12 су ішпегеннен шаршап-шалдығады

Мат 11:28 қатты шаршап-шалдыққандар,

#### шаршау -

шаршау - т.қ. болдыру

Жыр 72:26 жаным шаршағанмен, Уа, Құдай,

Ғал 6:9 бұдан шаршап, бас тартпасақ,

#### шаттану -

шаттану - т.қ. қуану

Пат1 2:1 шын жүректен шаттанамын,

Жыр 31:11 қуаныңдар, әділдер, шаттаныңдар!

Жыр 32:21 Жүрегіміз шаттанады Иемізге

Жыр 33:6 Олар шаттанып, еш масқара

Жыр 99:2 Иемізге қызмет етіңдер шаттанып

Жыр 117:24 Шаттанып қуанайық осы күні.

Иш 25:9 Бізді құтқарғанына шаттанамыз!»

Иш 49:13 аспан, шаттана шырқап, жер де,

Иш 61:10 Құдайыма шаттанады жан дүнием,

Пет1 1:8 керемет қуанышпен шаттанып

Қор1 7:30 шаттанып жүргендер

Аян 19:7 Шаттанып, қуанайық, Оның

#### шаттық -

шаттық - т.қ. қуаныш

Жыр 9:3 қуанып шаттық ән шырқаймын

Жыр 15:9 Содан жүрегім шаттыққа толады

Жыр 44:8 Серіктеріңнен гөрі шаттықты

Жыр 44:16 шаттықпен бастап әкелінеді,

Жыр 50:10 Шаттық үнін маған қайтадан

Жыр 117:15 жеңістің шаттық айқайы

Нқл 10:28 Әділдің күткені шаттыққа апарар

Нқл 12:20 ойлағанның жүрегі толған шаттық.

Евр 1:9 Серіктеріңнен гөрі шаттықты

#### шат-шадыман -

шат-шадыман -

Пат1 6:13 көріп, соған шат-шадыман қуанды.

Пат4 11:20 күллі халқы бұған шат-шадыман

Жыр 13:7 халқы шат-шадыман болады!

Жыр 39:17 Өзіңе қуана берсін шат-шадыман,

Жыр 41:5 Шат-шадыман болып шүкірлік

Зәк 8:19 елінде шат-шадыман болып,

#### шатыр -

шатыр - т.қ. кездесу шатыры, киелі шатыр

Пат2 7:6 араларында бір шатырда

Елш 18:3 Ортақ кәсіптері шатыр жасау еді.

Қор2 5:1 жер бетіндегі «шатырымыз»

Қор2 5:4 Әлі де осы «шатырда» тұрып

Аян 15:5 Келісім шатырының, ашылып

#### шаш -

шаш -

Иш 46:4 шаштарың ағарған кезде де қолдай

Мат 10:30 бастарыңдағы шаштарыңның саны

Лұқ 7:38 шашымен сүрте бастады

Жох 11:2 шашымен құрғатқан осы Мәриям

Елш 27:34 бір тал шашың да түспейді».

Пет1 3:3 шашты ерекшелеп жинау, алтын

Қор1 11:14 ұзын шаш еркек үшін ұят екенін

Қор1 11:15 әйел үшін шашын өсіру оның

Тім1 2:9 шаштарын тым баптай бермей,

Аян 1:14 шашы ақ мамықтай әрі қардай

#### шашын тақырлау -

шашын тақырлау - т.қ. тақыр

Леу 21:5 не шашын тақырлап алғызуға, не

Езк 27:31 сені жоқтап шаштарын тақырлап

Мих 1:16 аза тұтып, шаштарыңды тақырлап

#### шашып-төгу -

шашып-төгу -

Лұқ 15:30 мал-мүлкіңізді шашып-төккен

#### шашырату -

шашырату - т.қ. бытырау, бытырату

Леу 26:33 арасына шашыратып жіберемін,

Нқл 31:3 Шашыратпа оларға қуатыңды,

Ерм 31:10 Исраилді шашыратқан Құдайы

Зәк 10:9 арасына тарыдай шашыратып

Лұқ 1:51 Асқақ ниеттілерді шашыратады,

#### шашырау -

шашырау -

Рул 10:35 көтерілші, жауларың шашырасын,

Ест 3:8 халықтардың арасына шашырап

Иш 11:11 жерлер мен аралдарға шашырап

Пет1 1:1 аймақтарында шашыраған

#### шаян -

шаян -

Лұқ 10:19 шаяндарды таптап басып, жаудың

Лұқ 11:12 жұмыртқа сұраса, шаян берер ме

Аян 9:5 улы шаянның шаққанындай

#### шәкірт -

шәкірт - т.қ. Менікі, оқу, тәлім алу

Мат 5:1 Сол кезде шәкірттері қасына келді.

Мат 8:22 Маған шәкірт болып ер!

Мат 9:14 шәкірттеріңіз неге ораза

Мат 10:24 Шәкірті ұстазынан

Мат 10:42 біреуіне Менің шәкіртім болғаны

Мат 12:2 шәкірттеріңіз демалыс күні істеуге

Мат 15:2 Шәкірттеріңіз неге ата

Мат 27:64 шәкірттері (түн ішінде) келіп,

Мат 28:19 Оларды Менің шәкірттерім етіп

Мар 8:10 Иса шәкірттерін ертіп қайыққа

Мар 8:34 Маған еріп шәкіртім болғысы

Лұқ 6:40 Шәкірті ұстазынан жоғары емес.

Лұқ 9:23 Маған еріп шәкіртім болғысы

Лұқ 9:59 Иса: — Маған шәкірт болып ер, —

Лұқ 14:26 сол Менің шәкіртім бола алмайды.

Лұқ 14:27 сол Менің шәкіртім бола алмайды.

Лұқ 14:33 бас тартпай Менің шәкіртім бола

Жох 2:11 Содан шәкірттері Оған сенді.

Жох 6:66 шәкірттерінің көбі Исадан бас

Жох 8:31 Менің шәкірттерім боласыңдар.

Жох 13:35 шәкірттерім екендіктеріңді елдің

Жох 18:17 осы Кісінің бір шәкірті емессің бе?

Жох 19:26 Өзі жақсы көретін шәкіртін

Елш 11:26 Исаның жолын қуушы шәкірттері

#### шеге -

шеге -

Уағ 12:11 қағылған шегедей дәл тиеді.

Иш 41:7 қозғалмас үшін шегемен бекітеді.

Жох 20:25 шегелердің орнын көрмесем,

#### шегелеу -

шегелеу - т.қ. айқышқа шегелеу, - шегелету

Мат 26:2 шегелеп өлтіру үшін ұстап береді

Мат 27:35 ағашқа керіп шегелеп, тік көтеріп

Қол 2:14 шегелеп іліп қойып», күшін жойды

#### шегіртке -

шегіртке -

Мыс 10:4 ертең-ақ еліңе шегірткелер алып

Жое 1:4 қалғанды шегірткелер жеді,

Мат 3:4 Жейтін азығы шегіртке және

#### шежіре -

шежіре -

Жар 6:9 Мынау Нұхтың шежіресі: Нұх

Жар 10:1 үрім-бұтақтарының шежіресі:

Нех 7:5 келген оралмандардың шежіре

Езк 13:9 шежірелеріне тіркелмейді де,

Мат 1:1 Иса Мәсіхтің ата-тегінің шежіресі

Тім1 1:4 ұлан-ғайыр шежірелермен

#### шейіт -

шейіт - т.қ. бас

Дан 11:33 семсердің жүзінен не өрттен шейіт

Дан 11:35 бірнешеуі шейіт болады.

Лұқ 13:33 басқа жерде шейіт болуы жөнсіз.

Флп 2:17 шейіт болып, қаным «сол

Аян 2:13 өлтіріліп шейіт болған кезде де

Аян 3:14 шейіт болған адал да шынайы

Аян 6:9 адал қалғандары үшін шейіт

Аян 6:11 шейіт болуға тиісті қызметтестерің

Аян 17:6 адал болып қалғандықтан шейіт

Аян 20:4 шейіт болғандардың жандарын да

#### шек -

шек - т.қ. меже

Мыс 16:35 Қанахан елінің шегіне жеткенше

Езк 48:1 жер үлесі елдің шығыс шегінен

Елш 17:26 жерлерінің шектерін белгілеп

#### шекара -

шекара - т.қ. меже

Жыр 147:3 Шекараңа бейбітшілік орнатады.

Нқл 15:25 Ол жесірдің жерінің шекарасын

Езк 27:4 шекараларың теңіздің ортасына

Мих 7:11 шекараларыңды кеңейтетін күн де

#### шексіз -

шексіз -

Жыр 85:5 шексіз рақымды да.

Жыр 85:15 Шексіз Сенің мейірімің мен

Жүн 4:2 берік сүйіспеншілігің шексіз зор.

Рим 5:17 Сол сияқты, Құдайдың шексіз

Рим 9:23 Өзінің шексіз ұлылығын көрсетпек

Рим 10:12 бәріне де шексіз рақымды.

Қор2 2:4 қайта, шексіз сүйетінімді

Қол 2:7 шексіз алғыс айтатын болыңдар!

#### шектен тыс -

шектен тыс - т.қ. тыс

Қор2 1:8 ауыртпалықтың шектен тыс, адам

Ғал 1:13 қауымын шектен тыс қудалап

Еф 6:4 балаларыңа шектен тыс

Қол 3:21 оларға шектен тыс ұрыспаңдар!

#### шертер -

шертер -

Пат1 10:5 шертер, даңғыра, сыбызғы және

Пат2 6:5 шертер, даңғыра, шыңдауыл,

Шеж1 13:8 би билеп, жетіген, шертер,

Шеж1 16:5 шертер мен жетігенде, ал Асаф

Нех 12:27 шертерлермен сүйемелдейтін

Дан 3:5 жетіген, шертер, сырнай және өзге

#### шерту -

шерту - т.қ. аспап

Пат1 18:6 ішекті аспаптарды шертіп ойнап

Жыр 97:5 Домбыра шертіп, әдемі ән

#### шет -

шет -

Леу 19:9 оның шет жағын ормай қалдыра

Рут 3:7 астықтың шет жағына жатып,

Ерм 5:25 бұл игіліктерден шет қалдырды.

Еф 2:12 берген уәделерінен шет қалдыңдар

#### шетелдік -

шетелдік - т.қ. жат жерлік

Мыс 12:45 жалдамалы шетелдіктерге одан

Пат3 11:1 көптеген шетелдік әйелдерге

Шеж2 36:18 Шетелдік патша Құдайдың киелі

Иш 57:9 шетелдік патшаға барып тұрдың.

Мат 27:7 шетелдіктердің зираты етпек

Лұқ 7:6 шетелдік жүзбасы Исаға достарын

Лұқ 17:18 айту үшін мына шетелдіктен басқа

Елш 2:23 шетелдіктердің қолымен айқышқа

Елш 6:1 грекше сөйлейтін шетелдік

#### шеше -

шеше - т.қ. ана 1, әке-шеше

Нқл 1:8 әкеңнің тәрбиесін тыңда, Шешең

Нқл 10:1 Ақылсыз бала — шешесінің

Нқл 15:20 Ақылсыз жан шешесін қор қылар.

Иш 66:13 Шешесінің бөбегін

Мат 12:48 жауап қайырып: — Менің шешем

Мат 14:8 Қыз шешесінің айтып үйретуі

Мат 15:4 әкесін не шешесін жамандайтын

Жох 2:1 Исаның шешесі сонда еді,

Жох 2:12 Иса шешесі, інілері және

Жох 19:27 Исаның шешесін қамқорлығына

Елш 1:14 Исаның шешесі Мәриям және

Елш 12:12 Жоханның шешесі Мәриямның

#### шешен -

шешен -

Мыс 4:10 қазір де сөзге шешен адам емеспін.

Мыс 4:14 Оның сөзге шешен екенін білемін.

Қор1 2:1 шешен сөздер және дана пікірлер

Қор2 11:6 шешен болмасам да, білімім

#### шешендік -

шешендік -

Лұқ 21:15 шешендік пен даналық дарытатын

Қор1 1:17 шешендікті пайдалан демеді де,

#### шешу -

шешу - т.қ. қорыту, ұйғару, ұйғарым

Еш 5:15 Аяқкиіміңді шеш! Сен басып

Әйүп 38:31 белбеуін шешуге құдіретің бар ма?

Жох 13:4 сырт киімін шешті де, беліне

Елш 7:58 Куәгерлер шапандарын шешіп,

#### шешім -

шешім - т.қ. байлам 2, жарлық, қорытынды, үкім

Мыс 15:25 заңдары мен шешімдерін шығарды

Мыс 21:22 төрешілердің шешіміне сай айып

Мыс 28:30 Иенің шешімдерін білдіретін сол

Леу 18:26 шешімдерімді орындауларың

Леу 20:22 ережелерім мен шешімдерімді

Рул 15:16 Заңдар және шешімдер сендер

Езк 11:12 шешімдеріме бағынбадыңдар.

Езк 20:16 Менің шешімдерімді менсінбей,

Езк 34:22 дауға Өзім әділ шешім шығарамын

Езк 37:24 шешімдеріме сәйкес әрекет етіп

Езк 44:24 шешімдеріме сай билік айтуға

Дан 2:19 осы құпияның шешімі Даниялға

Елш 19:21 Иерусалимге баратын шешімге

Рим 11:33 Шешімдеріне адам ақылы жетпес,

Рим 14:5 бір нақты шешімге келуі керек.

Рим 14:13 түсірмеуге шешім қабылдаңдар!

Қор1 2:2 айтпауға шешім қабылдаған едім.

Қор2 9:7 жүректеріңнің шешіміне сай, еш

#### шиқан -

шиқан -

Мыс 9:9 шиқандар пайда болады.

Мыс 9:11 олардың тәндеріне де шиқандар

Леу 13:19 шиқан орнында ақшыл ісік не

Пат4 20:7 соны шиқанның үстіне қойғаннан

Әйүп 2:7 түгелдей жаралы шиқандармен

#### шиқанды ісік -

шиқанды ісік -

Пат1 5:6 шиқанды ісіктер қаптатып

Пат1 5:9 жаппай шиқанды ісіктер шыға

Пат1 6:4 бес-бестен алтын шиқанды ісік

#### Шимон 1 -

Шимон 1 -

Жар 29:33 оған Шимон (яғни «Естіп тұрған

Жар 35:23 Рубен, одан кейін Шимон, Леуі,

Жар 42:36 Шимоннан да айырылдым, енді

#### Шимон 2 -

Шимон 2 - (пайғамбар)

Лұқ 2:34 Шимон оларға батасын беріп

#### Шимон 3 -

Шимон 3 - (Петір) т.қ. Петір

Мат 4:18 Шимон Петір мен інісі Әндірді

Лұқ 6:14 Шимон және оның інісі Әндір

Лұқ 22:31 Шимон, сақ бол! Жұрттың

Жох 1:42 Шимонсың. Бұдан былай Кефа

Жох 18:10 Шимон Петір беліне семсер

Жох 18:25 Шимон Петір отқа жылынып тұра

Жох 20:6 Шимон Петір де келіп, қабірге

Елш 10:32 жіберіп, Шимон Петірді шақырт.

Пет2 1:1 елшісі Шимон Петірден ортақ

#### Шимон 4 -

Шимон 4 -

Лұқ 6:15 жұрт Діншіл деп атаған Шимон;

Елш 1:13 Діншіл Шимон және Жақып ұлы

#### Шимон 5 -

Шимон 5 - (күренелік)

Мат 27:32 жолшыбай олар Шимон

Мар 15:21 Шимон есімді күренелік ер адамға

Лұқ 23:26 қалаға келе жатқан Шимон есімді

#### Шимон 6 -

Шимон 6 - (самариялық)

Елш 8:9 Шимон есімді кісі тұрушы еді.

#### шипа -

шипа - т.қ. сауығу

Нқл 17:22 Көтеріңкі көңіл шипа болар

Ерм 30:13 шипа болатын дәрі-дәрмек жоқ.

Мар 5:26 одан еш шипа болмай, керісінше,

#### шипалы -

шипалы -

Нқл 16:24 Жаныңа жағымды, тәніңе шипалы

Аян 3:18 «көзге жағатын шипалы май» да

#### шиыршық кітап -

шиыршық кітап - т.қ. жарғақ, кітап

Заң 17:18 көшірмесін шиыршық кітапқа

Пат4 22:10 бір шиыршық кітапты табыстады

Жыр 39:8 Шиыршық кітапта мен туралы

Ерм 25:13 шиыршық кітапта жазылған

Ерм 30:2 бәрін шиыршық кітапқа жазып

Ерм 36:4 бәрін шиыршық кітапқа жазып

Ерм 36:27 шиыршық кітапты өртеп

Ерм 51:63 осы шиыршық кітапты бір тасқа

Езк 3:2 шиыршық кітапты жеуге беріп,

Зәк 5:1 шиыршық кітап ұшып бара жатыр

Лұқ 4:17 сол шиыршық кітапты ашып,

Тім2 4:13 шиыршық кітаптарымды да ала

Евр 10:7 Шиыршық кітапта Мен туралы

Аян 1:11 Көргендеріңді шиыршық кітапқа

Аян 5:1 оң қолынан бір шиыршық кітапты

Аян 6:14 Аспан шиыршық кітап іспетті

#### шоғыр -

шоғыр - т.қ. шоқжұлдыз

Әйүп 38:31 жұлдыздар шоғырын байлап,

#### шоқ 1 -

шоқ 1 -

Рул 13:25 кесіп алған жүзім шоғына бола

Ерм 8:13 жүзім шоғы қалмайды, інжір

Мих 7:1 жүзім шоғы, не ерте піскен інжір

#### шоқ 2 -

шоқ 2 - (қызып тұрған көмір)

Леу 10:1 оттың шоғы мен хош иісті шайыр

Леу 16:12 көмір шоғына толы табаны және

Нқл 25:22 Қызып тұрған шоқ жиғандай

Иш 6:7 шоқты аузыма тигізіп былай деді

Езк 1:13 жанып жатқан көмір шоғындай не

Рим 12:20 Қызып тұрған шоқ жиғандай

#### шоқжұлдыз -

шоқжұлдыз - т.қ. Жетіқарақшы, жұлдыз, Үркер, шоғыр

Әйүп 9:9 шоқжұлдыздарды да жаратты.

Әйүп 38:32 Шоқжұлдыздарды өз уақытында

Иш 40:26 алып шығып шоқжұлдыздарды,

Амо 5:8 шоқжұлдыздарды кім жаратты?

#### Шолпан -

Шолпан - т.қ. жұлдыз

Иш 14:12 Шолпан жұлдыз әрі таң шапағы

Пет2 1:19 Таң атып, шолпан жұлдызының

#### шолу -

шолу -

Заң 1:24 оны барлап шолып шықты.

Зәк 1:10 Иенің жер бетін шолып келуге

Зәк 1:11 күллі жер бетін шолып шықтық.

Зәк 6:7 жер бетін шолып қайтуға асыға

#### шомылдыру рәсімі -

шомылдыру рәсімі - т.қ. Жақия, рәсім

Мат 3:11 суға шомылдыру рәсімінен ғана

Мат 3:13 шомылдыру рәсімінен

Мат 21:25 шомылдыру рәсімі қайдан болып

Мат 28:19 шомылдыру рәсімінен өткізіңдер,

Мар 1:4 шомылдыру рәсімінен өтіңдер!

Мар 1:8 суға шомылдыру рәсімінен ғана

Лұқ 3:21 жұрт шомылдыру рәсімінен өтіп

Лұқ 7:29 шомылдыру рәсімінен өткен

Жох 1:31 адамдарды шомылдыру рәсімінен

Елш 1:5 шомылдыру рәсімі сумен болатын

Елш 2:38 атымен шомылдыру рәсімінен

Елш 8:12 түсіп) шомылдыру рәсімінен өтті.

Елш 8:36 шомылдыру рәсімінен өтуіме

Елш 9:18 шомылдыру рәсімінен өтті де,

Елш 11:16 шомылдыру рәсімі сумен болатын

Елш 16:15 шомылдыру рәсімінен өтті.

Елш 18:8 шомылдыру рәсімінен өтті.

Рим 6:3 Шомылдыру рәсімінен өткеніміз

Қор1 10:2 теңізде шомылдыру рәсімінен

Ғал 3:27 шомылдыру рәсімінен өткен бәрің

Еф 4:5 шомылдыру рәсіміміз де бірдей.

Қол 2:12 Шомылдыру рәсімінен өткендерің

#### шомылу -

шомылу -

Мыс 2:5 қызы шомылу үшін өзенге келеді.

Пат2 11:2 Төмен қараған ол шомылып

Мар 10:39 Мен өтетін «шомылудан» сендер

Лұқ 12:50 азапты «шомылудан» өтуге

#### шопан -

шопан - т.қ. бағушы, бақташы

Жыр 99:3 ізгі шопандай бағатын «отарымыз

Иш 40:11 Ие оларды ізгі шопандай бағады

Мат 25:32 шопанның қойларды серкелерден

Елш 20:28 Шопан қойын қалай бақса

#### шошқа -

шошқа -

Мат 7:6 шошқалар алдына лақтырмаңдар!

Пет2 2:22 «Жуылған шошқа қайтар

#### шошыну -

шошыну - т.қ. жүрексіз, жүрексінген, қорқу

Пет1 2:17 істеуден шошыныңдар

Еф 6:5 жамандық жасаудан шошыныңдар

#### шөбере -

шөбере - т.қ. немере, шөпшек

Мыс 20:5 немерелері мен шөберелеріне

Пат1 9:1 шөбересі, Афияхтың шөпшегі еді.

Жое 1:3 шөберелеріңе жеткізсін!

#### шөлдеу -

шөлдеу - т.қ. сусау

Жыр 68:22 олар өт қосып берді, Шөлдеп

Нқл 25:21 Егер ол шөлдесе шөлін қандыр!

Иш 55:1 шөлдегендер, бәрің су көздеріне

Мат 25:35 шөлдегенімде сусын бердіңдер.

Жох 4:13 судан ішкен адам тағы шөлдейді.

Жох 6:35 сенгендер ешқашан шөлдемейді!

Жох 7:37 Кімнің жаны шөлдесе, сол Маған

Рим 12:20 Егер де шөлдесе шөлін қандыр!

#### шөліркеу -

шөліркеу -

Жыр 41:3 шын Құдайды іздеп шөліркейді

Жыр 142:6 дүнием де Сені аңсап шөліркейді.

#### шөп -

шөп - т.қ. көк шөп

Жар 1:30 шөп атаулыны қорек етуге беремін

Жыр 36:2 Олар шөп сияқты жылдам солады,

Жыр 71:16 тұрғындары да шөптей көбейсін.

Жыр 89:6 Яки далада өскен шөп тәрізді

Жыр 91:8 Зұлымдар қазір жерді шөптей

Жыр 101:12 Қураған шөптей әбден әлсіредім.

Жыр 102:15 Адамның өмірі көк шөп секілді

Жыр 103:14 мал азығына шөп өсіресің, Адамға

Иш 40:7 халық сондай шөпке ұқсайды!

Иш 40:8 Шөптер сарғайып қурап, гүлдер

Лұқ 12:28 шөпті Құдай солай киіндірсе

Жақ 1:10 пенде шөп арасындағы жабайы гүл

Пет1 1:24 Шөп сарғайып қурап, гүл солады,

Қор1 3:12 шөп, сабан сияқты осал болулары

#### шөпшек -

шөпшек - т.қ. шөбере

Жар 50:23 үшінші ұрпағынан шөпшек

Мыс 34:7 Тіпті шөберелері мен шөпшектерін

Еш 17:3 Манасаның шөпшегі, Махырдың

Пат1 9:1 шөбересі, Афияхтың шөпшегі еді.

Әйүп 42:16 шөбере-шөпшектерінің қызығын

#### шу -

шу -

Езк 37:7 бір тасырлаған шу пайда болды да,

Елш 2:2 қатты жел соққандай шу естіліп

Елш 2:6 шу естілгенде көптеген халық сол

Аян 9:9 Қанаттарынан шыққан шуы

#### шұңқыр -

шұңқыр -

Жар 14:10 қарамайы шығатын шұңқырларға

Пат4 3:16 мен шұңқырлар қазыңдар!

Жыр 39:3 шұңқырдан Мені тартып шығарды

Иш 5:2 таптап сығуға арнап Шұңқыр да

Иш 16:10 Сыққыш шұңқырларда ешкім де

Иш 63:2 шұңқырда жүзімді таптап, қызыл

Ерм 48:33 шұңқырлардан жүзім шырынын да

#### шүбәлану -

шүбәлану - т.қ. күмәндану

Жақ 1:6 шүбәланбай, сеніммен Құдайдан

Флп 2:14 шүбәланбай істеңдер!

#### шүбәсіз -

шүбәсіз -

Жар 22:17 ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп

Иш 14:24 ой-ниетім шүбәсіз іске асады! Мен

Ош 6:3 Иенің келуі де сондай шүбәсіз.

Абқ 2:3 Ол шүбәсіз келіп, еш кешікпейді.

Тім1 3:16 еш шүбәсіз: Мәсіх адам болып

Евр 6:14 ақ батамды шүбәсіз үйіп-төгіп

Евр 11:1 орындалуына шүбәсіз илану.

#### шүберек -

шүберек -

Иш 64:6 істеріміздің өзі лас шүберектей

Ерм 38:11 шүберек пен көнетоз киімдерді

Езк 36:17 былғанған шүберектей жиренішті

#### шүкір -

шүкір - т.қ. алғыс айту

Рим 6:17 шүкір, сендер бұрын күнәнің құлы

Қор2 2:14 Құдайға шүкір: Ол Мәсіхпен тығыз

#### шүкірлік -

шүкірлік -

Шеж1 23:30 Жаратқан Иеге шүкірлік айтып

Езр 3:11 Оған шүкірлік айтып ән салды

Жыр 99:4 Шүкірлік етіңдер есімін дәріптеп!

Жыр 146:7 Иеге шүкірлік әнін айтыңдар

Иш 51:3 шадыман болып, шүкірлікке

Жое 2:26 шүкірлік айтасыңдар

Жүн 2:10 мен Саған әнмен шүкірлік айтам

Мат 14:19 көкке қарап тұрып шүкірлік етті.

Мат 26:26 шүкірлік етіп бата берді.

Мат 26:27 тостағанды да алып, шүкірлік етті.

Қор1 1:4 сендер үшін шүкірлік етемін

Қор1 10:30 Мен шүкірлік етіп, дәм татсам

Қор1 15:57 Құдайға шүкірлік етейік!

Қор2 9:11 адамдардың Құдайға шүкірлік етуі.

Қор2 9:15 Құдайға лайым шүкірлік етейік!

Еф 1:16 үшін ұдайы шүкірлік етемін.

Еф 5:4 шүкірлік ету жарасымды.

Еф 5:20 үшін де ұдайы шүкірлік етіңдер!

Флп 4:6 және шүкірлікпен білдіріңдер!

Қол 1:3 сиынған сайын шүкірлік етеміз.

Тім1 4:3 шындықты білетіндердің шүкірлік

Аян 7:12 ұлылық және даналық, Шүкірлік

#### шүкірлік құрбандығы, - тартуы -

шүкірлік құрбандығы, - тартуы - т.қ. құрбандық, тарту 1

Леу 22:29 шүкірлік құрбандығын шалғанда

Шеж2 33:16 шүкірлік құрбандықтарын ұсынды

Жыр 55:13 уәдеме сай шүкірлік тартуларын.

Жыр 106:22 Шүкірлік тартуларын Иемізге

Жыр 115:8 Шүкірлік құрбандығын ұсынамын

#### шүкіршілік -

шүкіршілік -

Шеж1 29:13 Құдайымыз, Саған шүкіршілік

Нех 12:8 шүкіршілік ән-жырларын

Жыр 68:31 Шүкіршілік етіп мақтау айтамын.

Жыр 137:2 Сенің атыңа шүкіршілік етемін

Мат 15:36 қолына алып, шүкіршілік етті де,

#### шыбын, шыбын-шіркей -

шыбын, шыбын-шіркей -

Мыс 8:24 шыбын-шіркейлерге толып, ел

Мыс 8:31 шыбын-шіркейлерден арылтты.

Жыр 104:31 шыбын-шіркей құжынады,

Уағ 10:1 шыбындар бір құты иісмайды

#### шығанақ -

шығанақ - т.қ. айлақ

Еш 15:2 теңіздің оңтүстігіндегі шығанақтан

Иш 11:15 Ие Мысыр теңізінің шығанағын

Ерм 49:21 Ақаба шығанағына дейін де

Елш 27:39 Жағасы жайлы шығанақты көріп,

#### шығу -

шығу -

Мыс 6:13 халқын Мысырдан алып шығуды

Нех 7:5 шығу тектері бойынша тіркеп

Елш 16:18 бұйырамын: шық оның бойынан!»

Қор1 10:13 шығудың лайықты жолымен

#### шығын -

шығын -

Лұқ 10:35 Егер артық шығын шығарсаң, мен

Лұқ 14:28 кететін шығынды есептеп алады.

#### шығыс -

шығыс -

Жар 2:8 Ие шығыс жақта, Едем деген жерге

Жыр 102:12 Шығыс батыстан тым қашық

Жыр 112:3 Күннің шығысынан батысына

Мат 2:1 шығыс өлкесінен жұлдыз санаушы

Мат 24:27 найзағайдың шығыстан басталып,

Аян 16:12 шығыстан келетін патшаларға жол

#### шыдамды -

шыдамды - т.қ. сабырлы, төзімді

Рим 5:3 азаптың бізге шыдамды болуды

Қор1 13:4 шыдамды да қайырымды

Еф 6:18 сергек те шыдамды болыңдар

Тім1 3:3 шыдамды, айтыс-тартыстан аулақ

#### шыдамдылық -

шыдамдылық - т.қ. сабыр, сабырлық, төзімділік

Лұқ 8:15 шыдамдылықпен өнім береді.

Жақ 5:11 пайғамбардың шыдамдылығы

Рим 2:4 шыдамдылығын менсінбейсің бе?

Рим 3:25 бері шыдамдылық көрсетіп

Рим 5:4 Шыдамдылықтан сенімділік туады

Қор2 1:6 шыдамдылықпен төзе аласыңдар.

Ғал 5:22 шыдамдылық, қайырымдылық

Сал2 1:4 кезіндегі шыдамдылықтарың мен

Евр 6:12 сенім мен шыдамдылық көрсетіп

Аян 2:3 өткізгенде шыдамдылық көрсетіп

#### шыдау -

шыдау - т.қ. төзу, төтеп беру

Рим 12:12 қиыншылыққа шыдап

Қор1 9:12 қиыншылықтарға шыдап келеміз.

Қор1 10:13 шыдауға күш-қуат беріп, құтылып

Қор1 13:7 Үмітін еш үзбей, бәріне шыдайды.

Евр 12:7 тәрбие ретінде шыдаңдар. Құдай

#### шық -

шық -

Заң 33:13 баға жетпес шығын түсіре берсін,

Ош 14:6 жерге түскен шықтай сергітетін

Хақ 1:10 аспанның шығы әрі жердің өнімі

Зәк 8:12 аспан өз шығын түсіріп тұратын

#### шымылдық -

шымылдық - т.қ. перде

Мыс 26:33 шымылдық сендер үшін қасиетті

Иш 40:22 Ие аспанды шымылдықтай жайып

Мат 27:51 шымылдық кенеттен жоғарыдан

Евр 6:19 үйдің ішіндегі «шымылдықтың арт

Евр 10:20 бөгет болған «шымылдықты» Иса

#### шын -

шын - т.қ. ақиқат

Жыр 15:11 Шын өмір жолын маған көрсетесің

Нқл 21:21 Шын өмір, әділет, құрмет табады

#### шын айту -

шын айту -

Пат1 19:6 Иенің алдында шын айтамын:

Пат2 15:21 иемнің алдында шын айтамын

Пат3 17:1 шын айтамын: келесі бірнеше жыл

Пат4 5:16 шын айтамын: Мен еш нәрсеңізді

Шеж2 18:13 шын айтамын: Құдайым маған

Мат 24:47 шын айтамын: оны бүкіл меншігін

Лұқ 19:40 шын айтамын: егер олар үндемесе,

#### шын жүректен -

шын жүректен - т.қ. жүрек, таза жүрек

Мыс 25:2 Шын жүрегімен ниеттенген әрбір

Заң 4:29 Егер Оған шын жүректен

Заң 6:5 Құдай Иеңді шын жүректен

Заң 10:12 Оны сүйіп, шын жүректен және

Заң 30:6 Иені шын жүректен, бүкіл жан

Еш 22:5 тұрып Оған шын жүректен

Пат1 2:1 шын жүректен шаттанамын,

Пат1 12:24 шын жүректен Оған қызмет

Пат4 23:3 мен ережелерін шын жүректен

Шеж1 28:9 Оған шын жүрегіңнен және бар

Шеж2 16:9 Өзіне шын жүректен бағышталып,

Жыр 7:11 Шын жүректен адалды Ол аман

Жыр 9:2 шын жүректен Сені мадақтаймын

Жыр 118:2 Шын жүректен Оған бет бұрғандар

Жыр 137:1 Шын жүректен, уа, Ием, Сені

Нқл 3:5 шын жүректен Жаратқан Иеңе.

Ерм 29:13 Маған шын жүректен бет бұрып

Жое 2:13 шын жүректен өкініңдер!

Мат 18:35 шын жүректен кешірмесеңдер,

Мат 22:37 — «Құдай Иеңді шын жүректен

Елш 4:32 шын жүректен ынтымақтас болды.

Елш 8:37 Філіп: — Шын жүректен сенсеңіз,

Пет1 1:22 шын жүректен сүйіңдер!

Рим 6:17 ақиқатқа бет бұруға шын жүректен

Еф 5:19 шын жүректен дәріптеңдер.

Еф 6:5 қожайындарыңа да шын жүректен

#### шын көңілден, - көңілмен -

шын көңілден, - көңілмен - т.қ. көңіл

Мыс 34:14 Өзімді шын көңілмен сүйіп,

Заң 15:10 шын көңілмен, жомарттықпен

Иш 57:15 шын көңілден өкінген кішіпейіл

Жох 14:28 Мені шын көңілмен сүйсеңдер,

Флп 2:20 шын көңілден қамдарыңды

#### шынайы -

шынайы - т.қ. ақиқат

Жох 1:9 түсіретін шынайы Нұр бұл дүниеге

Жох 15:1 Мен «шынайы жүзім бұтасымын»

Пет1 1:22 Шынайы хабарға мойынсұнып

Пет1 4:8 бір-біріңді шынайы сүйіңдер

Пет1 5:12 Құдайдың шынайы рақымы осы

Жох1 3:18 шынайы сүйіспеншілік білдірейік!

Флп 4:8 күллі шынайы да қастерлі

Қол 1:5 Құдайдың шынайы хабары — Ізгі

Тім1 1:15 Бұл — дәл айтылған шынайы сөз,

Тім2 2:15 Құдайдың шынайы сөзін дұрыс

Тит 1:9 ілімімізге сәйкес шынайы хабарды

Евр 10:26 егер шынайы хабарды естіп

Аян 21:5 сөздер сенуге тұрарлық шынайы!

#### шынайы Құдай -

шынайы Құдай - т.қ. Құдай, мәңгі тірі Құдай

Заң 29:3 Өзінің шынайы Құдай екендігін

Пат3 18:24 шынайы Құдай! — Бүкіл халық

Пат4 19:19 шынайы Құдай екеніңді білетін

Шеж2 15:3 халқы шынайы Құдайдан алыс

Шеж2 33:13 Иенің шынайы Құдай екеніне

Жыр 30:6 Уа, Ием, шынайы Құдай

Иш 45:18 Ие — шынайы Құдай. Ол жерді де

Иш 46:9 Мен ғана шынайы Құдаймын,

Иш 65:16 «Сөзіне адал шынайы Құдайға»,

Ерм 10:10 Ие — шынайы Құдай! Ол — тірі

Жох 17:3 Сені, жалғыз шынайы Құдайды

Жох1 5:20 шынайы Құдаймен танысуымыз

Сал1 1:9 тірі де шынайы Құдайға қызмет

#### шынайы өмір -

шынайы өмір - т.қ. мәңгілік өмір, өмір

Нқл 8:35 мені тапқан шынайы өмір табады

Иш 55:3 шынайы өмірге ие боласыңдар.

Мат 7:14 шынайы өмірге апаратын қақпа да

Жох 6:35 Шынайы өмір сыйлайтын «нан»

Жох 6:63 Шынайы өмір Беруші — Киелі Рух

Жох 10:10 Ал Мен адамдар шынайы өмірге

Жох 11:25 тірілу мен шынайы өмір — Менмін

Жох 14:6 және шынайы өмір Менмін.

Жох 20:31 шынайы өмірге ие болсын деген

Жақ 1:12 шынайы өмірдің тәжін

Жох1 5:12 бар адам шынайы өмірге ие

Рим 6:13 шынайы өмірге өтіп келдіңдер

Қор2 3:6 Рух шынайы өмір сыйлайды.

Ғал 3:11 адам шынайы өмірге ие болады».

Евр 12:9 шынайы өмірге ие болу үшін

#### шындық -

шындық - т.қ. ақиқат

Пат1 9:6 барлығы да шындыққа айналады.

Жыр 24:5 Шындығыңа сай бағыттап

Жыр 24:10 рақым әрі шындықпен бастайды.

Жыр 39:12 шындығың мені қорғасын лайым.

Жыр 85:11 шындығыңа сәйкес жүргім келеді

Жыр 118:43 Шындық сөзін алып қойма

Жыр 118:151 шындық — күллі өсиет атаулың.

Нқл 3:3 мен шындықтан ешқашан безбе

Нқл 12:17 Білген шындығын айтқан әділдікті

Иш 45:19 нағыз шындықты айтамын және

Зәк 8:16 бір-біріңе шындықты айтыңдар

Жох 1:14 пен шындыққа толы еді.

Жох 1:17 рақым мен шындық бізге Иса

Жох 14:6 Иса оған: — Жол, шындық және

Жох 15:26 сендерге шындықты білдіретін сол

Жох 16:13 Алайда шындықты білдіретін

Жох 17:17 Оларды шындығың арқылы Өзіңе

Жох 18:38 Пилат Исадан: — Шындық деген

Жақ 3:14 шындықты бұрмалайсыңдар.

Жох1 1:8 бізде шындықтың болмағаны.

Жох1 4:6 Шындықты сөйлейтін Рух

Жох1 5:6 себебі Киелі Рух — шындық.

Рим 1:18 арқылы шындықты аяққа басады.

Рим 1:25 туралы шындықты мойындамай

Қор1 2:13 рухани шындықты түсіндіреміз.

Қор2 6:7 шындықтың хабарын уағыздап

Ғал 2:5 Ізгі хабардың шындығын сендерге

Еф 4:15 шындықты сүйіспеншілікпен

Еф 4:25 басқаларға шындықты айтыңдар!

Еф 6:14 шындықпен «белді бекем буып»

Сал2 2:13 әрі шындыққа сеніп

Тім1 2:4 шындықты біліп алуларын

Тім1 6:4 ешқандай шындықты білмейді.

Тім2 3:7 шындықты білуге қол жеткізбейді.

Тім2 4:4 олар шындыққа құлақ салмай

Аян 22:6 сенуге тұрарлық нағыз шындық.

Аян 22:20 Бұл шындық, Мен жуырда келемін

#### шындық жолы -

шындық жолы - т.қ. ақ жол, тура жол

Жыр 118:30 Шындық жолымен жүруді таңдап

Жох3 1:3 үнемі шындық жолымен жүріп

Жох3 1:4 балаларымның шындық жолымен

Ғал 2:14 Ізгі хабардың шындық жолынан

Тім2 2:18 Олар шындық жолынан тайып,

#### шынжыр -

шынжыр - т.қ. бұғау, кісен

Мыс 39:17 Өрілген екі алтын шынжыр бауды

Пат2 22:6 Ажалдың шынжыры мені матады,

Пат3 7:41 ілінген шынжыр тәрізді әшекейлер

Пат4 25:7 шынжыр салып, Бабылға айдап

Елш 12:7 байлаған шынжырлар сыпырылып

Елш 16:26 шынжырлары шешіліп түсіп

Аян 20:1 кілті мен ауыр шынжыр ұстаған

#### шыншыл -

шыншыл - т.қ. адал

Жыр 10:7 Шыншыл жандар Оның бет-жүзін

Нқл 12:19 Шыншылдың сөзі мәңгілік

Ерм 42:5 сенімді де шыншыл куә болсын!

#### шыншылдық -

шыншылдық - т.қ. адалдық, әділдік

Ерм 5:3 Сен шыншылдықты талап етесің

Ерм 33:6 шыншылдыққа кенелтемін.

Ерм 33:15 шыншылдықты орнатады.

#### шынымен -

шынымен - т.қ. расында, іс жүзінде

Жар 3:1 жемісін жемеңдер деп шынымен

Жар 18:24 оларды шынымен құртпақсың ба?

Жар 20:12 шынымен де менің қарындасым

Жар 27:24 Сен шынымен ұлым Есаумысың?

Еш 22:22 Ие — шынымен шексіз құдіретті

Иш 45:15 шынымен Сен Өзіңді жасыратын

Мат 14:33 Сіз шынымен де Құдайдың рухани

Мат 26:73 шынымен де солардың біреуісің

Мат 27:54 шынымен Құдайдың (рухани) Ұлы

Лұқ 23:47 «Бұл шынымен әділ Адам болған!»

Жох 8:36 шынымен азат боласыңдар

Қор1 8:4 күллі әлемде шынымен жоқ екенін

#### шың -

шың - т.қ. құз

Жар 7:20 шыңдарынан он бес шынтақ

Пат2 22:3 сенім артқан шың құзым

Жыр 94:4 Оның — зәулім тау шыңдары,

Жыр 136:6 Оны шаттығымның шыңы деп

Ән 2:14 Жасырынған, шыңдардың

#### шыңдауыл -

шыңдауыл -

Пат2 6:5 шыңдауыл, асатаяқтарда ойнап,

#### шыңырау -

шыңырау -

Заң 33:13 Шыңырау бұлақтарын ағыза

Пат1 14:4 Жонатан екі жағы да шыңырау, тік

Жыр 29:2 мені шыңыраудан алып шықтың,

Нқл 23:27 азғын әйел — түпсіз шыңыраудай,

Лұқ 16:26 біздің арамызға терең шыңырау

#### шырақ -

шырақ - т.қ. шам, шам-шырақ

Жар 1:14 Аспан кеңістігінде шырақтар

Шеж2 4:21 шырақтар және білте түзеткіштер,

Жыр 17:29 маған шырақтай нұр шашасың

Жыр 73:16 аспан шырақтарын жараттың,

Иш 43:16 сөнген шырақтай өмірлері өшті.

Жох 5:35 жанып тұрған шырақ іспетті еді.

Жох 18:3 шырақтары және қарулары болды.

Аян 8:10 шырақ сияқты лаулаған зәулім

#### шырмау -

шырмау -

Пет2 2:20 шырмауына түсіп, жеңіледі.

Тім2 2:4 істермен шырмалмайды, қайта,

Евр 12:1 шырмап алатын әрбір күнәдан

#### шырын -

шырын - т.қ. шарап

Жар 27:28 астық пен жүзім шырынынан!

Жар 40:11 жүзімді алып, сығып, шырынын

Иш 55:1 Иә, келіп, шырын мен сүтті ақша

Аян 14:19 шырынын сығып алатын үлкен

Аян 19:15 таптағанда шырынының ағып

#### шір -

шір - т.қ. гүлдесте, тәж

Нқл 4:9 Даналық басыңа шір таққандай

Иш 28:1 әдемі гүл шірі не тәждей мақтан

#### шірену -

шірену - т.қ. асқақтау, мақтану

Амо 6:4 төсектеріңде жатып шіренесіңдер.

Рим 11:18 мақтанып шіренбеңдер

#### шіру -

шіру -

Леу 13:55 Шіру жұқарып кеткен бұйымның

Рул 12:12 тәнінің жартысы шіріп кетіпті!» —

Әйүп 19:26 Денемнің күллі терісі шіріп, құрып

Жыр 48:9 шірімеуі үшін Төлем төлеп

Иш 5:24 тамырлары шіріп, гүлдері қурап,

Амо 4:9 жүзімдіктеріңе шіру және көгеру

Жақ 5:2 Дүние-мүліктерің шіріп, киімдерің

Пет1 1:4 Ешқашан шіріп бұзылмайтын,

Қор1 15:42 ал қайта тірілгені мәңгі шірімейді.

#### шіріту -

шіріту -

Жыр 15:10 адамыңның тәнін шірітпейсің.

Ерм 13:9 өркөкіректігін де шірітіп

Жоқт 3:4 Ет пен терімді шірітіп, сындырды

Ош 5:12 елін көгертіп шіріткен зең сияқты

Елш 2:27 Адамыңның тәнін шірітпейсің.

Ғал 5:9 құмалақ бір қарын майды шірітеді

### Ы


Ыбырайым -

Ыбырам -

ыдыс -

ыдыс-аяқ -

ықпал -

ықылас -

ынжық болмау -

ынта -

ынта-жігер -

ынталану -

ынталы -

ынтызарлық -

ынтымақ -

ынтымақтас -

ыңғайлы -

ыңқылдау -

ыңырсу -

Ысқақ -

Ысмағұл -

ыссы -

ыстық -

ысырап -

ысырапшыл -


#### Ыбырайым -

Ыбырайым - т.қ. Ыбырам

Жар 17:5 Ыбырайым («Көптің атасы») деп

Жар 22:1 Ыбырайымды сынамақ болып

Жар 24:1 Ыбырайым жасы ұлғайып

Жар 26:24 Қызметшім Ыбырайым үшін сенің

Мыс 3:6 Ыбырайым, Ысқақ және

Иш 41:8 жаныма жақын Ыбырайымнан

Иш 51:2 Ыбырайым мен Сараны естеріңе

Мих 7:20 Ыбырайымның ұрпақтарына берік

Мат 1:1 Ыбырайым атаның ұрпағы Дәуіт

Мат 3:9 түп атамыз — Ыбырайым» деп

Мат 8:11 жат жұрттық адамдар Ыбырайым

Лұқ 13:16 Ыбырайым атаның мына ұрпағын

Лұқ 16:23 Ыбырайым мен оның қасында

Лұқ 19:9 Ыбырайым атаның ұрпағынан.

Жох 8:33 — Біз Ыбырайымның ұрпағымыз

Жох 8:58 Ыбырайым тумастан бұрын да

Жақ 2:23 Ыбырайым тіпті «Құдайдың досы

Рим 4:1 Ыбырайым туралы не дейміз?

Рим 4:3 «Ыбырайым Жаратқан Иеге сенді

Рим 4:11 Ал бұл сенім Ыбырайымда

Рим 9:7 Ыбырайымнан тарағандардың

Рим 11:1 Ыбырайымның ұрпағынан

Ғал 3:6 Ыбырайыммен де солай болды

Ғал 3:14 Осылайша Құдай Ыбырайымға

Ғал 4:22 Онда Ыбырайымның екі ұлы

Евр 2:16 Ыбырайымның ұрпақтарының

Евр 11:8 Ыбырайым қайда бара жатқанын

#### Ыбырам -

Ыбырам - т.қ. Ыбырайым

Жар 11:29 Ыбырам мен Нахор да үйленді.

Жар 12:1 Жаратқан Ие Ыбырамға сөзін

Жар 15:1 Жаратқан Ие Ыбырамға аян беріп

Жар 15:6 Ыбырам Жаратқан Иеге сенді

Жар 17:5 сен Ыбырам («Ұлық ата») емес

#### ыдыс -

ыдыс - т.қ. құмыра, құты, қыш ыдыс, тегеш

Жыр 30:13 қыш ыдысқа сынып қалған.

Ерм 18:4 ыдысының пішіні дұрыс шықпай

Мат 5:15 оны ыдыспен бүркеп қоймайды.

Мат 13:48 жақсыларын ыдысқа жинап алып

Рим 9:21 арнап екі ыдыс жасаймын десе

Тім2 2:21 қадірлі ыдыстар іспетті

#### ыдыс-аяқ -

ыдыс-аяқ -

Пат2 17:28 көрпе-көпшік пен ыдыс-аяқ әкелді

Шеж2 28:24 киелі үйіндегі ыдыс-аяқтарды

Мат 23:25 Ыдыс-аяққа сыртқы тазарту

#### ықпал -

ықпал - т.қ. әсер, түрткі

Мыс 23:2 ықпалымен шындықты бұрмалама

Шеж2 23:1 Еходайдың ықпалы күшейіп,

Нқл 2:12 айтушының ықпалынан,

Яһд 1:23 күнәнің ықпалынан шошына

Қор1 7:37 сыртқы ықпалдың күштеуінсіз

Тім1 4:16 күнәнің ықпалынан аман

#### ықылас -

ықылас - т.қ. іждағат

Рим 1:15 деген ықылас менде жетерлік.

Тім1 4:16 іліміңе де мұқият ықылас аудар.

#### ынжық болмау -

ынжық болмау - т.қ. үміт үзу

Қол 3:21 балаларыңның ынжық болмауы

#### ынта -

ынта - т.қ. еңбекқорлық, іждағат

Пет2 1:5 бар ынталарыңмен ұмтылыңдар

Пет2 1:10 бекітуге ынтамен ұмтылыңдар!

Рим 10:2 алайда ынталары дұрыс түсінікке

Флп 3:6 бар ынтаммен қудалайтынмын.

Тім2 1:6 дарынды көбірек ынтамен қолдан!

#### ынта-жігер -

ынта-жігер - т.қ. еңбекқорлық

Пет1 5:2 адал ынта-жігермен істеңдер.

Қор2 8:7 түсінік, барлық іске де ынта-жігер

Қор2 8:22 Оның ізгі ынта-жігеріне алуан

Евр 6:11 ынта-жігер танытқандарыңды

#### ынталану -

ынталану -

Қор2 7:7 мен үшін ынталана құлшыныс

Ғал 4:18 ізгі ниетпен ынталану — жақсы

Тім1 3:1 басқарушысы болуға ынталанса

#### ынталы -

ынталы - т.қ. еңбекқор

Пет1 3:13 жасауға ынталы болсаңдар

Тит 2:14 игі істерге ынталы халқы ету үшін

Аян 3:19 Енді ынталы болып, өкініп

#### ынтызарлық -

ынтызарлық - т.қ. құштарлық

Зәк 1:14 зор ынтызарлықпен сүйемін.

#### ынтымақ -

ынтымақ -

Жыр 119:6 Ынтымақты ұнатпайтындармен

Жыр 132:1 Бауырлардың ынтымақта

Жыр 132:3 Сондай-ақ, ынтымақ арамыздағы

Зәк 8:16 ынтымаққа жетелейтін үкім

#### ынтымақтас -

ынтымақтас -

Рим 12:16 Өзара ынтымақтас болыңдар

Флп 2:2 ынтымақтас әрі ниеттес болыңдар.

#### ыңғайлы -

ыңғайлы - т.қ. жайлы 1, қолайлы

Пат2 5:17 бекінуге ыңғайлы ылдиға қарай

Пат2 23:14 бекінуге ыңғайлы таулы жерді

Мат 11:30 ыңғайлы — қамытым Менің, Әрі

Елш 27:12 кемежай қыстауға онша ыңғайлы

#### ыңқылдау -

ыңқылдау - т.қ. күрсіну

Жыр 6:7 ыңқылдап қатты шаршаймын,

Жыр 31:3 Ыңқылдап жүрдім күні бойы.

Жыр 37:9 азабынан қатты ыңқылдаймын.

Жыр 37:10 Құпия емес Саған ыңқылдауым,

Жыр 101:21 Тұтқындардың ыңқылдауын есту

Иш 59:11 бәріміз де қайғыра ыңқылдаймыз.

Езк 9:4 күнәларға бола ыңқылдай күрсініп

Рим 8:22 бейнет шегіп, ыңқылдай күрсініп

Қор2 5:2 ыңқылдай күрсіне отырып, көктен

Қор2 5:4 ауыртпалық көргенде ыңқылдай

#### ыңырсу -

ыңырсу -

Ерм 51:52 жараланған адамдардың ыңырсуы

Жое 1:18 Малдың ыңырсуын-ай! Ірі қара

#### Ысқақ -

Ысқақ -

Жар 21:12 Ысқақтан тарайтын болады.

Жар 22:9 Мұнан соң Ысқақты байлап

Мыс 3:6 Ысқақ және Жақыптың

Рим 9:10 яғни түп атамыз Ысқақтан, туған.

Евр 11:17 нық сенгендіктен Ысқақты

#### Ысмағұл -

Ысмағұл - т.қ. Ажар

Жар 16:11 Ысмағұл («Құдай құлақ асады»)

Жар 17:23 ақ баласы Ысмағұлды және үйінде

Жар 25:9 Ысқақ пен Ысмағұл әкелерінің

#### ыссы -

ыссы -

Аян 3:15 Не ыссы, не салқын болсаң ғой

#### ыстық -

ыстық -

Жар 8:22 аяз бен ыстық, жаз бен қыс, күн

Иш 25:4 ыңғайлы көлеңке боп ыстықтан.

Иш 49:10 аптап ыстығы да күйдірмейді».

Ерм 17:8 ыстық келсе де, еш қауіптенбей,

Мат 20:12 ыстықта күні бойы жұмыс істедік.

#### ысырап -

ысырап -

Мат 26:8 Неге мұндай ысырап?

Лұқ 15:13 еншісін шашып, ысырап қылады.

Жох 6:12 Босқа ысырап болмас үшін

#### ысырапшыл -

ысырапшыл -

Нқл 18:9 Ысырапшылдың ағайыны.

Нқл 28:7 ысырапшылдарға қосылса, Әкесін

### І


іждағат -

із -

ізгі -

ізгі жол -

Ізгі хабар -

Ізгі хабарды жеткізушы, таратушы, уағыздаушы -

ізгі іс -

ізгілік -

ізгілікті -

іздеу -

ізет білдіру -

ізіне түсу -

Ілияс -

ілтипатты -

ілтипаттылық -

ілім -

ін -

індет -

інжу-маржан -

інжір -

іні -

іргетас -

ірі қара -

іріткі -

іс -

іс жүзінде -

іс-әрекет -

іс-әрекетсіз -

іске асу -

іске асыру -

істеу -

ішекті -

ішкі -

іштей -

ішу -

ішімдік -

ішіп-жеу -

іші-сырты -


#### іждағат -

іждағат - т.қ. еңбекқорлық, ықылас, ынта

Езр 7:23 сол іждағатпен орындалсын.

#### із -

із -

Шеж2 2:12 Ізін басқан бұл ұлы енді Жаратқан

Жыр 1:6 Ал құдайсыздың ізі де қалмайды.

Нқл 2:20 Сондықтан жүр ізгілердің ізіменен

Пет1 2:21 Оның ізімен жүруіміз керек.

#### ізгі -

ізгі - т.қ. жақсы, игі, ниеттілік

Жыр 85:5 Кешірімді де ізгісің, шексіз

Жыр 118:68 Ізгісің Сен, істейсің игі істеріңді

Нқл 2:20 Сондықтан жүр ізгілердің ізіменен

Жоқт 3:25 Иеміз ізгі Өзіне үміт артқанға,

Нқм 1:7 Ие ізгі, басыңа қиындық түскен

Мар 10:18 Құдайдан басқа ешкім де ізгі емес.

Лұқ 6:45 Ізгі адам жан дүниесіндегі игілікті

Жох 10:11 Мен «ізгі Бағушымын»:

Пет1 2:3 «Иеміздің қандай ізгі екенін»

Тім2 4:7 «ізгі күреске» қатысып болдым,

#### ізгі жол -

ізгі жол - т.қ. ақ жол, Құдай жолы

Пат3 2:4 ұрпақтарың ізгі жолыммен жүруге

Пат3 3:14 Менің ізгі жолдарыммен жүріп,

Пат4 20:3 көз алдыңда ізгі жолыңмен жүріп,

Нқл 2:9 Ізгі жолдың қайсы екенін таба

Ерм 6:16 сұрап алыңдар! Ізгі жолдың қайда

Елш 18:26 Құдайдың ізгі жолын толығырақ

#### Ізгі хабар -

Ізгі хабар - т.қ. хабар, Ізгі хабарды жеткізушы, таратушы, уағыздаушы

Пат4 7:9 қуанышты күн, ізгі хабар күні! Ал

Иш 40:9 Иерусалимге ізгі хабарды әкелуші,

Иш 61:1 мені жарлыларға ізгі хабар

Мат 4:23 Патшалығы туралы Ізгі хабарды

Мат 9:35 Ізгі хабарды уағыздап, адамдарды

Мат 11:5 Ізгі хабар жарияланып жатыр.

Мат 13:19 Ізгі хабарды естіп, түсінбесе, лезде

Мат 13:21 Ізгі хабарға бола басына азап не

Мат 24:14 осы Ізгі хабар күллі әлемге

Мар 1:1 Ізгі хабардың бастамасы жайында

Мар 8:35 өмірін Мен үшін және Ізгі хабар

Мар 13:10 Ізгі хабар барлық ұлттарға да

Лұқ 1:19 осы ізгі хабарды жеткізуге жіберді.

Елш 8:4 сенушілер ел аралап, Ізгі хабарды

Елш 8:14 Ізгі хабарын қабыл алды» дегенді

Елш 10:36 татуласуы жайлы Ізгі хабарды

Пет1 1:25 Сендерге уағыздалған Ізгі хабар

Рим 1:1 Ізгі хабарын жариялауға бағыштап

Рим 1:16 Ізгі хабар үшін еш ұялмаймын, ол

Қор1 1:17 Ізгі хабарды уағыздауға жіберді.

Қор1 1:18 құрбандығы туралы Ізгі хабарды

Қор1 9:16 Ізгі хабарды уағыздап жүргенімнің

Қор1 15:2 берік ұстансаңдар, осы Ізгі хабар

Қор2 4:3 жариялап жүрген Ізгі хабар жабық

Қор2 5:19 татуласу туралы Ізгі хабарды

Қор2 11:4 қабыл алған Ізгі хабардан басқа

Ғал 1:9 өздерің қабылдаған Ізгі хабарға

Еф 1:13 құтқарған Ізгі хабарды естіп

Еф 3:6 басқа ұлттар Ізгі хабардың

Еф 6:15 татуласу туралы Ізгі хабарды

Флп 1:27 Ізгі хабарға сай өмір сүріңдер!

Қол 3:16 Ізгі хабарға көңілдеріңнен мол

Тім2 1:8 Ізгі хабар үшін азаптарды бірге

Тім2 4:17 Ізгі хабарды толықтай жариялауға

Аян 14:6 жеңісі туралы Ізгі хабарды

Аян 20:4 Ізгі хабарын жариялағандары үшін

#### Ізгі хабарды жеткізушы, таратушы, уағыздаушы -

Ізгі хабарды жеткізушы, таратушы, уағыздаушы - т.қ. уағыздаушы, Ізгі хабар

Иш 52:7 ізгі хабарды жеткізушінің таудан

Нқм 1:15 Қараңдар, ізгі хабар жеткізуші

Елш 21:8 Ізгі хабарды уағыздаушы Філіптің

Рим 10:15 ізгі хабарды жеткізушілердің

Қор1 9:14 Ізгі хабарды уағыздаушылардың

Еф 4:11 басқаларын Ізгі хабарды таратушы

Тім2 4:5 Ізгі хабарды уағыздаушының

#### ізгі іс -

ізгі іс - т.қ. әділ іс, - іс-әрекет

Мат 11:19 ізгі істермен дәлелденеді.

Сал1 5:12 Иеміздің ізгі ісінде өздеріңе

Тім2 2:21 ізгі істер үшін қолданылуға дайын

#### ізгілік -

ізгілік - т.қ. игілік

Жыр 30:20 Уа, Ием, қандай мол Сенің ізгілігің

Жыр 33:9 ізгілігіне көз жеткізіңдер

Нқл 14:9 Ал әділдер арасында ізгілік орнар.

Сал2 2:17 де ізгілік жасауға күш бергей.

Тит 2:7 Өзің барлық істе де ізгіліктің үлгісі

#### ізгілікті -

ізгілікті - т.қ. игілікті

Жыр 144:9 Жаратқан Ие барлығына ізгілікті,

Флп 1:10 ненің ізгілікті екенін ажырата

Тім1 6:12 Сенімнің ізгілікті мүддесі үшін жан

Тит 3:8 адамдарға ізгілікті де пайдалы.

#### іздеу -

іздеу - т.қ. бет бұру

Заң 4:29 Иені іздеп, Оған бет бұра

Нқл 2:4 күміс пен қазынадай іздесең,

Ерм 29:13 Мені іздесеңдер, табасыңдар.

Езк 34:12 Мен де «қойларымды» іздеп

Езк 34:16 Мен жоғалғандарын іздеп

Мат 7:7 іздеңдер, сонда табасыңдар;

Лұқ 19:10 жолдан адасып кеткендерді іздеп,

Жох 7:34 Мені іздесеңдер де, таба алмайтын

Жох 8:21 кетемін, сонда Мені іздейсіңдер.

Пет1 1:10 мұқият ізденіп, зерттейтін.

Рим 10:20 «Іздемегендер Мені таба алды.

Евр 11:6 Өзін іздеп, жақыннан танығысы

#### ізет білдіру -

ізет білдіру - т.қ. табыну

Жоқт 4:16 қызметкерлерге ізет білдірмейді,

Мат 2:2 Жаңа туған Патшаға ізет білдіру

Мат 2:8 Мен де барып, Оған ізет білдірейін

Мат 2:11 жүгіне кетіп, Оған иіліп ізет

#### ізіне түсу -

ізіне түсу -

Пат1 26:20 құр құсының ізіне түскендей,

Нқл 7:25 Жүгенсіз әйелдің ізіне түспеңдер,

Ғал 2:4 рухани еркіндігіміздің ізіне түсіп,

Флп 3:12 Бірақ соның ізіне түсіп, иемденуге

#### Ілияс -

Ілияс - (пайғамбар)

Пат3 17:1 Ілияс Ахаб патшаға барып

Пат3 18:7 мырзам Ілияс, бұл шынымен-ақ

Пат4 2:11 Ілияс сол сәтте бір құйынның

Мал 4:5 Ілияс пайғамбарды жіберемін.

Мат 11:14 ала уәде етілген Ілияс пайғамбар.

Мат 16:14 ал басқалары Ілияс пайғамбар

Мат 17:3 Ілияс пайғамбар пайда болып,

Мат 17:12 Ілияс келген де еді. Алайда

Мат 27:49 Ілияс келіп, Оны құтқарып алар

Жох 1:21 тиісті) Ілияс пайғамбарсың ба?

Жақ 5:17 Ілияс пайғамбар да біз сияқты

#### ілтипатты -

ілтипатты - т.қ. әдеп, әдепті, кішіпейіл

Еф 4:2 ілтипатты, бір-біріңе төзімді

Қол 3:12 кішіпейіл, ілтипатты, сабырлы

#### ілтипаттылық -

ілтипаттылық - т.қ. инабаттылық

Қор2 10:1 Мәсіхтің ілтипаттылығы мен

Ғал 5:23 ілтипаттылық, ұстамдылық. Ешбір

Ғал 6:1 ілтипаттылық танытып түзу жолға

Тім1 6:11 төзімділік пен ілтипаттылыққа

Тит 3:2 пен ілтипаттылық танытуға тиіс.

#### ілім -

ілім - т.қ. дұрыс ілім, жалған ілім, тәлім

Жох 7:17 осы ілім Құдайдан ба, әлде Мен өз

Жох2 1:9 Оның ілімімен жүргендер көктегі

Рим 16:17 өздеріңе үйреткен ілімге қарсы

Ғал 4:9 бастапқы діни ілімдерге бет

Еф 4:14 ағымдағы ілімге ілесуден, әрі қу,

Қол 2:8 ондай ілім Мәсіх туралы емес

Қол 2:20 бастапқы ілімдерге бағынбауға

Сал2 3:6 өздеріңе тапсырған ілімімізге

Тім1 1:10 яки дұрыс ілімге қайшы әрекет

Тім1 4:1 жындар үйреткен ілімдерге

Тім1 4:16 іліміңе де мұқият ықылас аудар.

Тім1 6:3 ілімімен келіспеген адамдар

Тит 2:1 Ал сен дұрыс ілімге сай келетінді

Тит 2:10 Құдайдың ілімін көркейтсін.

Тит 3:10 Қате ілім таратып, жік салатын

Евр 13:9 бөтен ілімдерге ілесіп кетпеңдер!

Аян 2:14 Балағамның ілімін ұстанушылар

#### ін -

ін -

Нқл 30:26 тау тышқаны, Ал інін ол жартасқа

Иш 11:8 Сәбилер сұр жыланның інінің

Мат 8:20 Түлкінің іні бар, құстың ұясы бар,

#### індет -

індет - т.қ. ауру, ауру-сырқау

Шеж2 6:28 елді ашаршылық не індет жайлап

Жыр 90:6 Сескенбейсің түнгі індет-аурудан

#### інжу-маржан -

інжу-маржан -

Нқл 31:10 Ол інжу-маржаннан да бағалы

Мат 7:6 інжу-маржандарыңды

Мат 13:45 асыл інжу-маржан іздеп жүріп,

Тім1 2:9 інжу-маржан және қымбат киімге

Аян 18:12 тастары мен інжу-маржандарын,

Аян 21:21 екі қақпасы — он екі інжу-маржан

#### інжір -

інжір -

Жар 3:7 інжір ағашының жапырақтарын

Рул 13:24 анар, інжір жемістерінен де ала

Пат1 25:18 кепкен інжір жемістерін алып,

Зәк 3:10 жүзім бұтасы мен інжір ағашының

Мат 21:19 Інжір ағашы бірден қурап қалды

Мат 24:32 Інжір ағашынан сабақ алыңдар:

Мар 11:21 Өзіңіз қарғаған інжір ағашы қурап

Мар 13:28 Інжір ағашынан сабақ алыңдар:

Жох 1:48 інжір ағашының астынан көріп

#### іні -

іні - т.қ. бауыр, жиен, немере

Жар 4:8 Қабыл інісі Әбілге: «Далаға

Жар 4:9 Білмеймін, мен інімнің күзетшісі

Жар 45:14 бірге туған інісі Буняминді

Шеж1 19:15 Жоғабтың інісі Әбішай бастаған

Мат 4:18 Петір мен інісі Әндірді көрді.

Мат 13:55 інілері — Жақып, Жүсіп, Шимон,

Лұқ 15:27 Ініңіз қайтып келді! Әкеңіз оны

Лұқ 15:32 інің болса, өлген еді — тірілді,

Лұқ 16:28 бес інім бар, соларға барып,

Жох 7:3 Исаның туған інілері Оған: —

Жох 7:5 Себебі өз інілері Оған сенбейтін.

Елш 1:14 Оның інілерімен бірге ниеттес

Ғал 1:19 Исаның туған інісі Жақыппен ғана

#### іргетас -

іргетас - т.қ. негіз, негізгі, тас

Жыр 117:22 Үйдің басты іргетасына айналды!

Иш 28:16 Іргетасы ретінде орнатып қоямын.

Мат 16:18 Осы іргетастың үстіне Мен Өзіме

Мат 21:42 үйдің басты іргетасына айналды!

Лұқ 6:48 іргетасы берік тасқа қаланған.

Елш 4:11 Ол «енді үйдің басты іргетасына

Пет1 2:7 Тас» енді үйдің басты іргетасына

Қор1 3:10 іргетасын салатын данышпан

Еф 2:20 іргетасының үстіне сендер де «тірі

Аян 21:14 қабырғасының он екі іргетасы да

#### ірі қара -

ірі қара - т.қ. бұқа, мал, мүйізді ірі қара, өгіз, өгізше, сиыр

Жар 24:35 қой-ешкі мен ірі қара малын,

Мыс 34:19 Ірі қара мен ұсақ малдардың

Иш 65:10 ірі қара табындарына тынығатын

Жое 1:18 Ірі қара жайылым болмай

#### іріткі -

іріткі -

Елш 15:24 кейбіреулер сендерге барып, іріткі

Елш 16:20 қалаға іріткі салып жүр!

#### іс -

іс - т.қ. еңбек, зор іс, игі іс

Жар 24:50 іс Жаратқан Иенің Өзінен шықты.

Жыр 59:14 Зор істер істейміз Құдай жар

Жыр 104:1 Ұлы істерін халықтарға

Нқл 31:31 Істері үшін жұрт алдында ол

Уағ 12:14 ісіне де Өзінің сотында әділ

Лұқ 23:41 істерімізге лайық жаза тартып

Жох 3:19 себебі олардың істері жаман еді.

Жох 3:21 өз істерінің Құдайдың көмегімен

Елш 26:20 әрі соған лайықты іс істеңдер!» деп

Рим 4:7 «Әділетсіз істері кешірілген

Флп 2:13 Себебі Өзіне ұнайтын істерді

Тит 2:7 Өзің барлық істе де ізгіліктің үлгісі

Тит 3:5 жасаған әділ істерімізге бола емес

Евр 10:17 әділетсіз істерін бұдан былай есіме

Аян 3:15 істеріңді білемін: сен салқын да

#### іс жүзінде -

іс жүзінде - т.қ. расында, шынымен

Жыр 118:140 шындығы іс жүзінде сыналған, Уа,

Мат 23:3 өздері іс жүзінде орындамайды.

Жақ 2:8 Осыны іс жүзінде орындасаңдар,

Жох1 3:18 іс жүзінде шынайы сүйіспеншілік

Қор2 9:3 іс жүзінде де көмектесуге даяр

Сал2 2:17 іс жүзінде де, сөз жүзінде де ізгілік

Тім1 5:4 өз сенімдерін іс жүзінде көрсетуді

#### іс-әрекет -

іс-әрекет - т.қ. әділ іс, - іс-әрекет, әрекет, еңбек, жүріс-тұрыс

Жар 37:2 жаман іс-әрекеттері туралы

Заң 2:7 барлық іс-әрекеттеріңді жарылқап

Заң 3:24 істегеніңдей құдіретті іс-әрекеттер

Заң 28:12 іс-әрекеттеріңді жарылқайтын

Заң 28:20 іс-әрекеттеріңді қарғысқа, абыржу

Пат3 15:6 Абияхтың қалған іс-әрекеттері

Пат3 15:23 барлық іс-әрекеттері мен қажыр

Шеж2 16:11 Асаның іс-әрекеттері басынан

Шеж2 17:4 халқының зұлым іс-әрекеттерін

Шеж2 19:7 Іс-әрекеттеріңе мұқият назар

Шеж2 32:32 адал іс-әрекеті Амос ұлы Ишая

Шеж2 34:32 Келісіміне сәйкес іс-әрекет ете

Әйүп 34:11 Ие пендеге істеген іс-әрекетіне сай

Нқл 8:13 Жаман іс-әрекет пен бұрма сөзді.

Иш 29:15 Олар іс-әрекеттерін түнекте істеп:

Ерм 7:3 іс-әрекеттеріңді түзетіңдер! Сонда

Езк 3:20 өзінің ізгі іс-әрекетінен бас тартып

Езк 7:4 іс-әрекеттеріңнің сазайын

Езк 18:20 Әділдің ізгі іс-әрекеті өзіне

Езк 20:43 арамдаған іс-әрекеттеріңді

Дан 4:34 Оның барлық іс-әрекеті ақиқат та

Дан 9:5 күнә жасап, іс-әрекетіміз әділетсіз

Жүн 3:8 қатыгез іс-әрекеттерінен бас

Хақ 1:5 Істеген іс-әрекеттеріңе ден қойып,

Елш 19:18 іс-әрекеттерін ашық мойындады.

Жақ 2:12 іс-әрекеттерің соған сай болсын!

Жақ 2:20 игі іс-әрекетсіз сенімнің пайдасыз

Рим 8:13 болмыстарыңның іс-әрекетінен

Қор2 6:3 іс-әрекетімізбен ешкімге ешқандай

Ғал 6:4 Әркім өз іс-әрекетін тексерсін,

Флп 2:12 құтқарылуларыңа сай іс-әрекет

Қол 1:21 зұлым іс-әрекет жасап

#### іс-әрекетсіз -

іс-әрекетсіз - т.қ. әрекетсіз

Жақ 2:20 игі іс-әрекетсіз сенімнің пайдасыз

#### іске асу -

іске асу - т.қ. жүзеге асу, орындалу

Жыр 2:1 Ұлттар іске аспайтын жоспарлар

Езк 12:28 бәрі де іске асатын болады! Мен,

Абқ 2:3 хабар белгілі бір уақытта іске асып

Лұқ 22:37 сөзі Менің өмірімде іске асуға тиіс.

Жох 15:25 Бұл сөз осылайша іске асады.

Елш 4:25 Ұлттар іске аспайтын жоспарлар

Қор2 12:9 құдіретім толықтай іске аса алады

Аян 18:10 ішінде үкімің кесіліп, іске асты

#### іске асыру -

іске асыру - т.қ. жүзеге асыру, орындау

Жыр 113:11 барлық қалауын асырады іске.

Елш 15:17 Жаратқан Ие оны іске асырады.

Жақ 1:22 оларды іске асырушы болыңдар

#### істеу -

істеу -

Жар 4:7 істегенің дұрыс болса, онда сені

Жыр 65:16 маған істегенін сендерге айтамын

Мат 23:3 бірақ істегендеріндей істемеңдер!

Жох 15:5 ешбір игілік істей алмайсыңдар.

Жақ 4:15 аман болсақ, біз мынаны істейміз

#### ішекті -

ішекті - т.қ. аспап, домбыра, жетіген

Жар 4:21 Ол ішекті аспаптар мен сыбызғыда

Пат1 18:6 үш ішекті аспаптарды шертіп

Шеж1 15:21 сегіз ішекті жетіген тартып тұру

Жыр 91:4 Он ішекті аспапта әсем күй тартып

Жыр 143:9 Он ішекті жетігенмен күй

Иш 38:20 Ән-жыр айтамыз ішекті аспаппен

Езк 26:13 ішекті аспаптарыңның үні де

Амо 5:23 Ішекті аспаптарыңның дыбысын

#### ішкі -

ішкі -

Мар 7:21 Себебі адамның ішкі дүниесінен,

Мар 14:68 Содан ол ішкі ауладан шығып,

Елш 16:24 бастығы екеуін ішкі зынданға

#### іштей -

іштей - т.қ. жүрегінде

Жар 8:21 жеткенде, Ол іштей былай деді:

Жар 17:17 ма екен?» — деп іштей күлді.

Жар 18:12 тым кәрі», — деп іштей күлді.

Жар 24:45 мінажатымды іштей аяқтамай

Заң 7:17 іштей: «Бұл халықтар бізден

Пат1 1:13 әйел іштей жалбарынып,

Пат3 12:26 Ол іштей қауіптеніп жүріп: «Осы

Шеж1 15:29 Михол оны іштей менсінбеді.

Нех 2:4 көктегі Құдайға іштей сиынып

Әйүп 1:5 күнә жасап, іштей Құдайға тіл

Жыр 77:18 Тәңірді іштей сынап еркінсіген,

Уағ 2:1 іштей: «Ал енді, рақаттана

Уағ 10:20 іштей болса да жамандама, Байды

Иш 59:13 Іштей өтіріктер ойлап тауып,

Лұқ 5:22 Іштей неге солай ойлап тұрсыздар

Лұқ 12:50 сол жүзеге асқанша іштей қиналып

Жох 11:33 Иса іштей қатты қобалжып,

Елш 17:16 көріп, іштей қапаланып ашуланды.

Рим 7:22 Іштей Құдай заңына ризамын,

Рим 8:23 біз де іштей ыңқылдай күрсіне

Қор1 14:28 іштей ғана Құдайға арнап сөйлесін

#### ішу -

ішу - т.қ. тамақ, тостаған

Нқл 5:15 ішіп, шөліңді бас өз «құдығыңнан»

Мат 20:23 Мен ішетін «тостағаннан» сендер

Мат 26:27 — Мынадан бәрің де ішіңдер.

Жох 4:7 — Маған ішетін су берші, — деп

Жох 4:13 судан ішкен адам тағы шөлдейді.

Елш 2:15 сендер ойлағандай ішіп алған емес

Қор1 11:26 тостағаннан ішкен сайын

#### ішімдік -

ішімдік -

Пат2 11:8 дәмді тамақ пен ішімдік жіберді.

Нқл 20:1 Ішімдікке салынған әркім ақылсыз

Нқл 31:4 Әміршілерге ішімдік аңсау

#### ішіп-жеу -

ішіп-жеу - т.қ. дәм тату, тамақ

Мат 6:25 не ішіп-жейміз деп өмірлеріңді

Мат 11:18 ішіп-жемеді. Олар оны «жынды»

Пет2 2:14 көздерімен әйелдерді «ішіп-жеп»,

Рим 14:17 Патшалығы ішіп-жеуде емес

Қор1 8:4 ұсынылған тағамдарды ішіп-жеуге

#### іші-сырты -

іші-сырты -

Жар 6:14 іші-сыртын қара шайырмен майла.

Мыс 37:2 Сандықтың іші-сырты саф

### Э


Эфиопия -


#### Эфиопия -

Эфиопия - т.қ. Құш, құштық

Елш 8:27 адам кез болды. Бұл Эфиопияның

### Ю


Юли -


#### Юли -

Юли -

Елш 27:1 Юли есімді жүзбасына табысталды

Елш 27:31 жүзбасы Юли мен жасақшыларға:

### Я


Ябок -

Япші -

Яһуда елі -

Яһуда патшалығы -

Яһуда руы -

Яһуда 1 -

Яһуда 2 -

Яһуда 3 -

Яһуда 4 -

яһудалық -

Яһудея -

яһуди -


#### Ябок -

Ябок -

Жар 32:22 Ябок өзеніндегі өткелге апарды.

Заң 2:37 Ябок өзенінің бүкіл бойына

#### Япші -

Япші - т.қ. Нұх

Жар 5:32 Хам және Япші деген ұлдарды

#### Яһуда елі -

Яһуда елі -

Пат1 23:3 Яһуда елінің ішінде-ақ қауіп-қатер

Пат2 2:11 Яһуда еліне патшалық құрды.

Пат2 5:5 Дәуіт Хебронда Яһуда елін жеті

Пат3 15:9 Аса Яһуда елінің патшасы болды.

Пат3 22:41 Жосапат Яһуда елінің патшасы

Пат4 11:3 Аталия Яһуда еліне билік

Пат4 12:1 Жоғас Яһуда елінің патшасы

Пат4 15:8 Яһуда еліне Ұзиях патшалық

Шеж2 14:6 Яһуда елінде қамалды қалалар

Шеж2 20:3 бүкіл Яһуда елінде ораза тұту

Зәк 8:19 Яһуда елінде шат-шадыман болып,

Зәк 12:4 Мен Яһуда елін қырағы күзетіп,

#### Яһуда патшалығы -

Яһуда патшалығы -

Шеж1 9:1 кейін Яһуда патшалығының халқы

Шеж2 11:17 Яһуда патшалығын күшейтіп,

Шеж2 21:8 Яһуда патшалығының үстемдігіне

#### Яһуда руы -

Яһуда руы -

Рул 2:3 күншығыс жағында Яһуда руының

Заң 33:7 Яһуда руына арнап ол былай деді:

Еш 15:1 Яһуда руына әулеттері бойынша

Еш 21:9 Яһуда руы мен Шимон руынан

Бил 1:19 Ие Яһуда руына жар болып, олар

Пат1 22:5 Яһуда руының еліне бар», — деп

Пат2 2:10 Яһуда руы Дәуітті қолдап оған

Пат3 12:20 Яһуда руы ғана Дәуіттің әулетін

Шеж1 9:6 Яһуда руының Бабылдан қайтып

Шеж1 27:18 Яһуда руын — Дәуіттің ағайыны

Шеж1 28:4 бастаушы ру етіп Яһуда руын

Шеж2 10:17 Рохабоғам тек Яһуда руының

Нех 11:4 Яһуда руынан: Парестің ұрпағы

Жыр 107:9 Яһуда руынан шығады

Лұқ 1:39 Яһуда руының таулы өңіріндегі бір

Евр 7:14 Иеміздің Яһуда руынан

Аян 5:5 Яһуда руынан шыққан «Арыстан»

#### Яһуда 1 -

Яһуда 1 - (Жақып ұлы)

Жар 29:35 Яһуда («Мадақтау») деп атады.

Жар 35:23 Шимон, Леуі, Яһуда, Исашар,

Жар 37:26 Сонда Яһуда аға-інілеріне:

Жар 43:8 Ал Яһуда әкесінен: — Сіз де, біз де

Жар 44:14 Яһуда бауырларымен Жүсіптің

Жар 44:34 деп жалынды Яһуда.

Жар 49:9 Яһуда, сен жас арыстанға

Лұқ 3:34 Яһуда Жақыптан, Жақып

#### Яһуда 2 -

Яһуда 2 - (шәкірт әрі елші)

Лұқ 6:16 Жақып ұлы Яһуда және кейін

#### Яһуда 3 -

Яһуда 3 - (Исқариот)

Мат 10:4 жасаған Яһуда Исқариот.

Мат 27:5 Яһуда ақшаны киелі үйдің ішіне

Мар 14:10 Яһуда Исқариот, Исаны ұстап беру

Лұқ 22:3 Яһуда Исқариоттың бойына әзәзіл

Жох 13:29 Яһуда ортақ қаржы салатын

#### Яһуда 4 -

Яһуда 4 - т.қ. Жақып 4

Мат 13:55 Жақып, Жүсіп, Шимон, Яһуда.

Яһд 1:1 Жақыптың туған інісі Яһудадан

#### яһудалық -

яһудалық - т.қ. яһуди

Пат2 1:18 жыр яһудалықтарға үйретілсін деп

Пат2 19:16 яһудалықтардың арасында Дәуіт

Шеж2 13:18 яһудалықтар ата-бабалары

Шеж2 31:6 Яһудалықтар және Солтүстік

Нех 4:17 салып жатқан яһудалықтардың

Ерм 43:9 яһудалық елдестеріңнің көз

Ерм 50:8 яһудалықтар, Бабылдан қашыңдар

#### Яһудея -

Яһудея -

Мат 2:1 заманында Яһудея аймағындағы

Лұқ 1:5 Яһудея елінің патшасы Иродтың

Жох 4:3 Иса Яһудея аймағынан Ғалилеяға

Елш 1:8 бүкіл Яһудея мен Самария

Рим 15:31 Ол мені Яһудея аймағындағы

Сал1 2:14 сенетін Яһудеядағы қауымдарына

#### яһуди -

яһуди - т.қ. еврей, исраилдік, яһудалық

Мат 2:2 Яһудилердің жаңа туған Патшасы

Мат 27:11 «Яһудилердің Патшасысың» ба?

Жох 4:22 Құдай яһудилер арқылы

Елш 16:20 яһудилер, қалаға іріткі салып жүр!

Елш 17:5 сенбейтін яһудилер қызғаныштан

Елш 18:6 яһудилер оған қарсы шығып, тіл

Елш 21:11 яһудилер дәл осылай байлап,

Елш 21:27 яһудилер Пауылды ғибадатханада

Елш 21:39 Пауыл: — Жоқ, мен яһудимін,

Елш 24:24 яһуди әйелімен қайтып келді де,

Рим 1:16 алдымен яһудилерді, сондай-ақ

Рим 2:17 Сен яһуди екеніңді айта жүріп,

Рим 3:29 тек яһудилердің Құдайы болып

Рим 9:24 Құдай бізді яһудилерден ғана емес,

Рим 10:12 Бұл жерде яһудилер мен басқа

Қор1 1:22 Яһудилер құдіретті кереметтер

Қор1 9:20 яһуди сияқты өмір сүремін

Қор1 12:13 Себебі яһуди не басқа ұлттың

Ғал 1:16 яһудилерден басқа халықтардың

Ғал 2:14 бұл сенушілерді яһуди дәстүрлерін

Ғал 2:15 Яһуди болып туған біздер «басқа

Ғал 3:28 яһуди мен басқа ұлт адамының

Қол 3:11 Бұл жерде яһуди не басқа ұлттық

Тит 1:14 яһуди аңыздарына, шындықтан

Аян 3:9 өздерін яһудиміз (яғни Құдай

АДАМ - Құдай Тағала адамды жер бетіндегі тіршілік иелерінің ең озаты етіп жаратып, Өзімен жақын қарым-қатынаста тұруы үшін оны рухани жағынан Өзіне ұқсас қылды. Осылай Жаратқан Ие адамға ерекше ұлылық сыйлап, жануарлар мен өсімдіктерге билік жүргізуді аманаттады. Алайда алғашқы адамдар әзәзіл шайтанға иланып, Құдай Тағалаға бағынбады. Осылай олар Онымен тығыз қатынастарын бұзып, өздерін күнә мен шайтанның құлдығына кіріптар етті (Жар 1:26-27; 3:1-19; Рим 6:16-17; Қол 1:13).

Содан бері адамдар Жаратқан Иеге емес, әр түрлі жалған тәңірлерге: жаңа туған ай мен жұлдыздарға, аруақтар мен пірлерге, мықты хайуандарға, ақша мен байлыққа не адамның ерекше қабілеттеріне табынып, күнә жасап келеді (Рим 1:21-32). Ал Құдай Тағала адамзаттың бәріне теріс жолдан қайтуға бұйрық беріп отыр (Елш 17:30). Оған мойынсұнғандар кешіріліп, рухани жаңарып, Құдай Иемен әке мен баласындай мәңгі жақын қарым-қатынаста болады. Күнә, Кешірім және Мәңгілік өмірді де қараңыз.

АЙҚЫШ (АҒАШ) - Көне Рим патшалығында қылмыскерлерге қолданатын ерекше азапты өлтіру әдісі айқыш ағашқа керіп шегелеп ілу болды. Көтерілісшілер мен кісі өлтіргендер, қашқын құлдар мен сарбаздар осылай жазаланатын. Олардың мәйіттерін жерлеу үшін арнайы рұқсат алу қажет еді (Жох 19:38). Мәсіх Иса Өзінің пәк таза жанын біздің құтқарылуымыз үшін құрбан еткенде айқышта қатты азап шегіп өлді (Мат 27:27-50; Пет1 3:18; Евр 9:14).

Иеміз Иса Өзіне еріп жүрген шәкірттеріне тәлім бергенде осы ұғымды ауыспалы мағынада қолданды. Олардың әрқайсысы айқышын көтеріп жүруі керек деп астарлап ескертті. Демек, шәкірттері өз еріктерінен бас тартып, тіпті азапты өлімге де дайын болып, Мәсіхтің ақ жолымен жүрулері қажет (Мат 10:38-39).

Кейін елші Пауыл айқыш деген сөзді қолданғанда Мәсіхтің айқыш ағашқа шегеленіп өмірін құрбан еткеніне сілтеді (Қор1 1:17,18; Ғал 5:11; 6:12,14; Еф 2:16).

АЛҒАШҚЫ ӨНІМ МЕЙРАМЫ (ЕЛУІНШІ КҮН МЕЙРАМЫ) - Исраил халқы егіннің алғашқы өнімдерін жинағаннан кейін Алғашқы өнім мейрамын тойлайтын. Сол күні олар Жаратқан Иеге ризашылықтарын білдіріп құрбандық шалып, басқа да сый-тартулар ұсынып, алған игіліктерінен жетім-жесірлерге үлестіріп беретін. Халық осы мерекені Құтқарылу мейрамынан жеті апта өткеннен кейін атап өтетін. Сондықтан ол Жеті апта мейрамы, Апталар мейрамы және Елуінші күн мейрамы деп те аталатын (Мыс 23:16; 34:22; Леу 23:16-19; Заң 16:10-12).

Құтқарушымыз Иса Мәсіх өз өмірін құрбандыққа қиып, қайта тірілгеннен кейінгі Алғашқы өнім (Елуінші күн) мейрамында жиналған сенушілер қауымына көктен Құдайдың Киелі Рухын қондырды (Елш 2). Содан елшілер халыққа Мәсіх туралы Ізгі хабарды ашық жариялап, бір күнде үш мыңдай адам Оның тура жолына түсті.

АРАМА (АРАМ) — Сирия елі мен сонда тұрған халықтың ежелгі атауы. Ыбырайым ата біраз жыл сол елдегі Солтүстік Месопотамияның Харан қаласында тұрды. Құдай оны сол жерді тастап, Қанахан еліне көшіп баруға шақырды. Арама елінің басқа да Хамат, Соба, Дамаск деген маңызды қалалары болатын. Солардың патшалары Исраилдің Дәуіт, Сүлеймен патшаларына тізе бүкті. Ал осыдан кейінгі ғасырларда олар Солтүстік Исраил мен Яһуда патшаларының бәсекелестері мен жаулары болды.

АРАМЕЙ (АРАМА) ТІЛІ — көне еврей және араб тілдерімен түбірлес семит тілі. Ол Арама, Ассур, Бабыл және парсы патшалықтарында ресми тіл болған. Пайғамбарлар жазбаларының біраз бөлігі көне арамей тілінде жазылған. Иеміз Исаның заманында арамей және еврей тілдерінің екеуі де Яһудея аймағында кең қолданылатын.

АР-ҰЖДАН - Адам баласында оның Құдай Тағаланың еркінен тайғандығын білдіретін түсінік яки түйсік бар. Жаратқан Ие берген осы дарын ар-ұждан деп аталады. Адам күнә жасағанда өз ар-ұжданы оны айыптайды (Рим 2:14-15). Бұны тоқтатып, жан тыныштығына қайтадан ие болу үшін күнәкардың игі істер істеп, діни жоралғылар атқаруы жеткіліксіз. Тек Құдай Иеден кешірім сұрап, Мәсіхтің құрбан болып, қанын төккеніне сенгенде ғана адам күнәсінен шынымен тазарады. Сонда ол Құдай Рухының жетелеуіндегі таза ар-ұжданды қабылдайды. (Пет1 3:21; Евр 9:9,14; 10:22). Күнә мен Кешірімді де қараңыз.

АСТАРЛЫ ӘҢГІМЕ — рухани және адамгершілік тәлім беретін, нақты өмірден алынған мысал. Пайғамбарлар да, Иеміз Мәсіх те халыққа уағыз айтқанда жиі астарлап сөйлейтін.

АУМИН «Солай болсын!» деген осы сөз бата, мінажат және уағызда айтылғанды бекіту үшін қолданылады.

АШЫМАҒАН НАН МЕЙРАМЫ - Құтқарылу мейрамын қараңыз.

ӘЛЕМНІҢ ИЕСІ - Осы атақ Құдай Тағаланың ұлан-ғайыр ғарыштағы сансыз көп аспан денелерінің және Өзіне қызмет етуші періштелердің көптеген топтарын жаратқанын әрі оларға да, Өзінің таңдап алған халқының жасақшылар топтарына да әмір жүргізетінін білдіреді. Түпнұсқадағы Яһуә Цабаот (сөзбе-сөз Топтардың Жаратқан Иесі) деген атақтың мағынасын түсінікті етіп беру үшін ол Әлемнің Иесі деп аударылды.

ӘМІРШІ — патшалықтың белгілі аймақтарын басқарушы әкімшілік әрі әскер бастығының атағы. Кейде періштелердің немесе жындардың басшылары да әмірші деп аталады (Дан 10:13; Жох 12:31; Еф 2:2).

БАБЫЛ ҚАЛАСЫ - Алғашқыда осы қаланы Құдайға мойынсұнбаған адамдар өздерінің даңқын асыру үшін салып, оның ішінде «аспанға жететіндей» биік мұнара тұрғыза бастады. Бірақ Құдай бабылдықтар сөйлейтін тілді шатастырып, адамдарды жер бетіне бытыратып жіберді (Жар 11:1-9).

Евфрат өзенінің бойында орналасқан сол жерде бірнеше ғасырдан соң үлкен сауда-саттық орталығы пайда болды. Өзеннің тармақтары сауда заттарын тасымалдау жолы ретінде қаланың іші арқылы ағып өтетін. Олар, сондай-ақ, қаланы дұшпанның кіріп кетуінен қорғап, оны айналдыра да ағып жатты.

Кейін ұлан-ғайыр патшалықтың астанасына айналған Бабыл қаласы жер аударылған Яһуда халқына зорлық-зомбылық жасады. Сол үшін Бабыл Құдайдың қаһарына ұшырап, жау қолынан жеңіліп, талқандалды (Иш 47:1-15).

Пайғамбарлар жазбаларында және Інжіл шарифтегі Аянда Бабыл қаласы опасыз әйел деп те аталады. Қала өзін мәңгі қауіпсіз сезініп, өркөкіректенген адамзаттың Жаратқан Иемен арасындағы байланысына жасаған опасыздығының айқын бейнесі болып табылады. Тіпті адамдардың қол жеткізген тамаша табыстары да, бетімен кеткен мәдениеті мен діндері де осы опасыздықты білдіреді. Өздерін емін-еркін сезініп кеуде көтерген олар кенеттен ауыр жазаларын тартатын болады (Аян 14:8; 16:19; 17:1-6).

БЕЛГІ - Кереметті қараңыз.

БЕЛЗЕБҮЛ (БАҒАЛ-ЗЕБУЛ) — Исраил елінің төңірегін мекендеген халықтар табынған жалған тәңірдің атауы. Жаратқан Иеге адал исраилдіктер оның Бағал-Зебуб деп бұрмалап мысқылдайтын түрін қолданатын (Пат4 2:1). Інжіл шарифте белзебүл деген атау жындардың бастығы әзәзіл шайтанды білдіреді. (Лұқ 11:15,18-19).

ҒИБАДАТХАНА — көне Иерусалимдегі ерекше сәулетпен салынған үлкен ғимараттар мен аулалар жиынтығының атауы. Оның ортасындағы киелі үйдің алдында халық Жаратқан Иеге сиынып, құрбандық шалып, өзге де сый-тартуларды ұсынатын. Киелі үй мен Діни қызметкерді де қараңыз.

ДӘУІТТІҢ ҰРПАҒЫ - Мәсіх осы дүниеге келместен бір мыңжылдай бұрын (б.з.д. 1000-961 жж.) Дәуіт пайғамбар Исраил елінің атақты патшасы болды. Құдай оған болашақта оның тұқымынан шыққан күшті Патша Исраилдің тағында отырады деп уәде еткен (Пат2 7:16). Содан да «Дәуіттің Ұрпағы» (сөзбе-сөз аударылғанда «Дәуіттің Ұлы») деген атау Құдайдың халқын жауларынан құтқаруға келетін Мәсіхтің бір атағына айналды. Осыған сәйкес, Мәсіх Исаның шешесі Мәриям да, өгей әкесі Жүсіп те Дәуіт пайғамбардың тұқымынан шыққан еді (Мат 1:1,6-16; Лұқ 3:23-31).

ДҰҒА - Сиынуды қараңыз.

ДІНИ ҚЫЗМЕТКЕР — Құдай Тағала мен адамдардың арасында жүріп мінажат етіп, Жаратқан Иеге құрбандықтар мен басқа да сый-тартулар ұсынуға әрі халыққа Таурат заңын түсіндіріп, орындатуға тағайындалған қызметкерлердің атағы. Оларға жетекшілік ететін «бас діни қызметкердің» ежелгі киелі шатырда, ал кейін киелі үйде ерекше міндеттері де болатын. (Ескерту: Мұндағы дін сөзі тек діни рәсімдердің жиынтығын ғана емес, Құдай мен адам арасында сенім арқылы орнаған байланысты да білдіреді.)

Мәсіхтің заманында бас діни қызметкерлер Рим патшалығына бағынған яһуди халқының Жоғарғы кеңесінің басшысы ретінде саясатпен де айналысатын. Құдайға адал болмаған олар Мәсіхке мойынсұнбай, Оның қас жауларына айналды. Рим әскері б.з. 70 ж. Иерусалимдегі ғибадатхананы қиратқан соң, діни қызметкер лауазымы жоғалды.

Мәсіх Өзін біржола құрбан еткеннен кейін малдарды құрбандыққа шалудың керегі болмай қалды. Енді барлық сенушілер Мәсіхтің арқасында Құдай Тағалаға сиынып, мақтау айтып «рухани сый-тартулар» ұсынуға мүмкіндік алды (Евр 9:24-28; Рим 5:1-2; 12:1; Пет1 2:5).

ДІН МҰҒАЛІМІ — Киелі кітаптың Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбалары деген көне бөлімдерін зерттеп, көшіріп, халыққа түсіндіріп беретін оқымысты адам. Заң мұғалімі (Езр 7:6; Нех 8:1-6; Мат 13:52) деген атау осымен мәндес. (Лұқ 10:25). Парызшылды да қараңыз.

ЕЛШІ — Мәсіхтің Ізгі хабарды барлық елдерге таратуға тағайындап, жіберген уәкілі (Мат 10:1-4; Елш 1:2-3,[8]).

ЖАРАТҚАН ИЕ - Құдай Тағала Мұса пайғамбар мен Исраил халқына Өзін «Яһуә», яғни «Мәңгі Бар Болушы», «Жаратушы», деп таныстырды (Мыс 3:14-15). Исраилдіктер б.з.д. 4-ші ғасырдан бастап Құдайдың қасиетті есімін бекерге айтпау үшін оның орнына «Адонай», яғни «Ие», деген атақты қолданды. Осы атақ Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбаларының көне грекше «Септуагинта» тәржімесінде «Күриос», яғни «Ие», деп аударылған. Інжіл шарифте Құдай осы есімімен жиі аталады. Ием, Құдайды да қараңыз.

ЖОҒАРҒЫ КЕҢЕС — Інжіл шарифтің заманындағы яһуди халқының ең жоғарғы діни және саяси мекемесі. Кеңеске басты діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және рубасылар мүше болды.

ИЕМ - Көне еврейше «адонай», грекше «күриос» деген сөздің түпкі мағынасы — «ие, мырза». Ол сыпайы қаратпа сөз ретінде қолданылғанда «мырза» деп аударылады. Ал Киелі кітаптың көп жерінде ол «Жаратқан Ие» деген мәнде келтіріліп, осылай немесе «Ием», «Иеміз» деп аударылады.

ИРОД ӘУЛЕТІ - Б.з.д. 40 ж. римдік сенат Исраил еліне патшалық құруға шетелдік Едом ұлтынан шыққан Ирод І-ні тағайындады. Ирод І Құдайға бағынбай, елге зорлық-зомбылық жасап, тіпті өз туыстарын өлтіруден де тайынбады. Ол яһуди халқының көңілін табу ниетімен Иерусалимдегі Жаратқан Иеге бағышталған ғибадатхананы үлкейтіп, әдемілеп қайтадан салғызса да, грек діні мен мәдениетіне қатты бейімделіп, Рим патшасына табынуға арналған ғибадатханалар да тұрғызды. Ирод І Құдай Ие дүниеге жіберген Мәсіх Исаны бала кезінде өлтіруге тырысып, Бетлехем қалашығындағы және соның маңайындағы екі жасқа дейінгі барлық ер балалардың көздерін құртқызды (Мат 2:1-18).

Ирод І патшалық құрған жер өзінен кейін үш ұлына бөлініп, Архелайға Яһудея, Самария және Идумея (Едом елі), Ирод Антипасқа Ғалилея мен Перея, Філіпке Итурея мен Трахонит аймақтары берілді. Жақия пайғамбарды өлтіріп, Иса Мәсіхке де зорлық-зомбылық көрсеткен аймақ әкімі осы Ирод Антипас болды (Мат 14:1-12; Лұқ 23:6-11; Елш 4:27). Кейін Архелайдың аймақтары римдік әмірші Понти Пилатқа тапсырылды (Мат 2:22; Лұқ 3:1). Ол Мәсіхтің кінәсіздігіне көз жеткізе тұра Оны өлімге бұйырды.

Б.з. 37 ж. қайтыс болған аймақ әкімі Філіптің билігіне Ирод І-нің немересі Ирод Агриппа І ие болды. Ол кейін Ирод Антипастың әкімшілігіне де қол жеткізіп, соңында бүкіл Исраил еліне патшалық құрды. Яһуди халқының көңілін аулауға тырысқан патша Мәсіхтің жолын ұстанушыларды қудалап, Зебедей ұлы Жақып елшіні өлтіртті; Шимон Петірді ұстап алған соң, оны да соттамақшы болды. Алайда Құдайдың періштесі Петірді кереметпен түрмеден босатып жіберді. Жағымпазданып тұрған халықтың өзіне «құдай» деп құлшылық еткеніне қарсылық білдірмегендіктен, Агриппа І Құдай Тағаланың жазасына ұшырап, жаман өліммен өлді (Елш 12:1-11,18-23).

Оның ұлы Ирод Агриппа ІІ б.з. 53 жылынан бастап бұрын Філіп және Лүсани басқарған аймақтарға билік құрды. Туған қарындасы Берникені ертіп римдік әмірші Фестке сәлем беріп барғанда Фест олардан тұтқындағы Пауыл елшіні тергеп, жауап алуларын сұрады (Елш 25:13-26:32).

ИСА — көне түпнұсқадағы «Ешуа», грекше «Иесус» деген ер адамның аты, ол «Жаратқан Ие — Құтқарушы» дегенді білдіреді. (Лұқ 1:31). Қазақ тілінде бұл есім «Айса» не «Ғайса» деп те айтылатын. Көктен келген Билеуші, Құдайдың Қызметшісі, Құдайдың (рухани) Ұлы және Мәсіхті де қараңыз.

КЕЛІСІМ - Таураттың түпнұсқасындағы «беріт» деген ұғымның мағынасы — «келісім, шартнама, одақ». Ол көне грек тіліне «диатеке» — «келісім» не «өсиетнама» деп аударылып, екі жақ арасындағы берік келісімшартты белгілеген.

Ежелде адамдар бітімге келгенде құрбандық шалып, қан төгумен келісімдерін бекіткен (Жар 31:44-54). Сол сияқты, Құдай Тағала адамдармен Келісім жасағанда оларға құрбандық шалғызды; соның аққан қанымен Келісім бекітілді (Жар 15:8-20; Мыс 24:3-8; Евр 9:18).

Құдай Тағаланың сенушілермен жасаған «Жаңа Келісімі» Иеміз Исаның төгілген қасиетті қанымен бекітілді. Бұл сенушілердің Жаратқан Иенің рақымымен ақталып, Онымен мәңгілік байланыста тұруларының негізі болды (Мат 26:28; Евр 9:25-26; 12:24; 13:20).

КЕЛІСІМ САНДЫҒЫ — Құдайдың бұйрығымен Мұса пайғамбар ағаштан жасатып, саф алтынмен қаптатқан сандық. Оның ішінде Жаратқан Иенің Исраил халқымен жасаған Келісімінің куәлігі — Он өсиет жазылған екі тас тақташа сақталатын. Сонымен қатар Құдайдың Мысырдан құтқарып, алып шыққан халқына айдалада жүрген кезінде тамақ ретінде беріп тұрған тәтті нанға (маннаға) толған құмыра және Һаронның бүршік жарған таяғы да сонда болды (Мыс 16:33-34; 25:16,22; Евр 9:4).

Бас діни қызметкер жыл сайын халықтың күнәсін өтеу әрі халықты күнәсінің арамдығынан тазарту үшін шалынған құрбандық малының қанынан сандықтың қақпағына бүркіп себетін. Сондықтан осы қақпақтың «Құдай халықтың күнәсін кешіретін орын» және «рақымшылық тағы» деген атақтары да бар (Мыс 25:17; Евр 9:5).

Құдай өз халқына «осы жерде араларыңда тұрып, сендермен сөйлесетін боламын» деп уәде берген еді. Келісім сандығы Киелі кітапта «Құдайдың жер бетіндегі тағы» деп те аталады (Мыс 25:8,10-22). Жаңа Келісім бекітілгеннен кейін Келісім сандығының қажеті болмай қалды. Себебі Құдай Өзінің (рухани) Ұлы Мәсіх арқылы осы дүниеге келіп, адамдардың арасында (Жох 1:14). Мәсіх өлімнен тіріліп, көкке қайтқаннан кейін Құдай сенушілерге Өзінің Киелі Рухын жіберіп, олардың өмірлеріне енді (Ерм 31:33; Жох 14:17-20,23-26; Елш 1:4-5; 2:1-4; Рим 8:9,14-15).

КЕРЕМЕТ - Жаратқан Ие кей кездері Өзінің шексіз құдіретімен табиғаттан тыс керемет істер істейді. Мысалы, Ол Исраил халқын Мысырдағы құлдықтан азат еткенде солай істеді (Мыс 3:20; 9:16; Заң 7:19). Мәсіх Иса және Оның елшілері де Құдайдың құдіретімен адамдарды ауру-дерттерінен сауықтырып, қинаған жындарын қуу сияқты кереметтер жасап, көмек берді. Осы ғажап істер Исаны және Оның елшілерін Құдай Тағаланың жібергендігін адамдарға көрсетіп дәлелдеді.(Мат 11:20; Жох 20:30-31). Сол себептен Киелі кітаптың түпнұсқасында «кереметтің» орнына көп жерде «белгі», «дәлел» деген ұғым да қолданылады (Жох 2:11).

КЕШІРІМ - Біреу Құдай Тағалаға немесе бір адамға қарсы жағымсыз әрекет жасаса, оған кешірім қажет. Соның нәтижесінде ол тазарып, өзара байланысы қайтадан қалыптасады.

Қасиетті Құдай Тағала күнәні мүлдем жек көреді. Дегенмен Ол күнәлі адамды әлі де сүйіп, теріс жолынан қайтуға шақырады. Адамның кешірілген күнәсін Құдай енді қайтып ешқашан есіне алмайды. Кешірім татуласу мен тығыз байланысқа, адамның жаны мен рухының тазарып, жаңаруына жол ашады.

Бұл Құдай Тағала күнәні ешбір зардапсыз, оп-оңай кешіре салады дегенді білдірмейді: Оның еркін бұзу жазаға апарады. Құдай қасиетті де әділ болғандықтан күнәларды ескерусіз қалдырмайды. Күнәнің салдары — өлім (Рул 27:3; Рим 6:23; Еф 2:1). Адамның игі, сауапты істер істеуі оның күнәсінен тазаруы үшін жеткіліксіз. (Леу 17:11; Евр 9:22). Алайда жазаның басқа біреуге аударылуы мүмкін. Таурат заңында Жаратқан Ие Исраил халқына күнә жасаған кезде бір малды құрбандыққа шалып, соның қанын төгіп, кейбір бөліктерін өртеуге бұйырды. Сол мал күнәкардың орнына өлгенде, күнәнің құны төленді. Сол заманда адамдар осылай Құдайдың кешірімін ала алатын (Леу 4:20,26; 17:11; Рул 15:24-26).

Бірақ бұл уақытша ереже ғана болатын, себебі ешқандай малдың қаны күнәні шын мәнінде тазартып әкете алмайды (Евр 10:4). Сондықтан да Құдай күнәсіз пәк таза Мәсіх Исаны шынайы «Құрбандық тоқты» ретінде өмірін қию үшін осы дүниеге жіберді (Жох 1:29; Пет1 1:19). Иса біздің орнымызды басып, күнәларымыздың құнын Өзінің қасиетті өмірімен өтегендіктен Құдай бізді кешіруге дайын (Рим 5:6-8; Қор1 15:3). Енді Құдай Тағаладан шын жүректен кешірім сұрап, Исаның құрбан болғандығына сенуіміз қажет. Сонда Құдай бізге жаңа, таза өмір сыйлайды (Рим 6:23; Қор1 6:11; Евр 9:14; 10:14).

Құдайдың кешірімін қабылдаған адам өзіне жамандық жасаған басқаларды да шек қоймай кешіруге тиіс. Әйтпесе Құдай оның өзін кешірмейді (Мат 6:12,14-15; Лұқ 6:37; 11:4; 17:3-4). Сенуші таза өмір сүруі үшін жасаған барлық күнәларын Құдай алдында, қажет болса басқа адамдар алдында да мойындап, кешірім сұрап, оны қабылдаған соң ризашылығын білдіруі керек (Жох1 1:9; 2:1-2).

КИЕЛІ - Қасиеттіні қараңыз.

КИЕЛІ ҮЙ МЕЙРАМЫ - Жау Иерусалим қаласындағы ғибадатхананы қорлап кеткеннен кейін киелі үй б.з.д. 165 ж. тазартылып, қайтадан Жаратқан Иеге бағышталды. Осы оқиғаны еске түсіру үшін жыл сайын желтоқсан айында Ханука мейрамы атап өткізіледі (Жох 10:22).

КӨК (АСПАН) - Киелі кітаптағы «көк, аспан» сөздері үш мағынада қолданылады. Аспан, біріншіден, бізді қоршаған әуе кеңістігі мен бұлттарды білдіреді. Екіншіден, ол күн, ай, жұлдыздар сияқты барлық аспан денелерін қамтитын ұлан-ғайыр ғарышты белгілейді (Жар 1:8,[14]). Күнәнің кесірінен ластанып, бүлінген қазіргі аспан мен жер қиямет сотынан кейін жойылады. Сонда Мәсіх жаңа аспан мен жаңа жерді жарататын болады (Пет2 3:10,13; Аян 6:14; 21:1,[5]).

Көк деген сөз осы аудармада Жаратқан Иенің көзге көрінбейтін мекені үшін қолданылады. Оның мекені өте алыста емес, қайта, Құдай бізді қоршаған айналаның бәрінде (Елш 17:27; Жыр 138:5-10). Киелі кітапта Құдайдың мекені «көктің ең биігі» (сөзбе-сөз аударылғанда: «үшінші көк») және «пейіш», «жұмақ» деп те аталады (Лұқ 23:43; Қор2 12:2-4; Еф 4:10; Аян 2:7; 4:1-3; 21:2).

КӨКТЕН КЕЛГЕН БИЛЕУШІ - Ежелгі заманда Даниял пайғамбардың көрген аянында «адам баласына ұқсайтын Біреу» Құдай Тағаланың алдына келіп, Одан жер бетіндегі «барлық халықтар, ұлттар және тілдердің адамдарының» үстінен қарайтын билікті әрі салтанатты ұлылықты қабыл алды (Дан 7:13-14). Осы аянға қатысты «Адам Ұлы» деген ұғым кейінірек Жаратқан Иенің уәдесі бойынша көктен келіп, әлемдегі барлық халықтарға билік жүргізетін Патшаның атағына айналды.

Мәсіх Иса Өзі туралы айтқанда осы атауды жиі қолданатын. Оның шынайы мағынасын түсінікті қылу үшін бұл маңызды атақ «көктен келген Билеуші», «көктен келген Мен» немесе «Құдай тағайындаған Билеуші» деп аударылды (Мат 8:20; 9:6; 16:27-28; Лұқ 24:7; Жох 5:27; 6:27).

КӨНЕ КЕЛІСІМ - Келісімді қараңыз.

КҮЙ (САЗ) АСПАПТАРЫ - Ежелгі халықтар түрлі әуендер мен күйлерді орындау не айтқан әндерін сүйемелдеу үшін дауылпаз бен барабан, даңғыра мен сылдырмақ сияқты соқпалы, домбыра, жетіген, шертер секілді ішекті және сыбызғы, сырнай, керней іспетті үрмелі аспаптарды қолданатын (Жар 4:21; Мыс 15:20; Жыр 150; Дан 3:5). Кернейлер халықты не әскерді жинау үшін де пайдаланылатын (Пат1 13:3; Шеж2 5:12). Көне заманда көп ойналған сол ішекті аспаптардың біреуі біздің домбырамызға ұқсайды. Содан да ол домбыра деп аударылды.

КҮНӘ - Киелі кітапта күнә сөзі адамның Құдайға мойынсұнбағандығын әрі содан туындаған Құдаймен арасындағы байланысының үзілгендігін білдіреді. Хауа ана мен Адам ата алғашқыда жасаған күнәдан (Жар 3:1-19) бері барлық адамдар күнәкар болып дүниеге келеді (Рим 5:12,18-19). Өтірік айту, ұрлау, опасыздық жасау секілді нақты күнәлар адамның Құдаймен қарым-қатынасының үзілгендігінің салдары. Адам, Ар-ұждан, Өлім және Кешірімді де қараңыз.

КҮРКЕЛЕР МЕЙРАМЫ - Исраилдіктер жыл сайын бір апта бойы бұтақтардан жасалған күркелерде тұрып, көңілді мереке өткізетін. Осымен олар Жаратқан Иенің өздерінің Мысырдан көшіп шығып, елсіз даланы кезіп жүрген ата-бабаларын қамқорлығына алғандығын ризашылықпен еске түсіріп, шүкірлік ететін (Леу 23:34-36).

КІТАП (ШИЫРШЫҚ КІТАП) - Ежелде үлкен құжаттар мен жазбалар папирус (қамыс) жапырақтарынан немесе жарғақтан (яғни пергаменттен: жас малдың арнайы иленген терісінен) жасалып, бір-біріне тігіліп жалғанған ұзын жолақтарға жазылатын. Осы жолақтар түтік сияқты ағаш шиыршықтарға оралып сақталатын (Заң 17:18; 31:24-26; Жыр 39:8; Лұқ 4:17; Аян 5:1)

Түптелген кітап («кодекс») қалпы Інжіл шариф жазылған б.з. 1-ғасырынан бері Киелі жазбаларды көшіріп, тарату үшін көп қолданылатын.

ҚАЙҒЫ - Адам ата мен Хауа ана пейіш бағында Құдаймен жақын қарым-қатынаста бейнет пен қайғы-қасірет атаулыны білместен бақытты өмір сүріп жатты. Алайда екеуі күнә жасағандықтан, Құдаймен байланыстары үзіліп, өмірлеріне азап пен қайғы-қасірет, ауру мен өлім енді (Жар 2:15-17; 3:6-10,16-19; Рим 6:23).

Алайда Құдай адамдарды әлі де шексіз сүйгендіктен, оларды күнәнің құлдығынан азат ету үшін Құтқарушы Мәсіхті дүниеге жіберді. Мәсіхтің құрбандық өлімін мойындап, Оған сенімін артқан әркім бұ дүниеде Жаратқан Иенің жұбанышы мен қуанышына кенеліп, о дүниеде пейішке (жұмаққа) енеді. Сол тамаша жерде күнә, қайғы-қасірет, азап және өлім атымен болмайды (Аян 21:3-4).

ҚАЙТА ТІРІЛУ - Адамзаттың тарихында Құдай Өзінің шексіз құдіретімен бірнеше өлген адамды қайтадан тірілтті. Бұлардың бастысы Құтқарушы Иеміз Мәсіх Иса болды. Иеміз ақырғы заманда осы дүниеге қайта оралғанда өлген сенушілердің бәрін де қайтадан тірілтіп, қасына ертіп алады.

Құдайға мойынсұнбағандар да қиямет күні қайта тіріледі, алайда оларды Құдайдың қаһарлы соты күтіп тұрады (Жох 5:28-29; Сал1 4:16-17; Аян 20:4-6,11-15). Өлім, О дүние, Пейіш және Мәңгілік өмірді де қараңыз.

ҚАСИЕТТІ (КИЕЛІ) - Киелі кітаптағы қасиетті, киелі деген ұғымның түпкі мағынасы «Құдайға толықтай бағышталған» дегенді білдіреді. Құдайдың Өзі күнәдан мүлдем пәк таза болғандықтан, Оған арналып, Оның қарамағындағы әр адам мен әр нәрсе де кіршіксіз таза, түгелдей қасиетті болуға тиіс. Бұған адам, әрине, өздігінен қол жеткізе алмайды. Алайда Мәсіх Исаның құрбандық өлімін мойындап, Оған сенімін артқан әркім Құдайдың алдында ақталып, Исаның мүлтіксіз қасиеттілігінен үлес алып, киелі болып саналады (Елш 22:16; Қор1 1:30; Еф 5:26).

ҚАУЫМ (СЕНУШІЛЕР ҚАУЫМЫ) — Құтқарушымыз Мәсіх Исаға сеніп, Құдайдың еркін орындаушылардың бірлестігі. Қауым Мәсіхтің «рухани денесі» деп те аталып, Онымен тығыз байланыста тұруға шақырылды. Сенушілер қауым жиналыстарында бас қосып бір-бірімен бөлісіп, Құдайға сиынып шүкірлік етіп, тәлім алады және Оның Ізгі хабарын басқаларға да жеткізеді. Рухани бірлікті де қараңыз.

ҚИЯМЕТ — өлген адамдар қайта тірілетін күн. Сонда Мәсіх оларды соттайтын болады (Дан 7:13-14; Мат 16:27; 25:31-32; Жох 5:21-29; Аян 20:11-15). Күнә мен Кешірімді де қараңыз.

ҚҰДАЙ (АЛЛА) - Құдіретті Құдай — әлемнің Жаратқан Иесі. Ол мүлтіксіз қасиетті, кіршіксіз таза (Пет1 1:15), рақымды да мейірімді (Жыр 102:8). Құдай — сүйіспеншіліктің қайнар көзі (Жох1 4:7-8). Оның салтанатты ұлылығының шегі жоқ.

Құдай Тағала — Біреу-ақ (Заң 6:4), Оның болмысының бастамасы да, соңы да жоқ. Құдай мәңгі өмір сүріп (Рим 1:20), өзгермейді, әрдайым сөзінде тұрады (Мал 3:6). Киелі кітаптан Құдайдың үш жағы яки үш Тұлғасының бар екенін білеміз: Әрқайсысының ерекше қасиеттері болғанымен, Үшеуі біртұтас (Қор2 13:13; Жох 1:1; 10:30; 15:26; Қол 1:15; Евр 1; Жыр 142:10). Құдай Киелі кітапта Құдай Әке, Құдайдың (рухани) Ұлы және Құдайдың Рухы (Киелі Рух) деп аталады. Осы таңғаларлық шындық адам баласының түсіну қабілетінен шексіз жоғары. Ал пенде Жаратқан Иесінің болмысын тереңдеп ұғына ала ма? Әрине, ұғына алмайды. Кейбіреулер осындағы Әке мен Ұлы деген ұғымдарды қате түсініп, табиғи ұрпақтар ретінде елестетеді. Алайда Құдай Өзі өзгермейді де, Оның тәндік балалары да болмайды, қайта, Ол — Рух (Жох 4:24). Сол ұғымдар бұл жерде астарлы мағынада қолданылады. Құдайдың мәңгілік (рухани) Ұлы Әкесінің еркін түгел орындайды. Әрине, періштелер де Оның айтқанын екі етпейді, бірақ олардың болмысы Құдайдікі сияқты емес (Жох 5:30; Флп 2:6-8; Евр 1). Үшбірлікті де қараңыз.

Әрдайым Жаратқан Иенің қасиеттілігі мен сүйіспеншілігін ескерсек, Киелі кітапты жақсырақ түсіне аламыз. Құдай Тағала адамды зор сүйіспеншілікпен жаратқанмен адамдар Оның еркін бұзып күнә жасағанда сол үшін белгіленген жазаларын тартуға тиіс. Бірақ Құдайдың (рухани) Ұлы Мәсіх адамға сүйіспеншілікпен кешірім жасау үшін жазаны өз мойнына алды! Осылайша Құдайдың мүлтіксіз қасиеттілігі мен әділдігіне дақ түспейді (Жох 1:29; 3:16; Рим 3:21-26; Қор2 5:19,[21]).

Ал енді, Жаратқан Иенің сүйіспеншілігі шексіз болса, неліктен осы дүниеде қайғы бар? Құдай аса зор мейірімділікпен, сүйіспеншілікпен зұлымдарды да теріс жолдан қайтуға шақырады. Алайда олардың көбі осы заманда қиқарлық танытып, өз мүдделерін ғана ойлап, басқаларға жәбір көрсетеді (Тім2 3:11-13). Барлық адамдар осы күнәкар дүниеде қиын-қыстау жағдайларға ұшырайды. Бірақ та күнәнің құлдығынан құтқарылып, Құдай жолына түскендер қазір Оның жұбанышын көреді және пейіште (жұмақта) мәңгі бақи Жаратқан Иенің қасында болады. Сонда қайғы, жамандық атаулы болмайды, тек әділдік, игілік және шексіз бақыт орнайды. (Рим 3:23; 6:23; 8:28-39; Аян 21:3-8; 22:3-5).

ҚҰДАЙДЫҢ ҚЫЗМЕТШІСІ - Киелі кітапта Ыбырайым, Дәуіт, Мұса, Петір, Жохан, Пауыл сияқты жеке адамдар да, Исраил халқының Құдай Тағалаға мойынсұнушы бөлігі де Құдайдың қызметшісі деп аталған (Рул 12:7; Пат2 7:5).

Ишая пайғамбар алдын ала айтқандай, Құдайдың Қызметшісі деп аталған Біреу Исраил халқына көмектесумен қатар, өзге елдердің бәріне де тыныштық, әділдік және құтқару алып келетін болды. Алайда Исраил халқы Құдайдың Қызметшісін қабылдамай, Оған қастандық жасады. Бірақ Ол бәріміздің күнәларымызды да, Құдайдың күнәкар адамзатқа шығарған әділ үкімін де өз мойнына алып, соның қаһарлы жазасын тартты. Жаратқан Ие Өзінің адал Қызметшісінің құрбандығын қабылдап, Оны үлкен даңқ пен салтанатқа бөледі. Содан адамдар Оның жасаған құрбандығы арқылы күнәларынан тазарып, мәңгілік өмірге ие бола алады (Иш 42:1-4; 49:1-7; 50:4-10; 52:13-15; 53:1-12).

Матай «Ізгі хабарында» Исаны Құдайдың Қызметшісі және Құтқарушы Патша ретінде суреттегенде Ишая пайғамбардың Ол туралы алдын ала айтқандарына сүйенді. Осылайша Матай таңғажайып оқиғаға: әлемді жаратқан Құдайдың (рухани) Ұлының адамзатты күнә мен шайтанның құлдығынан азат ету үшін адамға, тіпті қарапайым қызметшіге, айналғандығына куәлік берді (Мат 12:18-21; 16:16).

Петір елші Иерусалим қаласында бұдан біраз бұрын Мәсіхті қабылдамай, өлтіріп тастаған халыққа уағыз айтқанда Исаны Құдайдың Қызметшісі деп атады. Елші жиналғандарға Құдайдың Ишая пайғамбар арқылы алдын ала айтқанындай Мәсіхті өлімнен тірілтіп, мәртебесін әлдеқайда көтергендігін хабарлады (Елш 3:13-21).

Пауыл елші де осы керемет жайтты філіпілік сенушілерге арнаған хатындағы ғажайып мадақтау жырында суреттеген (Флп 2:5-11).

ҚҰДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ - Құдай Тағала — бүкіл жаратылыстың мәңгілік Билеушісі (Жыр 21:28-29; 102:19). Сонымен қатар Құдай Патшалығы деген ұғым Құдай Тағаланың жер бетіне жүргізетін игілікті Басшылығын да, Оған мойынсұнған адамдардың қауымын да білдіреді (Дан 7:18; Мат 5:3; 6:10). Ежелде Жаратқан Ие Ыбырайым атаны және оның ұрпақтарын таңдап алып, олармен Келісім жасады (Жар 12:2-3; 15:13-18). Кейін Ол Исраилге патшалық құрып, осы халық арқылы Өзінің ізгі еркін барлық ұлттарға көрсетпек болды (Мыс 19:5-6; 15:14; Заң 4:6; Еш 2:10-11; Пат3 8:41-43). Ал Исраил халқы Құдайға мойынсұнудан жиі бас тартқандықтан, Оның жазасына ұшырап, жауларының елдеріне жер аударылды. Сол жерлерде Жаратқан Иеге адал болған исраилдіктер Оның шексіз ұлылығының куәлары болды (Дан 2:47; 4:34; Ест 8:17).

Құдай Тағала белгілеген уақытында Өзінің (рухани) Ұлын Құтқарушы Патша Мәсіх ретінде осы дүниеге жіберді. Мәсіх Иса халыққа Құдайдың Патшалығының жер бетіне келгенін жариялап, Өзінің істеген көп кереметімен соны дәлелдеді. Мәсіхтің «Таудағы уағызы» (Мат 5:7) Құдай Патшалығының негізгі заңы болып, әділдік пен мейірімділіктің жолын нұсқайды.

Бірақ исраилдіктер мен басқа ұлттардың өкілдері Мәсіхке қарсы шығып, Оны өлтірді. Ал олар өздері білместен Құдайдың алдын ала белгілеген жоспарын іске асырды (Лұқ 18:31-33; 24:44-47; Елш 4:27-28). Себебі Мәсіх Исаның құрбандық өлімі, қайта тірілуі және көкке көтерілуі арқылы Құдайдың жаңа Патшалығының рухани негізі салынды (Аян 1:5-6).

Мәсіх Иса болашақта қайта оралғанда Өзінің асқан құдіретімен және әділдігімен Құдайдың Патшалығын түпкілікті орнататын болады (Лұқ 21:27,31; 22:18).

Құдай Патшалығы осы дүниелік патшалықтар мен мемлекеттерден толықтай өзгеше. Мысалы, Мәсіх Иса оны орнату үшін соғысудан, адамдарды күштеп бағындырудан бас тартып, рақым мен сүйіспеншілікті, ақиқат пен әділдікті Патшалығының негізі етіп қойды (Мат 26:52-56; Жох 18:36-37; Рим 5:1-2; 8:38-39; 14:17). Құдайдың Патшалығына кіру үшін адамдардың Құдайдың Киелі Рухынан қайтадан туылулары, яғни Оның рухани өміріне ие болулары, қажет (Жох 1:12; 3:5-8,16; Пет1 1:23-25; Қор2 5:17).

ҚҰДАЙДЫҢ (РУХАНИ) ҰЛЫ - Көне заманда Құдай Өзінің меншікті халқына жер бетіндегі уәкілі ретінде билік жүргізуге тағайындаған патшаларды (рухани) ұлым деп те атады (Пат2 7:5,14; Жыр 2:2,6-7,[12]). Мәсіх Иса да Киелі кітапта осылай аталады. Ал Мәсіхте Құдайдың болмысы (қасиеттері) бар (Иш 7:14; 9:6; Мат 1:23; Флп 2:6). Ол Құдай Әкемен мәңгі бірге болып, бүкіл әлемді жаратты (Жох 1:1-2,18; 17:5; Қол 1:13-19; 2:9). Құдай Сөзін де қараңыз. Мәсіх адамдарды күнәнің құлдығынан құтқару үшін осы дүниеге келді.

Өкінішке орай, кейбіреулер Құдайдың Ұлы деген қасиетті атауды тәндік ұрпақ ретінде қате түсінеді. Керісінше, құдіреті шексіз Құдайдың Киелі Рухы кіршіксіз таза қыз Мәриямның құрсағында кереметпен Нәресте Мәсіх Исаны жаратты. Құдай Тағаланың періштесі мұны Мәриямға алдын ала хабарлап былай деді: «Саған Киелі Рух қонып, Құдай Тағала сая түсіргендей Өзінің құдіретін дарытады. Сондықтан да сен табатын Киелі Бала «Құдайдың (рухани) Ұлы» деп аталады». (Лұқ 1:35; Мат 1:18; Флп 2:6-11).

Алдымен азғана адамдар Исаның шынында кім екенін ұғынды. Бірақ Оның кінәратсыз пәк таза өмірі, жасаған құдіретті кереметтері және өлімнен қайта тірілуі арқылы көптеген кісілердің Мәсіх Исаның Құдайдың мәңгілік Ұлы, яғни Жаратқан Иенің Өзі, екендігіне көздері жетті (Мат 16:14; Жох 11:27; 20:28; Флп 2:9-11; Тім1 1:2; Евр 1:2-13). Сонымен қатар Құдай Тағала аян беріп, Мәсіх Исаны «сүйікті (рухани) Ұлым» деп атады (Лұқ 3:21-22; 9:34-35). Қате түсініктің алдын алу үшін бұл қасиетті атақ осы аудармада Құдайдың (рухани) Ұлы деп берілді. Үшбірлікті де қараңыз.

Мәсіхке сенушілер Құдаймен әке мен баласындай жақын байланысқа шақырылғандықтан Құдайдың рухани балалары деп те аталады (Жох 1:12). Иса Мәсіх көкке қайта оралғаннан кейін оларға Киелі Рухты қондырды. Өзі жер бетіне қайта оралғанда сенушілерді қасына ертіп алып, әлемге жүргізетін әділ билігіне ортақтастырады (Лұқ 21:27; Сал1 3:13; Аян 5:9-10).

ҚҰДАЙДЫҢ РУХЫ (КИЕЛІ РУХ) - Құдай Әке сияқты, Оның Киелі Рухы да мәңгілік (Евр 9:14). Ол адамдарға рухани өмір мен дарындарды сыйлап, нұсқау беріп, оларды дұрыс жолмен жетелейді. Құдайдың Рухы Көне Келісім заманында пайғамбар, діни қызметкер, патша және қолөнерші сияқты ерекше қызметкерлерге қонатын. Соның сыртқы белгісі ретінде оларға көбінесе май жағу рәсімі жасалатын (Мыс 29:21; 31:3; Пат1 10:1,6; 16:13). Мәсіх құрбан болып, қайта тіріліп, көкке оралғаннан кейін Құдайдың Рухы қауымға түсіп, сенушілердің бәріне қонды (Елш 1:5,8; 2:1-11). Үшбірлікті де қараңыз.

ҚҰДАЙДЫҢ ТАҢДАҒАН (МЕНШІКТІ) ХАЛҚЫ - Құдай Тағала Ыбырайым пайғамбар мен оның ұрпақтарына батасын қондырып, олар арқылы барлық халықтарды жарылқауды ұйғарды (Жар 12:1-3). Жаратқан Ие Ыбырайымның немересі Жақыптан тараған үрім-бұтағын (Исраил халқын) Өзінің меншікті халқы болуға таңдап алды. Онымен Келісім жасап, сол арқылы адамзатқа Өзінің әділ еркі мен шексіз рақымын білдіруді жөн көрді (Жар 28:13-15; 46:3-4; Мыс 19:3-6).

Дегенмен Құдайдың меншікті халқының мүшесі болу үшін адамның Ыбырайымның тұқымынан тарауы шарт емес. Қайта, әрбір ұлттан шыққан, Құдайдың Мәсіх Иса арқылы ұсынған рақымды кешірімі мен уәделерін сеніммен қабылдаған әркім Құдайдың меншікті халқының мүшесі болады (Мат 28:19-20; Евр 10:15-19; Қол 3:9-12; Аян 5:9-10; 7:9-10,[15]). Құдайдың Патшалығы мен Қауымды да қараңыз.

ҚҰДАЙДЫҢ ХАБАРЫН ЖЕТКІЗУ — Құдайдың тапсыруы бойынша Құдайдың Рухының көмегімен Оның адамдарға арнаған хабарын жеткізу. Бұл — қауымға берілген рухани дарындардың бірі (Қор1 14:1,3-5,24-25,29-32), ол пайғамбарлық сөз айту деп те аталады. Пайғамбарды да қараңыз.

ҚҰДАЙ СӨЗІ - Киелі кітапта осы сөз тіркесі Жаратқан Иенің айтқан сөздері мен бұйрықтары үшін қолданылады, әрі Оның адамдарға өз еркін білдірген Киелі кітабының және соның мазмұнының атауы да болады. (Иш 40:8; Сал1 2:13; Еф 6:17).

Ал «Құдай Сөзі» деген атақ Жаратқан Иенің ерекше Хабаршысы — Құдайдың (рухани) Ұлы Иса Мәсіхті білдіреді (Жох 1:1-3,14; Аян 19:13).

ҚҰДАЙ ТАҒАЙЫНДАҒАН БИЛЕУШІ - Көктен келген Билеушіні де қараңыз.

ҚҰРБАНДЫҚ ҮСТЕЛІ (ҚҰРБАНДЫҚ ҰСЫНЫЛАТЫН ОРЫН) - Ежелде адамдар Құдайға арнап мал шалып, өртеп ұсыну үшін далада бірнеше тастарды қиюластырып арнайы орын салатын (Жар 9:20; 12:7; 35:1).

Киелі кездесу шатырының және кейін Иерусалим қаласында салынған ғибадатхананың алдында халықтың шалған құрбандықтары және өзге де сый-тартулары өртеліп ұсынылатын үлкен құрбандық үстелі тұрды. (Мыс 27:1-8; Шеж2 4:1).

Одан басқа арнайы үстелдің үстінде діни қызметкерлер хош иісті шайыр т.с.с. заттарды өртеп түтететін. Саф алтынмен қапталған осы «түтету үстелі» киелі шатырдағы және киелі үйдегі қасиетті бөлменің ішінде орналасқан еді (Пат3 7:48).

ҚҰТҚАРЫЛУ МЕЙРАМЫ - Бұл мерекеде Исраил халқы Құдай Тағаланың өздерінің ата-бабаларын Мысырдағы құлдықтан құтқарып, азат еткендігін шүкірлікпен естеріне алатын. Сол құтқарылудың қарсаңында әрбір исраилдік отбасы Құдайдың жарлығы бойынша бір тоқтыдан құрбандыққа шалды. Кейінгі ұрпақтар да Құтқарылу мейрамының кешінде тоқтыларды шалып, Құдай Тағаланың рақымын мадақтайтын. Оның бұйрығына сай жеті күн бойы исраилдіктердің үйлерінде ешқандай ашыған нан болмағандықтан, сол күндер «Ашымаған нан мейрамы» деп те аталған (Мыс 12:1-11; Леу 23:5-8; Пат4 23:23; Лұқ 2:41; 22:1,[7]).

ҚҰШ — ежелде Шығыс Африкадағы оңтүстік Мысырдан солтүстік Эфиопия мен Эритреяға дейінгі аймақты қамтыған патшалық. Кей кездерде құштық патшалар Мысыр еліне де үстемдік құрды (Иш 18:1; 20:3-5; 37:9; 43:3; Ерм 13:23).

ЛЕУІЛІКТЕР - Жақыптың ұлы Леуінің үрім-бұтағы, Исраил халқының он екі руының біреуі леуіліктер деп те аталатын. Жаратқан Ие оларды исраилдіктердің тұңғыштарының орнына Өзінің алдында тұрақты қызмет етуге таңдап алды. Олардың міндеті Жаратқан Иеге ғибадат етіп, діни қызметкерлерге көмектесу болды (Мыс 13:1-2; Рул 3:6-8,12-13). Құдай Тағала діни қызметкер Һаронды және оның кейінгі ұрпақтарын Леуі руының арасынан тағайындаған еді (Мыс 28:1; Шеж1 6:1-3).

ЛЕУІЛІК КӨМЕКШІ - Леуіліктерді қараңыз.

МАЙ ЖАҒУ РӘСІМІ - Көне заманда Исраилдің діни қызметкерлері мен патшаларын тағайындаудың белгісі ретінде олардың бастарына арнайы май жағылатын не құйылатын. Осы рәсім Құдайдың Рухының сол кісіге қонғанының сыртқы бейнесі іспетті (Мыс 29:7; 40:15; Пат1 16:13; Зәк 4:6,[14]). Мәсіхті де қараңыз.

Інжіл шарифте ауырып қалған сенушілерге май жағу рәсімін жасап, соларды сауықтыруын сұрап Құдайға сиынып мінажат ету жайлы нұсқау берілген (Мар 6:14; Жақ 5:14-16).

МӘЖІЛІСХАНА - Яһудилер Бабыл еліне жер аударылып, көп жерлерге шашырағаннан кейін өздерінің тұрған қалаларында арнайы жиналыс үйлерін салып, соларда Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларын оқып, Құдайға сиынып, ғибадат ететін. Осы мәжілісханаларда балалар сауатын ашып, Құдай жолы туралы сабақ алатын. Яһудилер сол орында сот та жүргізіп, өзара дау-жанжалдарын шешетін. Мәжілісхананы ресми түрде ашу үшін оның ең аз дегенде жүз жиырма ересек еркек мүшесінің болуы қажет болатын.

Кейін Исраил еліне қайта оралғандар да мәжілісханалар салып, сонда жиналатын. Иеміз Иса мен Оның елшілері қызметтерінің басында мәжілісханаларда жиі уағыз айтатын (Лұқ 4:16; Жох 6:59; Елш 13:14-16).

МӘҢГІЛІК ӨМІР - Құдай Әкенің, (рухани) Ұлының және Киелі Рухының өмірі шектеусіз, Үшбірліктің болмысының бастамасы да, соңы да жоқ.

Ал адамдар күнә жасағандықтан рухани және тәндік өлімге душар болды. Оларды өткіншіліктің құрсауынан құтқару үшін Иеміз Иса осы дүниеге келіп, күнәнің жазасын өз мойнына алып, пәк таза жанын құрбан етті. Оған сеніп, кешірім сұрап, Құдайдың тура жолына түскендерге Ол мәңгілік өмір сыйлайды (Жох 3:16,[36]).

Бұл ұғым, сондай-ақ, Құдаймен тығыз байланысты да білдіріп, «шынайы өмір» деп те аталады (Жох 17:2-3; Елш 13:48). Сенушілер қазіргі заманда ажалға ұшырағанмен, Иеміз Мәсіх қайтып келіп, оларды салтанатты ұлылықпен қайта тірілтіп, жаңа, ешқашан өлмейтін денелерге ие қылуға уәде берді (Мат 24:31,40-41; Жох 5:28-29; 14:2-3; Қор1 15:23; Сал1 4:13-17).

МӘСІХ - Ежелгі заманда діни қызметкер немесе патша болуға тағайындалудың белгісі ретінде арнайы адамдарға май жағу рәсімі орындалатын. «Май жағу рәсімі жасалған кісі» деген атақ көне еврей тіліндегі түпнұсқада «мәшиях», ал араб, түрік, қазақ тілдерінде «масих», «месіх» және «мәсіх» деп айтылады. Ол көне грек тіліне «христос» деп аударылған. Содан Исраилдің патшалары «Құдайдың мәсіхі» (тағайындаған патшасы) деп те аталатын (Пат1 2:10,35; Жыр 2:2; 19:7).

Иса осы дүниеге келген заманда яһуди халқы Мәсіх атауын өздері күткен Құтқарушы Патша үшін қолданатын. (Дәуіттің Ұрпағын да қараңыз.) Бірнеше ғасыр бұрын Құдайдың пайғамбарлары Оның келуін алдын ала айтып кеткен болатын. Бұл Құтқарушы Мәсіх Исаның Өзі еді.

Халықтың көпшілігі Мәсіхтен өздерін шетелдік жауларынан көрген зорлық-зомбылықтан құтқаруын күтті (Лұқ 24:21; Жох 6:14-15; 7:41; 10:24). Мәсіх Иса оларды әуелі теріс жолдарынан қайтуға шақырып, осылай күнәнің және шайтанның құлдығынан азат етілудің маңыздылығын уағыздады (Лұқ 4:18; 8:34,36,[44]). Ол адамдардың Құдаймен байланыстарын қалпына келтіріп, оларға әділ өмір сүруге жол ашу үшін дүниеге келді де, сол үшін Өзінің пәк таза жанын құрбан қылды (Мат 4:17; 5:3-10; 20:28; 26:28; Жох 3:16,21; 10:14-15,17-18).

МЕРЕКЕ ЖЫЛЫ - Құдайдың ежелгі бұйрығына сай исраилдіктер әр 49 жыл сайын бір жыл бойы егістік жерлерін өңдеп, өнімін жинаудан бас тартып, үлкен той өткізетін. Сол кезде олар өздеріне бағынышты ұлттастарына бас бостандығын беріп, мұралық жер үлестерін қайтаруға тиісті еді. Бұл ереже Құдайдың жетім-жесірлер мен өзге де бейшараларға деген мейірімді қамқорлығын көрсетеді (Леу 25:10-13,[28]).

МҰРАЛЫҚ ЖЕР ҮЛЕСІ - Көне Исраилдегі жер Таурат заңының нұсқаулары бойынша Құдайдың меншігі деп есептеліп, ешкімге жеке меншікке беруге болмайтын (Леу. 25:23). Сондықтан жер адамдарға тек пайдалануға ғана табысталып, ұрпақтан ұрпаққа мұра ретінде қалдырылатын (Пат3 21:3). Әулеттердің мұралық жер үлестерінің шекаралары Мұса мен Ешуаның заманында белгіленіп, оларды өзгертуге тыйым салынған еді (Заң 19:14; 27:17; Леу 25:10,23,28; Әйүп 24:2; Нқл 22:28; 23:10). Мереке жылын да қараңыз.

МЫРЗА - Иемді қараңыз.

МІНАЖАТ ЕТУ — Құдайға сиынып өтініш білдіру.

НАЗИР АНТЫ - Көне Келісім заманында Құдайға зор алғысын көрсететін ниеті немесе Одан ерекше тілегі бар адамдар нақты бір уақыт аралығында шашын алдырмай, өзге де белгілі іс-әрекеттерден бас тартуы жайлы назир антын бере алатын. Бұл дәстүр олардың өздерін Жаратқан Иеге ерекше бағыштауын білдірді (Рул 6:2-21). Уәделі уақыт өткенде сондай кісі арнайы тазару рәсімінен өтіп, ғибадатхананың алдында құрбандық шалып, ұсынғаннан кейін шашын алдыратын. Назир антын берген кедейлер үшін осы құрбандықтың құнын төлеген адамға сол ісінің сауабы тиеді деп саналды (Елш 21:23-24).

НАН ҮЗУ РӘСІМІ - Сенушілер Иса Мәсіхтің Өзінің пәк таза жанын біздің құтқарылуымыз үшін құрбан еткенін еске түсіретін дәстүр. Ол «Иеміздің асы» деп те аталады (Лұқ 22:19-20; Елш 2:42; 20:7; Қор1 10:16; 11:23-26).

О ДҮНИЕ - Адам өлгенде жаны о дүниеге жөнеледі. Пенденің көзіне көрінбейтін сол орын екіге бөлінген: бір жағында Құдайға мойынсұнбай, Оның еркін бұзып өмір сүргендер, ал екіншісінде Құдайдан ақталғандар тұрады. Екі жақтағылар да ақырғы заманда қайта тіріледі: ақталмағандар сотталып, тозақта жазаланатын болады, ал Құдай рақым етіп ақтағандар пейіште (жұмақта) Оның қасында мәңгі өмір сүреді (Мат 26:34,41,46; Лұқ 16:22-23; 23:43; Сал1 4:16-17; Аян 2:7; 20:11-15).

ӨЛІМ - Киелі кітапта осы сөз көбінесе адам тәнінің өлуін ғана емес, рухани өлімді, демек, адамның Құдаймен байланысының үзіліп, Оның қасынан мәңгі аластатылуын, білдіреді (Жар 3:23-24; Рим 6:23). О дүние, Күнә және Кешірімді де қараңыз.

ӨМІР СУЫ - Осы астарлы ұғым Құдайдың Рухының іс-әрекетін білдіреді. Тәндік өміріміз үшін қаншалықты сусын керек болса, рухани өміріміз үшін Құдайдың Рухы сыйлайтын кешірім мен тазару, рухани нәр мен жарылқау және мәңгілік өмір де соншалықты қажет (Иш 44:3-4; Жох 4:10-14; 7:38-39).

ПАЙҒАМБАР — Құдай Тағала Өзінің хабарын адамдарға жеткізу үшін тағайындап жіберген кісі (Қор1 12:10,[28]). Пайғамбарлар Құдайдың еркін кейде аян мен бейнелі көрініс арқылы білгендіктен, халық оларды ежелде аян көруші деп те атайтын (Пат1 9:9). Жаратқан Иенің бірнеше пайғамбары Оның берген хабарларын Құдайдың Рухының жетелеуімен жазып қойып, келер ұрпақтарға қалдырды (Пет2 1:20-21). «Пайғамбарлар жазбалары» Киелі кітаптың үлкен бөлігі болып табылады. Құдайдың хабарын жеткізуді де қараңыз.

ПАРЫЗШЫЛ — Інжіл шарифтің заманында яһуди еліндегі кең тараған, ықпалды діншілдер тобының мүшесі. Олар «күнәлі» басқа адамдардан бөлектеніп, Жаратқан Иенің Таурат заңындағы бұйрықтары мен парыздарын және атақты дін ұстаздарының соларға қосқан мыңдаған ережелерін бұлжытпай орындаулары арқылы Құдайдың рақымына лайық болуға тырысатын. Осылай етсек, Жаратқан Ие Исраил еліне Құтқарушы Мәсіхті жіберіп, мықты Патшалығын құруға мүмкіндік береді деп сенетін.

Алайда сонша көп ережелер мен парыздарды мұқият орындауға тырысатын парызшылдар екіжүзділікке салынды. Содан «фарисей» деген атау «екіжүзді» деген қосымша жағымсыз мағынаға ие болды (Лұқ 11:37-52; Тазару рәсімдері мен Салықшыны да қараңыз.)

ПЕЙІШ (ЖҰМАҚ, ЖАННАТ) - Әуел баста адамды жаратқан кезде, Құдай Тағала оны Едем бағы (яки пейіш, жұмақ) деп аталатын ғажайып жерге орналастырды. Мұнда Адам ата мен Хауа ана Құдаймен және бір-бірімен тығыз қатынаста болып, күнәнің, қайғының және өлімнің не екенін білмей, рақат өмір сүрді.

Алайда олар Жаратқан Иеге мойынсұнбай, күнә жасағандықтан, сол тамаша жер мен жағдайдан айырылды (Жар 2-3). Мәсіх арқылы Құдайдан ақталған әркім ажалы жеткенде о дүниеге аттанып, Мәсіхтің қасында болады (Лұқ 23:43; Жох 14:3; 17:24; Флп 1:23; Аян 7:9-10). Ақырғы заманда жаңа жұмақ: Құдайдың көктен түскен тамаша да салтанатты қаласы болады. Онда ешқандай жамандық, қайғы, өлім атаулы жоқ. Құдайдан ақталғандардың бәрі Онымен ұдайы жақын байланыста тұрып, Оның рақымын мадақтайтын болады (Аян 21:3; 22:5).

ПЕРІШТЕ — Құдайдың хабарын жеткізіп, басқа да тапсырмаларын орындаушы, табиғаттан тыс тіршілік иесі (Жар 22:11; Дан 6:22; Евр 1:14).

РУХ - Түпнұсқадағы рух сөзінің нақты мағынасы леп, дем және жел дегенді білдіреді, ал астарлап өмірдің лебін әрі адамның ішкі дүниесін белгілейді.

Құдайдың Рухы адамның рухына, яғни оның ішкі дүниесіне, ықпал етіп, оны түгелдей жаңартып, онымен қарым-қатынаста тұруды қалайды (Жар 2:7; Мат 26:41; Жох 3:5-8; Қор1 2:11; 14:15; Рим 8:16).

РУХАНИ - Киелі кітапта осы сөз жалпы «тәнге емес, рухқа қатысты» деген мағынаны білдіреді. Киелі кітаптың көп жерінде бұл сөз бір нәрсенің Құдайдың Рухынан шыққанын және оның Соған байланысты екенін де белгілейді (Еф 1:3; 6:13; Пет1 2:5; Қор1 2:13; 12:1; 15:44).

САДДУКЕЙ (САДЫҚШЫЛ) - Інжіл шарифтің заманында саддукейлер яһуди еліндегі ықпалды қоғамдық топ еді. Олар Дәуіттің патшалық құрған кезінде Жаратқан Иеге адал болып қалған діни қызметкер Садықтың атымен аталатын. Бірақ уақыт өте саддукейлер тура жолдан адасып кетті: олар Киелі кітаптан Тауратты ғана қабыл алып, эллин (грек) ілімдерін қостап, өлімнен қайта тірілу мен қиямет сотына, пейіш пен тозаққа сенбей, періште, жын сияқты табиғаттан тыс жанды мақұлықтардың бар екендіктеріне де нанбайтын (Елш 23:8). Осы топтың жетекшілері бас діни қызметкер әулетінен шыққандықтан, саддукейлер солардың Құдайға мойынсұнбайтын римдік әкімшілікті қолдаған саясатын жақтайтын.

САЛЫҚШЫ (САЛЫҚ ЖИНАУШЫ) - Исраил елі б.з.д. 63 ж. Рим патшалығына бағынып, соған алым-салық төлеуге мәжбүр етілді. Яһудилердің көпшілігі жалған тәңірлерге табынатын шетелдіктерге бағынышты болғандықтарына қатты қынжылатын. Әсіресе, парызшылдар сияқты діндарлар римдіктердің атынан алым-салық жинаушы ұлттастарын арам күнәкарлар деп санап, олардан бөлек жүруге тырысатын (Мат 9:10-11).

САМАРИЯЛЫҚ - Яһудея мен Ғалилея аймақтарының ортасында орналасқан Самария аймағының тұрғындары Солтүстік Исраил патшалығының (б.з.д. 722 ж.) қиратылған кезінен бері басқа ұлттармен араласып кеткен исраилдіктерден тарады (Пат4 17:5-6,24,28-35).

Олар Киелі кітаптың Таурат бөлімін ғана қастерлеп, яһудилердің діни салттарының көбін орындамайтын. Сонымен қатар олар Иерусалимде емес, Сихар қаласының маңындағы Гәризим тауының басында Жаратқан Иеге құлшылық ететін (Жох 4:20). Ешуа пайғамбардың заманында сол тауда жарылқау туралы уағыз айтылды (Заң 11:29; Елш 8:33-34). Сондықтан Самария халқы оны киелі деп есептеп, тау басында ғибадатхана салды. Діндар яһудилер самариялықтарды Жаратқан Иеге опасыздық жасағандар деп менсінбей, олармен қарым-қатынас жасамайтын (Жох 4:9).

СИРИЯ ӨЛКЕСІ - Рим империясының «Сирия мен Кіликия» өлкесіне Исраил еліндегі Яһудея, Ғалилея және Самария аймақтары да қарайтын (Мат 4:24; Лұқ 2:2; Елш 15:23).

СИЫНУ — Құдайға дұға етіп, мадақтау айту және өтінішін білдіретін мінажат ету. Құдай адамды Өзіне рухани жағынан ұқсас етіп жаратып, онымен алғашқы кезде тікелей қарым-қатынас жасап тұрды. Алайда осы тығыз қарым-қатынас адамның күнә жасауының кесірінен үзілді. Енді адам Құдайға сиынғанда құрбандық шалып, соның қанын төгетін болды (Жар 1:26-30; 2:16-17; 3:8-13,16-24; 4:4; 8:20; 12:7).

Әрине, құрбандық малдың қаны адамның күнәсін шынымен өтеп, тазарта алмайды. Тек кінәратсыз пәк таза Мәсіх Исаның құрбандық өлімі ғана адамдарды күнәнің құлдығынан құтқарып, арамдығынан арылта алады. Оған сенім артқан әркім енді еш қысылмастан-ақ Құдайға сиына алады (Евр 9:26; 10:2-4,10,19-22).

Құдай адамдардың Өзіне сиынуын қалайды. Қиыншылыққа ұшыраған кезде ғана емес, күн сайын ұдайы дұға етіп, Жаратқан Иеге терең құрмет көрсетіп, шүкірлік еткеніміз жөн. Сенушінің Құдаймен байланысы әке мен баласының арасындағы байланысы іспетті өте жақын болғандықтан, Онымен тығыз қарым-қатынаста тұрғаны әбден дұрыс (Жох 1:12; 15:4; 16:27; Жох1 3:1; Сал1 5:17).

Адамдар Әлемнің Иесіне сиынғанда Оның шексіз құдіреті мен даналығын, салтанатты ұлылығын, рақымы мен әділдігін мадақтап, Оны терең қастерлейді. Сонымен қатар Құдайдың жасаған игіліктеріне шүкірлік етіп, көріп жатқан мұқтаждықтарын ашық білдіріп, мінажат етеді. Тек өздері үшін ғана емес, басқа адамдар үшін, туған отандары мен оның басшылары үшін Құдайдың оларды жарылқап, тура жолмен жетелеп, амандық пен тыныштық сыйлауын сұрайды. Құдайға сиынғанда Мәсіх Исаның атымен, Оның құдіреті мен рақымына сеніп мінажат еткен жөн (Жох 14:13; 16:23). Мәсіх сенушілерге көктегі Әкеге сиынудың үлгісін үйретті (Мат 6:9-13).

ТАҒАЛА - Жаратқан Иенің осы атағы (Жар 14:18) Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының түпнұсқаларындағы Ғэлйон (яки Элион) сөзімен түбірлес. Осы атақ Құдайдың барлық нәрселерден жоғары екенін білдіреді.

ТАЗАРУ РӘСІМДЕРІ - Діни қызметкерлер мен басқа да исраилдіктердің бәрі Құдайға сиынып құлшылық етпес бұрын арнайы тазару рәсімдерін орындауға міндетті болатын. Әрине, мұндай жоралғылар адамды күнәларынан шынымен арылта алмайды. Бірақ бұл рәсімдер адамның Құдай алдында кіршіксіз таза болуға тиіс екендігіне меңзейді (Мыс 30:17-21; Рул 19:9,17-19).

Парызшылдар мен өзге діншіл яһудилер өздеріне жабысқан рухани арамдықтан, әсіресе, тәңір бейнелеріне табынушылардың арамдайтын ықпалынан құтылуға тырысу мақсатымен суға түсу, ыдыс-аяқтарын шайып-жуу сияқты түрлі діни тазару рәсімдерін орындай беретін.

Бірақ Мәсіх Иса адамдардың нағыз арамдығы оларға сыртынан жабыспай, өз жүректерінен шығатындығын мысалдармен көрсетті. Осылай Мәсіх сыртқы тазару рәсімдерінің рухани пайдасы шектеулі, әрі оларды орындаушылар екіжүзділікке түсу қаупіне ұшырайды деп нығарлап ескертті (Мат 23:25-26).

ТАУРАТ ЗАҢЫ - Ежелгі заманда Құдай Тағала Мұса пайғамбар арқылы Исраил халқына тапсырған бұйрықтар, ережелер, өсиеттер және Келісімдердің жалпы атауы. Олар Таурат кітабындағы бес жазбада жинақталып, Құдайдың өз халқымен жасаған байланысының негізі және оның жүріс-тұрысын реттейтін заң жиынтығы болды.

ТӘЖ - Көне заманда патшалар тәж ретінде басына асыл тастармен, алтын әшекейлермен безендірілген сәлде орап салатын. Бұл патшалық биліктің сыртқы белгісі еді. Жоханға аян бергенде Мәсіхтің басында әлденеше сәлдесінің бар болғандығы Оның барлық елдерге де билік жүргізетінін білдірді (Аян 19:12).

Сол заманда түрлі жарыстар мен соғыс жеңімпаздарының бастарына жүлде ретінде лавр бұтақшаларынан өрілген тәж іспетті шеңбер кигізілетін. Тапсырмаларын орындап шыққан сенушілерге де қияметте осындай жүлделер берілмек (Жақ 1:12; Пет1 5:4; Аян 2:10; 3:11).

ТОЗАҚ (ТАМҰҚ, ЖАҺАННАМ) — қорқынышты «жанып тұрған отты көл». Сол орында Құдайдан ақталмай, қияметте үкімделген пенделер, сондай-ақ шайтан мен жындар да жазаларын тартатын болады (Аян 20:10-15; 21:8).

ТУЫСҚАН ҚАМҚОРШЫ - Таурат заңына сәйкес, қиындыққа тап болған исраилдікке туысқандары қолдарынан келгенше көмек көрсетіп, қамқорлауға тиіс болды. Егер біреу қарыздар болып, мұралық жер үлесі мен күн көретін мал-мүлкін, тіпті отбасының мүшелерін не өз басын құлдыққа сатуға мәжбүр болса, ең жақын туысы «туысқан қамқоршысы» болып, солардың құнын төлеп қайтып сатып алуға міндетті (Леу 25:24-34,47-55).

Үйленген ер адам қайтыс болып, артынан ерген балалары болмаса, онда «туысқан қамқоршысы» жесіріне әмеңгер болып үйленіп, марқұмның ұрпағын жалғастыруға да борышты еді. Сол әйелден туған тұңғыш ұл марқұмның ұрпағы деп есептеліп, соның қалдырған мұралық үлесін иемденетін (Заң 25:5-10; Рут 4:3-5).

Исраил халқының қамқоршысы Жаратқан Иенің Өзі болды. Ол халықты өздерінің күнәларына бола түскен құлдықтан құтқарып, мейірімсіз жауларының қолдарынан азат етті. Құдай Тағала адамзатты кез келген туысқанның сүйгенінен де артық сүйеді (Мыс 6:6; 15:13; Пат2 7:23; Иш 43:1,14; 62:12; 63:4,[16]). Ол адамды күнә, ауру және өлімнің құрсауынан босатып, оның құнын өз өмірімен төлеу үшін Мәсіх Исаны дүниеге жіберді (Жох 3:16; Пет1 1:18-19; Аян 5:9).

ТҰҢҒЫШТЫҚ ЖОЛЫ - Тұңғыш ұл інілерінен гөрі екі есе көп мұра және әкесінің ерекше батасын алатын (Жар 25:31-34; 27:27-40; Евр 12:16).

ТҮТЕТУ ҮСТЕЛІ - Құрбандық үстелін қараңыз.

ХАҚ - Ақиқат дегенді білдіретін осы атақ Құдай Тағаланың шынайылығы мен әділдігін білдіреді.

ШОМЫЛДЫРУ РӘСІМІ - Ежелде адамдар осы рәсімнен өтулері арқылы өздерінің теріс жолдан қайтып, Құдайдың тура жолына түскендіктерін білдіретін (Мат 3:1-2,5-6). Сондай-ақ, бұл рәсім Құдайдың адамның күнәларын кешіріп, оған жаңа, пәк таза өмір сыйлағандығының сыртқы белгісі де болып келеді (Мат 28:19; Елш 2:38-41; Пет1 3:21).

Сенушілер қауымдарының тарихында бұл рәсімді орындаудың алуан дәстүрлері бар. Шомылу мен шомылдыру сөздері Інжіл шарифте кейде «біреумен тығыз байланысу» деген ауыспалы мағынасында да қолданылады (мыс. Рим 6:3).

ШҮКІРЛІК ЕТУ — Жаратқан Иеге жасаған жақсылықтары үшін ризашылық білдіру. Сиынуды да қараңыз.

* 1:2 Немесе: Жер ретсіз, тіршіліксіз бос болды.

* 1:3 (Жыр 32:6,9; Қор2 4:6; Евр 11:3) Яки: деп айтты.

* 1:5 Яки: тәулік. Немесе: кезең (Жыр 89:5).

* 1:6 Яки: бөліп тұратын күмбез.

* 1:8 Әйүп 37:18; Жыр 18:2; 135:5; Иш 40:22; 42:5; Ерм 10:12.

* 1:14 (Жыр 73:16; 135:7-9) Яки: (үлкен) жарық көздері (Езк 32:8).

* 1:16 Яки: билік жүргізетін екі үлкен жарық көзін.

* 1:17-18 Яки: аспан кеңістігіне.

* 1:20 Яки: әрі жер үстіндегі аспан кеңістігінде (1:6-7).

* 1:27 2:7,21.

* 2:1 Яки: олардың бүкіл тобы.

* 2:2 Яки: сол күні жұмысын доғарды.

* 2:3 Яғни оны Өзіне бағыштады (Мыс 20:8-11).

* 2:4 Яки: Құдай — Жаратқан Ие (Мыс 3:14-15).

* 2:6 (1:6) Немесе: жер астынан бұлақтар шығып, бүкіл жер бетіндегі топырақты суландырды.

* 2:7 Немесе: жердегі шаң-тозаңнан адамды мүсіндеп, оның мұрнына өмір беретін рухты үрледі.

* 2:8 Түпнұсқадағы Еден (яки: Едем) сөзі «Рақат», «Ләззат» дегенді білдіреді.

* 2:8 Яки: жаннатты (жұмақты).

* 2:13 Осы өлкенің қазіргі Ирак елінің (яғни Месопотамияның) оңтүстік-шығыс жағында орналасқаны ықтимал.

* 2:14 Тигр: түпнұсқада Хиддекел. Ассур: қазіргі Ирак елінің солтүстігінде ежелде орналасқан Ассирия патшалығы және оның көне астанасы. Евфрат: шығыс Түркия мен Ирактың ішімен ағатын үлкен өзен.

* 2:17 Мұндағы «өлу» сөзі тек тәндік ажалды емес, «рухани өлуді», яғни Құдайдан ажырауды да білдіреді (3:23; Иш 59:2; Рим 6:21; 7:9-11; Аян 20:11-15).

* 2:18 Яки: қолдаушы (2:20,24; Нқл 18:22; 31:10-12,28-31).

* 2:20 Яки: Ал Адамға (яғни Адам атаға: 5:1).

* 2:21 Немесе: бір бүйірін.

* 2:23 Түпнұсқадағы иша («әйел») деген сөз иш («еркек») сөзіне ұқсас айтылады.

* 2:24 Яки: әйелінен ажырамастай берік ұстанады (жабысады), сөйтіп екеуі «бір тән» (бір жаңа бірлік) болады.

* 3:1 Осында әзәзіл шайтан жыланның кейпін киген (Аян 20:2).

* 3:7 Олар жалаңаш тәндерін, сонымен бірге өздерінің күнәлі екендерін жасырғылары келді (3:21).

* 3:15 Бұдан былай адамзат «жыланмен» (яғни әзәзіл шайтанмен) жауласатын болды. Бірақ кейін әйелдің Ұрпағы (пәк қыз Мәриямның Ұлы) Иса Мәсіх шайтан билеген адамдардың қолынан өлгенде-ақ шайтанды біржола жеңіп шықты (Мат 1:18-23; Жох 12:31-32; Аян 20:2,[10]).

* 3:19 Немесе: Сен топырақсың.

* 3:21 Адамдардың жалаңаш тәні мен ұятын жабу үшін хайуандар өлтірілді. Бұл, тіршілік иелерінің басқаның күнәсі үшін қаны төгіліп, құрбан болуының ең алғашқысы еді (Леу 17:11; Евр 9:22).

* 3:22 (2:9) Күнәға батқан адамдар үшін сол жағдайда мәңгі қалу шексіз бақытсыздық болар еді. Исаның құрбандық өлімі арқылы күнәнің құлдығынан құтқарылған адамдар үшін ғана мәңгілік өмір — шексіз бақыт (Жох 3:16; Аян 22:14).

* 3:23 2:15; 3:17-19.

* 3:24 Керубтер: Құдайдың күзетші періштелері, Оның арнаулы нөкерлері (Езк 1:5; 10:3; Иш 6:2; Аян 4:6).

* 4:1 Яки: Қаинды.

* 4:1 Яки: бір ер адамға ие болдым. (Түпнұсқадағы Қаин, яғни Қабыл, есімі «ие болу, иемдену» сөзіне ұқсас дыбысталады.)

* 4:4 15:17; Мыс 13:12; Леу 3:16-17; 9:24.

* 4:7 Немесе: онда жүзің жарқын болмас па еді?

* 4:7 Немесе: сен одан үстем болуың керек (Рим 5:17; 6:12,[16]).

* 4:13 Яки: Менің кінәм.

* 4:22 Немесе: Ол барлық қола (яки мыс) және темірмен айналысушылардың тәлімгері болды.

* 4:26 Яки: Жаратқан Иенің атын атап Оған дауыстап ғибадат (тағзым) ете бастады (12:8).

* 5:2 1:26-27; 2:7,20-24.

* 5:2 «Адам» деген сөз қазақ тіліндегідей, түпнұсқа тілінде де «кісі» дегенді білдірумен қатар, есімді де білдіреді.

* 5:18 Енох Ыдырыс деп те аталады.

* 5:22 6:9.

* 5:29 Нұх: Нуһ, Нұқ және Ной деп те жазылады. Бұл есім түпнұсқадағы «жұбаныш» сөзіне ұқсас дыбысталады.

* 5:29 3:17-19.

* 5:32 Шам есімі Сим, ал Япші есімі Иафет деп те жазылады.

* 6:2 (4:19,22-23) Немесе: құдайшылдар. Яки: Құдайдың ұлдары. (Осы атау Сеттің Құдайға бағынған ұрпақтарын, ал «адамдардың қыздары» Қабылдан тараған құдайсыз қыздарды білдіруі де мүмкін: 4:17-26.)

* 6:3 Немесе: Енді Менің Рухым адам бойында сонша ұзақ уақытқа қалмайтын болады, себебі оның тәні ажалды.

* 6:3 6:5-8; 7:11-12,22-23; Пет1 3:20.

* 6:6 Немесе: Тәңір Өзінің жер бетінде адамдарды жаратқанына (Рул 23:19; Жыр 77:39-41; Иш 63:10; Мар 3:5; Еф 4:30).

* 6:7 Немесе: Оларды жаратқаныма.

* 6:14 Яки: (шайыры мол, қарағай тұқымдас) кипарис ағашынан. Немесе: гофер ағашынан.

* 6:16 Немесе: шатыр мен қабырғалардың аралығы бір шынтақ болсын.

* 6:18 8:21-22; 9:8-17.

* 7:10 7:4.

* 7:20 Яки: жеті жарым метрге таяу.

* 8:7 Яки: бір құзғынды.

* 8:21 6:3,5.

* 9:6 Осымен Құдай Өзінің алдында адам баласының қандай құнды екенін көрсетті. Кейін Ол адамдардың өз беттерімен кек алуларына рұқсат етпей, адам өмірін қорғауды билік иелеріне тапсырды (Рим 13:4).

* 9:18 Осы есім Иафет деп те жазылады (5:32).

* 9:24 Яки: ортаншы (Шамнан кейінгі) ұлының.

* 9:25 Хам ұлы Қанаханның ұрпақтары Құдайдан безіп, жүгенсіз өмір сүрді (10:6,15-19; 15:16; 18:20-21; 19:13; Леу 18:1-30).

* 10:2 Осы тараудағы ұрпақ (яки: ұл) деген сөз түпнұсқа тілінде үрім-бұтақ, халық деген мағыналарды да білдіре алады.

* 10:4 Осы есім Роданим деп те дыбысталады.

* 10:6 Яки: Нубия, Мысраим (Египет).

* 10:7 Осы есім Шева, Шава не Сава деп те дыбысталатын.

* 10:8 Осы тараудағы әке деген сөз түпнұсқа тілінде түп ата не негізін салушы деген мағыналарды да білдіре алады.

* 10:23 Осы есім Уц не Ұз деп те дыбысталады (36:28; Әйүп 1:1; Ерм 25:20).

* 11:2 Немесе: шығыс жақтан көшіп кеткенде.

* 11:2 Яғни Бабыл жерінде (11:9; 14:1).

* 11:3 14:10.

* 11:9 «Бабыл» көне аккад тілінде «тәңірге қақпа» дегенді білдірсе, түпнұсқа тілінде «балал» («бытырау») деген сөзге ұқсайды. Қаланың кейінгі грекше аты: Бабилон, ол Вавилон деп те дыбысталады.

* 11:26 Ыбырам: Құдай кейін Ыбырайым (Ибраһим) деп ат қойған пайғамбар (17:5). Оған Киелі кітапта «Құдайға сенушілердің түп атасы» деген атақ берілген (Рим 4:11,[16]).

* 11:28 Халдейлер елі, Ур қаласы: қазіргі Ирактың оңтүстік жағында, Парсы шығанағына таяу.

* 11:31 Қазіргі Түркияның оңтүстік-шығыс жағында, Сирия шекарасына жақын қала және аймақ.

* 12:1 11:26-ге берілген түсініктемені қ.

* 12:3 Яки: барлық әулеттер.

* 12:4 11:27-28; 12:5; 13:5-13.

* 12:8 Немесе: Жаратқан Иенің атын атап Оған дауыстап сиынып мінажат (дұға) етті (4:26).

* 12:13 Сол заманғы патшалар жеке адамдардың құқықтарын менсінбей, өздері қалаған қыздар мен әйелдерге ие болатын. Сарай шынымен Ыбырамның қарындасы да еді (20:12; Пат1 8:10-17).

* 12:15 Перғауын (яки: фараон): ежелгі Мысыр патшаларының атағы.

* 13:4 12:8.

* 13:10 2:8-14.

* 13:10 13:13; 19:12-13,17-29.

* 13:18 12:8; 35:7.

* 14:1 (10:10; 11:1) Яки: Бабыл.

* 14:1 (10:22; Иш 11:1) Парсы шығанағының солтүстік жағасындағы ел.

* 14:1 (14:9; Еш 12:23) Немесе: (бөтен) халықтардың патшасы.

* 14:2 10:19.

* 14:2 19:22.

* 14:5 (15:20; Заң 2:11; 3:11) Яки: Рафаның ұрпақтары деп аталған алыптарды.

* 14:7 Яки: Мышпат су көзіне.

* 14:7 Хасасон-Тамар кейін Ен-Геди деп аталды (Шеж2 20:2).

* 14:13 Түпнұсқадағы ебері не «көшпенді», не «еберлік» (яғни «Ебердің ұрпағы») дегенді білдіре алады (11:14-26).

* 14:18 Жыр 109:4; Евр 5:6.

* 14:20 28:22; Леу 27:30-32; Рул 28:26; Заң 12:17.

* 14:23 Содомдықтар әбден күнәға батқан халық болатын (13:13; 18:20; 19:4-9).

* 14:24 13:18; 14:13.

* 15:1 Немесе: Мен сенің қалқаның және аса зор сыйлығыңмын.

* 15:2 Яки: Мен дүниеден баласыз өтетін болармын.

* 15:6 Немесе: оны (Өзінің алдында) әділ деп есептеді.

* 15:9 Яғни үш жасар қашарды, үш жасар ешкіні, үш жасар қошқарды.

* 15:10 Сойылып, қақ бөлініп, екі жаққа қойылған мал бөліктерінің арасынан өту сол заманғы келісім жасау салтына сай болды (15:17; Ерм 34:18).

* 15:15 Немесе: тыныштықпен (өз ажалыңмен) қайтыс болып.

* 15:17 Немесе: лаулап жалындаған шырақ. (Ол Құдайдың сол жерде екенін білдірді: Мыс 13:21; 14:24; 19:18.)

* 16:7 Шур: Мысырдың шекарасындағы аймақ (25:14).

* 16:11 Осы есім Ысмайл, Исмаил не Измаил деп те дыбысталады.

* 16:12 (25:12-18) Немесе: барлық ағайындарына қарсы орналасатын болады.

* 16:13 Немесе: Сен (мені) көріп тұрған Құдайсың. (Түпнұсқада «Ел рои».)

* 16:13 Яки: өзіме көз қырын Салатынның арқасын (Мыс 33:19-23).

* 16:14 Немесе: «маған көз қырын салатын тірі Құдай» құдығы (не бұлақ көзі). Яки: «Бегер-лахай-рои».

* 16:15 16:11.

* 17:1 Немесе: Менің алдымда Маған шын жүрегіңмен бағышталып кінәратсыз өмір сүр.

* 17:4 12:2; 13:16; 35:11; 48:19.

* 17:11 Немесе: Сендер тәндегі сүндет терісін кесіп алып тастауларың керек.

* 17:15 Екі есімнің түпнұсқа тіліндегі мағынасы: ханша, ханым.

* 17:22 Немесе: Құдайдың хабаршысы Ыбырайыммен сөйлесіп болғаннан кейін көкке қайта оралды.

* 18:1 13:18; 14:13.

* 18:1 Яки: қасында аян еткен болатын.

* 18:6 Немесе: үш өлшем (барлығы жиырма екі литрдей болатын).

* 18:10 18:1,13.

* 18:12 Яки: Күйеуім (отағасы).

* 18:12 17:17.

* 18:18 12:2-3; 22:17-18.

* 18:20 Яки: Адамдар Содом мен Ғомораның зұлымдығы туралы қатты дауыстап зарлайды (13:13; 18:20; 19:4-9).

* 18:25 Яки: бүкіл әлемге үкім шығаратын (Құдай) (Жыр 57:12).

* 19:1 Яки: Кешке қарай (Содом жаққа беттеген) сол екі періште (18:22).

* 19:5 Бұл содомдықтардың жасаған күнәларының біреуі еді (13:13; 18:20; Леу 20:13; Рим 1:27).

* 19:9 Яки: Мынау көшіп келген жат жұрттық (келімсек).

* 19:13 18:20.

* 19:22 Оның аты Цоғар не Цоар деп те дыбысталатын; бұрынғы аты: Бела (14:2).

* 19:26 19:17.

* 19:32 Бұл қылық Құдай алдында жексұрын күнә (Леу 20:14).

* 19:37 36:35; Мыс 15:15; Рул 21:11-13; 22:4-7; 25:1.

* 19:38 Рул 21:24; Заң 2:18-19.

* 20:1 Яки: жат жерлік кірме (келімсек).

* 20:2 12:11-13; 20:12-13.

* 20:2 Әбумәлік сол замандағы філістір патшаларының атағы болатын (21:15; 26:1).

* 20:13 12:1,4-6.

* 20:13 12:11-13; 26:7.

* 20:16 Шамамен 11,5 кг.

* 21:1 17:16,21; 18:10,14.

* 21:3 17:19,21; 18:12; 21:6.

* 21:4 17:12.

* 21:18 12:2; 17:20.

* 21:21 Яғни Ажардың өз туған елінен (16:1).

* 21:22 20:2,14; 26:26.

* 21:23 Немесе: өзіңіз қонақ болып тұрып жатқан. Яки: уақытша көшіп-қонып жүрген (20:1; 21:34).

* 21:33 Яки: Жаратқан Иенің атын атап Оған дауыстап мінажат етті (4:26).

* 22:2 Бұған дейін Ыбырайымның өзге ұлы Ысмағұл шешесі Ажар екеуі нағашы жұртына жіберілген болатын (21:14,[21]).

* 22:12 Немесе: сенің Өзімнен қорқатыныңа. Яки: Өзіме шынымен бағышталғандығыңа.

* 22:14 22:8.

* 22:14 Немесе: Осы жерге Ыбырайым «Жаратқан Ие көреді» (Түпнұсқада «Яһуә-Ире») деген ат қойды. Сондықтан бүгінгі күнге дейін жұрт: «Жаратқан Иенің тауында көрінеді», — дейді.

* 22:23 24:15,23-24,49-51.

* 22:24 Кәнизак: ежелде патша не байдың әйелдікке алған күңі (35:22; 36:12; Пат2 3:7).

* 23:3 Сол заманда хеттіктер қазіргі Түркиядағы Анадолудан Палестинаның ортасына дейін созылған кең-байтақ жерді мекендеді (10:15; 26:34-35; Пат1 26:6).

* 23:4 Мыс 2:22; Леу 25:23.

* 23:6 Яки: арамызда беделді көсем болып (12:2).

* 23:10 23:18; 34:20; Рут 4:1-2; Әйүп 29:7-11.

* 23:15 Шамамен 4,6 кг.

* 24:3 Бұл сол кездегі адамдардың бір-біріне ант беруінің бір түрі еді.

* 24:7 12:7; 13:15; 15:18; Мыс 32:13.

* 24:10 Немесе: Арама Наһараимдағы, яки: солтүстік-батыс Месопотамиядағы (бүгінгі Түркияның оңтүстік-шығыс және Сирияның шығыс өлкелері).

* 24:11 Яки: бұлақ көзіне.

* 24:12 Немесе: Сен (ұлына бұйыртқан қалыңдықты: 24:4) бүгін жолықтырып.

* 24:22 Немесе: мұрынға тағатын жарты мысқалдық алтын сырға мен он мысқалдық екі алтын білезікті.

* 24:22 24:29-30,47.

* 24:62 Яки: «Бегер-лахай-рои» құдығына (16:14).

* 24:67 23:1-2.

* 25:2 Мадиян (яки Мидиян): мадияндықтар халқының түп атасы (36:35; 37:28; Мыс 2:15-16; 18:1).

* 25:3 Ежелгі Арабиядағы ұлт. Немесе: ассурлықтар (ассириялықтар) (25:18).

* 25:5 24:36.

* 25:6 Яғни әйелдікке алған күңдерінен.

* 25:9-10 23:17-20.

* 25:11 Демек, оңтүстіктегі (Негев) даласында, Мысыр шекарасына жақын (16:14; 24:62).

* 25:13 Иш 42:11; 60:7.

* 25:18 Ассур яки Ассирия: қазіргі солтүстік Иракта орналасқан ежелгі ел (Шеж2 28:16).

* 25:18 (16:12) Немесе: барлық ағайындарына қарсы орналасты.

* 25:20 Яки: Евфрат өзенінің бас жағындағы Арама жазығында (қазіргі оңтүстік-шығыс Түркияда).

* 25:20 24:67.

* 25:23 25:31-34; 27:29,40; Пат2 8:14; Пат3 22:47.

* 25:30 Сонымен қатар оның денесін қызыл түк басқан еді (25:25).

* 25:32 Тұңғыш ұл інілерінен гөрі екі есе көп мұра және әкесінің ерекше батасын алатын (27:27-40; Евр 12:16).

* 26:4 Немесе: Сенің Ұрпағың.

* 26:4 15:5; 22:17-18; Мыс 32:13.

* 26:7 24:16; 12:11-13; 20:2,12.

* 26:20 Түпнұсқада: Есәк.

* 26:21 Түпнұсқада: Ситна.

* 26:22 Түпнұсқада: Рехобот.

* 26:27 26:12-16.

* 26:29 21:22-23; 23:5-6.

* 26:35 Хеттіктер Жаратқан Иеге мойынсұнбай, жалған тәңірлерге табынатын (Мыс 23:28,32-33).

* 27:1 Есау өзінің тұңғыштық жолына немқұрайды қарап, оны інісі Жақыпқа сатып жіберген болатын (25:31-34).

* 27:10 Екі баласы тумас бұрын Жаратқан Ие Рабиғаға тұңғыш ұлының өз інісіне қызмет ететіні жайлы алдын ала хабарлаған еді (25:22-23). Ал Рабиғаның мұны алдамшылықпен іске асыруға ұмтылғаны мүлдем қате болды. Содан екі бауырдың арасында зор өшпенділік туды (27:41-44).

* 27:29 12:3.

* 27:36 Мағынасы: Алдамшы (25:26).

* 27:43 11:31; 12:4-5; 24:29-30,60.

* 27:46 26:34-35.

* 28:2 Яки: Евфрат өзенінің бас жағындағы Арама жазығына (24:10; 27:43).

* 28:9 (25:13,[16]) Махалаттың қосымша аты: Басемет (36:3-4,10-13).

* 28:18 Сол заманда адамдар біреудің не бір нәрсенің үстіне майды құю не жағу арқылы олардың Құдайға бағышталғандығын білдіретін (Мыс 30:25-29; Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» де қараңыз).

* 28:19 Осы есім Байт-Ел әрі Вефиль деп те дыбысталады.

* 28:22 14:20; Леу 27:30-32.

* 29:6 Яки: Рахел (яғни «Саулық»).

* 29:23 Сол заманғы той дәстүріне сай қалыңдықтың беті ашылмай, жабулы пердесімен түнді өткізетін бөлмеге жетектеп апарылатын.

* 29:32 Бұл есім түпнұсқадағы «Жәбіріме қарады» деген сөз тіркесіне ұқсас дыбысталады.

* 29:34 Яки: «Жабысқан».

* 30:14 Ежелде мандрагора деп те аталған өсімдіктің жемістерінің (не тамырларының) бедеу әйелдердің құрсақ көтерулеріне септігін тигізеді деген сенім орныққан еді.

* 30:18 Исашар түпнұсқадағы «Есе, ақы» деген сөзге ұқсас дыбысталады.

* 30:20 Забулон түпнұсқадағы «Қалу» және «Сый» деген сөздерге ұқсас дыбысталады.

* 30:27 Немесе: Жаратқан Ие мені саған бола жарылқап жүргендіктен байып келемін.

* 31:13 28:18-22.

* 31:27 Яки: қуана-қуана әндетіп, даңғыра мен жетіген тартқызып (4:21; Мыс 15:20).

* 31:47 Егар-Сахадута көне арамейше, ал Ғилақад көне еврейше «Айғақ төбесі» дегенді білдіреді.

* 32:1 Яки: хабаршылары.

* 32:2 Яки: Құдайдың жауынгерлерінің тұрағы (немесе көші). (Құдай Жақыпқа оның өзін және оған ерген көшті қорғап-қолдауға уәде берген еді: 28:15; 31:3.)

* 32:2 Немесе: «Екі көш».

* 32:27 25:26.

* 32:28 Немесе: Құдаймен күресіп, (енді адамдарға) үстем боласың. (Исраил есімі «Құдай — күресуші» яки «Құдаймен күресуші» дегенді білдіреді. Жақып бұрынғы алдамшылығын мойындап, онысынан бас тартқандықтан, енді басқаларға рухани үстемдік етіп, Құдайдың жарылқауын жеткізе алатын болды: 47:10; 48:15-20; 49:1-28.)

* 32:31 32:25.

* 33:14 Сейір: Өлі теңіздің оңтүстік жағындағы таулы аймақ (32:3; 36:8).

* 33:18 (28:21) Немесе: бейбіт ниетпен (34:21).

* 33:20 Яки: Исраил сиынатын Құдай құдіретті!

* 34:20 23:10.

* 34:25 Шимон мен Леуі Динаның (бір анадан туған) ағалары еді (29:33-34; 30:21).

* 35:1 28:13.

* 35:2 31:19,30-32; Мыс 20:3,23; Заң 7:25.

* 35:5 34:30; 31:42,53.

* 35:10 32:28.

* 35:11 9:1,7.

* 35:15 28:18-19.

* 35:20 Яки: тас ескерткіш.

* 35:26 Кенже ұлы Бунямин ғана Қанахан елінде дүниеге келген болатын (35:16-18).

* 36:3 26:34; 28:8-9.

* 36:8 32:3; 33:14.

* 36:11 36:15; Әйүп 2:11; Ерм 49:7.

* 36:28 10:23.

* 36:39 Осы есім Хадад деп те дыбысталатын.

* 37:3 Сол заманда мұндай қымбат, ұзын шапанды (яки көйлекті) тек патшалар мен рубасылар ғана киетін.

* 37:7 37:9-10; 42:6; 44:14; Шеж1 5:2.

* 37:25 Яки: ысмағұлдықтар. (Мадиян жерін де мекендеген бұл тайпа сол заманда сауда-саттықпен көп айналысқандықтан, оның аты «саудагер» сөзімен мәндес болатын: 16:11-12; 21:21; 25:12,18; 39:1.)

* 37:34 Яки: ешкі жүнінен тоқылған (қарапайым) киім (қайғырудың белгісі).

* 37:36 Перғауын (немесе фараон): ежелгі Мысыр патшаларының атағы.

* 38:5 Хезіб Адулламнан бес, ал Сихемнен жүз шақырымдай қашықтықта орналасқан еді.

* 38:8 Заң 25:5-6.

* 38:9 Яки: ұрығын.

* 39:1 37:36.

* 39:14 Немесе: мына еберлікті (10:21,25; 11:14-26; 14:13).

* 40:1 Яғни патшаның сусындарын басқарып, дайындайтын уәзірі (Нех 1:11).

* 41:12 Яки: еберлік (14:13).

* 41:14 Мысырлықтар сақал-мұртын өсірмейтін (Иш 18:2).

* 41:40 Яки: бүкіл халқымның азық-түлікпен қамтамасыз етілуі сенің бұйрығыңмен жүзеге асуға тиіс.

* 41:42 Яки: зығырдан тоқылған қымбат ақ матадан (Мыс 28:39). (Мөр бекітілген сақина, қымбат киімдер және алтын алқа Жүсіпке тапсырылған билікті бейнеледі: Ест 3:10; 6:11; Дан 5:16.)

* 41:45-46 Сафнет-Панеах: көне мысырлық тілде «Құдай сөйлейді, Ол тірі» дегенді білдіруі ықтимал. Он қаласында халық бір ғана Құдайға ғибадат ететін.

* 42:6 37:7-11; 44:14.

* 42:22 37:22.

* 42:23 Яки: аудармашы арқылы.

* 43:11 Немесе: дәмдеуіштер, мүр деген хош иісті зат (37:25).

* 44:5 Немесе: ол оны сәуегейлік еткенде қолданады. (Сәуегейлікпен шұғылдануға Құдай кейін біржола тыйым салды: Заң 18:10-12.)

* 44:15 Немесе: осындай қылықты сөз жоқ жаман ырымға жоритынын (44:5).

* 45:22 Шамамен 3,5 кг күміс.

* 46:3 12:2; 18:18.

* 46:10 Немесе: Емуел, Ямин, Охад, Яхин, Сохар.

* 47:7 Немесе: Жақып оған батасын берген соң (48:10).

* 47:10 28:14; 48:7.

* 47:21 Немесе: халқын қалаларға көшірді.

* 47:29 24:2-3.

* 47:31 Немесе: төсегінің бас жағында иіліп Құдайға ғибадат етті.

* 48:4 28:13-14.

* 48:5 Тұңғыштық жол Рубеннен Жүсіпке ауысқандықтан, Жақып Жүсіпке Қанаханда екі үлесті уәде етіп, оларды Жүсіптің екі үлкен ұлына арнап белгіледі (49:3; Шеж1 5:1-2).

* 48:6 Яғни олардың келер ұрпақтары ағалары Ефрем мен Манасадан шыққан рулардың аттарымен аталатын болды.

* 48:7 (35:16-20) Жүсіп пен Буняминнің шешесі Рахила ерте қайтыс болғандықтан көбірек бала сүйе алмады.

* 48:15 Немесе: Бақташым.

* 48:16 (32:24-30) Немесе: Періште.

* 48:22 34:25-29; Жох 4:5.

* 49:1 Яки: ұрпақтарыңа.

* 49:4 (35:22) Немесе: (бауырларыңнан) артық бола алмайсың.

* 49:6 34:24-25.

* 49:7 Кейін Шимонның үрім-бұтағы Яһуда руының жеріне тарап кетті, ал Леуі руы діни қызметке тағайындалып, барлық басқа рулардың жерлерінде орналасқан 48 қаланы мекендейтін болды (Еш 19:1,9; 14:4; 21:41).

* 49:8 Яһуда есімінің мағынасы — мадақтау (29:35).

* 49:10 Немесе: Күндердің күнінде оның шын Иесі (яки: Оған алым-салық беру қажет Біреу) келеді. Түпнұсқада: Шило (Иш 9:6-7; 11:1-10; Езк 21:27; Мат 2:4-6; Жох 5:46; Аян 5:5).

* 49:13 Ливан еліндегі кеме тоқтайтын үлкен қала және патшалық.

* 49:16 Дан есімінің мағынасы «Төреші» (30:6).

* 49:19 Ғад есімінің бір мағынасы «Шабуыл».

* 49:21 Немесе: ол әдемі төлдерді туады.

* 49:30 23:13-18.

* 50:25 Мыс 13:15; Еш 24:23.

* 1:1 Жар 32:28; 35:10; 46:8.

* 1:5 Заң 10:22; Жар 46:26-27.

* 1:8 Жар 41:37-40,46-49,56-57.

* 1:10 Яғни басқа жаққа көшіп кетіп бізге қызмет етуден бас тартар.

* 1:11 Немесе: фараон (ежелгі Мысыр патшаларының атағы: Жар 39:1; 41:1).

* 1:11 Жар 47:11.

* 1:15 Немесе: көшпенді. (Түпнұсқадағы «ібірі» сөзі жалпы көшпенділерді, ал осы жерде исраилдіктерді білдіреді: Жар 14:13; 39:14.)

* 2:1 Осы ерлі-зайыптылардың есімдері: Ымрам, Иохебед (6:20).

* 2:2 Яки: жай емес (Құдайға ерекше ұнамды) (Елш 7:20).

* 2:3 Яғни қоға қамыстан не папирус сабақтарынан шағын кәрзеңке өріп (тоқып).

* 2:10 Осы есімнің Моше, Моисей деген түрлері де бар.

* 2:15 Яғни Ақаба шығанағының шығыс жағындағы елсіз далаға (Жар 37:25,[28]).

* 2:18 Рәгуел есімінің мәнісі «Құдайдың досы», ал басқа аты Етор (3:1) «Оның артықшылығы» дегенді білдіреді. (Арабша есімі Шуайб.)

* 2:21 Осы есімнің Сапура, Сепфора, Ципора деген түрлері де бар.

* 2:22 (Жар 23:4; Леу 25:23) Яғни басқа елден көшіп келген адам.

* 2:24 Жар 15:18-21; 17:4-9; 28:13-15.

* 3:1 Етор: өзге аты Рәгуел (2:18).

* 3:1 Хориб: Синай тауының бір бөлігі (19:11).

* 3:8 Немесе: сүті мен балы молынан ағып жатыр.

* 3:14 Немесе: Мен кім болсам (мәңгі) Сол боламын. Яки: Мен (мәңгі) Өзім болып қала беремін; Мен сендерге Жар Болушымын; Мен Жаратқан Иемін.

* 3:15 Түпнұсқада: «Яһуә». (Мағынасы: «(Мәңгі) Бар Болушы», «Жаратушы» яки: «Сендерге Жар Болушы».)

* 4:8 Яки: сені Менің жібергендігімді дәлелдейтін алғашқы кереметіңе. (Түсіндірмедегі «Кереметті» қараңыз.)

* 4:14 4:27-31; 6:26.

* 4:24 Немесе: Мұсаның (тұңғыш) ұлына (4:25).

* 4:25 Немесе: бекітілген.

* 4:27 3:1,12; 19:3.

* 5:3 Немесе: бізді обамен не семсермен құртып-жояды.

* 6:3 Жар 17:1; 35:11; 48:3.

* 6:3 3:15; Жыр 67:5; 82:19.

* 6:4 Жар 12:7; 15:18; 17:8; 26:3; 28:4,13.

* 6:8 32:13; Жар 22:16-17; 26:3; 28:13; 35:12; Рул 14:30.

* 6:12 4:1,10; 6:30.

* 6:20 (2:1-2; Рул 26:59) Ымрам есімі Амрам деп те жазылады.

* 6:23 Осы есімнің Елізабет деген түрі де бар (Лұқ 1:5).

* 6:30 6:12.

* 7:1 Яки: сені перғауынға Құдай (іспетті билікті) етіп жіберемін (14:16).

* 7:6 7:2,10; Жар 6:22; 7:5.

* 7:11 Яки: бақсы-балгерлері (Жар 41:8).

* 7:15 Сол заманда мысырлықтар Ніл өзеніне табынатын.

* 7:16 Яки: Маған арнап құрбандық шалып сиынып құлшылық ету (5:1,[3]).

* 7:17 7:5; Заң 6:22.

* 7:22 (8:7) Яки: сиқыршылары.

* 8:16 Немесе: бос топырағын.

* 8:19 Немесе: Бұл — Құдайдың саусағы (яғни Құдай істеген керемет іс)! (7:5; 10:7; Жыр 8:4)

* 9:15 Яки: обаға.

* 9:16 Немесе: саған (Өзіме қарсы) тұруға жол бердім.

* 9:23 Немесе: бұршақ жаудырды, әрі от жерге төгілді.

* 9:29 Немесе: жер бетінің (яки: әлемнің) Жаратқан Иенің меншігі екенін (8:22; 19:5; Жар 1:1; Жыр 23:1).

* 9:30 Яғни уәзірлеріңіз бен өзге қызметкерлеріңіз.

* 9:32 Яки: бидай мен полба (бидайдың бір түрі).

* 10:2 Яки: Жаратқан Ие екенімді терең ұғынып, мойынсұнуларың (7:5,[17]).

* 10:7 Немесе: Бұл адамға қашанғы бізді тұзақта ұстауға мүмкіндік беріп қоясыз?

* 10:19 Немесе: Қызыл теңізге.

* 12:2 Яғни «абиб» айы — ол наурыздың екінші жартысын және сәуірдің бірінші жартысын қамтиды (13:4).

* 12:3 Немесе: бір жылдық тоқты не лақ текеден (12:7).

* 12:9 Яки: Оны суға емес, отқа қақтап әбден пісіріп жейтін болыңдар.

* 12:11 Яғни Мысырдан көшіп шығуға дайын тұрыңдар (12:31-34,37-38).

* 12:11 Немесе: Бұл — Жаратқан Иенің сендерге соқпай өтіп кетіп, аман қалдыруы (12:13,23,[27]).

* 12:12 Яки: барлық «тәңірлерінің» жалғандығы мен күшсіздігін әшкерелеп, оларды жазалаймын.

* 12:13 12:7,22-23.

* 12:15 Ашытқы осы жерде ескі өмірдің қалдықтарын астарлап білдіреді (Қор1 5:8).

* 12:15 Немесе: құртылуға.

* 12:20 Яки: Барлық мекендеріңде (Леу 3:17; 23:3).

* 12:22 Яки: үсоп не иссоп (шағын бұта).

* 12:27 Яки: Бұл — Жаратқан Иеге арналған «өтіп кету құрбандығы». Жаратқан Ие ... үйлерімізге соқпай өтіп кетіп, бізді өлімнен аман қалдырды (12:11).

* 12:37 1:11; Жар 47:11.

* 12:46 Жох 19:36.

* 12:48 Жар 17:12.

* 13:2 Яғни тұңғыш туған еркек кіндіктілердің бәрін (13:15).

* 13:3 Немесе: Құлдықтың үйі (яғни орны) болған Мысырдан.

* 13:4 Абиб: түпнұсқадағы мағынасы егістің бас алуын білдіреді. Абиб қазіргі наурыздың екінші жартысы мен сәуірдің бірінші жартысын қамтиды.

* 13:8 10:2; 12:26-27; 13:14.

* 13:9 Немесе: көздеріңнің арасындағы.

* 13:9 Яки: Жаратқан Иенің тәлімінің (немесе: Таурат заңының).

* 13:13 Яки: бір еркек тоқтыны не лақты.

* 13:14 13:3.

* 13:15 12:29-30.

* 13:18 Яки: Қызыл теңізге (10:19).

* 13:19 Жар 50:25.

* 14:4 14:24-25.

* 14:7 Яки: Ол барлық күймелерге (ат айдаушы мен садақшыдан басқа) қалқан ұстаған үшінші жауынгерді — күймені басқарушыны да бекітті.

* 14:8 Яки: (азаттық алғанының белгісі ретінде) қолдарын көкке көтере шаттанған. Немесе: көктегі Құдайдың қол астындағы.

* 14:14 Иш 30:15.

* 14:19 23:20-21; 32:34.

* 14:19 13:21-22.

* 14:24 Яки: Таңғы сағат 3 пен 6 аралығында.

* 14:24 13:21-22.

* 14:25 Яки: дөңгелектерін бет алған бағыттарынан адастырып. Немесе: дөңгелектерін жүргізбей қойып (14:14; Жыр 77:16-19).

* 14:29 Яки: қамал (қорған) ретінде.

* 15:1 Немесе: лақтырды ат пен күймені.

* 15:9 Немесе: өз қолым оларға күшпен ие болады.

* 15:10 Яки: Сен жай дауылды жіберіп.

* 15:12 Яки: жер (асты); түпсіз тұңғиық (Жыр 62:10; 70:20).

* 15:16 Немесе: Өзің жаратқан халқың.

* 15:17 Немесе: О, Жаратқан Ие, меншікті жеріңе оны «отырғызатын» боласың (Пат1 26:19; Жыр 78:1; Пат2 7:10).

* 15:18 Яғни Жаратқан Ие әлемге мәңгі бақи патшалық құратын болады!

* 15:26 Яки: жарлықтарымды (Жыр 118:5).

* 15:26 Яки: сендерді аурудан аман сақтайтын (23:25-26; Жыр 102:3; Ош 11:3).

* 15:27 Шұрат: шөл даладағы көгалды жер, оазис.

* 15:27 Рул 33:9.

* 16:1 (17:1; Рул 33:11-12) Мысырдағы Синай түбегіндегі оңтүстік жағында.

* 16:15 Түпнұсқадағы «Ман һу?» (Бұл не?) деген сұрақтан осы «манна» деген керемет тамақтың аты пайда болды (16:31).

* 16:16 Яки: жан басына бір гомерден. (Гомер сиымдылығы шамамен екі литрдей ыдыс болатын: 16:18,32,33,36.)

* 16:22 Яки: алтыншы күні. (Аптаның бірінші күні исраилдіктер үшін жексенбі болатын.)

* 16:23 20:8-11; Жар 2:3.

* 16:31 Яки: Кориандр (тамаққа салатын дәмдеуіш). Манна: 16:15.

* 16:34 Яки: (Он өсиет сияқты) Келісімнің ережелері жазылған екі тас тақташаның алдына (25:16,21; 40:20).

* 17:1 16:1; Рул 33:12.

* 17:2 Яки: Жаратқан Ие арамызда жүр ме, жоқ па деп еркінсіп сынамақсыңдар ма? (17:7)

* 17:5 3:16,18.

* 17:5 7:17,20.

* 17:6 Хориб тауларында Синай тауы да орналасатын (3:1; 19:2,[11]).

* 17:7 17:2-3.

* 17:8 Есаудың немересі Амалектің үрім-бұтағы (Жар 14:7).

* 17:9 Нұн ұлы Ешуа пайғамбар (24:13; 32:17; 33:11; Заң 1:38; 34:9; Еш 1:1-5).

* 17:9 4:17.

* 17:10 Һұр: Исраил халқының бір басшысы (24:14; 31:2).

* 17:11 Құдайға сиыну үшін (Тім1 2:8; Жақ 5:14-16).

* 17:14 Құдай Мысырдан жаңа ғана құтқарған халқын тонамақ ниетпен баса-көктеп шабуыл жасаған Амалек тайпасына осы үшін қаһарын төкті (Рул 24:20). Сол тайпа кейінгі заманда да Құдайдың халқына зорлық-зомбылық жасады (Пат1 30:1-2).

* 17:16 Немесе: Олардың қолдары Жаратқан Иенің (жер бетіндегі) тағына (яғни өз халқына) қарсы көтерілген еді (29:46).

* 18:2 Сипора 4:24-26-да баяндалған оқиғадан кейін өз жұртына кетіп қалса керек. Сипораның аты Сепфора не Сапура деп те дыбысталады.

* 18:5 Яғни Хориб (Синай) тауының беткейінде (3:1,12; 4:27; 24:13).

* 18:11 Немесе: Оған қарсы.

* 18:16 Яки: Құдайдың жарлықтары мен (Таураттағы) тағылымын (Заң 4:5; 5:1; Жыр 118:2,[7]).

* 18:19 Яки: халқыңның Құдаймен екі арада жүруші уәкілі.

* 19:1-2 (Леу 7:38; Рул 1:1) Мысырдағы Синай түбегінің оңтүстік жағында.

* 19:6 Немесе: Маған бағышталған қасиетті халқым (Заң 7:6; 26:19) әрі діни қызметкерлер патшалығым боласыңдар.

* 19:8 19:14.

* 19:18 Лаулаған от кейде Құдайдың сол жерде екенінің белгісі болып, Оның қасиеттілігін бейнелеп, күнәкар пендені Оған жақындап барудан сақтандырады (3:2; Жар 15:17; Бил 6:21; 13:20).

* 19:19 Яки: күн күркіріндей дауыспен (20:18-20; Евр 12:19).

* 19:23 19:12.

* 20:5 Яки: сенің Құдайың Жаратқан Иемін, қызғаншақ (яғни Маған адал болуыңды талап ететін) Құдаймын (34:14; Заң 4:24; 5:12).

* 20:6 Яғни мыңыншы буынына.

* 20:7 Мысалы, жалған ант беру не сиқырлық жасау арқылы. Немесе: бекерге.

* 20:8 Яки: Сенбі күнін (20:10; 23:12).

* 20:11 Жар 2:2.

* 20:16 Яки: Маңайыңдағы адамға қарсы жалған куәлік берме! Немесе: Басқа адамға өтірік айтпа!

* 20:17 Яки: қызметшілеріне (20:10).

* 20:20 Немесе: сендерді сынау үшін.

* 20:23 (20:3-5; 32:1-4; Заң 29:17) Яки: Менімен теңестірмеңдер.

* 20:24 Леу 1:3.

* 21:2 Яки: ибрани. Немесе: еберлік (Еберден тараған: Жар 14:13).

* 21:6 Яки: Құдай алдына. (Билер, төрешілер және билеушілер Құдай Тағаланың атынан әділдікті орнатып, үкім шығаруға тағайындалған еді: 18:21-22,25-26; 22:8-9,28; Заң 19:17-18.)

* 21:8 Яғни қыз қожайынына ұнамай, ол әйелдікке алмаса.

* 21:9 Яки: өз қызын ұзатқандай.

* 21:13 Яғни Жаратқан Ие.

* 21:13 Рул 35:11,14; Еш 20:2.

* 21:17 Яки: жамандайтын (Леу 20:19; Заң 27:16).

* 21:22 Немесе: ол мезгілінен бұрын босанғанмен сәбиіне зақым келмесе.

* 21:25 Құдай осы ережемен шексіз кек алуға тиым салды (Жар 4:23-24; Мат 5:38-42).

* 21:32 Сол заманда бір құлдың құны 20-30 мысқал күміс болатын (Жар 37:28; Зәк 11:12).

* 22:3 Яки: күн шыққаннан кейін. (Қарақшыға күндіз тап болған дүние иесі өздігінен кек алмай, оны сотқа тартсын.)

* 22:18 Немесе: Бал ашатын әйелдерді.

* 22:20 Немесе: әркім (қарғысыма ұшырағандықтан) Маған бағышталып, бүкіл иелігімен түгелдей жойылсын! (Рул 21:3)

* 22:21 23:9; Леу 19:33-34; 25:35; Заң 10:19; 27:19.

* 22:28 Немесе: Құдай тағайындаған төрешілер мен билеушілерді (21:6).

* 22:28 Яки: қарғыс сөз.

* 22:29 Немесе: ұсынуды кейінге қалдырмаңдар.

* 22:29 13:2,12.

* 23:1 20:16; Леу 19:11-12; Заң 19:16-21.

* 23:15 Яки: құрбандық немесе өзге сый-тартусыз.

* 23:16 Яки: Елуінші күн (немесе: Жеті апта) мейрамын (34:22; Рул 28:26).

* 23:16 Яки: Күркелер мейрамын. (Ауылшаруашылық әрі азаматтық күнтізбеге сәйкес жылдың аяғы қыркүйек-қазан айларына келетін.)

* 23:19 Бұл әдет жергілікті халықтардың жалған тәңірлеріне табыну рәсімдеріне қатысты болды (23:32-33; 34:15-16,[26]).

* 23:28 Немесе: есекараны. (Есекара солтүстік Мысыр патшалығының таңбасы болатын. Мысыр әскері Қанахан жеріне жиі шабуыл жасайтын.)

* 23:31 Яки: Қызыл теңізден.

* 24:5 18:12; Леу 3:1.

* 24:10 Яки: Исраилдің Құдайын көрді (24:11; Иш 6:1; Езк 1:1,26-28; Дан 7:9-10; Жох 1:18).

* 24:10 Яки: сапфир (Аян 21:19).

* 24:11 Бірге дәм тату келісім жасаудың дағдылы бір бөлігі болды (Жар 31:44,[54]).

* 25:3 Немесе: мыс.

* 25:5 (26:14; 35:7,23; Рул 4:6,[25]) Немесе: дельфин; яки: итбалық.

* 25:5 Яки: акация ағашы.

* 25:6 Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімі» мен «Түтету үстелін» қараңыз.

* 25:7 28:6-29.

* 25:8 Яки: Бұл халық арасындағы тұрағым болады (29:42-43; 40:34-35).

* 25:16 Яки: Мен өзіңе беретін Келісім ережелері жазылған екі тас тақташаны (40:20).

* 25:17 Яки: Сандықтың күнәнің құны өтеліп, Құдай рақым көрсететін қақпағын. (Халықтың жасаған күнәлары кешіріліп, олардың арамдығынан тазаруы үшін бас діни қызметкер жылына бір рет арнайы шалынған құрбандықтардың қанын осы қақпаққа бүркетін: Леу 16:14-17.)

* 25:18-19 Яки: Керуб деген нөкерлердің. (Келісім сандығы Құдайдың жер бетіндегі тағын бейнелейтін: 25:8; Пат1 4:4; Жар 3:24.)

* 25:21 25:16.

* 25:22 Яки: Мен сенімен кездесіп (29:42-43; 33:11).

* 25:30 Халық осы нанды бағыштауымен Құдайға астық өсірткені үшін ризашылықтарын білдіретін (Леу 24:5-8).

* 25:38 (37:23; Шеж2 4:11,[22]) Яки: қысқаштары мен күрекшелерін (немесе: қалақтарын).

* 25:39 Немесе: бір талант (отыз төрт кг шамасында).

* 26:1 Немесе: қою көк. (Сол заманда бояулардың түстері бірыңғай болып шықпайтын.)

* 26:1 Немесе: шебер кестеленіп тоқылсын.

* 26:14 Яки: теке.

* 26:14 25:5.

* 26:17 Яғни екі ағаштың жымын қосып тұратын екі кертпе.

* 26:30 25:9,40.

* 26:31 Яки: Қою көк (26:1).

* 26:32 Яғни (аяқ іспетті) төрт күміс тіреуішке.

* 27:3 (38:3) Яғни өртелген құрбандықтардың күлін шығаруға арналған шелектер мен қалақтар (күрекшелер).

* 27:7 Тордың шығыршықтары үстелдің қабырғаларының астынан оның сырт жағына шығып тұрады (27:4-5).

* 27:19 Мысалы, шатыр мен қоршауды тұрғызып не құлатуға қажет құралдар.

* 27:21 Кездесу шатыры: Құдай халықтың арнайы өкілдеріне сөзін арнап, мінажаттарына құлақ салуға уәде берген киелі шатыр (25:8,22; 28:11-12,29-30).

* 28:2 Яки: киелі (яғни Құдайдың қызметіне ғана бағышталған). (Түсіндірмені де қараңыз.)

* 28:4 Яки: мыналар: төс алқа, ефод (28:15-30; 28:6-14).

* 28:9 Яғни Исраилден (Жақыптан) тараған он екі рудың есімдерін (1:2-3).

* 28:11 Яки: алтын оправаларға.

* 28:15 Яки: Құдайдың үкімін.

* 28:16 Яғни жарты шынтақтан (шамамен 22 см).

* 28:20 (39:13; Езк 1:16; Дан 10:6) Яки: хризолит; немесе: топаз.

* 28:22 28:14.

* 28:27 Яки: иық жапсырмаларының астынан.

* 28:29 Яғни киелі шатырға (26:33; 28:12,35; 29:30).

* 28:30 Яки: «Адал және Ақиқат». Түпнұсқада: «Ұрим және Тұммим». (Бас діни қызметкер оларды Құдайдың еркін біліп алуға қолданатын: Рул 27:21; Пат1 23:9-12; 30:7-8.)

* 28:31 Яки: Ефодтың (28:6).

* 28:32 Немесе: ортаңғы жағында (тоқылған матаның дәл ортасында).

* 28:35 Һарон арнайы киімін киіп, қызметін атқарып жүрмегенде киелі шатырға кірмеуге тиіс еді.

* 28:38 Леу 23:11.

* 28:39 Бәтес: жіңішке ақ зығыр жіптен тоқылған асыл мата (Жар 41:42).

* 28:41 Яки: бағыштап, қолдарын (Маған арнаған құрбандықтар мен сый-тартуларға) толтыр (29:1,24-25).

* 28:42 (Леу 16:4) Яки: бәтес іш киім.

* 28:43 27:21.

* 29:2 (Леу 2:4) Яки: май сіңген тәтті нан және ашытқысыз пісіріліп, май жағылған шелпек нандар.

* 29:4 Кездесу шатыры: 27:21; 29:42-43. Тазару рәсімі: аяқ-қолдарын сумен жуу (30:17-21).

* 29:6 Яки: Қасиеттілігін белгілейтін алтын тақташаны маңдайына бекітіп байла (28:36-38).

* 29:9 Немесе: кигізіп, Һаронға және оның ұлдарына белбеулерін байлат.

* 29:9 Немесе: Олардың қолдарын мына сый-тартулармен толтыр (28:41; 29:24-26).

* 29:18 29:25; Жар 8:21; Леу 1:13.

* 29:20 Бұл — Құдай сөзіне құлақ салып, іске асыруға бағышталудың бір белгісі (Леу 14:14; Заң 4:1; 5:32-33).

* 29:21 Немесе: өздері мен киімдері қасиетті болады.

* 29:23 Яки: Жаратқан Иенің алдындағы себеттен (29:2-3).

* 29:25 29:18.

* 29:28 Леу 7:11-15,28-36.

* 29:30 Яғни Һаронның ұрпақтарынан шыққан бас діни қызметкер.

* 29:31 Яки: қошқардың (белгіленген бөліктерінің) етін алып, бір қасиетті орында пісірт (Леу 8:31).

* 29:32 Яғни Жаратқан Иенің алдында (29:42-43; 40:35).

* 29:37 30:29,36; 40:10; Леу 6:27.

* 29:40 Немесе: бір һіннің төрттен бір бөлігін (шамамен бір литр).

* 29:40 (Рул 28:5) Яки: келіде түйіп шығарылған (ең таза әрі қымбат) зәйтүн майымен.

* 29:42 Немесе: Мен мінажаттарыңа (ерекше) құлақ салып (25:22; 33:11).

* 29:43 Яғни нұрлы бұлт сол жерде болып, Құдайдың ұлы салтанатына меңзейтін болды (40:34-35).

* 30:6 29:43; 30:36; Рул 17:4.

* 30:10 Леу 16:18-19,34.

* 30:10 Яки: толықтай бағышталып, ерекше қасиетті болып саналсын.

* 30:12 38:25-26; Рул 1:2-3.

* 30:12 Немесе: әрқайсысы Жаратқан Иеге өз жанының төлемін өтесін (38:25; Рул 1:2-3; 31:50; Мат 20:28).

* 30:12 (Пат2 24:10,15,[25]) Немесе: санақтың кесірінен апатқа ұшырамайды.

* 30:13 Сол кездегі гераһ өлшемінің салмағы 0,6 г, ал мысқал — 12 г шамасында болатын.

* 30:13 Яғни діни қызметкерлердің киелі шатырдың ауласында қолданатын өлшемі (Леу 27:25; Рул 3:47).

* 30:16 Яки: киелі шатырдың (25:22; 29:42-43; 30:6).

* 30:16 Яки: сендердің өмірлеріңнің құтқарылуы үшін төлеген осы төлемдерің Жаратқан Иенің алдында болып, сендерді Оның есіне түсіріп отыратын болады.

* 30:20 Түсіндірмедегі «Тазару рәсімдерін» қараңыз.

* 30:23 Шамамен 6 кг.

* 30:24 Яки: Бұларға кассиядан да 6 кг қос.

* 30:24 Немесе: бір һін (төрт литр шамасында: 29:40).

* 30:34 Халбан: Сирия мен Иранда өсетін бір өсімдіктің тамырынан алынатын жұпар иісті шайыр.

* 30:35 Яки: саф таза, Маған ғана бағышталған болсын (30:32,36-37).

* 30:36 25:22; 29:42-43; 30:6.

* 31:3 35:31; Жар 41:38; Пат1 7:14.

* 31:7 25:17.

* 31:13 Немесе: сендерді Өзіме бағыштап қасиетті меншігім еткен (19:3-6; 20:1-4,8-10; Леу 11:45).

* 31:17 31:13.

* 31:17 20:11; Жар 1:31; 2:2-3.

* 31:18 Немесе: өз саусағымен Келісімнің айғақтарын жазған. (Келісімге шақырған жақ пенде емес, Жаратқан Ие болғандықтан, соның шарттарын жазып немесе хабаршысына жаздырып қою Оның өз еркінде еді: 32:15-16.)

* 32:1 (20:3-5) Немесе: тәңірлерді, яки: тәңірді.

* 32:4 Немесе: балқытып, жас бұқа мүсінін құйып жасады (Бил 17:3-4).

* 32:13 Яғни Жақыпты (Жар 32:28; 46:8).

* 32:13 Жар 12:7; 15:5,7; 17:8; 26:3-4; 28:13-14; 35:11-12.

* 32:15 Яки: Келісім жайлы айғақтар.

* 32:16 31:18.

* 32:17 Мұса тау басына шыққанда Ешуаны сол жерге қалдырып кеткен болатын (24:13).

* 32:18 Яки: Мен (кезекпен айтылған) ән-жырларды (15:21; Езр 3:11).

* 32:19 Яки: шатырлы ауылға.

* 32:29 Немесе: өздеріңді бағыштаңдар.

* 32:30 Яки: сендерді жасаған күнәларыңның арамдығынан тазарта алармын (Рул 25:13).

* 32:31 Немесе: тәңір мүсіндерін.

* 32:32 Яки: (Мәңгілік өмір) кітабыңнан (Жыр 68:29; Иш 4:3).

* 32:34 3:2-4; 14:19; 33:5.

* 33:4 Яки: әдемі өрнектелген киімдерін кимеді.

* 33:6 Яғни Синай тауында (3:1; 31:18).

* 33:7 Яки: ауылдан тыс.

* 33:7 Жар 25:22; Пат1 22:5.

* 33:11 33:9; Рул 12:8; Заң 34:10.

* 33:11 24:13; 32:17.

* 33:13 Яки: Егер де маған рақымың түскен болса, Сенің біз туралы ниетіңді аша гөр. Сонда мен Сені жақыннан танып, Сен маған келешекте де риза боласың (33:2-3).

* 33:18 (24:16; 33:22; 40:34) Яки: салтанатты ұлылығыңды.

* 33:19 Яки: салтанатымды.

* 33:19 Яки: «Мәңгі Бар Болушы» (3:14-15).

* 33:22 Жыр 17:3; 26:5; 61:7.

* 34:6 Яки: Тұрақты рақымы (яки: сүйіспеншілігі) мен сенімділігі ағыл-тегіл мол.

* 34:7 Яки: мыңдаған ұрпақтарға.

* 34:7 Яки: тіпті үшінші және төртінші ұрпақтағы үрім-бұтағын.

* 34:11 Яки: Мен сендердің көз алдарыңда.

* 34:13 Яки: (жергілікті ұлттар табынатын) әйел тәңір Ашераға (яки: Астартаға) бағышталған тоғайларын (Заң 7:5; Пат3 15:13).

* 34:14 Яки: Себебі пенденің Өзіммен бір нәрсені теңдестіргеніне төзбеймін (20:3-5; Заң 5:7-9).

* 34:15 Яки: Әйтпесе олар жүгенсіздікпен жалған тәңірлеріне бағышталып (Леу 17:7; 20:5; Рул 14:33).

* 34:15 Яки: жалған тәңірлермен азғындық қылып, Менімен жасаған қасиетті Келісімге опасыз боласыңдар.

* 34:17 Яки: Тәңір мүсіндерін құйып жасамаңдар!

* 34:20 Яки: құрбандық немесе өзге сый-тартусыз (23:15).

* 34:22 Жеті апта (яки: Елуінші күн) мейрамы Құтқарылу мейрамынан жеті апта өткеннен кейін өткізілетін; ол Алғашқы өнім мейрамы деп те аталатын (23:16). Сабантой мейрамы (яки: Күркелер мейрамы) күзде ауылшаруашылық жылының аяғында мерекеленетін (23:16; Рул 28:16).

* 34:26 23:19.

* 34:28 34:1; 31:18; Заң 4:13; 10:4.

* 34:33 Қор2 3:13.

* 35:3 Яки: тамақ пісірмеңдер! (Оны алдыңғы күні дайындау керек болатын: 16:22-23.)

* 35:6 Яки: қою көк. (26:31-ге берілген түсініктемені қ.)

* 35:7 25:5.

* 35:5-9 25:2-8.

* 35:21 Яки: Киелі Рухтың әсерімен.

* 35:30-31 31:2-3.

* 35:34 31:6.

* 35:35 Яки: оюшылар мен ұсталар (Заң 27:15; Пат1 13:19).

* 36:11 (26:1,4-5) Немесе: қою көк.

* 36:38 Яки: капителдерін.

* 37:7-8 25:18; Жар 3:24.

* 37:23 25:38.

* 37:24 (25:39) Яки: шамамен екі пұт (34 кг) алтын.

* 37:25 30:2.

* 38:3 27:3.

* 38:8 Немесе: қызмет атқаратын.

* 38:8 30:18-19; 40:7,30-31.

* 38:24 Барлығы 995 кг шамасында. (Мұндағы ат басындай алтын 34 кг, ал киелі шатырда қолданылатын ресми мысқал 12 г шамасында.) (30:13)

* 39:6 (28:9-11) Немесе: Исраилдің ұлдарының. (Исраилдің он екі руы Исраилдің (Жақыптың) ұлдарынан тараған еді: 1:1-4; 39:14; Жар 48:15-16,22.)

* 39:7 28:12.

* 39:14 Немесе: Исраилдің (яки: Жақыптың) әрбір ұлы үшін.

* 39:14 (28:9,21; 39:30) Яки: мөр жасайтын зергер мәнерімен.

* 39:23 Немесе: ортаңғы (28:32).

* 39:27 Яки: жіңішке ақ зығыр жіптен бедерленіп тоқылған асыл кенептен (28:39).

* 39:30 Яки: Қасиетті медаль сияқты болған.

* 39:34 25:5; 26:14.

* 39:34 Яки: (Келісім сандығын) көзден тасалап тұратын шымылдық (40:3).

* 40:3 40:20.

* 40:20 (20:1-17; 25:16,21; 31:18) Яғни Келісімнің ережелері жазылған екі тас тақташаны.

* 40:23 25:30; Леу 24:5-8.

* 40:34 13:21-22; 14:24; 25:8; 29:43; Рул 9:15.

* 1:1 Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағы — киелі кездесу шатыры Синай тауының маңында дайындалып, тігілгеннен кейін Оның нұрлы салтанатына кенеліп, Жаратқан Ие сонда тұратын болды (Мыс 25:22; 40:34-35).

* 1:3 Яки: шалынып, өртеліп, түтіні Жаратқан Иеге көтерілетін құрбандығы.

* 1:5 Яки: Жаратқан Иеге (сол адамның төлемі ретінде) ұсынып (17:11).

* 1:5 Мыс 27:1-8; 38:1-7; 40:6.

* 1:9 Яки: хош иісті, әрі (Тәңір Иенің күнәға деген қаһарын) басатын (Нқл 21:14).

* 1:16 Үйілген күл мен қалдықтар күн сайын ел қонысының сыртындағы арнайы жерге апарылып төгілетін (4:11,12; 6:10,[11]).

* 2:1 Яки: халбан шайырын (Мыс 30:34).

* 2:3 6:17; 10:12; Түсіндірмедегі «Киеліні» қараңыз.

* 2:5 6:21; 7:9.

* 2:11 6:16-17; Мыс 23:18.

* 2:13 Осындағы тұз Құдайдың Келісімінің өзгермейтін берік екенін білдірсе керек, себебі халық тағамдарды бұзылып кетуден сақтау үшін тұз қосатын (Рул 18:19; Шеж2 13:5).

* 3:11 Әрине, бүкіл әлемді жаратқан Құдай Тағалаға ешқандай тамақ қажет емес. Адамдардың Оған ұсынатын құрбандықтары мен басқа да сый-тартулары тек Оны мадақтап, Онымен қарым-қатынастарына ризашылық білдіретін сыртқы белгі ғана (Жыр 49:7-15; 68:31-32).

* 4:2 (5:15) Яғни әдейі емес, жазатайым.

* 4:6 Шымылдықтың ар жағындағы ең қасиетті бөлмеде орналасқан Келісім сандығының қақпағы Жаратқан Иенің жер бетіндегі тағы деп аталатын (Мыс 25:22; Рул 7:89; Пат1 4:4).

* 4:10 Яки: майлы бөліктерін (3:3-4).

* 4:11 (8:17; 16:27; Мыс 29:14; Рул 19:5) Яки: ішек-қарындағы қорытылмаған асты.

* 4:15 Яки: ақсақалдары.

* 4:17 6-аяттағы түсініктемені қараңыз.

* 4:22 Яки: өзінің Құдайы Жаратқан Ие.

* 5:1 Сол заманда жаршы халық алдына шығып, жасалған қылмысты көрген не ол туралы білген адамдарды антпен куәлік беруге шақыратын (Шеж2 6:22-23; Нқл 29:24).

* 5:11 Шамамен 2 л.

* 5:15 4:2.

* 5:15 Мыс 30:13.

* 5:16 Яки: сол адамның күнәсі арқылы (рухани жағынан) зақымдалған (22:14).

* 6:1 Бірнеше аудармада 1-7 аяттар 5:19-дан кейін беріліп, 6 тараудағы аяттардың сандары осыған сәйкес өзгерген.

* 6:5 Немесе: айыбын өтейтін тартуды ұсынған күні.

* 6:10 16:4; Мыс 28:42.

* 6:17 2:11.

* 6:17 6:25-26,29; 7:7; 10:16-18.

* 6:18 (6:27) Немесе: Оған жанасқан әркім Жаратқан Иеге бағышталып киелі болуға тиіс (22:3-6).

* 6:20 Мыс 28:41; 29:2,7.

* 6:21 2:5; 7:9.

* 6:27 6:18.

* 6:30 (4:6-7) Немесе: адамның орнына оның құнын өтеуші тарту ретінде ұсынылу үшін.

* 6:30 4:1-21.

* 7:9 2:5.

* 7:23 Құрбандықтың ішмайын және майлы құйрығын Жаратқан Иеге арнап өртеп жіберу керек болды, ал кейбір басқа бөліктерін жеуге болатын (3:3,9-11,16-17; Жыр 62:6).

* 7:30 9:21; 10:14; Мыс 29:27; Рул 18:18.

* 8:2 (Мыс 29:2-3) Яки: ашытқысыз пісірілген нан салынған себетті.

* 8:3 8:35.

* 8:7 Мыс 28:4.

* 8:8 Мыс 28:30.

* 8:9 Мыс 28:36; 39:30.

* 8:9 Мыс 29:1-6.

* 8:13 Мыс 29:7-9.

* 8:17 4:11.

* 8:17 4:11-12; Мыс 29:10-14.

* 8:21 Мыс 29:15-18.

* 8:26 Мыс 29:23.

* 8:29 Мыс 29:19-26.

* 8:31 Мыс 29:32.

* 9:6 Жар 15:17-18; Мыс 3:2; 14:19-20,24; 19:18; 40:34-35,38.

* 9:21 7:30-32.

* 9:24 10:2.

* 10:1 16:12; Мыс 27:3; 38:3.

* 10:2 Яғни киелі шатырдан (9:24; Мыс 29:42).

* 10:3 21:6; Мыс 19:22; 30:30; 14:4.

* 10:6 21:10; Жар 37:29,34; Еш 7:6.

* 10:7 21:12; 8:31; Мыс 28:41.

* 10:10 Яғни Жаратқан Иеге бағышталған (2:3; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 10:12 Мыс 6:23.

* 10:14 7:29-34; 9:21; Мыс 29:27.

* 10:15 7:30,34; Мыс 29:27-28.

* 10:17 Яғни киелі кездесу шатырының ауласында (4:23; 5:13; 6:25-26,29-30).

* 10:18 6:26,30.

* 10:19 Һарон Надаб пен Әбиһудің Құдайдың қаһарына ұшырап, өлгендеріне қайғырып, ораза ұстаған шығар (Пат2 12:17).

* 11:3 Яғни айыртұяқты.

* 11:4 Яғни тұяқтары түгелдей бөлінген емес.

* 11:5 Немесе: қосаяқ; яки: таутышқан.

* 11:13 Яки: қозықұмай, су қарақұс.

* 11:20 Немесе: Ұшатын қанаттары бар, төрт жұп аяқтарымен жорғалап құжынаған барша жәндіктер мен шыбын-шіркейлер. (Жәндіктерде әдетте үш жұп аяқ бар, осындағы төртінші жұп мұртшалар болуы мүмкін.)

* 11:29 Немесе: аққалақ, егеуқұйрық, үлкен кесірткенің кез келген түрі.

* 11:30 Немесе: жармасқы кесіртке, геккон, варан, сцинк және хамелеон.

* 11:44 11:45; 19:2; Мыс 6:7.

* 11:44 Пат1 6:20; Жыр 98:5,9; Иш 6:3-5.

* 11:44 10:3; 11:45; 19:2; 20:7,26; Мыс 19:6, Заң 14:2.

* 11:44 20:25-26; 22:5.

* 13:2 Немесе: алапес ауруының дағына ұқсайтын. (Түпнұсқадағы сөз алапестен басқа да түрлі жұқпалы тері ауруларын білдіре алады.)

* 13:2 (13:10,[39]) Яки: витилиго (тері ауруы).

* 13:10 Яки: ашық жара.

* 13:25 Немесе: жұқпалы тері ауруы.

* 13:30 Немесе: теміреткі.

* 13:39 13:2.

* 13:45 Бұл ғұрып адамның қатты қайғырғанының белгісі болатын (10:6; Жар 37:29,34; Пат2 13:19).

* 13:47 Яки: зығырдан не бәтестен (6:10; 13:59).

* 13:48 Зең: зиян келтіретін өте майда саңырауқұлақтар, көгеру (14:34).

* 13:49 Батыс Азияда қыста жаңбыр көп жауып, ауаның ылғалдылығы жоғары болғандықтан, киім-кешек пен басқа заттарды жиі зең басып көгеріп кетеді.

* 13:59 13:47.

* 14:2 Немесе: Алапеспен ауырған (13:1.)

* 14:4 Яки: үсоп (не иссоп) (Мыс 12:22).

* 14:10 Шамамен 7 л.

* 14:10 Яғни шамамен 0,3 л зәйтүн майын.

* 14:34 13:48-49.

* 14:46 14:38.

* 14:50 Яки: тірі (ағынды) су.

* 14:56 13:2.

* 15:2 Немесе: жыныс мүшесінен.

* 15:24 18:19.

* 15:31 Яки: Менің (жер бетіндегі) тұрағымды.

* 15:31 19:13,20.

* 16:1 10:1-2.

* 16:2 Немесе: Келісім сандығының үстіндегі (күнәнің құны өтеліп, Құдай рақым көрсететін) қақпақтың (Мыс 25:17; 31:7).

* 16:2 Һаронның және оның ізін басқан әр бас діни қызметкердің жылына бір рет қана ең қасиетті бөлмеге кіруіне болатын (16:29,34; Мыс 26:33-34; 30:10).

* 16:4 Яки: киелі.

* 16:4 (16:32; Мыс 28:42) Яки: бәтес ішкиімін.

* 16:4 Яки: арнайы (қасиетті).

* 16:4 8:6; Мыс 29:4; 30:18-20; 40:12.

* 16:11 16:6.

* 16:12 Мыс 30:34-38.

* 16:13 Немесе: куәліктің. (Келісім сандығы оның ішінде Келісімнің айғақтары сақталғандықтан «айғақ» не «куәлік» деп те аталатын: Мыс 25:16; 31:18.)

* 16:16 8:15; Мыс 29:36-37; Езк 45:18-19.

* 16:27 16:11,14,15.

* 16:27 4:11-12,21; 6:30; 8:17.

* 16:29 Яғни қыркүйектің соңында.

* 16:32 21:10.

* 16:32 (16:4) Яки: киелі.

* 16:34 23:31.

* 16:34 Мыс 30:10.

* 17:11 (17:14; Жар 9:4) Яки: тәннің өмірі.

* 18:3 (20:23; Мыс 23:24) Яки: әдет-ғұрыптарына.

* 18:5 Заң 4:1; Иш 55:3; Езк 18:9.

* 18:18 Жар 29:30,32; 30:15.

* 18:21 20:2; Заң 12:31; 18:10; Пат4 17:17.

* 19:2 11:44-45.

* 19:4 Яғни балқытылған алтын не күмістен құйылған тәңір мүсіндерін (26:1; Мыс 20:23; 32:4; 34:17).

* 19:13 Заң 24:14-15; Нқл 22:22.

* 19:14 Заң 27:18.

* 19:19 Немесе: екі түрлі жануарды бірге жекпеңдер.

* 19:23 Яки: сүндеттелмеген. (Көне келісімде ұл баланың сүндеттелмей тұрып Құдайға бағышталмағанындай, сол ағаштардың жемістері де алғашқы үш жыл бойы Құдайға бағышталмай арам деп саналатын.)

* 19:27 Немесе: Аруаққа арнап (21:5; Заң 14:1; Ерм 16:6; 48:37).

* 19:35 Немесе: Не сот жүргізгенде, не ұзындық.

* 19:36 Заң 25:13-16; Езк 45:10.

* 19:36 Яки: (құрғақ заттар өлшейтін) ефа, (сұйық заттар өлшейтін) хин (23:13; Мыс 29:40).

* 20:2 18:21.

* 20:3 18:21; Езк 20:39.

* 20:6 20:27.

* 20:7 11:44; 19:2; 20:26.

* 20:9 Яки: қарғайтын (Мыс 21:17; Заң 27:16; Нқл 20:30; 30:17).

* 20:12 18:15.

* 20:21 Осы ережеге жатпайтын жағдайлар да болды (Заң 25:5).

* 20:22 18:25,28.

* 20:24 Мыс 3:8,17; 6:8; 33:1-3.

* 20:24 (20:26, Мыс 19:5-6; 33:16) Яки: басқа барлық халықтардан бөліп таңдап алған.

* 20:27 19:31; 20:6; Мыс 22:18; Заң 18:10-12.

* 21:1 Яки: әулетінің.

* 21:5 19:27-28.

* 21:6 10:3; 21:7.

* 21:7 10:3; 21:6; Мыс 28:36; 29:44.

* 21:8 21:6; Мыс 28:41; 29:1,43-44.

* 21:10 10:6-7.

* 21:14 Езк 44:22.

* 21:22 2:3; 6:25-29; 22:3; Мыс 29:33.

* 22:3 7:20-21; 21:22; Рул 19:13.

* 22:4 Яки: алапеспен (13:2-3,44-46).

* 22:22 Немесе: кеміс болып туған.

* 22:23 7:16; Рул 15:3; Заң 16:10.

* 22:24 Яки: піштірілген.

* 22:32 22:2.

* 23:2 (23:4,34; Мыс 23:14-17) Яки: киелі жиналыс күндері.

* 23:3 Яки: Қайда тұрып жатсаңдар да (3:17; Мыс 12:20; Рул 35:29).

* 23:3 Мыс 20:8-11.

* 23:7 Рул 28:18.

* 23:13 Яки: хиннің төрттен бірі (шамамен 1 л).

* 23:15 23:10-11; Мыс 34:22; Заң 16:9-10.

* 23:22 19:9-10.

* 23:24 (Рул 10:10; 29:1; Шеж2 5:13) Яки: жетінші айдың бірінші күні болатын Керней тарту мейрамында демалыңдар, Жаратқан Иеге бағышталған (киелі) жиналыс өткізіңдер.

* 23:34 Яки: Шыбық күрке мейрамы.

* 23:38 Яғни сенбі күндерінен (23:3; 19:3; Жар 2:2-3; Мыс 20:8-11).

* 23:40 Яки: құрма ағашының бұтақшаларын.

* 24:5 Яки: ефаның.

* 24:6 Мыс 25:30; 39:36; 40:23.

* 24:9 Яғни киелі кездесу шатырының ауласында (6:16-17).

* 24:17 Алайда ешқандай қара ниетсіз абайсызда біреуді өлтіріп алған адамдар бас сауғалайтын қалалар белгіленді (Рул 35:14).

* 24:19 Осы ережеде үкім кесуге арналған қағида белгіленген: жаза тек жасалған қылмысқа сай келсін, оның одан асуына болмайды.

* 25:9 Яки: (қошқар мүйізінен жасалған) керней тартыңдар.

* 25:9 16:3-34; 23:26-32.

* 25:10 25:13; Мыс 20:2; Жыр 145:7; Иш 49:9,25; 61:1-2.

* 25:20 25:4.

* 25:23 Жар 23:4; Мыс 2:22.

* 25:25 Яки: туысқан қамқоршысы әрі құтқарушысы (Рут 2:20; 4:4-6; Ерм 32:7).

* 25:27 Яғни келесі Мереке жылына дейінгі жылдарда одан жинауға болатын өнімдерінің құнын (25:15-16).

* 25:43 25:46,53; Мыс 1:13-14; 3:9; 5:14; Езк 34:4.

* 25:55 25:42.

* 26:5 Сол өлкеде астық ору маусым айында бітіп, жүзім жинау қыркүйекте басталады. Желтоқсанда жаңбыр жауа бастап, келесі жылға бидай егіледі.

* 26:13 25:38,42,55; Мыс 20:2.

* 26:13 Жыр 115:7; Ерм 2:20; Езк 34:27.

* 26:21 26:23-24,27,40.

* 26:21 26:18.

* 26:33 Яки: пайдасыз қауыз сияқты ұшырып жіберемін.

* 26:34 25:4-7; Шеж2 36:21.

* 26:41 Яки: олардың сүндеттелмеген, яғни Маған бағышталмаған, жүректері (Заң 30:6; Ерм 4:4).

* 26:42 Жар 12:1-3; 15:7,18; 17:1-9; 26:1; 35:9-12.

* 26:43 26:15.

* 27:2 Пат1 1:11,28.

* 27:3 27:25; Мыс 30:13.

* 27:9 Демек, оны төлемін төлеп қайтарып алуға болмайды.

* 27:11 Мысалы, есек не түйе (Мыс 13:13; 34:20).

* 27:17 27:17; 25:8-34.

* 27:21 Яки: ешкімге беруге болмай, Жаратқан Иеге бағышталады (27:28; Заң 13:17).

* 27:25 (27:3; Мыс 30:13) Мысқал: 11,5 г, гераһ: 0,6 г.

* 27:26 Мыс 13:2,12-13; 22:30.

* 27:27 27:11.

* 27:29 Мысалы, азғындыққа біржола салынған зұлым адамды (Рул 21:2-3; Заң 2:34; 20:16-18; Еш 6:17,[21]).

* 27:30 Рул 18:21; Заң 14:22-29.

* 27:34 Немесе: өсиеттері (заңдары).

* 1:1 Яғни көктемнің ортасында. (Жылдың басы наурыз айының ортасына келетін: Мыс 12:2.)

* 1:1 10:11-12; Мыс 19:1; Леу 27:34.

* 1:1 Яғни халықтың өкілдері Жаратқан Иемен кездесуге арналған киелі шатырда (2:2; Мыс 25:22; Леу 1:1).

* 1:4 1:16; 2:5-29.

* 1:18 1:1.

* 1:20 Яғни Жақыптың (Жар 32:28).

* 1:44 1:2-4.

* 1:50 1:53; Мыс 31:18; 38:21.

* 1:51 3:10; 16:40; 18:22.

* 1:52 Яки: өз тұрағының жалауы астында (2:2-3).

* 1:53 8:19; 16:46.

* 2:2 Яки: туының. (Исраилдің он екі руы айдалада көшіп-қонып жүрген кезде төрт топқа («тұраққа») бөлінді. Әр топтың өз байрағы болды: 2:3,10,18,25.)

* 2:2 Яғни киелі шатырдан (1:1).

* 2:33 (1:47-49; 26:62) Леуі руының санағы кейінірек бөлек өткізілді (31:14-16,[39]).

* 3:4 Леу 10:1; 16:1.

* 3:18 Мыс 6:17; Шеж1 6:17.

* 3:38 1:51.

* 3:41 3:12,45.

* 3:47 18:16; Мыс 30:13; Леу 27:25.

* 3:50 Шамамен 15,5 кг күміс.

* 4:6 (Мыс 25:5) Немесе: дельфин.

* 4:6 Немесе: көгілдір.

* 5:2 Яки: алапес ауруына (Леу 13:8).

* 5:2 Леу 15:2; 21:1.

* 5:23 Немесе: бір жарғаққа (арнайы қақталған мал терісіне).

* 5:24 5:26.

* 6:2 Яғни Құдайға ерекше бағышталып, белгілі нәрселерден бас тарту жайлы серт (6:5-6; Бил 13:5; 16:17).

* 6:11 Өлім күнә арқылы осы дүниеге келді (Жар 2:16-17; 3:6,[19]). Сондықтан өлім атаулы күнәға меңзейді.

* 6:20 Яки: әрі Жаратқан Иеге бағышталған (Леу 27:9).

* 6:23 Жар 12:2-3; 14:19; Заң 21:5.

* 6:25 Жыр 4:7; 30:17; 66:2; 79:4; 118:135.

* 6:26 (Жыр 4:9; 28:11; 126:2) Яки: амандық.

* 7:2 1:5-16.

* 7:13 3:47; 7:85.

* 7:89 1:1; 12:8; Мыс 25:18-22; 33:9,11; Леу 1:1.

* 8:3 Мыс 25:37; 37:17-24.

* 8:10 Яғни Исраил халқының өкілдері. (Леуіліктер басқа исраилдіктердің орнына киелі шатырда тұрақты қызмет ететін болды: 8:11,16-19.)

* 8:14 3:12; 8:16; 16:9.

* 8:16 3:9,12,45; Мыс 13:2,12,15.

* 8:19 3:6-9; 18:2-6.

* 8:19 1:53; 16:46.

* 9:2 Жаратқан Иенің халықты Мысырдағы құлдықтан азат еткенін еске түсіруге арналған мейрам (Мыс 12:1-14; 40:2).

* 9:12 Мыс 12:46.

* 9:15 Мыс 40:38.

* 10:13 2:2-34.

* 10:29 Мыс 2:18.

* 10:32 Хобаб Мұсаның осы өтінішіне құлақ асқан болса керек (Бил 1:16).

* 11:4 Яки: халыққа Мысырдан ере шыққан алуан жат жұрттықтар (Мыс 12:38; Леу 24:10).

* 11:7 (Мыс 16:31) Яки: кориандр.

* 11:8 Мыс 16:4,31.

* 11:12 14:16; Иш 40:11.

* 11:14 Мыс 18:18.

* 11:20 11:31-32.

* 11:25 Яки: олар ерекше күйге еніп Құдайды мадақтай бастады (Пат1 10:5).

* 11:29 (11:25) Яки: барлығының да ерекше күйге еніп Құдайды мадақтауын тілеймін.

* 12:1 (Жар 10:6; Иш 43:3) Немесе: құшандық яғни мадияндық (Абқ 3:7).

* 12:8 Яки: Менің қандай екенімді (Мыс 33:18-23; Заң 34:10).

* 12:10 Яки: тері ауруы (Леу 13:2-3; Мыс 4:6).

* 13:1 Көп аудармаларда осы аят 12-тараудың 16 аяты деп саналып, одан кейінгі аяттардың саны бір сан төмен болады.

* 13:9 13:17.

* 13:17 (13:9) Ошия «Құтқарушы», ал Ешуа «Жаратқан Ие — Құтқарушы» дегенді білдіреді (Еш 1:1; Түсіндірмедегі «Исаны» да қараңыз).

* 13:22 Яки: Цин (Өлі теңіздің оңтүстік-батыс жағындағы елсіз дала: 20:1; 27:14; 33:36).

* 13:22 Яки: (Сириядағы) Хаматқа қарай баратын жолдағы (Бет-)Рехоб деген таулы аймаққа дейін (Еш 19:30; Бил 18:28; Пат2 10:6).

* 13:23 Жар 13:18; 23:2.

* 13:23 Жыр 77:12,43.

* 13:27 Яки: Қадеш-Барнидың төңірегінде (32:8).

* 13:33 Яғни Халеп пен Ешуадан басқалары (14:6).

* 13:34 Жар 6:4.

* 14:2 16:13; 20:4-5; 21:5; Мыс 16:3.

* 14:2 11:1; Мыс 15:24.

* 14:18 Мыс 20:5-6; 34:6,7; Заң 5:9-10; Шеж2 36:13; Ерм 3:3; 7:26.

* 14:23 Қанаханға (14:8).

* 14:24 Яки: рух.

* 14:25 (21:4; Мыс 13:18; 14:21; 23:31) Яки: Қызыл теңізге.

* 14:41 Яғни Оның уәделі елге бармай, кері бұрылып, иен дала жолымен жүріңдер деп бұйырғанына (14:25).

* 14:43 13:29; 14:45; Бил 3:13.

* 14:43 13:29; 14:45; Бил 4:2.

* 14:45 21:3.

* 15:2 Яғни халықтың жас ұрпағы (14:22-23,[31]).

* 15:4 Мыс 29:40.

* 15:5 Яки: Һіннің төрттен бір бөлігі мөлшеріндегі (шамамен 1 л).

* 15:6 Яки: Һіннің үштен бір бөлігін (1,33 л).

* 15:18 Яғни жас ұрпақты (14:22-23,[31]).

* 15:20 (Мыс 34:26; Леу 23:10,[14]) Яки: алғашқы қамырларыңнан.

* 15:40 (Леу 11:44) Яки: қасиетті.

* 15:41 Мыс 6:7; 20:2-3,20; Леу 18:4; 25:38.

* 16:1 4:4-5,6,17-20; 16:8-11.

* 16:3 Яки: бүкіл қауым Жаратқан Иеге (діни қызметкерлер ретінде киелі шатырда ғибадат етуге) бағышталған! (Мыс 19:6)

* 16:4 Мыс 14:5.

* 16:5 17:5; Мыс 28:1; 29:1,44-46; Леу 10:3.

* 16:7 Яки: сол адамның Маған (киелі шатырда қызмет етуге) бағышталғаны (16:3).

* 16:7 16:3.

* 16:12 16:1-2.

* 16:13 Яғни (өздері құлдықта жүріп қатты азап шеккен) Мысырдан (Мыс 1:11; 2:23; 3:7-10).

* 16:14 Яғни Қанаханға (13:1,27; Мыс 3:8).

* 16:17 Мыс 30:7-10,37-38; Леу 10:1-3.

* 16:19 12:5; 14:10; Мыс 16:7,10.

* 16:26 Жар 19:15; Иш 52:11.

* 16:30 (16:32-33; Жыр 54:24) Яки: о дүниеге.

* 16:38 Табалар Жаратқан Иенің алдына келтірілгенде Оған бағышталғандықтан, оларды бұдан былай кәдімгі мақсаттарға қолдануға болмайтын.

* 16:38 Мыс 27:2; 38:2.

* 16:42 16:19.

* 16:46 Мыс 30:34-38; Леу 16:12.

* 16:46 1:53; 8:19.

* 17:3 Леуі руы леуілік көмекшілер мен діни қызметкерлерге бөлінсе де, олар бір атадан тараған болатын. Сол кезде бас діни қызметкер Һарон осы рудың басшысы еді (Мыс 2:1; 4:13; 6:16-20).

* 17:4 Яғни Он өсиет жазылған екі тас тақташаның алдына (9:15; Мыс 25:21-22; 31:18; 34:4,27-29; 40:20-21).

* 17:5 16:3,5,7.

* 18:16 Мыс 30:13; Леу 27:25.

* 18:19 Немесе: мәңгілік тұз Келісімі. (Мұндағы тұз Жаратқан Ие мен халық арасындағы Келісімнің мәңгі жойылмайтынын білдіреді: Леу 2:13; Шеж2 13:5.)

* 18:20 Заң 10:9.

* 18:24 18:20; Мал 3:8-10.

* 18:27 (18:30; Заң 15:14) Яки: жүзім шырынын сығып алатын шұңқырдан.

* 19:2 Яғни жас сиырды.

* 19:5 (Мыс 29:14; Леу 4:11) Яки: ішек-қарнындағы қорытылмаған асы.

* 19:8 19:5.

* 19:12 19:9,13,19; 31:19.

* 19:14 Яки: шатыр ішінде.

* 19:17 19:9.

* 19:18 Немесе: үсоптың; яки: иссоптың (19:6; Мыс 12:22).

* 20:1 Наурыз, сәуір айларына тап келетін осы кез халықтың Мысырдан шыққаннан кейінгі қырқыншы жылы болды (20:22,29; 33:36-38).

* 20:1 13:21.

* 20:1 Һарон мен Мұсаның қарындасы Мәриям пайғамбар (Мыс 15:20).

* 20:8 Мыс 4:2; 17:6.

* 20:9 Яғни, киелі шатырдағы Келісім сандығында.

* 20:11 Осы жолы Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға жартасты соғуды емес, оған бұйыра сөйлеуді тапсырған еді (20:8).

* 20:12 Мыс 3:5-6; Леу 11:44-45; Иш 6:1-5.

* 20:12 Мұса халықтың шағымдана бергеніне ашуланып, Жаратқан Иеге тиісті сенім мен құрмет танытпай, албырттықпен еркінсіп әрекет еткен еді.

* 20:13 Мыс 17:7; Жыр 95:8.

* 20:13 Леу 10:3.

* 20:17 Бұл керуендер көп жүретін, Иордан өзенінің ар жағындағы қырлы аймақ арқылы Сауд Арабиясынан Сирияға өтіп шығатын үлкен жол болатын (21:22).

* 20:21 Заң 2:4-6.

* 20:24 20:8,11-12.

* 21:1 Яки: Қанаханның оңтүстік өлкесіндегі.

* 21:1 Яки: барлаушылар жүрген жолмен (13:17-26).

* 21:3 (14:45; Мыс 22:20; Заң 7:2) Немесе: (Жаратқан Иеге) бағыштау.

* 21:4 Мұндағы мағынасы: Қызыл теңіздің Ақаба шығанағына (Мыс 10:19).

* 21:6 Немесе: от (іспетті) жыландар. (Олардың көрінісі немесе шаққан орны отқа ұқсаған болса керек.)

* 21:9 Немесе: қоладан (16:39; 31:23).

* 21:22 20:17.

* 21:29 Хамос, яки Хемош: ежелгі моабтықтар табынған жалған тәңір (25:3; Пат3 11:33; Ерм 48:7,[13]).

* 22:1 Еш 13:32.

* 22:7 Яки: балгерлігі (Заң 18:10).

* 22:9 Яки: Құдайдың хабаршысы (періштесі). (Т.с.с.: 22:20; 23:4.)

* 22:21 Яки: ұрғашы есегін.

* 22:22 Құдай Балағамның арам ниетінен қайтпай, қыңырлана мойынсұнбайтынын біліп, қаһарланды (22:32; 33:16).

* 22:41 23:13.

* 23:14 Яки: «Софим».

* 23:21 Немесе: Ол Жақыптың теріс істеріне қарамайды, Исраилден зұлымдық іздеп таппайды.

* 24:4 (24:16) Яки: құдіреті шексіз Құдайдың (Жар 17:1; Әйүп 32:8).

* 24:4 Немесе: Пайғамбарлық сөзді.

* 24:6 Яки: Жаратқан Ие отырғызған құрма (не алоэ) ағаштарындай (Жыр 1:3; 44:9).

* 24:7 Агаг Амалек халқына патшалық еткен билеушінің атағы болатын (24:20; Пат1 15:8).

* 24:16 24:4.

* 24:17 Немесе: (патшалық биліктің белгісі болған) асатаяқ (Жар 49:10).

* 24:19 Немесе: Қаладағы.

* 24:20 Амалек халқы Исраилге қарсы алғашқы болып шабуылдап қаскөйлік жасаған еді (14:45).

* 24:22 Ассур осы жерде не Шам ұлы Ассурдың ұрпақтарын (яғни бір тайпаны), не Ассур (Ассирия) халқын білдіре алады (Жар 10:22; Езк 27:23).

* 24:24 Кіттим: Жерорта теңізінің аралдары мен жағалауларын мекендейтін халықтардың жалпы атауы (Жар 10:4; Дан 11:30).

* 24:24 Немесе: алыс елдерге.

* 25:2 Мыс 34:15-16.

* 25:3 Яғни Моаб халқы Пеғор төбесінің басында табынатын Бағал («Ие») яки Хамос атты жалған тәңірге (21:29; Жыр 105:28).

* 25:12 Иш 54:10; Езк 34:25; 37:26; Жыр 105:30-31.

* 25:15 Осы есім Хозби деп те айтылады.

* 25:18 25:8-9.

* 26:4 1:2; Мыс 30:12,14.

* 26:5 Яғни Жақыптың (Жар 32:28).

* 26:6 Мыс 6:14.

* 26:10 16:32,35.

* 26:12 Емуел Немуел, ал Зарах Зохар деп те аталатын (Жар 46:10; Мыс 6:15).

* 26:19 Жар 38:2-10.

* 26:24 Осы есімнің Ишаб пен Иоб деген түрлері де бар (Жар 46:13; Шеж1 7:1).

* 26:33 27:1-8.

* 26:39 Шефуфам Шуфам не Мупім деп те аталған (Жар 47:21; Шеж1 7:12).

* 26:46 Жар 46:17.

* 26:54 33:54.

* 26:61 3:4; Леу 10:1; 16:1.

* 26:62 1:47; 18:23.

* 26:64 1:1; 2:1; 14:29.

* 26:65 14:22-23.

* 27:1 26:33.

* 27:3 14:28-30; 26:65.

* 27:12 Абарим қыраты: Өлі теңізден солтүстік жаққа созылған қыратты аймақ (33:47-48; Заң 3:27; 32:49; 34:1-4).

* 27:14 (13:21; 14:1-4,[10]) Сін: осы жер атының Цин деген түрі де бар.

* 27:14 20:1-13.

* 27:18 Немесе: Бойында (осыны істей алатын) ақыл-сана бар (11:25-29; Заң 34:9; Мыс 36:1). Ешуа: Мыс 17:9-14; 24:13; 32:17; 33:11.

* 28:5 (Мыс 29:40) Яки: бидай ұнын ширек хин (келіде түйіп) сығып алынған (ең таза) зәйтүн майымен араластырып.

* 28:6 (Мыс 29:38-42; 31:18) Яки: хош иісті әрі күн сайын ұсынылатын тарту.

* 28:9 Яғни, сенбі күні.

* 28:15 28:22; 15:24; Леу 4:23; 16:15.

* 28:26 Яки: Жеті апта (немесе Елуінші күн) мейрамында (Мыс 23:16; 34:22).

* 29:1 Бұл мейрам қыркүйектің соңы не қазанның басында болатын (10:2,10; Леу 23:23).

* 29:7 Леу 16:29-34; 23:27-28.

* 30:1 Осы аят бірнеше басқа аудармаларда 29:40 деп саналады. Содан 30-тараудағы барлық аяттардың саны бір аятқа төмендеген.

* 31:2 Мадияндықтар исраилдіктерді Құдайға опасыздық жасауға азғырып, күнәға батырған еді (25:1,6,16-18; Леу 26:25).

* 31:8 22:5-6; 25:1-2; Пет2 2:15.

* 31:16 25:1-9,18.

* 31:19 19:11-13.

* 31:23 19:11-13.

* 31:52 Яғни шамамен 190 кг.

* 32:9 13:17-33.

* 32:41 Яки: Хауот-Жайыр (Заң 3:14).

* 33:3 Мыс 14:8.

* 33:4 Мыс 12:12.

* 33:5 Мыс 12:37.

* 33:6 33:8; Мыс 13:20.

* 33:8 (Мыс 14:21-22) Яки: Қызыл теңізден.

* 33:8 Мыс 15:22-26.

* 33:9 (Мыс 15:27) Яки: Сол (шөл даладағы көгалды) жерде.

* 33:11 Мыс 16:1; 17:1.

* 33:14 Мыс 17:1-8.

* 33:15 1:1,19; Мыс 19:1-2.

* 33:36 13:21; 20:1; 27:14; Заң 32:51.

* 33:36 20:13-14; Заң 32:51.

* 33:37 20:22-23.

* 33:38 20:24-28.

* 33:47 21:20; Заң 32:49; 34:1.

* 33:54 26:54.

* 34:3 13:22.

* 34:4 Яки: Ақрабим асуынан. (Түпнұсқа тіліндегі ақрабим сөзінің мағынасы — шаяндар: Еш 15:3; Бил 1:36.)

* 34:5 Яғни Жерорта теңізіне.

* 34:7 Осы солтүстіктегі Һор (яки Ор) Едом еліндегі Һор тауынан (33:38) басқа.

* 34:12 Яки: Тұзды теңізге.

* 35:7 Леуіліктер сол қалалардың басқа да тұрғындарымен бірге тұратын болды (Еш 21:11-12; 14:13-15).

* 35:12 Сол заманда кісі өлтірілсе, оның әулеті кінәлі адамға тиісті жазасын тартқызатын туысқан ер адамды тағайындайтын (Заң 19:4-6).

* 35:25 Яки: май жағу рәсімінен өткен бас діни қызметкер (Леу 8:12; 21:10).

* 35:34 18:24-25; Леу 20:24-26.

* 35:34 5:3; Мыс 25:8; 29:45-46; Жыр 134:21.

* 36:4 Леу 25:9-10.

* 1:1 Немесе: Қызыл (не Қамысты) теңізге.

* 1:1 2:8.

* 1:1 Рул 11:35; 13:1.

* 1:2 Мыс 3:1; 17:6; 19:11,17-20; 24:12-16.

* 1:2 1:44; 2:4; Жар 32:3.

* 1:2 9:23; Рул 13:26; 32:8.

* 1:4 2:26-35; Рул 21:21-26; Еш 12:4; 13:12.

* 1:4 Рул 21:33-35.

* 1:5 Яки: осы Таурат заңын.

* 1:6 Рул 10:13.

* 1:7 Яғни Жерорта теңізінің.

* 1:7 11:24; Еш 1:4; Шеж1 5:9; 18:3.

* 1:8 Жар 12:7; 26:3; 28:13; Мыс 33:1.

* 1:9 Яки: сендердің әке-шешелеріңе (не ата-әжелеріңе). (Мұса пайғамбар исраилдіктердің бұрынғы және сол кездегі буындарына біртұтас халық ретінде қарады.)

* 1:15 Мыс 18:21,25.

* 1:25 Рул 13:21-27.

* 1:26 Яғни әке-шешелерің (1:9-дағы түсініктемені қараңыз).

* 1:37 Рул 20:2-4,8-12; 27:13-14.

* 1:39 Рул 14:3,31.

* 1:40 Яки: Қызыл теңізге.

* 1:42 Рул 14:42.

* 1:44 Осы Сейір тауы Сейір, яғни Едом, атты таулы аймақтан басқа жерде, Кирият-Иғарымның батыс жағында, ал Хорма содан жетпіс шақырымдай оңтүстік бағытында орналасқан (Рул 14:45; 21:3; Еш 15:9-10).

* 1:46 Рул 20:1.

* 2:4 Жар 32:3; 33:16; 36:8.

* 2:8 1:1.

* 2:8 Рул 33:35; Пат3 9:26.

* 2:9 Ар: Моабтың басты қаласы (2:18, Рул 21:15,[28]). Луттың ұрпақтары: Моаб пен Аммон халықтары.

* 2:10 2:11,21; Жар 6:4; 14:5; Рул 13:33.

* 2:11 2:20-21; 3:11-13; Жар 14:5.

* 2:12 2:22; Жар 14:6; 36:20.

* 2:14 1:34-35; Рул 14:28-32.

* 2:20 2:11.

* 2:21 2:10-11.

* 2:23 Кафтордан көшіп келген кафторим. (Түпнұсқа тілінде Крит аралы Кафтор деп аталатын.)

* 2:27 Рул 21:22.

* 2:34 (Рул 21:2-3; Еш 6:21,[24]) Жаратқан Ие олардың қыңырлана күнә жасағандарына бола жойылулары керек деп шешкен еді (Жар 6:5-7; 18:20; 19:4-15).

* 2:36 3:8,12; 4:48; Жар 21:23.

* 2:36 Еш 1:5; Жар 43:3-4.

* 2:37 2:19.

* 3:3 7:2.

* 3:5 (Бил 16:3; Пат3 4:13) Яки: берік ысырмалармен.

* 3:9 Жыр 28:6.

* 3:9 Шеж1 5:23.

* 3:10 4:43.

* 3:11 2:11,20; 3:13.

* 3:11 Яғни ұзындығы 4, ені 1,80 м шамасында болды.

* 3:12 Рул 32:33.

* 3:14 (Рул 32:41) Яки: Хауот-Жайыр.

* 3:15 Махыр: Манасаның ұлы, Жүсіптің немересі (Жар 50:23; Рул 26:29; 32:39-40).

* 3:17 Немесе: Елсіз алқаптағы теңізге. (4:49-да да солай.)

* 3:25 4:22; 6:10-11.

* 3:25 1:7; Бил 3:3; 9:15.

* 3:27 (3:17; 34:1; Рул 21:20; 23:14; 27:12) Писга: Өлі теңіздің солтүстік жағындағы Абарим қыратындағы биік тау; оның басқа аттары: Фасга, Небо.

* 4:1 (30:15,19; 31:6, Леу 18:5; Амо 5:4) Немесе: Шынайы өмірге ие болуларың үшін.

* 4:3 Рул 25:1-9.

* 4:3 Бағал: жергілікті халық пір тұтқан жалған тәңірдің аты (Рул 22:41; 25:3; Бил 2:13; 6:25).

* 4:7 4:32-34; 5:26; Рул 23:21; Пат2 7:23.

* 4:8 Яки: Тағылым кітабындағыдай (Жыр 18:8-10).

* 4:8 Жыр 18:8-12; 118:86,127-128.

* 4:10 5:2; Мыс 19:9,16; 20:18.

* 4:10 Немесе: Олар елде өмір сүрген бүкіл кездерінде.

* 4:13 5:1-21; 9:9-11; Мыс 24:12.

* 4:16 4:25; 9:12.

* 4:19 17:3; Жар 1:1,14-18.

* 4:19 Жар 1:14-17.

* 4:20 Пат3 8:51; Ерм 11:4; Иш 48:10.

* 4:20 7:6; 14:2; 26:18; Мыс 19:5.

* 4:21 1:37.

* 4:24 9:3; Мыс 24:17; Иш 33:14.

* 4:24 Яки: Ол басқа «тәңірлерге» табынуларыңа еш төзбейтін «қызғаншақ» Құдай (5:9; 6:15; Мыс 20:5; 34:14).

* 4:25 4:16; 9:12.

* 4:25 7:4; 9:18-19.

* 4:26 32:1; Иш 1:2.

* 4:28 28:36,64; Жыр 113:12-16; Иш 44:9; 45:20.

* 4:29 30:1-3; Леу 26:39-42; Пат3 8:47-48; Шеж2 15:4,12.

* 4:33 Мыс 19:18-19; 20:18-19; 24:11; 33:20-22.

* 4:34 4:7; 7:19; 29:3; Мыс 3:10,17,20; 9:20-21; 10:7.

* 4:35 4:39; 7:9.

* 4:37 7:8; 10:15; Жар 12:1-2; 18:17-19; 32:28; Рул 23:19-21.

* 4:42 (Рул 35:11-15; Еш 20:2-6) Яғни әдейі емес, жазатайым.

* 4:44 Яки: табыстаған тағылым.

* 5:2 4:23; Мыс 19:5-8; 24:8.

* 5:3 Мұса пайғамбар сол кездегі жас ұрпақты Хориб тауында болған олардың әке-шешелері және ата-әжелерімен бірге біртұтас халық деп есептеді (1:9; 2:14).

* 5:6 Мыс 20:2.

* 5:9 Яки: сенің Құдайың Жаратқан Иемін, қызғаншақ (яғни Маған адал болуыңды талап ететін) Құдаймын. (4:24; Мыс 20:5; 34:14).

* 5:10 Яки: мыңыншы буынына.

* 5:11 Мысалы, жалған ант беру не сиқырлық жасау арқылы. Немесе: бекерге.

* 5:12 Яки: сенбі күнін.

* 5:16 Яки: жерде.

* 5:20 (19:16-21; Мыс 20:16; 23:1; Нқл 19:5) Яки: Маңайыңдағы адамға қарсы жалған куәлік берме! Немесе: Өтірік айтпа!

* 5:21 Яки: қызметшілеріне (5:14).

* 5:22 5:4; Мыс 19:16-19.

* 5:27 Мыс 20:19.

* 5:29 4:40; 5:16; 6:3,18,24-25.

* 6:4 4:35; 5:6.

* 6:5 10:12; 11:13; 30:6.

* 6:9 11:19-20.

* 6:15 4:24; Мыс 20:5.

* 6:16 Мыс 17:1-7.

* 6:17 4:44-45.

* 6:21 4:34; 5:15; Мыс 3:19; 13:3; 15:6-7,12,16.

* 6:25 24:13; Леу 18:5; Жыр 118:6; Езк 20:11.

* 7:2 7:4-5,25-26; 9:5; Жар 18:20-21; 19:13; Леу 18:21; Пат4 3:26-27.

* 7:2 (9:4; 12:31; 20:16-18; Жар 15:16; Рул 31:15-16; 33:52) Сол халықтар қыңырланып күнәға әбден батқандықтан, Жаратқан Ие оларды қатаң жазалау керек деп шешкен еді.

* 7:2 Мыс 23:32-33; 34:12,15.

* 7:5 12:3; 16:21; Мыс 34:13; Бил 6:25.

* 7:6 14:2; 26:19; 28:9; Мыс 19:5-6; Мал 3:17.

* 7:7 Жар 12:1-2; 15:2,5-6; 34:30; 46:27.

* 7:8 4:37; 10:15.

* 7:9 4:35,39.

* 7:9 Жар 17:7; Мыс 20:6; 34:6-7; Жыр 145:6.

* 7:13 28:4,11-12.

* 7:14 Яки: не белсіз еркек, не бедеу әйел.

* 7:16 7:2-дегі түсініктемені қараңыз.

* 7:16 7:2; 12:30-31; Мыс 32:4-8,25; Рул 25:1-5.

* 7:20 Немесе: есекараны (Мыс 23:28).

* 7:21 10:17.

* 7:22 9:4; 12:31.

* 8:3 Жыр 18:8-11; 118:47,103,131,148,162; Мат 4:4; Лұқ 4:4.

* 8:5 Пат2 7:4; Жыр 88:31-32; Нқл 3:12.

* 8:9 33:25; Рул 31:22; Шеж1 22:14; Шеж2 4:17; Әйүп 28:2.

* 8:15 Мыс 17:5-6.

* 9:3 4:24.

* 9:4 12:31; 18:19-14; Леу 18:24-25.

* 9:6 9:13; 10:16; 31:27.

* 9:8 Мыс 32:7-10; Жыр 105:19-23.

* 9:10 (4:13; 10:4; Мыс 31:18; 32:15-16) Яки: саусағымен жазылған.

* 9:12 4:16,25.

* 9:12 9:16; Мыс 32:7-8.

* 9:16 9:12.

* 9:18 4:25; Бил 2:11.

* 9:18 Мыс 32:10-14; 34:28; Жыр 105:23.

* 9:20 Мыс 32:2-5,21,35.

* 9:20 Мыс 32:30-31.

* 9:22 Мыс 9:22; Рул 11:1-3,31-34.

* 9:23 1:19-33; Рул 14:1-4,10.

* 9:26 4:20; 9:29.

* 9:29 4:20; 9:26.

* 10:6 (Рул 33:31-32) Немесе: Яқанның (Шеж1 1:42) ұрпақтарының құдықтары.

* 10:6 Рул 20:23-28.

* 10:8 10:1-2,5.

* 10:9 18:1-2; Рул 18:20,24.

* 10:10 Мыс 32:11-14; 33:17.

* 10:13 6:5; 10:12; 30:6.

* 10:15 4:37; 7:7-8.

* 10:16 Немесе: «жүректеріңді сүндеттеп». (Әрине, осы сөз тіркесі ауыспалы мағынада қолданылған: 30:6; Жар 17:1,11.)

* 10:16 9:6.

* 10:17 Еш 22:22; Шеж1 16:25-26; Дан 2:47; 11:36.

* 10:20 Яки: Оған берік жабысып тұрып.

* 10:21 9:26; Пат2 7:23; Жыр 105:21-22.

* 11:6 Рул 16:1-2,31-33; 26:9-10.

* 11:10 Яки: тұқым сеуіп, көкөніс бақшасында істегендей аяқтарыңмен су тартып жерді суғарыңдар.

* 11:16 Яки: жүректерің алданып.

* 11:20 6:9.

* 11:24 Яғни Жерорта теңізіне (1:7).

* 11:29 Яки: Ебал (27:4,13; Еш 8:30,[33]).

* 11:30 Осы «Ғылғал» Еш 5:9-да және басқа да аяттарда аталып өткен Ғылғалдан өзге, кейін Ефрем руына үлестірілген жердегі Шехем қаласының маңында орналасқан (Жар 12:6; Еш 21:21).

* 12:2 7:5,25; Пат4 16:4; 17:10-11; Ерм 3:6; Ош 4:13.

* 12:3 7:5.

* 12:5 12:11; 16:2; Еш 18:1; Пат3 8:20,29; 14:21; Шеж1 22:1; Жыр 77:68-69; 86:2.

* 12:6 12:11,17; 14:22-23; Леу 27:32.

* 12:8 Бил 17:6.

* 12:9 Яки: өз мұралық жер үлестеріңе.

* 12:16 Жар 9:4; Леу 17:10-11.

* 12:18 12:7; Жыр 67:4-5.

* 12:25 4:40; 5:16; 6:3,18.

* 12:27 Леу 1:5,9; 17:11.

* 13:6 28:64.

* 14:1 Мыс 4:22; Ерм 3:19; Ош 2:1.

* 14:1 Жалған тәңірлерге табынатын қанахандықтар өлгендерді жоқтағанда немесе жалған тәңірлеріне мінажат еткенде солай істейтін (Леу 19:27-28; 21:5; Пат3 18:28).

* 14:2 7:6.

* 14:3 Яки: Жаратқан Иеге жиренішті.

* 14:7 (Леу 11:5) Немесе: қосаяқтың; яки: таутышқанның (Жыр 103:16).

* 14:17 Яки: балықшы тұйғын.

* 14:21 Мыс 23:19; 34:26.

* 14:27 Рул 18:23,24,31.

* 14:29 12:18; 15:10; 16:15; Нқл 3:9-10; 11:24; 19:17.

* 15:3 Әр жетінші жылы исраилдіктер жерлерін өңдемей, тынықтыруға міндетті болса, жат жұрттықтарда сондай заң мен әдет-ғұрып болған жоқ (Мыс 23:10-11; Леу 25:1-7).

* 15:6 28:12,44; Жыр 36:25-26; 111:4-5.

* 15:6 28:13; Пат3 4:21,24.

* 16:1 Абиб айы жылдың алғашқы айы болып, қазіргі наурыз айының ортасында басталатын (Мыс 12:2; 13:4).

* 16:1 Мыс 12:2,12,31,37,51.

* 16:1 Рул 28:16.

* 16:4 Мыс 34:25.

* 16:9 Яки: астықты. (Сол заманғы Исраилде арпаны сәуірде, ал бидайды мамыр мен маусым айларында жинайтын: Рут 1:22).

* 16:10 (Мыс 23:16; 34:22; Леу 23:15; Рул 28:26) Яки: Апталар (немесе: Елуінші күн, Алғашқы өнім) мейрамын.

* 16:10 (12:6,17; Леу 22:18; 23:38) Яки: Оған ерікті сый-тартуларыңды.

* 16:13 Мыс 34:22; Леу 23:34,39; Рул 29:12. Яки: Сабантой мейрамын.

* 16:16 Мыс 23:14-17; 34:23.

* 16:16 Яғни Құтқарылу мейрамы (16:1-3).

* 16:16 Яки: Елуінші күн мейрамы, (бидайдың орағы басталған кездегі) Алғашқы өнім мейрамы (16:9-11).

* 16:16 31:10-12; Леу 23:24.

* 16:20 Немесе: Сонда (шынайы) өмір сүріп.

* 17:1 15:21.

* 17:3 4:19.

* 17:6 19:15; Рул 35:30.

* 17:7 13:5; 17:12; 19:19; 24:7; Бил 20:13.

* 17:9 Немесе: биге.

* 17:13 13:11; 19:20; 21:21.

* 17:14 Пат1 8:5-7,19-20; 10:19; 12:19.

* 17:17 Пат3 11:1-4; Нех 13:26; Мал 2:15.

* 17:18 31:24,[26]; Түсіндірмедегі «Кітапты» да қараңыз.

* 18:2 Яки: Ғибадатханадағы көмекшілердің (Рул 8:19).

* 18:2 Жар 15:1; Жыр 15:5-6; 72:24-26; 118:57.

* 18:10 12:31; Леу 18:21.

* 18:10 Яки: ырымға жорып.

* 18:11 Мыс 22:18; Леу 19:26,31; 20:26-27.

* 18:12 9:4; Леу 18:3,21,24-27.

* 18:15 18:18; Елш 3:22; 7:37.

* 18:16 5:23-27; Мыс 20:19.

* 19:3 4:41-42; 19:4-6; Рул 35:6.

* 19:8 11:24; Жар 15:18; Мыс 23:31; 34:24.

* 19:9 11:22-25.

* 19:14 27:17; Әйүп 24:2; Нқл 22:28; 23:10; Ош 5:10.

* 19:15 (17:6; Рул 35:30) Яки: Әрбір тағылған айып.

* 19:21 Мыс 21:23-25; Леу 24:17-21.

* 20:5 1:15.

* 20:15 Еш 9:3,9,15-18,21.

* 21:3 Яки: қашарды.

* 21:5 10:8; 17:9; 18:5; Рул 6:23.

* 21:21 17:13.

* 21:23 Еш 8:29.

* 22:1 Яки: бауырласыңның.

* 22:7 4:40; 5:16; 6:3,18.

* 22:11 Леу 19:19.

* 22:12 Рул 15:38-39.

* 22:19 Шамамен 114О г.

* 22:29 Шамамен 570 г.

* 23:1 Яки: ұрық безі. (Леу 21:20; Иш 56:3-5-те осы ереже өзгертілді.)

* 23:3 Нех 2:10; 4:1-3,7,13:1-2; Иш 56:3,6-7.

* 23:4 Рул 22:5; 23:7.

* 23:10 Яки: ол тұрақтың сыртына шығып.

* 23:21 Леу 7:16; 22:18.

* 24:4 21:23; Леу 18:24.

* 24:5 20:7; Нқл 5:18; Уағ 9:9.

* 24:9 Рул 5:2; 12:10,15.

* 24:13 Мыс 22:26-27.

* 24:15 Леу 19:13; Нқл 3:27-28.

* 24:16 Пат4 14:5-6; Шеж2 25:4; Езк 18:20.

* 24:19 Леу 19:9-10; 23:22; Рут 2:16.

* 25:2 Мыс 21:20; Нқл 10:13; 13:24.

* 25:6 Рут 4:5-6.

* 25:9 Рут 4:7-8.

* 25:13 (Леу 19:35-37; Нқл 11:1; 16:11; 20:10,23; Езк 45:10; Мих 6:11) Алдамшылар кір тастарының ауырырағын өздері сатып алу үшін, ал жеңілірегін тауарларын сату үшін қолданатын.

* 25:18 Мыс 17:8-15; Рул 24:20.

* 25:19 Зорлықшыл мұны ұмытпаңдар!

* 26:5 Халықтың түп атасы Жақыптың атасы Ыбырайым Арама (солтүстік Месопотамия) өлкесіндегі Хараннан Қанаханға көшіп келген еді. Жақыптың өзі де сол аймақта жиырма жыл тұрды (Жар 11:31-12:1,5; 28:2,5; 31:38).

* 26:7 4:20; Мыс 1:9-11,14-16; 5:19.

* 26:12 14:28-29; Леу 27:30; Рул 18:24.

* 26:14 Немесе: біразын бөлек қойған да емеспін.

* 26:17 5:6; 6:4; Мыс 15:2; Жыр 47:15.

* 26:17 29:9-15.

* 26:19 7:6; 14:2; 28:9.

* 27:4 Яки: Ебал тауында (11:29).

* 27:9 26:16-18.

* 27:17 19:14.

* 27:20 22:30.

* 28:1 26:19; 28:13; Жыр 90:9-12,14.

* 28:2 28:12; Шеж2 31:10; Жыр 36:3-4; Мал 3:10.

* 28:4 7:13-14; Жар 22:17; 49:25; Леу 26:4,9; Жыр 106:37-38.

* 28:6 Жыр 120:7-8.

* 28:9 7:6; Мал 3:17.

* 28:10 4:6-8; 11:25.

* 28:12 Леу 26:4; Мал 3:10-12.

* 28:13 7:14.

* 28:22 Немесе: сендерге семсер (демек, соғыс) пен аңызақ жел жолдап.

* 28:26 Ерм 7:33; 34:20.

* 28:27 Мыс 9:3,9-10; 15:26.

* 28:28 28:34; Уағ 7:7; Ерм 25:15-16.

* 28:48 (Иш 47:6; Ерм 28:13-14) Яки: «Темір мойынтұрығын».

* 28:53 28:18; Леу 26:29.

* 28:58 6:13; Мыс 3:14-15; 34:5-7; Жыр 71:18-19; 82:18-19.

* 28:60 28:27.

* 28:64 4:28; 28:36; Ерм 16:13.

* 28:68 17:16; Мыс 6:6-8; 14:13; 19:4; 23:20.

* 29:1 Мыс 19:3-5; 24:2-8.

* 29:3 4:34; 7:19.

* 29:3 6:22; Мыс 7:3.

* 29:4 Яки: жүрек (Езк 11:19; 36:26).

* 29:4 Нқл 20:12; Иш 6:9-10; Езк 12:2.

* 29:6 8:3; Мыс 16:12,35; Рул 20:8.

* 29:8 3:12-13; Рул 32:33.

* 29:18 Яки: Араларыңда улы жеміс пен жусан беретін тамырдың болмауы керек (Нқл 5:4; Ерм 9:15; Евр 12:15).

* 29:19 Яки: осы қарғыстың сөздерін естігенде іштей оң батаның сөзін айтып.

* 29:23 Жар 19:24-25; 14:2; Ош 11:8-9; Амо 4:11.

* 29:29 Әйүп 28:20-28; Жыр 24:14; Дан 2:18-19,22.

* 30:3 Яки: Құдай Иелерің сендерге игіліктеріңді қайтадан сыйлап (Жыр 13:7; 125:4).

* 30:6 Немесе: жүректеріңді сүндеттейтін болады. (Әрине, осы сөз тіркесі ауыспалы мағынада қолданылған; т.с.с.: 10:16; Леу 26:41; Ерм 4:4.)

* 30:20 Яки: Себебі шынайы өмірлерің Онда. (Демек, өмірлеріңнің қайнар көзі — Құдай Ие: Жыр 86:7.)

* 31:2 Рул 27:17.

* 31:3 9:3; 31:7-8; Жыр 43:3-5; 145:3-5.

* 31:6 1:29; 7:18; 20:1,4; Еш 1:5; 10:25.

* 31:8 1:21; Еш 1:9.

* 31:15 Мыс 33:9-10; 40:38.

* 31:24 17:18.

* 31:28 30:19; 4:26.

* 31:29 4:25; Бил 3:7; 6:1.

* 32:4 (32:15,18,30; Пат1 2:2) Яки: Қорғаушымыз.

* 32:5 4:25; 31:29; Рул 2:19.

* 32:6 Яғни Өзіне бағышталған мықты халық қылған (рухани) Әкең (Мыс 4:22; Иш 63:16).

* 32:8 Жар 1:27; 9:18-19; 11:8-9.

* 32:8 33:28; Жар 15:18; Рул 32:9.

* 32:9 26:18-19; Мыс 19:5-6.

* 32:11 Мыс 19:4; Иш 31:5; 46:4; 63:9.

* 32:15 Яки: (әділ) Исраил халқы (33:5,26; Иш 44:2).

* 32:15 32:4; Жыр 17:47; 94:1.

* 32:16 Яки: Жаратқанның қызғанышын қоздырды (31:17; Мыс 20:5).

* 32:16 Яки: Жексұрын тәңірсымақтармен, жалған тәңірлердің мүсіндерімен (7:25; Жыр 77:58).

* 32:18 Яки: жартастай Қорғандай әрі Қорғаушыңды (32:4).

* 32:19 32:6; Иш 1:2.

* 32:21 32:17.

* 32:27 Мыс 32:12; Рул 14:15.

* 32:30 Яки: (заңғар) жартастары (не шыңдары).

* 32:31 Яғни жау халықтары табынатын жалған тәңірлері.

* 32:31 Мыс 14:14; Еш 9:9; Пат1 4:7.

* 32:38 9:12,16; Мыс 32:4-6; Рул 25:1-2.

* 32:38 Бил 10:13-14.

* 32:41 Пат2 22:41.

* 32:43 Осы жол Құмран қолжазбалары мен көне грек аудармасында берілген әрі Евр 1:6-да келтірілген.

* 32:47 6:3; 30:19; Леу 18:5.

* 32:50 10:6; Рул 20:24-29.

* 32:51 (Рул 20:1,[13]) Яки: Цин.

* 32:51 (Рул 20:12-13; 27:14) Яки: киелілігімді қорғамадыңдар.

* 33:1 Яғни Құдайдың пайғамбары әрі қызметшісі (Пат1 2:27; 9:6-8; Шеж2 8:14).

* 33:2 5:22; Мыс 19:18-20; Жыр 67:8-9.

* 33:2 Бил 5:4-5.

* 33:2 Рул 10:12; Абқ 3:3-4.

* 33:2 Немесе: Сан мыңдаған қасиетті періштелерімен келді, оң қолында Таурат заңының жалынды отымен (5:22).

* 33:5 Яки: әділ (Исраил) халқының (32:15; 33:26).

* 33:7 Яки: Ал Яһуда руы жайлы ол мына пайғамбарлық сөзді айтты.

* 33:8 Немесе: «Адал және Ақиқат» (Мыс 28:30; Леу 8:8).

* 33:8 6:16; 32:51.

* 33:12 Немесе: Оның арқасында жатып тынығып алсын.

* 33:13 Яғни Жүсіптен тараған Ефрем мен Манаса руларына (33:17; Жар 48:5,15-16).

* 33:13 32:2; Жар 27:28; Ош 14:6.

* 33:16 Мыс 3:2-6.

* 33:17 Рул 23:22; 24:8.

* 33:17 Жар 48:19; Рул 26:34,37.

* 33:18 Кейін Забулон руының Ғалилея көлінен Жерорта теңізіне баратын сауда жолында қоныстанып, кемемен алысқа баруға мүмкіндіктері болса, Исашар отырықшы ру болды (Жар 49:13-15; Иш 9:1).

* 33:19 Иш 2:3; Мих 4:2.

* 33:19 Жыр 4:5; 106:21-22.

* 33:21 Иорданның шығыс жағындағы қыратты жер мал бағуға ыңғайлы (3:12,16-20; Рул 32:1-5).

* 33:21 Рул 32:21; Еш 4:12-13.

* 33:22 Еш 19:47.

* 33:23 Яғни Кінерет көлі (3:17; Рул 34:11; Еш 13:27; 19:35).

* 33:24 Жар 49:20; Әйүп 29:6.

* 33:26 Яғни әділ халық: 33:5.

* 33:27 Жыр 17:3-4; 26:5; 90:1-4.

* 33:28 33:13; Жар 27:28.

* 33:29 Жар 15:1; Жыр 83:12; 90:4; 113:17.

* 33:29 Демек, жаудың биік қорғандарын (Иш 58:14; Мих 1:3) және жалған тәңірлерге табынатын биік орындарын (12:2) аяғыңмен таптап, талқандайсың.

* 34:1 Рул 22:1.

* 34:1 3:17; 32:49; Рул 21:20; 23:14; 33:47.

* 34:3 (Бил 1:16; 3:13) Яки: пальма ағаштары.

* 34:9 (Мыс 22:3; Иш 11:1) Яки: даналық рухына.

* 34:9 Рул 27:18-23.

* 34:10 (Мыс 33:9,[11]) Яки: оны бетпе-бет білетін.

* 1:4 Яғни Жерорта теңізіне дейінгі.

* 1:7 Яки: барлық тағылымды.

* 1:10 Мыс 18:21; Заң 1:15.

* 1:13 Рул 32:20-23; Заң 3:18-20.

* 2:1 Яки: Аққараған тоғайы (3:1; Рул 25:1; Заң 10:3).

* 2:1 Немесе: Ол қонақүйдің иесі болатын.

* 2:9 2:24; 9:9-10,24:; Мыс 23:27; Заң 2:25.

* 3:2 1:10.

* 3:4 Шамамен 900 м.

* 3:5 Яки: тазару рәсімінен өтіңдер (Мыс 19:10-11,14-15).

* 3:11 Яки: бүкіл жердің Билеушісінің Келісім сандығы (3:3-4,13; Жыр 23:1).

* 3:12 4:2-3.

* 3:15 Сол өлкеде астық сәуір-мамыр айларында орылады (Рут 1:22; 2:23).

* 3:16 Немесе: Содан Елсіз дала (Араба) теңізіне, яғни Тұзды теңізге қарай (12:3; Заң 3:17).

* 3:16 Мыс 14:21-22.

* 4:4 3:12.

* 4:9 Немесе: Діни қызметкерлердің аяқтары Иорданның ортасында тұрған жерге (де) он екі тасты орнатып қойды.

* 4:13 Келісім сандығының қақпағы және Оның үстіндегі екі керуб мүсіні Жаратқан Иенің жер бетіндегі «тағы» деп аталған (Мыс 25:22; Рул 7:89; Пат1 4:4; Жыр 98:1).

* 4:14 3:7.

* 4:19 Ежелде Жаратқан Ие халықты бірінші айдың оныншы күні (шамамен наурыз мерекесі кезінде) ұлы кереметтермен Мысырдағы құлдықтан құтқарып, шығарған еді (Мыс 12:1-13,29-37). Енді Ол халықты тағы да жылдың бірінші айының оныншы күні ұлы кереметтермен уәделі елге бастап кіргізді.

* 4:19 5:9.

* 5:2 Құтқарылу мейрамын тойлау үшін еркектердің сүндеттелген болулары тиіс еді (5:10; Мыс 12:48-49).

* 5:3 Яғни «Сүндет төбесі».

* 5:6 Рул 14:1-4,9-11.

* 5:9 Уәделі елге кіріп, Жаратқан Иеге қайтадан бағышталулары арқылы исраилдіктер Мысырдағы құлдықтан әрі мысырлықтардың мазақтауынан құтқарылды.

* 5:12 Яғни Құдай кереметпен күн сайын беріп келген тәтті нан (Мыс 16:35).

* 5:15 Мыс 3:5.

* 5:16 Ескерту: көптеген шетелдік аудармаларда осы аят 6-тараудың бірінші аяты болып есептелінеді. Сондықтан сол аудармаларда 6-тараудағы аяттардың реттік саны осы шығармаға қарағанда бір санға артық.

* 6:1 5:16-дағы түсініктемені қараңыз.

* 6:3 Яғни қошқар мүйізінен жасалған үрмелі аспап (Леу 25:9).

* 6:16 (Заң 20:17) Қала тұрғындары жасаған ауыр күнәларына бола Жаратқан Иенің қарғысына ұшыраған еді.

* 6:16 Яки: Тек қонақүй иесі Рахаб (2:1).

* 6:21 2:1; 6:16.

* 6:24 Немесе: жасырған қонақүй иесі Рахабты (2:1; 6:16,[21]).

* 6:25 Пат3 16:34.

* 7:1 (6:17-19) Яки: Жаратқан Иеге бағышталған.

* 7:1 7:26; Бил 2:14.

* 7:1 Осы адамның басқа аты: Зимри (Шеж1 2:6).

* 7:2 (Жар 12:8; 13:3) Осы қаланың аты Гай деп те жазылады.

* 7:5 Яки: тас қашайтын орындарға дейін.

* 7:13 Яки: Өзіме бағышталып жойылуға тиісті (6:17-18; 7:1).

* 7:21 Шамамен 2300 г күміс және салмағы 600 г, пішіні тілдей сом алтын.

* 7:26 7:1.

* 8:2 6:20.

* 8:14 Немесе: Арабаның үстінен (Заң 1:1).

* 8:26 8:18; Мыс 17:11-12.

* 8:27 8:2.

* 8:30 Яки: Ебал тауында (8:33; Заң 11:29; 27:4).

* 8:31 Мыс 20:24-25; Заң 27:5-6.

* 8:32 Заң 27:2-8.

* 8:33 Заң 11:29; 27:11-14.

* 8:34 Заң 27:1-28:6,8; 30:15-20; Леу 26:1-46.

* 9:1 Яғни Жерорта теңізінің жағасында.

* 9:3 Олар хевтіктер болатын (9:7; 11:19). Гибеонның аты Гаваон деп те жазылады.

* 9:8 Яки: Сіздерге бодан (басыбайлы қызметшілер) болуға дайынбыз.

* 9:22 9:9.

* 10:1 Яки: Гаваон (9:3).

* 10:13 Яки: «Әділдің кітабында» (Пат2 1:18).

* 10:15 10:43.

* 10:16 10:3,5.

* 10:27 Заң 21:22-23.

* 10:28 6:20; 8:2,28-29.

* 10:30 6:20; 8:2,28-29.

* 10:37 6:16; Заң 20:17.

* 10:41 Бұл Мысырдағы Гөшен аймағы (Жар 45:10) емес, Яһуда руының таулы жеріндегі Гөшен қаласы және оның маңайы (15:51).

* 11:2 Яғни Ғалилея көлінің.

* 11:2 Яки: Нафот-Дорда (Кәрмел тауының беткейінде, Жерорта теңізінің жағасына жақын орналасқан ежелгі қала: 12:23).

* 11:12 Рул 33:52-53; Заң 7:2; 20:16-17.

* 11:17 Сейір (яғни Едом) атты таулы жерге жақын Халақ тауы (12:7; Жар 32:3; Заң 2:1) сол замандағы Исраил елінің оңтүстігіндегі ал Хермон тауының түбіндегі Бағал-Ғад (12:7; 13:5) оның солтүстігіндегі шекарасында орналасқан еді.

* 11:19 9:3-27.

* 11:21 Рул 13:33; Заң 9:2.

* 11:22 Көне аты Ашдод (Пат1 5:1).

* 12:3 Немесе: (оңтүстіктегі) Арабада (яки: елсіз далада) орналасқан Тұзды (Өлі) теңізге (3:16).

* 12:4 Яки: алып адамдар әулеті (13:12; Заң 3:11).

* 12:22 19:37; 20:7; 21:32.

* 12:22 19:11; 21:34.

* 12:23 Яки: Нафот-Дордың маңындағы Дор (11:2).

* 12:23 (4:19; 5:9-10; Жар 14:1-2,[9]) Немесе: Ғылғалдың маңындағы бөтен ұлттар (патшасы).

* 13:2 Пат1 27:8.

* 13:3 Шихор: Ніл өзенінің Жерорта теңізіне құятын атырауының ең шығысындағы тармағы (Ерм 2:18).

* 13:3 Осы қаланың аты Асқарон деп те айтылады.

* 13:3 (Заң 2:23) Яки: аввейліктердің.

* 13:5 Рул 13:21; Шеж2 7:8.

* 13:6 11:8.

* 13:13 Пат2 3:3; 13:37; Шеж1 2:23.

* 13:14 14:3-4; Рул 18:20-24; Заң 10:9.

* 13:17 Рул 32:38; Шеж1 5:8.

* 13:22 Рул 31:8.

* 13:32 Рул 22:1; Заң 34:1.

* 13:33 13:14; 18:7; Заң 10:9; 18:1-5.

* 14:2 Сол заманда діни қызметкер жеребе тастау арқылы Жаратқан Иенің еркін сұрап білетін (Мыс 28:30; Пат1 23:9-12; 30:7-8).

* 14:4 Жақыптың тұңғышы ретінде саналған Жүсіп әдеттегідей еншінің екі үлесін алуға құқықты еді. Жүсіптің екі ұлынан тараған Ефрем, Манаса рулары сол екі жер үлесін иемденді. Леуі руы Құдайға ерекше бағышталып, жеке жер үлесін алмағандықтан, өз жер аймағы бар исраилдік рулардың саны он екі болды.

* 14:6 Яки: Жаратқан Иенің пайғамбары (Заң 33:1; Шеж2 8:14; Нех 12:24).

* 14:8 Рул 13:31-33.

* 14:15 Яғни Арбаның қаласы (15:13; Жар 23:2).

* 15:1 (Рул 13:22; 34:3-4) Осы жер атының өзге түрі: Цин.

* 15:2 Яки, Тұзды теңіздің.

* 15:3 (Рул 34:4; Бил 1:36) Яки: Ақрабим асуының.

* 15:3 Яки: Хасар-Адарға (Рул 34:4).

* 15:4 15:47; Рул 34:5.

* 15:9 18:15.

* 15:10 Бұл Едом еліндегі Сейір тауы емес, Яһуда жерінің солтүстігіндегі Сейір тауына (Заң 1:44).

* 15:13 14:13-15.

* 15:13 Рул 13:22,28,33.

* 15:17 Осы есімнің өзге түрі: Гофониил.

* 15:19 (10:40; Рул 1:14) Яки: Негевтегі.

* 15:31 (19:5; Пат1 27:6; 30:1,14,[26]) Осы қала атының Секелаг, Сиклаг деген түрлері де бар.

* 15:47 15:4.

* 16:2 Жар 28:19.

* 16:4 14:4.

* 17:4 Рул 27:7.

* 17:11 11:2; 12:13; Пат3 4:11.

* 17:14 (Жар 48:5,19-20; 49:26; Рул 26:34-37; Заң 33:13-17) Яки: Жүсіптің үрім-бұтағының адамдары Ефрем руы және Манаса руының батыстағы жартысы.

* 17:15 12:4; Жар 15:18-20.

* 18:6 Рул 34:13.

* 18:18 Немесе: Бет-Арабаның солтүстік беткейімен (15:6; 18:22).

* 18:19 Яки: атырауында.

* 18:28 Яки: Кирият-Иғарым.

* 19:5 15:31.

* 19:12 Яки: Табор тауының (19:22,34; Рул 4:6) беткейіндегі жерге.

* 19:27 Пат3 9:13.

* 19:29 Немесе: Махалаб (яки Хебел) мен Ахзибта.

* 19:33 Бил 4:11.

* 19:34 Яки: Табор тауының (19:12,[34]) төбелеріне.

* 19:34 Немесе: шығыста Иордан өзенінің бойында Яһуданың (яки: Манасаның) жерімен шектеседі.

* 19:46 Осы қала кейін Иоппа яки Иоппия деп те аталатын.

* 19:47 Бил 18:1.

* 19:47 (Бил 18:7,[29]) Осы қала атының Лаиш деген түрі де бар.

* 19:50 (24:30; Бил 2:9) Осы қала атының Тимнат-Херес, Фамнаф-Сараи деген түрлері де бар.

* 19:51 18:1,10.

* 20:2 Мыс 21:13; Рул 35:9-34.

* 20:8 21:27.

* 21:2 Рул 35:2-8; Шеж1 6:54-81.

* 21:4 Леуі руының үш тармағы Леуінің Қахат, Герсон, Мерари атты ұлдарынан тараған. Һарон Қахаттың ұрпағы еді. (Жар 46:11; Мыс 6:16,18,20.)

* 21:44 Мыс 33:14.

* 22:3 1:13:15; Рул 32:20-24.

* 22:5 Заң 6:5.

* 22:7-8 Рул 31:27; Пат1 30:24.

* 22:16 Леу 17:3-7; Заң 12:5-9.

* 22:17 Рул 23:28; 25:1-9.

* 22:22 Заң 10:17; Шеж1 16:25-26; Дан 2:47; 11:36.

* 22:22 Яки: онда Ол бізді бүгін аямай жазаласын.

* 23:3 Яки: Құдайларың Жаратқан Иенің Өзі.

* 23:4 Яки: Ұлы теңізге.

* 23:11 Немесе: Құдайларың Жаратқан Иені сүюге (яғни Жаратқан Иеге толығымен мойынсұнуға) көңілдеріңе мұқият назар аударыңдар!

* 23:14 Яки: Жүректеріңнің түкпірлерінде мынаны білесіңдер.

* 24:2 24:15; Жар 31:19,30; 35:4.

* 24:6 Яки: Қызыл теңізге.

* 24:6 Мыс 14:2,9.

* 24:12 Яки: алдарыңнан есекараларды жібердім (Мыс 23:28).

* 24:19 Яки: Ол — киелі Құдай, қызғаншақ Құдай (Мыс 20:5; 34:14).

* 24:26 Жар 35:4; Бил 9:6.

* 24:30 19:50; Бил 2:9.

* 24:32 Жар 33:19; 50:24-25; Мыс 13:19.

* 24:32 Яғни Ефрем мен Манаса руларының (Жар 48:5,19-22).

* 24:33 14:1.

* 24:33 22:13; Рул 20:28.

* 24:33 Немесе: таулы аймағынан берілген Гибеяның маңындағы қабірге.

* 1:1 2:8; Еш 24:29-30.

* 1:7 Мыс 21:23; Леу 24:19-21.

* 1:7 Еш 10:1,5-7,23-26.

* 1:8 Алайда олар сол кезде қаланың Ебус атты қорғанын иемдене алмады (1:21; Пат2 5:6-10).

* 1:10 Бұлар аса алып жауынгерлер болатын (1:20; Еш 15:15-19).

* 1:10 Еш 15:13.

* 1:13 3:9; Еш 15:16-17.

* 1:16 4:11; Мыс 2:21.

* 1:16 3:13; Заң 34:3.

* 1:20 Рул 14:24; Еш 14:9-14; 15:13-14.

* 1:21 Ебус Бунямин мен Яһуда руларының арасындағы шекарада орналасқан еді (19:10; Еш 15:63; 18:21,[28]).

* 1:23 Жар 28:19; 35:6; 48:3.

* 1:25 Еш 6:25.

* 1:34 18:1; Еш 19:40-48.

* 1:36 Шаяндар: яки Ақрабим (Рул 34:4; Еш 15:3). Села: Пат4 14:7; Иш 16:1; 42:11.

* 2:2 Мыс 23:32; 34:12-13; Рул 33:52; Заң 7:2,5; 12:3.

* 2:3 2:21; Рул 33:55; Заң 7:16; Еш 23:13.

* 2:9 Еш 19:50; 24:30.

* 2:11 Яки: бағалдарға. (Сол заманда көптеген қалалар мен елді мекендерде Бағал, демек, «ие, пір» атты жалған тәңірлерге арналған мүсіндер мен құрбандық орындары орнатылатын: 3:7; 6:25; 8:33; 10:6.)

* 2:13 Сол өлкедегі халықтар Астартаға (яки Ашторетке) жалған тәңір Бағалдың «әйелі» әрі өнімділік, соғыста жеңіс сыйлайтын «пір, тәңір» деп құлшылық ететін.

* 2:15 Леу 26:14-39; Заң 28:15-68.

* 3:3 Яки: бес патшасының (10:7; 14:4; Еш 13:3; Пат1 6:18; 27:2; 29:2).

* 3:4 3:22-24.

* 3:6 Мыс 34:15-16; Заң 7:3-4; Еш 23:12-13.

* 3:8 Жар 24:10; Заң 23:4.

* 3:8 Осы есімнің Хусарсафем деген түрі де бар.

* 3:9 1:12-13; Еш 15:17.

* 3:13 1:16; Заң 34:3.

* 3:15 Осы есімнің Аод деген түрі де бар.

* 3:16 Немесе: екі жүзді қанжар (Езк 5:1). Қысқалау шынтақ: 33 см.

* 3:26 3:19.

* 3:26 Сеира: Ефрем руының жеріндегі елді мекен.

* 4:6 Яки: Кедештен (4:9; Еш 15:23; 20:7).

* 4:11 Немесе: қайын атасы (1:16; Мыс 2:18; Рул 10:29; 24:21).

* 5:4 Бұл Жаратқан Иенің жорыққа шығып, өз халқын иен даладан уәделі елге бастап әкелгенін бейнелейді. Едом аймағындағы Сейір тауы кейде Синай тауымен қатар аталып өтеді (Заң 33:2; Жыр 67:8-9; Абқ 3:3,[6]).

* 5:6 3:31.

* 5:13 Немесе: Аман қалғандар айбатты әміршілерге мойынсұнды (яки: Табор тауынан түсті), Жаратқанның халқы мықтылармен бірге маған келді.

* 5:16 Немесе: екі қоржынның арасында (Жар 49:14).

* 6:11 Яғни жүзім шырынын сығып алуға арналған шұңқырдың (не үңгірдің) ішінде (Иш 5:2).

* 6:14 Періштесі арқылы Жаратқан Иенің Өзі сөйледі (6:11,21; Жар 16:7,13; 22:11-16; Мыс 3:2-5).

* 6:19 Шамамен 20 л.

* 6:21 13:20; Леу 9:24; Пат4 2:11; Жыр 103:4.

* 6:23 Яки: Саған амандық пен тыныштық болсын! (Жыр 84:9)

* 6:24 Түпнұсқада: Яһуә — шалом.

* 6:24 6:11.

* 6:25 Немесе: бір жас бұқаны және жеті жасар екіншісін.

* 6:25 Ашера: Астартаның басқа аты (2:13).

* 6:28 6:25.

* 6:32 Яки: «Бағал (шынымен тәңір болса, өзі) күрессін».

* 7:1 6:32.

* 8:3 7:24-25; Жыр 82:12.

* 8:10 Өлі теңізден шығысқа қарай жүз алпыс шақырымдай алшақтағы жер.

* 8:13 1:35.

* 8:21 Немесе: Адам қандай болса, күші де сондай.

* 8:24 Ысмағұлдықтар мен мадияндықтар аталас ағайынды көшпелі тайпалар болатын (Жар 25:1-2,13-18; 37:25-28; Жыр 82:7-10).

* 8:26 Демек, шамамен 20 кг.

* 8:27 Мыс 28:6-30; 39:2-26; Леу 8:7; Пат1 2:18.

* 8:31 Ол қанахандық басыбайлы малай қызы болған еді (9:18).

* 8:33 Яғни «Келісім (жасаған) Ие». (Бұл Жаратқан Иенің таңдап алған Исраил халқымен жасаған Келісіміне еліктеп істегендері еді. Осы есім Ел-Беріт, демек «Келісім (жасаған) Тәңір», деп те айтылатын: 9:46.)

* 9:1 8:31.

* 9:2 Сол заманда Сихем тұрғындарының көпшілігі қанахандық Хамордан тарап, Жаратқан Иеге сиынбайтын (9:28).

* 9:4 8:33.

* 9:5 Осы сұмдық ісімен ол туған бауырларын жалған тәңірге арнап құрбандыққа шалған іспетті болды (13:19-20; Пат1 14:33-34).

* 9:7 9:5,21,57.

* 9:8 8:22.

* 9:23 Яки: арам рух (Пат1 16:14; 18:10; Пат3 22:22-23; Иш 19:2,[14]).

* 9:27 8:33; 9:46.

* 9:28 Жар 33:19.

* 9:45 Бұл әрекеттің астарлы мағынасы — бұдан былай ешкім осы жердің өнімін мәңгі бақи көрмесін дегенді білдіреді (Заң 29:23; Жыр 106:33-34).

* 9:46 Ел-Беріт: яки Бағал-Беріт (8:33). Мұнара: яки қорған.

* 10:4 Яки: Хауот-Жайыр (Рул 32:41; Заң 3:14).

* 10:6 2:11-13; 3:7.

* 10:10 (2:11; 10:6; Пат1 12:10) Немесе: Бағал атты жалған тәңірлерге.

* 10:12 Немесе: моабтықтар.

* 11:1 Осы есім Иеффай деп те айтылады.

* 11:3 Пат2 10:6-8.

* 11:16 Заң 14:25; 20:1.

* 11:22 Рул 21:21-26.

* 11:36 Рул 30:2.

* 12:1 Немесе: солтүстікке.

* 12:1 8:1; 14:15.

* 12:8 Осы есім Есевон деп те дыбысталады.

* 13:5 Яки: құрсақта жатқан кезінен-ақ назир болады (Рул 6:2-5).

* 13:6 Немесе: Құдайдың пайғамбары; яки: хабаршысы. (Пайғамбарлар солай деп те аталатын: 13:8; Заң 33:1; Еш 14:6; Пат1 2:27; 9:6-10. Періштелер кейде адам кейпінде көрінетін: 2:1; 6:20; Жар 18:2; 19:1.)

* 13:20 Жар 15:17; Леу 9:24; Шеж1 21:16; Пат4 2:11; Жыр 103:4.

* 14:1 Яһуданың батыс жағындағы төменгі қыраттарында, філістір елінің шекарасында орналасқан шағын қала (Еш 15:10,[57]).

* 14:3 Немесе: сүндеттелмеген (Пат1 14:6).

* 14:6 14:19; 15:14; 3:10; 13:25; Пат1 11:6.

* 14:18 Яғни жас сиырыммен.

* 14:19 Філістірлер сол заманда Исраил халқына зорлық-зомбылық жасайтын (13:1; 14:4;15:9).

* 15:4 Немесе: шибөрі.

* 15:9 Ежелгі (Рамат-)Лехидің Яһуданың төменгі қыраттарында, філістір елінің шекарасында орналасқаны ықтимал (15:14,[17]).

* 15:11 13:1.

* 15:18 14:3-4.

* 16:3 Газа мен Хебронның арақашықтығы 60 шақырымдай. Газа теңіз жағалауында орналасқан, ал Хебронның қарама-қарсысындағы тау басы теңіз деңгейінен 1000 метрдей биіктікте.

* 16:4 Осы есім Делила деп те айтылады.

* 16:5 3:3; Еш 13:3.

* 16:17 Яки: назирмын (13:5,13-14; Рул 6:2-5).

* 16:20 16:9,14; Рул 14:42-43; Еш 7:12; Пат1 16:14.

* 17:2 Шамамен 12,5 кг.

* 17:3 Бұл Жаратқан Иенің тапсырған Таурат заңына қайшы еді (Мыс 20:4,23; Леу 19:4).

* 17:5 8:27; Жар 31:19.

* 17:6 18:1; 19:1; 21:25; Заң 12:8.

* 17:10 Немесе: (рухани) әке (Жар 45:8; Пат4 6:21; 13:14).

* 18:1 17:6; 19:1; 21:25.

* 18:1 Дан руына белгіленген мұралық жер філістірлер үстемдік еткен өлкеде болып, дандықтар оны иемдене алмай қалған еді (Еш 19:40-48).

* 18:7 (Еш 19:47) Осы қала атының Ләшем деген түрі де бар.

* 18:7 Немесе: арамалықтармен (сириялықтармен) де келісім жасамайтын.

* 18:19 17:10.

* 18:28 18:7.

* 18:29 Яғни Жақып (Жар 32:28).

* 18:30 Немесе: Манаса ұлы.

* 18:31 Еш 18:1; Пат1 1:3.

* 18:31 17:4.

* 19:1 Яғни жат жұрттық кірме.

* 19:2 Немесе: опасыздық жасап.

* 19:10 1:8; Еш 15:8,63; Пат2 5:6.

* 19:18 Яғни Шилодағы киелі шатырға (18:31). Немесе: енді үйіме бара жатырмын.

* 19:20 Яки: Ассалаумағалайкүм. (Демек, саған (не сендерге) амандық болсын!)

* 20:1 18:29; Жар 21:31-33; Еш 19:2; Пат1 3:20.

* 20:1 Еш 17:1; 22:9.

* 20:1 Пат1 7:5-6,16; 10:17.

* 20:1 20:8,11; Пат1 11:7.

* 20:18 Немесе: (Шилодағы) Құдайдың (киелі) үйіне (18:31; 20:23,26-28; Рул 27:21; Еш 18:1); Бетел «Құдайдың үйі» дегенді білдіреді: Жар 28:17-19,22.

* 20:18 Сол заманда қалалар әдетте төбе бастарында салынатын.

* 20:18 1:1-2.

* 20:26 20:18.

* 20:27 Рул 25:7; Еш 22:13; Пат1 4:3-4.

* 20:39 20:31.

* 20:42 Немесе: өйткені (өртеу үшін Гибея қаласына от қойып) шыққан.

* 20:48 Заң 13:14-17.

* 21:1 20:1-10.

* 21:2 Яки: Құдайдың үйіне (20:18; Жар 28:19).

* 21:4 Мыс 20:24-25; Леу 7:11-15.

* 21:8 (Пат1 11:1-3) Осы қаланың аты «Галаадтағы Иавис не Иавеш» деп те айтылады.

* 21:11 Ғилақадтағы Ябестің тұрғындары Жаратқан Иенің алдында өткен жиналысқа келмей, буняминдіктердің күнәсімен келіскендей болып, Құдайға қарсы бас көтерген еді. Содан олар Таурат заңына сәйкес буняминдіктер сияқты құртылуға тиіс еді; тек пәк қыздарын ғана тірі қалдыруға болды (Рул 31:17-18).

* 21:18 21:1.

* 21:25 17:6; 18:1; 19:1; Заң 12:8.

* 1:1 Бил 2:16-18.

* 1:1 Жар 12:10; 26:1; Бил 3:30.

* 1:2 Бұл есім Нохамин деп те дыбысталады.

* 1:2 Ефрата: Бетлехем қаласы мен аймағының көне атауы (Жар 35:19).

* 1:15 (Еш 24:15; Бил 11:24) Немесе: тәңіріне.

* 1:20 Түпнұсқадағы «Мара» сөзінің «ащы, қайғылы» деген мағыналары бар (Мыс 15:23).

* 1:22 Сол өлкеде арпа сәуір, ал бидай мамыр мен маусым айларында орылады (2:23).

* 2:2 Құдайдың Тауратта берген ережесіне сай өнім жинау кезінде қалып қойған масақтар кедейлердің үлесі деп саналатын (Леу 23:22).

* 2:4 Яки: Жаратқан Ие сендерге жар болсын!

* 2:4 Яки: Жаратқан Ие сізді жарылқай көрсін!

* 2:14 Яғни қышқыл жүзім шырынына. (Бұл дәстүрлі сусын шөлді жақсы басатын.)

* 2:15 2:9.

* 2:17 Немесе: бір ефадай (яғни 22 литрдей) арпа.

* 2:20 Яки: әмеңгер (4:4-5; Түсіндірмедегі «Туысқан қамқоршыны» да қараңыз).

* 3:4 Бір туысқанның жамылғысының астына кіру заңды түрде қамқоршы әмеңгері болуын өтінуді білдіретін. Осындай салт-дәстүр Батыс Азиядағы кейбір елдерде әлі күнге дейін сақталған.

* 3:9 Яки: туысқан қамқоршым (2:20).

* 3:11 Яки: Қала қақпасынан кіріп-шыққан жұртымыздың бәрі (4:1).

* 3:11 Яки: абыройлы да еңбекқор әйел.

* 4:1 Қала тұрғындары сол жерде маңызды істерін жүргізіп, даулы мәселелерін шешетін (4:11; Жар 23:10-18; Нқл 31:23,[31]).

* 4:3 Яғни мұралық жер үлесін қайта сатып алу құқығын сатпақ (Леу 25:25).

* 4:5 Заң 25:5-10.

* 4:6 Яки: Бұл менің өз балаларыма қалдыратын мұрамды азайтпақ.

* 4:11 Жар 29:16; 35:23-26.

* 4:12 Жар 38:16,29.

* 4:17 Осы есімнің басқа түрлері: Обид, Абди; оның мағынасы: «Қызметші», яғни Құдайдың құлы.

* 4:17 Дәуіт пайғамбар әрі патша (Пат1 16:1,11-13; Пат2 5:1-3).

* 1:1 Аты «Қос төбе» дегенді білдіретін бұл қала қысқаша Рамақ, «Төбе» деп те аталатын (1:19).

* 1:1 Немесе: Ефрем руының жерінде тұратын. (Сұф Леуі руынан еді: Еш 21:20-21; Шеж1 6:33-35,38.) Ефрата: Бетлехем қаласының көне аты (17:12; Жар 35:19; Рут 1:2).

* 1:3 1:11; 4:4; Түсіндірмедегі «Әлемнің Әміршісін» және «Жаратқан Иені» де қараңыз.

* 1:3 Еш 18:1.

* 1:11 Рул 6:5; Бил 13:5; Түсіндірмедегі «Назир антын» да қараңыз.

* 1:22 Шығыстың сол кездегі салты бойынша баланы үш, төрт жасқа дейін емшектен айырмайтын.

* 1:23 Немесе: берген уәдесін.

* 1:24 Немесе: Онда үш бұқаны.

* 1:28 Немесе: ол.

* 2:1 Яки: Жаратқан Ие мүйізімді жоғарылатты. (Мүйіз бұл жерде күш-қуат пен абырой-атақтың белгісі: 2:10.)

* 2:2 Яки: Берік жартас (Жар 49:24; Заң 32:4).

* 2:6 Яки: О дүниеге аттандырып.

* 2:8 Немесе: Даңқ пен салтанаттың тағын оған мұралық меншік ретінде табыстайды.

* 2:10 Немесе: Оның май жағу рәсімінен өткізілген адамының («мәсіхтің») мүйізін жоғары қояды. (Мүйіз: 2:1-дегі түсініктемені қараңыз. Мәсіх: Құдай халқының май жағу рәсімі жасалып тағайындалған патшасы: 10:1; Түсіндірмені де қараңыз.)

* 2:12 Яки: Жаратқан Иені (жақыннан) танымайтын (3:7; Бил 2:10).

* 2:13 1:3.

* 2:16 Леу 3:3-5,16; 4:10; 7:31.

* 2:18-19 Мыс 28:6,31.

* 2:21 (2:26; 3:19) Яки: Жаратқан Иенің киелі шатырының қасында (Леу 1:5).

* 2:24 Немесе: Жаратқан Иенің халқын азғырып, тура жолдан тайдырғандарың жайлы естігендерім.

* 2:25 Демек, олар әдейі күнә жасай бергендіктен, Құдай олардың жүректерін қасарыстырып қойған болатын (Мыс 5:2;4-9; 7:13,22-23; 11:9-10).

* 2:27 Яки: Құдай тағайындап, жіберген пайғамбар (9:6; Заң 33:1; Бил 13:6).

* 2:27 Мыс 4:27-28; 24:1.

* 2:28 2:18.

* 2:28 Мыс 28:1-6; 27:1-2; 30:1-3; Леу 7:34-36.

* 2:30 Мыс 29:9.

* 2:32 (4:11) Немесе: өз үйлерің қайғы-қасірет шекпек.

* 2:34 4:11.

* 2:35 Пат2 8:17; 20:25.

* 2:35 Яки: май жағу рәсімінен өткен патшаның (2:10; 16:12-13; Пат2 2:4; 5:3; Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» де қараңыз).

* 2:35 Яки: Мен оның үйін (яғни әулетін) берік орнатамын (Езк 44:15-16).

* 3:7 Немесе: Самуил Оны жақыннан танымайтын еді.

* 3:14 Немесе: олардың жаман қылықтарынан.

* 3:18 Немесе: орындалады.

* 3:20 Бил 20:1.

* 3:20 9:9; Рул 12:6; Заң 18:15.

* 4:1 Філістірлер: 4:9; Бил 3:3-4,[31]; «Жазба туралы мәліметті» де қараңыз.

* 4:4 Құдай сол жерде Исраил халқының өкілдеріне аян беріп, Өзінің еркін білдіруге уәде берген еді. Алайда соның шарты халықтың Құдайға адал болып, мойынсұнып жүрулері еді (Мыс 19:3-6; 5:10,17-22; 27:21).

* 4:7 Немесе: Олардың тәңірлері араларына келіпті!

* 4:8 Немесе: Құдайдан. (Көп тәңірлерге табынатын філістір халқы жалғыз шынайы Құдайды танымайтын.)

* 4:18 4:13.

* 4:18 2:31-32; 3:12-13; Леу 10:3.

* 5:1 Көне аты Ашдод. Ол Жерорта теңізінің жағалауына жақын орналасқан філістірлердің басты бес қаласының бірі еді (6:17; Елш 8:40).

* 5:6 Немесе: айналасын қатты жазалап, тышқандарды (яки: егеуқұйрықтарды) қаптатып, елді ойрандатты (6:4-5).

* 5:8 Сол заманда філістірлердің бес басты қаласының әрқайсысының өз әміршісі болып, солар билік жүргізетін (Еш 13:3; Бил 3:3; 16:5).

* 5:8 Еш 11:22.

* 5:9 Немесе: олардың шаптарында.

* 5:10 Немесе: Ашқалонға (6:17). Әкрон (Еш 15:45; Бил 1:18): осы есім Ақарон деп те айтылады.

* 6:2 Немесе: філістірлер діни қызметкерлері мен сәуегейлерін шақырып.

* 6:3 Леу 5:15-16.

* 6:4 Яки: егеуқұйрық (не басқа бір кеміргіш).

* 6:6 Мыс 7:13; 8:15,32; 9:34; 12:31.

* 6:7 Қашар: сиырдың екі жастан асқан ұрғашысы.

* 6:9 Яғни Исраил еліне (Еш 15:10; 21:16). (Осы қаланың аты Бет-Шамиш не Вефсамис деп те дыбысталады.)

* 6:14-15 Бет-Шәміш (яки: Бет-Шамиш) леуіліктерге арналған қалалардың бірі болатын (Еш 21:13-16).

* 6:19 Немесе: елу жасақшы. (Құдайдың Келісім сандығына жақындауға және ішіне қарауға діни қызметкерлерден басқаларға қатаң тыйым салынған болатын: Рул 4:20.)

* 7:3 12:10; Бил 2:12-13.

* 7:4 Басқа ұлттардың еркек не әйел кейпіндегі Бағал, Астарта (яки: Аштар, Ашторет) есімді жалған тәңірлеріне Құдай халқы да табынып, күнәға батып келген еді (Мыс 20:1-6; 32:3-6; Бил 2:1-2,11-15).

* 7:6 Пат2 23:16-17; Жоқт 2:19; Иш 55:1; 58:6-11.

* 7:12 Бұл 4:1-де атап өтілген Әбен-Езер қаласынан басқа жер.

* 7:14 Жар 14:7,13; 15:16; Мыс 3:8; Леу 13:29; Еш 10:5.

* 7:16 Жар 28:19; Бил 20:26; 21.

* 7:16 Еш 4:19-20; 5:9-10.

* 8:7 Исраил халқымен Синай тауында жасаған Келісіміне сай, Жаратқан Иенің Өзі — олардың Патшасы (Мыс 16:8; 20:2; Заң 17:14-20; Жыр 99:3).

* 8:16 Немесе: жастарыңды.

* 9:2 Саул Талут деп те аталады.

* 9:4 Немесе: Яминнің.

* 9:6 Яки: Құдайдың пайғамбары (2:27; 9:9-10).

* 9:8 Ширек мысқалдың салмағы үш грамдай.

* 9:12 (9:19; Пат3 3:2-4) Немесе: төбе басындағы ғибадат орнында.

* 9:16 10:1; Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» де қараңыз.

* 9:16 Мыс 3:7,9.

* 9:24 Осы үлес әдетте Құдайға бағышталған діни қызметкерлерге арналатын (Мыс 29:22,[27]). Бұл жерде Самуил Саулдың да енді Құдайдың қызметіне бағышталатынын білдірді.

* 9:25 Сол елдегі үй төбелері жайпақ, әрі шығып демалуға ыңғайлы болатын. Кейде қонақтарға арналған күрке тігіліп, бөлмелер де салынатын (9:26; Пат2 11:2).

* 10:3 Немесе: Табордағы үлкен емен ағашына.

* 10:3 Жар 28:19.

* 10:5 Немесе: Құдайға бағышталған төбеге. (Түпнұсқадағы Гибея сөзі «төбе» дегенді білдіреді. Гибея (яки: Геба) Саул тұрған қала болғандықтан, кейін «Саулдың Гибеясы» деп те аталатын: 10:10,26; 11:4; 15:34.)

* 10:5 Яки: (елге үстемдік жүргізуші) філістірлердің жасақшылар тобы (13:3,4,[23]).

* 10:5 19:20; Пат4 2:3,5.

* 10:5 Мыс 15:20; Пат2 6:5.

* 10:9 Немесе: Құдай Саулға басқа жүрек (яки: жан дүниесін) сыйлады (10:6; Жыр 50:12).

* 10:10 10:6; 11:6; 19:20; Жыр 50:13.

* 10:12 Бұл, пайғамбарлар тобын не Самуилдің өзін кекете айтылған сөз шығар. (Саулдың әкесі Қиш өте беделді адам болатын: 9:1.)

* 10:20 Таңдалу не қасиетті жеребе бойынша, не Құдайдың пайғамбарға білдірген сөзі арқылы болған шығар (14:36-42; Мыс 28:30).

* 10:25 Яки: оны (діни қызметкерлердің қолдарына тапсырып) Жаратқан Иенің алдына сақтап қойғызды.

* 11:8 Немесе: Исраил халқынан үш жүз, ал Яһуда руынан отыз әскери бөлімнің (яки: әулеттің ер адамының).

* 11:15 Мыс 20:24; Леу 7:12-17; 22:18-30.

* 12:3 Яки: Оның май жағу рәсімінен өткізілген адамының («мәсіхтің») алдында (2:10,35; 10:1).

* 12:10 (7:3; Бил 2:12-13; 10:10) Немесе: Бағал мен Астарта атты жалған тәңірлерге.

* 12:11 Яки: Гедеон, Барақ, Ефтах, Самсонды (Бил 7:1; 4:15; 12:1; 15:20).

* 12:17 Яки: өздерің үшін (8:5-8).

* 12:21 Яки: Олар шынында түкке тұрғысыз (Ерм 2:5).

* 12:22 Яки: Өзінің ұлы атына бола (Мыс 9:16; 20:24).

* 13:1 Немесе: Саул патша болуға тағайындалғанда отыз (яки: елу екі) жасқа толып, оның Исраилге патшалық құрғанына екі жыл өткен еді.

* 13:3 10:5; 13:16; 14:5.

* 13:3 Немесе: Ебердің ұрпақтары (13:7,19; 14:11; Жар 11:16; 14:13; 39:14).

* 13:5 Немесе: отыз топтан тұратын (яки отыз мың) соғыс күймелері, соларға мінетін алты жауынгерлер тобы (12:3).

* 13:6 Немесе: үңгірлер мен тікенді бұталарды.

* 13:7 Яки: Жалданушылардың кейбіреулері (13:3).

* 13:9 Яки: Шалып, өртеп ұсынуға және ризашылық білдіру үшін шалып, ұсынуға арналған құрбандық малдарды.

* 13:9 Самуил пайғамбар өзінің келіп, құрбандықты шалып, өртеп ұсынуын күтуді Саулға алдын ала ескерткен болатын (10:8). Алайда Саул пайғамбардың келуін күтпеді.

* 13:14 9:16; 16:1.

* 13:18 Яки: Себоим аңғары.

* 13:20 Філістірлер темір құралдар мен қару-жарақтар жасау өнерін Түркияны мекендеген хеттік халықтан үйреніп, б.з.д. 1200 жылдары Қанаханға алып келгенмен, оны құпия ұстайтын.

* 13:21 Мысқал: сол заманда он екі грамдай болатын өлшем бірлігі.

* 14:1 Яки: солтүстік жақтағы қарауылшылар тобына (13:23).

* 14:3 14:18.

* 14:4 Босес «Жылтыраған», ал Сенех «Ошағанды» дегенді білдіреді.

* 14:6 (31:4) Яки: сүндеттелмегендердің. (Сол заманда сүндеттелу Құдайдың өз халқымен жасаған Келісімінің сыртқы белгісі болатын: Жар 17:10.)

* 14:11 Немесе: еберлік. Яки: жалданушы көшпенді (13:3).

* 14:14 Яки: бір пар өгіз жарты күнде жыртып шығатын жердің көлемінде.

* 14:18 Патша Құдайдың еркін білгісі келіп, діни қызметкерге ресми жеңсіз сырт киімінің үстінен киілетін төс қалтада сақталатын қасиетті жеребелерді салдырмақ болды (14:19; 23:6-8; Мыс 28:15,[30]).

* 14:18 Немесе: «Құдайдың сандығын осында алып келіңіз», — деді. Себебі сандық сол кезде исраилдіктердің араларында болатын.

* 14:21 Немесе: өтіп кеткен исраилдіктер; яки: өтіп кеткен еберліктер (13:3; 14:11).

* 14:23 Яки: сол күні жеңіске жеткізді (14:45).

* 14:31 Аялон філістірлер мекендеген жазықтың шет жағындағы қала еді.

* 14:32 Яғни сойғанда қанын түгелдей ағызып тастамай. (Исраилдіктерге қаннан ауыз тиюге тыйым салынған еді: Жар 9:4; Леу 3:17.)

* 14:45 Яки: құтқарылуға (14:23).

* 14:47 (Пат2 8:3-4) Яки: Цованың.

* 15:1 Яки: Маған баяғыда өзіңе май жағу рәсімін жасап сені (2:35; 10:1).

* 15:2 Мыс 17:8-15; Рул 13:29; 14:45; Заң 25:17-19; Бил 3:13; 6:3-5,33; 7:10-12.

* 15:4 Немесе: екі жүз (әскери) топ.

* 15:4 Немесе: он (әскери) топ.

* 15:6 Мұса пайғамбардың әйелі осы Кен тайпасынан болатын (Мыс 2:21; Рул 10:29-33; Бил 1:16; 4:14-21).

* 15:11 Яки: тағайындағаныма қайғырып, қасірет шегудемін (15:35; Жар 6:6).

* 15:12 25:2,7-11.

* 15:17 Яки: патшасы етіп май жағу рәсімінен өткізген (9:16; 10:1; 15:1).

* 15:18 15:2-3,9; Еш 8:26; 10:28.

* 15:23 Яки: ауыр күнә, сиқыршылық секілді (Заң 18:10-11).

* 15:23 Құдай Саулдан бас тартқанымен, оның орнын басушы Дәуіт дайын болғанға дейін, Саулды патшалық дәрежесінде біраз уақытқа қалдыра тұрды.

* 15:32 Немесе: қорқып дірілдеп; яки: кісенмен бұғауланған күйі.

* 15:35 (15:11) Яки: тағайындағанына қайғырып, қасірет шекті.

* 16:1 Яки: бір мүйізіңді. (Сол кезде малдың мүйіздері ойылып, ыдыс ретінде қолданылатын.)

* 16:5 Яки: тазару рәсімін орындап, дайындалыңдар (Мыс 19:10,[14]).

* 16:6 Яки: Жаратқан Иенің патша болып, май жағу рәсімінен өтуге таңдап алған адамы (2:35; 12:3).

* 16:7 Яки: оның жан дүниесіне (мінезіне).

* 16:13 Яки: мүйізін (16:1).

* 16:14 Яки: Жаратқан Ие жол берген бір жын (16:16,23; Әйүп 2:6; Пат3 22:23; Шеж2 18:22; Тім1 1:20).

* 16:16 Яки: домбыра.

* 17:1 Еш 10:10; 15:35; Шеж2 28:18.

* 17:1 Осы қаланың аты Пас-Даммим деп те аталады (Шеж1 11:13).

* 17:4 Ғолият «Жалут» деп те аталады.

* 17:5 Яки: шамамен елу жеті килограмм.

* 17:6 Немесе: қысқа қылыш.

* 17:7 Немесе: ағаш сабы тоқымашының өрмегін керіп тұратын бақандай (жуан).

* 17:7 Яки: шамамен жеті килограмм.

* 17:12 Ефрата: Бетлехем қаласы мен аймағының көне аты (Жар 35:19; Рут 1:2; 4:11).

* 17:13 16:6,8-9.

* 17:17 Яки: шамамен жиырма екі литр.

* 17:18 Немесе: бөлімдерінің басшысына.

* 17:26 Немесе: Бұл сүндеттелмеген філістір (14:6; 17:36).

* 17:45 17:10,26.

* 17:52 Немесе: Ғаттың.

* 17:54 Иерусалим кейін Дәуіттің астанасы болды (Пат2 5:9).

* 17:55 Яки: мына жас жігіттің шыққан ата-тегі қандай?

* 18:1 Яки: Жонатанның жаны Дәуіттің жанымен байланысып, оны өзіндей жақсы көріп қалды.

* 18:5 Яки: табыспен.

* 18:5 Немесе: бүкіл жасаққа да.

* 18:6 Яки: қол барабандарда.

* 18:20 Ол Мелхола деп те аталады.

* 18:25 Яки: өлтіріп, сүндет терілерін. (Бұлар філістірлердің Құдайға бағынбағандықтарының белгісі болатын: 14:6.)

* 19:1 Немесе: Жонатан мен нөкерлеріне өзінің Дәуіттің көзін құртпақшы екенін айтты.

* 19:13 Немесе: бір жалған тәңірдің мүсінін (Жар 31:19).

* 19:14 Яки: қатты шаршап.

* 19:18 Набат деп те аталған бұл жерде Самуил пайғамбардың шәкірттері тұратын (19:20).

* 19:20 Немесе: ерекше көңіл күйіне түсіп, Құдайды мадақтады (10:5).

* 19:24 10:11-12.

* 20:5 Жылдың әрбір айын Құдайға бағыштаудың белгісі ретінде халық Оған әр айдың бірінші күні арнайы құрбандықтар мен басқа да тартулар ұсынатын (Рул 28:11-15).

* 20:8 Яки: Жаратқан Иенің алдында жасаған өзара келісімімізді.

* 20:17 Немесе: Дәуітке өзара сүйіспеншіліктері туралы сертін (келісімін) қайтадан жаңартқызды.

* 20:19 Яки: бұрынғы оқиғада (19:2-7).

* 20:23 Яки: кепіл, қолдаушы.

* 20:24 Яки: Дәуіт (тездетіп Бетлехемге барып келіп, Гибеяға кірмей) далада жасырынып қалды (20:6,[19]).

* 20:25 Немесе: Жонатан орнынан түрегеліп тұрып (16:5).

* 20:26 Құрбандық асына қатысу үшін тазару рәсімінен өту керек еді.

* 20:41 (20:19) Немесе: тас үйіндінің.

* 21:4 Мыс 25:30; Леу 24:5-9.

* 21:5 Немесе: Жорыққа шыққанда әйел атаулыдан аулақ жүретін әдетіміз бар (Пат2 11:8-13).

* 21:6 Мыс 25:30; Леу 24:5-8.

* 21:10 5:8; 6:17; 17:4; Еш 11:22; 13:3.

* 21:10 (27:2) Бұл есім Ахиш деп те айтылады.

* 21:11 18:7.

* 22:3 Дәуіттің атасы Ғабиттің шешесі моабтық Рут болатын (Рут 4:13,21-22).

* 22:7 Дәуіт басқа (Яһуда) руынан болғандықтан, Саул осында сықақтап айтқан болса керек.

* 22:9 21:7.

* 22:10 23:2,4,9-12; 30:7-8; Мыс 28:30.

* 22:14 Немесе: әрі бұйрықтарыңызды жүзеге асырушы.

* 22:18 Яки: (Құдайға бағынбаған) Едом халқынан шыққан.

* 22:18 Яки: салып, діни қызметкерлердің жеңсіз сырт киімін киген (2:18).

* 23:6-8 Сол киімнің үстінен киілетін төс қалтада Жаратқан Иенің еркін сұрап білуге қолданылатын жеребе тастары сақталатын (14:18-19,36-43; Мыс 28:15,[30]).

* 23:15 Яки: Хорем орманында. (Хорем «ну орман» дегенді білдіреді.)

* 23:19 Қырат басына салынған Зиф қаласынан Дәуіттің сарбаздарының қимылдарын бақылауға болатын.

* 23:23 Яки: күллі мыңдарынан да.

* 23:24 Яки: Есімонның оңтүстік жағындағы Араба алқабында (Заң 1:1,[7]).

* 23:28 Түпнұсқада: Села-Һаммахлекот.

* 24:1 Ескерту: Кейбір аудармаларда бұл аят 23:29 деп белгіленіп, осы тараудың қалған аяттарының таңбаларында бір санға айырмашылық бар.

* 24:1 Яки: Ен-Геди шұратының (оазисінің) маңындағы бой тасалап, бекінуге ыңғайлы қыратты, елсіз жерлерде.

* 24:7 Яки: Жаратқан Ие (патша болуға тағайындап) май жағу рәсімінен өткізген (10:1; 24:11).

* 24:13 Немесе: сізден кегімді қайтармақ.

* 24:15 Пат2 9:8; 16:9.

* 25:1 (25:2) Немесе: Паран деп аталған елсіз, қыратты аймаққа (Жар 21:21; Рул 10:12; 13:3).

* 25:2 15:12; Еш 15:55.

* 25:3 Набал есімі «ақымақ» дегенді білдіреді.

* 25:8 Әдетте қой қырқу мерзімінің соңында той өткізіліп, әркім қонақжайлылық танытатын (Пат2 13:23-24).

* 25:18 Яки: бес өлшем қуырылған дәнді дақыл (шамамен 35 литр).

* 25:28 Немесе: зұлымдық жасай көрмеңіз.

* 25:31 24:13.

* 25:41 (25:23; Жар 18:4) Яғни Тақсыр иемнің ең қарапайым тапсырмаларын да орындауға дайынмын.

* 26:6 Бұл есім Авесса деп те айтылады.

* 26:9 Яки: Жаратқан Ие тағайындаған, май жағу рәсімінен өткізген патшаға (2:10; 10:1; 26:11,16,[23]).

* 26:20 Яғни меншікті халқы Жаратқан Иеге ғибадат ететін жерден қашықта.

* 26:20 24:14.

* 27:2 21:11.

* 27:6 (30:1; Еш 15:31; 19:5) Осы атының өзге түрлері: Секелаг, Циклаг.

* 27:8 Айдаланы мекендеп, басқа халықтарды тонаушы тайпалар, әсіресе амалек тайпасы, Исраил халқына да көп зиян келтірген болатын (14:48; 15:2; Мыс 17:14; Еш 13:2; Бил 3:13; 6:3; 7:12).

* 27:10 Ерахмел Яһуда руының бір әулеті, ал Кен Исраилмен одақтас тайпа еді (15:6; 30:29; Бил 1:16; Шеж1 2:25).

* 28:3 25:1.

* 28:3 Құдай сиқыршылық пен бақсы-балгерлік атаулыға Таурат заңында қатаң тыйым салған болатын (Мыс 22:18; Заң 18:9-13).

* 28:6 Яки: не ұрим. (Сол кезде бас діни қызметкердің жеңсіз сырт киімі және төс қалтасындағы қасиетті жеребелер Дәуітке еріп жүрген Абиятардың қолында болды: 23:2,6,9-12; Мыс 28:30.)

* 28:7 (Еш 17:11) Яки: Айн-Дор (Гелбуе тауынан 30 шақырымдай солтүстік жақта орналасқан ежелгі қала).

* 28:13 Немесе: тәңірге.

* 28:14 15:27.

* 29:3 Немесе: еберліктер (14:11,[21]).

* 29:5 18:7; 21:11.

* 30:1 27:6-7.

* 30:1 Яғни Негев айдаласына (Жар 12:9).

* 30:10 Яки: тасыған судың. (Осы сай жаңбыр көп жауған кездерде тасып, одан өту тым қиын болатын.)

* 30:14 25:3; Еш 14:13; 15:13.

* 30:30 Немесе: Бор-Ашан.

* 31:4 14:6.

* 31:7 29:1,11; Пат2 4:4.

* 31:11 Жаңадан патшалық құра бастаған кезінде Саул Ғилақадтағы Ябес қаласын қатыгез жаудың қолынан құтқарған болатын (11:1-11).

* 31:12 Немесе: әкеліп, сонда (хош иісті заттарды) өртеп жіберді (Шеж1 10:12; Шеж2 16:14).

* 1:1 Пат1 26:10.

* 1:1 (Пат1 27:6; 30:1) Осы қала атының өзге түрлері: Секелаг, Циклаг.

* 1:15-16 Яки: Төгілетін қаның өз мойныңда.

* 1:18 (Еш 10:13) Яки: «Әділдің кітабында».

* 1:20 Ғат, Ашқалон: філістір қалалары (Пат1 6:17).

* 1:21 1:6; Пат1 28:4.

* 1:21 Осындай лағнет сөздері кейде өте терең қайғыны білдіретін ақындық тәсіл ретінде қолданылатын (Әйүп 3:3-26; Ерм 20:14-18).

* 1:27 Немесе: Қалайша қуаттылар қаза тапты, соғыс қарулары құртылды! (Мұндағы «соғыс қарулары» Саул мен Жонатанға астарлап меңзейді.)

* 2:4 Пат1 31:11-13.

* 2:8 Осы есім Иш-Бошет не Иевосфей деп те жазылады. Бұл кісінің басқа аты Ишбағал болатын (Шеж1 8:33; 9:39).

* 2:9 Ашур: немесе Гесур (Еш 12:5; 13:11). Ізрел: Ізрехел, Езрел деп те дыбысталады.

* 2:18 2:13; Шеж1 2:15-16.

* 2:27 Немесе: сіз (күш сынасу туралы) айтпағанда жасақ өз ағайындарын қуудан (бүгін) таң ата-ақ бас тартқан болар еді! (Осы шайқасқа шақырған Әбенирдің өзі болатын: 2:12,14.)

* 3:3 2:2; Пат1 25:3,42.

* 3:3 13:37; Еш 13:2,13.

* 3:7 Бұрынғы патшаның әйелін алу оның орнын басу дегенді білдіретін (12:8; 16:21).

* 3:14 Пат1 18:20,25,27; 19:11-13; 25:43.

* 3:18 Пат1 9:16; 15:28.

* 3:27 3:30; 2:20-23.

* 3:39 Пат3 2:32-34.

* 4:2 Еш 9:17; 18:25.

* 4:4 (Пат1 31:2-4) Жонатан Дәуіттің сырлас досы болатын (1-8; Пат1 19:1; 20:16-17).

* 4:6 (Көне грек аудармасы бойынша.) Немесе: Олар бидай алуды сылтауратып сарайдың ішіне кіріп, патшаның ішіне семсерді сұғып алды. Содан Рехап пен інісі Бағанах білдірмей қашып кетті.

* 4:10 1:4,10-16.

* 5:2 Пат1 13:14; 18:5,13,16; 25:30.

* 5:8 Яки: су жүргізетін үңгір жол (туннель) арқылы.

* 5:9 Яки: Кейін ол Миллодан бастап (Пат3 9:15,[24]).

* 5:11 Тир: бүгінгі Ливан елінде орналасқан, кемежайы бар үлкен қала. Ливан тауларында мықты самырсын (балқарағай) ағаштары өсетін (Шеж2 2:3; Иш 2:13).

* 5:13 Сол заманғы патшалардың көп әйел алу әдеті Құдайдың еркіне қарсы жайт болып, Дәуіттің кейінгі өміріне молынан залалын тигізді (Заң 17:17). Кәнизак: әйелдікке алынған күң.

* 5:18 (5:22; 23:13) Иерусалим қаласынан оңтүстік-батыс жақтағы аңғар (Еш 15:8; 18:16).

* 5:21 Кейін олар сол мүсіндерді өртеп жіберді (Шеж1 14:12; Леу 26:1).

* 5:23 Немесе: шырша.

* 5:24 Яки: үстінен сап түзеп жүргендей дыбысты.

* 5:25 Немесе: Ғабағоннан; яки: Гебадан.

* 5:25 Еш 12:12; 21:21.

* 6:2 Осы қаланың басқа аты: Кирият-Иғарым (Еш 15:9; Пат1 7:1; Шеж1 13:6).

* 6:2 Мыс 25:22; Пат1 4:4.

* 6:3-4 Пат1 7:1.

* 6:5 Пат1 10:5; Шеж1 25:6.

* 6:7 Келісім сандығын Құдай Өзі тағайындаған Қахаттан тараған діни қызметкерлер ғана арнайы сырықтарымен көтеріп жүруге тиіс болатын. Сандықты арбаға тиеуге не басқалардың оған қол тигізіп ұстауына қатаң тиым салынған еді (Мыс 25:10-15; Рул 4:5-6,[15]).

* 6:10 Немесе: Ғабит-Дардың.

* 6:13 Немесе: бордақыланған баспақты.

* 6:14 Діни қызметкерлер және леуілік көмекшілері Жаратқан Иеге қызмет еткенде осындай киім киетін (Пат1 2:18; 22:18).

* 6:16 Пат1 18:27.

* 6:19 Немесе: бір қадақ кептірілген құрмадан.

* 7:2 (5:11) Немесе: самырсын (яки: балқарағай) тақтайларымен қапталған (сәулетті) сарайда (Ерм 22:14; Хақ 1:4).

* 7:6-7 Немесе: Исраилді бағып жүруге тағайындаған руларына; яки: билерге (Шеж1 17:6).

* 7:11 Пат1 12:9-11; Бил 3:7-11.

* 7:11 Немесе: Жаратқан Ие сенің үйіңді (яғни әулетіңді) бекітпек.

* 7:12 Яғни о дүниеге аттанғаныңда.

* 7:13 7:16; Шеж1 28:7; Жыр 88:4-5,29-30,36-38; Иш 9:7.

* 7:14 Яки: Мен оны бауырыма басып рухани Әкесі боламын, ал ол рухани ұлым болады (Жыр 2:7; 88:27-28).

* 7:15 Пат1 13:13-14; 15:28; 16:14.

* 7:16 Немесе: Сенің алдыңда.

* 7:18 Немесе: Дәуіт (өз бөлмесіне) кіріп.

* 7:19 Яки: қызметшіңнің.

* 7:23 Немесе: Себебі Сен, уа, Құдай, қасына келіп, оны Мысырдан, өзге халықтардан және олардың табынған тәңірлерінен азат еттің. Сонда Сен халқыңның көз алдында ұлы да үрей туғызатын кереметтер жасадың.

* 7:23 Мыс 9:16; Шеж1 17:21; Иш 63:11-14.

* 7:27 Яки: «Әулетіңнің билігін нығайтамын». (Немесе: «Саған үй салып беремін».)

* 8:1 Яғни Ғат қаласын (Шеж1 18:1). Түпнұсқада: Метег-Амма.

* 8:2 Моабтықтар Исраил халқын азғындыққа салынып, жалған тәңірлерге табынуға еліктірген еді (Рул 22:4-6; 25:1-4).

* 8:3 Соба (яки: Цоба): бүгінгі Сирияның астанасы Дамаскіден солтүстікке қарай жүз шақырымдай жерде орналасқан ежелгі қала мен патшалық, Саул олардың патшаларын жеңіп шыққан еді (Пат1 14:47-48). Ададәзер есімінің Хададәзер мен Адраазар деген түрлері де бар.

* 8:5 Яки: сириялықтар (Жар 25:20).

* 8:9 Имаф деп те аталатын Хамат қаласы Дамаскіден солтүстікке қарай екі жүз шақырымдай жерде орналасқан еді. Тоу: осы есім Той немесе Фой деп те дыбысталады.

* 8:12 Немесе: Арама; яки: Сирия.

* 8:13 Немесе: арамалықты; яки: сириялықты.

* 8:16 Оның есімі Еһошапат деп те жазылады.

* 8:16 (20:24; Пат1 4:3) Яки: шежіреші.

* 8:18 Еходай: осы есім Еһояда не Иодай деп те дыбысталатын.

* 8:18 Крит аралы арқылы Таяу шығысқа көшіп келген пелеттіктер філістірлермен ұлттас, ал кереттіктер Крит аралының жергілікті халқынан шыққан болса керек.

* 8:18 Немесе: ұлдары діни қызметтерді атқарды.

* 9:3 4:4.

* 9:8 Яки: сұрауы жоқ өлген ит іспетті еш күшсіз әрі құрметсізбін (16:9; Пат1 24:15).

* 10:1 Пат1 11:1.

* 10:6 Яки: сириялықтардың (8:3,[5]).

* 10:18 (Шеж1 19:18) Немесе: атты әскерін.

* 11:3 Осы әйел Батшеба деп те аталатын. Хеттік Ұрия Исраилдің атақты Отыз батырының біреуі еді (23:39).

* 11:8 Немесе: Үйіңе барып аяғыңды жу!

* 11:8 Яки: (патшаның дастарқанынан) сарқыт (Жар 43:34).

* 11:21 Яки: Еруб-Бағал (Гедеон) (Бил 6:32; 8:29-31; 9:51-57).

* 12:6 Мыс 22:1.

* 12:9 (Мыс 20:13,14,[17]) Немесе: Жаратқан Иенің сөзін (бұйрығын).

* 12:13 Жыр 50:2-6.

* 12:14 Немесе: осы қылығыңмен сен Жаратқан Иенің дұшпандарына Оны қорлауға сылтау бергенің үшін. (Дәуіт Таураттағы Он басты өсиеттің төртеуін бұзып, патшалық билігін өзіне адал қызметшісіне қарсы әділетсіз түрде қолданған еді.)

* 12:30 Отыз төрт килограмдай.

* 13:1 Дәуіттің тұңғышы Амнонның шешесі ізрелдік Ахиноғам, ал Абессалом мен Тамардың шешесі Гесур патшасы Талмайдың қызы Маха еді (3:2-3).

* 13:3 Осы есім Шимеях не Самай деп те дыбысталатын (Пат1 16:9; 17:13).

* 13:21 Құмыран қолжазбалары мен Септуагинта аудармасы бойынша.

* 13:37 Ежелгі Гешур қаласы мен патшалығы Ғалилея көлінің солтүстік-шығысында орналасқан болатын (3:3; Еш 13:13; Шеж1 2:23; 3:2).

* 14:7 Немесе: бауырының көзін құртқаны үшін оған әділ жазасын тартқызудан тайынбаймыз (Рул 35:19; Заң 19:12).

* 14:16 Яки: Құдайдың меншігінен (Оның таңдап алған халқынан) (Пат1 26:19).

* 14:26 Шамамен 2,5 кг.

* 15:1 Пат1 8:11; Заң 17:16.

* 15:7 Немесе: Қырық (яки: Көп).

* 15:16 5:13.

* 15:24 6:13; 8:17.

* 15:27 Немесе: Сіз көріпкелсіз бе? (24:11; Пат1 9:6-9; 23:9-12)

* 15:32 Яғни Зәйтүн тауының басына (15:30; 16:1).

* 15:37 15:32; 16:16; Пат3 4:5; Шеж1 27:33.

* 16:3 9:1-3,9-13; 19:24-30.

* 16:5 Зәйтүн тауының шығыс беткейінде орналасқан буняминдік елді мекен (3:16; 17:18).

* 16:8 Шимей осында Әбенир мен Ишбосеттің қастандықпен өлтірілгендеріне (3:27-29; 4:5-12) және Саулдың жеті ұрпағының өлімге бұйырылғанына (21:1-14) сілтеген болса керек. Алғашқыларына Дәуіттің еш қатысы болмады, ал соңғы үкім Жаратқан Иенің еркіне сай болды.

* 16:9 3:8; 9:8; Пат1 24:15.

* 16:11 Буняминдік: Исраилдің бұрынғы патшалары Саул мен Ишбосеттің руласы. Шимей Саулдың өз әулетінен шыққан еді (16:5).

* 16:11 12:10.

* 16:17 Яғни Дәуіт патшаға (15:32,[37]).

* 16:22 Осылай Абессалом өзінің әкесінің орнын басқанын да ашық көрсетті (12:8,11-12).

* 17:25 Немесе: исраилдік, яки: ысмағұлдық (Шеж1 2:16).

* 17:27 10:1-2; 12:29-30.

* 17:27 9:4.

* 17:27 19:31-32.

* 18:18 Абессаломның үш ұлы (14:27) жас кездерінде қайтыс болған болса керек.

* 18:18 Саул да кезінде өзіне ескерткіш тұрғызған болатын (Пат1 15:12).

* 18:21 (Шеж2 14:8; Ерм 13:23; Соф 2:12) Немесе: құшандыққа (Рул 12:1; Абқ 3:7).

* 19:27 16:3.

* 19:31 17:27-29.

* 19:37 Қимхам Барзилайдың ұлы болса керек (Пат3 2:7; Пат2 17:27-29).

* 19:39 Немесе: бетінен сүйіп.

* 19:40 Яғни Исраилдің солтүстігін мекендеген рулардың жасағының жартысы. (Басқа солтүстік жасақшылар осы оқиғаға қатысуға үлгірмеген болса керек: 19:41,43.)

* 20:1 Осы есімнің Савей деген түрі де бар. Бихри (яки Бехер): Буняминнің екінші ұлы (Жар 46:21).

* 20:3 15:16; 16:21,22.

* 20:14 Исраилдің қиыр солтүстігіндегі қала (Пат3 15:20; Шеж2 16:4).

* 20:24 Осы есім Адонирам не Хадорам деп те дыбысталады (Пат3 12:18).

* 20:24 Немесе: мемлекеттік хатшы, шежіреші (8:16).

* 21:2 Еш 9:15,19-21.

* 21:2 Олардың тұрған қаласы Гибеон Саулдың шыққан руының жер үлесінде орналасқан еді (Шеж1 8:29,33; 9:35,[39]).

* 21:3 20:19; Пат1 26:19.

* 21:5 4:2-3.

* 21:6 (21:9; Рул 25:4) Немесе: Жаратқан Иенің таңдаулысы Саулдың мекені Гибеяда (21:9; Пат1 10:1,[26]).

* 21:7 Пат1 18:3; 20:15,17,42; 23:18.

* 21:8 Бұл Жонатан ұлы Мепібосеттен басқа (21:7).

* 21:12 Пат1 31:3,10-13.

* 21:14 21:1,10; 24:25; Шеж2 7:13-14.

* 21:16 Заң 2:10-11,20-21.

* 21:16 Шамамен 3,5 кг.

* 21:18 Гәзер қаласының маңында (Шеж1 20:4).

* 21:19 Осы есім Ягаре не Ягаре-Оргим деп те айтылады (Шеж1 20:5).

* 21:19 Яки: тоқымашының өрмегін керіп тұратын ағаштай жуан (Пат1 17:7; Шеж1 11:23; 20:5).

* 21:21 (Пат1 16:9; Шеж1 2:13) Осы кісінің өзге аттары: Шимей, Сафай.

* 22:9 Немесе: Танауынан. (Осы жырда Құдай Тағаланың қаһары және Өзінің қызметкерін зор құдіретпен құтқарғаны жанартаудың атқылағанындай және жойқын дауылдың жоғарыдан соғып өткеніндей астарланып бейнеленген.)

* 22:11 Яки: Керубтер күймесінің үстіндегі тағына. (Бұл жерде астарлы мағынада қолданылған: 22:9-ға берілген сілтемені қараңыз; Жыр 79:1; 103:4; Езк 1:4-9,15-19,22-28.)

* 22:13 Немесе: от шоғы.

* 22:14 Немесе: Хақ Тағала қатты дауыстады.

* 22:20 Яғни ашық та қауіпсіз орынға (Жыр 17:20; 30:9; 117:5).

* 22:29 (Мих 7:8) Немесе: Уа, Жаратқан Ие, Сенің арқаңда лаулайды өмір шырағым (Нқл 13:9).

* 22:29 Әйүп 29:3; Жыр 17:29; 26:1; 83:12; Иш 2:5.

* 22:32 (22:47; Жыр 17:32; 26:1) Яғни біз Жаратқан Иеден басқа кімді тау құзын паналағандай паналай аламыз?!

* 22:36 Немесе: Жеңісіңді.

* 22:36 Немесе: Мені жоғарылату үшін Сен еңкейіп иілесің.

* 22:48 Яки: Құдай мені ақтап, кегімді қайтарған.

* 23:1 Яки: Құдай май жағу рәсімін жасатып тағайындаған (Пат1 2:10).

* 23:1 1:17-27; Пат1 16:14-23; Забур жырларының басында берілген мәліметті де қараңыз.

* 23:7 Жыр 2:9; Иш 33:12; Мат 13:7,22,30; Евр. 6:8; Аян 19:15.

* 23:8 Осы аттың басқа түрлері: тахамандық Жошеб-Бәсебет не Исбосет.

* 23:9 Шеж1 11:12; 27:4.

* 23:9 Шеж1 11:13.

* 23:11 Яки: жасымық (Жар 25:34).

* 23:13 5:17-25.

* 23:14 Яғни Адуллам үңгірін (23:13; Пат1 22:1,[4]).

* 23:15 Бетлехем Дәуіттің туып-өскен ата мекені еді (Пат1 16:1,[13]).

* 23:18 Немесе: Әбішай Үш батырдың басшысы еді (Пат1 26:6).

* 23:19 Немесе: Үш батырдың арасында даңқты болып, оларға басшылық еткенмен, Әбішай Үш батырдың біреуі болған жоқ (23:8-11).

* 23:20 Осы есім Ехояда не Иодай деп те дыбысталатын.

* 23:23 (8:18; 20:23) Яки: өзінің жеке сақшыларының басшысы.

* 23:27 (21:18; Шеж1 11:29; 20:4; 27:11) Оның басқа аты: Мебуннай.

* 23:30 Немесе: Ғағаштағы сайлар жағынан шыққан.

* 23:38 Немесе: яттирлық (Пат1 30:27; Еш 15:48).

* 23:39 11:3,6,11.

* 24:1 21:1; Шеж1 21:1; Әйүп 1:6; Зәк 3:1; Жақ 1:13-15.

* 24:7 Яки: Негев деген шөлді даладағы.

* 24:10 (Пат1 24:6) Немесе: Дәуіттің жүрегі қиналып.

* 24:11 Немесе: Дәуітке қызмет ететін, Құдайдың аянын көруші Ғад пайғамбарға (Пат1 22:5; 9:9).

* 24:13 Немесе: үш.

* 24:16 Орнаның есімі Арауна деп те дыбысталатын.

* 24:20 24:22; Шеж1 21:20.

* 24:24 Шамамен 600 г.

* 24:25 24:16.

* 1:5 Адониях Дәуіттің төртінші ұлы, оның шешесі Аггит болатын (Пат2 3:4).

* 1:5 Немесе: салт аттыларды.

* 1:6 Пат2 3:3; 13:22,28-29; 14:25; 15:10-16.

* 1:8 Немесе: Шимей мен оның серіктері — Дәуіттің батырлары (Пат2 23:8-39). (Осындағы Шимей 2:8-де аты аталған буняминдік Шимейден басқа, Ела ұлы Шимей болуы ықтимал: 4:8.)

* 1:9 Яки: Зохелет.

* 1:10 Пат2 12:24.

* 1:23 1:28.

* 1:50 Күнәнің құнын өтейтін құрбандықтардың қанынан сол шошақтарға жағылатын. Адониях оларды ұстап алып, Құдайдан өзін рақымымен қорғауын өтінсе керек (Леу 4:7; Мыс 21:13-14).

* 2:3 Заң 4:1,45.

* 2:4 Пат2 7:11-12; Жыр 88:34-37; 131:11-12.

* 2:5 Пат2 3:27; 20:10.

* 2:8 Пат2 16:5-8; 19:18-23.

* 2:10 Яғни о дүниеге аттанды.

* 2:17 Дәуіт патша марқұмның айрықша күтушісі болған Абисағаны әйелдікке сұрауы арқылы Адониях өзінің әлі де патшалық билікке үміткер екенін білдірді (2:15,22; Пат2 16:21-22).

* 2:26 1:7.

* 2:26 Пат1 22:20-23; 23:6,8-9; Пат2 15:24-29.

* 2:27 Пат1 2:33-36.

* 2:28 1:50.

* 2:35 2:27; Пат1 2:35; Шеж1 6:12,53; 24:3.

* 2:44 Немесе: өзің де білесің, жүрегің де біледі; яки: ішіңнен білесің.

* 3:1 Яки: туыстасып (Шеж2 18:1).

* 3:4 Жаратқан Иенің кездесу шатыры және құрбандық үстелі сол жерде болатын (Шеж1 21:29; Шеж2 1:3,[5]).

* 3:9 Яғни жайттарды дұрыс түсіне алатын ақыл-парасат, кішіпейілділік пен даналық (3:11,28; 4:29).

* 3:16 Леу 19:29.

* 4:3 Пат2 8:16.

* 4:19 Немесе: Сол аймақта тек бір әкім ғана болатын.

* 4:25 Яки: әр адам өзінің жүзім бұтасы мен інжір ағашының астында отыратын (Мих 4:4; Зәк 3:10).

* 4:26 Немесе: қырық. (Сүлеймен патшаның 1400 күймесі болды, әрқайсысына аттар қос-қостан жегілетін: 10:26.)

* 4:26 Немесе: салт аттысы.

* 4:27 4:7.

* 4:29 3:11-12.

* 4:33 Яки: үсопқа (иссопқа) (Мыс 22:12).

* 5:1 2:3; Пат2 5:11.

* 5:5 Пат2 7:13.

* 5:6 Сидон Финикия (Ливан) жеріндегі Тирмен көршілес аймақты қала мен ел еді (Жар 10:15; Езр 3:7).

* 5:11 Немесе: 20 күбіден.

* 5:11 (Мыс 29:40; Рул 28:5) Яғни келіде түйіп шығарылған ең таза әрі қымбат зәйтүн майын.

* 5:18 Гебал: Ливан елінің солтүстігіндегі Библос қаласы.

* 6:1 Б.з.д. 966 ж.

* 6:1 Немесе: жылының екінші айында, демек, зиф айында. (Сол заманғы күнтізбе бойынша зиф айы жылдың екінші айы, қазіргі сәуір айы, болатын.)

* 6:2 Яки: ұзындығы 31,5 м, ені 10,5 м, биіктігі 15,75 м шамасында болды. (Осында қолданылған шынтақтың көне өлшемі шамамен 52,5 см болатын: Шеж2 3:3; Езк 40:5).

* 6:4 Немесе: торларымен безендірілген жақтаулары бар.

* 6:6 Яки: Қосалқы бөлмелердің төбелерін көтеріп тұратын бөренелер қабырғаға салынған арнайы кертпештерге (шығыңқы жерлерге) сүйеніп тұрды.

* 6:23 Немесе: керубтердің (Мыс 25:18).

* 6:37 6:1.

* 6:38 Немесе: жылдың бул айында, демек, сегізінші айда. (Сол заманғы күнтізбе бойынша бул айы сегізінші ай, қазіргі қазан айы, болатын: 6:1.)

* 7:3 Немесе: қырық бес қырлы бөрене, әр қатарда он бес қырлы бөренеден.

* 7:12 6:36.

* 7:13 Оның аты Хирам-Әби не Хурам деп те жазылатын.

* 7:19 Немесе: қызғалдақ гүлдеріне.

* 7:26 Барлығы шамамен 45000 л.

* 7:29 Яғни керубтердің (6:23).

* 7:45 Яғни өртелген құрбандықтардың күлін шығаруға арналған шелектер (Мыс 27:3).

* 8:2 Сол заманғы діни күнтізбе бойынша етаним атты жетінші айда.

* 8:4 3:4; Пат2 6:17; Шеж2 1:3.

* 8:9 Мыс 24:7,8; 40:20; Заң 4:13.

* 8:11 (Мыс 40:34-35) Яки: салтанатты ұлылығы.

* 8:12 Мыс 19:9; 34:5; Леу 16:2; Заң 5:22; Жыр 17:10; 96:2.

* 8:17 Пат2 7:2; Шеж1 17:1; 22:1-6.

* 8:35 (8:33; Шеж2 6:24) Яки: Сенің (киелі) атыңды мойындап.

* 8:37 Шеж2 6:28.

* 9:2 3:5.

* 9:11 Немесе: арша; яки: кипарис.

* 9:13 Кейін Хирам осы қалаларды Сүлейменге қайтарып берген болса керек (Шеж2 8:2; Еш 19:27).

* 9:14 Шамамен төрт тонна.

* 9:15 Немесе: Милло есімді бекіністі (9:24; 12:27; Пат2 5:9; Шеж2 32:5).

* 9:18 Яки: Тадмор.

* 9:22 Немесе: уәзірлері, лауазымды қызметкерлері.

* 9:24 9:15.

* 9:26 Ақаба шығанағының солтүстік шетіндегі кемежай қаласы (Заң 2:8; Шеж2 8:17). Оның аты Эйлат деп те жазылады.

* 9:28 Оңтүстік Арабияда, шығыс Африкада не Үндістанда орналасқан жер (Шеж2 8:18). Оның аты Офир деп те жазылады.

* 9:28 Шамамен он бес тонна.

* 10:1 Немесе: Сүлейменнің Жаратқан Иенің атына байланысты даңқы туралы.

* 10:1 Қазіргі Йеменнің жерінде орналасқан ежелгі ел (Шеж2 9:1; Жыр 71:10,[15]).

* 10:4 Немесе: салғызған (киелі) үйін.

* 10:11 9:28.

* 10:11 Шеж2 9:10.

* 10:16 Шамамен 3,5 кг.

* 10:17 7:2; 10:21; Шеж2 9:16,20.

* 10:19 Немесе: арқалығының жоғарғы жағында жас бұқа басының мүсіні бар еді.

* 10:22 Шеж2 9:21.

* 10:22 9:26-28.

* 10:24 3:9,12,28; 10:1,4; Нқл 2:6.

* 10:26 Шеж2 9:25.

* 10:28 (Заң 17:16; Шеж2 1:16; 9:28) Немесе: Мұзұр мен Кіликиядан. (Осы ежелгі екі ел қазіргі Түркияның оңтүстік жағында орналасқан.)

* 10:29 Шамамен 7 кг (Шеж2 1:17).

* 10:29 Яки: сириялық.

* 11:3 Заң 17:17; Пат2 5:13.

* 11:4 8:61; 9:4; 15:3,14.

* 11:23 (Пат2 8:3; 10:16) Арама (бүгінгі Сирия) еліндегі ежелгі қала және ел.

* 11:24 Пат2 10:8,18.

* 11:27 (9:15,[24]) Немесе: Сүлеймен Миллоны салдырып.

* 11:33 Немесе: Ол.

* 11:33 9:6-7; 11:5-9; Ерм 2:13.

* 11:36 Немесе: Дәуіттің (өмір) «шырағы» (оның болашақта патшалық құратын ұрпақтары арқылы) Менің көз алдымда өшпей жана беруі үшін (15:4; Шеж2 21:7; Жыр 131:17).

* 11:39 12:16,19-20,24; 14:25-26; Жыр 88:39-46.

* 11:40 Шешонк І перғауынның Шишақ және Сусаким деп те жазылады. Мысырдың 22-ші патша әулетінің негізін салған ол кейін Иерусалимге қарсы аттанды (14:25).

* 11:41 (Шеж2 9:29-31) Яки: шиыршық жазбада. (Ол қолымызға жеткен жоқ.)

* 12:1 Солтүстік рулардың басты қалаларының бірі — Сихемде Исраил халқы ежелде Жаратқан Иеге адал болу жайлы Келісімін бекіткен еді (Еш 24:22-27).

* 12:2 11:26-31,40.

* 12:15 11:29-39.

* 12:16 Пат2 20:1; Шеж2 10:16.

* 12:18 (4:6; 5:14) Осы есімнің Адорам мен Хадорам деген түрлері де бар.

* 12:20 12:1-3.

* 12:22 Демек, Өзінің пайғамбары, яғни хабаршысы (Заң 33:1; Пат1 2:27; 9:6).

* 12:24 11:31-33; 12:15.

* 12:25 12:1.

* 12:28 Мыс 20:4; 32:4-8.

* 12:29 Жар 28:17,22; 35:1,9-15; Ош 8:4-6; 10:5.

* 12:29 Бил 18:29-31.

* 12:30 Мыс 20:2-6; Леу 19:4.

* 12:31 Мыс 28:41; Рул 18:7.

* 12:32 Леу 23:33-34; Рул 29:12.

* 13:1 Немесе: Құдайдың адамы; яки: Құдайдың хабаршысы (12:22; Пат4 23:17).

* 13:18 Жар 3:4-5; Иш 9:15; Ерм 5:12-13; Нқл 12:22.

* 13:32 Яғни Солтүстік Исраил патшалығының. (Самария кейін сол елдің астанасы болды; оның аты кейде бүкіл елді астарлап білдіретін: 16:24,28,29; Ош 8:5.)

* 14:15 Қанахандықтар табынатын әйел тәңір, Жаратқан Ие сондайларға құлшылық етуге қатаң тыйым салған еді (Мыс 34:13-14; Заң 12:3-4).

* 14:22 Мыс 20:5.

* 14:24 Бұндай теріс қылықтар Таурат заңында қатаң тыйым салынған (Заң 23:17).

* 14:25 11:40.

* 14:26 10:17; Шеж2 9:15-16; 12:9.

* 14:31 Осы есімнің өзге түрлері: Абиям, Авия.

* 15:2 Маханың әкесі гибеялық Ұриел еді (Шеж2 13:2).

* 15:4 Немесе: (өмір) шырағын берді (11:36).

* 15:10 15:2; Шеж2 11:20.

* 15:12 14:24.

* 15:12 Шеж2 14:3.

* 15:13 Заң 7:5; Шеж2 14:3; 15:13.

* 15:14 3:4; Пат1 9:12; 10:13; Шеж2 15:17.

* 15:16 15:32-33.

* 15:17 Мысалы, Жаратқан Иеге ғибадат етпек болған Солтүстік Исраилдің адамдары (12:26-29; Бил 19:13,[18]) және саудагерлер керуендері (10:2,10; Жар 37:25).

* 15:17 Еш 18:25; Бил 19:13.

* 15:18 Бен-Хададтың есімі (жалған тәңір) Хададтың ұлы, яғни қызметшісі, дегенді білдіреді. Сол жалған тәңір Бағал және Риммон деп те аталатын (16:31-32; Пат4 5:18).

* 15:20 Яки: Ғалилея (Еш 11:2; 12:3; Пат4 15:29).

* 15:22 Еш 18:24,26.

* 15:23 Шеж2 16:12-13.

* 15:26 12:28-33; 13:33-34; 14:16.

* 15:29 14:10,14.

* 15:32-33 15:16.

* 16:7 Немесе: оның (қастандықпен Надабтың) көзін құртқанына бола (15:27-30).

* 16:12 16:3.

* 16:15 15:27.

* 16:16 Омри есімінің Амри, Амврай деген түрлері де бар.

* 16:21 Осы есім Тібни не Фамний деп те жазылады.

* 16:24 Шамамен 70 кг.

* 16:33 Мыс 34:13; Пат4 13:6; 17:16; 21:3; Ерм 17:1-2.

* 16:34 Еш 6:26.

* 17:3 Осы сайдың аты Керит деп те жазылады.

* 17:9 Сидон: Ахабтың азғын әйелі Езабелдің туған қаласы (16:31; 18:13,19; 19:2).

* 17:18 Яки: Құдайдың пайғамбары (12:22; 13:1; 17:24).

* 18:2 Яғни Солтүстік Исраилде (13:32; 21:1).

* 18:4 16:31-33; 18:13; 19:2,10,14; 22:23.

* 18:12 Пат4 2:11,16; Езк 3:12-14; 8:3.

* 18:18 9:9; 16:31; Мыс 20:2-5.

* 18:21 Яки: Қашанғы екі аяқтарыңмен бірдей ақсаңдап жүрмексіңдер?!

* 18:29 Рул 28:3-5; Шеж1 16:40; Жыр 140:2.

* 18:30 19:10.

* 18:31 Мыс 24:4; Еш 4:3-4; Езр 6:17; Езк 47:13.

* 18:31 Жар 32:28.

* 18:38 Яки: Жаратқан Иенің жай оты түсіп (Жар 15:17; Леу 9:24; 10:1-2; Бил 6:21; Пат4 1:10; Шеж1 21:26; Жыр 17:13-15; 77:48).

* 18:40 Мыс 22:20.

* 18:46 Пат4 3:15; Езк 1:3.

* 18:46 25 шақырымның үстінде.

* 19:8 Сол кезден алты жүз жыл бұрын Жаратқан Ие Хориб (яғни Синай) тауында Мұса пайғамбар арқылы Исраил халқына Таурат заңын тапсырып, олармен Келісім жасасқан болатын (8:9; Мыс 19:1-9; 20:1-24).

* 19:16 Еліше пайғамбардың есімі Елисей не Аляса (Ал-Яса) деп те жазылады.

* 19:19 Бұл Ілиястың Елішені өз ізбасары етіп тағайындағанын білдірді (Пат4 2:13).

* 19:20 Немесе: Қайта орал! Мен саған не істедім?

* 20:13 20:28; Мыс 6:7; 7:5; 8:22.

* 20:27 Осы жазық шайқас алаңы Ғалилея көлінің оңтүстік жағындағы Иордан алқабында болған болса керек.

* 20:28 Яки: Құдайдың (тағайындап, жіберген) бір адамы (17:18).

* 20:28 20:13.

* 20:35 Пайғамбарлар шәкірттері делінген қауымдар Құдайға айрықша бағышталып, Оны мадақтайтын (Пат1 10:5-6).

* 20:42 (22:31-37; Пат4 6:24; 8:12; 18:33-34) Немесе: оның әскері үшін сенің әскерің.

* 21:1 Кейде Солтүстік Исраил патшалығы оның астанасы Самарияның атымен аталатын (13:32). Ізрел қаласының аты Ісрехел не Исреель деп те жазылады.

* 21:3 Таурат заңы бойынша, Исраилдің жері әулеттер мен отбасыларға тұрақты мұра ретінде үлестіріліп, оны басқаларға біржола сатуға не сыйлауға болмайтын (Леу 25:23).

* 21:5 16:31; 18:4; 19:2; 21:25.

* 21:8 Яки: қаласының басшылары мен атақты байлары (не: ақсүйектері).

* 21:10 (Мыс 22:28; Леу 24:15-16) Осы айып, әрине, сылтау ғана болатын.

* 21:17 17:1.

* 21:24 14:11; 16:4; Ерм 15:3.

* 21:25 Яки: сатылған (16:30-33; 21:20,[26]).

* 21:26 Немесе: тәңірсымақтардың (азғындық) жолына түсіп.

* 22:3 Рамот Араманың патшасы Бен-Хадад Ахабқа қайтарып беруге уәде еткен қалалардың біреуі болса керек (20:34).

* 22:6 Түпнұсқадағы осы сөз екі ұшты еді: ол жалған тәңір Бағалды да шынайы Құдай — Жаратқан Иені де білдіре алды. Әлгі жалған пайғамбарлар халықтың Бетел мен Дандағы тәңір мүсіндеріне (12:28-29) және Бағалға арналған табыну қызметтеріне құлшына қатысып жүрген болса керек (18:19; Пат4 10:19).

* 22:8 Осы есім Михей деп те жазылады.

* 22:8 Яки: тек жағымсыз жайттардың келетінін ғана (Жаратқан Иенің атынан) алдын ала білдіреді.

* 22:10 Яки: жанындағы ашық қырманда (Пат2 24:16; Шеж2 18:9).

* 22:10 18:29; Заң 18:10; Ерм 27:14-16; Езк 13:1-6.

* 22:18 22:8.

* 22:19 Әйүп 1:6; 2:1; Иш 6:1-3; Дан 7:9-10.

* 22:21 Яки: жын (Бил 9:23; Пат1 16:14-15).

* 22:36 22:17.

* 22:38 21:19.

* 22:38 Құдай халқының басқа тәңірлерге табынуы Жаратқан Иенің Келісіміне қарсы жасаған опасыздық әрі неке адалдығын бұзушылық деп те бейнеленетін (Мыс 34:15; Леу 17:7; 20:5-6; Заң 31:16; Бил 8:33).

* 22:44 22:2-4; Пат4 8:16,18; Шеж2 20:35.

* 22:46 14:24; 15:12; Заң 19:5.

* 22:48 9:26; Шеж2 20:36.

* 22:50 (Пат4 8:16; Шеж2 21:1) Осы есімнің Иорам, Ехорам деген түрлері де бар.

* 1:2 (Еш 13:3) Філістірлер мекендеген осы қаланың аты Аккарон не Экрон деп те жазылады.

* 1:2 Яки: Бағал-Зебул («Әмірші ие» не «Әмірші Бағал»). Құдайшыл исраилдіктер сол жалған тәңірдің атағының Бағал-Зебуб («Шыбындардың иесі») деп бұрмалап мысқылдайтын түрін ғана қолданатын.

* 1:3 Яғни Солтүстік Исраилдің патшасының (Пат3 13:32).

* 1:8 2:8,13; Пат3 19:19.

* 1:9 Яғни Құдайдың (тағайындап, жіберген) хабаршысы, пайғамбары (Заң 33:1; Еш 14:6; Пат3 13:1; 17:18).

* 1:10 Яки: аспаннан жай оты түсіп (Рул 11:1; 16:35; Пат3 18:24,33-38; Әйүп 1:16; 36:32; 37:3).

* 1:17 Осы есімнің Иорам, Ехорам деген түрлері де бар.

* 1:17 Б.з.д. 852 ж. (Б.з.д. 853-848 жж. Жорам әкесі Жосапатпен бірге Яһуда еліне билік жүргізді: 3:1; 8:16.)

* 2:1 2:11; Пат1 18:12; 19:11.

* 2:1 (Пат3 19:16) Осы есім Елисей, Аляса немесе Ал-Яса деп те жазылады.

* 2:1 Ғылғал: Ефремнің таулы жеріндегі шағын қала, Бетелден 13 шақырым солтүстікке қарай (2:2; 4:38), Иордан алқабындағы Ғылғал (Еш 5:9; 10:15) емес.

* 2:3 Яки: пайғамбарлар тобы не қауымы (Пат1 10:10-12; 19:20; Пат3 20:35).

* 2:4 Еш 6:26; Пат3 16:34.

* 2:9 Таурат заңына сай, адам тұңғыш ұлына мұраны екі есе мол үлестіруі керек еді. Еліше Ілиястың ізбасары ретінде Жаратқан Иенің Рухының даналығы мен құдіретіне айрықша мұқтаж екенін ұқты (Заң 21:17; Рул 11:17; 27:20).

* 2:12 Немесе: Исраилдің күймесі әрі салт аттылары (яки: аттары)!

* 2:13 1:8; 2:8; Пат3 19:19; Зәк 13:4.

* 2:14 2:8.

* 2:15 2:9.

* 2:19 Немесе: суы нашар, осы жерде түсік жиі болады! (2:21; Еш 6:26; Заң 28:18)

* 2:21 Немесе: өлім де, түсік те (2:19; 4:41; Мыс 15:25; 23:26).

* 2:23 Сол кезде Бетел халықтың Жаратқан Иеге опасыздық етіп жалған тәңірлерге табынуының орталығы болатын (Пат3 12:28-32; тағы қ: Шеж2 36:16).

* 2:24 1:10-12; Заң 28:15-26; Нех 13:25-27.

* 2:24 Яки: екі кірекей.

* 3:1 Б.з.д. 852 ж. (1:17).

* 3:3 Яғни Дан мен Бетелдегі тәңір мүсіндеріне табынуларын (Пат3 12:28-33).

* 3:4 Пат2 8:2.

* 3:7 18:29-32; 19:2; Пат3 22:4.

* 3:8 Демек, Өлі теңіздің оңтүстігіндегі Араба аңғары арқылы (3:16-17).

* 3:9 Немесе: билеушілері. (Сол заманда Едом елі Яһудаға бағынышты болып, Яһуда патшасы тағайындаған әмірші елге билік жүргізетін: 8:20; Пат2 8:12-14; Пат3 9:26.)

* 3:11 Пат3 22:7.

* 3:11 Пат3 19:21.

* 3:13 Пат3 18:19; 22:6,22.

* 3:15 Пат3 18:46; Шеж1 25:1; Иш 8:11; Езк 1:3; 37:1.

* 3:19 Демек, аттанып келген әскерлер бас көтерген Моаб еліне қатаң жаза тартқызатын болады.

* 3:27 (Заң 12:31) Немесе: Содан исраилдіктерге қарсы зор наразылық туып, олар қаладан шегініп.

* 4:7 Яки: Құдайдың (тағайындаған) адамына (1:9; 4:21).

* 4:8 Осы қаланың аты Сонам деп те жазылады (Пат1 28:4).

* 4:9 Яки: Құдайға ерекше бағышталған адам (4:7; Заң 33:1; Пат3 17:18,[24]).

* 4:12 Осы есім Гиезий деп те жазылады.

* 4:17 Жар 21:1; Пат1 1:19; Жыр 112:9.

* 4:28 4:16.

* 4:38 2:1.

* 4:38 (2:3) Яки: Пайғамбарлар тобы.

* 4:39 Яки: жабайы жүзім бұтасының.

* 4:40 Яки: Құдайдың (тағайындаған) адамы (1:9).

* 4:41 Яки: зиянды заттан.

* 5:15 Еш 4:24; Пат1 17:46.

* 5:18 Осы жалған тәңірдің Хадад және Бағал деген басқа аттары да болды (3:2; Пат3 15:18; Зәк 12:11).

* 5:22 2:3.

* 5:26 6:12; 19:19.

* 6:17 2:11-12; 13:14.

* 6:18 Жар 19:11.

* 6:19 Шамамен 25 шақырым жол.

* 6:22 Пат3 20:31; Шеж2 28:9-15.

* 6:30 Азалы киім жоқтаудың, түңілудің немесе өкінудің сыртқы белгісі болды (19:1,2; Жар 37:3; Пат3 20:31; 21:27).

* 6:33 Немесе: Бұдан былай Одан тағы нені күтуім қажет?

* 7:1 Қапшық: 7 литрдей. Мысқал: 11,5 г.

* 7:2 5:18; 7:17.

* 7:2 Немесе: аспанда терезе жасаса да (7:19; Жар 7:11; Жыр 77:22-25; Мал 3:10).

* 7:16 7:1.

* 7:17 Яғни Жаратқан Иенің Еліше пайғамбар арқылы жіберген хабарына күмән келтіріп қарсылық білдірген нөкерді (7:2).

* 8:1 Жар 12:10; 41:27; Заң 28:23-24.

* 8:7 6:24-25; Пат3 20:1.

* 8:8 Пат3 19:15-18.

* 8:10 Немесе: «Сіз сауығып кетпейсіз» де. Және Жаратқан Ие.

* 8:13 Пат1 9:21; Пат2 9:8.

* 8:16 3:1; Пат3 22:41,50.

* 8:16 Осыған дейін Жорам әкесі Жосапатпен бірге бес жыл бойы билік жүргізген еді (1:17; 3:1).

* 8:18 Әйелінің аты: Аталия (8:26; 11:1).

* 8:19 8:19; Пат2 7:12-16; Пат3 3:6; 11:34,36.

* 8:19 Пат2 7:12-16; Пат3 11:13,36; Жыр 131:17.

* 8:20 Пат2 8:12-14; Пат3 9:26.

* 8:21 Немесе: Сейірге (Еш 24:4; Шеж1 4:42; Шеж2 20:10).

* 8:22 Яғни осы баяндама жазылған кезде жағдай әлі де солай болды. Кейінгі Яһуда патшалары Амасиях, Охозиях Едомға қайтадан үстемдік жүргізді (14:7,[22]).

* 8:24 Яки: о дүниеге аттанғанда.

* 8:26 Пат3 16:16,25-30.

* 8:26 Осы есімнің Гофолия деген түрі де бар.

* 9:16 8:28-29.

* 9:21 Пат3 21:1-4,17-19.

* 9:26 Пат3 21:19-24.

* 9:27 Яки: Бет-Хагганға.

* 9:29 8:25.

* 9:31 Зімри бұдан қырық бес жыл бұрын Ила патшаны өлтіріп, оның әкесінің әулетін жаппай қырып тастаған болатын. Мұнан кейін ол жеті күн-ақ патшалық құрып, өзі де өлтірілген еді (Пат3 16:8-20).

* 9:36 Пат3 21:23.

* 10:10 Пат3 21:21.

* 10:12 Немесе: «Шопандардың Бет-Екед деген жері».

* 10:13 Яки: патшазадаларының (10:6). (Яһуда елінен келе жатқан туыстар патшазадалардың өлтірілгені туралы хабар алмаған болса керек. Охозиях Ахабтың қызынан туған жиені еді: 8:18.)

* 10:15 Діни қызметкер Жонадаб Таурат заңын және өзге де ережелерді берік ұстанатын қауымның негізін салған басшысы болатын (Ерм 35:6-11,[19]). Оның есімі Ехонадаб не Ионадав деп те дыбысталады.

* 10:16 Пат3 19:10.

* 10:17 9:7-9; Пат3 16:30-33; 18:16-18.

* 10:17 Пат3 18:18; 19:16-17; 21:20-24.

* 10:29 Пат3 12:28-33.

* 11:1 (8:26) Осы есім Гофолия деп те жазылады.

* 11:1 9:27; Шеж2 22:10.

* 11:2 8:16,24,25; 9:27-28; Шеж2 22:11.

* 11:3 Ехосабет діни қызметкер Еходайдың әйелі еді (11:4; Шеж2 22:11).

* 11:4 Бүгінгі Түркияның оңтүстік-батысынан жалданып келген жауынгерлер тобы.

* 11:12 Яки: қолына Құдай заңының көшірмесін ұстатты.

* 11:14 23:2-3.

* 11:17 11:4; Заң 29:1,9-13; Еш 24:25; Шеж2 15:12-14.

* 11:17 Пат1 10:25; Пат2 5:3.

* 11:18 (Пат3 18:40) Яки: діни қызметкері.

* 11:19 11:4.

* 12:4 Мыс 30:12-16; Шеж2 24:5-6.

* 12:16 Леу 5:15-18; 4:24; 7:7; Рул 18:19.

* 12:21 Шеж2 24:26.

* 13:2 Пат3 12:28-33.

* 13:5 13:17,22-23,25.

* 13:6 Пат3 12:28-33; 16:33; 18:19; Заң 16:21.

* 13:9 Осы есім Иоас, Иоаш және Ехоаш деп те жазылады.

* 13:12 14:11-14.

* 13:13 Яғни Еробоғам ІІ (14:23).

* 13:14 2:12.

* 13:21 Сол заманда қабірлердің көбі үңгірлердің ішінде болатын (Жар 23:9).

* 13:22 8:12; 12:17-18; 13:3.

* 13:25 13:19.

* 14:3 12:2; Шеж2 24:2,17-19; 25:14-16.

* 14:4 12:3; 16:4.

* 14:5 12:20-21.

* 14:6 Заң 24:16.

* 14:8 13:10; 14:1.

* 14:9 Яки: мынадай астарлы әңгімені келтіріп (Бил 9:8-15; Пат2 12:1-4; Езк 20:49).

* 14:13 Шеж2 25:23; Нех 8:16; 12:39; Ерм 31:38; Зәк 14:10.

* 14:21 (15:1; Шеж2 26:1) Оның басқа аты: Азариях.

* 14:22 (16:6; Заң 2:8) Елаттың қасында Есион-Гәбер орналасқан (Пат3 9:26-27).

* 14:24 13:2; Пат3 12:28-33; 14:15-16.

* 14:25 Яки: (солтүстіктегі) Хаматқа баратын жолдан бастап, (Иордан алқабындағы) Елсіз дала (яки: Араба) теңізіне дейін (Заң 3:17; Амо 6:14).

* 14:25 Жүн 1:1.

* 14:27 13:23.

* 14:28 Пат2 8:5-10; Шеж2 8:3-4.

* 15:1 (14:21) Оның басқа аты: Азариях.

* 15:3 14:3.

* 15:4 14:4; 18:4.

* 15:5 Шеж2 26:16-20.

* 15:5 Шеж2 26:21; Леу 13:46.

* 15:7 Шеж2 26:23; Леу 13:45; Рул 5:2.

* 15:9 Пат3 12:28-33.

* 15:12 10:30.

* 15:13 Яғни Азариях (14:21; 15:1).

* 15:16 Немесе: Тапуах.

* 15:18 15:9.

* 15:19 Тығылат-Пеләсер ІІІ б.з.б. 745-727 жж. Ассурға (яғни Ассирияға) патшалық құрды. Оның есімінің Феглафелласар және Фул деген түрлері де бар.

* 15:30 (17:1; 18:9) Осы есім Эла деп те жазылады.

* 15:35 Шеж2 23:20; 27:3.

* 15:37 16:5; Иш 7:1.

* 16:3 17:17; 21:2,6,11; Леу 18:21; Заң 12:31.

* 16:6 Немесе: Сол кездері Едом патшасы (Заң 2:8).

* 16:6 14:22.

* 16:6 (Пат3 9:26) Немесе: Арамалықтар.

* 16:7 15:29; 16:10,18.

* 16:8 Яғни төлем (алым-салық) ретінде.

* 16:9 Амо 1:3-5; Иш 22:6.

* 16:14 Пат3 8:64.

* 16:18 Немесе: өз үйінің (сарайының) ауласындағы.

* 17:1 (15:30; 18:9) Оның есімі Эла деп те жазылады.

* 17:3 18:9.

* 17:3 Ошия Ассурдың бұрынғы патшасы Тығылат-Пеләсерге де бағынышты болып, алым-салық төлейтін еді.

* 17:4 Осы перғауын тарихта белгілі Осорқон болса керек.

* 17:6 Халах, Ғозан: бүгінгі Ирак елінің солтүстік жағында орналасқан ежелгі қалалар (18:11; 19:12; Шеж1 5:26). Мидия (яки Медия): Каспий теңізінен оңтүстік-батыс жағында орналасқан ежелгі ел (Иш 13:17; 21:2).

* 17:8 Яки: ережелеріне.

* 17:12 Мыс 20:4-5.

* 17:13 Яки: көріпкелдері (Пат1 9:9).

* 17:16 Заң 4:19; Пат3 12:28; 14:15,23; 16:31.

* 17:17 Яки: сәуегейлікпен (21:6; Заң 18:10-12; Иш 8:19; 47:9,12-13).

* 17:18 Яғни уәделі елмен соның астанасы Иерусалимнен. (Жаратқан Ие Иерусалимдегі киелі үйді Өзінің жер бетіндегі тұрағы ретінде таңдаған еді: Пат3 8:13.)

* 17:21 Пат3 11:11,31; Шеж2 10:12-19.

* 17:22 Пат3 12:28-33.

* 17:23 Яғни уәделі ел мен Иерусалим қаласынан (17:18,[20]).

* 17:24 Аууа — Иууа, ал Хамат — Емаф не Имаф деп те дыбысталады (14:28; Пат2 8:9).

* 17:24 Яғни Солтүстік Исраил (Шеж2 28:8).

* 17:25 Леу 26:22.

* 17:26 Сол адамдар Құдай Иенің көк пен жерді жаратқан, құдіреті шексіз Хақ Тағала екенін білмейтін (Мыс 5:2; Әйүп 36:26).

* 17:27 Саргон ІІ (б.з.д. 722-705 жж. билік құрған).

* 17:34 Жар 32:28; 35:10.

* 17:35 Мыс 20:5; Заң 5:9; Бил 6:10.

* 18:2 Абия атының қысқартылған түрі (Шеж2 29:1).

* 18:4 Немесе: ағаштарды (Шеж2 31:1).

* 18:4 Рул 21:8.

* 18:9 15:30; 17:1.

* 18:9 17:5.

* 18:11 17:6.

* 18:13 Осы есім Синахериб не Санхериб деп те жазылады (Шеж2 32:1; Иш 36:1).

* 18:14 Шамамен он екі тонна күміс пен бір тонна алтын.

* 18:17 Яки: тартанды, раб-саристы және раб-шакені. (Бұлар Ассур патшалығындағы үш басты қызметкердің атақтары болатын.)

* 18:17 Иш 7:3; 36:2.

* 18:18 Яки: уәзірі (Пат2 8:16; 20:24; Пат3 4:3).

* 18:22 16:14; 18:5.

* 18:34 Ибах: Аууа (17:24). Солтүстік Исраилдің астанасы Самарияның аты кейде бүкіл елді белгілейтін (1:3; 3:1).

* 19:7 7:6; Пат1 16:15; Пат3 22:21; Иш 37:7.

* 19:7 19:37.

* 19:8 18:13-14.

* 19:8 8:22.

* 19:9 Яғни Құштан шыққан Мысыр патшасы. (Құш: оңтүстік Мысырдан солтүстік Эфиопияға дейін орналасқан ежелгі ел: Иш 18:1; 20:3; 43:3.)

* 19:15 Мыс 25:18-19,22; Пат1 4:4; Пат2 6:2.

* 19:18 16:9; 17:6,24; 18:33-35; 19:11-13; Иш 10:5-9.

* 19:21 Немесе: Қыз Сион (Иш 1:8; 37:22).

* 19:21 Немесе: Қыз Иерусалим (Иш 37:22; Жоқт 2:13,15; Мих 4:8; Соф 3:14; Зәк 9:9).

* 19:31 Иш 10:20; 37:22.

* 19:31 (Иш 9:7; 37:32) Немесе: бұларды (өз халқына деген) зор сүйіспеншілігімен іске асырады.

* 19:34 Пат2 7:8,11-12,18; Пат3 11:13; 15:4; Жыр 77:68-71.

* 19:35 Мыс 12:29-30; Шеж1 21:12,16; Шеж2 32:21-22; Иш 10:16.

* 19:37 (Иш 37:38; Езр 4:2) Осы есім Асархаддон деп те жазылады.

* 20:6 19:34.

* 20:9 Яки: күнсағатқа.

* 20:11 Яки: Ахаз патша орнатқызған күнсағатта.

* 20:12 Ол Бабылға (яғни Вавилонға) б.з.б. 721-710 және 705-703 жж. патшалық құрып, Ассур патшасының үстемдігінен арылуға тырысты.

* 20:13 Езекияның бабылдықтармен сауда-саттық жасап, Ассурға қарсы одақ құрмақ болғаны ықтимал.

* 20:18 Яки: әтек, евнух (Иш 39:7; 56:3-4).

* 20:20 Шеж2 32:30; осы аятқа берілген түсініктемені де қ.

* 21:3 18:4.

* 21:3 Пат3 16:31-33.

* 21:3 17:16; 23:5; Заң 17:2-5; Пат3 16:31-33.

* 21:4 Пат3 11:36.

* 21:7 Пат3 8:29; 9:3.

* 21:9 16:3; 17:8; 21:2; Пат3 14:9; Заң 9:4; 18:9-14.

* 21:13 17:6; 10:11; Пат3 21:21,24.

* 21:13 Немесе: Мен Самарияға қолданған өлшеуіш жіпті және Ахабтың әулетіне қолданған таразыны (яки: ватерпасты) Иерусалимге де қолданамын (Иш 28:17; 34:11; Жоқт 2:8; Амо 7:7-9).

* 21:18 Демек, патша әулетінің Дәуіттің шаһарындағы арнайы қабірлерінің (8:24) біріне емес.

* 21:26 21:18.

* 22:8 (Заң 31:24-26; Шеж2 12:1; 34:14) Яки: Таурат заңы жазылған шиыршық кітапты.

* 22:12 Оның басқа аты: Абыдон (Шеж2 34:20).

* 22:14 Олдама есімінің Олдана, Хұлда, Хасраның Хархас, ал Тоқаттың Тиква, Тавкегаф деген түрлері де бар (Шеж2 34:22).

* 22:16 Мыс., Заң 28-29.

* 23:1 Яки: ақсақалдарын.

* 23:2 Немесе: Келісім жазбасы (Құдай Исраил халқымен жасаған Келісімнің негізі мен ережелерін қамтитын Таурат кітабы: Мыс 24:7; Заң 29:21; 31:26).

* 23:3 11:14.

* 23:6 Сөйтіп патша сол жалған тәңірдің түкке тұрғысыз әрі жансыз екенін ашық көрсетті. Қабірдегілердің көбі кезінде сол жалған тәңірлерге табынғандар болса керек (Шеж2 34:4).

* 23:7 (Пат1 14:24) Яки: үйлерін.

* 23:8 Геба — Яһуданың солтүстік шекарасында, Бер-Шеба — оның оңтүстік шекарасында орналасқан қалалар.

* 23:9 Езк 44:10-14,29-31; Мал 2:8-9.

* 23:10 Яки: Өртеу (орны) (Ерм 7:31-32).

* 23:11 Заң 4:19; Езк 8:16.

* 23:12 16:2-4; 21:3-6.

* 23:13 Зәйтүн тауы жалған тәңірлердің мүсіндері мен оларға табыну орындарына толы болғандықтан солай деп аталып кеткен еді (Пат3 11:4-8).

* 23:16 Яғни сол табыну орнында Құдайға жексұрын құрбандықтар ұсынған діни қызметкерлердің (абыздардың) сүйектерін.

* 23:16 Құдайдың жіберген адамы (пайғамбары) осыны 300 жылдан бұрын алдын ала айтып кеткен еді (Пат3 13:2).

* 23:18 Пат3 13:11,29-32.

* 23:21 Заң 16:2-8.

* 23:24 22:8.

* 23:27 18:10-12.

* 23:27 18:11; 21:13-14; Пат3 8:29; 9:3.

* 23:29 Б.з.д. 609 ж. Нехо перғауын Ассур патшасын соның Мидиямен одақтасқан Бабыл патшалығына қарсы жүргізген күресінде қолдамақ болды (Шеж2 35:20).

* 23:29 Шеж2 35:23-24.

* 23:31 Бұл, Еремия пайғамбардан (Ерм 1:1) өзге біреу.

* 23:33 Нехо перғауын бүгінгі Сирияда орналасқан осы ежелгі қалада әскерінің ордасын орнатқан еді. Кейін Набуходоносор да солай істеді (25:6).

* 23:33 Шамамен 3500 кг күміс, 30 кг алтын.

* 23:34 Осы есімнің Иоаким, Ехойәкім деген түрлері де бар.

* 24:2 Яки: халдей (Шеж2 36:17).

* 24:2 20:17; 21:12-14; 23:27; Иш 6:11-12; 7:17; Ерм 25:9.

* 24:3 21:2-11; 23:26.

* 24:4 21:16.

* 24:4 Жар 6:5-7; 15:16; Рул 25:1-5; Ерм 15:1; Жоқт 3:42.

* 24:6 Оның қосымша аты Ехойәкін болды.

* 24:7 Яки: Мысырдың (Синай түбегінің шығысындағы) тасқынды аңғардан.

* 24:7 Жар 15:18; Пат3 4:21.

* 24:13 20:17.

* 24:18 23:31.

* 24:20 Яғни оларды Өзінің жер бетіндегі тұрағы — Иерусалимдегі киелі үйінен алыс жерге айдатып жіберді (17:18,20,23; 23:27).

* 25:1 (Пат4 25:1; Ерм 39:1; 52:4; Езк 24:1) Б.з.д. 588 ж. 15-қаңтар.

* 25:1 Яки: оның қамалын бұзып кіру үшін айналдыра арнайы құрылыстармен қоршап тастады.

* 25:3 Б.з.д. 586 ж. 18-шілде.

* 25:4 Яки: Халдейлер (әскері) (24:2; Шеж2 36:17).

* 25:8 Б.з.д. 585 ж. 17-тамыз.

* 25:13 Шеж2 3:15-17; 4:2-4,12-15.

* 25:15 Шеж2 4:20-22; 24:14.

* 25:20 23:33.

* 25:22 22:12; Ерм 26:24; 39:14.

* 25:24 Ерм 40:9-10.

* 25:25 Ерм 41:1-3.

* 25:27 24:12,15.

* 1:3 Жар 5:3-29.

* 1:4 Жар 5:32.

* 1:6 Жар 10:3; Ерм 51:27.

* 1:7 Осы есімнің басқа түрі: Роданим.

* 1:9 Осы есімнің басқа түрі: Шева.

* 1:12 Жар 10:14; Заң 2:23; Амо 9:7.

* 1:17 (Жар 10:23) Ус есімінің Уц, ал Мешехтің Маш деген түрлері де бар.

* 1:19 Немесе: оның заманында халық бөлініп жер бетіне бытырап кетті (Жар 10:25; 11:1-9).

* 1:22 (Жар 10:28) Осы есімнің басқа түрі: Евал.

* 1:27 Жар 17:15.

* 1:31 Жар 25:12-16.

* 1:32 (Жар 25:2; Мыс 2:15-16; 18:1; Рул 25:1-6; 31:2) Осы есімнің басқа түрі: Мидиян.

* 1:32 (Жар 25:3; Пат3 10:1) Осы есімнің басқа түрлері: Шева, Сава.

* 1:32 Иш 21:13; Езк 27:20-23.

* 1:35 Жар 25:25,30; 36:1.

* 1:36 1:39; Жар 36:12,22; Мыс 17:8-16.

* 1:38 Жар 36:20-21,29-30.

* 1:42 (Жар 36:27) Осы есімнің басқа түрі: Ақан.

* 1:42 (Жар 36:28; Әйүп 1:1; Ерм 25:20; Жоқт 4:21) Осы есімнің басқа түрі: Уц.

* 2:1 Жар 32:27-28; 35:23-26.

* 2:3 Жар 38:7.

* 2:7 (Еш 6:18; 7:1,[18]) Осы есімнің басқа түрі: Ахар.

* 2:9 (Рул 26:21) Осы есімнің басқа түрі: Хелубай.

* 2:12 Рут 4:18-22.

* 2:13 (Пат1 16:9; 17:13) Осы есімнің басқа түрі: Шимея.

* 2:16 Дәуіт патшаның осы жиендері танымал батырлар болатын (11:6,20,26; Пат2 2:18).

* 2:17 Пат2 17:25; 19:13; 20:4,9-10.

* 2:20 Киелі шатырды жасауды басқарған шебер (Мыс 31:1-5; Шеж2 1:5).

* 2:21 Рул 26:29.

* 2:22 Рул 32:41.

* 2:23 3:2; Пат2 3:3; 8:12; 15:8; Пат3 20:1; 22:3.

* 2:24 Немесе: Ашхұр Текоя қаласының басқарушысы болды (4:5; 11:28; Пат2 14:2; Шеж2 11:5-6).

* 2:25 Ерахмелдің әулеті кейін Яһуда руының оңтүстік жағындағы Негев даласында көшпенділер болып жүрген (Пат1 27:10; 30:27-29).

* 2:35 Рул 27:1-8.

* 2:42 2:9.

* 2:49 Ол Ефунне ұлы Халептің қызы Ахсадан басқа (Еш 15:16-19).

* 2:50 2:19-20.

* 2:52 Оның басқа аты: Реях (4:2).

* 2:53 4:2; Еш 15:33.

* 2:55 Яки: жазу өнерінің шеберлері. (Осы өнер ежелгі заманда Исраил халқында жақсы дамыған еді: 4:22; Мыс 17:14; 34:1; Рул 5:23; 17:2.)

* 2:55 Бил 1:16; 4:11.

* 3:1 2:15.

* 3:1 Оның басқа аты: Хилеяб (Пат2 3:3).

* 3:4 Пат2 3:2-5.

* 3:4 Пат2 5:5.

* 3:5 (14:4; Пат2 5:14) Осы есімнің басқа түрлері: Шима, Самус.

* 3:5 (Пат2 11:3) Елиямның басқа аттары: Аммиел, Аммиил. Барсабия Вирсавия, Батшуа не Батшеба деп те аталатын.

* 3:9 Пат2 13:1.

* 3:12 Азарияхтың басқа есімі Ұзиях еді (Шеж2 26:1).

* 3:15 Шаллумның басқа есімі Жоғахаз еді (Шеж2 36:1-4).

* 3:16 Пат4 24:17-18.

* 3:19 (Езр 2:2; Хақ 1:1) Осы есімнің басқа түрі: Зеруббабыл.

* 3:20 Осы есімнің басқа түрі: Берехия («Жаратқан Иенің берекесі»).

* 3:21 Немесе: Ишаядан өрбіген ұрпақтар: Ишаядан Рефаях, одан Арнан, одан Абадиях, одан Шеханиях.

* 3:22 Езр 8:2; Нех 10:4.

* 4:1 Мыс 17:10; 31:2.

* 4:2 2:53; Еш 15:33; Бил 13:2.

* 4:4 Немесе: әкесі (2:50-51).

* 4:5 Немесе: әкесі (2:24).

* 4:9 Түпнұсқада осы есім «азап» сөзі сияқты естіледі (4:10).

* 4:10 Жар 32:28; 33:20.

* 4:10 Жар 1:28; 12:2; 21:22; 32:26; Жыр 15:1,5,8,10-11; 17:36-37; 62:7-9; 107:6-10; 118:173-176; 137:6-8; 138:5.

* 4:12 Немесе: Ир-Нахаштың әкесі.

* 4:13 Еш 15:17; Бил 1:12-13; 3:9-11.

* 4:14 Немесе: Жоғаб Ге-Харашимнің әкесі болатын. (Түпнұсқадағы Ге-Харашим «Қолөнершілер аңғары» дегенді білдіреді: Нех 11:35; Пат4 24:14.)

* 4:15 6:56; Рул 13:6,30.

* 4:17 Немесе: (Мередтің).

* 4:17 6:57.

* 4:18 Немесе: (Мередтің).

* 4:18 4:39; Еш 15:58.

* 4:18 Еш 15:35; Шеж2 11:7.

* 4:18 Еш 15:34.

* 4:19 Заң 3:14.

* 4:21 2:3; Жар 38:5.

* 4:21 11:8; Еш 15:44.

* 4:21 15:27.

* 4:23 Немесе: дуалмен қоршалған бақшалы жерлерді (27:27-28; Шеж2 26:10).

* 4:24 (Жар 46:10; Мыс 6:15; Рул 26:12-13) Емуел Немуел, Яхин Ярип, ал Сохар Зерах деп те аталатын.

* 4:28-31 Еш 15:21-36; 19:1-9; Нех 11:26-28.

* 4:39 (Жар 10:19; 20:1; 26:1,[17]) Немесе: Гедордың. (Бұл Яһуданың жеріндегі Гедор қаласы: 4:18; Еш 15:58 емес, оңтүстік-батыстағы Бер-Шеба мен Газа арасындағы елді мекен.)

* 4:41 3:13; Шеж2 28:27; 29:1-2.

* 4:41 Немесе: аттанып, сол жердегі көшпелі және отырықшы адамдардың қоныстарын (Жаратқан Иеге бағыштап) мүлдем жойды.

* 4:42 Жар 14:6; 32:3; Еш 15:10.

* 4:43 Мыс 14:8,14-16; 17:14; Заң 25:17-19; Бил 3:13; Пат1 15:2-3.

* 5:1 Жар 35:22; 48:15-20; 49:3-4; Заң 21:17.

* 5:2 Жар 37:7-10; 48:5,9,16,22; 49:8,10,26; Бил 1:1-4; Пат2 7:8,12,16.

* 5:6 Б.з.д. 733-732 жж. (5:25-26; Пат4 15:19; 16:10).

* 5:10 5:19; 27:31.

* 5:11 Заң 3:10.

* 5:16 Ғилақад, Башан және осы Шарон Иордан өзенінің шығыс жағындағы жайылымды аймақтар еді: 5:9; 27:29; Еш 13:24-28; Рул 32:1-5,25-26,33.

* 5:17 Жотам б.з.д. 656-741 жж, Еробоғам ІІ. б.з.д. 787-747 жж. патшалық құрды.

* 5:19 1:29,31; 5:10; 27:31; Жыр 82:6.

* 5:20 Жыр 21:5-6; 36:28-29.

* 5:22 5:6.

* 5:23 Заң 3:8-9.

* 5:25 Мыс 34:15-17; Рул 25:1-9; Жыр 105:28-29;35-43.

* 5:26 5:6; Пат4 15:29; 17:6; Шеж2 33:11; Иш 10:5-6; 13:2-5.

* 5:26 Осы исраилдіктердің бірнеше ұрпақтарының Грузия, Дағыстан, Күрдістанда тұрып келгендігі жайлы тарихи мағлұматтар бар.

* 6:1 Жар 46:11; Мыс 6:16.

* 6:3 23:13; Мыс 2:1-7,10; 6:18,20; 15:20.

* 6:8 18:16.

* 6:10 Шеж2 3:1-2; 5:1; 26:18.

* 6:12 Осы адамның басқа аты: Мешулам (9:11).

* 6:13 Пат4 22:4,8,14; 23:4; Шеж2 34:9,14-22.

* 6:15 Пат4 25:1,4,11; Нех 12:1; Хақ 1:1; Зәк 6:11.

* 6:22 Әминадаптың басқа аты: Ысқар (6:38).

* 6:25 Оның басқа аты: Махат.

* 6:26 Осы есімнің басқа түрі: Цофай.

* 6:26 Нахат: басқа аттары Тоху, Тоах (6:34-35; Пат1 1:1).

* 6:27 Осы есімнің басқа түрлері: Еліху, Елиел (6:34; Пат1 1:1).

* 6:27 Пат1 1:1,19-20.

* 6:31 Шеж2 5:5.

* 6:32 23:24-32.

* 6:33 25:5; 15:19-21; 16:41-42.

* 6:34 6:26-27 (түсініктемелерді де қараңыз); Пат1 1:1,19-20.

* 6:38 Исраил Жақып деп те аталатын (Жар 32:28; 29:34; 46:11; Мыс 6:16,18,[21]).

* 6:43 6:20; 23:10-11; Жар 46:11; Мыс 6:16.

* 6:47 6:1; Жар 46:11; Мыс 6:16,19.

* 6:48 Рул 8:15-16; 3:9.

* 6:49 Мыс 28:1; Леу 16; 4:13-5-7.

* 6:56 Еш 14:13; 15:13.

* 6:57 6:67; Рул 35:13-15; Еш 20:7.

* 6:58 Яки: Холон (Еш 21:15).

* 6:59 Яки: Аин (Еш 21:16).

* 6:60 Еш 21:17.

* 6:65 6:57-60.

* 7:1 Осы есім Ишоб не Иоб деп те дыбысталатын.

* 7:13 Осы есімнің Шиллем, Шаллум деген түрлері де бар.

* 7:13 Балха Нафталимның шешесі еді. Б.з.д. 900 ж. шамасында жау Нафталим руының жерін басып, халқын айдап әкетті (Жар 30:7-8; 46:24; Рул 26:48-50; Пат3 15:20; Пат4 15:29). Киелі кітапта осы рудың нақты шежіресінің берілмегені содан шығар.

* 7:15 Немесе: Махыр Хупим мен Шупим әулеттері арасынан өзіне әйел алды. Оның қарындасының аты Маха болды.

* 7:15 Рул 27:1-11; Еш 17:3-4.

* 7:17 7:14; Рул 26:30.

* 7:18 Еш 17:2.

* 7:19 Еш 17:2.

* 7:21 Осы Ғат філістірлердің қаласы емес, Сихемнің маңындағы шағын қала болғаны ықтимал.

* 7:22 Оның рудың түп атасы Ефремнің кейінгі ұрпағы болғаны ықтимал.

* 7:23 (7:21) Бериях есімі түпнұсқа тіліндегі «бақытсыздықта» деген сөзіне ұқсас естіледі.

* 7:27 Рул 13:8,16; Заң 32:44; Еш 1:1.

* 7:29 Екі рудың түп аталары Ефрем мен Манаса Жүсіптің ұлдары еді (Жар 46:20; 48:1,[13]).

* 7:30 Жар 46:17.

* 7:34 Осы есімнің басқа түрлері: Ехубба, Хубба.

* 8:3 Немесе: Ехудтің әкесі Гера (8:6; Бил 3:15).

* 8:12 Буняминнің жерінің солтүстігінде (Езр 2:33; Нех 6:2; 7:37; 11:35).

* 8:13 Пат2 21:20-21.

* 8:29 (9:35-38) Немесе: Гибеонның әкесі (Еиел). (Гибеон қаласының ежелгі тұрғындары хевтіктер, ал Еиел Исраилдің Бунямин руынан шыққан болатын.)

* 8:31 (9:37) Осы есім Зехер деп те дыбысталатын.

* 8:33 Осы адамның басқа есімі: Ишбосет (Пат2 2:8).

* 8:34 Осы адамның басқа есімі: Мепібосет (Пат2 4:4).

* 8:37 (9:43) Осы есім Рафах деп те дыбысталатын.

* 9:1 (Шеж2 36:15-20) Яки: Бабыл еліне айдалып әкетілді.

* 9:5 2:3; 4:21; Рул 26:20; Нех 11:5.

* 9:7 Яки: Хасенуаның.

* 9:11 6:11.

* 9:12 24:14; Езр 2:37; Нех 7:40; 11:12.

* 9:16 25:1.

* 9:20 9:20; Рул 3:32; 4:16; 25:7-8,13.

* 9:22 Пат1 3:19-21; Шеж2 1:3-5.

* 9:39 Осы адамның басқа есімі: Ишбосет (8:33).

* 9:40 Осы адамның басқа есімі: Мепібосет (8:34).

* 10:2 (Пат1 31:2) Осы есімнің Авинадав деген түрі де бар.

* 10:4 Пат1 14:6; 31:4.

* 10:7 Пат1 29:1,11; 31:7.

* 10:10 Бил 16:23-30; Пат1 5:2-8.

* 10:11 Пат1 31:11; 11:1-11.

* 10:12 Пат1 31:11-13.

* 10:13 Пат1 13:13; 15:23; 28:7; Леу 19:31; 20:6.

* 10:14 12:23; Пат1 15:28.

* 11:2 Пат1 18:13; Рул 27:17.

* 11:2 Пат1 16:1,13; Жыр 77:70-72.

* 11:3 11:2; Пат1 16:1.

* 11:5 (Пат2 5:7,9; Пат3 8:1; Жыр 2:6) Сион төбесі (яки тауы) Иерусалим (Ебус) қаласының ішінде орналасқан.

* 11:6 Пат2 2:18; 8:16.

* 11:8 Яки: Дәуіт қаланы Миллодан бастап (Пат2 5:9; Пат3 9:15,[24]).

* 11:11 Немесе: жүз басылардың.

* 11:12 27:4.

* 11:13 Пат1 17:1; Пат2 23:9.

* 11:15 Яғни Отыз батырдың (11:26; Пат2 23:24).

* 11:18 Жар 35:14.

* 11:20 Пат1 26:6.

* 11:20 Немесе: Үш.

* 11:21 11:11-12; Пат2 23:8.

* 11:22 Яки: Моабтық Ариелдің екі ұлының көздерін.

* 11:22 Яки: (үлкен) құдыққа.

* 11:22 Бил 14:5-6; Пат1 17:34-36.

* 11:23 Яки: қолында тоқымашының өрмегін керіп тұратын ағаштай жуан найзасы (20:5; Пат1 17:7; Пат2 21:19).

* 11:25 (Пат2 8:18; 23:23) Яки: өзінің жеке сақшыларының.

* 11:27 (11:36; 27:10; Еш 15:27; Пат2 23:36) Яки: пелондық.

* 11:32 Немесе: Ғағаштағы сайлар жағынан шыққан Хиддай.

* 11:34 (Пат2 23:33) Оның басқа аты: Шәге.

* 11:35 (Пат2 23:33) Осы кісінің басқа аты: Сақар (26:4).

* 11:37 Ол Пағарай деп те аталатын (Пат2 23:35).

* 11:39 2:16; 11:6,20; 18:15.

* 11:41 Пат2 11:6; 23:39.

* 12:1 Пат1 27:1-2,6-7.

* 12:2 Бил 3:15; 20:16; Пат1 17:49.

* 12:8 Осы бекіністі жер елсіз Сиф аймағындағы тауларда болған шығар (Пат1 23:14).

* 12:8 Шеж2 25:5.

* 12:15 Яки: Бірінші айда (сол заманда қолданылатын күнтізбеге сай, яғни наурыз-сәуір айларында: Мыс 12:2; 13:4).

* 12:16 Пат1 23:4.

* 12:19 Пат1 29:2-4.

* 12:22 Жар 32:1-2; Еш 5:13-15.

* 12:23 Немесе: басшылардың.

* 12:24 Немесе: алты мыңбасы және сегіз жүз қарулы адам. (Осы тізімдегі өзге сандарды да солай түсіндіруге болады: 12:31; 13:1.)

* 12:31 Немесе: он сегіз мыңбасы (12:24; 13:1).

* 13:3 Пат1 7:1-3; Мыс 25:22; Жыр 26:8.

* 13:5 Яки: Ніл өзенінің шығыс саласынан (Иш 23:3).

* 13:6 Мыс 25:22; Пат1 4:4; Пат2 6:2.

* 13:7 Абинаптың ұлдары (Пат2 6:3).

* 13:9 Осы жер Нахонның астық бастыратын қырманы деп те аталатын (Пат2 6:6).

* 13:10 Мыс 25:10-15; Рул 4:5-6,15.

* 13:10 Яғни Құдайдың Келісім сандығының қасында (Пат2 6:7).

* 13:13 15:18; 16:5; 26:1,4-5; Пат2 6:10; Еш 21:25-26.

* 14:1 Пат2 5:11.

* 14:4 (3:5; Пат2 5:14) Осы есімнің басқа түрлері: Самус, Шима.

* 14:7 (3:8; Пат2 5:16) Осы кісінің Бәлияда деген аты да бар.

* 14:9 11:15; 14:13; Еш 15:8; 18:16; Пат2 5:18,22.

* 14:12 Леу 26:1; Заң 29:17-18; Жыр 95:4-5; 96:7; 113:12-16.

* 14:14 Немесе: бальзам ағаштарының.

* 14:15 Яки: үстінен сап түзеп жүрген дыбысты.

* 14:16 (Пат2 5:25) Осы қала атының басқа түрлері: Гаваон, Гавай.

* 14:17 Еш 6:26.

* 14:17 Заң 2:25.

* 15:1 14:1.

* 15:2 Рул 4:15; Заң 10:8.

* 15:12 Мыс 19:14-15.

* 15:13 13:7,9-10.

* 15:15 Мыс 25:14; Рул 4:15.

* 15:25 Яки: Исраилдің рубасылары.

* 15:27 Яки: ақ бәтестен тігілген ефод (Мыс 28:4; 19:8; Пат1 2:18; 14:3; Пат2 6:14; Жыр 109:3-4).

* 15:28 Рул 12:2,10.

* 15:29 Мыс 15:20; Жыр 150:4.

* 16:1 15:1.

* 16:1 Яғни Құдаймен қарым-қатынастарына ризашылық білдіретін құрбандықтарды (21:26; Леу 3:1,[3]).

* 16:3 (Пат2 6:19) Немесе: бір қадақ кептірілген құрмадан.

* 16:11 (Жыр 104:4) Яки: Әрдайым Оның бет-жүзіне қарай бұрылып, Оған сиыныңдар.

* 16:14 (Жыр 104:7) Немесе: Бүкіл елде Оның әділ шешімдері көрінуде (Иш 26:9).

* 16:16 Жар 12:6-7; 13:14-17; 15:18-21; 22:15-18; 26:2-5.

* 16:17 Жар 28:12-15; 32:28-30; 35:9-12.

* 16:19 Яки: жат жұрттық кірме, келімсек.

* 16:22 Яки: Май жағу рәсімінен өткен адамдарыма (яғни Құдайдың діни қызметкерлеріне, пайғамбарлары мен патшаларына және Оның таңдап алған бүкіл халқына: Жар 20:3,7; Мыс 19:6; Рул 22:11-13,38; 23:7-10,23; Жыр 104:15).

* 16:29 Немесе: Жаратқан Иеге Оның салтанатты киелі орнында тағзым етіп бас иіңдер! (Жыр 28:2)

* 16:34 Жыр 105:1; 106:1; 117:1,29; Шеж2 5:13.

* 16:37-38 15:18; 16:4,5; Шеж2 8:14; Пат3 3:4.

* 16:39 15:11; 21:29; Пат1 9:12; Пат3 3:4; Шеж2 1:3.

* 16:40 Рул 28:3-5; Пат3 18:29; Жыр 140:2.

* 16:41 6:31-33; 25:1-6; Шеж2 5:12-13.

* 16:42 13:8; Рул 10:10; Жыр 149:3; 150:3-5.

* 17:1 14:1-2.

* 17:1 Немесе: самырсын (не балқарағай) тақтайларымен қапталған (сәулетті) сарайда (11:7; 14:1; Пат2 5:11).

* 17:5 Мыс 40:2-3; Пат3 8:4,16.

* 17:6 Бил 2:16,18; Пат2 7:7.

* 17:9 Яки: Әділетсіздер оларды бұрынғыдай қанап қыспақтамайды.

* 17:10 17:6; Бил 2:16; 3:7-11; Пат1 12:9-11.

* 17:10 Немесе: Мен саған үй саламын (демек, сенің үй ішің мен әулетіңді жарылқап, патшалық құруға бекітпекпін: 17:12,[14]).

* 17:12 Яки: ұзақ уақытқа (Пат2 7:13-15; Жыр 88:4-5,29-38).

* 17:13 Яки: Мен оны бауырыма басып рухани Әкесі боламын, ал ол рухани ұлым болады (Пат2 7:14; Жыр 2:7).

* 17:13 Пат1 13:13-14; 15:26-28; 16:14; Пат3 11:11-13.

* 17:17 Яки: қызметшіңнің (17:7,18-19).

* 17:21 Мыс 9:16; 15:14-16; Иш 63:11-14.

* 17:25 17:10.

* 18:3 Осы есімнің басқа түрлері: Хададәзер, Адраазар. Соба (яки: Цоба): Пат1 14:47; Пат2 8:3; 10:6. Хамат: 13:5; 18:9; Пат2 8:9.

* 18:4 Заң 17:16; Еш 11:6.

* 18:5 Яки: сириялықтар (Пат1 14:47; Жар 14:15).

* 18:6 17:10.

* 18:8 Шеж2 4:2-5,18.

* 18:9 Осы есімнің басқа түрлері: Той, Фой. Хамат: 18:3; Пат3 8:65.

* 18:10 (Пат2 8:10) Осы есімнің басқа түрлері: Иорам, Хадорам.

* 18:13 Пат2 18:13-14.

* 18:15 11:6; 19:8.

* 18:15 (Пат2 20:26; Пат3 4:3) Яки: шежіреші.

* 18:16 6:8; 15:11; Пат2 8:17.

* 18:16 Осы кісінің басқа аттары: Суса, Шауша.

* 18:17 Пат2 8:18-ге берілген түсініктемені қараңыз.

* 19:1 Осы есімнің басқа түрі: Ханун.

* 19:6 Жар 24:10; Заң 23:4; Бил 3:8.

* 19:6 Еш 12:5.

* 19:6 18:3.

* 19:7 Еш 13:9,16.

* 19:9 Яғни Раббадан (20:1).

* 19:11 11:20; 18:12.

* 19:16 18:3; 19:6.

* 19:19 18:5,8-9.

* 20:2 Шамамен 34 кг.

* 20:3 Заң 20:10; Еш 16:10; Пат3 4:6.

* 20:4 Немесе: Ғобтың (Пат2 21:18).

* 20:4 11:29; 27:11; Пат2 21:18.

* 20:4 Еш 12:4; 17:15.

* 20:5 Немесе: тоқымашының өрмегін керіп тұратын ағаштай жуан (11:23; Пат2 21:19).

* 20:7 Пат1 17:10,26,36.

* 20:7 2:13.

* 21:1 Яғни Исраилдің соғысуға жарамды ер адамдарын (21:5).

* 21:2 Немесе: жасақтың.

* 21:9 Яки: қызмет ететін, Құдайдың аянын көруші Ғад пайғамбарға.

* 21:15 Пат2 24:16; Шеж2 32:21.

* 21:15 (Мыс 32:14; Жүн 3:10) Яки: райынан қайтып.

* 21:15 Осы есімнің басқа түрі: Арауна.

* 21:23 Пат2 24:22; Иш 28:27; 41:15.

* 21:25 Шамамен 7,2 кг.

* 21:26 Жар 15:17; Леу 9:22,24; Бил 6:21; Пат3 18:38; Шеж2 7:1.

* 21:27 21:12,15-16,21.

* 21:29 Мыс 40:16-25; Пат3 3:4-5; Шеж2 1:3.

* 21:30 21:12,16; Жар 3:24.

* 22:2 20:3; Еш 9:27; Пат2 5:11; Пат3 5:15-18.

* 22:4 Пат3 5:1,6-7.

* 22:4 14:1.

* 22:5 29:1.

* 22:9 Осы есім түпнұсқа тіліндегі «тыныштық, сәлемет» деген сөзбен түбірлес.

* 22:12 Яки: Құдайың Жаратқан Иенің тәлімін (яғни тағылымын) (Заң 1:5; Жыр 1:2; 18:8; 118:1).

* 22:13 28:7; Еш 1:6-9.

* 23:1 Пат3 1:30,33-39.

* 23:3 Рул 3:14-16; 4:1-3; 8:23-24.

* 23:6 6:16-30; Мыс 6:16-19; Рул 3:17-37.

* 23:7 Лібінидің өзге аты Лағдан болды (6:17; 23:8,9; 26:21; Мыс 6:17).

* 23:13 6:3; Мыс 6:20; 28:1.

* 23:13 Мыс 29:33-37,44; Леу 10:10,17-18.

* 23:18 23:12.

* 23:22 Олар осылай Елазардың әулетін жалғастырды (2:34-41; Рул 27:1-11).

* 23:25 22:18; Заң 3:20; Пат2 7:11.

* 23:25 Шеж2 6:2,41; 7:1-3; Жыр 45:5; 131:7-8.

* 23:28 9:22,26-28; 26:20,24,26-32.

* 23:29 9:28-29,31-32; Мыс 25:30; 29:2; Леу 2:4-7; 6:20-22; 19:35-36; Рул 7:13-14.

* 23:30 9:33.

* 23:31 Рул 10:10; 28:9-29:39.

* 23:31 Немесе: құрбандықтардың ұсынылатын кездерінде де осы қызметтерін атқаратын.

* 23:32 9:27; Рул 1:53; 3:6-9,38.

* 24:1 23:6; 28:13.

* 24:1 Мыс 6:23.

* 24:2 Леу 10:1-2.

* 24:3 6:8,53; 12:27-28; 15:11; 16:39.

* 24:3 6:3; 24:1; Мыс 6:23.

* 24:3 18:16; 24:6,31; Пат2 8:17.

* 24:4 Немесе: әулетке.

* 24:5 24:31.

* 24:8 Езр 2:39.

* 24:20 (23:12-13,15-17) Шебуил есімінің басқа түрі: Шубаил.

* 24:22 (23:18) Осы есімнің басқа түрі: Шеломот (26:25).

* 24:23 23:19.

* 24:29 23:21-22.

* 25:1 6:33,39; 15:16.

* 25:1 Немесе: ұлдарын Құдайдың Рухына кенеліп пайғамбарлық сөз айту қызметіне (Пат1 10:5-6,9-11; Пат4 3:15-16).

* 25:2 (25:1) Немесе: Дәуіттің қол астында болған Асаф пайғамбарлық сөз айтатын.

* 25:3 Немесе: пайғамбарлық сөз айтатын (16:41-42; Жыр 38:1; 61:1; 76:1).

* 25:6 Яки: шертер.

* 25:11 (25:3) Осы есімнің басқа түрлері: Ицрий, Цери.

* 25:14 (25:2) Осы есімнің басқа түрі: Есарелах.

* 25:18 (25:4) Осы есімнің басқа түрі: Азарил.

* 26:1 9:19.

* 26:1 (6:23; 9:19; Мыс 6:24) Осы есім Асаф деп те дыбысталатын.

* 26:3 Езр 8:4.

* 26:4 13:13-14; 15:18,21,24; 26:4.

* 26:10 6:1; Жар 46:11.

* 26:10 16:38.

* 26:14 (26:2,[9]) Осы есім Шелемиях деп те дыбысталатын.

* 26:18 Немесе: Батыс жақтағы аулаға.

* 26:18 Немесе: ал сол ауланың.

* 26:20 9:28-29; 26:27-28.

* 26:21 Осы кісінің басқа аты: Лібіни (6:16-17,20; 23:7-9; 29:8).

* 26:23 23:12; Мыс 6:18; Рул 3:27.

* 26:24 6:18; 23:15-16.

* 26:25 23:18; 24:22.

* 26:26 26:20; Пат2 8:10-12.

* 26:30 Олардың міндеттеріне халықтың киелі үйге бағыштаған тартуларын жинап, сол туралы есеп беру де кірген шығар (Мыс 38:21; Рул 3:46-48; 31:28,41; Шеж2 24:6,[9]).

* 27:1 Немесе: жиырма төрт сарбаздар тобын қамтитын. (Осыдан кейінгі аяттарда да солай.)

* 27:2 11:11.

* 27:3 Яки: барлық сарбаздар басшыларына.

* 27:4 11:12.

* 27:4 8:32; 9:37-38.

* 27:7 2:16; 11:26; Пат2 2:23.

* 27:10 (11:27) Яки: пелондық Хелес.

* 27:11 11:29; 20:4; Пат2 21:18.

* 27:13 11:30.

* 27:14 11:31.

* 27:17 15:11; 24:3,6; 29:22.

* 27:23 21:2-5.

* 27:23 Жар 15:5; 22:17; 26:4.

* 27:28 Шеж2 1:15.

* 27:29 5:16.

* 27:31 5:10.

* 27:32 Яғни патшаның ұлдарына.

* 27:33 Пат2 15:12,31,32,37; 17:23.

* 27:34 27:5; 11:6; Пат3 1:7.

* 28:1 23:1-2.

* 28:1 11:10-47.

* 28:2 Жыр 98:5; 131:7; Иш 60:13.

* 28:2 Яки: тыныш орын (6:31; 23:25).

* 28:6 17:12-13; Пат2 7:13-14.

* 28:9 29:17-19; Пат1 16:7; Заң 4:29; Шеж2 15:2; Ерм 26:13.

* 28:11 28:12,19; Пат3 6:3; 8:6.

* 28:12 26:20,27-28.

* 28:12 Немесе: Киелі Рух оның ой-санасына салып берген жоба-жоспарларының барлығын (12:18).

* 28:18 Пат3 6:23-27.

* 28:19 Немесе: Осы жоба-жоспардың әрбір бөлігін мен Жаратқан Иеден жазбаша қабылдап алдым.

* 29:1 22:5; Шеж2 2:5; 7:21.

* 29:4 Пат3 9:28; Әйүп 28:16.

* 29:8 23:8; 26:21.

* 29:11 Яки: нұрлы сұлулық, сән-салтанат (Әйүп 37:22; 40:10; Жыр 95:6; Мыс 40:34-35).

* 29:19 Яки: адал мінез-құлықты (Заң 6:17; Пат3 2:3; Пат4 23:3).

* 29:22 15:11; 24:3.

* 29:22 Мыс 40:15; Пат1 10:1; 16:13; Пат2 2:4.

* 29:29 (Пат1 3:3-4,10; 9:6,9,14-15; 22:5; Пат2 7:2; 12:1; Шеж2 9:29) Яки: аян көретін Самуил, Натан пайғамбар және аян көретін Ғад.

* 1:1 Пат2 12:24-25.

* 1:1 32:23; Пат3 2:12; Шеж1 29:25.

* 1:3 Пат1 9:12.

* 1:3 Мыс 40:16-25; Шеж1 16:39; 21:29.

* 1:4 Пат2 6:17.

* 1:5 Мыс 31:1,9; 38:1-7.

* 1:8 Яки: әкем Дәуітке.

* 1:10 Яки: осы халықты лайықты түрде жетелеп бастауға (Рул 27:17; Заң 31:2; Пат2 5:2).

* 1:11 Яки: салтанатты ұлылық.

* 1:14 Немесе: соғыс күймелері мен салт аттыларды (яки: күйме айдаушыларды).

* 1:14 9:25; Пат3 10:26.

* 1:15 (2:8; 9:27) Яки: балқарағайларды.

* 1:15 9:27; Пат3 10:27; Шеж1 27:28; Амо 7:14.

* 1:16 Немесе: Мұзұр мен Кіликиядан (бүгінгі Түркияның оңтүстігінде орналасқан ежелгі елдер).

* 1:17 Шамамен 7 кг. (Бір жас құлдың бағасы 20 мысқал шамасында еді: Жар 37:28.)

* 1:17 Пат3 10:29.

* 1:17 Яки: сириялық.

* 2:3 Тир: ежелде Жерорта теңізінің жағалауындағы зор сауда орталығы болған үлкен қала және оның шығыс жағындағы аймақ (Пат2 5:11; Пат3 5:1).

* 2:3 (Шеж1 14:1) Яки: балқарағай.

* 2:4 Мыс 25:30.

* 2:4 Пат1 20:5.

* 2:6 6:18; Пат3 8:27.

* 2:7 Дәл осындай шеберлік пен зат түрлері ежелде киелі шатырды дайындау үшін де қолданылатын (Мыс 31:1-6).

* 2:8 Немесе: балқарағай, кипарис және алғұм.

* 2:10 20000 қап 3000 тонна, ал 20000 күбі 6000 гектолитр шамасында болатын.

* 2:13 4:11,16.

* 2:14 Ежелде киелі шатырды дайындап, тұрғызу жұмыстарын басқарушы Беселиелдің орынбасары Аһолияп та Исраилдің Дан руынан шыққан болатын (Мыс 35:34).

* 2:16 Яффа (яки Иоппе): Жерорта теңізінің жағалауындағы айлақты (кемежайы бар) қала (Еш 19:46; Жүн 1:3).

* 2:17 2:2; Шеж1 22:2.

* 3:1 Жар 22:2,14.

* 3:1 Пат2 24:16-25; Шеж1 21:18-22:1.

* 3:2 Б.з.д 966 ж. сәуір айында (Пат3 6:1).

* 3:3 Шынтақтың көне өлшемі 52,5 см, ал кәдімгі өлшемі 45 см шамасында болды (Езк 40:5).

* 3:4 29:17; Пат3 6:3.

* 3:4 Немесе: биіктігі жиырма шынтақ.

* 3:5 Яки: пальма.

* 3:6 Шеж1 29:2,8; Иш 54:11-12.

* 3:6 Бұл жердің оңтүстік-шығыс Арабияда болуы ықтимал.

* 3:7 Керубтер: Құдай жаратқан, үнемі Оның қасынан табылатын арнайы періштелер (Жар 3:24).

* 3:8 Шамамен 21 т.

* 3:9 Шамамен 600 г.

* 3:10 Мыс 25:18.

* 3:15 (Пат3 7:16) Яки: олардың бастарындағы капителдерінің биіктігі.

* 3:17 Пат3 7:21.

* 4:2 Яки: «көл». (Дәу қазандағы судың беті теңіз не көл бетіндей жалтырап жататын.)

* 4:5 Яки: шамамен сегіз сантиметр.

* 4:5 Яки: қызғалдақ гүлі.

* 4:5 Яки: шамамен алты жүз алпыс гектолитр.

* 4:7 (Пат3 7:49) Яғни шырағдан, шамдал.

* 4:7 Мыс 25:31-40.

* 4:11 (Мыс 27:3) Немесе: табақтар мен күрекшелерді.

* 4:15 4:4.

* 4:17 (Еш 3:16; Пат3 7:46) Осы қала атының басқа түрлері: Цартан, Цередаһ.

* 4:19 Мыс 30:1-3; Пат3 7:48.

* 4:22 (Мыс 25:38; Пат3 7:50) Яки: Білте қысқартқыштар.

* 4:22 Пат3 6:31-32.

* 5:2 Мыс 25:10-22.

* 5:2 Яки: Исраилдің үрім-бұтағының.

* 5:3 (7:9; Леу 23:34) Сол заманғы күнтізбенің жетінші айы қазіргі қазан, қараша айларына сәйкес келеді.

* 5:7 3:10.

* 5:9 (Пат3 8:8-9) Яки: ұштары қасиетті бөлмеден (шымылдықтың алдынан) білініп тұрды.

* 5:9 Яғни осы мәтіннің түпнұсқасы жазылған кезде бұл әлі де солай болатын.

* 5:10 Мыс 25:21; 17:6; 33:6.

* 5:13 7:3; 20:21; Шеж1 16:34-35,41; Жыр 135:1.

* 5:14 7:1-2; Мыс 40:34-35.

* 6:1 Немесе: Өзінің (адам баласының көзі түспейтін) қараңғы орынды мекендейтінін (Мыс 19:9; 40:34-38).

* 6:5 Яки: өз атыма. (7-10-аяттарда да солай.)

* 6:16 Яки: Менің тағылымдарыма.

* 6:16 (7:18; Пат2 7:12-16; Пат3 2:4; 6:12) Яки: онда сен Исраилдің патшалық тағында отыратын адам жағынан еш кемшілік көрмейсің.

* 6:18 2:6.

* 6:24 Яки: Саған қайтып, Сенің (киелі) атыңды (яки: Сенің Құдайлық билігіңді) мойындаса.

* 6:26 Яки: Сенің (киелі) атыңды мойындап (6:24; Пат3 8:35).

* 6:28 (Заң 28:22; Пат3 8:37) Яғни дақылдарды құртатын зиянды кесел.

* 6:30 6:33,39; Пат3 8:39.

* 6:33 (Жар 12:2-3; Пат1 17:46; Жыр 2:10-11; 21:28-29; 45:11) Яки: жер жүзіндегі барлық халықтар Сенің есіміңді білсін.

* 6:33 9:1,4-8; Иш 2:2-3; 56:7; Мал 1:11.

* 6:41 Яки: сонда тыныға гөр (Жыр 131:8).

* 6:41 Яки: Сенің (жамандық атаулыдан) құтқаруыңды жамылсын (Жыр 131:9; Иш 61:3,6,[10]).

* 6:41 Жыр 64:5,12; 131:9.

* 6:42 Жыр 88:25,29; Иш 55:3.

* 7:1 Жар 15:17; Леу 9:24; Бил 6:21; Шеж1 21:26.

* 7:2 5:13-14; Мыс 40:34-35.

* 7:3 5:13.

* 7:5 2:4; Рул 7:10. Пат3 8:63.

* 7:6 5:13; 7:3.

* 7:7 4:1.

* 7:7 Рул 16:37-38; Пат3 8:64.

* 7:8 Рул 34:8; Еш 13:5; Пат3 4:21,24.

* 7:8 Жар 15:18; Рул 34:5; Пат3 8:65; Иш 27:12; Езк 47:19.

* 7:13 6:26-27; Заң 11:17; Жыр 106:33-34.

* 7:13 6:28.

* 7:14 Яки: Менің ерекше меншігім болуға таңдап алған халқым.

* 7:14 Яки: алдыма келіп еркімді сұраса.

* 7:14 (6:27,30,37-39; 33:12-13; Леу 26:40-41; Заң 4:29-30; 30:1-6; Езк 33:11) Яки: елді қайтадан қалпына келтіремін.

* 7:18 (6:16; Пат1 2:4) Яки: онда сен Исраилге билік құратын адам жағынан еш кемшілік көрмейсің.

* 8:2 Пат3 9:11-13; Еш 19:27.

* 8:3 Хамат, Соба: Исраилдің солтүстігіндегі арамалық қалалар және оларға бағынышты жерлер (Пат2 8:3,9; Шеж1 18:3,5,[9]).

* 8:5 14:7; Бил 16:3.

* 8:8 Демек, бұл жағдай осы мәтіннің түпнұсқасы жазылған кезде әлі де солай болатын (5:9; Еш 16:10).

* 8:9 Яки: ұландарының сардарлары.

* 8:11 Себебі осы мысырлық әйел Жаратқан Иеге мойынсұнбайтын. Сүлейменнің сондай әйелдерге үйленіп, күнәға батқанын Құдай Тағала жек көрді. Кейін Ол патшалықтың басым бөлігін Сүлейменнің ұлы Рохабоғамның қолынан тартып алып, бір нөкеріне берді (10:15-17; Пат3 11:1-11,29-33).

* 8:13 Яғни Елулік (Алғашқы өнім) мейрамында (Заң 16:16).

* 8:14 Шеж1 6:31-32; 15:16; 16:4-6; 23:1-6.

* 8:16 Пат3 9:25.

* 8:17 Қызыл теңіздің Ақаба шығанағында орналасқан, кеме тоқтайтын бұл екі қала Сүлейменнің оңтүстік елдермен үлкен мөлшерде сауда-саттық жасауына жол ашты (8:18; 9:1).

* 8:18 Кемелердің бөлшектері Тирде дайындалып, Исраил елі арқылы Есион-Гәбер не Елат қалаларына жеткізіліп, сол жерде жинақталған шығар (2:16; 8:17).

* 8:18 Офир деп те аталған осы жер оңтүстік Арабияда, шығыс Африкада не Үндістанда орналасқан болатын (Жар 2:11-12; 10:29-30; Пат3 9:28; 10:22).

* 8:18 Шамамен 16 тонна.

* 9:1 Бүгінгі Йеменнің жерінде орналасқан, Арабия, Мысыр және Үндістанмен сауда-саттық арқылы байыған ежелгі ел.

* 9:1 Яки: сапарға шығып, үлкен керуенмен.

* 9:3 Немесе: салғызған (зәулім киелі) үйін.

* 9:9 Шамамен 4 тонна.

* 9:10 8:18.

* 9:10 Яки: алғұм (не арша) ағаштары (2:8).

* 9:13 Шамамен 21 тонна.

* 9:14 (Пат3 10:15; Иш 21:13; Ерм 25:24) Яки: иен даладағы көшпелі тайпалардың.

* 9:15 Шамамен 3,5 кг.

* 9:16 Ливан тауынан әкелінген қымбат бағалы ағаштармен (1:15) сәндеп салынған осы үлкен мәжілісхана (Пат3 7:2; 10:17) патша сарайының қасында орналасқан болса керек.

* 9:21 Яки: өзінің (Испаниядағы) Тарсис қаласына (Жүн 1:3) дейін жүзіп бара алатындай үлкен кемелерін (Пат3 9:26-28; 10:22).

* 9:21 8:17-18; 9:10; Пат3 10:22.

* 9:23 9:26.

* 9:25 Немесе: он екі мың салт аттысы (яки: соғыс күймелеріне мінетін адамы) болды.

* 9:26 Жар 15:18; Пат3 4:21,24.

* 9:27 1:15.

* 9:28 1:16-17; Пат3 10:28-29.

* 9:29 Яки: (Құдайдың аяндарын) көретін Иддоның (12:15; Пат1 9:9).

* 9:29 (Шеж1 29:29) Яки: көрген аяндары.

* 9:29 (10:2; Пат2 7:2; Пат3 11:26-39) Сол кітаптар бізге дейін келіп жеткен жоқ.

* 9:31 (Пат3 11:43) Яки: көз жұмып, о дүниеге аттанды.

* 9:31 Пат3 2:10; 11:43.

* 10:1 Яки: оның бүкіл Исраилге жүргізетін патшалығын бекіту үшін (Пат2 5:1-5).

* 10:2 Сүлейменнің лауазымды қызметкері болған Еробоғам бір кезде оның кәріне ілігіп, Мысырға қашуға мәжбүр болды (Пат3 11:26,[40]).

* 10:4 Осы ауыр жүкке төлеуге тиісті алым-салықтар және міндетті жұмыстар кіретін. Сүлеймен бұрынғы дана саясатын кейінірек өзгерткен іспетті (8:9; 9:13; Пат1 8:10-18; Пат3 9:22-23; 10:26-29; 11:28).

* 10:11 Яки: мен шаянға шаққызып ұстаймын.

* 10:15 Пат3 11:29-39.

* 10:16 Пат2 20:1; Пат3 12:16.

* 10:18 10:4,14; Пат3 4:6; 5:14.

* 10:18 (Пат3 4:6; 5:14; 12:18) Осы есімнің Адорам мен Хадорам деген түрлері де бар.

* 11:15 Пат3 12:28,31; 13:33; 14:9.

* 11:16 11:14.

* 11:20 Ол гибеялық Ұриелдің қызы еді (13:2). Осы есімнің өзге түрлері: Мағақа, Мааха.

* 11:21 Заң 17:17; Пат2 5:13; Пат3 11:3.

* 11:22 12:16; 13:1.

* 12:1 (Заң 31:24-26) Яки: Жаратқан Иенің тәліміне.

* 12:2 Мысырдың 21-ші (яғни либиялық) патша әулетін бастаған Шұшақ перғауын Шешонк ІІ деп те аталып, б.з.д. 945-925 жж. билік құрған. Мысырдың ежелгі Қарнақ қаласындағы ғибадатхананың қабырғаларынан табылған жазбаларда перғауынның Яһудаға қарсы жүргізген осы жорығы туралы баяндалған.

* 12:3 Сұққилықтар: ежелде Либия шөлінің оазистерін мекендеген халық. Құштықтар: 14:9,12; 16:8; Нқм 3:9.

* 12:7 Немесе: жуырда.

* 12:8 Яки: перғауынға бағынышты бола тұрсын.

* 12:9 9:15-16; Пат3 10:17; 14:26.

* 12:12 Немесе: Яһудадан әлі де біраз жақсылықтар табылып жатты.

* 12:15 12:5.

* 12:15 9:29.

* 12:16 11:20; Пат3 14:31.

* 13:2 Б.з.д. 913-910 жж.

* 13:2 Ол Абессаломның немере қызы еді (Пат3 15:2). Оның есімінің өзге түрлері: Мааха, Михаия.

* 13:3 Яки: соғысқа таңдап алынған ер адамнан.

* 13:4 Семараим: Бунямин мен Ефрем руларының шекарасында орналасқан тау және ежелгі қала (Еш 18:22).

* 13:5 Яки: тұз Келісімін. (Тұздың тамақтарды бұзылудан ұзақ уақыт сақтағаны сияқты, осы Келісім де ұзақ уақытқа жасалған: Леу 2:13; Рул 18:19).

* 13:5 Пат2 7:12-16.

* 13:7 Шеж1 29:1.

* 13:8 Пат3 12:26-28.

* 13:9 Пат3 12:33.

* 13:10 Мыс 40:12-16; Шеж1 6:3-14; 23:28-32.

* 13:18 13:10-11,14-16.

* 13:22 9:29; 24:27.

* 14:3 Пат3 11:6-9; 12:28-32; 14:15; Пат4 17:16-17; Амо 5:26; Заң 4:19.

* 14:5 Немесе: табыну орындарын және күнге бағышталған бағаналарды.

* 14:7 8:5; Пат3 4:13.

* 14:9 Құштық: қазіргі оңтүстік Мысырдың және солтүстік Судан мен Эфиопияның жерінде болған ежелгі Құш елінен шыққан адам. Зарах не Мысырдың бір қолбасшысы, не елдің 22-ші (құштық) патша әулетінен шыққан Осорқон І перғауын болса керек.

* 14:9 Яки: мың рет мың.

* 14:9 11:8.

* 14:12 13:15.

* 14:13 Яғни 60 шақырым қашықтыққа.

* 14:14 Герар мен оның айналасындағы қалалар Яһуданың жаулары — філістірлердің қолында болатын (Жар 20:1; 26:16-21; Пат1 17:1,4,8-11,26; 31:1-10; Пат2 21:15-16).

* 14:15 Бұлар мадиян, амалек тайпаларынан шыққан шығар (Мыс 17:9,14,16; Бил 6:3-6,33; 7:12).

* 15:1 Рул 11:25,26; Бил 3:10.

* 15:2 15:4,15; Шеж1 28:9; Иш 55:6-7; Ерм 29:12-14.

* 15:5 Бил 5:6; 20:4-5; Зәк 8:10.

* 15:6 Бил 7:22; 12:4; 20:19-21,25,46; Иш 19:2-3.

* 15:8 16:1; 17:1; Пат3 15:16.

* 15:10 Б.з.д. 895 ж. сәуір айында, демек, құштық Зарах соғыс ашқан кезден бір жыл кейін. Жылдың үшінші айында Елуінші күн (Жеті апта) мейрамы тойланатын (Леу 23:15-21).

* 15:11 14:13-15.

* 15:15 15:2,4.

* 15:15 14:7.

* 15:16 11:19; Пат3 15:2,10,13.

* 15:16 14:3; Заң 7:5; Пат3 15:13.

* 15:17 Пат1 9:12; 10:13; Пат3 3:4.

* 16:1 Пат3 15:27-28,32-34; 16:1-4.

* 16:1 Еш 18:25; Бил 19:13.

* 16:1 Ондағы мақсаты, Жаратқан Иеге ғибадат етпек болған Солтүстік Исраилдің адамдарының (11:16-17; Бил 19:13,[18]) және басқа елдерден сапарлап келген саудагерлер керуендерінің Иерусалимге апаратын жолын бөгеп тастау болған шығар (9:1,9-15).

* 16:3 Яки: одақ.

* 16:3 16:7; 19:2; Иш 31:1.

* 16:6 Еш 18:24,26.

* 16:7 (19:2) Яки: (Құдайдың аянын) көретін Ханани (9:29; Пат1 9:9).

* 16:7 Құдай Өзінің таңдаған халқына Оған мойынсұнбаған басқа халықтармен келісім жасауға тыйым салған еді. Олардың жалғыз Құдайға ғана сенім артулары қажет болды (14:11-12; 15:1-2; Заң 7:2,6-9; 28:1-3,7; Жыр 83:10,12-13).

* 16:8 14:8-13.

* 16:9 6:20; Жыр 33:16; 112:5-9; Ерм 32:19; Зәк 4:10.

* 16:12 16:9; Шеж1 10:14; Ерм 17:5.

* 16:14 Жар 50:2.

* 16:14 21:19.

* 17:2 11:5; 15:8.

* 17:2 16:6; Пат2 8:6,14; Шеж1 18:6,13.

* 17:6 14:3; 19:3; Пат3 11:7; Пат4 17:10; Ерм 2:20; Езк 6:13.

* 17:9 Яғни шиыршық кітабын не жазбасын (Заң 6:6-9; Еш 1:7-8; Иш 8:20).

* 17:10 14:14; 20:29-30; Жар 35:5; Заң 5:25; Шеж1 14:17.

* 17:11 9:14.

* 17:11 Пат2 8:6; Пат3 3:21.

* 17:12 16:4; Жар 41:35-36; 48-49; Мыс 1:11.

* 17:19 11:2; 17:2,12.

* 18:1 Жосапат өзінің ұлы Жорамға күнәға батқан Ахаб патшаның қызы Аталияны әйелдікке алып берді (21:6,13; 22:2-10).

* 18:2 (Еш 20:8; Пат3 4:13; 22:3) Сол кезде Рамот Арама патшасының қолында еді.

* 18:3 Яки: Мен сізбен біргемін, халқымды өз халқымыздай көріңіз.

* 18:7 Пат3 18:4; 19:10; 20:42-43.

* 18:7 Яки: жағымсыз жайттардың келетінін ғана (Жаратқан Иенің атынан) алдын ала білдіреді.

* 18:9 Яки: ашық қырманда (Пат2 24:16; Пат3 22:10).

* 18:9 Жаратқан Ие сәуегейлік жасауға қатаң тыйым салған (Леу 19:26; Заң 18:10-14).

* 18:17 18:7.

* 18:18 Әйүп 1:6; 2:1; Иш 6:1-3; Дан 7:9-10.

* 18:21 Яки: жын (шайтан не оның бір көмекшісі) (Шеж1 21:1; Әйүп 1:6; Зәк 3:1).

* 18:33 Яки: оның кіреукесі мен кеудесін жауып тұрған темір қалқанының арасына.

* 19:2 18:1,3.

* 19:3 14:3; 17:6.

* 19:3 12:6-7,12; 17:6; 18:1; Пат3 14:13; Мыс 34:13.

* 19:4 15:8-13.

* 19:6 (Леу 19:15; Заң 1:17) Немесе: Жаратқан Иенің алдында тұрасыңдар.

* 19:7 Жар 18:25; Заң 10:17-18; 16:18-20; 17:8-13; 32:4.

* 20:1 Меундіктер: ежелде Едом халқымен көршілес болып Өлі теңіздің оңтүстік жағындағы Сейір тауларын мекендейтін тайпа (20:10; 26:7; Шеж1 4:41). Немесе: бірсыпыра мағондықтар (Бил 10:12).

* 20:2 Өлі теңіздің батыс жағасындағы шұрат (оазис) (Жар 14:7; Пат1 24:1; Езк 47:10).

* 20:7 Жар 12:1-3; 15:1,4-7; 17:7-8; 18:17-19; Иш 41:8.

* 20:9 Түп атасы Сүлеймен патшаның мінажатына сілтеме (6:14-42; 7:12-22).

* 20:15 32:7-8; Заң 20:1-4; Пат1 17:47.

* 20:17 15:2; Мыс 14:13.

* 20:20 11:6; Пат2 14:2; 23:26.

* 20:21 Жыр 105:1; Шеж1 16:34,41.

* 20:30 14:6-7; 15:15.

* 20:34 19:2.

* 20:34 16:11; 25:26; Шеж1 9:1.

* 20:35 Пат3 22:52-53; Пат4 1:2-4,9.

* 20:36 Немесе: Тарсиске (9:21-дегі түсініктемені қ.).

* 20:36 Пат3 9:26; 22:48.

* 21:1 Осы есім Ехорам деп те дыбысталады.

* 21:5 Осыған дейін Жорам әкесі Жосапатпен бірге бес жыл бойы билік жүргізіп келді (Пат4 1:17; 3:1).

* 21:6 21:13; Пат3 18:18; 19:10; 21:20-22; Пат4 8:18.

* 21:6 Оның әйелінің аты: Аталия (22:2,10-12; 23:12-15).

* 21:7 Пат2 7:12-16; Пат3 11:13,36; Пат4 8:19; Жыр 131:17.

* 21:8 Пат2 8:12-14; Пат3 9:26.

* 21:10 Яғни осы баяндаманың түпнұсқасы жазылған кезде жағдай әлі де солай болды. Кейінгі Яһуда патшалары Едомға қайтадан үстемдік жүргізді (Пат4 8:22; 14:7,[22]).

* 21:11 21:13; Мыс 34:15-16; Рул 25:1.

* 21:12 Пат4 1:16-17.

* 21:16 Немесе: құшандықтармен (яғни мадияндықтармен: Абқ 3:7; Рул 12:1-дегі түсініктемені қ.).

* 21:16 12:3; 17:11; 22:1; Нех 2:19; 6:1.

* 21:18 21:15.

* 21:19 16:14.

* 22:1 Яки: арабтармен (21:16; Пат3 10:15).

* 22:1 21:16-17.

* 22:2 Осы есімнің Гофолия деген түрі де бар. Омри: Ахаб патшаның әкесі (Пат3 16:16,25-30).

* 22:7 Пат4 9:21.

* 22:7 Яки: (пайғамбары арқылы) май жағу рәсімін жасатып тағайындап қойған болатын (Пат4 9:6-10).

* 22:8 Пат4 10:10-14.

* 22:10 22:2.

* 22:11 21:1.

* 22:11 Охозиях Жорам патшаның кенже ұлы еді (22:1).

* 22:11 (23:1) Осы есімнің Иодай, Ехояда деген түрлері де бар.

* 23:1 Яки: Еходай жігерленіп.

* 23:3 21:7; Пат2 7:12.

* 23:6 Шеж1 23:28-31; Зәк 3:7.

* 23:6 Мыс 19:21-22; 30:19-21; Леу 10:3,10-11; Рул 8:5-11,19.

* 23:11 (34:30; Мыс 16:34; 25:16; Пат4 11:12) Яки: қолына Құдайдың заңының көшірмесін ұстатты.

* 23:11 Пат1 10:1,24; Пат3 1:39-40.

* 23:13 34:30-31; Пат4 23:2-3.

* 23:14 Жасақшылар адамның қанын Жаратқан Иенің киелі үйінде төксе, оны арамдар еді.

* 23:16 Заң 29:1,9-13.

* 23:17 (Заң 13:6-9; Пат3 18:10; Пат4 11:18) Яки: Бағал атты тәңірсымақтың діни қызметкері.

* 23:18 Яки: бақылауды (Пат4 11:18).

* 23:19 Шеж1 9:22-24; 26:1.

* 23:19 Леу 5:1-2; 10:10-11; 11:1-8,24-32,43; 13:3.

* 24:5 Пат4 24:5.

* 24:6 24:9; Мыс 30:12-16; Рул 1:50.

* 24:7 Немесе: әділетсіз Аталияның жолын қуушылар (23:17).

* 24:9 24:6.

* 24:20 22:11; 23:1-3,11; 24:15-16.

* 24:20 Нқл 17:20; 28:13.

* 24:21 24:17.

* 24:24 24:20; 16:7-8.

* 24:25 24:22.

* 24:26 Ол Жозақар деп те аталатын.

* 25:2 Пат4 14:3-4.

* 25:3 24:25-26.

* 25:4 Заң 24:16.

* 25:5 14:8; 17:17; Шеж1 12:8,24,34.

* 25:7 Яки: Құдайдың жіберген адамы (хабаршысы) (8:14; 11:2; 30:16; Заң 33:1; Пат4 4:9).

* 25:11 Пат2 8:13; Пат4 14:7.

* 25:11 20:10,22-23; Жар 36:8-9; Рул 24:18.

* 25:17 25:13; Пат2 2:14; Пат4 14:8.

* 25:18 Бил 9:8-15; Жар 3:18; Иш 55:13.

* 25:18 2:7; Пат3 4:33; 7:2; 14:9.

* 25:20 25:14-16; 22:7; Пат3 12:15; Жыр 80:12-15.

* 25:23 Амасиях Яһуданың бұрынғы патшалары Охозияхтың немересі, Жоғастың ұлы болатын.

* 25:23 26:9; Пат4 14:13; Нех 12:39.

* 25:25 Пат4 14:16-17.

* 25:28 Немесе: Яһуданың (басты) қаласындағы.

* 26:1 (Пат4 14:21; 15:1) Азариях деп те аталған Ұзиях б.з.д. 792-740 жж. патшалық құрды.

* 26:2 Елаттың қасында орналасқан, сауда-саттық кемелері тоқтайтын Есион-Гәбер қаласы Сүлеймен патшаның заманында зор байлықтың көзі болатын (8:17-18; 9:21).

* 26:4 25:2,4,9-10.

* 26:4 Яки: Ұзиях та әділ істер жасап, онысына Жаратқан Ие оң көзімен қарады.

* 26:5 Немесе: Құдайдың аян бергенін ұғындырған.

* 26:7 Ғұр-Бағал: Яһуданың оңтүстік жағындағы қала. Меундіктер: Яһуданың оңтүстік шығыс жағындағы Едом елін мекендейтін бір тайпа.

* 26:10 1:15; 28:18; Еш 15:33.

* 26:10 (Жар 26:18) Немесе: жер астындағы су қоймаларын. (Археолог ғалымдар Ұзияхтың есімі ойып жазылған мөрлі сақинаны сол аймақтағы жер астындағы бір су қоймасынан тапқан.)

* 26:10 Немесе: Қармилда (Пат3 18:19-20; Иш 33:9; 35:2).

* 26:10 Шеж1 27:26-31.

* 26:16 Тек арнайы діни қызметкерлер ғана киелі үйдің ішіне кіріп, Құдайға бағышталған хош иісті заттарды түтетуге рұқсат етілген еді (Мыс 30:7-9,34-38; 40:12-15; Леу 10:1-3).

* 26:22 Иш 1:1; 6:1.

* 26:23 Сол себепті оның мәйіті патша әулетінің бір қабіріне қойылмады (28:27; Леу 13:45-46; Рул 5:2).

* 26:23 Осы есімнің Иотам, Жоқатам, Иоафам деген түрлері де бар.

* 27:2 26:16.

* 27:2 Пат4 12:4; 15:35.

* 27:3 23:20.

* 27:3 (33:14; Нех 3:26-27) «Дәуіттің шаһары» деп аталған көне қорған сол төбеде орналасқан еді.

* 27:4 14:7; 26:10,15.

* 27:5 20:1,22-23.

* 27:6 26:5.

* 28:2 Немесе: жалған тәңірдің (алтын) мүсіндерін құйғызып жасатты (33:3; Мыс 32:4; 34:17; Бил 2:11-13).

* 28:3 Иерусалим қаласының оңтүстігіндегі шағын аңғар (Еш 15:8; Ерм 7:31-32).

* 28:3 Пат4 16:3.

* 28:8 Немесе: өз бауырларының (Мұса пайғамбардың, Дәуіт пен Сүлеймен патшалардың заманында Яһуда мен Солтүстік Исраил біртұтас ұлт әрі халық болған еді: Мыс 1:1-6; 12:50-51; Пат2 5:1-3).

* 28:12 Яки: Берехия.

* 28:20 Есімі Феглафелласар деп те жазылған патша Ассурда б.з.д. 745-727 жж. билік жүргізді.

* 28:23 28:5.

* 28:23 Яки: тәңірсымақтарына.

* 28:23 25:14-15; Пат4 16:10-16; Иш 10:20.

* 28:24 Немесе: сындырды.

* 28:25 Яки: ата-бабалары сиынған Құдайы Жаратқан Иенің қаһарын туғызды.

* 29:6 6:2.

* 29:8 Ерм 49:17.

* 29:17 Б.з.д. 715 ж. наурыз не сәуір айында.

* 29:21 Немесе: Бүкіл Исраил патшалығы.

* 29:24 Леу 4:13; 16:2-16.

* 29:25 Яки: үлкен домбыра.

* 29:25 Яки: және аян көріп, патшаға Құдайдың еркін білдіретін Ғад.

* 29:27 23:18.

* 29:30 Пат2 23:1-2; Шеж1 16:7-36; Жыр 22:1; 49:1.

* 29:35 Леу 7:11-15.

* 30:1 Езекия Ассурдың шабуылынан кейін солтүстік Исраилде қалдырылған тұрғындарды да шақырып, Исраил мен Яһуданың халықтарын рухани жағынан қайтадан біріктірмек болды (28:8-дегі сілтемені қараңыз).

* 30:13 Жеті күнге созылатын Ашымаған нан мейрамының бірінші күні Құтқарылу мейрамы өткізілетін (30:2,15; Леу 23:5-6).

* 30:16 Яки: Құдайдың (таңдаған) адамы (Заң 33:1; Шеж1 23:13-14).

* 30:26 7:9-10.

* 30:27 23:18.

* 30:27 Рул 6:23-27.

* 30:27 Заң 26:15; Иш 57:15.

* 31:1 Немесе: Ашераға (яки: Астартаға) арналған тоғайларды (Мыс 34:13).

* 31:2 29:24-26; Шеж1 16:4-6,41; 23:30; 25:1-3.

* 31:4 Заң 31:24-26; Нех 13:10-13; Мал 2:7.

* 31:5 Мыс 23:19.

* 31:6 11:16-17.

* 31:6 Яки: әрі (леуіліктер) сиынатын Құдайы Жаратқан Иеге бағышталып, өздеріне үлестірілген сый-тартулардың оннан бір бөлігін (діни қызметкерлер үшін) алып келіп (Рул 18:25-32).

* 31:7 Яки: үшінші айда бастап, жетінші айда. (Халықтың ежелгі күнтізбесі бойынша наурыз айы жылдың басы болған.)

* 31:10 Пат2 8:17; Шеж1 6:8-9,14.

* 31:10 Мыс 36:5.

* 31:10 Заң 30:8-10; Нқл 3:9; Хақ 2:18-19; Мал 3:8-12.

* 31:12 Яки: Осы қоймаларға діни қызметкерлерге арналған бөліктер, өнімнің оннан бір бөлігі және леуіліктердің өздері алған үлестерінен берген оннан бір бөлігі ешбір ысырапсыз апарылып қойылды (31:6).

* 31:13 Шеж1 9:11.

* 31:16 Немесе: отыз жастан (Шеж1 23:3).

* 32:1 Саргон ІІ-нің ұлы, оның есімінің басқа түрлері: Синахериб, Санхериб. Ол б.з.д. 705-681 жж. Ассур патшалығына билік құрды.

* 32:5 Яки: Дәуіттің шаһарының Милло деген жеріне (Пат2 5:9; Пат3 9:24).

* 32:12 31:1; 4:1; Заң 12:13-14.

* 32:20 Иш 37:1,3-7,14-21.

* 32:21 Пат4 19:35-37; Иш 37:36-38.

* 32:23 9:9-10,24; 17:5,11; Пат2 8:10.

* 32:23 1:1.

* 32:24 Құдайдың еркімен күн көлеңкесінің қозғалысымен белгіленген сағат он бөлікке кері бұрылды! Осы ғажап кереметі арқылы Құдай Езекияға «Сені сауықтырып, өміріңді тағы он бес жылға ұзартамын» деген уәдесін бекітті (Пат4 20:4-11).

* 32:26 Пат4 20:12-19; Иш 39:1-8.

* 32:29 Пат4 19:13,15.

* 32:30 (32:3-4; Пат4 20:20) Езекияның заманынан бізге жеткен, сол жердегі бір жартасқа қашалған жазбада осы үлкен іс туралы мәлімет берілген. Бұл жазба Стамбулдағы мұражайда сақтаулы.

* 32:31 32:21,24.

* 32:32 26:22; Иш 26-39.

* 33:3 30:14; 31:1.

* 33:3 28:2-4; Бил 2:11-13.

* 33:3 24:18; 31:1; 32:12.

* 33:3 Яки: Күн, ай, жұлдыздарға (Пат4 23:5-6,11; Заң 4:19; 17:3).

* 33:4 6:6; 7:16.

* 33:6 28:3; Леу 18:21.

* 33:6 Заң 18:10-14; Пат4 17:17.

* 33:8 7:17-22; Заң 30:15-20; Шеж1 17:9-10.

* 33:11 Немесе: тікенді бұғаулармен.

* 33:14 32:30; Пат3 1:33.

* 33:14 (27:3; Нех 3:26-27) Яғни «Дәуіттің шаһары» орналасқан төбені.

* 33:14 Нех 3:3; 12:39.

* 33:15 33:3-4,7.

* 33:19 33:12-13.

* 33:19 Түпнұсқадағы «хозай» сөзі аяндар мен бейнелі көріністер көретін пайғамбарларды білдіреді (Иш 29:10; Мих 3:7).

* 33:20 Пат4 21:18.

* 34:3 Немесе: жалған әйел тәңір Ашераға бағышталған ағаш бағаналардан (31:1).

* 34:7 Яғни Яһуда мен Солтүстік Исраилде (34:5-6).

* 34:8 Яки: уәзір мен шежіреші (Шеж1 18:15).

* 34:9 24:11-14; 34:14.

* 34:11 Немесе: әрі байланыстырылатын белағаштар жасауға.

* 34:14 Яки: Жаратқан Иенің Мұса арқылы берген тәлімі жазылған шиыршық кітапты (немесе оның көшірмесін). (Бұл «Заңды қайталау» жазбасы болған шығар: 12:1; 31:4; Заң 17:18; 31:24-26.)

* 34:22 Олдама есімінің Олдана, Хұлда, Хасраның Хархас, ал Тоқаттың Тиква, Тавкегаф деген түрлері де бар.

* 34:28 35:24-25; 32:26.

* 34:31 23:13.

* 34:32 (23:16; Мыс 20:1-17; 24:3-8; Заң 27:1-8; Еш 8:30-34) Немесе: Иерусалимнің тұрғындары ата-бабаларының бұл істегендері сиынған Құдайы — (шынайы) Құдайдың Келісіміне сәйкес болды.

* 35:1 Мыс 12:1-6.

* 35:3 Яғни Жаратқан Иеге бағышталған.

* 35:3 5:2-9; 8:14-15; Мыс 25:14.

* 35:12 Яки: отбасылар топтарына (35:4-5).

* 35:13 Мыс 12:1-12.

* 35:15 Яки: (аяндар мен бейнелі көріністер) көретін Құдай хабаршысы Едутун (Пат1 9:9-11).

* 35:17 Мыс 12:15-18.

* 35:18 30:5.

* 35:20 Нехо (яки Нехао) перғауын б.з.д. 609-594 жж. Мысырда патшалық құрды.

* 35:20 Жосияның Бабыл патшасымен одақтас болғаны ықтимал (32:31; 33:11).

* 35:21 Яғни Бабыл патшасы Набополассар және оның ұлы, қолбасшысы және кейін мұрагері Набуходоносор (36:6).

* 35:22 Пат3 22:30.

* 35:24 Пат4 23:29-30.

* 35:24 34:28.

* 35:25 Езр 2:65.

* 35:26 Яки: Жаратқан Иенің тағылымына сәйкес.

* 36:3 Шамамен 3400 кг күміс, 34 кг алтын.

* 36:4 (Пат4 23:34) Осы есімнің Иоаким, Ехойәкім деген түрлері де бар.

* 36:7 Немесе: өзінің сарайында (Дан 5:2-4).

* 36:8 Немесе: және оның басына түскен жайттар.

* 36:8 Оның қосымша аты Ехойәкін болды.

* 36:9 (Пат4 24:8) Немесе: жасы сегізде.

* 36:10 Б.з.д. 597 ж. 13-сәуірде.

* 36:10 Пат4 24:12-14; Ерм 24:1.

* 36:10 Әкесінің бауыры (Пат4 24:17).

* 36:14 (Пат4 16:10-16) Немесе: Яһуданың басшылары — діни қызметкерлер.

* 36:14 28:3; 33:9.

* 36:14 33:4-7.

* 36:16 Яки: Оларды енді сауықтырудың (7:14).

* 36:17 Парсы шығанағының жағалауын мекендеген халдей халқының әміршісі Набуходоносор б.з.д. 605-562 жж. Бабыл патшалығына билік жүргізді.

* 36:20 36:22; Езр 1:1-3.

* 36:21 Леу 25:4-7; 26:34.

* 36:21 Ерм 25:11-12; 29:10-14; 51:11; Езр 1:1.

* 36:22 Яғни б.з.д. 538 ж. (Кир б.з.д. 559-530 жж. парсы патшалығына билік жүргізді.)

* 36:22 Ерм 25:11-12; 29:10-14; 51:11.

* 36:23 Езр 1:2-3.

* 1:1 Б.з.д. 538 ж. Есімі Күрос деп те айтылатын Кир Бабыл қаласын б.з.д. 539 ж. қазан айында басып алған еді (Дан 5:31; 6:28).

* 1:1 Ерм 25:11-12; 29:10-14; 51:11; Шеж2 36:22-23.

* 1:4 1:6; Мыс 12:35-36.

* 1:4 1:6; 7:15-16; 8:28; Мыс 35:5,29; Заң 16:10.

* 1:5 Яһуда, Бунямин: бұрынғы Яһуда (яки Оңтүстік Исраил) патшалығындағы басты рулар.

* 1:7 Пат4 24:13; 25:14-15; Шеж2 36:7,18; Ерм 52:18-19.

* 1:8 (5:14) Осы есімнің Шенасар деген түрі де бар. Яһуда елінің бұрынғы патшасы Ехонияхтың төртінші ұлының есімі Шенасар болатын (Шеж1 3:17-18).

* 1:9 (Рул 7:84; Шеж1 28:17) Немесе: алтын ыдыстар салынған отыз қап.

* 1:9 Немесе: күміс таба.

* 1:11 Бұл сан жоғарыдағы тізімге тіркелмеген басқа бұйымдарды да қамтыған болса керек.

* 2:1 Пат4 24:14-16; 25:11; Дан 1:1-4.

* 2:2 Осы есімнің Зеруббабыл деген түрі де бар. Яһуданың бұрынғы патшасы Ехонияхтың (Пат4 24:8,15; 25:27-30) ұрпағы Зоробабел кейін Яһуда аймағының әкімі болып тағайындалды (3:2,8; 5:2; Нех 7:7; 12:1; Хақ 1:1,12,[14]).

* 2:2 3:2; 5:2; 10:18; Нех 12:1; Хақ 1:1; Зәк 3:1.

* 2:2 Бұл — кейінірек Яһуда аймағының әкімі болған Нехемиядан (Нех 1:1; 2:4-6) басқа адам.

* 2:14 2:2; 8:14; Нех 7:7,19; 10:16.

* 2:16 Пат4 16:20; Нех 7:21; 10:17.

* 2:20 Яки: Гибеонның (Нех 7:25).

* 2:24 Яки: Бет-Азмауеттің адамдары (Нех 7:28).

* 2:28 (Жар 12:8; Еш 8:2) Осы қаланың аты Гай деп те жазылады.

* 2:31 2:7; Нех 7:34.

* 2:33 Шеж1 8:12; Нех 6:2; 7:37; 11:35.

* 2:36 Шеж1 24:7.

* 2:37 Шеж1 24:14; 9:12.

* 2:38 Шеж1 9:12.

* 2:39 Шеж1 24:8.

* 2:40 Осы есімнің Ходеуа, Годева деген түрлері де бар (Шеж1 3:24; 5:24; 9:7; Нех 7:43).

* 2:61 Пат2 17:27-29; 19:31-32; Нех 7:63.

* 2:63 (Мыс 28:30) Яки: Адал және Ақиқат.

* 2:63 5:14; Нех 7:65; Леу 2:3,10; 6:14-18; Рул 18:8-10; Езк 46:20.

* 2:64 Осы есепке жоғарыда тіркелгендердің әйелдері мен бала-шағалары және Исраил халқының Яһуда, Буняминнен басқа руларына жататындар да кірген болса керек.

* 2:65 Шеж2 35:25.

* 2:66 Пат3 1:33; Иш 66:20.

* 2:69 61000 алтын теңге (яки персиялық дарик не грек драхмасы): шамамен 510 кг алтын (8:27; Шеж1 29:7). 5000 қадақ (яки мина) күміс: шамамен 2900 кг күміс. Көйлек: Мыс 39:22,27.

* 2:70 Нех 7:73; 11:1-3,25-36; 12:27-29.

* 3:1 Яки: жетінші (ай тішри айы: сол заманда жылдың осы айы Жаратқан Иеге ерекше бағышталған кез болатын: Леу 23:23-44; Рул 29:1-39; Нех 8:1-2).

* 3:2 2:2; 3:8; 5:2; Хақ 1:1.

* 3:2 Мыс 20:22,24; Заң 11:5-7,27.

* 3:3 4:1,4; 10:11; Нех 4:7; Пат4 17:24; 24:2.

* 3:4 Мыс 23:16; 34:22; Леу 23:33-36,39-43; Рул 29:12-38.

* 3:5 Рул 28:11-15.

* 3:7 (Шеж2 2:16; Жүн 1:3) Яки: Иоппедегі айлаққа.

* 3:7 1:2-4; Шеж2 2:8-10,16.

* 3:8 3:2; 4:3.

* 3:8 Яғни сәуір айында. (Ежелде Сүлеймен патша жылдың дәл сол мезгілінде киелі үйдің құрылысын бастаған еді: Пат3 6:1.)

* 3:8 Шеж1 23:24,27.

* 3:9 Осы есімнің Ходауиях, Годавия деген түрлері де бар (2:40).

* 3:10 Мыс 28; Шеж2 5:12-13; Нех 12:27,35.

* 3:11 Шеж1 16:34,41; Шеж2 5:13; 7:3; Жыр 106:1.

* 4:1 1:5.

* 4:1 Олардың көбі Самария аймағына жер аударылып келген бөтен ұлттықтар еді (4:2,9-10; Нех 4:1-3; Пат4 17:23-24,28-34,[41]). Олар көп тәңірге табынатын.

* 4:2 Есімі Есархаддон деп те дыбысталатын ол Ассурға б.з.д. 681-669 жж. патшалық құрды (Пат4 19:37; Иш 37:38).

* 4:2 Пат4 17:24-41.

* 4:3 1:1-3; 6:3.

* 4:4 Пат4 17:24,28-34.

* 4:5 Дарий І б.з.д. 522-486 жж. парсы патшалығына билік жүргізді.

* 4:6 Осы есім грекше Ксеркс деп дыбысталатын. Ахасуер І (Ксеркс І) б.з.д. 486-465 жж. парсы патшалығына билік жүргізді (Ест 1:1; Дан 9:1).

* 4:7 Есімі Артаксеркс деп те дыбысталатын Артақсерікс б.з.д. 465-424 жж. парсы патшалығына билік жүргізді.

* 4:7 Арамей тілі Ассур, Бабыл және парсы патшалықтарының ресми тілі болды (Пат4 18:26). Езр 4:8-6:18; 7:12-26 арамей тілінде жазылып қалдырылды.

* 4:9 Яки: билер.

* 4:9 Тарпел: қазіргі Ливан еліндегі Триполис. Ерех: Бабыл еліндегі қала (Жар 10:10). Сузы: Нех 1:1; Ест 1:2; Дан 8:2. Дехай: осы халықтың аты Даги деп те жазылады.

* 4:10 Осы есімнің басқа түрі: Ассурбанипал (Ассурдың соңғы патшасы: б.з.д. 668-627 жж.).

* 4:10 (4:1) Парсы патшалығының Батыс Евфрат өлкесі Евфрат өзенінен Жерорта теңізінің жағалауындағы Газаға дейін созылатын (Пат3 4:24).

* 4:10 Пат4 17:24.

* 4:18 Демек, арамей тілінен парсы тіліне аударылып (4:7).

* 4:24 Б.з.д 520 ж. 3-сәуірден 519 ж. 21-ақпанға дейін (5:1).

* 5:1 Яғни Дарийдің патшалық құрған екінші жылы (4:24; Хақ 1:1; Зәк 1:1).

* 5:2 Зоробабел: Яһуда аймағының әміршісі (2:2; 3:2). Ешуа: бас діни қызметкер (2:2; Хақ 1:1).

* 5:11 Пат3 6:1-7:51.

* 5:12 Шеж2 36:16-20.

* 5:13 1:1-4.

* 5:14 1:8.

* 5:15 1:2-3,7-8.

* 6:2 Сол заманда парсы патшалығының төрт астанасы: Персеполис, Екбатана, Сузы, Бабыл болды (4:9; Нех 1:1; Ест 1:1). Екбатана қазіргі Ирандағы Хамадан қаласының жерінде орналасқан.

* 6:2 Яки: шиыршық кітап (Рул 5:23; Заң 17:18).

* 6:3 Шамамен 27 м. (Салыстыр. Пат3 6:2.)

* 6:4 Пат3 6:36; 7:12.

* 6:5 Соңғы тапсырма аймақ әкімі Шешбасарға арналған еді (1:7-8; 5:15).

* 6:10 Леу 1:2-3,9,13,17; 2:2,9; 3:5,16.

* 6:11 Немесе: Оның үйі тәркіленсін (7:26; Ест 7:10; 8:1; Дан 2:5,[29]).

* 6:15 Б.з.д. 545 ж. 15-наурыз.

* 6:16 Пат3 8:63.

* 6:17 Леу 4:1-5:13; Рул 7:87; Шеж2 29:20-24.

* 6:18 Рул 3:5-10; 8:9-11; 18:1-7; Шеж1 24:1,19,30-31; Шеж2 35:4.

* 6:19 Б.з.д. 516 ж. 21-сәуір шамасында (Рул 9:1-3).

* 6:19 Мыс 12:3-6; Шеж2 30:1.

* 6:20 Рул 19:1-22; Шеж2 30:17.

* 6:21 9:1,10-11.

* 6:22 Мыс 12:17-19.

* 7:1 Б.з.д. 458 ж. шамасында, яғни шамамен алпыс жылдан кейін.

* 7:1 (Нех 8:1) Езра Ұзайыр (яки Узайр) пайғамбар деп те аталады.

* 7:5 Мыс 28:1; Рул 25:11; Шеж1 6:50-54.

* 7:6 7:10; Нех 8:1; Мыс 24:12; Заң 1:5; Пат4 22:8; 23:25.

* 7:6 (7:9,28; Заң 4:34; Пат3 18:46; Пат4 3:15; Жыр 117:13-16; Езк 20:33-34) Яки: Құдайы Жаратқан Иенің (құдіретті де жарылқайтын) қолы үстінде болғандықтан.

* 7:9 8:31.

* 7:14 7:15,28; 8:25; Ест 1:14.

* 7:14 Яғни Таурат заңының (7:6,10; 10:3).

* 7:22 Ат басындай: яки талант (шамамен 34 кг). Қап: яки кор (шамамен 220 л). Күбі: яки бат (шамамен 220 л).

* 7:26 Яки: мал-мүлкін еріксіз мемлекет пайдасына алу.

* 7:28 7:6,9.

* 8:2 Мыс 6:23,25.

* 8:3 Шеж1 3:22; Нех 10:4.

* 8:3 2:3; Нех 10:14.

* 8:4 2:6; 10:30; Нех 10:14.

* 8:5 10:27; Нех 10:14.

* 8:6 2:15; Нех 10:16.

* 8:7 2:7,31; 10:2,26; Нех 7:12,34; 10:14; 12:42.

* 8:8 2:4,57; Нех 7:9,59; 11:4; Ерм 38:1.

* 8:9 2:6; Нех 7:11.

* 8:10 2:10; 10:29; Нех 3:17; 8:7; 9:4; 10:13.

* 8:11 2:11; 10:28; Нех 7:16; 10:15.

* 8:12 2:12; Нех 7:17; 10:15.

* 8:13 2:13; Нех 7:18.

* 8:14 Бигуай: 2:2,14; Нех 7:7,19; 10:16. Зақур: осы есімнің Забуд деген түрі де бар.

* 8:15 Леуіліктер діни қызметкерлердің көмекшілері болып Құдайдың киелі үйіндегі белгілі міндеттерді атқаруға тағайындалған еді (2:40-42; 3:8-11; 6:18,20; Рул 1:53; 3:6-9).

* 8:17 Олар гибеондықтардың ұрпақтары болған шығар (Еш 9:27).

* 8:18 (7:6,[9]) Яки: Құдайдың (құдіретті де жарылқайтын) қолы үстімізде болғандықтан.

* 8:18 Рул 3:20; 26:58.

* 8:19 Рул 3:17; 26:57.

* 8:24 8:18-19; Рул 3:8,31; 4:5-23.

* 8:25 7:15-16.

* 8:26 Немесе: салмағы жүз ат басындай күміс бұйымдар.

* 8:27 Яки: персиялық дарик не грек драхмасы (2:69; Шеж1 29:7).

* 8:31 Б.з.д. 458 ж. 19-сәуір.

* 9:1 6:21; 9:10-11; Леу 18:1-30; Заң 7:1-6; Нех 13:23-27.

* 9:2 (Мыс 19:6; Заң 7:6; 10:15; Иш 6:13; 43:20) Яки: қасиетті тұқым (үрім-бұтақ).

* 9:2 10:6,18,23.

* 9:4 (Иш 66:2,[5]) Немесе: Исраилдің Құдайының (алдын ала айтқан) сөздерінен дірілдеп қорқатындар (10:3; Жыр 118:120).

* 9:4 Рул 28:3-5; Шеж1 16:40.

* 9:7 Заң 7:1-6; Шеж2 36:14-20.

* 9:8 Жыр 12:4; 18:9.

* 9:11 6:21; 9:1; Заң 11:8,16; 18:9-11; Леу 18:1-4,21,24-27.

* 9:12 Мыс 23:32; 34:12-17; Заң 7:1-6; 11:8-9,21-25; Езк 37:25-26.

* 9:13 9:8,14,15; Нех 1:3; Шеж2 34:9.

* 10:2 10:26.

* 10:6 Заң 9:18-19; Жүн 3:7-9.

* 10:8 Леу 27:28; Еш 6:19.

* 10:9 Б.з.д. 458 ж. 19-желтоқсан.

* 10:12 Яки: қауым (2:64; 10:8).

* 10:15 8:16; 10:29; Нех 8:7; 11:16.

* 10:16 Б.з.д. 458 ж. 29-желтоқсан.

* 10:17 Б.з.д. 457 ж. 27-наурыз.

* 10:18 2:36.

* 10:19 Леу 5:15-16; 6:4,6.

* 10:20 2:37.

* 10:21 2:39; Шеж1 24:8.

* 10:22 2:38.

* 10:24 2:41,42.

* 10:25 2:3.

* 10:25 Немесе: Малқиях.

* 10:26 2:7; 8:7; 10:2.

* 10:27 2:8; 8:5.

* 10:28 2:11; 8:11.

* 10:29 2:10; 8:10.

* 10:30 2:6; 8:4.

* 10:33 2:19.

* 10:36 Осы есімнің Ванея деген түрі де бар.

* 10:38 Немесе: Бани, Бинуй, Шимей.

* 10:43 2:29.

* 10:44 9:10-13; Мыс 34:12-17.

* 1:1 Яки кислеп айында (Зәк 7:1). (Б.з.д. 445 ж. қараша-желтоқсан айларында.)

* 1:1 Яки: Сузы қорғанында. (Парсы патшалығының Елам аймағындағы Сузы (яки Сузан) қаласында патшаның қысқы сарайы орналасқан еді: Езр 4:9; Ест 1:2; 2:8; 3:15.)

* 1:2 7:2.

* 1:3 7:6; Пат4 25:11; Езр 2:1; 7:6-7; 8:1,18-20; 9:8.

* 1:3 Пат4 25:10.

* 1:5 4:14; 9:32; Дан 9:4.

* 1:9 Заң 30:2-4; 12:5; Жыр 131:13-14; Езк 20:40-42.

* 1:11 2:1; Жар 40:21.

* 2:1 Немесе: нисан. (Бұл б.з.д. 444 ж. болды.)

* 2:8 Немесе: Құдайдың (жарылқаған) қолы менің үстімде болғандықтан (2:18; Езр 7:6; Иш 41:20).

* 2:10 Немесе: хорондық. (Моабтағы Хоронайым: Ерм 48:2-3. Иерусалим маңындағы Бет-Хорон: Еш 10:10; Шеж2 8:5.)

* 2:10 Санбаллат: сол кездегі Самария аймағының әміршісі (4:1-2). Тобиях: Иорданның шығыс жағындағы аймақтың әміршісі болғаны ықтимал. Ол аммондық болғанмен (2:19; Езр 9:1), ықпалды исраилдіктермен тығыз қатынаста тұратын (6:17-18; 13:4-7).

* 2:13 Салыст. Жоқт 4:3; Мих 1:8; Мал 1:3.

* 2:14 Патша тоғаны: Силоғам тоғаны болса керек. (Оның суымен патшаның бағы суғарылатын: Пат4 25:4.)

* 2:18 Яки: Құдайдың (құдіретті) қолын созып (2:8; Езр 7:9; 8:18).

* 2:19 Санбаллат, Тобиях: 2:10; 4:1,3; 6:1-2. Аммондық: Ерм 40:14; 41:1-7,10,15; 49:1-2.

* 2:19 (6:1; Шеж2 9:14; Иш 21:13; Ерм 25:24) Гешемнің сол кезде Солтүстік Арабияның әкімі болғаны ықтимал.

* 3:5 Немесе: олардың мықтылары Иелерінің жұмысына мойынсұнғылары келмеді (Бил 5:23; Ерм 5:4-5).

* 3:6 Яки: Ешана қақпасын (Шеж2 13:19). (Оның Ефрем қақпасымен бірдей болғаны ықтимал: 12:39.)

* 3:8 3:31-32.

* 3:11 Яки: екінші бөлігін (3:19,20,21,24,27,[30] аяттарда да солай).

* 3:13 Шамамен 450 м.

* 3:15 Осы жер атының Силоғах пен Селах деген түрлері де бар (2:14; Иш 8:6; 22:9; Жох 9:7). Патша бағы: Пат4 25:4.

* 3:16 Шеж2 16:14.

* 3:18 Яки: Баввайдың.

* 3:31 Түпнұсқада: Хаммифкад (яғни жасақшылардың түгенделіп тексерілуіне жиналатын алаңы).

* 4:1 2:10,19.

* 4:5 (4:11; Ерм 18:23; Жыр 78:9-12; 82:2-9; 93:1-10,16-17,21-23; 119:1-7) Немесе: Себебі олар құрылысшыларды қатты ренжітіп еңселерін түсіруге ұмтылды ғой.

* 4:7 Яки: ашдодтықтар (13:23).

* 4:12 Немесе: он рет келіп, бізге қарсы жоспарланған қаскүнемдік туралы айта берді.

* 4:20 Мыс 14:14; Заң 1:30.

* 5:3 Леу. 25:35-39; Заң 15:7.

* 5:14 5:18.

* 6:1 2:19.

* 6:1 6:17.

* 6:2 7:37; Шеж1 8:12; Езр 2:33.

* 6:6 2:19; 4:7-8,11; 6:1.

* 6:7 2:1-2.

* 6:9 Немесе: Бірақ мен одан бетер қайрат-жігермен қолға алған жұмысты жалғастырдым.

* 6:10 Осылай Шемаях Нехемияға ғибадатханадағы құрбандық үстелінің қасында бас сауғалауға кеңес берді (Мыс 21:12-14).

* 6:11 Нқл 28:1; Рул 18:7; Шеж2 26:16-21.

* 6:13 6:11.

* 6:15 Б.з.д. 444 ж. 2-қазан.

* 6:16 Немесе: халықтардың бәрі қорқып, дұшпандарымыздың абыройы түсті.

* 6:18 3:4,30.

* 7:2 1:2.

* 7:2 2:8.

* 7:2 10:23.

* 7:5 Езр 1:5; 2:1.

* 7:7 Есімі Зеруббабыл деп те жазылатын осы адам бір кезде Яһуда аймағының әкімі болды (12:1; Езр 3:2,8; Хақ 1:1,12,[14]).

* 7:7 Ешуа: сол кездегі бас діни қызметкер (12:7; Езр 2:2; Хақ 1:1). Нехемия: осы жазбаны жазған әкім Нехемия емес (Езр 2:2).

* 7:21 2:16.

* 7:25 Яки: Гибардың (Езр 2:20).

* 7:32 (Жар 12:8; Еш 7:2) Осы қаланың аты Гай деп те жазылады.

* 7:43 Осы есімнің Ходауиях, Годавия, Годева деген түрлері де бар (Езр 2:40).

* 7:63 Пат2 17:27-29; 19:31-32; Езр 2:61.

* 7:65 Яки: Адал және Ақиқат (Мыс 28:30).

* 7:65 Езр 2:63; Леу 2:3,10; 6:14-18; Рул 18:8-10; Езк 46:20.

* 7:66 Езр 2:64-тегі түсініктемені қ.

* 7:67 Шеж2 35:25.

* 7:68 Пат3 1:33; Иш 66:20.

* 7:70 Бір мың алтын теңге (яки дарик): 8320 г алтын. Алтын тостаған: Шеж2 4:8,11. Көйлек: Мыс 39:22,27.

* 7:71 Шамамен 1300 кг күміс.

* 7:73 11:1-3,25-36; 12:27-29; Езр 2:70.

* 8:1 Езр 3:1,6.

* 8:1 Яғни Таураттың қасиетті жазбаларын көшіріп жазып, халыққа түсіндіретін ұстаз.

* 8:1 Осы есімнің Ұзайыр, Узайр деген түрлері де бар (Езр 7:1,[6]).

* 8:2 Яғни б.з.д. 444 ж. 8-қазан. Сол күні Кернейлер мейрамы басталатын (Рул 29:1-6).

* 8:8 Бабылдан қайтып келген халық арамейше сөйлейтіндіктен, көбі көне евр. тіліндегі Тауратты түсінбейтін.

* 8:10 Жыр 27:6-8; Нқл 17:22; Иш 12:1-3; 35:1-4.

* 8:14 Мыс 23:16; Леу 23:34,42-43.

* 8:17 Еш 24:25.

* 8:17 Яки: осы мейрамды мұндай ғаламат ризашылықпен өткізбеген еді.

* 9:1 Б.з.д. 444 ж. 30-қазан.

* 9:1 Еш 7:6; Әйүп 2:12.

* 9:2 Жалған тәңірлерге табынатын жат жұрттықтар Құдайдың халқын күнә жасауға еліктіріп келді (10:30; 13:3,30; Заң 7:3; Бил 2:1-3; Езр 9:1-2; Жыр 143:11; Иш 2:6,8; Ерм 3:13).

* 9:3 Яки: күннің төрттен бір бөлігі сол жерде тұрып (8:4,7-8).

* 9:5 Шеж1 29:20.

* 9:6 Заң 6:4; Пат4 19:15; Жар 1:1-3,14-27; Пат3 22:19.

* 9:7 Жар 11:31; 12:1; 17:5.

* 9:8 Жар 15:6,18-21; 22:12,15-18; Еш 21:43-45.

* 9:9 Мыс 10:19; 13:18. Немесе: Қызыл теңіздің.

* 9:9 Мыс 2:25; 3:7-9.

* 9:10 Дан 9:15.

* 9:11 Мыс 14:21-22,27-28; 15:5,10.

* 9:12 Мыс 13:21-22.

* 9:13 Мыс 19:11,18-22; 20:1-17; Жыр 18:8-10.

* 9:14 Яки: Өзіңе бағышталған демалыс күні (Жар 2:3; Мыс 16:23,29; 20:8,[20]).

* 9:15 Яки: қолыңды көтеріп тұрып.

* 9:15 Мыс 16:4,14-15; 17:6-7; Заң 1:8,21.

* 9:16 Ерм 7:25-26; 17:23.

* 9:17 9:31; Мыс 34:6-7; Рул 14:1-4,18-20.

* 9:18 Мыс 32:1-8.

* 9:20 9:30; Мыс 31:3; Рул 11:17,25-29; Иш 63:11.

* 9:20 Мыс 40:36-38; 16:15,35; 17:6; Рул 11:17; Иш 63:11,14.

* 9:21 Заң 2:7; 8:4.

* 9:22 Немесе: елдің шалғайдағы жерлерін (руларына) үлестіріп бердің.

* 9:23 Жар 17:2,6.

* 9:23 Рул 13:1-2,30; Заң 1:8.

* 9:25 Заң 3:5; 6:11; 32:15.

* 9:26 9:18,30; Бил 2:11; Шеж2 36:16.

* 9:27 Бил 2:4-16.

* 9:29 Леу 18:5; Езк 20:11.

* 9:30 9:20.

* 9:30 9:34.

* 9:31 9:17; Ерм 4:27; 5:10,18; Жоқт 3:22.

* 9:32 1:5; Мыс 20:6; Жыр 88:2-3; Дан 9:4.

* 9:32 Пат4 15:19,29; 17:3-6.

* 9:33 Дан 9:5-14; Жоқт 1:18; Жыр 118:137; 144:17.

* 9:34 9:30; Заң 31:21; Пат4 17:13,15; Ерм 29:19.

* 9:36 Заң 28:48; Шеж2 12:8; Езр 9:8.

* 9:37 5:8,15; Езр 4:13; Заң 28:33,39,48,51.

* 9:38 10:29; Шеж2 15:12-13; 23:16; 29:10; 34:31.

* 10:1 1:1,11.

* 10:2 Еремия пайғамбар (Ерм 1:1) емес.

* 10:29 5:12-13; Заң 27:15-26; 29:12-14; Шеж2 15:13-14; Жыр 118:106.

* 10:30 Мыс 34:16; Заң 7:3; Езр 9:12-14.

* 10:31 13:15-22; Мыс 20:8-11; Ерм 17:19-27.

* 10:31 Мыс 23:10-11; Леу 25:1-7; Заң 15:1-2.

* 10:32 Мыс 30:11-16.

* 10:33 Леу 24:5-9; Рул 4:16; 28:1-29; 29:1-39.

* 10:34 13:31; Леу 6:12-13; Еш 9:27.

* 10:35 Мыс 23:19; Заң 26:2.

* 10:36 Мыс 13:1,11-13; Рул 3:40-48.

* 10:37 Рул 15:20-21.

* 11:1 7:4-5.

* 11:1 Иш 48:2; 52:1.

* 11:3 Шеж1 9:2-3.

* 11:9 (Шеж2 34:22) Немесе: қаланың екінші әкімі (яғни әкімнің орынбасары).

* 11:18 11:1.

* 11:21 3:26; 7:60; Езр 2:43.

* 11:22 11:17; 12:46; Шеж1 25:1.

* 11:23 Шеж1 25; Езр 6:10.

* 11:24 (Шеж1 18:17) Немесе: Петахиях — халықтың парсы патшасының алдындағы өкілі.

* 12:1 7:7; Езр 2:1-2; 3:8.

* 12:10 12:1; 7:7; Езр 2:2; Хақ 1:1; Зәк 3:1,6-7.

* 12:13 Осы есімнің Ехоханан деген түрі де бар.

* 12:16 (12:4) Зәкәрия діни қызметкер әрі Құдайдың пайғамбары болатын (Зәк 1:1,[7]).

* 12:22 (12:10-11) Жоханан: немесе Жонатан.

* 12:23 Шеж1 9:14-16.

* 12:24 11:17.

* 12:24 Яки: Құдайдың пайғамбары Дәуіттің (12:36; Шеж2 8:14).

* 12:24 12:9; Езр 3:10-11; Шеж1 8:14.

* 12:26 8:9; 12:10; Езр 7:6,11.

* 12:35 11:17; Шеж1 6:39-43; 25:2; Шеж2 5:12.

* 12:36 8:1-2; 12:1; Езр 7:1,6.

* 12:39 3:25; Ерм 32:2.

* 12:44 10:37-38; Леу 18:21; Заң 14:28.

* 12:46 11:17; Шеж1 23:3-5; 25:1-8; Жыр 4:1.

* 13:1 Заң 23:3.

* 13:2 Рул 22:5-7; 23:7-12,18-24; Заң 23:4-5.

* 13:4 2:10.

* 13:4 12:27.

* 13:5 10:37; Рул 18:21-32; Заң 14:28-29; 26:12-15; Мал 3:10.

* 13:6 Яғни б.з.д. 433 ж.

* 13:7 13:1-3.

* 13:11 13:5; Мал 3:10.

* 13:13 7:2; 12:44; Пат4 12:15; Шеж2 31:12,15.

* 13:14 5:19; 13:22,31.

* 13:15 Яғни сенбі күні (10:31).

* 13:15 9:29; 10:31; Мыс 20:8; 34:21; Заң 5:12-14; Ерм 17:21-22.

* 13:16 Иш 23:1,3,8.

* 13:23 (4:7; Еш 11:22) Осы қала атының Ашдод деген түрі де бар.

* 13:23 Содан шамамен 25 жыл бұрын Езра да осындай мәселемен бетпе-бет келген еді (Езр 9:1-4).

* 13:25 10:29-30; 5:13; Заң 27:14-15; Езр 9:1-4,10-12; 10:1-5.

* 13:25 10:29-30; Заң 6:13; Езр 10:5.

* 13:26 Пат3 3:5-9,13; 11:1-10.

* 13:28 10:24; 2:10.

* 13:31 10:34-36.

* 1:1 Дарий ұлы Ахасуер патша Хшаяршан, Ксеркс және Ахашверош деп те аталатын. Ол парсы патшалығына б.з.д. 486-465 жж. билік жүргізді (Езр 4:6).

* 1:1 Құш: қазіргі Мысырдың оңтүстігін, Судан мен Эфиопияның солтүстігін қамтыған ежелгі ел (8:9; Езк 29:10).

* 1:2 Сузы (яки: Сузан) Елам аймағының астанасы болып, онда парсы патшаларының бір сарайы орналасқан еді (Дан 8:2; Нех 1:1).

* 1:4 Жарты жылға созылған осы басқосуда парсы патшалығының гректерге қарсы жасаған зор жорықтары (б.з.д. 482-479 жж.) жоспарланып, дайындалған болса керек.

* 1:7 Немесе: алтын мен күміс жалатқан төсектер.

* 1:9 Ол Уашти деп те аталатын.

* 1:10 Яки: қасындағы белінен айырылған жеті қызметкерін (Ерм 38:7).

* 1:14 Езр 7:14.

* 1:22 (Нех 13:24) Немесе: билік жүргізуші болсын, әрі бұл оған өз халқының тілінде айтылсын!

* 2:1 Гректерге қарсы дайындалған жорықтар осы аралықта іске асқан шығар (1:4-дегі түсініктемені қ.).

* 2:3 Яки: патшаның әйелдерінің үйіне (гаремге).

* 2:5 Б.з.д. 11 ғасырда өмір сүрген Қиш амалектерді жеңіп шыққан Саул патшаның әкесі, ал Шимей соның туысқаны болатын (Пат1 9:1-2; 10:21,24; 15:7-8,32-33; Пат2 16:5). Немесе: Шимейдің немересі, Қиштың шөбересі.

* 2:6 Пат4 24:8-16.

* 2:8 2:3.

* 2:14 Яғни патшаның әйелдікке алған күңдерінің.

* 2:15 1:7.

* 2:15 2:3,8-9.

* 2:16 Б.з.д. 479 ж. желтоқсан - 478 ж. қаңтар айларында.

* 2:18 1:14,7.

* 2:19 Яғни патшалықтың әкімшілік мекемесінде (Пат2 19:8; Пат3 22:10; Дан 2:48-49).

* 2:21 Олар Гавафа және Фарра деп те аталады.

* 2:23 6:1-2.

* 3:1 Кезінде амалек патшасы Агаг Құдайдың халқына сұмдық ниетпен шабуыл жасаған еді (Пат1 14:47-48; 15:8,[20]). Амалек халқы тарихта Исраилдің қас жауы болды (Мыс 17:8-16; Заң 25:17-19; Бил 3:13; Пат1 30:1-4).

* 3:4 Немесе: Мардохайдың айтқан сөзіне (Хаман) төзер ме екен.

* 3:7 Б.з.д. 474 ж. сәуір-мамыр айларында. Бұл Естердің патшайым болған бесінші жылы еді (2:16-17).

* 3:8 Хаман Құдай халқына таққан осы кінә шындыққа сай келмеген болса керек (Ерм 29:4,[7]).

* 3:9 Немесе: он мың талант (шамамен 345 тонна) күмісті. (Сол заманда Персия патшалығының бір жылғы кірісі шамамен 518 тонна күміс болатын.)

* 3:10 3:12; 8:2,8,10; Жар 41:42.

* 4:1 4:3,16; Жүн 3:5-6; Нех 1:4.

* 4:3 4:1; Иш 58:5; Дан 9:3.

* 4:14 Демек, Құдай Тағаланың жағынан.

* 4:14 Бұл, әрине, Құдайдың керемет ісі болды (2:9,15,17; Жар 45:5-7).

* 4:16 Яғни ораза ұстап Құдайға мінажат етіңіздер.

* 6:2 2:19-23.

* 6:4 5:13-14.

* 7:4 Немесе: Ал қинаушы дұшпан патша шегетін зиянның орнын толтырып бере алмас еді.

* 7:8 Сол заманда өлімге бұйырылғандарға кейде осылай істейтін. Одан бұрын қатты түңілген Хаманның өзі бетін бүркеп алған болатын (6:12).

* 8:8 Дан 6:8,12.

* 8:9 Б.з.д. 474 ж. 25-маусым.

* 8:9 1:1.

* 8:12 Б.з.д. 473 ж. 7-наурыз.

* 8:17 Иш 24:14-16; Жыр 86:4-6.

* 9:10 5:11.

* 9:10 Патша солай істеуге рұқсат берген болса да (8:11), яһудилер Құдайдың ежелгі бұйрығына мойынсұнып, амалек халқына жататын дұшпандарының мал-мүліктерін олжалаудан бас тартты (Пат1 15:3,9-10,18-19).

* 9:13 9:7-10; Заң 21:22-23; Пат2 21:5-6.

* 9:16 9:10,15.

* 9:18 Яғни наурыз айының 8,9 күндері.

* 9:24 3:7.

* 9:27 8:17.

* 9:31 4:3,16; Жүн 3:5-6; Нех 1:4.

* 10:2 8:15.

* 10:3 Яки: бас уәзір болды (Жар 41:39-44; Дан 2:48; 5:29; 6:26-28).

* 1:1 Өлі теңізден шығысқа қарай созылып жатқан қыратты жер (1:3; Жар 10:23; Ерм 25:20; Жоқт 4:21).

* 1:1 (Езк 14:14,20; Жақ 5:1) Әйүп пайғамбар деп те аталады.

* 1:5 8:4; 42:8; Жар 8:20; Леу 4:27-31.

* 1:6 Яки: Құдайдың періштелері; немесе: Құдайдың (рухани) ұлдары. (Яғни Жаратқан Иенің көктегі кеңесінің әрі сотының мүшелері: 2:1; 38:7; Шеж2 18:18-20; Иш 6:1-2,8; Дан 10:5-6,12.)

* 1:6 Яки: адамдарды азғырушы әрі айыптаушы шайтан, ібіліс (Пат1 22:19-22; Шеж1 21:1; Зәк 3:1).

* 1:10 29:2-6; 1:3.

* 1:15 Арабияның шөлейт жерлерін мекендеген ежелгі халық (Иш 45:14; Жое 3:8).

* 1:16 Жар 19:24; Леу 10:2; Рул 11:1-3; Пат3 18:38.

* 1:17 Төменгі Евфрат өзенінің жағасын мекендеген ежелгі халық (Жар 11:28; Пат4 24:2).

* 1:20 2:12; Жар 37:29,34; Еш 7:6; Езр 9:3.

* 2:1 1:6.

* 2:4 Түпнұсқадағы осы мақал «Жақсылыққа жақсылықпен қайтар» деген мағынаны білдірген болса керек.

* 2:8 Күлге отыру қатты қайғыру не өкініп опық жеудің белгісі болатын (42:6; Ерм 6:26; Езк 27:30; Жүн 3:6).

* 2:9 1:11; 2:5,10.

* 2:10 42:7.

* 2:11 6:19; 15:1; 42:9; Жар 36:11; Ерм 49:7.

* 2:11 8:1; 18:1; 42:9; Жар 25:2.

* 2:11 11:1; 20:1; 42:9; Еш 15:41.

* 2:12 1:20.

* 2:12 2:8; Нех 9:1; Жоқт 2:10.

* 3:1 3:3; Ерм 20:14-15.

* 3:5 Яки: күн тұтылуы оны үрейлендірсін! (12:22; Ерм 13:16; Амо 5:8)

* 3:8 (40:20) Немесе: крокодилді (яки: айдаһарды, левиафанды: Иш 27:1) арандата алатындар.

* 3:8 Сол заманда шығыс елдеріндегі Балағам іспетті сиқыршылар адамдарды, заттарды және белгілі уақыттарды қарғаумен айналысатын (Рул 22:5-12).

* 3:9 Демек, Шолпан мен Кішішолпанды (Меркурийді).

* 3:20 Яки: жаны қайғылы (ащы) адамға (Мыс 1:14; Рут 1:20; Нқл 31:6).

* 4:9 15:30; Иш 11:4.

* 4:17 Немесе: Пенде Құдай алдында әділ, адам өз Жаратушысының алдында таза бола ала ма? (9:2; 25:4)

* 4:18 15:15.

* 4:19 (10:9; 33:6; Жар 2:7; 3:19; 18:27; Уағ 12:7) Немесе: негізі топыраққа салынған саман үйлерде тұратын.

* 5:1 Яки: Құдайдың Өзіне бағыштаған (қасиетті) қызметшілерінің (15:15; Заң 33:2; Дан 7:10).

* 5:2 Нқл 12:16; 27:3.

* 5:2 Пат1 18:8-9; 19:1,9-10.

* 5:7 Немесе: Бүркіт самғап ұшу үшін жаралғандай.

* 5:7 14:1; Жар 3:17-19; Жыр 89:7-10; Уағ 1:8; 2:22; 5:15-17.

* 5:13 37:24; Пат2 15:31; 17:23; Ест 7:10; Қор1 3:19.

* 5:15 (4:10-11; Жыр 34:10) Немесе: мықтылардың аузындағы семсерден.

* 5:19 Яғни жамандық саған қанша көп шүйліксе де, соның бәрінен Құдай сені аман алып қалады (Жыр 34:18,20-21; 90:9-11).

* 5:23 Иш 11:6-9; 65:25.

* 5:26 Немесе: қайтыс болып, қабірге қойылған кезіңе дейін денеңнің қуаты кетпейді (42:17; Жар 25:8; 49:33; Заң 34:7; Нқл 3:2,16; 4:10; 9:11; 10:27).

* 6:14 4:3-4; 19:21; Нқл 17:17.

* 6:14 (Жыр 35:2-4) Немесе: мейірім көрсетуі керек. Әйтпесе ол құдіреті шексіз Құдайды қастерлеуден бас тартар (15:4).

* 6:19 1:15; Иш 21:14; Ерм 25:23.

* 6:29 13:18; 23:10; 27:5-6; 42:1-6.

* 7:7 7:16; Жыр 38:6,12; 61:10; 77:39; 143:3-4.

* 7:8 (7:21) Немесе: Көзі бар тірі жан атаулы мені кейін көрмейтін болады (20:9).

* 7:10 8:18; 20:9; Жыр 102:16.

* 7:12 38:8-11; 3:8; 41:1; Жыр 73:13-14; Иш 27:1.

* 7:16 Немесе: Күндерім шығарған (яки алған) демімдей бекершілік (7:7; Жар 4:2; Жыр 38:6,11; 143:4).

* 7:17 22:2; Жыр 8:5; 143:3.

* 7:19 Яки: Мен аузымдағыны жұтқанша.

* 8:11 Яки: папирус (қамыс тұқымдас өсімдік: Мыс 2:3; Иш 18:2; 35:7).

* 8:13 Немесе: екі жүзді; яки: әділетсіз, құдайсыз (13:16; 15:34; 17:8; 20:5).

* 8:15 Немесе: Сондай адам өз үйіне сүйенсе.

* 8:18 Немесе: орнының өзі: «Сені көрген емеспін!» деп одан жалтарады (7:10; 20:9; Жыр 102:16).

* 8:19 Немесе: ол жол бойында жатып шіріп кетеді.

* 9:2 Яки: қалайша әділ бола алар еді? (4:17; 6:29-30)

* 9:5-6 Заң 32:22; Бил 5:5; Рул 16:31-33; Пат3 19:11; Жыр 17:8.

* 9:8 Жар 1:6-8; Жыр 103:2; Иш 40:22; 42:5; 51:13.

* 9:8 38:16; Жыр 76:20.

* 9:9 Яки: Орион (38:31-32; Амо 5:8).

* 9:10 5:9; 37:14,16; 42:3.

* 9:12 Иш 45:9; Дан 4:32.

* 9:13 Немесе: Рахабтың (яғни Мысырдың) жақтаушылары (26:12; Жыр 86:4; 88:11; Иш 30:7; 51:9).

* 9:17 (1:13-19; 16:12; 30:22.) Немесе: Ол мені бекерге соққылап.

* 9:18 7:19; Жоқт 3:15.

* 9:22 3:19; Уағ 9:2-3; Езк 21:3.

* 9:23 24:1,12; Жыр 72:3-5,11-14; Ерм 12:1-4; Абқ 1:13.

* 9:26 Яки: папирустан (8:11; Иш 18:2).

* 9:30 Ерм 2:22.

* 10:9 4:9; 33:6; 7:21; Жар 2:7; 3:19.

* 10:11 Жыр 118:73; 138:13-16.

* 10:21 3:5;10:22; 38:17.

* 11:6 (15:8; 28:28; Заң 29:29; Дан 2:28) Яки: даналық пенденің ойлағанынан әлдеқайда керемет.

* 12:5 Немесе: немқұрайды қарап, өздеріне де сол керек деп табалайды.

* 12:6 Немесе: Олар қолдарына ұстап жүрген алақандай тәңірсымағымен Құдайды қаһарландырып келеді, бірақ (әзірше) аман-есен жүр екен.

* 12:8 Жыр 8:1; 18:2; 88:12; Жар 1:1,9-10,20-25.

* 12:9 (Иш 41:20; 51:9; Ерм 32:17) Немесе: Жаратқан Иенің осы азабымды Өзінің құдіретті қолымен істегенін.

* 12:11 6:6; 34:3.

* 12:15 28:25-26; Пат3 8:35; 17:1; Жар 7:11-12,17-20.

* 12:17 Немесе: кеңесшілерді жалаң аяқ айдатып әкеткізеді (12:19).

* 12:18 Немесе: патшалардың (тұтқындарға салған) шынжырларын.

* 12:19 24:22; 34:24-28; Ерм 29:1; 49:3; Жоқт 1:4; 4:13,16.

* 12:21 Яки: мықтылардың белбеуін шешіп тастайды.

* 12:24 Жыр 106:40.

* 13:6 Яғни менің дәлелді сөзімді.

* 13:27 31:4; 33:11; Жыр 138:1-12.

* 13:28 Немесе: Содан адам шіріген нәрседей, күйе жеген киімдей тозып күйрейді (33:21; Иш 10:18).

* 14:1 Яки: соның өзі де мехнатқа толы.

* 15:8 1:6.

* 15:14 4:17-19; 14:1,4; 25:4-6; Нқл 20:9; Уағ 7:20.

* 15:16 Яки: жамандыққа әбден бейім (20:12; 34:7; Нқл 19:28).

* 15:30 4:9.

* 16:2 Яки: Жұбатудың орнына мені одан бетер азаптайсыңдар!

* 17:7 16:16,20; Жыр 6:7; 68:4.

* 17:7 16:8.

* 17:12 5:17-26; 11:17; Иш 50:11; Ерм 6:14.

* 18:14 Яғни өлімге; яки: тозаққа (8:22; 15:21,24; 18:6).

* 18:15 Жар 19:24-25; Жыр 10:6.

* 19:10 Немесе: үмітімді (шабылып тасталған) ағаштай түп-тамырымен жұлып тастады (7:6; 12:14; Уағ 3:2; Ерм 1:10; 45:4).

* 19:20 Яки: Сүйектерім терім мен бұлшық етіме жабысқан, тек тісімнің қызыл иегімен ғана өлімнен құтылып кеттім (16:8; 33:21; Жыр 101:6; Жоқт 4:8).

* 19:23 Яғни шиыршық кітапқа (Түсіндірмені қ.).

* 19:25 Немесе: Қамқоршымның; Қорғаушымның; құнымды төлеп мені Құтқарушының (Мыс 15:13; Леу 25:49; Рут 3:9; Жыр 77:35).

* 19:25 16:19; Жыр 77:35; Иш 43:14. Немесе: топырақ үстінде; яки: қабірімнің басында.

* 19:26 Немесе: осы денемнен тыс Құдайды көретін боламын (Жыр 16:15).

* 19:29 Яки: Соттаушының бар екеніне (15:22; 22:4; Жыр 1:5; 9:8; Уағ 12:14).

* 20:16 Заң 32:24,33.

* 20:22 Яки: Ауыртпалық көрген.

* 20:29 Яки: үлесі (27:13; 31:2-3).

* 21:7 9:24; Жыр 72:3-5.

* 21:10 Яки: Ондайлардың шағылыстырған бұқалары төл туғызады, сиырлары түсік тастамай, бұзаулайды (Мыс 23:26; Заң 28:11,[18]).

* 21:18 13:25; Жыр 1:4; Иш 17:13; Ош 13:3.

* 21:29 Яки: Егер маған сенбесеңдер, онда көп жол жүріп, көпті көргендерден сұраңдаршы!

* 22:4 1:1; 4:6; 15:4.

* 22:5 Елипаз Әйүптің ауыр азаптарына қарап оның ауыр күнәлары бар деп қате қорытты. Осылай ол өзінің бұрынғы айтқандарына қарсы шықты (4:3-6).

* 22:6 31:19; Мыс 22:26-27; Заң 24:10-13.

* 22:7 31:17; Иш 58:7; Езк 18:17.

* 22:8 Немесе: Сен жері бар мықты адам, оны мекендейтін беделді кісі едің ғой (15:19; 12:19; Иш 9:15).

* 22:11 Жыр 68:2-3; Жоқт 3:54.

* 22:17 21:14.

* 22:18 21:16.

* 22:24 Яки: тіпті опырлық саф алтынға жылға түбіндегі малтатастай (немқұрайды) қарасаң (28:16; Пат3 9:28; Жыр 44:10).

* 23:4 Яки: дәлелдерімді келтірер едім.

* 23:7 6:29; 7:20; 23:10.

* 23:15 21:6.

* 23:17 Немесе: қалың түнек мені құрта алмады.

* 24:2 Заң 19:14; 27:17.

* 25:3 Немесе: аспандағы жұлдыздар топтарын (19:12).

* 25:4-6 4:17-19; 15:14-16.

* 26:4 Немесе: Мұндай дана сөздерді кімге айттың?

* 26:9 Немесе: Құдай Өзінің тағын жауып.

* 26:12 Немесе: Рахабты; яки: айдаһарды (9:13).

* 26:13 Иш 27:1.

* 27:13 Яки: үлесі (20:19; 31:2-3).

* 28:5 Немесе: Астында оттай (жарқылдаған) тастар аударылады (Езк 28:14).

* 28:6 Яки: сапфир (28:16; Мыс 24:10).

* 28:11 Немесе: бастауларын бөгеп тастайды.

* 28:16 Опыр: 22:24; оникс: Жар 2:12; Мыс 25:7; көк асыл тас; яки сапфир: 28:6.

* 28:18 Інжу-маржан: Нқл 31:10; лағыл тас: Иш 54:12.

* 28:19 Құш: Шеж2 12:3; 16:8; топаз: Мыс 28:17.

* 28:28 Жыр 110:10; Нқл 1:7; 2:5-7; 9:10; Уағ 12:13-14.

* 29:6 Бил 6:11; 7:25; Иш 63:2.

* 29:17 24:9.

* 30:11 Яки: Құдай садағымның адырнасын (кермесін) шешіп тастап (29:20).

* 30:14 Немесе: олар күл-талқан үйінділердің арасымен өтіп.

* 30:28 Немесе: Күнге күймесем де, қап-қара болдым.

* 30:31 (Жыр 136:2,4; Иш 24:8) Немесе: Шертерім.

* 31:2 Яки: үлесті (20:29; 27:13).

* 31:28 Заң 17:2-5; 5:6-10; Мыс 20:2-6.

* 31:29 Мыс 23:4-5; Нқл 24:17-18; 25:21-22.

* 31:32 Жар 19:2-3; Бил 19:20-21.

* 31:37 Немесе: әміршінің алдына барғандай барар едім.

* 31:39 (Пат3 21:18-19) Немесе: иелеріне (әділетсіздік жасап) оларды түңілткен болсам.

* 32:2 Буз: Иордан өзенінің оңтүстік-шығыс жағындағы шөлді аймақ (Жар 22:21; Ерм 25:23).

* 32:2 10:3; 27:2,5-6.

* 32:8 33:4; 38:36; Жар 2:7.

* 32:9 12:12.

* 32:19 Ерм 20:9; Амо 3:8; Мат 9:17.

* 33:4 12:10; Жар 1:2,26-27; 2:7; Жыр 138:13-16.

* 33:6 (10:9) Немесе: топырақтан (Жар 2:7).

* 33:9 9:21; 10:7; 13:18,23; 14:17; 16:17.

* 33:10 13:24.

* 33:11 13:27.

* 33:22 38:17; Жыр 87:4-5; 106:17-18; 114:3; Иш 28:1,10; Мыс 12:23,29; Пат2 24:15-17.

* 33:23 (Шеж2 36:15-16; Хақ 1:13; Мал 2:7) Немесе: періште (Бил 2:1).

* 33:24 Немесе: онда Құдай: Оны көрге түсуден аман сақтап қал!

* 34:3 12:11.

* 34:5 10:7; 6:29-30.

* 34:6 6:28,30; 9:21; 6:4; 10:3.

* 34:7 Немесе: келекелеуді судай сіміретін (15:16).

* 34:9 9:29-31; 21:7,13-15.

* 34:15 Жар 3:19; Жыр 103:29; Уағ 3:20; 12:7.

* 34:23 Немесе: сотталатын уақытының қашан болатыны туралы пенде Құдайдан алдын ала хабар алмайды.

* 34:24 Немесе: ешқандай тергеусіз-ақ.

* 34:30 5:15; 20:5; 34:17; Нқл 29:2,4,12.

* 35:2 (27:2,[6]) Немесе: «Құдайдан да әділмін!»

* 35:3 9:30-31; 21:14-15; 34:9.

* 35:9 Мыс 35:9.

* 35:10 8:21; Жыр 41:9; 76:7; 99:1-4; 118:62; 132:1-2; 149:3-5.

* 35:11 36:22; 12:7-10; Ерм 32:33.

* 35:13 Немесе: Ал Құдай (құр бос айқайға) құлақ аспайды, құдіреті шексіз (Тәңір Ие) оған еш көңіл бөлмейді (27:8-10; Нқл 15:29; Иш 1:15; Мих 3:4).

* 35:14 9:11; 23:8-9; 31:35; Жыр 41:6,12.

* 35:15 9:24; Жыр 9:32.

* 35:16 34:35; 38:2.

* 36:5 (9:19; 12:13; 26:12-14; 37:23; Жыр 146:5; Ерм 10:12; 32:19) Немесе: Ол аса құдіретті және қабылдаған шешіміне берік.

* 36:6 4:7-11; 5:15; 8:22; 34:26; Жыр 17:28.

* 36:7 5:11; Жыр 32:18-19; 33:16; 112:5-8; Жар 41:14-16,28,39-45, Дан 1:1-4,6-7,18-21; 2:45-49.

* 36:13 Яки: Оған айқайлап сиынбайды (5:2; Жар 4:5-10,16,23-24 Пат2 13:22,28-29).

* 36:15 36:8-11; Жыр 118:67-68.

* 36:16 Ош 2:14-15,21-22.

* 36:17 Немесе: Ал әділдік пен ақиқат (бәрібір) жақындап қалды.

* 36:18 Немесе: Сақ болыңыз, байлық сізді азғырып әкетпесін!

* 36:20 Немесе: (Басқа) халықтар өз орындарынан алынып, ғайып болатын түндердің келуін де аңсаушы болмаңыз! (34:20,[25])

* 36:23 Яки: Құдайдың іс-әрекеттерін.

* 36:26 37:5; 42:3.

* 36:30 Немесе: Құдай жан-жағында найзағайларды жарқыратып, теңіздің түбін де жарық қылады (37:11,15; Мыс 19:16; Жыр 17:13-15; Иш 51:10).

* 36:33 Немесе: Күркіреу Құдайдың бар екенін жариялайды, дауыл Оның қаһарын білдіреді.

* 37:7 Немесе: Күллі адам Оның ісін білсін деп, Ол әр адамның жұмысын тоқтатады.

* 37:9 Немесе: құйын оңтүстіктен соғып (37:17; Зәк 9:14).

* 37:10 38:29; Жыр 147:5-6.

* 37:18 9:8; Жар 1:6-8; Жыр 103:2; Иш 45:12; Ерм 10:12.

* 37:22 (Жыр 18:5-7) Немесе: Құдай да солтүстіктегі тауынан.

* 37:22 Иш 6:1-5.

* 37:24 Немесе: Данасымақтарды Ол менсінбейді.

* 38:7 9:7,9; 38:31; Амо 5:8.

* 38:7 Яки: Құдайдың барлық періштелері. Немесе: Құдайдың барлық рухани ұлдары (1:6).

* 38:17 7:9; 10:21; 33:22; Мат 16:18.

* 38:23 Мыс 9:22-25; Еш 10:11; Иш 30:30; Езк 13:13.

* 38:31 Плеяды (9:8; Амо 5:8).

* 38:31 Көгалдай мерген (Орион) (9:9; Амо 5:8) атты шоқжұлдызындағы үш жарық жұлдыз Көгалдай мергеннің белбеуі (Пояс Ориона) не Үшарқар деп аталады.

* 38:32 (9:9) Жетіқарақшы: аспанның солтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз (Большая Медведица).

* 39:9 Немесе: Жабайы өгіз (зубр).

* 39:18 Яки: тұлпар мен оған мініп шабатын адамды.

* 39:23 Немесе: сүңгісі.

* 39:26 Немесе: Қаршығаның.

* 39:27 Немесе: Бүркіт.

* 39:31 Ескерту: 39:31-35-тегі аяттар бірнеше аудармада 40-тарауға қосылып, 40:1-5 деп есептеледі.

* 40:1 Ескерту: Бірнеше аудармада 40-тараудағы аяттардың сандары 5 санға ұлғайтылған (39:31-ге берілген түсіндірмені қ.).

* 40:1 38:1.

* 40:2 38:3.

* 40:10 Немесе: пілге.

* 40:12 Немесе: Піл тұмсығын самырсындай шайқайды (40:10).

* 40:14 Яки: оған семсерін тақай алады.

* 40:17 Немесе: теректер.

* 40:20 Яки: крокодилді, левиафанды (3:8).

* 40:21 Ескерту: Бірнеше аудармада 40:21-27-дегі аяттар 41-тарауға қосылып, 41:1-7 деп есептеледі.

* 41:1 Ескерту: Бірнеше аудармада 41-тараудағы аяттардың сандары жеті санға ұлғайтылған (40:21-ге берілген түсініктемені қ.).

* 41:3 34:33; 9:8; Заң 10:14.

* 42:3 38:2.

* 42:5 Яғни енді Сенің шексіз ұлылығыңа көзім жетіп отыр.

* 42:7 1:8.

* 42:7 (2:10; 32:3; 42:8) Әйүп азапталған кезінде албырт сөздер айтқанмен, әрдайым Құдаймен қарым-қатынасты аңсап, Оған сиынды (19:25-27). Ал оның достарының келтірген уәждерінің көбі ақылды болғанымен, өздерінің Құдаймен тығыз қарым-қатынастары болмады. Олар еркінсіп Хақ Тағаланың құқығына қол сұғып Әйүпке үкім шығарғанда өркөкіректік танытқан еді.

* 42:12 1:3,10.

* 42:13 1:2.

* 42:14 Емима — көгершін, Кесия — дәмқабық, Керен-Хапух — сүрме құтысы дегенді білдіреді. (Сүрмені қыз-келіншектер көздерін бояуға қолданатын: Ерм 4:30.)

* 42:15 Ежелгі Исраилде адамның ұлдары болса, онда солар ғана енші мен мұраны алатын еді (Рул 27:8-11). Әйүп қыздарына ерекше жақсылық жасағысы келген сияқты.

* 42:17 Жар 15:15; 25:7-8; 35:29.

* 1:1 (25:4,5; Ерм 15:17) Яғни қасиетті атаулыны менсінбей мазақтайтындармен араласпайды.

* 1:2 Яки: Жаратқан Иенің (Таурат) заңынан рақат табады.

* 2:2 Яки: Жаратқанға және Оның май жағу рәсімінен өткізіп (патша болуға) тағайындаған кісісіне. (Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» қараңыз.)

* 2:7 Немесе: Бүгін саған (рухани жағынан) Әке болдым. (Патша Құдайдың жер бетіндегі уәкілі ретінде билік жүргізгендіктен Оның рухани ұлы деп аталатын: Пат2 7:14.)

* 2:9 Немесе: Оларды темір асатаяғыңмен бағатын боласың. (Асатаяқ патша билігінің белгісі болатын, ал патша өз халқын баққан бақташы іспетті бейнеленетін.)

* 2:12 Немесе: Рухани ұлын шын жүректен дәріптеңдер! (Сол заманда патшаның аяғын сүю оған бағынуды білдіретін.)

* 3:1 Пат2 15:13-17:22.

* 3:5 Киелі тау: Иерусалим қаласындағы Сион тауы. Сонда Дәуіт пайғамбардың заманында Құдайға бағышталған киелі шатыр тұрғызылып, кейін киелі үй (ғибадатхана) салынды.

* 3:8 Немесе: Сол зұлымдардың тістерін қағып тастайсың.

* 4:2 Немесе: Әділ Құдайым Сенсің.

* 7:1 Осы Құш өзімен рулас, әділетсіз Саул патшаның жақтасы болса керек.

* 7:7 Яки: Уа, Құдайым, ендеше серпіле гөр.

* 7:8 Немесе: Қайтадан биікке көтерілші олардың үстінен.

* 7:10 Яки: ой-ниетімізді тексересің.

* 8:1 Яки: ішекті аспаптың.

* 8:3 Немесе: Өзіңнің құдіретіңді дәріптетесің.

* 8:6 Яки: періштелерден. Немесе: Құдайдан.

* 8:7 Немесе: оған аяқ асты қылып бердің (Жар 1:28).

* 9:11 Яки: Есіміңді (яғни Өзіңді) жақыннан танып білетіндер.

* 9:13 Яки: Төгілген қан туралы жауап алатын Жаратқан Ие бар жайттарды ескереді.

* 9:22 9:22-39 аяттары бірнеше шетелдік аудармаларда 10:1-18 болып белгіленген.

* 9:31 Немесе: Ол бүгіліп, жерге жата кетеді.

* 9:32 Соф 1:12; Езк 8:12; 9:9.

* 9:37 Яки: Жалған тәңірлерге сиынушы ұлттар.

* 9:39 Яки: Осы (күнәкар) дүниелік адамның.

* 11:6 Немесе: Қауіптен қорғаймын Мен соны аңсағандарды.

* 11:7 65:10.

* 11:9 Немесе: арсыздар.

* 13:7 Яки: өз халқына игіліктерін қайтадан сыйлағанда (52:7; Заң 30:3).

* 14:5 Мыс 22:25.

* 15:2 Немесе: «Менің ешқандай игілігім Сенің алдыңа жете алмайды».

* 15:3 Немесе: Жер бетіндегі қасиетті әрі ғажап адамдарыңды қатты сағынамын.

* 15:5 Немесе: Жаратқан Ие — үлесіме тиген мұрам. (Ежелде уәделі елге қоныстанған халықтың әрбір отбасына жер үлестірілгеніндей, әр сенуші Құдаймен тығыз қарым-қатынасын өзінің рухани үлесі және мұрасы деп санай алады: Жыр 72:25-26; Жоқт 3:27.)

* 15:5 Немесе: әрі менің тостағаным. (Үй иесінің қонағына сергітетін сусын ұсынатыны сияқты, Құдай да сенушілерге рақымын, амандық пен жарылқауын сыйлайды).

* 15:6 Мұра: яғни Құдаймен тығыз қарым-қатынас және содан шығатын барлық игілік (15:5; Заң 18:2).

* 15:10 Яки: Өзіңе бағышталған адамыңның.

* 16:14 (82:4) Немесе: Сен соларды қазынаңнан тоқ қыласың.

* 16:15 Яки: Қайта тіріліп, Сенің әлпетіңе (сипатыңа) қарап қанағаттанамын (10:7; Жох1 3:2; Евр 1:3).

* 17:9 Немесе: Танауынан. (Осы жырда Құдай Тағаланың қаһары және Өзінің қызметкерін зор құдіретпен құтқарғаны жанартаудың атқылағанындай және жойқын дауылдың жоғарыдан соғып өткеніндей астарланып бейнеленген).

* 17:11 Яки: Керубтер күймесінің үстіндегі тағына. (Бұл жерде астарлы мағынада қолданылған. 17:9-ға берілген түсініктемені қ.; 79:1; 103:3-4; Езк 1:4-9,15-19,22-28.)

* 17:13 Немесе: от шоғы.

* 17:14 (Пат4 22:14) Немесе: Хақ Тағала қатты дауыстады, бұршақ жауып, найзағай (яки: от шоғы) жарқылдады (17:13).

* 17:20 Яғни ашық та қауіпсіз орынға (30:9; 117:5; Пат2 22:20).

* 17:29 (Мих 7:8) Немесе: Уа, Жаратқан Ие, Сенің арқаңда лаулайды өмір шырағым (Нқл 13:9).

* 17:29 26:1; 83:12; Пат2 22:29; Әйүп 29:3; Иш 2:5.

* 17:32 (17:47; 26:1) Яғни біз Жаратқан Иеден басқа кімді тау құзын паналағандай паналай аламыз?

* 17:36 Немесе: жеңісіңді.

* 17:36 Немесе: Мені жоғарылату үшін Сен еңкейіп иілесің. (Бұл астарлап айтылған.)

* 17:48 Яки: Құдай мені ақтап, кегімді қайтарған.

* 18:2 150:1; Жар 1:6-8; Иш 40:22.

* 18:4 Немесе: Оларда тіл де жоқ, сөз бен үн де жоқ.

* 18:8 Яки: Жаратқан Иенің тапсырған Таурат заңы.

* 19:2 Немесе: Жақыптың Құдайының есімі. («Құдайдың есімі» Оның киелі, құдіретті, игі және рақымды екенін білдіреді.)

* 19:8 Немесе: Ал біз Құдай Иеміздің есіміне сенеміз (19:2-дегі түсініктемені қ.).

* 20:6 Немесе: Құтқаруыңмен.

* 20:9 Немесе: (құдіретті) оң қолыңмен.

* 21:1 Немесе: «Таң атқандағы марал».

* 21:6 Яғни Құдай халқының ата-бабалары (21:5; Мыс 2:23; 3:7; Еш 6:5; Бил 3:9; 4:3; 6:6; Пат1 17:11,45-50).

* 21:10 Яки: Анамның төсін еміп жатқан кезімде-ақ.

* 21:13 Башан тауындағы жайлауларда жайылып жүретін, ерен мықтылығымен танымал болған бұқалар осында сенушінің мықты да жауыз жауларын астарлап бейнелейді (21:22; 67:16; Езк 39:18).

* 21:14 Немесе: Ақырған арыстандай олжасын паршалап.

* 21:16 Жар 2:7; 3:19.

* 21:26 Яки: Уәдемді орындап Сені терең қастерлеп мойынсұнатындардың алдында.

* 21:30 Иш 45:23.

* 21:31 Немесе: Жаратқан Иенің атымен аталмақ.

* 22:4 Немесе: Өлім қаупі төніп тұрған шатқалда.

* 22:5 Немесе: Сен маған дастарқан жайып, басыма иісмай жағып (44:8), тостағанымды ернеулетіп толтырып бересің.

* 23:2 103:5.

* 23:3 Яғни Иерусалимдегі Сион тауында орналасқан киелі үйдің ауласында (2:6; 14:1; 64:5; Пат3 8:22,64-65).

* 23:4 Яғни шынайы емес, жалған тәңірге сиынбайтын.

* 23:7 Мұнда Жаратқан Иенің Келісім сандығының салтанатпен киелі үйге кіргізілуі жайлы айтылған (67:8-11,17-19; Пат3 8:6,9-13).

* 24:1 Немесе: Саған мінажатым мен үмітімді бағыштаймын.

* 24:8 Яки: Сондықтан Ол күнәкарды тура жолға салады.

* 24:13 Яки: Оның үрім-бұтағы (Құдай ежелде уәде етіп, содан халқына табыстаған) елдегі жер үлесін мұра етеді (36:9; Нқл 2:21; Мыс 20:12).

* 25:2 Яки: Бүйрегім (ішкі дүнием) мен жүрегімді «балқытып» сынап көр. (Ежелгі зергерлер металды көрікте балқытып, сапасын тексерген.)

* 25:6 Таза қол адалдықтың сыртқы белгісі болатын (23:4).

* 25:7 Исраилдіктер құрбандық үстелінде құрбандықтар мен сый-тартулар ұсынғаннан кейін жиналған жамағаттың алдында Жаратқан Иені рақымы мен жарылқауы үшін мадақтайтын (42:4).

* 25:8 Яки: Сенің нұрлы салтанатпен мекендейтін (жер бетіндегі) тұрағыңды (Мыс 29:43; 40:34-35; Шеж2 6:18-19; 7:1-2).

* 25:10 Яки: Олардың оң қолдары параға толы.

* 26:4 Немесе: Ғибадатханасына барып тұрсам.

* 26:8 Немесе: Жүрегім Сенің атыңнан «Бет-жүзіме назар аударасыңдар» дейді. Мен бет-жүзіңе назар аударатын боламын да, уа, Ием.

* 27:9 22:1; Заң 1:31; Иш 40:11; 46:3.

* 28:1 Яки: мықтылардың ұлдары (Жар 6:2). Немесе: Құдайдың (рухани) ұлдары (не нөкерлері — періштелер: Әйүп 1:6).

* 28:2 Немесе: Жаратқан Иеге Оның салтанатты киелі орнында бас иіңдер!

* 28:3 Яки: (Жерорта теңізіндегі немесе бұлттардағы) зор сулардың үстінде.

* 28:6 Яки: Сирионды (Хермон тауының ежелгі аты: Заң 3:9).

* 28:9 Немесе: Жаратқанның дауысы маралдарды төлдетеді.

* 29:10 6:6; 87:12-13.

* 29:12 Мыс 15:20-21; Бил 21:19,21.

* 30:4 Яки: (ізгі) есімің үшін.

* 30:6 (Иш 45:19; 65:16) Яки: Уа, Жаратқан Ие, (сөзіне) адал Құдай (70:22; Заң 32:4).

* 30:9 17:20; 117:5.

* 30:16 Яки: (Барлық) күндерім (89:10,[12]).

* 30:18 Немесе: олар о дүниеге аттансын.

* 31:6 Немесе: Алдыңа келуге болатын игілікті кезде.

* 31:9 Яки: қашырдай.

* 32:2 Яғни жетігенге ұқсас ежелгі он ішекті күй аспабымен (143:9).

* 32:7 103:9; Жар 1:2,9-10; 9:15.

* 32:9 148:5; Жар 1:3-27.

* 32:19 Яки: Тіпті аштық (жұт) кезінде (36:19).

* 33:1 Әбимәлік філістір көсемдерінің бір атағы болған шығар; сол оқиға болған кездегі патшаның есімі Анхұс еді (Пат1 21:10-22:1).

* 34:3 Немесе: Найза мен айбалтаны қолыңа алып.

* 34:13 Немесе: мен қайғырып қарапайым (яки: азалы) киім кидім.

* 35:2 Немесе: Зұлымның жүрек түкпірінен заңсыздық сөйлейді.

* 35:7 Немесе: Сенің әділдігің Құдайдың тауларындай (айбынды).

* 35:9 Яки: «Үйіңнің майына». (Осындағы Құдайдың «үйі» Оның бүкіл жаратылысын, ал «майы» ағыл-тегіл өнімді астарлап білдіреді.)

* 35:9 Яки: Тасқыныңның. (Құдай өз «қоймаларынан» жаудырған жауын-шашынынан ағыл-тегіл игілік тудырады: 32:7; 103:13-16; Әйүп 38:8-9,22,25,37. Осындағы судың астарлы мағынасы — рақым мен жарылқау: 35:8; 45:5; Езк 47:1-10.)

* 36:9 Яғни Жаратқан Иемізге сенімін артқандар Оның еліндегі үлестерін мұра етіп иеленеді (24:13; 36:11,18,22,27,29,[34]).

* 36:14 Яки: тура жолмен жүрушіні.

* 36:19 32:19.

* 36:23 Немесе: бағыттайды.

* 36:28 Яки: Қасиетті кісісінен.

* 36:29 36:9,34.

* 36:31 Яки: Құдайының (Тауратта берілген) тәлімі.

* 36:38 Немесе: Сұмдардың ұрпақтары да жойылады.

* 37:9 Яки: қатты айқайлаймын.

* 37:10 Яки: Құпия емес Саған күрсінуім.

* 37:15 Яки: Аузынан дәлел шықпас мылқаудаймын.

* 37:20 34:19; 68:5.

* 38:1 61:1; 76:1; Шеж1 16:41-42; 25:1-6; Шеж2 5:12; 35:15.

* 38:6 38:7,12; 61:10; 93:11; Әйүп 7:16; Уағ 1:2,14.

* 39:5 Немесе: Жалған тәңірлерге.

* 39:8 Яки: Мен үшін жазылған шиыршықталған кітапты (яғни Таурат заңының көшірмесін) бірге алып келемін.

* 39:9 Яки: Сенің (Таурат) заңың (118:29; Ерм 31:33).

* 41:2 Немесе: Бұғы.

* 41:4 Немесе: Күні-түні (қатты қайғырып ораза ұстап) көз жасымды нәр қыламын (79:5-6; 101:9-10).

* 41:8 Немесе: Шақырады тұңғиық тұңғиыққа.

* 43:3 Немесе: Әрі оларды шашыраттың.

* 43:4 Яки: Олар өз білек күштерімен (жауларының шабуылдарынан) құтқарылған жоқ.

* 43:5 Немесе: Жақыптың ұрпақтарына жеңістерді бұйыра гөр.

* 43:10-13 Леу 26:14-17; Заң 28:15,25,47-50,64,68.

* 43:20 Яки: Елімізді құлазытып, қалаларымызды қираттың, үстімізді ажалды түнекпен жаптың. (Шибөрі әдетінше құлазыған далалар мен қираған қалаларды мекендейді: Иш 13:22; Ерм 9:11).

* 44:1 68:1; 79:1.

* 44:5 Немесе: Соғыс күймеңе мініп, тездетіп алға ұмтыл.

* 44:7 Патша Құдайдың жер бетіндегі уәкілі болғандықтан, кейде «құдай» не «құдайдың (рухани) ұлы» деп те аталатын (2:7,12; Пат2 7:14). Дәуіттің кейінгі Ұрпағы Мәсіхтің өмірінде осы құрметті атау нақты түрде де шындыққа сай болды (Евр 1:8-9).

* 44:7 Немесе: Сенің патшалық асатаяғың — әділдік. (Асатаяқ патшалық биліктің бір белгісі болатын.)

* 44:8 Яки: Сондықтан да Құдай ... қуаныштың иісмайын серіктеріңнен гөрі саған молынан құйды. (Сол өлкеде адамға иісмай құю оны сыйлауды немесе бір міндетке тағайындауды білдіріп, қуанышқа бөлейтін: 22:5; Лұқ 7:46; Рул 3:3; Пат4 9:3.)

* 44:9 Мүр: хош иісті шайыр (Нқл 7:17; Ән 1:12). Алоэ: емдік қасиеттері бар өсімдік. Дәмқабық гүлі: яки кассия (Мыс 30:24).

* 44:10 Яғни Опыр (Офир) өңірінен әкелінген (Шеж2 8:18).

* 45:1 Немесе: Бойжеткендер даңғырада ойнайтын ырғақпен айтатын (Шеж1 15:20).

* 45:5 35:9.

* 46:10 Немесе: қалқандары. (Ежелгі патшалар өз халқын қорғайтын қалқан деп бейнеленетін.)

* 47:3 Немесе: Сафон (яки: Солтүстік) тауының басы сияқты (Иш 14:13).

* 47:8 Яғни ежелде Испаниядағы Тарсис кемежайына бара алған үлкен кемелерін.

* 48:5 Нқл 1:6.

* 48:13 Яки: сән-салтанатпен жүрген ауқатты адам.

* 48:16 15:10-11; 16:15; 72:24.

* 48:21 48:13; Уағ 3:19.

* 49:1 (Еш 22:22) Яки: тәңірлердің Тәңірі.

* 49:18 Яғни неке адалдығын бұзатын адамдармен.

* 49:23 Демек, Құдай Өзінің ақ жолымен жүргендерге оларды қалай құтқаратынын ашып көрсетеді.

* 50:2 Пат2 11:4; 12:1-13.

* 50:6 Немесе: Осылай айтқандарыңның әділ екені көрінеді, сотыңда пәк таза (яки: жеңімпаз) болып шығасың.

* 50:7 Адам ата мен Хауа ананың күнәкарлығы олардан тараған бүкіл адамзатқа мұра іспетті берілді (Жар 6:5; Рим 5:12).

* 50:9 Немесе: Діни қызметкердің сайсағыз (үсоп) бұтақшасын құрбандықтың қанына батырып алып, өкінген күнәкарға бүріккеніндей, Сен мені кешіріп, күнәдан арылта гөр! (Мыс 12:22)

* 50:12 Яки: Уа, Құдай, бойымда таза жүрек жаратып, денемдегі рухты әділ қылып жаңарта гөр.

* 50:20 Яки: Иерусалим қаласын.

* 50:21 Яғни жас бұқалар.

* 51:2 Пат1 21:7; 22:9.

* 51:10 Зәйтүн ағаштары жүздеген жылдар бойы жасап, жұрт жемістерінен нәрлі майын сығып алады (Мыс 27:20; Ерм 11:16; Ош 14:6).

* 51:11 Яки: Сені істегенің үшін дәріптеп, Өзіңе бағышталған адамдарыңның алдында ізгі есіміңе үмітімді артамын.

* 52:7 Яки: өз халқына игіліктерін қайтадан сыйлағанда (13:7; Заң 30:3).

* 53:2 Пат1 23:19-20; 26:1.

* 53:6 Немесе: Жаратқан Ие жанымды қорғап-қолдайды.

* 54:21 Яғни бұрын сырлас досым болған адам (54:14).

* 55:1 33:1; Пат1 21:10-15.

* 55:8 Яки: Өзіңе мойынсұнбайтын ұлттарды (немесе: топтарды) қаһарыңмен құлдыратшы.

* 55:9 138:1-3; 38:12; Пат4 20:5; Дан 12:1; Мал 3:16.

* 55:11 55:5.

* 55:13 65:13-14; Леу 3; 7:11-18.

* 55:14 (Әйүп 33:30) Яки: Аман жүрсін дедің тірілердің (жарық) әлемінде (114:9).

* 56:1 Пат1 22:1; 24:3.

* 56:3 Яки: Маған деген ниетін орындаушы Құдайға (137:8).

* 56:11 Яки: ақиқатың.

* 57:2 Яки: құдайлар, немесе: күш иелері. (Билер және соттар Хақ Тағаланың атынан әділдік орнатып, үкім шығаруға қойылғандықтан кейде солай аталатын: Мыс 21:6; Шеж2 19:4-7.)

* 57:7 Демек, аузындағы «қарулары» сындырылып, шығарылсын (7:3; 56:5).

* 57:8 Демек, олардың қару-жарақтары пайдаға аспасын!

* 58:1 Пат1 19:11.

* 59:2 Пат2 8:3-5,13.

* 59:5 Яғни өз халқыңа қиыншылықтар көрсеттің, қаһарыңа толы «тостағаныңнан ішкіздің» (Иш 51:17,19,[22]).

* 59:6 Немесе: Олардың (шабуыл жасап жатқан) садақшылардан қорғануы үшін.

* 59:8 Жар 12:6; 33:18-19; Пат1 12:25.

* 59:8 Яғни Соқот аңғарын да өлшеп, (халқыма) үлестіремін (Жар 33:17; Шеж2 4:17).

* 59:9 Яки: Яһуда — Менің (патша) таяғым. (Патшаның асатаяғы патшалық биліктің белгісі болатын: Жар 49:10.)

* 59:10 Яки: Едом үстіне аяқкиімімді лақтырамын. (Осы салт бір жерді өзінің меншігіне айналдыруды білдіретін: Рут 4:7.)

* 60:5 62:8.

* 60:6 Яғни Сені қастерлейтін халқыңның арасында тұруым үшін (еліңдегі) жер үлесімді белгілеп бердің.

* 61:1 38:1.

* 61:10 38:6,7,12; 93:11.

* 61:12 Яки: Екі рет.

* 62:1 Пат2 15:23-28; 16:2,14; 17:16,27-29.

* 62:3 Немесе: Сені көрдім (астарлап айтылған).

* 63:9 Яки: Мұны көргендердің бәрі бас шайқап таңғалады.

* 64:4 Яки: Сен бізді заңсыз істерімізден тазартып, құнын төлейсің (31:1,2; 77:37-38; 78:9; Леу 16:20-22; 17:11).

* 64:6 Яки: Бізді құтқарасың үрейлі істермен.

* 64:9 Яки: Күншығыс пен батыстағы адамдарға Өзіңе арналған көңілді ән-жырлар айтқызасың.

* 65:10 11:7.

* 65:18 Яки: Егер мен күнәмді жақсы көріп, Құдай алдында мойындамасам.

* 67:5 67:34; 17:10-11; 103:3-4.

* 67:10 64:10-11; Заң 11:10-12,14.

* 67:18 103:3-4; Пат4 6:17; Абқ 3:8; Зәк 6:1,5.

* 67:19 Немесе: Адамдар үшін.

* 67:19 Немесе: Олардың мұнда тұрулары үшін.

* 67:20 Немесе: Құдай бізге көтеріп жүруге жүк артады, ал бізді аман сақтайтын да — Өзі.

* 67:21 Яки: Құдай біз үшін — Құтқарушы Құдай. Ажалдың қақпалары (яғни билігі) (құдіреті шексіз) Жаратушы Тәңір Иенің қолында.

* 67:27 Немесе: Исраилдің өмірінің бастауы — Жаратқан Иені даңқтаңдар!

* 67:31 Езк 29:3.

* 67:31 Немесе: Саған күмістерін әкелулері үшін оларды сөгіп жуасытшы.

* 67:32 Яғни қазіргі Мысырдың оңтүстігін, Судан мен Ефиопияның солтүстігін қамтыған ежелгі Нубия елі (Ест 1:1; Нқм 3:9).

* 68:4 Жыр 37:11; 118:82,123; Иш 28:14.

* 68:13 Немесе: Қала қақпасының жанындағы алаңда отырғандар. (Ежелде билер мен ақсақалдар сол жерде отырып, жұрттың дауларын шешетін: Рут 4:1-2.)

* 68:14 31:6; Иш 49:8; 61:2.

* 68:22 Немесе: тамақ орнына маған у берді.

* 68:24 Сол дұшпандарының теріс қылықтарына бола қайғырып көз жасын молынан төккен сенушінің өз көздері талған болатын (68:4).

* 68:29 55:9; Мыс 32:32; Иш 4:3; Дан 12:1.

* 68:32 Яки: Аша тұяқты, мүйізді жас бұқадан.

* 70:3 Немесе: Мені құтқаруға бұйрық бердің.

* 70:8 Яки: салтанатыңды (ұлылығыңды).

* 70:16 Немесе: Жаратушы Тәңір Ием, Сенің құдіретті істерің жайлы ойланып киелі үйіңе кіремін.

* 71:5 Немесе: Олар Сенен қорықсын.

* 71:10 Тарсис: ежелгі Испанияның шығыс жағалауындағы кемежай қаласы (Жүн 1:3).

* 71:10 Себа: бүгінгі Судан мемлекетінің солтүстік жағында орналасқан ежелгі ел (Иш 43:3). Сәба: Арабия түбегінің оңтүстік жағында орналасқан, Сүлеймен патшаның кезінде Исраилмен тікелей қатынаста тұрған ежелгі ел (Шеж2 9:1; Иш 60:6).

* 71:14 Яки: Олардың қанын маңызды деп санайды (115:6).

* 72:8 Немесе: Паңдықтан адамдарды зорлық жасаймыз деп қорқытады.

* 72:10 Немесе: Сондықтан Құдайдың халқы оларға бұрылып, суды тостағандап ішеді (яки: олардың өздеріне айтқандарын екі етпейді).

* 72:15 Демек, (рухани) балаларыңның ұрпағын адастырып, теріс жолға салып, опасыздық жасар едім.

* 72:24 Яғни салтанатты мекеніңе. Яки: ұлылықпен (48:16).

* 72:26 Немесе: мәңгілік несібем (үлесіме тиген мұрам) (15:5).

* 72:28 Немесе: Құдай алдына барып, Оған сиыну мен үшін қандай игі!

* 73:6 Шеж2 3:5.

* 73:13 Яки: Су жыландарының бастарын.

* 73:14 Яки: Левиафанның бастарын. (Ежелгі халықтардың әңгімелерінде кездесетін, теңізді мекендейтін дәу жылан не айдаһар тәрізді алып хайуандар әлемді жайлаған ретсіздікті де, Құдайға мойынсұнбаған Мысыр мен басқа елдерді де астарлап білдіретін: 103:26; Әйүп 3:8; 7:12; 41:1; Иш 27:1.)

* 74:2 Яки: Сені даңқтаймыз, есімің бізге жақын.

* 74:5 Немесе: мүйізіңді. (Бұқаның мүйізі оның зор күшін бейнелегеніндей, мұнда «мүйіз» адамның қара күшіне меңзейді: 74:10; Заң 33:17; Пат1 2:1.)

* 74:9 Шарапқа толы тостаған осында Құдайдың зұлымдарға деген қаһарын астарлап білдіреді (Иш 51:17).

* 74:11 Немесе: Мен зұлымдардың мүйіздерін сындырып тастаймын, ал әділдердің мүйіздері жоғарылатылады (74:5).

* 75:5 Немесе: Ежелден болып келген таулардан гөрі Сен құдіреттісің әрі нұрлы салтанатқа бөленгенсің (4:7; 17:13,15; 103:2; Мыс 13:21; 19:16; 20:18).

* 75:12 Яки: Үрейлі (әрі терең қастерленуге лайық) Құдайларың — Жаратқан Иенің.

* 76:1 Шеж1 9:16; Шеж2 5:12.

* 76:5 Яки: Сен көзімді жұмдырмайсың.

* 76:11 Немесе: Оң (яғни құдіретті) қолы.

* 76:17 Мыс 13:18; 14:21.

* 76:19 Немесе: Аспан күмбезінде.

* 76:21 77:52; 79:2; 104:26; Мыс 13:21; 14:19; 6:26.

* 77:8 Немесе: Ата-бабаларының рухтары (яғни ой-ниеттері) Құдайға сенімді болмады.

* 77:9 Жақыптың немересі, Жүсіптің ұлы Ефремнің ұрпақтары Солтүстік Исраил патшалығының ең күшті де басты руы болғандықтан, осы атау сол патшалықтың бүкіл халқын да білдіретін.

* 77:10 Яки: (Таураттағы) Құдайдың тағылымын.

* 77:12 Соған (яки Цоан): Солтүстік Мысырдағы Ніл өзенінің атырауындағы алқапты аймақтың ежелгі атауы.

* 77:13-14 Мыс 13:21-15:2.

* 77:15-16 Мыс 17:6; Рул 20:8,10-11.

* 77:25 Немесе: «мықтылардың нанын»; яки: «манна» (77:24; Рул 11:6-9).

* 77:33 Рул 14:11,22-23,28-35.

* 77:36 Иш 29:13

* 77:38 Мыс 32:14; Рул 14:20.

* 77:39 Әйүп 7:7,16.

* 77:44-45 Мыс 7:20-21; 8:1-2,12-13.

* 77:46-48 Мыс 10:13; 9:23,25.

* 77:49 Яки: періштелерін (Рул 16:45,[49]; қ.: Жар 19:13; Мыс 12:23).

* 77:51 Ежелгі мысырлықтар Хамнан тараған (Жар 10:6).

* 77:58 Пат1 9:12.

* 77:58 Қызғаныш Құдай таңдап алған халқының жалған тәңірлерге (тәңірсымақтарға) табынып, жаман әдеттерге салынуларына шыдамайды (Мыс 20:5).

* 77:61 Демек, Келісім сандығын (Пат1 4:1-11).

* 77:67 Немесе: Жүсіптің шатырын (яғни оның ұрпақтары — Ефрем мен Манаса руларын Исраил халқын жетелеуге) таңдамады (77:9-12).

* 77:71 Пат1 16:11-13; Пат2 7:8.

* 78:5 Уа, Жаратқан Ие.

* 78:6 Немесе: Сенің есіміңе (78:9).

* 78:7 Яғни Исраил халқын.

* 78:13 76:21; 77:52; 94:7.

* 79:2 Яғни Исраил халқын. (Жүсіп Жақыптың (Исраилдің) ұлдарының арасында тұңғыштық құқыққа ие болды. Оның аты кейде бүкіл халықты білдіру үшін де қолданылатын.)

* 79:2 Мыс 22:17-22; 40:34; Шеж2 5:7-10,13-14.

* 79:9 79:15-16; Иш 5:1-2,7; Ерм 2:21; Езк 17:6.

* 79:12 Яғни елдің жері батысындағы Жерорта теңізінің жағасына дейін ұласты.

* 79:16 Немесе: Осы (рухани) ұлыңды (102:13; Мыс 4:22).

* 79:17 Немесе: жойылсын олар.

* 79:18 Яки: Жарылқай гөр (құдіретті) оң қолыңмен отырғызған адамды, Өзіңе арнап нығайтқан адам баласын. (Мұндағы «адам» мен «адам баласы» Құдайдың «құдіретті қолымен отырғызып, өсірген» Исраил халқын астарлап білдіреді: 79:16.)

* 80:4 Күркелер мейрамы жетінші айдың ортасында (қазанның басында) басталатын. Мұны және әрбір айдың бірінші күнін керней тартып жариялайтын (Леу 23:24; Рул 10:10; 29:6).

* 80:6 Яки: Осыны куәлікке орнатты.

* 80:6 (113:1) Немесе: Бейтаныс дауысты естіген уақытымда.

* 80:7 Олар себетпен балшық тасып, азап шеккен еді (Мыс 1:14; 3:7-10; 14:30).

* 80:8 Мыс 17:1-7; 19:16-19.

* 80:16 Немесе: Мені, Жаратқан Иені, жек көргендер (халқыма) мойынсұнғансыр еді. Сонда (халқымның өз еліндегі игілікті) уақыттары мәңгіге созылар еді.

* 80:17 Заң 32:13.

* 81:1 Яки: билеушілер (сөзбе-сөз: тәңірлер) арасында. (Билер мен патшалар Құдайдың өкілдері болғандықтан кейде тәңір немесе Құдайдың (рухани) ұлы деп те аталатын: 2:7; 44:7; 81:6; Жар 6:2; Мыс 21:6; 22:8; Пат2 7:14.)

* 81:6 Демек: Сендер Құдайдың өкілдерісіңдер (81:1-дегі түсініктемені қ.).

* 82:4 Яғни Өзің жоғары бағалаған жандарға (16:14). Немесе: Өзіңді паналаған жандарға.

* 82:7 Шеж1 1:29,31; 5:10,19.

* 82:9 Яғни Аммон мен Моаб халықтарына (82:7-8; Заң 2:9).

* 82:10 Бил 4:7; 5:20-21.

* 82:12 Бил 7:25; 8:12,21.

* 83:6 Немесе: Сенің күшіңе кенеле берген, жүректерінде киелі үйіңе баруға ниеттенген.

* 83:7 Немесе: Бака аңғарымен (яғни сусыз аңғармен).

* 83:10 Немесе: біздің қорғаушымызға (яки: қалқанымызға, демек, патшамызға: 88:19) көңіл бөле гөр.

* 83:11 Яки: Мен қақпашы болуды.

* 84:2 Яки: Жақыптың ұрпағына игіліктерін қайтадан сыйладың (13:7; 52:7; 125:4; Заң 30:3).

* 84:11 Немесе: Әділдік пен татулық «бір-бірімен сүйіседі». (Яғни Құдай меншікті халқына рақымын төккен кезде оларға әділдік сыйлап, оларды Өзімен татуластырады, сонда әділдік пен татулық бір-біріне сәйкес келеді: 88:15-17; Рул 6:24-26; Иш 9:7; 60:17.)

* 84:12 Яки: Шындық, ақиқат.

* 85:10 Заң 6:4; Иш 43:10.

* 85:15 144:8; Мыс 34:6.

* 86:4 Немесе: О, Рахаб (яғни Мысыр: 88:11) әрі Бабыл, філістір, Тир, Құш (яғни Нубия) елдері, Мені мойындайтындар жөнінде мынаны жазып қоямын: «Бұлар Сионда туған» (яғни олар Сионның азаматтары болып саналады: Иш 2:2-4; 45:14,22-24; 56:3,6-8; 60:1-4; Ест 8:17).

* 87:1 Яки: «Махалат леаннот» әуенімен.

* 87:1 Пат3 4:31; Шеж1 2:6.

* 87:12 Немесе: Жойылатын орында (яғни о дүниеде).

* 87:19 Немесе: Ең жақын серігім де көрінбей қалды.

* 88:1 Пат3 4:31; Шеж1 2:6.

* 88:3 Яки: адалдығыңды (сөзіңе берік екеніңді).

* 88:6 Яғни періштелердің не сенушілердің жиналысында.

* 88:7 Немесе: «Құдайдың (рухани) ұлдары» (яғни Оның нөкерлері — ең күшті періштелер).

* 88:11 Немесе: Рахабты (Рахаб Ніл өзеніндегі қолтырауынды, яғни крокодилді, ал, астарлап айтқанда, ежелгі күшті де тәкаппар Мысырды білдірген: 86:4; Иш 20:6; 51:9).

* 88:13 Елдің солтүстік жағындағы осы таулар сияқты, Құдайдың бүкіл жаратылысы Оны қуана мадақтайды (68:35; 150:6).

* 88:16 Яки: Керней дауысын (Пат2 6:15; Жыр 80:4; 150:3).

* 88:18 Яки: рақымыңмен мүйізіміз жоғарылатылған. (Мүйіз астарлап күш-қуатты білдіріп, осында патшаға сілтейді.)

* 88:19 Немесе: біздің қалқанымыз.

* 88:20 Пат1 16:12; Пат2 7:4-16 аяттарын салыстырыңыз.

* 88:21 Яки: Қасиетті майыммен оған май жағу рәсімін жасаттым (Пат1 16:13).

* 88:25 Яки: Сенімділігім мен мейіріміме.

* 88:26 Яғни Евфрат пен оның салаларына (71:8).

* 88:27 2:7; Пат2 7:14.

* 88:28 Яғни жолы үлкен рухани балам.

* 88:29 Пат2 7:8-29.

* 88:38 Ерм 33:20-21,25-26.

* 88:48 Уағ 1:2-3.

* 89:2 Яки: Уа, Қожайыным, ұрпақтан ұрпаққа.

* 89:4 Жар 2:7; 3:19.

* 89:9 Немесе: Жылдарымыз бір ыңқыл іспетті тез өте шығады.

* 89:12 Яки: күндеріміздің санын (30:16; 89:10).

* 89:14 Немесе: бізді берік мейіріміңмен қанағаттандыра гөр.

* 90:1 Яки: Құдіреті шексіз Құдайдың (67:15; Әйүп 33:4; Езк 1:24).

* 90:3 Яки: ажалды ауру-жарадан (індеттен).

* 90:13 Немесе: улы сұр жыланды (57:5-6; Иш 11:8).

* 90:13 Немесе: айдаһарды.

* 90:16 Немесе: Өмір бақи рухани игілікке бөлеп, құтқаруымды оған ашық көрсетемін.

* 91:1 Немесе: Сенбі күні. (Ежелде Құдай халқының демалатын күні сенбі болатын.)

* 91:11 44:8.

* 92:1 Немесе: құдіретпен белін бекем буған.

* 93:1 Яки: Әділдігіңді паш ете гөр!

* 93:12 Немесе: Сенің тағылымыңнан (яғни тәліміңнен).

* 93:17 Немесе: Жақын арада жаным үнсіздік орнына (яғни о дүниеге) орналасар еді (30:18).

* 94:3 Немесе: бар жалған «тәңірлерден» (яки: тәңірсымақтардан) үстем Патша (Иш 44:10-20; 46:5-8; Ерм 10:11,14:15).

* 94:7 77:13.

* 94:8 Меріба деген жер атының мағынасы — «Ұрсу, бас көтеру», ал Масанікі — «Еркінсіп сынау» (Мыс 17:7).

* 94:10 Яки: Менің тәлімімді. Немесе: Менің оларды жүргізбек жолдарымды.

* 95:13 Немесе: Ұлттарды Өзінің шынайылығына сәйкес соттайды.

* 96:2 Яғни Оның билігінің негізі.

* 96:7 Адамдардың соқыр сеніммен табынған пұттары, яғни жалған тәңірлері мен солардың бейнелері, осында Жаратқан Иеге бас иіп мойынсұнуға шақырылады. Әрине, бұл — өткір сықақ.

* 97:2 Яки: құтқаруын.

* 97:2 Яғни Өзінің берген уәделерін адалдықпен орындағанын.

* 97:3 Яки: жеңісін.

* 98:1 Екі керуб мүсіні орнатылған Келісім сандығының алтын қақпағы ежелде «Жаратқан Иенің жер бетіндегі тағы» деп те аталатын. Келісім сандығы бастапқыда киелі шатырдың, ал кейін киелі үйдің ең қасиетті бөлімінде орналасқан еді (79:1; Мыс 25:18,22; 40:20,21; Шеж2 3:10; 5:13-6:2; 7:15).

* 98:3 Яки: қастерлі, үрейлі.

* 98:5 Яғни Сиондағы киелі үйінің алдында (Шеж1 28:2-3).

* 98:7 Яғни бағана тәрізді нұрлы бұлттан (Мыс 33:9-11; Рул 12:5).

* 98:8 Немесе: Ал оларға зұлымдық істегендерді жазалайтынсың.

* 99:1 Яки: шүкірлік ету үшін құрбандықтар мен сый-тартуларын ұсынғанда (Леу 7:12).

* 99:4 Мұнда ғибадатхана қақпасы және аулалары (алаңдары) сөз болып тұр (23:3,7; 83:3,11; Шеж2 4:9; 6:12-13).

* 100:2 Яки: сарайымды (100:7).

* 100:3 Ош 5:2.

* 101:6 (Әйүп 19:20) Яки: Сүйектерім бұлшық етіме жабысқан.

* 101:24 101:4-6.

* 101:26 (95:5; Жар 1:1; Нех 9:6) Яки: Өзіңнің (құдіретті) қолдарыңмен.

* 102:8 85:15.

* 102:14 Жар 2:7; 3:19.

* 102:16 Иш 40:7; Әйүп 7:10; 8:18; 20:9.

* 103:3 Амо 9:6.

* 103:3 17:10-11; Иш 19:1.

* 103:4 Яки: хабаршыларың (сияқты) (17:11).

* 103:4 Пат4 2:11; 6:17; Езк 1:13.

* 103:5 23:2; Әйүп 38:4-6.

* 103:8 Немесе: Таулар көтеріліп, аңғарлар Өзің белгілеген жерге (яки деңгейге) төмендеп түсті.

* 103:9 32:7; Жар 1:2,9-10; 9:15.

* 103:11 Немесе: Жабайы есектер де.

* 103:16 Немесе: Өзі еккен. (Яғни самырсын тұқымдарының өсуіне Жаратқан Ие мүмкіндік берген.)

* 103:18 Немесе: Қосаяқтың (Леу 11:5; Заң 14:7; Нқл 30:26).

* 103:19 Жар 1:14-18.

* 103:26 Немесе: айдаһарлар (73:14).

* 103:30 Яки: Тіршіліктің лебін (Жар 1:30).

* 103:35 Немесе: Халелуя; яки: Хәлелуя (27:6; 150:6).

* 104:4 Яки: Әрдайым Оның бет-жүзіне қарай бұрылып, Оған сиыныңдар.

* 104:7 Немесе: Бүкіл елімізде Оның әділ шешімдері көрінуде (Иш 26:9).

* 104:9 Жар 12:6-7; 13:14-17; 15:18-21; 22:15-18; 26:2-5.

* 104:10 Жар 28:12-15; 32:28-30; 35:9-12.

* 104:15 Яки: Май жағу рәсімінен өткен адамдарыма (яғни Құдайдың діни қызметкерлеріне әрі патшаларына) (Түсіндірмені қараңыз).

* 104:15 Жар 20:7; 26:11,28-29; 28:13-15; 31:29.

* 104:17 Жар 37:28,36.

* 104:22 Жар 39:1,19-20; 41:14-16,38-41,44.

* 104:23 (Жар 46:6) Ежелгі мысырлықтар Хамның ұрпақтары болып саналған (77:51; Жар 10:6). Исраил — Жақыптың қосымша аты (Жар 32:28).

* 104:36 (Мыс 12:29) Немесе: Бар күштерінің алғашқы өнімі.

* 105:15 (77:29; Рул 11:31-34) Немесе: Бірақ жан дүниелеріне жұтаңдық (тапшылық) жіберді.

* 105:18 Рул 16:46.

* 105:19 Мыс 32:4.

* 105:23 Мыс 32:10-14.

* 105:24 Яғни Құдай оларға беруге уәде еткен Қанахан жерін (Рул 14:2-10).

* 105:31 Яки: Пінехес Құдай алдында әділ деп есептелді (Рул 25:10-13; Жар 15:6).

* 105:36 Яғни қанахандық халықтар табынған жалған тәңірлердің мүсіндеріне.

* 105:39 Яки: (Жалған тәңірлерге табынып) азғындыққа салынды (Мыс 34:15).

* 106:3 Яки: Шығыс пен батыстан, солтүстік пен (Қызыл) теңізден.

* 106:16 Иш 45:2.

* 106:22 Леу 7:22.

* 106:39-40 106:11-12,33-34; Заң 28:15-19; Әйүп 12:21,24.

* 107:5 Яки: ақиқатың.

* 107:8 59:8; Жар 12:6; 33:17-19; Пат1 12:25; Шеж2 4:17.

* 107:9 Яки: Ефрем (руы) — басымдағы дулыға (іспетті), Яһуда — Менің (патша) таяғым. (Патша таяғы не асатаяғы патшалық биліктің белгісі болатын: Жар 49:10.)

* 107:10 Яки: Едом үстіне аяқкиімімді лақтырамын. (Осы салт бір жерді өзінің меншігіне айналдыруды білдіретін: Рут 4:7.)

* 108:10 Немесе: Қиратылған үйлерінен азық-түлік іздесін.

* 108:25 21:8; Әйүп 16:4.

* 109:1 Немесе: Иеме. (Алғашқыда осы бата Сүлеймен таққа отырғанда айтылған шығар. Ол толық мәнісінде Мәсіх арқылы жүзеге асты: Елш 2:35-36.)

* 109:2 Немесе: Асатаяғыңмен (яғни қолыңдағы өкімет белгісімен) Жаратқан Ие саған Иерусалимнен тысқары да билік жүргіздіреді.

* 109:3 Немесе: Шайқасқа шыққан (яки күш-қуатқа ие болған) күніңде әскерің саған еруге дайын тұр.

* 109:3 Немесе: Жас жігіттерің қасыңа жиналады.

* 109:4 Жар 14:18.

* 111:1 Яки: Оны қастерлеуші — бақытты жан.

* 111:4 22:4.

* 111:5 Немесе: Сотта сөздері нық болады.

* 113:2 Демек, Солтүстік Исраил елі (Пат3 12:20).

* 113:8 (Мыс 17:6; Рул 20:11) Яки: суға толы тоғанға.

* 113:9 Бірнеше шетел тілдеріндегі аудармаларда осы аятпен 115-жыр басталады.

* 113:10 78:1-10.

* 113:12 Яғни жалған тәңірлерінің мүсіндері (134:15; Иш 24:14-19).

* 113:23 Яки: жарылқасын.

* 114:1 Бірнеше шетел тілдеріндегі аудармаларда осы аятпен 116-жыр басталады.

* 114:9 Яки: тірілердің (жарық) әлемінде (55:14).

* 115:0 Бірнеше шетелдік тілдердегі аудармаларда осы жырдағы аяттар 116:10-19 деп көрсетілген.

* 115:4 Яки: Жаратқан Иенің атымен сиынамын.

* 115:6 (114:3-6,8-9) Немесе: Жаратқан Иеге бағышталған (қасиетті) адамдарының ажалы (яки: өлімі) Жаратқан Ие үшін құнды (яғни маңызсыз емес) (71:14).

* 115:8 Немесе: Жаратқан Иенің атымен сиынамын (115:4).

* 117:5 Немесе: Ол құлақ түріп, мені кең-байтақ (ашық әрі қауіпсіз) жерге алып шықты (17:20; 30:9).

* 117:22 Яғни өз биліктерін ұлғайтпақ болып, Құдайдың тағайындаған патшасын менсінбеген дұшпандар (Иш 26:1-2,4-5,7,13-15).

* 117:22 Яки: Бұрыштың басты тасына (Зәк 4:7; Мат 21:42).

* 118:1 Түпнұсқадағы сегіз аяттан топтастырылған жыр шумақтарының әрбір аятының алғашқы сөзі бірдей әріппен басталған. Бұл әріптер түпнұсқада әліпби ретімен орналасқан, мысалы алғашқы сегіз аят «а» әрпімен басталса, келесі «б»-мен басталған, т.с.с. Аудармада мұны дәл сондай мәнермен беру, әрине, мүмкін емес.

* 118:1 Яки: Жаратқан Иенің Таурат заңына (яки: тағылымына) сай жүретіндер жарылқанады!

* 118:2 Яки: Оның Тауратта ашық білдірген куәліктерін (заңдарын) (25:10; 118:22; Заң 4:45; 6:17).

* 118:5 Яки: Сенің ережелеріңе (49:16; 118:8; Заң 4:1).

* 118:12 Яки: Сені мақтайтын боламын.

* 118:12 Яки: ережелеріңді (118:5).

* 118:14 Немесе: Мен ережелеріңнің жолымен жүріп, барлық байлыққа шаттанғандай қуанамын.

* 118:17 Немесе: Қызметшіңе мол жақсылық істей гөр, сонда рухани өмір сүріп, сөзіңді ұстанатын боламын.

* 118:19 (38:13; 118:54; Леу 25:23; Шеж1 29:15) Яки: жат жұрттық келімсек іспетті тұрамын.

* 118:20 41:1-2; 62:2; 83:3; 118:40; 118:131.

* 118:23 Яки: Басшылар (Әміршілер).

* 118:25 (43:26) Немесе: Күшімнен ада болып, шаң-тозаңда жатырмын, өз сөзіңмен жанымды жаңарта гөр!

* 118:29 Немесе: Таурат заңыңды.

* 118:34 Немесе: Таурат заңыңды.

* 118:37 Немесе: Көзіме құр әбігерді көрсетпей, берген сөзіңе сай маған рухани өміріңді дарыта гөр.

* 118:40 Яки: жаңарта.

* 118:44 Яки: Өзің берген Таурат заңына бағынамын.

* 118:48 Немесе: Өсиеттеріңді сүйіп, қол созып қабылдаймын.

* 118:50 Немесе: Сенің уәдең маған шынайы өмір сыйлайды.

* 118:51 Немесе: Таурат заңыңнан; яки: Тәліміңнен.

* 118:55 Яки: Сенің Таурат заңыңа (яки: тағылымыңа) ұдайы бағынамын.

* 118:56 Немесе: менің үлесіме (яки: несібеме).

* 118:57 (15:5-6; 72:25-26) Немесе: «үлесім» (яғни шынайы игіліктерімнің көзі) мынау болсын (118:56).

* 118:65 Немесе: Уа, Жаратқан Ие, қызметшіңе (яғни маған) жақсылық көрсете бер.

* 118:67 Яки: Мен жөнге салынып, жуасымас бұрын (118:71,[75]).

* 118:70 Немесе: Мен қуаныш табамын Таурат заңыңнан.

* 118:73 138:13-16.

* 118:75 Яки: Мені азапқа салып жуасытқаның (118:67,[71]).

* 118:77 Немесе: Рақымың маған түсіп, шынайы өмірге ие болайын, Таурат заңыңнан (яки: тәліміңнен) жұбаныш пен рақат табамын.

* 118:82 68:4; 118:123; Абқ 2:3.

* 118:86 Яки: Жар бола гөр, кінәм болмаса да, олар мені қудалайды.

* 118:88 Немесе: Берік мейіріміңе сай мені жандандыра гөр.

* 118:89 Яки: бұйрықтарың (Жар 1:3; Евр 11:3; 1:3).

* 118:90 Жар 8:21-22; Мат 24:35.

* 118:91 Немесе: Сенің барлық ережелерің бұған дейін күшінде тұрады.

* 118:93 Немесе: Солар арқылы маған шынайы өмір сыйладың. Яки: солармен мені жандандырасың.

* 118:101 Немесе: Сол үшін аяғымды әрбір теріс жолдан аулақ салып келемін.

* 118:107 Немесе: өмірімді сақтай гөр!

* 118:109 Немесе: Жаныма ұдайы қауіп төнуде, ал Сенің Таурат заңыңды есімнен шығармаймын!

* 118:112 Яғни мен белді бекем будым бағынуға.

* 118:113 Яки: Екіжүзділерді (немесе: Адам шығарған зұлым ойларды) жек көремін, ал Сен берген Таурат заңын сүйемін.

* 118:115 Жыр 1:1-2; Еф 5:11-12.

* 118:122 Яки: Осы қызметшіңді (демек, өзімді).

* 118:126 Яки: Халық тағылымыңа теріс қарап, заңыңды бұзуда.

* 118:129 Яки: оларды жан дүниемде сақтап келемін.

* 118:131 118:20,40.

* 118:139 Яки: Соны уайымдап әбден болдырдым.

* 118:140 Яки: Сенің сөзің балқытылып тазартылған іспетті пәк таза, сондықтан Сенің қызметшің (демек, өзі) оны қатты сүйеді.

* 118:142 Немесе: Және тағылымың (яки: Таурат заңың) сүйенуге лайық.

* 118:144 Яки: шынайы өмірге ие болуым (немесе: қайтадан жандануым) үшін.

* 118:148 Яки: Сенің уәделерің туралы ойланып-толғану үшін.

* 118:149 Яки: Шешімдеріңе сәйкес мені (рухани) жандандыра гөр!

* 118:150 Яки: Олар аулақ жүр Таурат заңыңнан.

* 118:162 Яки: Сенің уәделеріңе.

* 118:163 Яки: Ал Таураттағы заңдарыңды шын жүректен сүйемін.

* 118:164 Яки: Сені ұдайы мадақтаймын.

* 118:172 Немесе: Тілім айтқан сөзіңді (яки: уәдеңді) дауыстап паш ете берсін.

* 118:174 Немесе: Сенің Таурат заңыңнан жұбаныш пен рақат табамын.

* 119:2 Немесе: Құтқара гөр жанымды.

* 119:5 Мешех — Анадолуда, ал Қидар — Арабия шөл даласында орналасқан аймақтар (Ән 1:4; Иш 21:16-17; 42:11; Ерм 49:28). Екеуі де Жаратқан Иенің сол заманғы Иерусалимдегі киелі үйінен өте қашықта.

* 122:1 Яки: Уа, көктегі тағыңда отырушы (Құдайым)!

* 124:3 Яки: Зұлымдардың асатаяғы (яғни билігі) әділдердің мұралық жерінің үстінде мәңгі болмайды.

* 125:1 Немесе: Жаратқан Ие Сионға игіліктерін қайтадан сыйлап бергенде.

* 125:4 Яки: Уа, Жаратқан Ие, тұтқындарымызды бізге қайтарып бере гөр енді (13:7; 52:7; 84:2).

* 126:1 Немесе: Жаратқан Ие үйді салмаса; яки: Жаратқан Ие үрім-бұтақты сыйламаса (127:3; Пат2 7:16,27,[29]).

* 126:2 Немесе: Жаратқан Ие Өзі сүйетіндеріне бейқам ұйқы сыйлайды (Жар 39:2-5,21-23; 49:25; Флп 4:6-7).

* 126:5 Яки: Олар қала қақпасының алдындағы алаңда қарсыластарымен (билерге жүгініп) сөйлескенде.

* 127:3 Зәйтүн ағашы ұзақ жыл өсіп, мол жеміс беруімен әйгілі.

* 128:5 Яғни Иерусалимді, оның ішіндегі Сион төбесін және ежелде сонда салынған киелі үйді әрі Дәуіттің әулетінің сарайын (86:2-3; 121:1-5; Түсіндірмені де қ.).

* 128:6 Сол өлкедегі үйлердің төбелері жалпақ болғандықтан, олардың кейбір жерлерінде шөп те өсіп тұратын.

* 130:1 Немесе: Қол жеткізбес (қияли) мақсаттарға да ұмтылмаймын.

* 130:2 Немесе: Бейқам жатыр емшектен шығарылған (яки: еміп тойынған) бөбек анасының қасында.

* 131:2 Яғни Исраил халқының.

* 131:6 Немесе: Ефрата аймағынан оны естідік, (Кирият-)Иғарым (Пат1 6:21; Пат2 6:2) даласында оған тап болдық.

* 131:7 98:5; Шеж1 28:2; Иш 66:1.

* 131:10 Яки: Май жағу рәсімі жасалған патшаңнан (2:2; Пат1 2:10; 10:1).

* 131:17 Немесе: Мұнда Дәуіт үшін бір мүйіз шығарамын. (Мүйіз осында Дәуіттен тараған бір күшті патшаны астарлап білдіреді: 148:14.)

* 131:17 17:29; Шеж2 21:7.

* 132:2 (Мыс 29:7,21; 30:23-25,30; 40:13,[16]) Немесе: Киімінің жағасына дейін аққан еді.

* 133:2 Немесе: Кінәратсыз қасиетті қолдарыңды жайып (Тім1 2:8).

* 134:3 Немесе: Оның атына ән салыңдар, себебі бұл Оған ұнайды!

* 134:15 Яки: Өзге ұлттар табынатын жалған тәңірлердің мүсіндері (113:12; Иш 24:14-19).

* 135:1 105:1; 106:1; 117:1,29; 134:3; Шеж1 16:34.

* 135:2 Яғни шынайы Құдайды, Жаратқан Иені (85:10; Заң 6:4; 10:17).

* 135:10 Яки: Мысырға соққы беріп оның тұңғыштарының көздерін құртты (77:51; 134:8; Мыс 12:29).

* 136:1 Евфрат, Тигр өзендері мен олардың тармақтарының жағаларында (Езк 1:1,3; Иш 47:1-2).

* 136:2 Немесе: теректердің бұтақтарына.

* 136:9 Құдай таңдаған халқына зорлық-зомбылық жасаған, теріс жолынан қайтпайтын қатыгез де қыңыр қылмыскерлер өз отбасылары, ұрпақтарымен бірге Құдайдың әділ де қаһарлы сотына ұшырайтын болады. Хақ Тағала оларға өздерінің арамза істерінің есесін қайтарады (119:3; Мыс 34:7; Заң 32:34,35,41,43; Иш 59:15-19).

* 137:1 Немесе: «Тәңірлер» (Яки: өздерін «тәңір» деп есептейтін билеушілер: Жар 6:2).

* 137:2 Яки: уәдеңді.

* 137:8 Яки: Жаратқан маған деген ниетін орындайды (56:3).

* 138:8 Немесе: О дүниеге.

* 138:9 Таң шапағы: Күншығыс. Теңіздің ар жағы: Жерорта теңізінің алыстағы батыс жағалауы (Жүн 1:3).

* 138:13 Немесе: Сен ішкі дене мүшелерімді жаратып, анамның құрсағында «тоқып» біріктірдің.

* 138:18 Немесе: Бірақ қайта тірілген кезде де мен.

* 138:20 Немесе: Жауларың құр босқа Саған қарсы шығады.

* 140:2 (Мыс 30:1,7-8,35, Леу 16:12-13) Яки: жетсін түтетілген хош иісті заттардай.

* 140:2 Шеж1 16:40.

* 141:1 Пат1 22:1.

* 141:4 Шайқаста және сотта адамның қолдап-қорғаушысы әдетте оның оң жағында тұратын (15:8; 72:23; 108:31; 120:5).

* 141:5 Яки: Тірілердің әлемінде (яғни бұ дүниеде) Сен менің несібемсің (72:26).

* 142:3 43:26.

* 142:6 41:3; 62:1.

* 142:8 Немесе: бағыштаймын мінажатымды.

* 143:2 Немесе: Халықтарды.

* 143:3 8:4; Әйүп 7:17; 22:2.

* 143:4 101:12; 108:23; Әйүп 8:9; 14:2.

* 143:5 17:8-10; Иш 64:1.

* 143:8 Немесе: олардың (ант бергенде көтерілген) оң қолдары.

* 143:11 143:8.

* 143:14 Немесе: Өгіздеріміз местей семіз болсын.

* 144:13 Немесе: қасиетті.

* 145:8 Немесе: Жаратқан Ие түңілгендерге жігер береді.

* 147:1 Осы жырдың аяттары бірнеше шетелдік аудармаларда 147:12-20 деп белгіленген.

* 147:8 Яки: Жаратқан Ие Жақыптың үрім-бұтағына (яғни Исраил халқына) білдірді сөздерін, Исраилге жарлықтары мен шешімдерін.

* 147:9 Яғни Жаратқан Ие Исраил халқына тапсырған Таурат заңы мен өзге хабарларын.

* 148:6 Яки: Көптеген ғасырларға (Соф 1:18; 3:8; Пет2 3:7).

* 148:14 Яки: халқына мықты патша тағайындады. (Немесе: халқына арнап мүйіз шығарды: 131:17; Пат1 2:1,10.)

* 149:3 29:12; Мыс 15:20-21; Бил 21:19,21; Пат2 6:14,21.

* 149:6 Нех 4:17; Евр 4:12; Еф 6:12-13,17.

* 149:7 Яки: Құдайға мойынсұнбайтын.

* 150:1 Яки: Мадақтаңдар Оны Өзінің құдіреті көрінетін (әуе) кеңістігінде (18:2; Жар 1:6-8; Иш 40:22).

* 150:4 Яки: би билеп (149:3).

* 150:5 Яки: даңғыраның даңғырымен (Мыс 15:20-21).

* 150:6 Яки: Тіршіліктің лебі барлар (Жар 2:7).

* 1:11 Немесе: Себепсіз.

* 1:22 (9:4) Яки: Парықсыздар, қашанғы парықсыздықты ұнатасыңдар.

* 2:7 Яки: аман-есендік пен табыстарды. (Түпнұсқадағы сөз ақыл-парасатты және одан туындайтын аман-есендік пен жетістіктерді білдіреді.)

* 3:12 13:24; Заң 8:5.

* 3:18 Яки: «мәңгілік өмірді сыйлайтын ағаш» (Жар 2:9).

* 3:20 Яки: тұңғиықтағы су көздері.

* 3:25 Немесе: Зұлымдар көрер күйреуден.

* 4:1 Яки: әкенің берген тәрбиесіне.

* 4:9 Яки: гүлдерден өрілген шеңбер.

* 4:17 Немесе: Өйткені олар «әділетсіздіктің нанын жеп», «зорлықтың шарабын ішеді». (Демек, сол адамдар әділетсіздік пен зорлық жасауды әдетке айналдырған.)

* 5:9 Немесе: (Өмір сүретін) жылдарыңды.

* 6:3 22:26-27.

* 6:22 Яки: Оянғанда есіңе түсер.

* 6:23 Яғни өсиет пен тәлім алдағы өмір жолыңа сәулесін түсіреді.

* 6:25 Яки: кірпіктері.

* 7:7 Яки: Аңғал.

* 7:22 Немесе: Һәм кісенделіп, жазалануға бара жатқан ақымақтай.

* 8:12 Немесе: Білім мен саналылық.

* 8:16 Немесе: Жердегі төрелер үкім шығарады.

* 8:22 Немесе: Жаратқан Ие мені ежелде Өзінің жолының бастамасы ретінде пайда қылды.

* 8:24 Яки: тұңғиық су.

* 8:26 Яки: шаң-тозаңын (Жар 2:7).

* 8:30 Яки: ұста.

* 8:33 Яки: Тәрбиемді (4:1).

* 8:36 Немесе: маған қарсы күнә жасаған.

* 9:2 Немесе: Енді шарабын (су мен дәмдеуіштерге) араластырып дайындап.

* 9:7 Яки: Зұлымды әшкерелегенге.

* 9:18 Яки: о дүниенің тереңінде.

* 10:1 Сүлейменнің толық жинағы үш мың нақыл сөзді қамтыған (Пат3 4:32).

* 10:6 Немесе: зорлыққа толар.

* 10:12 Яғни кешірер (17:9; 28:13; Жыр 31:1,[5]).

* 10:13 13:24; 14:3; 22:8,15; 23:13,14; 26:3; 29:15.

* 10:17 Немесе: Тәрбиеге мойынсұнған жан өмірге бағыт алған, ал ескертуді елемеген адам тура жолдан адасқан.

* 10:22 Немесе: Адамның шеккен уайымы соған пайда қоспас.

* 10:26 Яки: сірке суы.

* 10:31 Немесе: Ал өтірікшінің тілі кесілер. (Бұл айтылғандар тек ауыспалы мағынада ғана ниеттелген.)

* 11:4 Яғни Құдай адамдарға қаһарын төгетін күнде.

* 11:6 Немесе: Алдамшы заңсыздығының торына түсер.

* 11:7 Немесе: Сүйенген күш-қуаты құрып кетер.

* 11:15 6:1-5; 22:26-27.

* 11:16 Немесе: Күш көрсеткендер байлық (қана) иемденер.

* 11:25 Немесе: Басқаның шөлін қандырған өзі де сусынданар.

* 11:29 Яки: Өз отбасының берекесін кетірген адамның мұрасына жел ғана тиер.

* 11:30 15:4; Жар 2:9.

* 11:30 (Дан 12:3) Немесе: даналыққа тартар.

* 12:3 12:12.

* 12:4 Немесе: Еңбекқор әйел — күйеуінің «тәжі» (31:10-11; Рут 3:11), ұятқа қалдыратын әйел — сүйегіндегі іріңді жара іспетті.

* 12:9 Немесе: (Бір-ақ) қызметшісі бар.

* 12:18 Яғни жаралы жанды (4:22; 15:4; 18:21).

* 12:21 1:29-32; 11:5-8.

* 12:27 10:4; 13:4.

* 12:28 Яки: тозақтан.

* 13:1 Немесе: әкесінің өсиетін (4:1; 8:33).

* 13:6 Немесе: теріс жолға бұрар.

* 13:9 Яки: көңілді жанар (4:18-19; Пат2 23:3-4; Дан 12:3).

* 13:11 Немесе: Қолымен біртіндеп жинаған.

* 13:17 Яки: Адал хабаршы (адамды басындағы пәлесінен) құтқарар (25:13; Иш 52:7).

* 13:20 Немесе: Наданмен жолдас болған азғын болар.

* 13:23 Немесе: Ал ретсіздіктің кесірінен бір бөлігі сыпырылып тасталар.

* 13:24 (3:12; 19:18; 22:15; 23:13-14; 29:15,[17]) Яғни тиянақты тәрбие бермеген. Немесе: Таяғын аяған.

* 14:4 Немесе: Өгізі жоқтың оттығы (ақыры) бос тұрар.

* 14:14 Яки: Жүрегі азғын адам жүрген жолдарының жемісіне тояр, ізгі жанға да солай болар.

* 14:18 Яғни құрметі.

* 14:20 Яки: (жалған) достар.

* 14:21 Немесе: Жарлыға игілік еткен бақытты болар.

* 14:26 Немесе: Оның рухани балалары (Ош 1:10; Иш 63:16; 64:8).

* 14:30 Немесе: Ал қызғаныш сүйегіңдегі іріңді жарадай (12:4).

* 14:31 Яки: Кедейді аяп оған қамқорлық көрсеткен жан (28:8).

* 14:34 Яки: Ал күнәсі.

* 15:3 Шеж2 16:9; Ерм 16:17; 32:19; Зәк 4:10.

* 15:4 12:18; Жар 2:9.

* 15:7 Яки: орынды ақыл береді.

* 15:9 Яки: Ал әділдік жолын қуған жан Оған сүйкімді.

* 15:13 Яки: Жүректің қайғысы жанын (әрі рухын) күйретер (17:22; 18:14; Иш 65:14).

* 15:24 Немесе: Төмендегі көрден.

* 16:1 16:9; 19:21.

* 16:2 Немесе: Адамға жүрген жолдары ақ (яки тура) іспетті көрінеді.

* 16:20 Немесе: Ақыл сөзге ден қойған.

* 16:23 Немесе: адамды сендіретін сөз.

* 16:27 Яки: Арсыз, зымиян адам (6:12).

* 16:29 1:10-16; 12:26.

* 17:7 Яки: жомарт билеушіге (17:26; 19:6; 26:1).

* 17:8 18:16; 19:6.

* 17:9 10:12.

* 17:10 Яки: жүз соққыдан гөрі.

* 17:11 Немесе: Бүлікші тек зұлымдық көздер.

* 17:16 Немесе: зердесі.

* 17:17 Немесе: Бауырың қиыншылықта көмектесу үшін дүниеге келген.

* 17:18 6:1-5; 11:15; 22:26.

* 17:19 (16:18; 29:23) Яки: Тәкаппарлықпен үйінің қақпасын тым биік салған.

* 17:26 Яки: Мырза жанға адалдығы үшін соққы беру жөн болмас.

* 18:9 Яки: бүлдірушінің.

* 18:14 Яки: көңілі жабырқаңқыға (15:13; 17:22).

* 18:20 12:14.

* 18:21 12:18.

* 18:24 Немесе: Достарым болсын десең, өзің де досшыл бол.

* 19:1 Яки: Азғын тілді, бай наданнан (28:6).

* 19:6 Яки: Жомарт билеушіге (17:7; 25:7).

* 19:13 Яки: тамшылайтын құбырдай.

* 19:17 Яки: Игі ісінің есесін.

* 19:20 Яки: тәрбиеге.

* 19:21 16:1,9; 21:1,30.

* 19:27 Немесе: Балам, тәрбиеге мойынсұнуды.

* 20:4 Яки: Жалқау жинау мерзімі біткенде (күзде).

* 20:7 Яки: Оның балалары сондай бақытты!

* 20:20 Яки: Өмірінің шам-шырағы (немесе оты).

* 20:27 Немесе: Адамның ақыл-санасы (яки: ар-ұжданы).

* 20:28 Яки: Тұрақты мейірім.

* 20:30 19:18-19; 22:15.

* 21:4 Немесе: зұлымның шырағы (яки: жанары).

* 21:9 Яғни үйдің жалпақ төбесінің бұрышындағы қарапайым күркеде (лашықта).

* 21:12 Немесе: Әділ жан.

* 21:18 Яки: Опасыз жан адалдың төлемі болар (11:8).

* 21:20 Немесе: таңдаулы қазыналар мен майға; яки: ырыс-дәулетке.

* 22:5 Яғни қара ниетті адамның (24:20).

* 22:8 Яки: Оның қаһарлы билігі тоқтатылар. (Қуанышпен беретін жанды Құдай жарылқар, ал оның пайдасыз істерін доғартар.)

* 22:9 11:25; 19:17; 28:27.

* 22:15 (3:12; 10:13; 13:24; 19:18) Яки: Қажетті шектеу қойып, керек болғанда жазалау.

* 22:20 Немесе: Мына таңдаулы нақылдарды.

* 22:23 Яки: Оларды тонағандардың жандарын алады.

* 22:26 6:1-5.

* 23:1 Немесе: Алдыңа не қойылғанын жақсылап байқа.

* 23:26 Яки: Назар сал.

* 24:6 Немесе: Кеңесшісі көп аман сақталар.

* 24:7 Немесе: Аузын ашпас ол қала қақпасында. (Қала қақпасының маңындағы алаңда билер мен ақсақалдар кеңесіп, дауларды шешетін: 1:21; 31:23.)

* 24:11 17:15; Жыр 81:3-4; Иш 58:6-7.

* 24:20 Яғни қара ниетті адамның (22:5).

* 24:31 (Әйүп 30:7) Яғни арам шөп.

* 25:1 Яһуда елінің (яғни оңтүстік Исраилдің) патшасы Езекияның заманында (б.з.д. 715-686 ж.) леуілік қызметкерлер Дәуіт пен Асаф пайғамбардың жазған рухани жырларын да жинақтап, көшіріп қалдырған болатын (Шеж2 29:30).

* 25:12 Яғни әшкерелеуі.

* 25:15 Немесе: Майда тілмен сүйекті сындырар.

* 25:20 Немесе: күйдіргіш содаға.

* 25:22 Яғни осылайша оның тәубеге келуіне жағдай туғызасың. Ал егер жау қасарысып бас тартса, оның саған қарсы көрсеткен зұлымдығы одан бетер әшкереленеді.

* 25:24 21:9.

* 26:3 Немесе: Қыңыр ақымақтың арқасына таяқ (яки: лайықты жаза, тиянақты тәрбие).

* 26:8 Немесе: Сақпанына асыл тас салған жан іспетті.

* 27:5 6:23; 15:31; 27:6,10; 28:13; Леу 19:17; Мат 18:15.

* 27:13 Яки: Азғын әйелдің.

* 27:18 Яки: Інжір ағашын.

* 27:24 Яки: Тәж де.

* 28:2 Яки: Ел бас көтерсе.

* 28:4 Яғни Құдайдың бұйрықтарынан және басқа да ізгі тәлімнен безгендер.

* 28:7 Немесе: Тәлімді (28:4).

* 28:8 Яки: Соңында байлығы кедейді аяп оған қайырым көрсеткен жанға қалар (14:31).

* 28:9 28:4,7.

* 28:18 Немесе: біреуіне құлап қалар.

* 28:25 (Жыр 100:5) Немесе: Ашқарақ (тойымсыз) адам.

* 28:26 9:10.

* 29:13 Немесе: Кедей мен қанаушы бір-біріне мына жерде кездесер.

* 29:15 Яки: Қажетті шектеу қойып, керек болғанда жазалау.

* 29:18 Немесе: Ешкім Құдайдың хабарын (яки еркін) жеткізбесе.

* 29:18 Немесе: Оның заңын сақтап орындайтындар.

* 29:21 Немесе: Кейіннен бүлік шығарып басыңа пәле туғызар.

* 30:1 Немесе: Мынау масалық Жәке ұлы Ағұр есімді адамның айтқан нақыл сөздері: Уа, Құдай, тырыстым, о, Құдай, тырысып едім, ал қатты шаршадым.

* 30:3 Немесе: Қасиетті адамдарды.

* 30:4 8:22-31; Әйүп 38:1,4-5; Жох 1:1-3; Қол 1:16-17.

* 30:11 Яғни буын.

* 30:15 Немесе: Сүліктің екі «қызы» бар, олар: «Бер маған! Берші!» дей береді.

* 30:23 Немесе: Жек көрінген әйел (Жар 29:31-32).

* 30:26 Таяу шығыстың түрлі өлкелерінде өмір сүретін қорқақ, үлпек жүнді кішкентай аң.

* 30:31 Немесе: Қоқиланған қораз.

* 31:2 Пат1 1:11.

* 31:4 Немесе: сыраны.

* 31:10 Түпнұсқа мәтінінде осы аяттан бастап аяттардың алғашқы әріптері әліпби ретімен берілген (поэзиялық тәсіл).

* 31:10 Яки: асыл тастардан.

* 31:21 Немесе: қызыл жүн киімдерін.

* 31:22 Яки: Құнды ақ кенеп мата.

* 31:23 Яки: Күйеуіне қала қақпасының маңындағы алаңда құрмет көрсетеді, сол жерде ол елдің ақсақалдарымен отырып, кеңеседі (1:21; 24:7).

* 1:1 Яки: (дана нақылдарды) жинақтаушы; немесе: жиналыстар өткізетін (ұстаз). Көне грекше: екклесиастес.

* 1:1 Немесе: Дәуіттің ұрпағының сөздері (1:12; 7:27; 12:8-10).

* 1:2 Яки: (алған деміміз сияқты) өткінші, мән-мағынасыз бос күйбең (1:14; 2:1; Әйүп 7:16; 21:34; 27:12; 35:16; Жыр 38:6,7,12; 61:10; 93:11; Нқл 21:6; Ерм 10:15).

* 1:3 Немесе: күн астында. Яки: көзге көрінетін өткінші әрі күнәкар дүниеде (1:9,[14], т.б. аяттар). (Құдай сыйлайтын даналық пен түсінік туралы кейінірек сөз болады: 3:13-14.)

* 1:5 Жыр 18:5-7.

* 1:13 Яки: аспан астында (1:3).

* 1:13 Яки: оларды зердемен пайымдауға.

* 1:13 Жар 3:16-19.

* 1:14 (2:11,17; 4:4; 5:15; 6:9) Немесе: барлығы да адамның рухын қажытатын бекершілік екен!

* 1:15 Яки: Теріс бағытқа түскенді (Жар 3:17-19).

* 1:17 (2:12; 7:25; 10:13) Яки: әрі есуастық пен ақымақтық.

* 2:8 Немесе: сұлу әйелдерді.

* 2:12 (1:17) Яки: әрі есуастық пен ақымақтық.

* 2:14 Яғни екеуі де ажалға ұшырайды (3:19; 6:6; 9:2).

* 2:21 2:18-19; Жыр 38:7; 48:9-11.

* 2:25 3:12-13.

* 2:26 Яки: Өзінің көз алдында ізгі болып табылған адамға (Жар 7:1; Мыс 15:26).

* 3:1 Яки: Аспан астында (1:3,[13]).

* 3:2 Яғни өмірдегі құбылмалы жайттарға пенденің билігі жүрмейді (Пат1 2:5; Әйүп 14:5; Ерм 1:10; 18:7-10).

* 3:5 Мыс 21:28-29; Леу 20:27; Еш 4:3-9; 10:27; Пат2 18:17-18; Пат4 3:25; Иш 62:10.

* 3:10 1:13; 2:22-23.

* 3:11 Яки: күллі әлемді (3:1; Жар 1:31).

* 3:11 7:24; 8:16-17; Әйүп 11:7-9; 28:20-21,23-24,28.

* 3:13 2:24-25.

* 3:15 (1:9-10) Немесе: солар туралы есеп берілуін талап етеді (3:16; 11:9).

* 3:20 12:7; Жар 2:7; 3:19; Жыр 102:14.

* 3:21 12:7; Жыр 15:9-11; 48:16; 72:23-26; Иш 26:19; Дан 12:2-3.

* 3:22 (3:13-14) Яки: істеген жұмысының нәтижелерінен.

* 4:4 (Пат1 18:8-9,14-16,29-30; Нқл 27:4) Немесе: көре алмаушылықтан туады.

* 4:5 Немесе: екі қолын қусырып өз тәнін жалмар (10:18; Нқл 6:9-11; 24:33-34).

* 4:6 5:12-13; Нқл 15:16-17; 16:8; 17:1; 30:7-9.

* 4:9 (Жар 2:18; Нқл 27:17) Яки: «Бір бастан екі бас артық».

* 4:14 Жар 41:14,37-41; Пат1 18:8-16,28-30.

* 4:17 Кейбір аудармаларда осы аят 5:1 болып есептеліп, 5-тараудағы кейінгі аяттардың бәрі бір санға артқан.

* 5:2 Немесе: Адам көп іспен айналысса түс көрер, көп сөз сөйлесе ақымақ боп көрінер.

* 5:6 3:14; 7:18; 8:12; 12:13.

* 5:7 4:1; Жыр 54:10-12; 72:3,8-10; Иш 21:10-11; 59:11.

* 5:7 3:16; 4:1; Абқ 1:2-3.

* 5:8 Немесе: Ал бүкіл елдің артықшылығы — жерді өңдеудің қамын жасаған патшасы.

* 5:13 Немесе: бір сәтсіз істен.

* 5:16 Яки: қараңғылықта.

* 6:4 Яки: оның кім екенін (яғни мінез-құлығын).

* 6:10 Немесе: әлдеқашан-ақ өз атымен аталған (1:9-10).

* 6:10 Әйүп 9:3-4,32; 40:2; Нқл 21:30; Иш 45:9.

* 6:11 Яки: Сөз неғұрлым көп болса, мағынасы соғұрлым аз.

* 7:1 4:2; 7:8; Нқл 22:1.

* 7:2 (7:4) Яки: жоқтау айтып жылап жатқан үйге.

* 7:3 Жыр 118:67,71; 125:5-6; Ерм 50:4-5; Зәк 12:10-14; Дан 9:3; 10:2-3,19.

* 7:5 Амо 6:5-7; Пат2 12:1-12; Нқл 13:18; 15:32.

* 7:6 (2:2; Жыр 57:10; 117:12) Яғни екеуі де лезде ғайып болмақ.

* 7:7 Леу 19:13; Нқл 28:20.

* 7:12 Яки: ол өз иесін шынайы өмірге жеткізер (7:19; 9:18; Нқл 3:18; 8:35).

* 7:13 1:15; 8:17; Иш 43:13; 46:10-11.

* 7:14 Немесе: Сондықтан адам Оған қарсы еш нәрсе айта алмайды (12:13; Әйүп 1:20-22; 2:10).

* 7:15 Жыр 72:3-5.

* 7:16 Яки: асыра әділетті (яғни діндар) болма (7:20-22; Нқл 25:16, Мат 6:1-7).

* 7:16 Немесе: Әйтпесе аңтарыла көңілің әбден қалар.

* 7:18 Немесе: Құдайдан қорқатын адам (зұлымдық) атаулыдан аулақ жүреді.

* 7:20 Пат3 7:46; Жыр 142:2.

* 7:24 Немесе: Даналық.

* 7:25 1:17.

* 7:26 Нқл 2:16-19; 5:3-6; 6:32-35; 7:7-27.

* 7:28 Адам ата күнә жасаған соң әйелін кінәлады (Жар 3:12). Сүлеймен патша көптеген бөтен елдік әйел алып, солардың ықпалымен Құдайдың түзу жолынан тайып кеткенде онысына өзі кінәлі болатын (Пат3 11:1-4; Нқл 31:10-31).

* 7:29 Жар 1:27,31; 3:6-13; 4:19-24; 6:5,11; 11:4; Ерм 4:22; Езк 22:6-13.

* 8:5 Немесе: Өсиетті ұстанған жан зиян шекпес (8:3; 12:13; Нқл 12:21).

* 8:5 3:1-8,11; 8:6; Жыр 15:7; 72:23-24.

* 8:6 (3:1; 11:9) Немесе: әрбір іс үшін өз уақыты және (Құдайдың) соты бар.

* 8:8 Немесе: (өлімнен) құтқармайды.

* 8:12 7:15; Заң 4:40; Жыр 72:17-20,23-28; Нқл 1:33; Иш 2:10.

* 8:13 Иш 57:21; Мал 3:18.

* 8:15 2:24; 3:12-13; 5:17-18; 9:7-8; Заң 8:1,6-10.

* 8:17 3:11; 7:24; Заң 29:29; Әйүп 28:20-21,23-24,28.

* 9:3 8:11-13; 12:14; Жар 3:19; Ерм 17:10.

* 9:4 Немесе: «Өлі арыстаннан тірі тышқан артық».

* 9:5 1:11; 2:16; 9:6; Жыр 87:11-13.

* 9:7 8:15.

* 9:9 Нқл 5:15-19.

* 9:10 11:6; Нқл 6:6-11.

* 9:10 Яки: білім мен даналық (2:26).

* 9:17 7:5; 10:12-14.

* 10:1 Яки: «Бір құмалақ бір қарын майды шірітер».

* 10:4 8:3; Бил 8:3; Пат1 25:24-33; Нқл 25:15.

* 10:7 Пат1 12:13-14; Ест 3:1; 6:8-10; Нқл 19:10; 28:12,28.

* 10:8 Ест 7:10; Жыр 7:15-17; 9:16-17; Нқл 26:27.

* 10:10 9:15-17; 10:15.

* 10:11 Ерм 8:17.

* 10:13 1:17.

* 10:19 2:1-3,8; 5:10; 7:11-12; 9:7.

* 10:20 Мыс 22:28.

* 10:20 (Пат2 15:35-36; Пат4 6:9-12) Яғни «үй артында кісі бар».

* 11:1 11:6; Заң 15:7-11; Нқл 11:18,24-25; 19:17; 22:9; Иш 32:20.

* 11:5 Жыр 134:5-7; Әйүп 28:25.

* 11:5 (Жыр 138:13-16) Немесе: Білмейсің рухтың (яки: жанның) құрсақта қалыптасып жатқан балаға қалай енгенін.

* 11:9 2:10; 3:17; 12:1,14; Жар 39:8-10; Жыр 118:9-11.

* 12:5 Нқм 3:17.

* 12:5 Яки: тікенекті кипарис солып қалар.

* 12:6 Яғни өзің әлі де тірі болған кезіңде.

* 12:7 Яки: тіршілік лебі, рух (3:20,21; Жар 2:7; 3:19).

* 12:8 1:1.

* 12:11 7:5; 10:12; Әйүп 6:25; Нқл 1:6; 22:17.

* 12:13 Немесе: Себебі онда адамға қажеттінің бәрі де бар (5:7; 8:12; Заң 10:12-13; Нқл 1:7; 19:23; Мих 6:8).

* 12:14 3:17; 8:12-13; 11:9; Әйүп 34:21-22; Ерм 16:17; 23:23-24.

* 1:1 Ескерту: Кейбір аудармаларда осы тараудағы бұдан кейінгі аяттардың бәрі бір санға артық.

* 1:1 Яки: Сүлейменнің әндерінің әні.

* 1:3 Яки: Сүйген күйеу жігітім (1:11; 3:11; 6:12; 7:6).

* 1:4 Шатыр мен перде шөлейт Қидар аймағының қара түсті ешкі жүнінен тоқылатын (Иш 21:16-17; 42:11; 60:7; Езк 27:21).

* 1:5 Яғни өз өңімді. (Қалыңдық өзінің күнге күйіп қарайып кеткеніне сілтеп жатыр: 1:4.)

* 1:8 Немесе: Жаным, сен перғауынның күймелеріне жегілген айғырлардың арасындағы биедей тартымдысың.

* 1:11 Яки: Сүйген күйеу жігітім (1:3).

* 1:12 Сол заманда адамдар мүр шайыры не басқа хош иісті заттар салынған шағын қалташықтарды кеуделеріне тағып жүретін (Жыр 44:9).

* 1:13 Өлі теңіздің батыс жағасындағы шұрат (Пат1 24:1; Езк 47:10).

* 1:13 Яғни қына бұтасының жұпар гүлдерінің шоғындай.

* 2:7 Қалыңдық елік пен бұғыны өзінің жалына айтқан өтінішіне «куәгер» болуға шақырғандай олардың аттарын атайды (8:4).

* 2:15 Түлкі (яки шибөрі) осында зиян келтіретін күштер мен мәселелерді, ал жүзімдік екі жардың өзара қарым-қатынасын білдіреді (Нех 4:3; Жыр 62:11; Жоқт 5:18; Езк 13:4).

* 2:16 Осындағы лалагүл — қыздың өзі (2:1), ал сүйген жары — елік іспетті (2:17).

* 3:5 2:7; 8:4.

* 3:6 Даладан өрлеп келе жатқан адам — қалыңдық. Мүр: 1:12. Жұпар зат: яки: түтетілетін хош иісті зат (Мыс 30:34). Дәмдеуіш ұнтақтары: мыс., дәмқабық (Мыс 30:23).

* 4:1 Жайылымы шүйгін Ғилақад тауындағы ешкілер қара түсті әрі күйлі болатын (6:5; Мих 7:14).

* 4:6 Немесе: Хош иісті заты мол төбеде.

* 4:8 Заң 3:9; Еш 12:1.

* 4:9 6:5.

* 4:12 7:3; Нқл 5:15-20.

* 5:13 Жүйек: бақшадағы арықшалардың екі жағы, гүлдер не жеміс-жидек егілген қатар аралық, атыз, грядка (6:2).

* 5:14 Яки: Зүбәржатпен (Мыс 28:20; Дан 10:6).

* 6:2 5:13.

* 6:3 Немесе: Ол бағады (отарын).

* 6:4 Тирса (яки: Фирза): Солтүстік Исраилдің бір кездегі астанасы (Пат3 15:33).

* 6:5 4:1.

* 6:7 4:3.

* 6:12 Немесе: Жан дүниемнің мені қалайша халқымның билеушісінің күймесіне тартқанын (әлі де) аңғармай тұрмын.

* 7:1 Немесе: Қайтып келші, мінсіз қыз, қайтып кел!

* 7:6 Яки: шашың (патшалар киетін) қою күлгін матадай әдемі (Дан 5:7).

* 7:14 Немесе: Махаббат отының (Жар 30:14).

* 8:3 Немесе: Сол қолы болса екен басымның астында, Оң қолымен мені құшақтасын да!

* 8:4 2:7; 3:5.

* 8:6 Иш 49:16, Хақ 2:23.

* 8:6 Немесе: Жаратқан Иенің тұтатқан жалынындай (Соф 3:17; Жох1 4:7-10; Жох 3:16).

* 8:10 Немесе: Маған қарап ол ләззат табады (7:6,[7]). Яки: Оған ұнаудан мен ләззат табамын (7:10-14).

* 8:14 Яки: Жұпар иісті дәмдеуіштер молынан өскен (4:12-16).

* 8:14 2:7,9,17.

* 1:1 Яһуда елі: Жақыптан (яғни Исраилден) тараған халықтың оңтүстіктегі руларын, әсіресе Яһуда руын, қамтитын патшалық (2:1; 40:9).

* 1:1 Яки: көрген аяндарында.

* 1:1 (Шеж2 26:1; 27:1; 28:1; 29:1) Ұзиях есімінің Озия мен Азариях деген түрлері де бар, Жотамның есімі Иоафам деп те жазылады.

* 1:2 Осы астарлы сөйлемде Құдай Яһуда халқын сотқа тартып, көк пен жерді куәгерлікке шақырады (Заң 4:26).

* 1:2 Мыс 4:22.

* 1:3 Немесе: Бірақ Исраил Мені танымайды: таңдап алған халқым Менің шынында кім екенімді (яки шындықты) ұқпайды!

* 1:5 1:23; 31:6; Шеж2 28:22; Ерм 9:3.

* 1:8 Немесе: Тек Қыз Сион. (Иерусалим қаласындағы «Дәуіттің шаһары» Сион тауында орналасқан.) (10:32; Пат2 5:6-7)

* 1:9 Содом, Ғомора қалалары мен сол маңайдағы аймақтың халқы күнәға белшесінен батқандықтан Құдайдың жазасына ұшырап, тас-талқан болды (Жар 18:20; 19:24-25).

* 1:10 Пат3 22:19; Ерм 2:4.

* 1:10 Немесе: Құдайымыз табыстаған (Таурат) заңына. (Халық Жаратқан Иемен жасаған Келісімін бұзып, Таурат заңына бағынбай келді: Мыс 34:10-28.)

* 1:13 Немесе: Өртелген құрбандықтарың мен басқа да сый-тартуларыңның иісін де ұнатпаймын (Пат1 15:22-23).

* 1:13 Пат1 20:5.

* 1:15 1:21; 5:7; 59:2-3; Мих 3:9-11; Пат3 21:6-9,12-19.

* 1:17 Немесе: Зорлық-зомбылық көргендерді құтқарыңдар (11:4; 58:6-7,9-10; 61:1-3,8; Мих 6:8).

* 1:26 32:1-2; 60:17-18,21; 62:1; Заң 1:16; Шеж1 26:14; 27:32-33.

* 1:28 Яки: Тәңір Иеден безгендер тозаққа түседі (66:24; Жыр 9:6).

* 1:29 57:5; 65:3; 66:17.

* 1:31 66:24.

* 2:2 Яғни Құдай өз халқын күнәларынан тазартып, жау қолынан құтқарып алған алдағы заманда (1:18-19,24-27; Мих 4:1).

* 2:3 (Мих 4:2) Яки: Таурат заңын.

* 2:4 Жое 3:10; Мих 4:3.

* 2:8 Яки: тәңірсымақтарға, жалған тәңірлердің мүсіндеріне (2:18; 19:1,3; 31:7; Леу 19:4; Абқ 2:18).

* 2:9 Немесе: бүгіліп.

* 2:9 Яки: (Қасарысқан) оларды жазалаусыз қалдырмайсың! (Мыс 34:7)

* 2:11 Яғни Жаратқан Иенің халықтарға сот жүргізетін күні (2:12,17,20; 3:7,18; 4:1-2).

* 2:13 Ғалилея көлінің солтүстік-шығыс жағындағы таулы аймақ (33:9).

* 2:16 Яки: (Испаниядағы) Тарсис қаласына дейін жүзе алатын үлкен кеме (23:1; Жүн 1:3).

* 2:16 Немесе: әдемі кеме.

* 2:18 2:8.

* 2:19 2:10; Нқм 3:11.

* 2:22 Яғни Жаратқан Иенің Өзі мұрнына тіршілік лебін жіберген адамға (Жар 2:7) арқа сүйеуге болмайды.

* 3:3 Яки: және алдап-арбаушыларын.

* 3:9 Немесе: Олар адамдардың бет-әлпеттеріне қарайды (біреулерге жағымпазданып, басқаларды менсінбейді).

* 3:9 1:9.

* 3:12 Немесе: Бала іспетті әрекет ететіндер.

* 3:14 (5:7) Яғни Менің таңдап алған халқымды қырып-жойдыңдар!

* 3:19-22 Немесе: мөрлі сақиналарын.

* 4:2 Яғни Яһуда халқының жас ұрпағы (60:21). Немесе: Исраилдің ежелгі патшасы Дәуіттің ұрпағы (11:1; 53:2; Ерм 23:5; Зәк 6:12).

* 4:4 Немесе: әділ соттың және оттың рухымен төккен қанының дақтарынан тазартпақ (1:21,25; 48:10).

* 4:5 Мыс 13:21-22; 40:34,38; Жар 15:17-18.

* 5:1 41:8; Ән 1:16; 5:16; 6:3.

* 5:1 3:14; 5:7; 27:2.

* 5:1 Немесе: мен жақсы көрген (Жаратқан Ие) және Оның жүзім бағы жайлы жырды.

* 5:2 63:2-3; Бил 6:1.

* 5:2 Яки: жабайы, нашар.

* 5:10 Жүз шаршы метр жер көлемі.

* 5:13 (1:3; 27:11; Ош 4:6) Немесе: халқым Мені танып-білмегендігіне бола.

* 5:17 Яки: Келімсектер; немесе: Қозы-лақ, тоқты-торым.

* 5:22 Немесе: сыраны.

* 5:23 Немесе: әділді (жұрт алдындағы) әділдігінен айырады.

* 5:24 Немесе: Таурат заңын.

* 5:25 9:12,17,21; 10:4.

* 6:1 Азариях деп те аталған Ұзиях Яһуда елінде б.з.д. 792-740 жж. патшалық құрды. Ұзиях Жаратқан Иенің Таураттағы ережесін тәкаппарланып бұзған соң алапеспен жазаланған еді (Шеж2 26:16-21).

* 6:1 (Пат3 8:10-11) Яки: көктегі «сарайының» ішін (66:1; Дан 7:9-10).

* 6:2 Түпнұсқада: серафим (Жыр 103:4; Езк 1:4-6,25-28).

* 6:3 Яки: киелі, киелі, киелі (немесе: қасиетті, қасиетті, қасиетті)! (Үш рет қайталау осы қасиеттің шексіздігін білдіреді.)

* 6:4 Жаратқан Ие кейде от пен түтінді Өзінің сол жерде екендігін көрсету үшін қолданатын (Жар 15:17-18; Мыс 19:18-19; 20:18-19).

* 6:5 Яки: таза емес, күнәлі (52:11; 64:6; Мыс 6:12).

* 6:5 Жар 32:30; Мыс 33:20,23.

* 6:7 1:25; 48:10; Жыр 11:7; Ерм 9:5-8.

* 6:8 Осында Жаратқан Ие көктегі Патша ретінде сөйлеп тұр (Жар 1:26; Пат3 22:19-20; Жыр 81:1).

* 6:10 Яки: Бұл халықтың ақыл-санасын. (Осы жерде жүрек адамның маңызды шешімдерді қабылдайтын мүшесі ретінде берілген.)

* 6:11 Немесе: Жаратқан Ие, менің тапсырмам қашанға дейін созылады?

* 6:12 Немесе: жіберіп, жер бетінің орталығын (яғни Құдайдың таңдаған халқының жерін).

* 6:13 (Езр 9:2) Немесе: қалатыны сияқты, бір қасиетті Тұқым (11:1).

* 7:1 Б.з.д. 735-727 жж.

* 7:1 Яки: Сирия.

* 7:1 Осы есім Факей деп те жазылады (Шеж2 28:5).

* 7:2 Немесе: «Араманың әскері Ефремде (яғни Солтүстік Исраилде) қостарын тікті!» (Сол екі ел одан бұрын да одақтасып, Яһуда елінің патшасын, Дәуіттің ұрпағы Ахазды, жеңіп шыққан еді: Шеж2 28:5-8.)

* 7:3 Бұл есімнің мағынасы: «Қалғандары қайтады». Осы арқылы Құдай опасыз халқына оның жаудан жеңіліп, жер аударылуын, ал аман қалған біраз бөлігінің қайтып келетінін алдын ала білдірді (6:11-13).

* 7:4 Амо 4:11; Зәк 3:2.

* 7:5 Яки: солтүстік Исраилмен (7:1).

* 7:6 Немесе: аттанып, елді бөлшектейік. Оны өзара бөлісіп алып.

* 7:8 Расында да б.з.д. 670 жылға дейін Ассур патшалығының әскері Солтүстік Исраилді (Ефремді) басып алып, халықтың басым көпшілігін шетелге жер аударды. Қалғандары көшіп келген бөтендермен араласып, солардан самариялық халық пайда болды (7:16; Түсіндірмедегі «Самариялықты» қараңыз).

* 7:9 Немесе: онда өздерің де халық болудан қаласыңдар! (8:6-8; 30:15-17)

* 7:11 Немесе: Бұл, о дүниенің тұңғиығынан.

* 7:13 Демек, сендер пайғамбарларды тыңдамай келгендеріңді қоймай, енді Құдайдың Өзін тыңдамайсыңдар ма?

* 7:14 Яки: «Құдай бізге жар (бола гөр)» (8:8,10; 9:6-7).

* 7:15 Бұл, елдің ойрандалып, басқа тағам түрлерінен тапшылық көрген бейшара, жарлы күйін білдіреді (7:21-22).

* 7:17 8:7-8; 36:1.

* 7:20 Езк 5:1,11-12.

* 7:22 7:15.

* 7:23 Барлығы 11,4 кг күміс.

* 7:24 Яки: барып, аң аулайтын болады.

* 8:1 Түпнұсқада: «Маһер шалал хаш баз».

* 8:3 Түпнұсқада: «Маһер шалал хаш баз» (8:1).

* 8:4 7:8-9.

* 8:6 Яғни Яһуда мен Исраилдің халқы.

* 8:6 Яғни осы халық Құдайдың таңдаған халқы мен оның патшаларына, Дәуіттің әулетіне деген тұрақты қамқорлығын менсінбейді.

* 8:6 Исраил Сирия патшасы Ресинмен Ассурға (яки: Ассирияға) қарсы одақтасып, Ресиннің алғашқы жеңістеріне қуанды. Ал Яһуда қас жауы Ресинді жеңуде Ассурдың күшіне сеніп, Ресиннің жуырда күйрейтініне қуанды. Осылай екі ел де Құдайға сенуден бас тартты (7:1-9,[13]).

* 8:8 Ассур патшасы Сеннахирим б.з.д. 701 ж. Яһуда еліне басып кіріп, астанасы Иерусалимнен басқа барлық қалаларын жаулап алды (1:7-9; 36:1).

* 8:8 Немесе: Алайда «Құдай бізге жар» (Имануил: 7:14)! Оның кең жайылған қанаттары бүкіл еліңді жауып тұрады.

* 8:9 Арама мен Солтүстік Исраил жуырда құритын болды (7:7-9). Сол сияқты, Ассур мен Бабыл патшалықтары да кейінірек талқандалуға тиіс еді.

* 8:10 Яки: іске аспайды: Имануил! (7:14; 8:8)

* 8:11 Яки: Жаратқан Ие маған рухани құдіретін қондырып (Езк 1:3; 37:1; 40:1; Езр 7:9).

* 8:12 Немесе: Осы халық (басқа мемлекетпен) келісім жасау керек деп айтқан кездерде сендер солай етпеңдер!

* 8:13 Яки: қастерлеңдер, Одан қорқып қалтырайтын болыңдар!

* 8:14 Яһуда және Солтүстік Исраил патшалықтары.

* 8:16 8:20.

* 8:16 Ерм 32:12-14,44.

* 8:18 Ишаяның есімі («Жаратқан Ие Құтқарушы») мен уағыздары және оның балаларының есімдері (7:3; 8:3) арқылы Құдай сол кезде халыққа Өзінің хабарларын жеткізіп отырды.

* 8:20 (8:16) Немесе: Жаратқан Иенің берген Таурат заңы мен өзге де киелі жазбаларына.

* 8:20 (8:22; Мих 3:6) Немесе: осы сөзге (яки аяндарыма) сай сөйлемесе, оларда шындықтың шұғыласы жарқырамайды.

* 9:1 Ассур патшасы Тиғлат-Пеләсер ІІІ (б.з.д. 734 және 732 жж.) солтүстік Исраилдегі осы екі рудың жерін басып алып, елдің өзге бөлігінен бұрын өз отарына айналдырып, басқа ұлт адамдарын сонда қоныстандырған еді (Пат4 15:29).

* 9:2 Яки: өлім көлеңкесінде. Немесе: үмітсіздік жайлаған жерде.

* 9:4 Құдай сол кезде Исраилдің Гедеон батыры мен үш жүз-ақ жасақшыларына Мадиянның сансыз көп жауынгерлерінің үстінен жеңіс сыйлады (10:26; Бил 7:16-22).

* 9:6 Яки: Билік Оның мойнында қала береді! (22:21-22; Жыр 2:6-12; 109:1-3).

* 9:6 Яки: керемет (таңғажайып) ақылды шешімдер қабылдаушы Көсем.

* 9:6 Яки: Тыныштық пен амандық; немесе: Бейбітшілік.

* 9:7 11:1.

* 9:7 (37:32; 59:17) Немесе: (Өз халқына деген шексіз сүйіспеншілігі әрі) қызғанышымен.

* 9:8-9 Яки: Ефремнің (7:2).

* 9:12 Яки: шығыстан арамалықтарды, батыстан філістірлерді арандатты (Амо 1:3,6; Шеж2 28:5,18,[20]).

* 9:14 Немесе: оның (жоғарыдағы) құрма бұтақтары мен (төмендегі) қамысын (19:15).

* 9:16 Немесе: құрдымға кетіп, тозаққа түседі.

* 9:20 Немесе: Адамдар тіпті өз қолының етін жеуге дейін аштық көріп.

* 9:21 Яки: Ефрем мен Манаса өзара соғысып. (Екеуі де Жүсіптің ұлдарынан тараған ағайынды рулар: Жар 41:50-52; 48:8-16.)

* 10:6 8:1.

* 10:9 Қаркеміш Евфрат өзенінің бойында, Қална Бабыл елінде, Хамат, Арпад, Дамаск Арама елінде, ал Самария Солтүстік Исраилде орналасқан қамалды қалалар болатын.

* 10:10 Осы жердегі Иерусалим бүкіл Яһуда елін, ал Самария бүкіл Солтүстік Исраилді білдіреді (Пат3 13:32).

* 10:13 Немесе: Өз құдіретіммен тұрғындарын құлдыққа түсірдім.

* 10:15 9:4; 10:5.

* 10:16 37:36-37; Шеж2 32:21.

* 10:17 33:12; Рул 11:1; Ерм 7:20.

* 10:18 10:16,33-34.

* 10:19 Немесе: бірнеше орман ағаштары.

* 10:21 Түпнұсқада: Шеяр-Яшуб (7:3).

* 10:22 48:17-19; Жар 12:1-3; 15:5-6; 22:15-18; Шеж2 7:19-22.

* 10:23 Яки: Жаратқан Ие бүкіл жерде алдын ала белгілеген қырғынды іске асырады.

* 10:24 Мыс 1:11-14.

* 10:26 9:4; Бил 7:16-22.

* 10:26 Мыс 7:19; 8:6,17; 9:23; 10:13; 14:16-22.

* 10:27 9:14; 14:25; Пат4 18:13-14; Нқм 1:13.

* 11:1 (53:2) Яки: жас өскін.

* 11:1 Дәуіт патшаның әулеті б.з.д. 586 ж. биліктен айырылып, халқының басым көпшілігімен бірге Бабыл еліне жер аударылды (4:2; 9:7; 11:10; Рут 4:22; Пат1 16:1,11-13; Пат2 5:3; Шеж2 36:17-20).

* 11:5 25:1; 59:17; Жыр 92:1.

* 11:6-7 65:25; Езк 34:25; Ош 2:18.

* 11:8 Жар 1:30; 3:15; Жыр 90:13; 139:3.

* 11:9 Абқ 2:14.

* 11:10 11:1,12.

* 11:10 (66:1; Шеж2 6:41) Немесе: Оның тыныштығы.

* 11:11 Мыс 12:12; 14:17-28; 15:6-7.

* 11:11 19:23; Ерм 44:1; Езк 30:14.

* 11:11 18:1; 20:3; 37:9; 43:3.

* 11:11 21:2,6; Жар 14:1; Дан 8:2.

* 11:11 Немесе: Шинарға (Жар 11:2; Зәк 5:11).

* 11:11 10:9; Ерм 49:23.

* 11:13 Яки: Ефрем (7:2).

* 11:14 Дәуіт патшалық құрған кезде солай болатын (Пат2 8:1-2,13-14; 10:14; 11:1; 12:26-31).

* 11:15 Ерм 4:11.

* 12:3 Яки: Шөлдегенге таза судың ләззәт әкелетініндей, сендер Құдайдың өздеріңді құтқарып, қолдап-қорғап жүргеніне керемет шаттанасыңдар (12:2; Жыр 50:14).

* 12:6 Яки: Исраил сиынған Киелі Құдай шексіз ұлы! Оның жер бетіндегі тұрағы (киелі үйі) сендердің араларыңда.

* 13:1 Сол кезде Ассур патшалығындағы ең үлкен қала болған Бабыл Ассур патшасына қарсы көтерілді. Бабыл б.з.д. 689 ж. Ассур әскерінен, ал б.з.д. 539 ж. мидиялық және парсы әскерлерінен жеңіліп, ойрандалды (13:17-19; Ерм 51:11,28-29; Дан 5:30-31; 6:28).

* 13:5 10:5.

* 13:6 2:11,17,20; Соф 1:14-18.

* 13:10 Жое 2:10,31; Бил 5:20.

* 13:11 2:9-11,17-18.

* 13:12 Пат3 9:28; 10:11; Жыр 44:10.

* 13:13 13:10; 30:30; 34:4; Мыс 19:16; Еш 10:11.

* 13:16 14:21; Пат4 25:7; Жыр 136:8-9; Ош 10:14; Нқм 3:10.

* 13:17 Ежелде Иранның солтүстік-батыс жағын мекендеген мидиялықтардан қазіргі күрд халқы тараған. Мидиялықтар б.з.д. 8-ғасырда Ассур патшалығымен соғысып, 612-609 жж. бабылдықтармен одақтасып, Ассурды жеңді. 539 ж. мидиялықтар мен парсылар бірігіп, Бабыл патшалығын біржолата жеңіп, құртты (21:2; Пат4 17:6; Ерм 51:11,28; Дан 5:28).

* 13:19 Ежелде парсы шығанағының жағалауын мекендеген халық (Жар 11:28). Оның патшасы Набуходоносор Бабылға б.з.д. 605-562 жж. билік жүргізіп, б.з.д. 586 ж. Иерусалим қаласын басып алды (Пат4 25:1-4).

* 13:19 1:9-10.

* 13:21 Немесе: жапалақтар.

* 13:21 Ешкі және теке кейде жындар мен жалған тәңірлердің бейнесі болатын (Леу 17:7; Шеж2 11:15). Аян 18:2-де жойылған Бабыл «жындардың ордасы» деп аталады.

* 14:1 2:2-4; 11:10-12; 40:1-2,10-11; 56:6-8; 60:1,3-7.

* 14:4 Сол кезеңде Ассур патшасының «Бабыл патшасы» деген қосымша атағы болатын. (13:1-дегі түсініктемені қ.)

* 14:5 9:4; 10:5,24. (Сол заманда асатаяқ биліктің бір белгісі болатын: Жар 49:10; Ест 4:11.)

* 14:9 Бұл жерде өлгендердің жағдайы олардың осы дүниеде атқарған міндеттеріне және өздеріне көрсетілген қадір-құрметке сәйкес астарлап суреттелген (14:18-20; Езк 32:21-23).

* 14:12 Әйүп 3:9; 38:7.

* 14:12 13:10; 34:4.

* 14:12 14:4-6; Ерм 50:23; 51:20-24.

* 14:13 Яки: Сафон тауының. (Құдай Тағалаға мойынсұнбаған бірнеше халықтар өздері табынған тәңірсымақтар Сириядан солтүстік жақта орналасқан заңғар таудың басында жиналады деп сенетін.)

* 14:16 14:4-5; Ерм 50:33; 51:20-23.

* 14:23 Яки: кірпілер, жапалақтар (13:21-22).

* 14:22-23 Б.з.д. 689 ж. Ассур патшасы Сеннахирим бас көтерген Бабыл қаласын жеңіп, талқандады. Кейін қайта салынған қалаға мидиялық пен парсы әскерлері 539 ж. басып кіріп, оны қиратты (13:1; 21:9; Дан 5:26-28,[30]).

* 14:27 5:25; Мыс 14:16,21,26-27.

* 14:28 (Пат4 16:20) Шамамен б.з.д. 715 ж. (Сол кезде філістірлер Ассур патшасы Саргон ІІ-ге қарсы бас көтерді. 711 ж. патша оларға қарсы әскерін жіберіп, қалаларына басып кірді: 20:1.)

* 14:29 Демек, Саргон ІІ-ден кейін одан да күшті әрі қауіпті патшалар Ассурға билік құрып, көрші елдерге шабуыл жасайтын болады: Сеннахирим (36:1), Асардан (37:38), Ашурбанипал.

* 14:30 Яғни мүсәпір исраилдіктер (14:32).

* 15:1 25:10-12; Пат4 13:20; Ерм 48:1-4,13-16.

* 15:5 Сиғор: Жар 14:2; 19:18-22. Үшінші-Әглат: (Ерм 48:34) яки: Еглат-Шелишия.

* 15:6 Ерм 48:32.

* 15:9 Яғни Ассурдың әскері (5:26-29; Ерм 50:17) немесе жыртқыш аңдар (13:21-22).

* 16:1 42:11; Пат4 14:7.

* 16:1 Бұрын да моабтықтар Исраил патшасына қошқарлар жіберетін (Пат4 3:4).

* 16:5 9:7; 11:1-5; Амо 9:11-12.

* 16:6 25:11; Ерм 48:29-30,42.

* 16:7 15:1; 16:10-11; Пат4 3:25; Ерм 48:33.

* 16:8 Ерм 48:32.

* 16:11 (Ерм 48:36) Осы қала атының Кир-Хәрешет деген түрі де бар (16:7).

* 16:14 Яки: Жалшы жалданатын (уақытын дәл есептейтініндей) үш жылда (21:16).

* 17:3 Яки: Ефрем (7:8).

* 17:3 9:1.

* 17:8 Мыс 34:13; Бил 2:13; Шеж2 34:3-4.

* 17:9 6:11; 7:23-25; 24:1.

* 17:10 Яки: «Құзыңды». (Демек, жартас пен құз іспетті берік Құдайды: 26:4; Заң 32:4,15.)

* 17:11 18:5-6; 65:13-14; Ош 10:12-15.

* 17:13 29:5; Жыр 82:14.

* 17:14 10:28-34; 37:33-37.

* 18:1 Құш оңтүстік Мысырдан солтүстік Эфиопияға дейін созылған ежелгі ел. Б.з.д. 715 ж. құштық Шабақо Мысырға да патшалық құрып, Мысырдың 25-ші патша әулетінің негізін салды (20:3; 37:9; 43:3; Пат4 19:9; Соф 2:12).

* 18:3 Яғни Құдайдың таңдаған халқына қарсы шыққан басқа халықтар (17:12-14).

* 18:7 Яки: алым-салық (16:1; 45:14; Соф 3:10).

* 18:7 Заң 12:5,11.

* 19:1 Пат2 22:10-11; Жыр 17:9-10; 103:4; Заң 10:14.

* 19:3 8:19; Заң 18:10-13.

* 19:4 Яғни Ассур патшасы (20:4; Ерм 46:24-26; Езк 29:19).

* 19:13 (Ерм 2:16) Яки: Нофтың.

* 19:14 19:2; 29:10; Пат3 22:22.

* 19:15 Яки: не басы, не құйрығы болсын, не (жоғарыдағы) құрма бұтағы, не (төмендегі) қамыс болсын (9:14-15).

* 19:16 14:25-27.

* 19:18 Яғни Исраил халқы сөйлейтін евр. тілінде.

* 19:18 (Грекше: Хелиополис.) Немесе: «Күйреуқала». (Түпнұсқа тілінде осы екі есім бір-біріне өте ұқсас дыбысталады. Он деп те аталған сол қаланы кейін Бабыл патшасы Набуходоносор күйретті: Ерм 43:10,13.)

* 19:20 11:1-5,10; Бил 3:9.

* 19:24 Иш 49:6; Зәк 2:10-11; 8:10-23.

* 19:25 11:1,9-10; 45:14,22-23; Жыр 86:4.

* 20:1 Осы жылдың б.з.д. 711 ж. болуы ықтимал.

* 20:2 Яки: Жүннен тоқылған киіміңді (Пат4 1:8; Зәк 13:4).

* 20:2 Яғни тек бел орауыш тағып алып (20:4; Пат2 10:4; Шеж2 28:15; Мих 1:8).

* 20:3 18:1.

* 20:5 30:1-5; 31:1-3.

* 21:1 Яғни Бабыл қаласының қирауы туралы алдын ала берілген суық хабар: Парсы шығанағымен Евфрат өзені арқылы қатынаста тұрған қала жуырда талқандалып, құла түзге айналмақ (21:2; 13:19-22).

* 21:2 13:17; Ерм 49:34; 50:14; 51:11,27-28; Дан 5:28; 8:20.

* 21:7 Немесе: қос-қостан ат жегілген күймелерді.

* 21:8 Немесе: Кейін ол арыстандай ақырып былай деді.

* 21:9 Немесе: қос ат жегілген бір күйме (21:7).

* 21:11 Түпнұсқада: Думах. (Осы сөздің мағынасы: «жым-жырттық». Ол «Едом» есіміне ұқсас дыбысталады.)

* 21:11 Сейір тауларын Едомның үрім-бұтағы мекендейтін (Жар 32:3).

* 21:13 Исраилден шығысқа қарай жатқан ежелгі шөлейт өлке (Пат3 10:15; Ерм 25:23-24).

* 21:13 Дедандықтар: Сауда-саттықпен айналысатын ежелгі араб тайпасы (Езк 27:20).

* 21:16 Яки: Жалшының жалданатын (уақытын дәл есептейтініндей) бір жылдан кейін (16:14).

* 21:16 Қидар: ежелгі Арабияда мал өсіруші көшпелі халық (60:7).

* 22:1 Яғни Иерусалим (Жыр 124:2; Ерм 21:13; Жое 3:2,12,14. Түпнұсқада осы есім «Хенном аңғары» іспетті естіледі. Иерусалимнің маңындағы сол аңғарда халық кейде жалған тәңірге арнап ұл-қыздарын отқа өртеп құрбандыққа ұсынатын: Ерм 32:25).

* 22:5 22:1.

* 22:6 13:17; 21:2.

* 22:6 Кир Мидияның басқа аты болса керек (21:2).

* 22:8 Пат3 7:1-2; 10:17.

* 22:9 Яғни «Ливан орманы сарайындағы» (Пат2 5:6-7,9; 14:27-28; Ән 4:4).

* 22:10 Шеж2 32:5.

* 22:11 Немесе: хауыз (Пат4 20:20; 25:4).

* 22:14 Пат3 3:14; Езк 24:13.

* 22:16 Сондай қабір тек патшаға ғана лайық болатын (14:18 Шеж2 16:14).

* 22:20 36:3; 37:2.

* 22:21 Б.з.д. 701 ж. Елиәкім сарай басқарушысы, ал Себна хатшы болып істеді (36:3).

* 23:1 Немесе: Уа, тарсистық кемелер (2:16; 23:14; Жүн 1:3). Тир: ежелгі Финикиядағы үлкен айлақты қала (Пат3 5:1,8-9).

* 23:1 Осы алдын ала берілген ауыр хабар Ассур мен Бабылдың және Македония патшасы Ескендір Зұлқарнайынның әскерлері арқылы жүзеге асты (Езк 26:2-6).

* 23:2 Езк 28:21.

* 23:3 Шихордың Ніл өзенінің шығыс саласы болғаны ықтимал (Ерм 2:18).

* 23:4 Тир қаласының қорғаны Жерорта теңізіндегі аралға орналасқан еді (Еш 19:29; Езк 27:3,[32]).

* 23:6 Жүн 1:3.

* 23:7 Шамамен б.з.д. 2000 жылдан бұрын.

* 23:8 Немесе: Тир қаласы (елдердің билеушілеріне) тәж кигізетін.

* 23:10 Немесе: Уа, Тарсис халқы (яки қызы), Ніл өзенінің бойында істелінгендей, сен де өз еліңнің жерін жыртып егін ек!

* 23:10 Яки: кемежай; немесе: бөгет (қамал).

* 23:10 23:6,12,14.

* 23:11 Ол қанаханның (Зәк 14:21).

* 23:13 Яғни Бабыл еліне (13:19). Ассур патшасы Сеннахирим бас көтерген Бабыл қаласын б.з.д. 689 ж. жеңіп талқандады.

* 23:18 Еш 6:18; Зәк 14:20.

* 23:18 Яки: леуіліктер мен діни қызметкерлер (Заң 12:18-19; 26:12-14; Нқл 28:8).

* 24:5 Жар 9:8-17.

* 24:14 Немесе: теңіз.

* 24:16 (28:5-6; Жыр 7:18; 110:1-3) Яки: «Әділ Құдайға мадақ!»

* 24:16 Осында пайғамбардың Жаратқан Иеге сенушілердің бәрінің атынан сөйлегені ықтимал.

* 24:18 Ерм 48:43-44.

* 24:18 13:13; Жое 3:16; Жар 7:11.

* 24:20 19:14; Әйүп 12:25.

* 24:21 13:11; 14:13; Дан 10:13,20; Хақ 2:21; Соф 1:5; Еф 6:11-12.

* 24:23 2:2-4; 60:19-20.

* 25:1 12:1-6; 24:14-16.

* 25:3 Езк 28:7; 30:11.

* 25:4-5 4:5-6.

* 25:6 55:1-3,6-7.

* 25:9 Яки: Оны үмітпен күтеміз (30:18).

* 25:10 (15:1) Осында Моаб Құдайға мойынсұнбай қасарысқан халықтардың мысалы.

* 25:11 16:6.

* 27:1 Немесе: левиафан (Жыр 73:14; Әйүп 3:8; 41:1).

* 27:1 51:9; Жыр 73:13; Езк 29:3.

* 27:2 5:1.

* 27:8 Езк 19:12.

* 27:12 Жар 15:18.

* 27:12 11:11-12; Заң 30:3; Ерм 3:14.

* 28:1 Немесе: Ефремнің. (Ефрем Солтүстік Исраилдің жетекші руы болатын: 7:1-2,9; Ош 4:17; 5:3.)

* 28:1 5:9-12; Амо 6:1,6-7.

* 28:2 Бұның Ассур патшасы болғаны ықтимал (8:7; 10:5).

* 28:3 28:1.

* 28:6 11:2-4; 25:4; 32:15-16; Пат3 3:28.

* 28:7 28:1; 5:11-12; Леу 5:8-9.

* 28:11 Демек, Құдай халыққа шетелдік (ассурлық және бабылдық) жаулары арқылы үкімін орындатпақ (10:5; 33:19).

* 28:12 11:10; 26:1-4; 30:15; Еш 1:13.

* 28:13 Сол адамдар пайғамбарды бос сандырақтап тұр деп кінәлағандықтан (28:9-10), Жаратқан Иенің ол арқылы жеткізген хабарлары олар үшін бос сандырақ болып қала береді (28:11; 6:9-13).

* 28:15 8:18.

* 28:16 17:10; Жыр 117:22.

* 28:17 Пат4 21:13; Жоқт 2:8.

* 28:17 28:15; 28:2; 63:18.

* 28:18 Немесе: қамшы (яғни жаулардың әскерлері: 5:5; 28:15; Дан 8:13).

* 28:19 Пат4 24:2.

* 28:20 Осы астарлы сөз елдің Ассурдан қорғану үшін жалған тәңірлер мен аруақтарға сүйенгенінің және Мысырмен одақтасып келісімшарт жасасқанының еш пайдасыз болатынын көрсеткен болса керек (28:18; 31:1; 66:4; Ерм 7:8-10).

* 28:21 Пат2 5:20; Еш 10:10-14.

* 28:21 Бұл жолы Жаратқан Ие жауға қарсы емес, Өзінің таңдаған халқына қарсы соғысып, оған тиісті жазасын тартқызатын болады (10:12; 65:2,6-7).

* 28:25 Немесе: полбаны (Мыс 9:32).

* 28:27 41:15.

* 29:1 Немесе: Уа, Ариел, Ариел, Дәуіттің тұрағы болған қала! (Түпнұсқадағы «Ариел» сөзін не «Құдайдың құрбандық үстелі», не «Құдайдың арыстаны (яғни батыры)» деп аударуға болады. Осы жерде ол Иерусалимдегі Сион шаһарын білдіреді: 22:9; Пат2 5:6-7,[9]).

* 29:7 Яки: Ариелге қарсы (29:1).

* 29:8 10:5-19; 27:1.

* 29:9-10 6:9-10; 44:18; 28:1,17; Пат4 17:13-15.

* 29:17 32:15.

* 29:18 32:3; 35:5.

* 29:19 11:4; 61:1.

* 29:21 Яки: жалған куәліктермен (не дәлелдемелермен) (32:7; Ерм 20:7-10; Амо 5:10-12; 7:10-17).

* 30:4 Зоған: Ежелде Исраил халқы құлдықта жүрген Мысыр қаласы (19:11; Рул 13:22; Мыс 2:23).

* 30:4 Ханес не Солтүстік Мысырда, Ніл өзеніндегі аралда орналасқан елді мекен, не Тахпанхес қаласының өзге аты болған болса керек (Ерм 2:16; 43:7-9).

* 30:7 Яки: жуасытылған Рахаб. Немесе: жуасытылған қолтырауын (крокодил) (51:9; Жыр 86:4; 88:11).

* 30:9 Яки: Жаратқан Ие табыстаған Таурат заңын (1:10).

* 30:12 30:6-8.

* 30:15 (40:31) Яки: Күш-қуаттарың тыныштық пен сенімде болмақ.

* 30:18 25:9; 40:31; 64:4.

* 30:20 Жыр 79:4-6; 101:10; 73:9; Амо 8:11-12; Әйүп 36:22.

* 30:21 29:24; 35:8; 42:16; Жыр 24:8-10; Нқл 3:6.

* 30:26 1:6; 33:24; Ерм 33:6; Ош 6:1,2; Заң 33:29.

* 30:27 59:19; 66:14-15.

* 30:28 37:29; Жыр 31:9.

* 30:30 Немесе: лаулаған қаһарымен (құдіретті) қолын төменге созады.

* 30:33 Немесе: Топет (яғни Өртеу орны: Ерм 7:31-32).

* 30:33 66:24; Жар 19:24.

* 31:5 Заң 32:11; Жыр 90:4.

* 31:5 Мыс 12:27.

* 31:8 10:12; 14:25; 30:31-33; 37:7.

* 32:1 6:5; 55:3-4; Езк 37:24.

* 32:3 29:18,24.

* 32:6 3:15; 10:2; Нқл 11:24-26; Пат1 24:13; 25:10-11.

* 32:9 32:11; Амо 4:1; 6:1; Ерм 7:4.

* 32:15 Яки: Бұл жағдай Құдайдың көктен өз Рухын үстімізге төгетін кезіне дейін жалғасады (44:3; 59:21; Езк 39:29; Жое 2:28).

* 32:19 (Асқақтаған) ормандар: яғни жау әскерлері (10:18-19,33-34; 30:30-31). (Бас көтергіш) қала: яғни Құдайға бағынбайтын қыңыр қалалар (24:10; 25:2; 26:5).

* 32:20 30:23-24.

* 33:2 30:18; 40:1-2; Езр 9:8-9.

* 33:6 45:17; 51:6; Жыр 111:1-3.

* 33:8 Немесе: Ол келісімшартты бұзып, қалаларды еш менсінбей талқандады.

* 33:9 24:4; 2:13; 40:16; 35:2; 65:10.

* 33:11 Яки: істегендерің (егінді орып, жинағаннан кейін қалған) қысқа да құрғақ аңыз (бидай сабақтары) сияқты пайдаға аспайды (да, өртелуге жатады) (8:9-19; 17:13; 29:5-6).

* 33:14 9:17; 10:6; Әйүп 8:13; 27:8; Нқл 11:9.

* 33:14 Себебі Құдайдың жазасы жанып, өртеп тұратын от сияқты (5:24-25; 10:6; 29:13-14; 30:8-11).

* 33:17 6:5; 24:23.

* 33:17 26:12,15.

* 33:18 (Ерм 52:17-23) Немесе: Алым-салықты.

* 33:20 Яғни жаңадан салынған қаланы (32:18; 40:2; Езр 1:2-3).

* 33:23 35:6; Пат4 7:8,15-16.

* 34:4 Ежелгі халықтардың көбі күн, ай және жұлдыздарға тәңірлер деп табынып, Құдай Тағалаға опасыздық жасайтын (34:5; Заң 4:19; Пат4 17:16; 21:3; Соф 1:5).

* 34:6 34:5; 63:1.

* 34:9 Жар 19:24-25; Заң 29:23.

* 34:11 Немесе: Құдай оған ретсіздіктің өлшеуіш жібін созып, тіршіліксіз бос жатудың батырғышын (яки тіктеуішін) тастайды (Пат4 21:13; Амо 7:8; Мал 1:3-4).

* 34:14 13:21-22.

* 34:15 Немесе: Оқжыландар сол жерде ұяларын салып, жұмыртқаларын басады. Олар өз балаларын қорғап, оларды жинайды.

* 34:17 Яғни Едомның жерінен (34:11).

* 35:5 29:18; 32:3.

* 35:8 4:3; 26:2; 45:22-25.

* 35:8 Немесе: Онымен келе жатқанда, тіпті тәжірибесіз жандар да адаспайтын болады (11:16; 40:3; 4:3; 30:21).

* 35:10 Яки: құнын төлеп азат еткен (1:27; 51:11).

* 35:10 25:8; 30:19; 51:11; 65:19.

* 36:1 Пат4 18:13; Шеж2 32:1.

* 36:2 Яки: раб шакені. (Оған Ассур патшасының тағы екі нөкері ерді: Пат4 18:17.)

* 36:2 7:3.

* 36:3 Яки: уәзірі (Пат4 18:18).

* 36:7 Заң 12:2-5; Шеж2 31:1.

* 36:11 Яғни (көне) еврей тілінде.

* 36:19-20 10:9-11; 37:13; Пат4 18:33-35.

* 37:2 1:1; 6:1,8.

* 37:7 10:16-17,33-34; 17:13-14; 29:5-6; Әйүп 4:9; 15:21.

* 37:9 Яғни Құштан шыққан Мысыр патшасы (18:1; 20:3; 43:3).

* 37:16 Мыс 25:18-19,22; Пат1 4:4.

* 37:19 10:5-9; Пат4 19:17 (сілтемелер).

* 37:22 Немесе: Қыз Сион (1:8; Пат4 19:21).

* 37:32 10:20.

* 37:32 (9:7; Пат4 19:31) Немесе: бұларды (өз халқына деген) зор сүйіспеншілігімен іске асырады.

* 37:36 10:16; Пат4 19:35 (сілтемелер).

* 37:38 (Пат4 19:37; Езр 4:2) Осы есімнің Асархаддон деген түрі де бар.

* 38:8 Яғни Ахаз патша орнатқызған күнсағатта.

* 38:13 Немесе: мен көмек сұрап айқайладым.

* 38:16 38:17; Жыр 118:71,75.

* 38:18 Немесе: О дүниеде Саған мақтау айтпас, өлімнің өзі де Сені мадақтамас, дүние салғандар шындығыңа нанбас (Жыр 6:6; 29:10; Уағ 9:10).

* 38:20 Жыр 150:1-4.

* 38:20 (Жыр 103:33; 114:2; 145:2) Яки: өмірімнің барлық күндері.

* 38:21 Пат4 20:7.

* 38:22 38:7; Пат4 20:8; Жыр 83:2-3,5.

* 39:1 Пат4 20:12.

* 39:7 Яки: әтек, евнух (56:3-4; Пат4 20:18).

* 40:2 Яғни Яһуда халқының Бабыл еліне жер аударылып, ауыр жұмысқа салынған кезеңі (Шеж2 36:20).

* 40:2 Яки: Жаратқан Иенің қолынан сен бар күнәң үшін екі есе мол (жаза) алдың (51:19; 53:4-6,11; Леу 26:43; Ерм 16:18). Немесе: (Енді) Тәңір Иенің қолынан сен (Оның рақымын) молынан аласың (61:7; Зәк 9:12).

* 40:3 (57:14; 62:10) Немесе: «Айдалада Жаратқан Иеге жолды дайындаңдар!..» (Ежелде патша бір жерге шығарда өкілдері алдын ала барып, халыққа ол жүретін жолдарды тегістетіп, жөндетіп қойғызатын. Бұл жерде Құдайдың өз халқын Иерусалимге салтанатты шерумен бастап әкелуі алдын ала айтылған: 40:9-11; 52:7-8; 62:11-12).

* 40:4 Яки: Қисық жерлері. (Бұл әділетсіздікті, ал тегіс, түзу жол әділ іс-әрекетті білдіреді: 26:7-8; 42:16.)

* 40:6 Тіпті Ассур және Бабыл патшалықтарының зор салтанаты мен күш-қуаты да жақында жойылмақ (10:12,24; 13:1,6; 45:1-4).

* 40:8 46:10-11; 55:10-11; Жыр 118:89.

* 40:9 Немесе: Ей, жақсы хабарды жеткізуші Сион халқы, шық биік тау басына! Ізгі хабарды жариялаушы Иерусалим, бар даусыңмен айқай сал!

* 40:10 Құдай жау еліне жер аударылған халқын өз отанына қайтадан бастап алып келеді (40:11; 52:7-10; 61:1,4; 62:11).

* 40:11 49:9-10; Езк 34:12-14,16,31.

* 40:13 Яки: рухын.

* 40:15 Яки: теңіз жағалауларындағы (алыс) елдерді (11:11; 41:1).

* 40:16 Ливан тауы ну ормандарымен және шырайлы жайылымдарымен танымал еді.

* 40:17 Яғни күллі халықтардың күш-қуаты мен салтанаты тек шамалы әрі өткінші ғана.

* 40:20 41:7; 44:9-15; 46:5-7.

* 40:22 Яки: жер шеңберінің үстінде (яғни, көктегі «тағында») (6:1-3; 66:1).

* 40:25 40:18,22; 46:5,9.

* 40:31 Яки: Ал Жаратқан Иені сеніммен күткендер (25:9).

* 40:31 30:15.

* 40:31 Немесе: Жаңа күш-қуатты иемденеді жыл сайын түлеп отыратын қырандай.

* 41:1 Яки: Ей, аралдар мен теңіз жағалауларындағы елдер (11:11; 40:15).

* 41:2 Яки: әділдік алып келетін адамды. (Яғни Исраил халқына өз еліне қайтуға рұқсат берген Кир патшаны: 44:28; 45:1; Езр 1:1-4.)

* 41:4 Немесе: Кім келетін ұрпақтарды әуел бастан-ақ шақырады?

* 41:4 Немесе: Мен Алғашқымын, соңғы ұрпақтармен де бірге боламын (40:21-22; 44:6; 48:12).

* 41:5 Немесе: Аралдар мен теңіз жағалауларындағы елдер (41:1).

* 41:6 Кир патша бүгінгі Түркиядағы Анадолудың басым бөлігін жаулап алып, б.з.д. 546 ж. оның батыс жағалауына жетті. Сол жақтағы халықтар Кирдің әскерінен қорқып, жалған тәңірлерінің мүсіндеріне сүйенетін.

* 41:7 40:19-20; 46:6-7; Пат1 5:3.

* 41:8 Яки: досым (Жар 18:17-19; Шеж2 20:7).

* 41:10 Яки: Мен сенімен бірге боламын (43:2,[5]).

* 41:14 Яки: туысқан қамқоршыдай құныңды төлеп құтқаратын болады (Леу 25:25,49; Рут 3:9; Түсіндірмедегі «Туысқан қамқоршыны» да қараңыз.)

* 41:15 28:27.

* 41:19 Яки: самырсын.

* 41:19 (55:13) Яки: мирта бұталары. (Суы мол жерлерде өсетін, жұпар иісті мирта бұталарының жапырақтары үнемі көгеріп тұрады.)

* 41:19 Яки: шынар, үйеңкі, шегершін ағаштарын.

* 41:20 Немесе: осыларды жүзеге асырғанын.

* 41:24 1:13; 48:8.

* 41:25 Яки: Менің атыма сиынатын болады. (Б.з.д. 539 ж. Кир патшасы парсы елінен шығып, Бабыл патшалығын басып алып, Исраил еліне қарай бағыт алатын болды: 45:1.)

* 41:26 Құдай Тағала Кир патшасының жеңімпаз жорықтарын алдын ала білдіріп, Кирді Өзінің мақсаты үшін дайындаған болса, жалған тәңірлер мұндай еш нәрсені істей алмады (41:1-2,25; 45:1).

* 42:3 Яки: қамысты. (Сол өлкеде қамыстың мықты түрі таяқ ретінде қолданылатын: Езк 29:6; 42:16.)

* 42:4 Яки: Теңіз жағалауларындағы елдер мен аралдардың халықтары (24:15).

* 42:5 40:12,22; 44:24; 45:12; Жар 1:6.

* 42:6 Яки: әділ ниетпен (45:13).

* 42:11 Сол заманда Қидар тайпасы Арабиядағы иен даланы мекендейтін (60:7; Жыр 119:5).

* 42:11 Села: Едом халқының астанасы (16:1).

* 42:12 24:15; 42:5.

* 42:20 6:9; 43:8; 58:2-3; Езк 33:31.

* 42:21 42:4; 51:4.

* 43:1 44:5; Мыс 19:5-6; Заң 32:9; Зәк 13:9; Мал 3:17.

* 43:3 Құш: Оңтүстік Мысырдан солтүстік Ефиопияға дейін созылған ежелгі ел (11:1; 18:1-2).

* 43:3 Себа: Құш еліне жақын орналасқан аймақ (45:14). Парсы әскері Мысыр, Құш және Себаны басып алды. Бұл жеңіс парсы патшасының Исраилге көрсеткен мейірімділігі үшін Құдайдың оған берген сыйы яки «төлемі» болса керек (41:2; Шеж2 36:22-23).

* 43:9 Немесе: Я болмаса олар естіп: «Бұл шындық» деп мойындасын!

* 43:10 (45:5-6) Яки: Менен бұрын қалыптасқан (пайда болған).

* 43:14 13:19; 47:1,5; 48:14; Шеж2 36:17.

* 43:14 Немесе: өздері бұрын айқайлап көңіл көтерген кемелерге мінгізіп, өзеннің ағысымен (төменге қарай) жіберемін (яки: құлдыққа түсіремін).

* 43:16-17 44:27; 51:10; 63:11-12; Мыс 14:21-22.

* 43:20 Немесе: үкі.

* 43:25 (37:35; 48:9,11; Езк 36:22; Дан 9:19) Яки: өз атымның құрметіне бола.

* 43:25 38:17; 44:22; 55:7; Ерм 31:34; 50:20.

* 44:2 (Заң 32:15) Түпнұсқада: Ешүрун. (Құдайдың Исраил халқына сүйіспеншілігін көрсету үшін кейде қолданатын бір атауы. Мағынасы: «тура, әділ».)

* 44:3 32:15; 59:21; Езк 39:29; Жое 2:28-29; Зәк 12:10.

* 44:5 (Мыс 13:9) Немесе: өзгелері бұған қол да қояды (Нех 9:38).

* 44:5 48:12; Жар 32:28; Мыс 1:1; 33:1.

* 44:6 Яки: Патшасы және (туысқан қамқоршыдай құнын төлеп) құтқарып алып, Қолдап-қорғаушысы (41:14; 44:24).

* 44:6 37:16,20; 42:8; 43:10-12; 44:8; 45:6,21-22; Заң 4:35.

* 44:7 Яки: адамзатты.

* 44:10 Яғни (жалған) тәңірлерді, тәңірсымақтарды (41:29).

* 44:12 Яки: бір құралды.

* 44:13 40:20; 41:7.

* 44:14 Яки: кипарис.

* 44:20 Немесе: күлмен қоректенеді.

* 44:22 Немесе: Мен (туысқан қамқоршың іспетті) құныңды төлеп сені құтқарып, кешірдім!

* 44:23 Яки: Көктегілер.

* 44:23 40:5; 49:3; 52:10; 61:3.

* 44:24 Немесе: құтқарып алатын (41:14; 44:6).

* 44:24 42:5.

* 44:28 41:2; Шеж2 36:22.

* 45:1 41:2,25; Езр 1:1.

* 45:1 Немесе: белдіктерін (яғни беделдері мен күш-қуаттарының белгісін) шештіріп тастаймын.

* 45:7 Яки: тыныштық.

* 45:9 29:16.

* 45:12 40:12,22; 42:5; 44:24; 51:13; Жар 1:6.

* 45:13 (42:6) Яки: әділ ниетпен.

* 45:13 Яғни Иерусалимді (Шеж2 36:23).

* 45:14 Құш, Себа (43:3).

* 45:18 Жар 1:1-3,28; Езк 36:10-12.

* 45:20 Яки: құтқара алмайтын жалған тәңірлерге сиынушылар — шындықты ұқпайтындар!

* 45:22 Немесе: Маған бұрылып құтқарылыңдар!

* 45:23 19:18-21; 44:3-5.

* 46:1 Бел, Небо: Бабыл елінің құлшылық ететін жалған тәңірлерінің аттары.

* 46:1 Яки: Сендер көтеріп жүрген мүсіндердің салмағы зілдей ауыр.

* 46:2 Немесе: Бабылдықтар тәңірсымақтарымен бірге тізе бүгіп, жеңілді. Олар ауыр мүсіндерді қорғай алмады.

* 46:4 Яки: Мен Солмын.

* 46:4 Немесе: Мен осылай істеп келдім.

* 46:5 40:18,25; 46:9.

* 46:8 Немесе: жолдан тайғандар, бұдан былай берік те батыл болып, бұл жайттарды көңілдеріңе түйіп алыңдар!

* 46:11 41:2; 44:28; 45:1.

* 47:1 13:19; 43:14.

* 47:7 Яки: мәңгі патшалық құрамын.

* 47:8 Немесе: балаларымнан. (Қаланың тұрғындары оның балалары деп те аталатын: 49:17,25.)

* 47:11 Немесе: одан сиқырлықпен қалай құтылуға болатынын білмейсің (47:9).

* 47:11 Дан 5:25-28,30.

* 47:15 Немесе: әркім (Евфрат өзенінің) ар жағына (яғни жаудың жағына) өтіп.

* 48:2 Яки: қасиетті (Жаратқан Иеге ерекше бағышталған) Иерусалим қаласында туып өскенбіз (52:1; Нех 11:1).

* 48:4 Немесе: қасарыспа, мойның — темір сіңір, маңдайың — қола екеніңді білуші едім.

* 48:6 Немесе: Оларды басқаларға жариялауларың керек.

* 48:9 Егер Құдай өз халқын біржола жойып жіберсе, онда Ол солардың ата-бабаларына: «Ұрпақтарыңды жарылқайтын боламын» деп берген уәдесін енді орындай алмас еді (Рул 14:11-21).

* 48:10 Немесе: Міне, Мен сендерді балқыттым, бірақ күмістей емес, азап ошағында сынақтан өткіздім (1:25).

* 48:11 37:35; 43:25.

* 48:11 Яки: қайдағы бір тәңірсымаққа бере салмаймын (42:8).

* 48:12 41:4.

* 48:13 40:22; 42:5; Жар 1:1,6-8; Әйүп 37:18.

* 48:14 45:1.

* 48:14 13:19; 43:14; 47:1,5.

* 48:17 Немесе: Сені туысқан қамқоршыдай құныңды төлеп азат ететін (41:14).

* 48:18 32:16-18; 45:8; 61:10-11; 66:12; Жыр 118:165.

* 48:21 Мыс 17:6; Рул 20:11.

* 48:22 48:18; 57:21; Ерм 6:14.

* 49:2 Немесе: аузымды (11:4; Жыр 44:4-6; Ош 6:5).

* 49:3 Бұл жерде Исраил халқының таңдаулы өкілі, Құдай уәде еткен Құтқарушы Патшасы (Мәсіх) туралы сөз болып тұр (42:1-9; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12).

* 49:3 (40:5; 44:22-23; 52:10) Яки: Өзің арқылы.

* 49:4 Яки: Жаратқан Ие құқығымды (мүддемді) қорғайды.

* 49:5 49:1; Жыр 138:13.

* 49:6 11:12.

* 49:6 Яки: Мен дайындаған құтқарылуды жеткізесің (11:10; 42:6).

* 49:7 Немесе: басқа ұлттарға.

* 49:7 Яки: Исраилді туысқан қамқоршыдай (құнын төлеп) құтқарушы (41:14; 48:17).

* 49:8 Құдайдың бұл уәдесі Оның ежелде Исраилге бұйырған «Мерекелі жыл» салтына байланысты. Әр 49 жыл сайын исраилдіктер үлкен той тойлап, өздеріне бағынышты ұлттастарына бас бостандығын беріп, мұралық жер үлестерін қайтаруға тиісті еді. (Түсіндірмедегі «Мерекелі жылды» қараңыз). Енді Құдай жер аударылып, құлдыққа түскен халқына бас бостандығы мен мұралық жерін қайтарып бермекші.

* 49:11 (11:16; 35:8-9; 40:3-4; 57:14; 62:10) Жол биікте болғандықтан анық көрініп, жолаушылар адаспайды, әрі жыртқыш аңдардың шабуылынан сақтана алады.

* 49:12 Асуан (яки Сиен): Сол заманда көптеген яһудилер қоныстанған Мысырдың оңтүстігіндегі қала мен аймақ. Немесе: Синим.

* 49:14 Яғни Иерусалим қаласының халқы.

* 49:18 Яки: тұрғындарың.

* 49:21 5:13; 27:10; Жоқт 1:1.

* 49:26 41:14.

* 50:1 Ежелде күйеуі әйелінен ажырасқанда оған куәлік ретінде арнайы құжатты жазып беруге тиісті болатын (Заң 24:1; Мат 5:32).

* 50:1 Яки: басыбайлы қызметшілікке (Леу 25:37-43).

* 50:1 Құдай, әрине, ешкімге қарыздар емес.

* 50:1 54:6-7; 62:4; Ерм 3:8.

* 50:2 Мыс 14:15-16,22-23.

* 50:7 Немесе: сондықтан шақпақ тастай қатты ұстаймын бетімді.

* 50:11 (9:18; 30:15-16; Амо 4:4-5) Немесе: Ал от жағып, өздеріңді өрт салатын жебелермен қамтамасыз ететін бәрің, өздерің лаулатып жандырған от пен өрт салатын жебелердің жалынына кіріңдер!

* 51:2 Жар 12:1-2; 17:1-6,17-19.

* 51:3 Жұмақ: яки Едем (пейіш бағы) (Жар 2:8-9; 13:10).

* 51:4 Немесе: заңымды.

* 51:5 Яки: Теңіз жағалаулары мен аралдардағы елдер.

* 51:7 Яки: Таураттағы заңымды.

* 51:9 Яки: Рахабты. Немесе: қолтырауынды (Мысыр елінің бір атауы: 30:7; Жыр 86:4; 88:11).

* 51:10 Яки: Халқыңды туысқан қамқоршыдай құнын төлеп азат етіп (41:14; Мыс 12:12-13,29-31; 14:13-22).

* 51:11 Яки: Жаратқан Ие құнын төлеп азат еткен халқы.

* 51:13 40:22; 42:5; 44:24; 45:12.

* 51:14 48:20; Езр 1:2-3,5.

* 51:16 Яки: Исраилді. (Сион, яғни Иерусалим қаласы, бұл жерде бүкіл Исраилдің халқын бейнелейді: 46:13; 49:14; 51:3.)

* 51:22 (Нқл 22:23; Ерм 50:34; 51:36) Яки: өз халқы үшін күресуші Құдайың (Жыр 34:1).

* 51:22 Немесе: Ал Мен сол тостағанды қолыңнан алып, енді қайтып саған одан ішкізбеймін.

* 52:1 Яки: Құдайға ерекше бағышталған қала (48:2).

* 52:1 Немесе: Құдайға бағынбаған арам жандар (6:5).

* 52:3 50:1; Шеж2 36:20.

* 52:4 10:24; Жар 46:6.

* 52:6 Немесе: Осыларды алдын ала айтқан Мен екеніме сол күні олар көздерін жеткізбек. Иә, Мен Солмын! (41:26-27)

* 52:8 62:6; 24:14; 40:9.

* 52:8 40:3-5,9-11; 62:11-12.

* 52:9 41:14 түсініктемені қ.

* 52:11 Яки: Арам нәрселерге мүлдем жоламаңдар!

* 52:11 Немесе: өздеріңді таза ұстаңдар! (Мыс 29; 30:17-21; Рул 1:49-50)

* 52:12 Исраил халқы Мысырдан құтқарылып, көшіп шыққан кезде де Жаратқан Ие оларды қорғап-қоршап жүрген болатын (Мыс 14:19-20; 40:34-38).

* 52:14 Немесе: Саған.

* 52:15 Немесе: Қызметшім көптеген халықтарға (өз құрбандығының қанынан) бүркіп (оларды күнәларынан тазартпақ: Мыс 24:8).

* 53:1 Немесе: Жаратқан Иенің құдіретті қолы кімге көрсетілді? (40:5,10; 51:5,9; 52:10)

* 53:2 (7:14; 11:1) Яки: жас өскіндей.

* 53:2 52:14.

* 53:3 49:7; Жыр 68:10,19-20.

* 53:4 53:5-6,10-12; 1:4-6.

* 53:7 Мыс 12:3,6-7,13; Жох 1:29; Пет1 1:18-19.

* 53:8 Немесе: бұғаулап.

* 53:8 Немесе: Оның ұрпақтары туралы кім ойлаған еді (яки: кім айтып бере алады)? (Көне грекше Септуагинта аудармасы бойынша.)

* 53:9 Яки: қылмыс, жауыздық.

* 53:10 Леу 5:15.

* 53:10 Жыр 15:9-11; 21:30-31.

* 53:11 Немесе: Әділ Қызметшім жаны азап шеккеннен кейін (қайтадан) жарық көріп.

* 53:11 Немесе: Әділ Қызметшім өз басынан өткізгендері (яки: Өзінің білімі) арқылы көп адамдарды ақтайды (53:4-6).

* 53:12 Немесе: Оған ұлықтардың арасынан орын беремін. Ол билік иелерімен бірге олжаны бөлісетін болады (Рим 8:17).

* 54:1 Немесе: күйеуі бардан гөрі күйеуі тастап кеткен әйелдің. (Иерусалим, Яһуда және Солтүстік Исраил Жаратқан Иеге опасыз болып, Одан безіп кеткен еді: 50:1; 54:6-7; 62:4; Ерм 3:8.)

* 54:1 Демек, Иерусалим және бүкіл Исраил қайтадан өз халқына толады (49:18-22; 54:2-3).

* 54:5 Немесе: Өйткені өз Жаратушың сенің күйеуің іспетті (яғни Ол сені жақсы көріп сенімен некеге отырған іспетті тығыз Келісім жасады: Ош 2:19).

* 54:9 Жар 8:21.

* 54:10 (55:3; 61:8; Рул 25:12; Езк 37:26) Яки: татулық туралы жасаған Келісімім.

* 54:11 (Мыс 24:10) Яки: сапфир (не көгілдір ақық) тастарын.

* 54:11 Яки: сүрмемен. (Сүрме сол заманда ең сапалы ерітінді ретінде қолданылатын.)

* 54:12 Немесе: асыл тастардан.

* 54:16 Мысалы, Ассур мен Бабыл патшалықтарын.

* 55:1 Яки: шарап. (Сол заманда әдеттегі шарап қымызға ұқсас құрамында алкоголь аз болатын. Жұрт оны тамақпен бірге ішетін.)

* 55:3 9:7; 54:10; Пат2 7:4-16.

* 55:4 Яки: Дәуіттің ұрпағы (42:6; 49:6; Пат1 13:14; 25:30).

* 55:5 2:2-4; 45:14.

* 55:7 1:18; 43:25; 44:22.

* 55:11 Яки: бұйрығым.

* 55:13 Немесе: кипарис ағаштары.

* 55:13 (41:19) Немесе: жантақ орнын мирта бұталары басады.

* 56:2 Яки: Сенбі (яғни діни демалыс) күні туралы ережелерді бұзбайтын (Мыс 31:12-17).

* 56:2 Немесе: адам баласы бақытты!

* 56:3 56:6; 14:1; 60:10.

* 56:3 Яки: Бала туғыза алмайтын. (Ежелде сарай қызметкерлері кейде сондай болатын: 39:7; Ерм 38:7; 39:16-18; Ест 1:10.)

* 56:7 (Мал 1:11) Яки: барлық халықтар Өзіме сиынатын үй.

* 56:9 Осындағы мағынасы: шетелдік басқыншылар (5:25-29).

* 56:10 Немесе: пайғамбарлары (Абқ 2:1; Ерм 29:1-32).

* 57:1 Жыр 1:2.

* 57:2 Әйүп 3:17; Уағ 12:7.

* 57:5 1:29; Ерм 2:20; 3:13; Ош 4:11-13.

* 57:5 Ерм 7:31.

* 57:7 Ерм 3:6; Езк 16:16.

* 57:8 Заң 6:6-9; 11:18-21.

* 57:8 Немесе: жалаңаш тәндеріне.

* 57:9 Немесе: алып, Молох атты жалған тәңірге барып тұрдың. (Аруақтарға сиыну үшін) алысқа, тіпті о дүниеге хабаршыларыңды жібердің.

* 57:14 11:16; 62:10.

* 57:19 Яғни: Исраилде тұратын және басқа елдерге шашылып кеткен яһудилер мен басқа ұлттарға (42:4; 51:5; 60:9).

* 57:21 48:22; 59:8; Ерм 6:14.

* 58:3 (Шеж2 7:14) Немесе: жанымызды соншама қинаған едік.

* 58:4 1:15; 59:2.

* 58:5 Немесе: басын қамыстай иіп, азалы киім киіп күлге жайғасып отырған күнін.

* 58:6 9:4; 61:1; Ерм 34:9.

* 58:7 (Заң 15:11) Немесе: киіндіріп, қандастарыңа қол ұшын беруден бас тартпа!

* 58:8 Немесе: Сені ақтайтын (Жаратқан Ие) (62:1).

* 58:8 52:12; Мыс 14:19.

* 58:9 30:19; 65:24; Жыр 33:16,18; 49:15; 90:14-16; Ерм 29:12.

* 58:10 Яки: азап.

* 58:10 Немесе: нұрың (яғни Жаратқан Иенің Сионға төккен нұры: 60:1).

* 58:11 35:7; 49:10.

* 58:11 27:2; Ән 4:15.

* 58:12 61:4; Шеж2 32:1; 36:6,19.

* 58:13 Яки: Сенбі күнін (56:2; Мыс 20:8-10).

* 58:14 Яки: елдің таулы жерлерін.

* 58:14 Немесе: Сендердің даңқтарыңды жер жүзіне паш етемін.

* 58:14 Жар 35:9-12.

* 59:2 1:15; 50:1.

* 59:6 Жар 3:7,21.

* 59:7 59:3; Нқл 1:16; 6:17; Ерм 22:17; Езк 9:9; Рим 3:15-16.

* 59:8 (Нқл 3:17; Рим 3:17) Яки: Олар бейбітшілік жолын білмейді.

* 59:10 Немесе: күштілер арасында.

* 59:12 Езр 9:6,13; Нех 9:33; Дан 9:5-8.

* 59:13 1:4; Ерм 3:2.

* 59:14 Немесе: (халық жиналатын) кең алаңда.

* 59:17 63:1-4.

* 59:18 Яки: аралдар мен теңіз жағалауларындағы елдердегі.

* 59:19 Немесе: Өйткені (жау) су тасқынындай тездетіп келсе, Жаратқан Иенің лебі (немесе дауылы, Рухы) оны қуып шығады.

* 60:1 Шеж2 7:1-3.

* 60:6 Немесе: жас түйелер.

* 60:6 Мадиян, Ефа, Сәба: оңтүстік жақтағы халықтар (Жар 25:2-4; Шеж2 9:1-9).

* 60:7 Қидар, Набайот: Арабиядағы көшпелі тайпалар (42:11; Жар 25:13).

* 60:7 Мыс 40:34; Шеж2 7:1-2.

* 60:9 2:16.

* 60:9 11:11-12.

* 60:13 Немесе: кипарис.

* 60:13 (41:19; Пат3 5:8; 6:9) Яки: балқарағай.

* 60:13 Немесе: осы «табан тіренішімді» (66:1; Шеж1 28:2; Шеж2 7:12).

* 60:16 43:3,11; 66:14; 63:16; Езк 34:30.

* 60:21 Яки: өркенге (11:1; 61:3).

* 61:1 11:1-5; 42:1-7.

* 61:1 Немесе: соқырларға көздерінің ашылатынын (көне грек аудармасына сай).

* 61:2 (59:17) Немесе: әрі жауларынан кек алатын кезін.

* 61:3 Басына күл шашу және күл шашылған тақыр жерде отыру — қайғырудың, ал шашына жұпар иісмай жағу — қуанудың белгісі болатын (58:5; Жүн 3:5-9; Мат 11:21; Жыр 22:5).

* 61:6 66:21; Мыс 19:6.

* 61:7 (Зәк 9:12) Немесе: Құдай халқы өз елінде (тұңғыш бала алатындай) ақ бата мен еншіні екі есе көп алып (Заң 21:17).

* 61:8 Яки: тиісті жалақыларын.

* 61:11 Яки: Әділдігі мен мадақтауға лайық керемет істерін.

* 62:4 54:6-7; 60:15,18.

* 62:4 Түпнұсқада «Қуанышым»: Хепсиба (Пат4 21:1), ал «Келіншек»: Беула.

* 62:4 54:5; 61:10; Ош 2:19-20.

* 62:5 Яки: сенің балаларың. Немесе: сені (қайтадан) салғызушы (Тәңір Ие) (62:7).

* 62:6 Яғни: ізгі хабар әкелушілерді күтетіндер (52:8), әсіресе басшылар мен пайғамбарлар (56:10; Абқ 2:1).

* 62:10 11:16; 57:14.

* 62:10 11:10,12; 49:22.

* 62:12 62:4.

* 63:1 Босора Құдай халқының ежелден дұшпаны болып келген Едом елінің астанасы еді. Едом осында Құдайға қарсы шыққан барлық халықтардың бейнесі (11:14: «шығыстағы халықтар»; 34:8-15; Пат1 14:47).

* 63:2 5:2; Жоқт 1:15.

* 63:4 Леу 25:39-42.

* 63:4 34:8; 61:2; Ерм 51:6.

* 63:6 51:17; 34:6.

* 63:9 Яки: хабаршысы (Мыс 23:20-23).

* 63:9 Немесе: Халқын (туысқан қамқоршысындай құнын төлеп) құтқарып алды. Бүкіл өткен заманда оларды кеудесіне басып көтеріп алып жүрді (40:11; 46:3).

* 63:11 Немесе: араларындағы (Мұсаға) (Мыс 3:16; 18:21-26; Рул 11:24-26).

* 63:16 (Әйүп 14:21) Немесе: Ыбырайым мен Жақып бізді танымаса да. (Халықтың сол түп аталары әлденеше ғасыр бұрын қайтыс болған еді.)

* 63:16 64:8; Мыс 32:6; Шеж1 29:10; Ерм 3:19; 31:9; Мал 1:6; 2:10.

* 63:18 64:11; Жыр 73:3-8.

* 63:19 43:7; Жыр 134:4; Ерм 14:9.

* 63:19 42:14; 64:12; Жыр 73:1-2.

* 64:3 Мыс 19:16-19.

* 64:4 (25:9; 30:18; 40:31) Яки: Өзіңді аңсап Саған үміт артқандарға.

* 64:6 Мыс 19:16-19.

* 64:6 Бәріміз күнәкар пенде болғандықтан, тіпті әділ және игі болып көрінетін істеріміз бізді күнәларымыздан тазарта алмайды. Қайта, сол істеріміздің өздері Құдайдың көз алдында лас та жиренішті (57:12; 58:2-5; Жыр 52:2-4; Рим 3:10-12).

* 64:8 63:16.

* 64:8 29:16; 45:9; 60:21; Жыр 99:3.

* 64:11 Яки: Өзіңе бағышталған (қасиетті).

* 65:1 Яки: Маған бет бұрып сиынбағандар (55:6; 58:2-4,6-9).

* 65:3 Құдайға арнап жалғыз Иерусалимдегі ғибадатханада ғана хош иісті заттар жағып түтетуге болатын (Шеж2 7:12).

* 65:4 Яки: үңгірлерде түнеп, (аруақтардан кеңес сұрайды). Сонымен қатар шошқа етін жеп (8:19; 57:9; 66:3,[17]).

* 65:5 Яки: Мен саған қарағанда тым киелімін.

* 65:5 Нқл 6:16-17; 10:26; 16:5.

* 65:9 10:20-22; 11:11-13.

* 65:10 Көрікті де құнарлы Шарон жазығы Исраилдің батыс жағында, ал Ахор аңғары оның шығыс жағында орналасқан. Демек, бүкіл ел сол кезде жарылқанбақ (35:2; Еш 7:26).

* 65:11 Яки: жұлдыз жорамалды (гороскопты). (Түпнұсқадағы сол жалған тәңірлердің есімдері: Ғад, Мени.)

* 65:14 Нқл 15:13.

* 65:16 19:18; 45:23.

* 65:25 Жар 3:14.

* 65:25 11:6-9; 2:2-4; 60:11,21.

* 66:1 Пат2 7:5-7; Пат3 8:27; Жыр 10:4.

* 66:2 Жар 1:3-2:1; Шеж2 6:18-21,41; 7:12-16.

* 66:3 Яки: мүйізді ірі қара малдарды.

* 66:3 Немесе: (Маған арнап) құрбандыққа бұқа (яки: өгіз) шалғандарға кісі өлтіргендермен бірдей қараймын, тоқты шалғандар иттің мойнын үзгендерге тең, астықтан сый-тарту әкелгендер шошқа қанын ұсынғандармен бірдей (1:11-15; Нқл 15:8; Амо 5:21-22).

* 66:5 Немесе: Жаратқан Ие дәріптелсін (5:19).

* 66:9 37:3; Жар 18:14.

* 66:9 Құдай Ие әрине өз халқының қайтадан жиналып, өз қаласы мен еліне келуіне жол ашатын болады (43:5-8; 66:11-13).

* 66:13 Немесе: Иерусалим жайында.

* 66:17 1:29; 65:2-5.

* 66:19 Мыс 10:1-2.

* 66:19 Либия: түпнұсқада Пұл. Лүдия: түпнұсқада Пұд (ежелде Түркияның оңтүстік-батыс жағын мекендеген ел).

* 66:19 Тұбал: ежелде солтүстік Түркиядағы аймақ (Жар 10:2; Езк 27:13; 38:2; 39:1).

* 66:19 Грекия: түпнұсқада Яуан (Жар 10:2,4; Езк 27:13).

* 66:20 (60:6) Яки: (сыңар өркешті) жүйрік түйелерге.

* 66:24 1:2-4,21,23.

* 66:24 1:24-25,31.

* 1:1 Пат3 2:26-27.

* 1:3 Осы есімнің Ехойәкім және Иоаким деген түрлері де бар (Пат4 23:34).

* 1:8 1:17-19; 15:20; Мыс 3:12; Заң 31:6; Езк 2:6.

* 1:9 Мыс 4:11-12,15; Заң 18:18; Иш 6:7; 51:16.

* 1:10 12:17; 18:7-10; 24:6; 31:28,40.

* 1:12 Түпнұсқадағы «бадам» сөзі «Сергек, ерте оянатын» дегенді білдіріп, «сергек болу, қырағы бақылау» сөздерімен түбірлес. Себебі бадам басқа ағаштардан ертерек гүл жарады.

* 1:15 25:9.

* 2:4 Пайғамбар осында Исраилді және басқа халықтарды Құдайдың алдына келіп, сотталуға шақырады (Иш 1:10).

* 2:5 Пат4 17:15; Жыр 113:16.

* 2:8 Яки: Заң мұғалімдері Мені білмеді, бағушылар Маған қарсы шықты (18:18; Заң 33:10).

* 2:12 «Көк», яғни ондағы Құдайдың нөкерлері (періштелері) Оның Исраилмен жасаған Келісіміне куә болған еді, енді осы «сотқа» айғақ ретінде шақырылады (Заң 4:26; 32:1,8-9; Иш 1:2).

* 2:13 17:13; Жыр 35:9-11.

* 2:13 2:11; Жыр 145:3-4; 113:12-16; Иш 46:6-7; 55:2.

* 2:16 Мемфис Көне патшалық дәуірінде (б.з.д. 2686-2160 жж.) Мысырдың астанасы болған еді. Басқа аты — Ноф. Тахпанхестің аты Тафнис деп те айтылады.

* 2:18 Яки: Шихор (Шеж1 13:5).

* 2:20 3:6-10; Мыс 34:14-16; Иш 1:2.

* 2:21 Иш 5:2; Заң 32:32-33.

* 2:23 Бұл Бен-Хенном аңғары болса керек (7:31-33; 19:1-7).

* 2:23 Яғни ұрғашы түйедей.

* 2:33 Яки: ең тәжірибелі опасыз әйелдің де.

* 2:33 Шеж2 33:9; Езк 16:47,51-52.

* 3:1 Заң 24:1-4; 4:29-31; Леу 18:24-28; Иш 55:6-9.

* 3:3 Заң 11:13-14; Леу 26:19.

* 3:6 Пат4 17:7-12,15-17.

* 3:8 3:1; Заң 24:1,3; Пат4 17:6; 18:9-11.

* 3:8 3:11; Пат4 17:19; Езк 16:46-47; 23:11; Ош 4:15.

* 3:13 2:20; 3:2,25; 14:20; Заң 12:2; 30:1-3.

* 3:18 1:13-15; 16:15; 23:8; Пат4 17:6; 18:11; 25:11.

* 3:24 Ош 9:10.

* 3:24 2:26-28; 11:13; 32:35; Пат4 17:17.

* 4:2 Жар 12:2-3.

* 4:3 Ош 10:12.

* 4:10 Әрине, Құдай ешкімді алдамайды. Ал қасарысқан күнәкарлар Құдайдың атын жамылған жалған пайғамбарларға сенім артуды таңдаса, алданады (6:13-15; Пат3 22:19-23).

* 4:14 Нқл 28:13; Леу 5:5; Жыр 31:1-7.

* 4:23 Жар 1:2-4.

* 4:30 22:20-22.

* 5:1 Жар 18:32.

* 5:5 Яки: Бірақ олар да бәрі бірігіп мойынтұрықты сындырып, бұғауларды үзіп тастаған (6:13; Езк 22:6-8,22-29; Мих 3:1-4,11; 7:3; Соф 3:3-5).

* 5:9 5:29; 9:9; 44:22; Леу 26:25; Ош 2:13.

* 5:13 18:18; 20:10-11.

* 5:15 Бабыл және халдей халқы сол заманнан екі мың жыл бұрын да болған еді (Жар 11:9,[28]).

* 5:21 6:10; Иш 6:9-10; 42:18-20.

* 6:7 6:16-17; 30:12-13.

* 6:10 5:21.

* 6:14 Иш 48:22; 57:21.

* 6:16 Иш 26:3; 28:12; 30:15.

* 6:17 Немесе: Кернейдің даусына.

* 6:20 Мыс 30:34; Леу 2:1-2; Иш 43:24; 60:6.

* 7:3 26:13.

* 7:4 Мих 3:11.

* 7:11 29:23.

* 7:12 Яки: оны жау қолымен қиратқанымды.

* 7:12 Заң 12:5,11; Еш 18:1; Пат1 1:3; 4:3-4,10-11,22; Жыр 77:60-61.

* 7:14 26:4-6.

* 7:15 Немесе: Ефремнің үрім-бұтағын (Ефрем осында бүкіл Солтүстік Исраилді білдіреді: 31:9; Шеж2 19:4; 25:7; Иш 7:2; 8:17; Ош 4:17; 5:12; Пат4 17:20).

* 7:18 Яки: Астарта (Ашторет) деп аталатын жалған әйел тәңір (Пат3 11:5,33; Ерм 44:17-19,25; Иш 65:11; Заң 4:19; 32:37-38).

* 7:25 25:4; 26:5; Шеж2 36:15.

* 7:30 Пат4 23:4-7; Езк 8:3,5-6,9-12.

* 7:31 (19:6,11-14; Пат4 23:10; Иш 30:33) Топет (яки Тофет) Өртеу орны дегенді білдіреді.

* 7:31 Сол жексұрын әдет Тауратта қатаң тыйым салынған еді (Леу 18:21; Заң 18:10).

* 7:33 34:20; Заң 28:25-26; Езк 39:4.

* 7:34 Леу 26:31,33.

* 8:8 Яки: хатшылар (Шеж1 2:55; Шеж2 34:13).

* 8:12 6:13-15.

* 8:14 9:15; 23:15; 25:15; Рул 5:23-24; Заң 29:18.

* 8:22 46:11; 51:8; Жар 37:25.

* 8:22 6:14; 10:19; 14:17; 30:15,17.

* 9:7 6:27-30; Иш 29:7.

* 9:15 8:14; 23:15; Рул 5:23-24; Жоқт 3:15,19.

* 9:16 42:16; Заң 28:64-65.

* 9:26 Немесе: шөл далада тұрып, самай шашын қырқатындардың.

* 10:6 Яки: даңқты (16:21).

* 10:9 Жүн 1:3; Езк 27:12.

* 10:9 (Дан 10:5) Яки: Опырдан.

* 10:11 Түпнұсқадағы осы аят сол замандағы көп халықтардың басшылары түсінген арамей тілінде жазылған (Пат4 18:26).

* 10:15 10:11; 51:18; Иш 41:24,29; 2:18-21; 46:1-2.

* 10:16 Немесе: Жақыптың «Үлесі» (яки: «Несібесі») (Жыр 72:26).

* 10:16 Яки: Әлемнің Әміршісі — Жаратқан Ие.

* 10:20 Яки: Тұрғындарым.

* 11:3 Заң 27:26.

* 11:4 Заң 4:20; Пат3 8:51.

* 11:20 15:15; 20:12; 51:36.

* 12:1 5:11,27; Жыр 72:3-5; Абқ 1:3-4; Мал 3:15.

* 12:10 6:3; 23:1; 25:9.

* 12:16 Яки: Мәңгі тірі Жаратқан Иенің атын атап ант беретін.

* 13:4 Немесе: Ператқа.

* 13:12 Немесе: торсықты.

* 13:13 25:27; 51:7; Иш 63:6.

* 13:16 Еш 7:19.

* 13:18 Бұлар Ехония патша мен оның шешесі Нехушта болса керек (Пат4 24:8).

* 13:23 Яғни Шығыс Африканың тұрғыны (Иш 20:3; Түсіндірмені де қараңыз).

* 14:16 2:17-19; 4:18; 13:22,26; Нқл 1:31.

* 14:21 17:12; Пат4 19:14-15.

* 15:1 Мыс 32:11-14; Рул 14:13-19; Пат1 7:9; 12:23; Жыр 98:6; 105:23.

* 15:4 Пат4 21:1-16; 23:26-27; 24:3-4.

* 15:4 25:9,11,18; Заң 28:37.

* 15:12 28:14.

* 15:15 Мыс 34:6.

* 15:15 20:8.

* 15:20 1:18-19.

* 16:6 Немесе: Бұл елдің үлкені де, кішісі де.

* 16:7 Осы салттарды Құдай тиым салғанмен, сол заманғы исраилдіктер оларды ұстанатын (Леу 19:28; 21:5; Заң 14:1).

* 16:15 Яғни Ассур мен Бабыл патшалықтарынан (3:18).

* 16:18 Яки: жеткілікті мөлшерде (17:18; Иш 40:2).

* 17:1 Құрбандық үстелінің мүйіз тәрізді шошақтарына құрбандықтардың қаны жағылғанда, адамдар өздері жасаған күнәларының арамдығынан тазаратын (Леу 16:18). Ал сол заманғы исраилдіктер Құдайдан алшақтап опасыздық жасай бергендіктен, олардың күнәлары астарлап айтқанда сол шошақтарға тіркеліп қойылатын.

* 17:8 Жыр 1:3; 91:13-16.

* 17:9 Яки: ішкі дүниесі, ақыл-ойы (Нқл 4:23).

* 17:12 14:21.

* 17:13 2:13,17; Жыр 35:9-10.

* 17:14 Пайғамбар дұшпандарынан қудаланып көп азап шекті (15:15,18,20; 17:18; 20:1-3).

* 17:16 1:4-10; 3:14-15; 23:4.

* 17:18 1:17; 11:20; 16:18; 17:13; 20:11; Жыр 34:4,8,24-26.

* 17:21 Яғни сенбі күндері (17:27; Мыс 20:8,10; Заң 5:12-15).

* 17:22 Жар 2:3.

* 18:7 31:28; 45:4.

* 18:8 7:3-7; 26:3; Жүн 3:10.

* 18:15 7:23-24,30-31; Заң 32:15-17; 11:28; Жыр 118:32; Иш 57:14.

* 18:20 11:18-23; 12:6; 15:15,20-21; 17:18; 18:12,22-23.

* 18:20 14:7-9,19-22.

* 19:4 2:13,34; 7:6,9; 11:13; Пат4 21:6,16.

* 19:6 7:31-32; Пат4 23:10.

* 19:7 Осылай дегенде пайғамбар айтпақ ойын ұмытпайтындай ету үшін қолындағы құмырасының (19:1) ішіндегісін төгіп босатқан шығар.

* 19:7 16:4.

* 19:10 19:1.

* 19:11 7:31-32; 19:6,12-14; Иш 30:33.

* 19:12 Құдайға мойынсұнған Жосия патша кезінде Топеттегі табыну орындарын арамдаған еді (Пат4 23:10).

* 19:13 32:29; 44:17,19; Езк 20:28.

* 19:14 Яғни Жаратқан Ие Өзінің хабарын халыққа жеткізу үшін өзін жіберген Топеттен (19:2,[6]).

* 20:3 20:10.

* 20:10 20:3; Жыр 30:14.

* 20:12 11:20; 15:15; 51:36.

* 20:15 15:10; Әйүп 3:1-3,11-13.

* 21:1 (29:25; 37:3; 52:24) Осы есімнің Цефания деген түрі де бар.

* 21:4 Яки: бабылдықтарға. (Сол дәуірде халдейлер Бабыл патшалығындағы үстем ұлт еді: Шеж2 36:17.)

* 21:12 Яғни Яһуда елінің патшалары (Пат3 12:20; Шеж1 17:24; Шеж2 21:7; Иш 7:13).

* 21:14 Немесе: «Ливан орманы сарайыңа» (17:27; Пат3 7:2; 10:16-21; Иш 22:8).

* 22:3 7:6; 19:4; 21:12; 22:17.

* 22:10 Б.з.д. 609 ж. Нехо перғауын Жоғахаз деп те аталған Шаллум патшаны Мысырға айдап әкеткен еді. Ол сол елде қайтыс болды (Пат4 23:34).

* 22:13 Мысалы, сол кездегі Яһуда елінің патшасы Жохақым (1:3; 22:18; 26:23; Пат4 23:36-37).

* 22:15 Яғни Құдайға адал болған Жосия патша (Пат4 23:25).

* 22:17 Яғни Жохақым патша (22:13).

* 22:18 1:3; 22:17.

* 22:19 15:3; 36:30; Пат4 24:6.

* 22:26 29:2; Пат4 24:15; 25:27-30.

* 22:29 Немесе: Уа, ел, ел, ел!

* 23:1 10:21; 25:34-36; Езк 34:2-6.

* 23:5 33:15-16; Иш 11:1-5; 52:13; 53:2.

* 23:6 Яки: «Бізді Өзінің алдында ақтап, әділдік сыйлаушы — Жаратқан Ие» (33:16; Иш 45:24; Дан 9:24).

* 23:9 4:19; 8:18.

* 23:9 20:8-9.

* 23:14 Жар 18:20.

* 23:15 8:14; 9:15; Рул 5:23-24; Заң 29:18.

* 23:16 (14:14; 23:26; 27:14-16; Езк 13:2-3,[6]) Яки: Жаратқан Иенің айтқандарына емес, өздері ойлап шығарған бейнелерге негізделген сөздер.

* 23:18 23:22; Әйүп 1:6; 15:7-10; 29:4-5; Жыр 88:6-8; Иш 6:1,8.

* 23:24 (Жыр 138:8-12) Немесе: Бүкіл аспан мен жерді Мен Өзіммен толтырмаймын ба? (Пат3 8:27)

* 23:25 27:9; Заң 13:1-3; Рул 12:6; Жое 2:28.

* 23:33 Немесе: Жаратқан Иенің артқан ауыр жүгі қандай? (Түпнұсқа тілінде «ауыр жүк» пен «ауыр хабардың» айтылуы бірдей.)

* 23:36 Немесе: Өйткені әркімнің өз сөзі өзіне (Құдайдан жеткен) хабардай болады (23:33).

* 24:1 Яки: бір аянда.

* 24:1 Б.з.д. 597 ж. (29:2; Пат4 24:14-16).

* 24:7 31:33; Езк 11:19; 18:31; 36:26.

* 24:7 7:23; 11:4; 31:33; Леу 26:12.

* 24:8 24:2.

* 24:10 Б.з.д. 586 ж. (39:1-10; 52:4-30).

* 25:20 Әйүп 1:1.

* 25:26 Шешах: Бабыл атының құпия түрі (51:41).

* 25:29 Яғни Иерусалимнің (Пат3 8:43).

* 25:30 48:33; Жое 2:11; 3:16; Амо 3:8.

* 25:34 Яки: халықтың жетекшілері, күлге аунаңдар!

* 26:6 7:12; Пат1 4:12.

* 26:10 Яки: әміршілері.

* 26:11 Яки: жаман пайғамбарлық сөз айтып.

* 26:17 Яки: рубасыларының (29:1; Пат4 6:32; 3:16; 4:29).

* 26:18 Мих 1:1.

* 26:18 Мих 3:12.

* 26:24 39:14; Пат4 22:12-14.

* 27:1 (27:3,12; 28:1) Немесе: Жосия ұлы Жохақымның (26:1).

* 27:5 Дан 4:17.

* 27:7 Б.з.д. 539 ж. (25:12,26; 50:1-3; 51:48-49; Дан 5:18,22-28,30; Иш 46:1-2; 47:1).

* 27:10 Яки: жалған болжам айтып.

* 28:9 6:14.

* 29:1 Б.з.д. 597 ж. (52:4-7,15,28-30).

* 29:6 Демек, елге тез қайта қоямыз деп ойламаңдар (25:12; 27:22; 28:3,11-14).

* 29:10 25:12; 27:22.

* 29:13 24:7; Заң 4:29; Шеж1 22:19; Иш 55:6-7; Ош 5:15; 6:1-3; Амо 5:4.

* 29:17 24:3,8-10; 27:8; 29:18; 32:24.

* 29:21 14:14; 29:8-9; Жоқт 2:14.

* 29:23 7:11; 16:17; Мал 3:5.

* 29:28 29:1,5-7,10.

* 30:5 Яки: амандық, бейбітшілік.

* 30:9 Немесе: Дәуітті (23:5-6; Ош 3:5; Иш 11:1,[10]).

* 30:12 Осындағы жара және жарақат халықтың күнәсін және соның нәтижелерін білдіреді (14:17).

* 30:24 4:8,28; 23:19-20; 25:32; Нқл 1:27; Зәк 9:14.

* 31:3 Немесе: алыстан.

* 31:6 31:12; 50:4-5; Иш 2:3; Мих 4:2.

* 31:9 3:4,19; Мыс 4:22; Иш 64:8.

* 31:15 40:1; Еш 18:25; Иш 10:29.

* 31:15 Яғни Солтүстік Исраил. (Рахила Ефрем мен Манасаның әжесі еді (Жар 30:22-24; 48:1-2), ал осы екеуінен Солтүстік Исраилдегі басты екі ру тарады.)

* 31:15 Жар 37:33-35; Жыр 76:3; Иш 22:4.

* 31:15 Жоқт 5:7.

* 31:20 3:19; Ош 11:8; Жыр 102:13; Жоқт 3:31-33.

* 31:28 1:10; 24:6; 33:7; 45:4.

* 31:28 1:12; 44:27.

* 31:29 Яки: «Әкелері тәттіні көп жегеннен, балаларының тістерін құрт жеген».

* 31:30 Яки: «Тәттіні көп жеген адамның өз тістерін құрт жейді».

* 31:33 Яки: өз заңымды. (Яғни Келісімнің ережелері мен мән-мағынасын: Жыр 39:9; 118:29).

* 31:33 24:7; Заң 30:6; Жыр 36:31; 39:9; Иш 51:7; Езк 11:19.

* 31:35 (10:16) Яки: «Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие».

* 31:40 Бұл Бен-Хенном аңғары болса керек (2:23; 7:31-33).

* 32:4 Демек, бабылдықтардың (21:4; Пат4 24:2; Шеж2 36:17).

* 32:7 Леу 25:25; Рут 4:4.

* 32:17 21:5; 27:5; 32:21; Мыс 6:6; Пат3 8:42.

* 32:18 10:16; 31:35.

* 32:24 Яғни бабылдықтардың (21:4).

* 32:27 32:17; Жар 18:14.

* 32:34 7:30; Пат4 21:7; 23:4-7; Езк 8:3,5-6,10-13.

* 32:35 7:31; 19:5.

* 33:5 18:17; 21:10; Заң 31:17; Иш 1:15-16; Езк 39:23.

* 33:15 23:5-6; Иш 4:2; 11:1-5; 53:2.

* 33:16 23:6.

* 33:17 Пат2 7:16; Пат3 2:4; 8:25.

* 33:18 Заң 18:1; Иш 56:7; Езк 43:19; 44:15; Езр 3:5.

* 33:20 33:25.

* 33:25 Жар 1:3-5,14-19; 8:22; 9:8-17; Жыр 148:3,6.

* 34:14 Мыс 20:2; 21:2.

* 34:18 34:8-11; Жар 15:10,17.

* 34:20 7:32-33; Заң 28:25-26.

* 34:21 34:3; 37:11.

* 35:2 Рехаптықтар кендіктермен ағайындас көшпелі тайпа болатын. Екі тайпа Исраил халқымен тату тұратын (Шеж1 2:55; Бил 1:16).

* 35:3 Бұл Хелкия ұлы Еремия пайғамбардан басқа адам (1:1).

* 35:4 Яки: пайғамбар (Заң 33:1; Пат3 12:22).

* 35:6 Пат4 10:15.

* 35:17 44:7.

* 36:2 Шиыршықталып оралған ұзын жазба әрі кітап (30:2; 36:23; 51:60; Жыр 39:8; Езк 2:9).

* 36:5 Немесе: бара алмаймын, өйткені қамауда отырмын (32:2; 33:1. Бұның себебі пайғамбардың киелі үйдің маңында айтқан ескерту сөздері болды: 26:1-3; 7:1-15).

* 36:9 Жое 1:14; 2:15.

* 36:30 22:19.

* 37:1 Пат4 24:10-17; Шеж2 36:10.

* 37:3 2:27; 21:1-2; 42:2-4,20; Мыс 8:4; Рул 21:7; Пат1 12:19; Пат3 13:6.

* 37:5 Яғни бабылдық әскер (21:4).

* 37:5 Яғни Мысыр перғауыны Хофраның (44:30).

* 37:12 32:8.

* 37:21 32:2; 38:13.

* 38:1 21:1; Шеж1 9:12.

* 38:1 21:8-10.

* 38:2 21:9.

* 38:6 Яки: терең су қоймасына (2:13).

* 38:7 Яки: нубиялық (13:23; Шеж2 14:9).

* 38:7 Яки: азбанқұл (белінен айырылған қызметкер: Ест 2:3; Дан 1:3).

* 38:13 32:2; 37:21; Нех 3:25.

* 39:2 (52:6) Б.з.д. 586 ж. 18-шілде.

* 39:3 39:13.

* 39:5 Яғни бабылдық әскер (32:4-5; 38:18,[23]).

* 39:7 32:3-5; 52:11.

* 39:9 38:19; 52:15.

* 39:9 24:8.

* 39:14 Шафан мен Ахиқам кезінде Жаратқан Иеге бағышталған Жосия патшаның лауазымды қызметкерлері болатын. Ахиқам Еремияны қолдап-қорғап жүрді (26:24; Пат4 22:3,11,[14]).

* 40:4 Яки: Өзіңізге ыңғайлы да ұнамды болып көрінген жағыңызға.

* 40:5 39:14; Пат4 25:22.

* 40:8 Пат4 25:23.

* 40:8 Осы есімнің Ефай деген түрі де бар.

* 40:8 Заң 3:14; Пат2 10:6; Пат4 25:23.

* 40:9 38:14; 40:5.

* 40:11 Яғни яһудалықтар.

* 40:11 39:10.

* 40:14 Аммондықтар сол кезде Бабыл патшалығына қарсыласып бағынбайтын (27:3-6; Езк 21:18-20,28-30). Ал Ғодалиях Бабыл патшасының өкілі болды.

* 41:2 40:5,14.

* 41:5 Киелі үй мен оның алдындағы құрбандық үстелі қиратылған болса да, осы адамдар сол жерде Жаратқан Иеге сый-тартуларын бағыштамақ болды (Пат4 25:9; Жыр 101:15; Мыс 23:16; 34:22,[26]).

* 41:9 Пат3 15:22.

* 41:15 40:11,14.

* 42:10 24:6; 31:28.

* 42:10 18:7-8; Ош 11:8; Жое 2:13; Амо 7:3,6; Жүн 3:10.

* 43:7 2:16.

* 43:13 Немесе: Он (Хелиополис) қаласында, яки: күн тәңірі деген жалған тәңірге бағышталған ғибадатханада.

* 44:1 Немесе: Патрос аймағында (қазіргі оңтүстік Мысырда орналасқан аймақта: 44:15; Иш 11:11; Езк 29:14; 30:14).

* 44:1 Яки: яһудалықтар.

* 44:7 35:17.

* 44:17 7:18.

* 44:17 19:13; 32:29; Езк 20:28.

* 44:17 Манаса патшаның заманында Жаратқан Ие халықтың теріс жолдан қайтып, зұлым істерін тоқтатуын шыдамдылықпен күтіп, кейінірек қана халыққа әділ жазасын тартқызған еді (44:18,21-23; 7:18-20; Рул 14:18; Жыр 72:15-19).

* 44:18 Халықтың көпшілігі Жосия патшаның заманында шын жүректен Жаратқан Иеге қайтып келмегендіктен, кейін Оның әділ жазасын тартты (44:21-23; Пат4 23:26-27,32,37; 24:2-4).

* 44:19 Рул 30:10-15.

* 44:26 Яки: Яһудадан көшіп келген, яһуди (42:14-15; 44:24,27-28).

* 44:27 1:10-12; 31:28.

* 44:30 (37:5) Хофра б.з.д 589-570 жж. Мысырға патшалық құрды.

* 44:30 Б.з.д. 570 ж. мысырлық күндестері Хофраны қастандықпен өлтірді.

* 45:4 1:10; 18:7-10; 31:28; Жыр 79:9-14; Иш 5:2,5-6.

* 46:2 Пат4 23:29; Шеж2 35:20.

* 46:2 Б.з.д. 605 ж. (Пат4 23:29; 24:7).

* 46:9 Құш, Пұт, Луд: Африкадағы халықтар (Жыр 67:32; Езк 27:10; Нқм 3:9).

* 46:14 Мемфис, Тахпанхес: 2:16. Миғдол: 44:1; Мыс 14:2; Езк 29:10.

* 46:18 48:15; 51:57; Мал 1:14.

* 46:18 Еш 19:22; Бил 4:6.

* 46:18 Пат3 18:19-20,42-43.

* 46:19 46:14.

* 46:25 Ежелгі Мысырдағы осы үлкен қала Тебес не Фивы деп те аталатын.

* 47:1 25:20; Амо 1:6; Соф 2:4.

* 47:4 (Жар 10:13-14; Заң 2:23; Шеж1 1:12; Амо 9:7) Яки: Қаптордың.

* 47:5 25:20; 47:7; Пат1 6:17; Амо 1:8; Соф 2:4.

* 48:1 9:26; 25:15-17,21; Шеж2 20:1-3,10; Иш 15:1.

* 48:1 48:22; Рул 32:3,38.

* 48:1 48:23; Рул 32:37; Езк 25:9.

* 48:7 Немесе: Хамос (яки Хемош) та өзінің діни қызметкерлерімен (48:13; Рул 21:29; Пат3 11:33).

* 48:8 Яки: жоғарғы жазықта (Еш 13:9).

* 48:15 46:18; 51:57.

* 48:25 Яки: Моабтың мүйізі (Жыр 74:11; Дан 7:8; 8:7).

* 48:26 Құдайдың қыңырланған күнәкарларға төгілген қаһары осында адамды мас қылатын ішімдікпен салыстырылған (13:13; 25:15-17,27-28).

* 48:29 48:42; Иш 16:6; 25:11.

* 48:32 Немесе: келіп, жазда пісетін жемістерді әрі жүзімнің өнімін.

* 48:34 Иш 15:5.

* 48:36 Осы қала атының Кир-Хәрешет деген түрі де бар (Иш 16:7).

* 48:36 48:31; Иш 15:5,7; 16:7,11.

* 48:44 Иш 24:17-18.

* 49:2 Пат2 11:1; 12:29; Амо 1:14.

* 49:3 48:2; Рул 21:25-26.

* 49:3 Осы қаланың аты Ай деп те жазылады. Ол Ешуа басып алған қаладан (Еш 8) басқа, Аммон еліндегі Раббаға жақын орналасқан болса керек.

* 49:4 Немесе: ерекше күш-қуаттарыңмен.

* 49:7 Едом елі, соның ішінде Теман қаласы, өз даналығымен әйгілі болатын. Әйүп пайғамбармен пікір таласқан үш досының бірі темандық Елифаз еді (Әйүп 2:11).

* 49:8 Дедан: Ежелгі батыс Арабия шөліндегі шұратта (оазисте) орналасқан қала әрі сауда орталығы (Иш 21:13).

* 49:8 Ежелде Есау (яғни Едом) мен Жақып (яғни Исраил) егіз бауырлар әрі екі халықтың түп аталары еді (Жар 25:22-26,29-30; 32:27-28; 36:1,6-8).

* 49:19 Яки: елбасы, қолбасшы.

* 49:21 Яки: Қамысты теңізге (Пат3 9:26).

* 49:27 Бен-Хадад Дамаскіге патшалық құрған бірнеше билеушінің есімі болатын (Пат3 15:18-20; Пат4 13:24-25).

* 49:28 2:10; Иш 21:13-17; 42:11; Езк 27:21.

* 49:28 Демек, ежелде құла түзді Амалек пен Мадиян халықтарымен көршілес мекендеген көшпенді тайпаларға (Бил 6:3,[33]). Хасор аймағы Дедан, Теман, Буз қалаларын қамтыған болса керек (25:23).

* 49:34 Иш 11:11; Дан 8:2.

* 50:1 Демек, бабылдықтардың (21:4).

* 50:2 Меродах (яки Мардук): бабылдықтар табынған жалған тәңір. Ол Бел («Ие») деп те аталатын.

* 50:9 Мидиялықтар мен парсыларды және олардың одақтастарын (51:11,27-28; Иш 21:2; Дан 5:28,31; 6:8).

* 50:21 Мератайым «екі рет бас көтерген», ал Пеход «жазалау» дегенді де білдіреді (Езк 23:23).

* 50:34 Түсіндірмедегі «Туысқан қамқоршыны» қараңыз.

* 50:34 Яки: «Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие».

* 50:37 (25:20) Яки: алуан түрлі ұлттық.

* 50:44 49:19.

* 51:1 (51:41; Пат4 25:13-18) Немесе: және Леб-Камайдың тұрғындарына (Леб-Камай: халдей, яғни Бабыл, елінің құпия аты).

* 51:6 50:15,28; 51:11,36.

* 51:7 25:15-16,27-29.

* 51:11 Шеж2 36:22; Езр 1:1.

* 51:18 10:15.

* 51:19 Немесе: Жақыптың «Үлесі» (яки «Несібесі») (10:16).

* 51:19 (50:34) Яки: «Әлемнің Әміршісі Жаратқан Ие».

* 51:20 Яғни Бабыл; немесе: парсы патшасы Кир (Иш 44:28; 45:1).

* 51:27 Кавказ бен Месопотамияның арасындағы ежелгі елдер (Жар 8:4; 10:3). Ашкеназдан скиф халқы тараған (Қол 3:11).

* 51:32 Немесе: Қамысты батпақтар.

* 51:34 Яки: Содан кейін ол бізді өз елімізден қуып шықты (50:17; 52:15).

* 51:41 Яғни: Бабылдың. (Шешах: Бабыл атының құпия түрі: 25:26; 51:1.)

* 51:44 50:2.

* 51:56 (50:28-29; 51:6,[24]) Яки: Жаратқан Ие — қарымтасын қайтаратын Құдай. Ол (Бабылға) қарымтасын толығымен қайтармақ.

* 51:57 46:18; 48:15.

* 51:59 Сераях Еремияның хатшысы Барухтың туған бауыры болса керек (32:12).

* 51:64 Мыс 15:5.

* 52:3 Яғни оларды Өзінің жер бетіндегі тұрағы — Иерусалимдегі киелі үйінен алыс жерге айдатып жіберді (Пат4 23:27; 24:20; 25:20).

* 52:4 (39:1) Б.з.д. 588 ж. 15-қаңтар.

* 52:6 Б.з.д. 586 ж. 18-шілде.

* 52:7 Яғни бабылдық әскер (Пат4 25:4).

* 52:11 32:3-5; 39:6-7.

* 52:12 Б.з.д. 586 ж. 17-тамыз.

* 52:14 Яки: халдейлер жасағы.

* 52:15 38:2-3.

* 52:17 Шеж2 3:15-17; 4:2-4,12-15.

* 52:19 (Пат3 7:49; Шеж2 4:20) Яки: шырағдандарды (шамдалдарды).

* 52:19 (Мыс 25:29; Рул 4:7; Пат3 7:50) Немесе: шөміштерді.

* 52:21 Яки: периметрі 8,1 м еді.

* 52:24 21:1; 29:25; 37:3.

* 52:31 (Шеж2 36:9) Оның басқа аты Ехойәкін болды, ол Иоакин және Иоаким деп те жазылады.

* 52:31 Пат4 24:12,15.

* 52:31 Б.з.д. 561 ж. 31-наурыз (Пат4 25:27).

* 1:2 Яки: Оның бұрынғы көңілдес одақтастарының (яғни одақтас мемлекеттерінің) ешқайсысы (1:19; Ерм 4:30; 22:20-22; 30:14).

* 1:3 Жаратқан Ие мұны алдын ала ескерткен еді: Заң 28:65.

* 1:5 Заң 28:44.

* 1:6 Немесе: Қыз Сион. Яки: Иерусалим (2:1; Иш 1:8; Ерм 4:31).

* 1:9 Немесе: «Оның етегінде былғаныш болды». (Демек, қаланың халқы жалған тәңірлермен және басқа халықтармен «көңілдес» болып, сөйтіп ата-бабаларымен Келісім жасаған Жаратқан Иеге опасыздық жасап «былғанған» еді: 1:2,8; Ерм 2:25-27; 13:27; Езк 24:12-13.)

* 1:9 Иш 47:7.

* 1:15 Немесе: Қыз Яһуданы (2:2,5; Ерм 14:17).

* 1:17 Немесе: Жақыпты (Жақып, яғни Исраил, Яһуда халқының түп атасы болған: Жар 32:28; 49:1,8-10).

* 1:19 Яки: одақтастарымды (1:2).

* 2:2 1:17.

* 2:3 Немесе: Исраилдің мүйіз іспетті күштілерінің бәрін сындырып тастады.

* 2:4 Немесе: көзге ең қымбаттыларын.

* 2:4 Яғни Иерусалим қаласының (1:6).

* 2:5 Яғни Яһуда халқына (1:15; 2:2).

* 2:6 Иш 1:8; 5:5-7; Ерм 5:10.

* 2:6 1:4; 4:16; Ерм 17:27; 52:13; Соф 3:18.

* 3:6-7 Әйүп 3:23; 19:8; Жыр 87:7,9.

* 3:14 Жыр 21:7-8,13-14.

* 3:15 3:19; Заң 29:18; Ерм 9:15; Әйүп 9:18.

* 3:24 Яғни Жаратқан Ие әрдайым маған жар әрі шынайы игіліктерімнің көзі болады (Жыр 15:5; 72:25-26).

* 3:27 Яки: Жас кезінде-ақ «мойынтұрықты киіп» Жаратқан Иенің тәрбиесіне мойынсұнғаны (Жыр 93:12; Мат 11:29-30).

* 3:30 Әйүп 16:10; Жыр 122:3-4; Иш 50:5-7; Мат 5:39.

* 3:38 Иш 45:7; Ерм 32:42; Әйүп 2:10.

* 3:53 Яки: Бір ордың (зынданның) ішінде (3:55; Ерм 38:6; Жар 37:22,[24]).

* 3:64 Жыр 27:4; Ерм 51:6.

* 3:65 Мыс 14:8; Иш 6:10.

* 4:2 Яки: Құмырашы саздан жасаған (құны төмен қарапайым) ыдыс сияқты (2:21; 5:12; Иш 30:14; Ерм 19:11; 22:28).

* 4:6 Жар 19:13,24-25; Езк 16:48-50; Иш 1:9.

* 4:10 2:20; Заң 28:57; Пат4 6:29.

* 4:17 Ерм 37:7; Езк 29:16.

* 4:21 Әйүп 1:1; Ерм 25:20.

* 4:21 Жар 32:3; Рул 20:14,20-21; Жыр 136:7.

* 5:19 Жыр 101:13.

* 1:1 Яки: Өмірімнің отызыншы жылының. (Діни қызметкерлер отыз жасқа толғанда қызметтеріне кірісетін: Рул 4:3.)

* 1:1 (Пат4 24:15-16) Хобар (яки Кебар): Евфрат өзенінің Бабыл қаласынан оңтүстік жақтағы тармағы (Жыр 136:1).

* 1:1 (1:4; 2:1,9; 8:13) Яки: көрсеткен аяндарды.

* 1:2 Яғни б.з.д. 593 ж. (Пат4 24:14-16).

* 1:3 Немесе: менің үстімде Жаратқан Иенің қолы болды (Пат3 18:46).

* 1:4 Мыс 3:2; 9:24; 19:16-22; Нқм 1:3; Жыр 17:10-15.

* 1:4 (1:27; 8:2) Немесе: жылтыр кәріптас (янтарь).

* 1:5 Яки: төрт тірі тұлға. (Құдайдың тағының маңында тұратын осы құдіретті періштелер керубтер не сарафтар яки серафим деп те аталады: 10:1; Жар 3:24; Иш 6:2; Аян 4:6-8).

* 1:7 Яки: бұзаудікіне.

* 1:10 Төрт бет-әлпет даналықты, патшалық билікті, күш-қуатты және жылдамдықты бейнелеп білдірсе керек (10:14; Жыр 36:30; Нқл 3:13; Жар 49:8-9; Пат3 10:18-20; Заң 33:17; Пат2 1:23).

* 1:12 1:20.

* 1:15 10:2; Дан 7:9.

* 1:16 Яки: хризолит, топаз (10:9; 28:13; Мыс 28:20; Дан 10:6).

* 1:16 Осылай олар төрт бағытқа қозғала алды (1:9,[17]). Бұл, Құдай Тағаланың әр кезде әр жерде бола алатынын бейнелейді (Жыр 138:5,7-10).

* 1:18 Көздердің көптігі Құдай Тағаланың бәрін де көре және ұғына алатынын бейнелейді (10:12; Аян 4:6; Жыр 32:13-15; 138:1-4,11-12).

* 1:22 Немесе: үстіңгі жағында үрейлі шыныдай (Әйүп 37:22).

* 1:22 1:26; 10:1; Жар 1:6-8; Мыс 24:10.

* 1:23 1:11.

* 1:26 Яки: сапфирден (Мыс 24:10).

* 1:26 Иш 6:1; Дан 7:9.

* 1:27 Жарқыраған нұр Құдайдың салтанатты ұлылығын және еш мінсіз тазалығын бейнелейді. Адам баласы Оның алдына келгенде өзінің рухани ластығы мен күнәкарлығын түсінеді (Иш 6:3,5; Мыс 40:34).

* 2:1 Немесе: адам баласы. (Бұл жазбада 93 рет қолданылған осы қаратпа сөз Езекиелдің мәңгілік Құдай Тағала алдында тұрып, қызмет ететін өткінші пенде екеніне назар аудартады: Жыр 8:5.)

* 2:2 Немесе: жел; яки: Құдайдың лебі, Құдай Рухы (3:12,24; 37:1; Жар 1:2; 2:1).

* 2:5 Яки: (Өзіме) бағынбайтын үрім-бұтақ (Пат1 15:23; Жыр 77:8,17,40,56; 105:7,43; Иш 63:10).

* 2:5 33:33.

* 2:6 28:24; Мих 7:4.

* 2:9 3:1; Ерм 36:2.

* 3:3 Осындағы пайғамбардың «жеуі» оның Құдайдың сөздерін қабылдауын білдіреді (2:8; 3:4; Ерм 15:16; Аян 10:8-11).

* 3:6 Жүн 3:5-10.

* 3:12 Немесе: Жаратқан Иенің нұрлы салтанаты өз тұрағынан көтерілгенде күркіреген зор дауысты естідім (10:4,15-18).

* 3:14 Езекиел халықтың қыңырлана күнә жасай бергеніне және Жаратқан Иенің сол себепті халықтың арасындағы Өзінің тұрағынан бас тартпақшы болғанына қатты қайғырды (3:7,12; 10:4,15-18).

* 3:14 (1:3) Немесе: үстімдегі қолы.

* 3:15 Езр 9:4; Әйүп 2:13; 40:4-5.

* 3:17 33:7-9; Ерм 6:17; Ош 9:8; Абқ 2:1-2.

* 3:20 18:24.

* 3:22 1:3; 3:14.

* 3:26 24:27; 33:22.

* 4:1 Яки: саз тақташа (Абқ 2:2).

* 4:2 17:17; 21:22; Ерм 6:6; 33:4.

* 4:3 Темір таба Құдай мен Иерусалимнің арасындағы қарым-қатынастың үзілгенін және қамалудың қандай қатты болатынын бейнелейді.

* 4:3 Құдайдың Өзі қаланың қамалуын ұйғарып, оның іске асуын бақылайтын болады.

* 4:4 Яки: Солтүстік Исраил патшалығының заңсыз іс-әрекеттерінің кінәсін.

* 4:5 Бұл кезең Сүлеймен патшаның күнәға батқан кезі мен Иерусалимнің және ондағы киелі үйдің қираған уақытының аралығындағы жылдарды қамтыған болса керек. Сол кезеңде киелі үй халықтың жасаған күнәларының кесірінен арамданды.

* 4:6 Яғни Исраилдің оңтүстігіндегі Яһуда патшалығының кінәсін.

* 4:6 Осы 40 күн опасыз Манасаның Яһудаға патшалық құрған кезін (40 жылды) бейнелеп көрсетсе керек (Пат4 21:1-16).

* 4:9 Яки: полба (Мыс 9:32; Иш 28:25).

* 4:10 Шамамен 230 г.

* 4:11 Шамамен 670 мл су.

* 4:14 Сондай етті жеу исраилдіктерге, әсіресе діни қызметкерлерге, қатаң тыйым салынған еді (Леу 22:8; 7:18).

* 4:16 5:16; Леу 26:26.

* 4:17 24:23; 33:10; Леу 26:39.

* 5:1 Яки: бір қанжарды (Бил 3:16).

* 5:1 Иш 7:20.

* 5:2 4:2-8; Ерм 39:1; Леу 26:33.

* 5:9 (Амо 3:2) Яки: Сенің жексұрын тәңірсымақтарыңа (5:11) бола.

* 5:10 Леу 26:29; Заң 28:53-57; Ерм 19:9; Жоқт 2:20; Зәк 11:9.

* 5:12 5:2,16-17; 6:11; 12; 14; Ерм 15:2; Леу 26:25-26.

* 5:13 36:5; 38:19; Иш 1:24; 59:17.

* 5:16 4:16; Леу 26:26.

* 5:17 5:2,16-17; 6:11; 12; 14; Ерм 15:2; 32:23-25.

* 6:2 Исраилдіктер биіктеу жерлеріндегі табыну орындарында жексұрын істер істеп, тау-төбелерді арамдап келген еді (1:3-4; Леу 26:30; Пат4 21:2-3).

* 6:7 Ерм 7:30-34; Леу 26:30-31; Заң 28:26.

* 6:14 Яғни Бет-Диблатаимға (Ерм 48:22). Немесе: Риблаға (Рул 34:11; Пат4 25:6).

* 7:2 Жар 6:13, Ерм 5:31.

* 7:3-4 7:8-9.

* 7:7 33:21; Амо 5:18,20.

* 7:10 Немесе: Зұлымдықтың асатаяғы бүршік атып, тәкаппарлық гүлденіп кетті (Жыр 91:8).

* 7:11 Немесе: Зорлық өсіп шығып, оларды зұлымдықтары үшін жазалайтын таяққа айналды (Иш 10:5; 14:29).

* 7:13 Леу 25:24-28,31.

* 7:13 (7:2-12,[26]) Яки: осы аян.

* 7:18 27:31; Иш 15:3; Амо 8:10.

* 7:18 27:31; Әйүп 1:20; Амо 8:10.

* 7:19 Соф 1:18.

* 7:22 39:23-24; Ерм 18:17.

* 7:22 Яки: Менің асыл қазынама (яғни меншікті жерім мен қалама және сондағы киелі үйіме: Жоқт 2:7-8).

* 7:26 Яки: көрінісін (1:1; 7:13; 8:3).

* 7:27 Бұл адам Ехония патша (Пат4 24:8-16) немесе Седекиях патша (12:10) болса керек.

* 8:1 Б.з.д. 592 ж. 18-қыркүйек (Пат4 24:14-16).

* 8:1 3:14,22; 37:1.

* 8:2 Осы «тұлғаның» сыртқы көрінісінен оның адам баласы емес, Құдайдың періштесі, яғни хабаршысы, екені анық (1:4,7; 40:3-4; Жар 3:24; Жыр 103:4).

* 8:3 (1:1) Яки: аяндарда.

* 8:3 5:11; 8:5; Пат3 14:15; Пат4 21:7,9,21-22; Шеж2 33:7,15.

* 8:4 1:28; 3:22,23.

* 8:5 8:3.

* 8:10 Леу 11:9-19.

* 8:11 Рул 11:16; 16:17-18.

* 8:13 8:6,15-17; Ерм 9:2.

* 8:14 Сол кезде Таяу Шығыстағы көптеген халықтар Тамызға «Өсіп-өнудің пірі» деп табынып, оны маусым-шілде айларындағы құрғақшылық кезеңінде «өлді» деп болжайтын. Әйелдер оны жоқтап, осылай өлімнен тіріледі деп үміттенетін.

* 8:16 Заң 4:19; Шеж2 29:6.

* 8:17 Немесе: олар бұтақшаларын мұрындарына жақындатып ұстап (жұлдыздарға табынып тұрады)!

* 9:2 Яғни алты періштені (9:1; Пат2 24:15-16).

* 9:2 Жіңішке иірілген ақ зығыр жіптен тоқылған асыл мата (Жар 41:42; Мыс 28:39).

* 9:3 Ежелгі киелі шатыр мен киелі үйдегі екі керуб мүсіні Жаратқан Иенің жер бетіндегі тұрағындағы «тағының» бейнесі болатын (Мыс 37:6-9; Пат3 6:23-28; Жыр 79:2; 98:1).

* 9:4 Жыр 118:53,136; Иш 57:15,18.

* 9:6 9:4. (Бұдан бір мыңдай жыл бұрын үйлерінің есік маңдайшаларына жағылған таңбалар Құдайдың халқын қатаң жазадан құтқарып қалған болатын: Мыс 12:7,13.)

* 9:9 8:12.

* 9:11 9:1-3.

* 10:1 (1:5,22; 10:15; Жар 3:24) Яки: төрт тірі тұлғаның.

* 10:1 1:22,26.

* 10:2 9:2-3,11; 10:7.

* 10:2 1:13; 10:7.

* 10:4 Мыс 40:34; Рул 9:15; Шеж2 5:13.

* 10:8 1:8.

* 10:9 1:15-16.

* 10:14 1:10.

* 10:15 (1:3,5-18) Яки: тірі тұлғалардың.

* 10:16 1:21.

* 10:20 1:1,5,22; 10:15.

* 10:21 1:8; 10:8.

* 11:1 22:27; Иш 1:10,23; Ош 5:10.

* 11:1 Пат4 25:23.

* 11:1 11:13.

* 11:3 Немесе: үйлі болатын, яки: шаңырақ көтеретін (Нқл 24:27).

* 11:7 11:3,6; 24:3-13; Мих 3:2-3.

* 11:13 Яки: Мен осы пайғамбарлық сөздерді айтып тұрған кезімде-ақ.

* 11:13 Петалиях есімі — «Жаратқан Ие босатады», ал Бенаях — «Жаратқан Ие салып тұрғызды» дегенді білдіреді. Сондықтан осы адамның істегені де (11:1-3), онымен болған жайт та күткенімізден керісінше.

* 11:15 Олар жер аударылғандар Исраилдегі мұралық меншіктерінен біржола ада болды, әрі олардың Жаратқан Иеге енді қайтып ғибадат етуге құқығы болмайды деп ойлайтын (Пат3 9:7; Ерм 23:39; Жыр 119:5).

* 11:16 Немесе: азғана уақыт бойы Мен Өзім олар үшін барған жақтарында табынатын киелі үй боламын.

* 11:19 18:31; 36:26; Заң 30:6-8; Ерм 32:39-40.

* 11:20 11:12; Жыр 118:4-5,32.

* 11:20 14:11; 37:27; Жар 17:7-8; Мыс 6:7; 19:5-6; Ерм 7:23; 32:38.

* 11:24 8:3; 11:1; 37:1.

* 11:24 (1:1; 8:3; 43:3) Яки: көрсеткен аян.

* 12:2 2:3,7; Иш 6:9-10; 43:8; Ерм 5:21.

* 12:6 Немесе: Исраил еліне (ескертетін) белгі еттім (12:11; 14:8; 20:12,20; 24:24,[27]).

* 12:10 Иш 13:1; Мал 1:1.

* 12:10 Седекиях Ехониях патшаның орнына Яһуда еліне билеуші ретінде тағайындалған еді (7:27; Пат4 24:17).

* 12:11 Немесе: Мен сендер үшін бір (ескертетін) белгімін (12:6).

* 12:13 Жау Седекияхты көзінен айырып, соқыр етіп Бабылға айдап әкетті (Ерм 52:11).

* 12:24 Яки: жағымпаз сәуегейлік (13:6; Пат3 22:13; Ерм 14:13-16).

* 13:4 Яғни сол жалған пайғамбарлар халыққа жыртқыш аң іспетті зор зиян келтірді (Мих 2:11; 3:5; Ән 2:15; Жоқт 5:18).

* 13:5 Иш 13:6.

* 13:5 Себебі олар халыққа рухани қолдау көрсетіп, оны Құдайға қайтып әкелмеді.

* 13:9 (13:23; Ерм 28:15-17) Яки: Жалған аяндар (13:16).

* 13:9 Жыр 1:4-5.

* 13:10 13:16; Иш 57:21; Ерм 6:14; 8:11; 14:13.

* 13:10 13:11-16; 22:28; Жоқт 2:14.

* 13:16 Яки: (Құдай көрсеткен) көрініс (1:1).

* 13:16 13:9,23.

* 13:23 13:9,16.

* 14:7 Леу 17:8,10,13.

* 14:8 Немесе: (басқаларға ескертетін) белгі мен мысал етемін (12:6,11; Шеж2 7:19-22).

* 14:9 Шеж2 18:19-22.

* 14:14 (Жар 6:8,13,18,22; 7:1; Әйүп 1:1,8,22; 2:10; 42:7-10; Дан 1:8; 6:13) Даниял: түпнұсқада осы есімнің Данел деген түрі қолданылған (14:16,[20]-да да солай).

* 14:14 Жар 18:25-26,32.

* 14:20 14:14.

* 16:3 Ежелгі қанахандықтар — аморлықтар, хеттіктер т.б. халықтар жалған тәңірлерге табынып, өзге де жексұрын күнәлар жасайтын. Құдай өз халқына солардың жиренішті салт-дәстүрлерін қабылдауға тыйым салғанымен, халық бұған мойынсұнбай, сол бөтен халықтардың рухани ұрпақтарына айналды (8:9-16; Жар 10:15-19; 15:18-20; 26:34-35; Заң 20:16-18; Бил 3:5-6).

* 16:6 18:23,32.

* 16:8 Рут 3:4,9.

* 16:8 16:59; Мыс 19:3-8; 24:3-12.

* 16:10 9:2; Мыс 28:39.

* 16:13 Осы қымбат маталар мен әшекейлер ежелгі киелі шатырдағы шымылдықтарға әрі діни қызметкерлердің салтанатты киімдеріне, ал таңдаулы тағамдар сонда ұсынылып, халық Жаратқан Иенің алдында жейтін ризашылық тартуларына сілтейді (Мыс 26:31,36; 28:6,8-10,13-23,36-41; 29:2,[40]).

* 16:16 7:20; Пат4 23:7; Шеж2 28:24; Иш 57:3-9; Ош 2:8.

* 16:19 16:13.

* 16:20 20:31; 23:37; Пат4 21:6; Ерм 7:31.

* 16:24 Немесе: жалпақ үй төбесі үстіндегі табыну орындарын.

* 16:30 Немесе: жүрегің қалайша шаршап-шалдыққан!

* 16:39 Яғни басқа елдердің әскерлерінің қолдарына (7:22,24; 16:26,28-29,[37]).

* 16:39 23:26,29; Ош 2:3,9-10.

* 16:43 16:22; Жыр 77:40-43; 105:13; Ерм 3:22.

* 16:44 Яки: «Шешесі қандай болса, қызы да сондай болар».

* 16:45 16:3.

* 16:46 Үлкен қаланың «қыздары»: өзіне қарасты елді мекендер (Еш 15:32; 16:9).

* 16:46 16:51; 23:4,31-33; Ерм 3:8-11.

* 16:46 16:48,53-56,61; Жар 13:11-13; 18:20; 19:24-25.

* 16:48 Яғни сенің және өзіңе қарасты елді мекендеріңнің (16:46).

* 16:51 Ерм 3:11.

* 16:56 Немесе: әпкең Содомның есімін аузыңа да алмайтын едің ғой.

* 16:57 (Пат4 16:5; Шеж2 28:5-6,[23]) Немесе: едомдықтар (Пат4 16:6).

* 16:57 5:14-15; 22:4.

* 16:60 37:26; Иш 55:3; Ерм 31:31-34; 32:40; 50:5.

* 16:61 Яғни саған тәуелді етемін (Иш 2:2-4; 11:9-10).

* 17:2 15:2-6; 20:49; Бил 9:9-15; 14:12-14; Иш 5:1-7.

* 17:3 Алып бүркіт — Набуходоносорды, ал Ливан — Иерусалимді астарлап білдіреді (17:12).

* 17:4 17:12.

* 17:4 Яғни Бабылға (17:12; 16:29; Иш 43:14; Ерм 51:13).

* 17:5 17:13.

* 17:7 17:15.

* 17:10 19:12.

* 17:12 Ехониях (17:4; Пат4 24:11-17).

* 17:13 Яғни Седекияхты (17:5; Пат4 24:17).

* 17:13 Пат4 24:15-16; Ерм 24:1.

* 17:15 17:7; Шеж 2 36:13.

* 17:22 17:23; 20:40; 40:2; Жыр 2:6; Иш 2:2-3.

* 17:22 Бұл уәде Дәуіттің ұлы Ұрпағы — Мәсіхке меңзейді (37:22; 17:4).

* 18:2 Яки: тістері мұқалған.

* 18:2 (Ерм 31:29) Яки: «Әкелері тәттіні көп жегеннен балаларының тістерін құрт жеген».

* 18:9 Яки: шынайы өмірге ие болады. (Демек, ол Жаратқан Иемен тығыз байланыста тұратын болады: Жыр 62:2-4; 72:26,28.)

* 18:13 Леу 19:11,13,15; 20:7,8,10; Жыр 72:17-20.

* 18:17 18:9.

* 18:23 18:30,32; 33:11; Жоқт 3:26,31-33; Ош 11:8.

* 18:24 3:20.

* 18:30 14:6.

* 18:31 11:19-20; 36:26.

* 18:32 Яки: шынайы өмірге ие болыңдар! (18:23,[30])

* 19:1 Сол заманда халық билеушісінің өліміне немесе өзінің құлдырауына қайғыру үшін не болмаса соны алдын ала білдіру үшін жоқтау (кей кезде сықақтап та) қолданылатын (2:10; Иш 14:4-21; Амо 5:1-3).

* 19:2 (Жар 49:8-9) Абдан: арыстанның күшігі.

* 19:4 Яки: Қармақтармен (19:9 да солай).

* 19:4 Пат4 23:34.

* 19:7 Немесе: Олардың жесірлерін әйелдікке алды. (Сол замандағы әдетке сай жаңа патша бұрынғысының артында қалған әйелдерін алатын: Пат2 12:8; 16:21-22.)

* 19:9 Шеж2 36:6.

* 19:10 Немесе: Сен үшін қан (сияқты қызыл шырын) беретін (Жар 49:11).

* 19:11 Жар 49:10-11.

* 19:12 Бұл Набуходоносор мен оның әскерін астарлап білдіреді (17:10).

* 19:13 Яғни Бабыл елінде (20:35).

* 19:14 Пат4 24:20.

* 20:1 Яғни Ехониях патша тұтқындалғаннан кейінгі жетінші жылда (1:2; 40:1; Пат4 24:14-16).

* 20:1 Б.з.д. 591 ж. 14-тамыз.

* 20:4 6:11; Леу 18:2-3,28-30; Шеж2 36:11-14.

* 20:5 Яғни қолымды көтеріп тұрып.

* 20:5 Мыс 6:6,7; 19:4-6.

* 20:6 20:15; Мыс 6:8; 12:51.

* 20:7 20:18,30; Леу 18:30; Еш 24:14.

* 20:9 20:10; Рул 14:4,10-16,20.

* 20:11 Яки: шынайы өмірге ие болады (Леу 18:5; Заң 4:1; Иш 55:3).

* 20:12 Мыс 19:5-6; 20:2,8-11; Леу 19:8,30.

* 20:15 20:6; Рул 14:8,21-23.

* 20:20 Мыс 20:8-11; 31:13; Жар 2:2.

* 20:21 Яки: шынайы өмірге ие болады (20:11).

* 20:25 20:26,39; Жыр 80:12-13; Иш 66:4; Заң 4:27-28; 28:36.

* 20:26 Заң 18:10-13.

* 20:29 Түпнұсқа тілінде «бама».

* 20:30 6:9.

* 20:34 Бұл Жаратқан Иенің ежелде халықты Мысырдан шығарып алғаны сияқты болмақ (20:41; 34:16; Мыс 6:6; Иш 27:9-13).

* 20:35 Мыс 16:1; Ош 2:14-16.

* 20:37 Леу 27:32; Ерм 33:13.

* 20:40 Яғни Сион тауында (Ерм 31:23; Иш 57:13; Жыр 47:2).

* 20:41 (28:25; 36:23) Яки: Өзімнің қандай киелі екенімді.

* 20:47 Осындағы от яки өрт жаудың шабуылын бейнелейді (21:3,[9]).

* 20:47 Яғни әділдер мен зұлымдардың бәрін де (21:3).

* 21:3 20:47.

* 21:9 Қайралып, жалтыратылған семсердің жарқылы от жалынына ұқсайды (20:47).

* 21:10 Яки: (рухани) ұлымның; яғни Яһуда патшасының (21:13; Жыр 2:6-7; Пат2 7:12-14).

* 21:10 Яғни Бабыл әскері (21:19-20).

* 21:10 Яһудилер Дәуіттің әулетінен шыққан патшаларына сенім артатын. Алайда сол патшалар да, халық та Жаратқан Иеге қарсы бас көтергендіктен Оның қорғауынан құр қалды. Асатаяқ патшалық биліктің белгісі болатын (19:14; 21:13; Жар 49:10; Шеж2 36:12-20).

* 21:12 21:6,25; 22:6.

* 21:13 21:10.

* 21:14 Демек, халықтың рухани жағдайына қатты қайғырып, наразыланғаныңды көрсет! (6:11; 20:17; 22:13; Рул 24:10)

* 21:21 Б.з.д. 588 ж. болу керек.

* 21:23 17:13,16; 21:24.

* 21:27 Мұнда осы сөз тіркесі немесе болашақта келетін әділ Патшаға: Дәуіттің Ұрпағы Мәсіхке (34:24; 37:24; Жар 49:10), немесе Бабылдың патшасына сілтейді.

* 21:29 13:9.

* 22:2 23:45; 24:6,9; Пат4 21:16; 24:3-4.

* 22:2 16:2; 20:4; 23:36.

* 22:3 22:6; 23:37; Леу 19:4.

* 22:4 Ош 4:15; 13:1.

* 22:7 22:25; Мыс 20:12; 22:21-22; Леу 19:3; Ерм 7:6; 22:3.

* 22:8 22:26; 20:13; 23:38-39; Леу 19:8,30.

* 22:9 Мысалы, Пат3 21:7-14.

* 22:10 Таурат заңына сәйкес сондай адамдарды өлімге бұйыру қажет болатын (Леу 20:11,[18]).

* 22:11 (18:11; 33:26) Яки: әйелімен жексұрын іс істеген (Леу 18:20; 20:10; Заң 22:22).

* 22:11 Леу 18:9; 20:10,12.

* 22:12 Мыс 23:8; Леу 19:13; 25:36-37; Ерм 3:21.

* 22:13 6:11; 21:14,17.

* 22:14 21:7; 28:9.

* 22:14 5:13; 24:14.

* 22:15 Леу 26:33,40-41.

* 22:18 Иш 1:22,25; Ерм 6:28-30.

* 22:21 Жыр 20:10; Иш 9:19; 30:33; Ерм 9:7; 21:12; Нқм 1:6; Соф 1:18.

* 22:25 Немесе: Пайғамбарларың (Ерм 6:13; Жоқт 4:13; Иш 56:10-11).

* 22:25 Езк 13:19; 22:27-29; Соф 3:3-4.

* 22:26 7:26; 22:8; 44:23; Леу 10:10.

* 22:28 (13:9) Яки: жалған аяндар.

* 22:28 (13:9,[23]) Яки: өтірік болжамдар айтып.

* 22:28 13:7,10-16.

* 22:30 13:5.

* 23:3 16:23-26.

* 23:4 Яғни «Шатыры бар».

* 23:4 Яғни «Ішінде шатыр бар».

* 23:4 Солтүстік Исраилдің астанасы Самария және Яһуданың астанасы Иерусалим сол екі елдің өздерін де білдіреді (Пат3 13:32; 16:8,20; Мыс 19:5-6; Ерм 2:2-3; 3:6-11; Пат3 12:26-33; 13:32; 16:24,28,32; Шеж2 21:10-13).

* 23:6 Немесе: жегілген аттарды айдаған күймешілер.

* 23:7 Немесе: әркімнің бейнесімен (23:14).

* 23:10 Яғни Ассур әскері Солтүстік Исраил елін және астанасы Самарияны басып алып, халқын жер аударып, қаланы талқандады. Сонда басқа халықтар оны табалап мазақтады (16:37-41; 23:29,47-48; Пат4 17:5-6; Ош 2:3,10; Ерм 22:8-9).

* 23:12 Пат4 16:5-18.

* 23:15 Немесе: соғыс күймелерінде қалқан ұстайтын жасақшылардың.

* 23:16 Пат4 20:12-18.

* 23:21 23:3.

* 23:23 21:19; 23:6,12; Ерм 50:21.

* 23:31 16:47; 23:13; Ерм 7:14-15; 25:15,28; Жыр 74:8-9; Абқ 2:16.

* 23:36 16:2; 20:4; 22:2.

* 23:41 16:18-19; Мыс 31:11; Нқл 7:16-17; Иш 57:7; 65:11; Ерм 44:17; Ош 2:8-9.

* 23:42 Немесе: Олар шөл даладан келген сәбалықтар (27:22; 38:13; Әйүп 1:15; 6:19) (я болмаса: себалықтар: Иш 43:3; 45:14; Жое 3:8) болатын.

* 24:1 Б.з.д. 588 ж. 15-қаңтар (Пат4 24:14-16).

* 24:2 Пат4 25:1; Ерм 52:4.

* 24:5 Яки: астына (кептірілген) сүйектерді.

* 24:7 Леу 17:13. (Әрине, қанның бетін жабу да олардың жасаған қылмыстарын ақтай алмас еді. Ал сол қылмыскерлер осы істегендерімен ұждансыздық көрсетті.)

* 24:11 Демек, Иерусалим тұрғындарынан ада болып, өртеніп кетпек (Ерм 21:10).

* 24:23 4:17; Леу 26:39.

* 24:24 12:6,11; 24:27.

* 24:27 24:24.

* 25:2 Ерм 49:1-6.

* 25:4 25:10; Бил 6:3-6; 8:10; Әйүп 1:3.

* 25:8 Сейір: Едомның жері (Заң 2:4-5; Ерм 48:1-47; Соф 2:8).

* 25:8 Шынында Яһуда халқы Жаратқан Иенің таңдап алған меншікті халқы (Оның «көзінің қарашығы») болғандықтан, барлық басқа ұлттардан ерекше болды (16:8,62; Мыс 6:7; 19:5-6; Заң 4:20).

* 25:9 Яки: иығындағы (демек, көрші елдерден қорғансыз ашық жатқан тау беткейіндегі).

* 25:10 25:4.

* 25:12 25:8; Жыр 136:7; Жоқт 4:21-22; Жое 3:19; Абд 10-14.

* 25:16 Ежелде кереттіктер мен філістірлер Крит аралынан Жерорта теңізімен сол өлкеге көшіп келген еді (Пат1 30:14; Пат2 8:18; 15:18; Соф 2:5; Ерм 25:20; 47:1-4).

* 26:1 Пат4 24:14-16.

* 26:1 Б.з.д. 588 ж. 15-қаңтар.

* 26:2 27:1; Пат2 5:11; Иш 23:1; Ерм 25:22; 27:3.

* 26:2 25:2-3,6; 36:2; Жыр 34:21.

* 26:2 Яки: халықтардың қақпасы құлатылып, маған айқара ашылды!

* 26:6 Яки: Жағалаудағы. (Ежелгі Тир қаласының өзі теңіздегі екі бекіністі аралда, ал оған қарасты қалашықтар құрлықта, теңіз жағалауында салынған еді: 26:4-5; Еш 19:29; Иш 23:1; Зәк 9:3-4.)

* 26:15 26:2.

* 27:4 4-9 аяттарда Тир қаласы саудагерлер кемесі ретінде астарлап бейнеленген.

* 27:5 Яки: Сенірдің кипарис ағаштарынан. (Сенір Хермон тауының амор тіліндегі аты болатын: Заң 3:9.)

* 27:10 (Дан 8:20; Иш 66:19; Жар 10:6) Немесе: Парастық (яки патрустық), лудтық және пұттық адамдар (Жар 10:8,13,14,[22]).

* 27:11 (Елш 6:9; 27:5) Немесе: өз әскеріңмен.

* 27:12 38:13; Жүн 1:3.

* 27:13 Грекия: ежелгі Иаван (қазіргі Грекия және батыс Анадолу өлкелері). Тұбал, Мешех: қазіргі орталық Анадолу өлкесінде орналасқан ежелгі елдер (Жар 10:20; Жое 3:6).

* 27:13 Яғни құл-күңмен.

* 27:14 Шығыс Анадолуда (38:6; Жар 10:3), қазіргі аты — Гурун.

* 27:15 25:13; 27:20; Ерм 25:23.

* 27:16 Яғни Сирия (Иш 7:2). Немесе: Едом (25:12).

* 27:17 Миниттік: не бидай түрінің, не ол егіліп, өсіп шыққан жердің аты. Тәтті тағамдар, яки: панаг дәрісі.

* 27:17 Жар 43:11; Ерм 8:22.

* 27:18 Дамаскіге жақын жер.

* 27:19 Мыс 30:24; Жыр 44:9; Иш 43:24; Ерм 6:20.

* 27:21 Пат3 10:15; Иш 60:7.

* 27:22 Пат3 10:1; Шеж1 1:9.

* 27:23 Жар 11:32; Амо 6:2 (Қална не Халне); Пат4 19:12; Амо 1:5.

* 27:24 Немесе: сандықтармен.

* 27:25 Яки: Тарсис кемелері (Иш 2:16).

* 27:26 Бұл атау бабылдық Набуходоносорды астарлап білдірген шығар (17:10; 19:12).

* 27:30 Ерм 6:26; Жүн 3:6.

* 27:31 Жар 37:34.

* 28:2 Яки: Құдай сияқты дана деп (Жар 3:5).

* 28:3 (Дан 1:20; 2:20-23; 5:11-12; Зәк 9:2-3) Немесе: Данелден де данасың (14:14).

* 28:7 Бабылдық әскерлер асқан қатыгездігімен танымал болатын (30:11; 31:12; 32:12; Абқ 1:6-8).

* 28:10 Немесе: құдайсыз. (Ежелгі Финикия, Мысыр және Исраил халықтары ұл балаларына сүндет рәсімін жасайтын: 31:18; 32:19; Жар 17:10-14, ал сол рәсімді ұстанбайтын басқа ұлттарды мәдениетсіз, дөрекі және құдайсыз деп санайтын: Пат1 14:6.)

* 28:12 Немесе: кемелді қалыптың түп нұсқасы. (Осында Тир патшасы сықақталып адамзаттың түп атасы — Адам атаға теңестіріліп бейнеленген: 27:2-4; 28:13; Жар 1:26-27,31.)

* 28:13 31:8-9; Жар 2:8.

* 28:13 (Мыс 28:20) Яки: хризолит.

* 28:13 (Мыс 28:18) Яки: карбункул.

* 28:13 Ежелде Жаратқан Иеге ғибадат етуші бас діни қызметкердің арнайы кеуде қалтасы осындай асыл тастармен және алтын жиектемелермен безендірілетін (Мыс 28:17-20).

* 28:14 Немесе: Мен сені қорғаушы керуб (1:4-5; 9:3; 11:22; Жар 3:24) болуға тағайындап қойдым.

* 28:14 Яғни Сион тауында (20:40; 28:16). (Кезінде Тир патшасы Хирам Сион тауындағы киелі үйді салып, безендіруге қажетті заттармен қамтамасыз еткен болатын: Пат3 5:1,5-12.)

* 28:14 Көне Келісім заманында асыл тастар Құдайға бағышталған халықтың сыртқы белгісі болатын (Мыс 28:17-21; 19:5-6).

* 28:15 28:12; Жар 1:26-27,31; 2:7,21-25; 6:9; 17:1.

* 28:15 28:16-18; Жар 3:1-19; 6:5-6,11; Уағ 7:29.

* 28:16 (Жар 3:23-24) Немесе: Ей, күзетші періште (керуб), сені оттай жарқылдаған асыл тастардың арасынан аластатып қуды.

* 28:22 Сол кезде басқа қалалар және елдермен бірігіп, өздері адал болуға бұрынырақ ант берген Бабыл патшасына қарсы Сидонның да бас көтергені ықтимал (Ерм 27:3). Сондықтан Сидонға жасаған опасыздығы үшін үкім шығарылды (Ерм 27:3,6,8-10).

* 28:22 Немесе: шексіз билігімді.

* 28:25 20:41; 36:23.

* 28:25 Яғни Қанаханға (Исраилге) (Жар 28:13-15; 35:12).

* 28:26 28:22,24; 36:22-23; Мыс 29:46.

* 29:1 Б.з.д. 587 ж. 7-қаңтар.

* 29:2 Ерм 44:30.

* 29:3 Немесе: дәу қолтырауын (крокодил) іспетті (Иш 30:7; 51:9; Жыр 88:11).

* 29:4 Демек, Мен сені де, саған тәуелді әскеріңді де аман-есен жатқан Ніл өзенінің тармақтарынан шығарып алып, жау қолына тапсырамын (38:4-6; Уағ 9:12).

* 29:5 31:18; 32:4-6; 39:4; Ерм 7:33.

* 29:6 Иш 26:6; Ерм 37:1-10.

* 29:8 Яғни Бабыл патшасы Набуходоносордың әскерін (32:2,11-15).

* 29:9 29:3.

* 29:10 Миғдол: Мысырдың солтүстік-шығыс шекарасында (30:6; Мыс 14:2; Ерм 44:1; 46:14). Асуан: ежелгі аты Сиена, Ніл өзенінің бірінші құламасының маңындағы қала (30:6). Құш: қазіргі Мысырдың оңтүстігін, Судан мен Эфиопияның солтүстігін қамтыған ежелгі Нубия мен Құш елдері (30:4,9; 38:5; Жыр 67:32).

* 29:14 Яки: (ежелгі) Патрос (Жоғарғы Египет) (30:14; Ерм 44:1).

* 29:16 17:15-17; Иш 20:1-6; 31:1-3; Ерм 2:18-19,36-37.

* 29:17 Б.з.д. 571 ж. 26-сәуір.

* 29:18 Набуходоносор Тир қаласын б.з.д. 585-571 жж. қамауға алып, қаланың құрлықтағы бөлігін басып алғанымен, аралдағы қорғанды қолына түсіре алмады (26:7-14; Иш 23:1).

* 29:19 Немесе: көптеген халқын. Яки: көптеген жасақшыларын.

* 29:21 Немесе: Исраил халқына күшті билеушіні шығарамын. Яки: Исраил халқы үшін бір мүйізді өсіріп шығарамын (Жыр 131:17; 148:14).

* 29:21 Немесе: Мен олардың арасында сенің аузыңды ашып, сені хабаршы етемін.

* 30:3 7:7,12; Жое 1:15; 2:1-2; Соф 1:7,14; Зәк 14:1.

* 30:4 29:10; 30:5.

* 30:5 Либия: яки Пұт (27:10); Лүдия: яки Луд (27:10); күллі арабтар: немесе күллі жат жұрттықтар (Ерм 25:20; 50:37); Хуб: Солтүстік Африкадағы ежелгі тайпа болғаны ықтимал.

* 30:5 Немесе: (Құдаймен) Келісім жасаған бүкіл Яһуда халқы.

* 30:7 29:12; Ерм 25:19.

* 30:9 Иш 18:2.

* 30:10 Немесе: мол байлығын (29:19; 30:4). Яки: көптеген шулы жасақшыларын.

* 30:11 28:7; Иш 25:3,5.

* 30:13 Мысыр еліндегі ежелгі Ноф қаласы (Ерм 2:16).

* 30:14 Мысырдағы осы ежелгі қаланың грекше аты: Тебес (Ерм 46:25), ол Фива деп те жазылады.

* 30:15 Басқа аты: Пелузиум.

* 30:17 Он: көне грекше аты Хелиополис. Бубаст: түпнұсқадағы аты Пи Бесет.

* 30:18 Ерм 2:16. (Осы ежелгі қаланың аты Тафнис деп те жазылады.)

* 30:20 Б.з.д. 587 ж. 29-сәуір (Ерм 37:5-11).

* 31:1 Б.з.д. 587 ж. 21-маусым.

* 31:3 Ассур патшалығына Бабыл әскері шабуыл жасай берген соң, Мысыр перғауыны Нехо б.з.д. 609 ж. Ассурға көмектесуге Евфрат өзенінің жоғарғы бойындағы Қаркемішке аттанды. Алайда содан нәтиже шықпай, ірі Ассур патшалығы біржола жойылды (31:16; Иш 10:33; Ерм 46:2).

* 31:4 Евфрат, Тигр және олардың тармақтары.

* 31:8 (Жар 2:8-14) Яғни Құдай жаратқан әлемдегі.

* 31:8 Теңесуден тәкаппарлық пен Құдайға бағынбаушылық пайда болды (31:10; Жар 3:1-10).

* 31:9 Яғни Құдай жаратқан әлемде (31:8).

* 31:10 28:17; Иш 14:13; Дан 5:20.

* 31:11 Яғни Бабыл патшасы Набополассарға немесе оның ұлы Набуходоносорға (30:10; 32:11; Дан 5:18).

* 31:16 Демек, басқа елдердің билеушілері ірі Ассур патшалығының басшыларының да өздерінің кебін кигенінен жұбаныш тапты.

* 31:17 31:6,12.

* 31:18 31:9.

* 31:18 29:19; 30:4-8.

* 32:1 Б.з.д. 585 ж. 3-наурыз.

* 32:2 Немесе: қолтырауынға (крокодилге) (29:3; Иш 27:1).

* 32:3 Немесе: көп әскерлерді.

* 32:3 Әйүп 26:13.

* 32:4 29:5; 31:12-13.

* 32:7 30:3,18; Иш 13:10; 34:4; Жое 2:31; 3:15.

* 32:8 Жар 1:14; Жыр 101:26-27; Әйүп 9:7.

* 32:9 Немесе: сенің жойылғаныңнан қалған қалдығыңды жібергенімде.

* 32:12 Яғни бабылдықтар (28:7; 30:11; 31:12).

* 32:16 Немесе: оның зор байлығы. Яки: Оның шулы халқы (29:19; 30:4; 31:2).

* 32:17 Б.з.д. 585 ж. 17-наурыз. Немесе: бірінші айының он бесінші күні, яғни б.з.д. 587 ж. 27-сәуір.

* 32:18 31:14-18; Иш 14:12,15; Ерм 1:10; Ош 6:5.

* 32:19 Немесе: сүндеттелмегендермен (28:10; 31:18).

* 32:19 Иш 14:15-16; 18-20.

* 32:21 Яки: мықты батырлар (32:27; Иш 14:9-12).

* 32:24 Ерм 49:35-39.

* 32:26 Қазіргі Түркиядағы орталық Анадолу өлкесін мекендеген ежелгі халықтар (27:13; 38:2-3; 39:1-2; Жар 10:2).

* 32:27 Пат2 23:8-39.

* 32:30 38:6; 28:21; Ерм 1:15; 25:22,26.

* 33:7 3:17-19.

* 33:8 Леу 26; Заң 28.

* 33:10 14:11.

* 33:10 4:17; 24:23; Леу 26:39.

* 33:11 Яки: шынайы өмірге ие болуын қалаймын (18:23,30-32; Пат2 14:14; Жоқт 3:33; Ош 11:8; 14:1).

* 33:11 Яки: Әйтпесе өлесіңдер, ал бұл сендерге не үшін керек?!

* 33:12 Яки: зұлымдығы үшін құрып кетпейді.

* 33:14 Яки: Таурат заңына сай әділ істерді (Леу 18:5).

* 33:15 (Иш 55:6-7; Ерм 18:7-8) Яки: өлімге бұйырылмай, тірі қалады.

* 33:19 Яки: тірі қалады (33:11,15,[16]).

* 33:21 Б.з.д. 585 ж. 8-қаңтар (Пат4 24:14-16).

* 33:21 Пат4 25:3-4.

* 33:22 1:3.

* 33:22 3:26.

* 33:25 Елдің шынайы иесі — Жаратқан Ие. Ол Исраил халқына елді мына шартпен табыстаған еді: олар Оның өздерімен жасаған Келісіміне адал болып, Таураттағы заңдар мен ережелерді орындауға тиісті болды (Жар 9:4; Мыс 19:5; 20:1-3,13; Заң 4:1-2,23-27).

* 33:26 18:11; 22:11.

* 33:31 22:27; Иш 29:13; 33:15.

* 33:33 2:5; Пат1 3:20; Ерм 8:9.

* 34:2 (Рул 27:17; Ерм 23:1) Яғни Исраилдің патшасы, әміршілері және діни қызметкерлері.

* 34:2 Заң 17:15-20.

* 34:4 (Ерм 23:2) Немесе: айдалып әкетілгендерін (34:16,[21]).

* 34:4 Леу 25:43.

* 34:10 13:23; 34:2; Ерм 52:9-11,24-27.

* 34:12 30:3; 7:7; 33:21; Амо 5:18-20; Соф 1:15.

* 34:15 Жыр 23:1; Ерм 23:3; Мих 4:6-8.

* 34:16 Немесе: қуылып кеткендерін (34:4,[21]).

* 34:17 34:11-12.

* 34:17 20:38; 34:20-22; Мал 4:1.

* 34:20 34:10,16-17.

* 34:21 34:4,16; Зәк 11:5.

* 34:23 Яғни ежелгі Дәуіт патшаның ұрпағын (Пат1 16:13; Пат2 7:8-16; Мат 1:1; 9:27; 21:9; 22:42; Рим 1:3).

* 34:25 (Иш 54:7-10) Яки: татулық туралы Келісім.

* 34:26 Леу 26:3-5; Заң 28:12.

* 34:27 Леу 26:13; Ерм 2:20.

* 34:28 Леу 26:6-8; Заң 28:7,13.

* 34:30 Мыс 6:7; Леу 26:12; Заң 28:9-10.

* 35:2 Яки: Едом халқының таулы жеріне (35:12; 36:5; Жар 36:8).

* 35:2 26:2.

* 35:5 25:12; Жыр 136:7; Амо 1:11-12.

* 36:1 Яғни Исраилдің таулы жерлеріндегі қырат-қырқаларына (36:2,8-10).

* 36:1 6:1-3.

* 36:2 25:3; 26:2.

* 36:7 Яки: Мұны қолымды көтеріп тұрып ант етемін (20:5; Заң 32:40).

* 36:9 Леу 26:3-5,10.

* 36:10 36:33; Иш 58:12.

* 36:11 Жар 1:28; 9:1,7.

* 36:12 6:3-7; 36:29-30.

* 36:13 Рул 13:32; 14:3,31.

* 36:15 Немесе: балаларынан айырмайсыңдар.

* 36:18 23:36-38; Леу 20:22-25; Рул 35:29-34; Ерм 2:7.

* 36:19 Леу 26:33.

* 36:20 14:11; 21:11; Мыс 19:5-6; Иш 52:5; Ерм 33:24.

* 36:20 12:16; Мыс 32:11-13; Рул 14:15-16; Дан 9:18-19; Нех 1:6-11.

* 36:23 20:41; 38:23; Иш 5:16.

* 36:24 Заң 30:1-5.

* 36:25 Рул 19:11-19; Жыр 50:9; Зәк 13:1; Ош 14:3.

* 36:27 37:14; 39:29; Иш 44:3; Жое 2:28-29.

* 36:26-27 11:19-20; 18:31; 37:14; Заң 30:6-8; Жыр 50:12; Ерм 32:39-40.

* 36:28 14:11; 37:23 Заң 8:1; Ерм 31:33.

* 36:32 (16:63; 20:43-44; 36:22; Заң 9:5; Езр 9:6; Дан 9:18-19) Яки: ұялып қысылыңдар!

* 36:33 36:25; Леу 16:29-30.

* 36:33 36:10.

* 36:35 37:13, Иш 51:3.

* 36:38 36:33; 34:31.

* 37:1 36:27; 37:8-10,14.

* 37:5 37:9; Жар 1:30; 2:7; Жыр 103:29-30.

* 37:8 Түпнұсқа тіліндегі «леп» сөзі контекске сай «леп», «жел» немесе «рух» деген мағыналарды білдіре алады (3:14; 8:3; 11:1; 37:9-10; Жар 2:7; Әйүп 12:10; 33:4; Дан 5:23).

* 37:9 Заң 28:25-26; Ерм 34:17-20.

* 37:10 Яки: өзіме тапсырғанындай пайғамбарлық сөз айттым.

* 37:14 11:19; 36:27; 39:29; Зәк 12:10.

* 37:16 Ефрем: Солтүстік Исраилдің жетекші руы (Жар 48:3-5; Еш 17:17; Ош 5:3,11-14).

* 37:16 Рул 17:2.

* 37:19 Демек, Жаратқан Ие Сүлеймен патшаның қайтыс болған кезінен бері бір-бірінен бөлініп кеткен Солтүстік Исраил мен Яһуданың патшалықтарын (Пат3 11:42-43; 12:15-20) қайтадан біріктірмек.

* 37:22 36:1-2,8-10.

* 37:23 5:11; 20:43; 36:25; Ерм 30:22.

* 37:24 Яғни Дәуіттің әулетінен шыққан билеуші (34:23-24; Ерм 30:9; Пат2 7:16).

* 37:24 36:27; Заң 4:1.

* 37:25 28:25; Жар 28:13-15; 35:12; Еш 1:2; 24:8,11-13.

* 37:25 37:24; Ош 3:5.

* 37:26 Яки: татулық туралы Келісім (Рул 25:12; Иш 54:10; 55:3; 61:8).

* 37:26 Жар 15:5; 22:17; 26:4; 28:14; 32:12; Мыс 40:35.

* 37:28 Мыс 19:5-6; Леу 19:2; 22:32.

* 38:2 Гог: б.з.д. 660 ж. оңтүстік-батыс Анадолудағы Лүдия еліне патшалық құрған Гүгес патшасы болуы мүмкін (38:3,[15]). Мешех, Тұбал: 27:13; 32:26; Жар 10:2; Жыр 119:5. Бас әмірші: немесе Рош. (Түпнұсқада «бас» дегенді білдіретін осы сөздің бір елдің аты болуы да мүмкін.)

* 38:5 27:10; Жар 10:6.

* 38:6 Гомер: Япшінің ұрпағы (Жар 10:2-3). Осы есімнің ежелгі сақ тайпасының бір тармағы болып, Қара теңіздің солтүстік жағасын мекендеген көшпенді гимерлерді білдіруі мүмкін.

* 38:6 27:14.

* 38:11 Яки: кесе-көлденең бөренемен бекітілетін қақпалары (Нех 3:6).

* 38:13 27:12,15,22-23.

* 38:22 5:17; 13:11; Жар 19:24; Еш 10:11; Жыр 10:6; 17:13; Иш 29:6; 30:30-33.

* 39:1 38:2.

* 39:2 Яки: Исраилдің тауларына (қырат-қырқаларына) (36:1-4; 38:4,[15]).

* 39:7 Яки: арасында танытып білдіремін (36:21; 39:25).

* 39:11 Яки: Абарим аңғарында (Рул 33:47-48; Ерм 22:20).

* 39:11 Яки: «Хамон-Гог аңғары».

* 39:12 Заң 21:23.

* 39:13 Немесе: танытатын (жеңіс) күні естерінде айрықша сақталатын күн болып қалады.

* 39:15 39:11.

* 39:16 Яки: «Әскер» (39:11; 7:12).

* 39:17 39:4; Соф 1:7.

* 39:18 Заң 32:14; Жыр 21:13.

* 39:24 22:2-16; 7:22; Дан 7:9-11.

* 39:25 Леу 26:44-46; Заң 4:30-31.

* 39:29 36:27; 37:14; Иш 32:15.

* 40:1 Б.з.д. 573 ж. 28-сәуір (33:21; Пат4 24:14-16; 25:1-4,8-11).

* 40:2 (1:1; 8:3) Яки: көрсеткен аяндарда.

* 40:2 Демек, Иерусалимдегі Сион тауына. (Көріністегі таудың зәулімдігі Сион тауының рухани маңыздылығын астарлап білдіреді: 17:22-23; Иш 2:2; Мих 4:1; Зәк 14:10; Жыр 47:3.)

* 40:3 Осы ерекше түрінен оның жай адам емес, періште, яғни Құдайдың хабаршысы, екені айқын (1:7).

* 40:3 Яғни өлшеуіш қамыс таяқ.

* 40:5 40:3.

* 40:5 Қалыпты шынтақ — 45 см, ұзындау шынтақ — 52,5 см, ал өлшеуіш таяқ — 315 см-ге тең болатын.

* 40:7 Киелі үйдің қасиеттілігін қорғайтын күзетшілердің бөлмелері (40:36; Езр 2:62-63).

* 40:10 Яки: бағаналардың.

* 40:15 Яки: Қақпа ғимаратының сырт жаққа қарап тұрған кіреберісі мен оның бағаналы кіреберісінің аралығы.

* 40:16 Немесе: терезелердің қақпақтарын жабуға болатын.

* 40:17 Осы бөлмелер Құдайға ғибадат етуге келген халықтың қолдануына арналған болса керек (Ерм 35:2,[4]).

* 40:18 Яки: Сыртқы аула ішкі аулаға қарағанда төменірек орналасқан еді.

* 40:21 40:6-15.

* 40:23 Демек, діни қызметкерлердің ауласына (40:19,47; 42:13-15).

* 40:23 40:19,27-28.

* 40:38 Леу 1:9,13.

* 40:44 Немесе: Ішкі аулада, қақпа ғимаратының сыртында, әншілерге арналған бөлме бар еді.

* 40:45 Рул 3:32,38.

* 40:46 42:13; 43:19; 44:15; 48:11; Пат2 8:17; Пат3 1:8; 2:35; 4:4.

* 40:49 Пат3 7:15.

* 41:1 41:23.

* 41:5 (Пат3 6:5-6,[8]) Яки: бүйір бөлмелердің.

* 41:6 Олар қойма мен қазынаға арналған шығар (Пат3 7:51; Шеж2 31:11-12; Нех 13:12; Мал 3:10).

* 41:6 Немесе: Қосалқы бөлмелер тірелетін шығыңқы бағаналар салыныпты.

* 41:8 40:5.

* 41:14 40:47.

* 41:18 Жар 3:24; Мыс 25:18; Пат3 6:29.

* 41:19 10:14.

* 41:22 Мыс 29:12.

* 41:22 40:3; 41:1,13.

* 41:22 44:15-16; Мыс 25:23,30: Леу 24:5-9; Пат3 6:20.

* 42:1 Яғни діни қызметкерлерге арналған бөлмелерге (42:13-14).

* 42:10 Немесе: шығыс.

* 42:11 42:3.

* 42:13 Леу 6:16,17,26; 7:6; 10:13; 24:9; Рул 18:9-10.

* 43:2 Бұдан бұрын Езекиел пайғамбар Құдайдың нұрлы салтанатының киелі үйден шығыс жаққа қарай шығып кеткенін байқаған еді (10:18-19; 11:22-23).

* 43:2 1:24.

* 43:3 (1:1; 8:3) Яки: осы аян.

* 43:3 1:1-3; 3:23; 8:4; 9:1,3,5; 32:18.

* 43:5 Мыс 40:34-35; Пат3 8:10-11.

* 43:7 1:26; 10:1; 37:26-28; 48:35; Шеж1 28:2-3; Жыр 98:5,9; 131:6-8.

* 43:7 23:38-39; 39:7; 43:9; Леу 26:30; Ерм 16:18.

* 43:12 40:2; 42:20; Жыр 98:9; Жое 3:17.

* 43:13 Мыс 27:1-8; Шеж2 4:1.

* 43:13 (40:5; 41:8) Ұзындау шынтақ: 52,5 см.

* 43:13 Қарыс: 22,5 см.

* 43:18 Мыс 40:29; Леу 1:5,11.

* 43:19 40:46; Пат2 8:17; Пат3 1:8.

* 43:20 Леу 16:18.

* 43:24 Леу 2:13.

* 44:2 43:4.

* 44:5 Яки: жарлықтар мен тағылымдардың.

* 44:6 2:3-5.

* 44:7 Ерм 9:25.

* 44:7 Леу 3:3.

* 44:11 Рул 3:6-8; 18:2-3,21-22.

* 44:15 40:46; 48:11; Пат3 1:8; 2:35.

* 44:15 44:7.

* 44:17 (Мыс 28:39-40; Леу 16:4) Яки: ішкиімдері де кенеп матадан болсын.

* 44:17 44:18; Мыс 28:42; 39:27-29.

* 44:18 Мыс 28:39-43; 39:28; Леу 16:4.

* 44:19 Яки: халықты Өзіме ерекше бағыштап, киелі етіп жүрер. (Құдайдың қызметіне айрықша тағайындалмаған адамдар содан Қорахтың тобы іспетті зиян шегер еді: 42:14; 46:20; Мыс 19:10-13,21-23; Леу 6:24-29; 16:4; Рул 16:5-11,25-33.)

* 44:20 Леу 21:5.

* 44:21 Леу 10:9.

* 44:22 Леу 21:7,13-14.

* 44:23 22:26; Леу 10:10,11; Соф 3:4; Хақ 2:11-13; Мал 2:6-7.

* 44:24 Заң 17:8-13; Шеж1 23:4; Шеж2 19:8-10.

* 44:24 20:12; Леу 23:2; Иш 58:13-14.

* 44:25 Леу 21:1-4.

* 44:26 Рул 19:11-13.

* 44:28 Рул 18:20-21; Заң 18:1-5; Еш 13:33.

* 44:29 Леу 14:13; 27:21; Рул 18:9,14.

* 44:30 Рул 15:20-21; 18:11-12; Шеж2 31:4-6; Нех 10:35-37.

* 44:31 Леу 17:15; 22:8.

* 45:1 47:13,21; 48:29; Рул 26:53; 34:13.

* 45:1 Бір (ұзындау) шынтақ — 52,5 см (40:5). Немесе: ені он мың шынтақ.

* 45:2 Яки: киелі орынға (42:20).

* 45:4 48:10.

* 45:5 48:13.

* 45:6 48:15-18,30-35.

* 45:8 37:24; 48:21; 46:16-18.

* 45:9 22:25; Пат3 21:1-16; Ерм 22:1-5,13-17.

* 45:10 Ефа — астық сияқты қатты заттарды, бат — зәйтүн майы сияқты сұйық заттарды өлшейтін ыдыстар. Екеуі де шамамен 22 л көлемін қамтитын (45:24; Леу 19:35:36; Заң 25:13-16; Мих 6:10-12).

* 45:11 Хомер: шамамен 220 л.

* 45:12 Сол заманғы мысқал (яки шекел) шамамен 11,4 г, гераһ 0,57 г, ал мина шамамен 680 г қамтитын. (Кейінірек мысқалдың салмағы көбейтіліп, елу мысқал бір минаны құрайтын болды.)

* 45:14 Қор, хомер (яки үлкен қап): шамамен 220 л, бат: шамамен 22 л (45:10-11).

* 45:18 43:22-26; Леу 16:16,33.

* 45:19 43:14,17,20; Леу 16:18-20.

* 45:24 Немесе: бір ефадан (шамамен 22 л) (45:10).

* 45:24 Немесе: бір һіннен (шамамен 4 л) (44:11; Мыс 30:24).

* 46:1 Сыртқы ауланың Шығыс қақпа ғимараты ұдайы жабық тұратын (44:2). Ішкі ауланың Шығыс қақпа ғимараты тек демалыс және мейрам күндері ашылатын.

* 46:2 Сол жерден әмірші ішкі ауладағы үлкен құрбандық үстелінде құрбандықтардың Жаратқан Иеге ұсынылғанын байқай алатын. Бірақ оның ішкі аулаға кіруіне болмайтын (44:3; 45:19; 46:8,12; Шеж2 26:16-21; Рул 16:40; 18:7).

* 46:5 Пұт, қадақ: 45:10,24.

* 46:8 44:3; 46:2.

* 46:11 45:18-25.

* 46:12 44:3; 45:17; 46:1-2,8; Леу 1:3; 23:38.

* 46:14 Яки: ефаның алтыдан бір бөлігі (шамамен 3,6 л: 45:10) мөлшерінде.

* 46:14 Яки: һіннің үштен бір бөлігі (шамамен 1,3 л: 4:11; 45:24) мөлшерінде.

* 46:17 Мерекелі жыл әрбір 50 жылда тойланатын (Леу 25:13).

* 46:18 45:8; Пат3 21:1-19.

* 46:19 42:9.

* 46:20 Құдайдың қызметіне айрықша тағайындалмаған адамдар содан зиян шегер еді (42:13-14; 44:19).

* 47:1 Яки кісі (40:3).

* 47:1 41:1.

* 47:1 Жыр 35:9; 45:5; Жое 3:18; Зәк 13:1; 14:8; Аян 22:1.

* 47:8 Яки: Тұзды теңізге (Заң 3:17; Еш 3:16; Иш 25:6; 41:17-19; 44:3).

* 47:12 47:7; Жыр 1:3; Ерм 17:7-8; Зәк 4:3,6,14; Аян 22:2.

* 47:13 45:1; Рул 34:1-12; Еш 14:1,5. (Патшалар қызметкерлеріне еткен қызметтері үшін жер үлестерін пайдалануға табыстағандай, Құдай Өзінің халқына мекендейтін жерін табыстады: 33:25; 46:17; Рул 23:21; Заң 32:8-9; 33:5; Бил 8:23; Иш 49:8.)

* 47:13 Жүсіпке тұңғыштық жолы беріліп, оның екі ұлы Ефрем мен Манасаға бір-бір үлестен тиді (48:4-5; Жар 48:5,15-16; 49:26).

* 47:14 20:6; Жар 12:7; 13:14-17; 17:8-9; 26:3; 28:13.

* 47:15 Рул 34:1-12.

* 47:18 Яғни бұрынғы Өлі теңізге (47:8).

* 47:19 (Хасасон-)Тамар Ен-Геди деп те аталды (Шеж2 20:2).

* 47:19 Рул 20:1,13.

* 47:19 48:28.

* 47:20 Пат4 14:25.

* 47:22 22:7; Леу 19:34; Рул 9:14; 15:15.

* 47:22 Иш 56:3,6-8.

* 48:8 13,125 км.

* 48:8 Яғни ғибадатхана, киелі үй (45:3-4; Иш 12:6; 33:20-22).

* 48:9 (45:1-4) Немесе: он мың шынтақ.

* 48:11 44:10,15.

* 48:13 (48:9; 45:1-4) Немесе: он мың шынтақ.

* 48:21 45:7-8.

* 48:28 47:19.

* 48:30 Жар 35:23-26; Рул 1:5-15,20-50.

* 48:31 Яки: үш қақпа ғимараты (дарбазасы). (Осыдан кейінгі үш аятта да солай. 8:5; Нех 2:13; 3:1.)

* 48:35 35:10; Иш 12:6; Ерм 3:17; Зәк 2:10.

* 1:1 Б.з.д. 605 ж. (Бабылдықтар жаңа патшаның билік құрған бірінші жылын келесі Жаңа жыл мерекесінен бастап қана есептесе, исраилдіктер Жаңа жыл мерекесіне дейінгі кезеңді патшаның билік құрған бірінші жылы деп санайтын. Сонымен бұл екі түрлі жыл санау жүйесінің арасында бір жылдық айырмашылық болатын.)

* 1:2 Шеж2 36:5-7.

* 1:2 Немесе: Бабыл еліне. (Шинар: Бабыл қаласының төңірегіндегі жазық. Шинар мен Бабыл ежелде-ақ Құдайға қарсы тұрған адамдардың ордасы болатын: Жар 10:10; 11:2.)

* 1:4 Бабыл патшалығындағы күнделікті қолданылатын тіл арамей тілі болса, оқымыстылар, жұлдызшылар және абыздар сына жазуымен жазылған ежелгі Шумер және Аккад тілдеріндегі көне жазбаларға ерекше мән беретін (1:20; 2:2,[4]).

* 1:6 Немесе: Мисайл.

* 1:7 Осылайша Бабыл билеушілері жас жігіттерге деген үстемдігін көрсетіп, олардың толық болмыстары мен бағышталғандығын Бабыл елі мен патшасына ауыстырмақ болды.

* 1:8 Исраилдіктер ет тағамдарын жалпы ұнатқанмен, адал (халал) емес хайуандардың етін әрі жалған тәңірлерге арнап шалынған малдың етін жеуден бас тартуға міндетті болатын (Леу 11; Заң 14:3-20).

* 1:12 Яки: тек көкөніс, жеміс-жидек, дәнді дақылдар сияқты тағамдар (1:8).

* 1:17 Яки: (бейнелі) көріністер.

* 1:20 Немесе: сәуегейлері мен балгерлерінен. (Сондай «әулиелер» басқа адамдар білмейтін жайттар, әсіресе болашақ, туралы ерекше мәліметіміз бар деп мақтанып жүретін.)

* 1:21 Парсы патшасы Кир Бабыл қаласын б.з.д. 539 ж. басып алып, бүкіл елге билік құрды (10:1).

* 2:1 Б.з.д. 604 ж. (Содан бұрын Набуходоносор оңтүстік Иракты мекендеген халдей тайпаларына ғана билік құрған еді.)

* 2:2 Немесе: халдейлерді. (Халдей ғұламалары Бабыл елінде жұлдыз санаушылық пен сәуегейліктерімен әйгілі болатын.)

* 2:4 Осы жерден бастап, 7:28-ге дейін түпнұсқа мәтіні көне арамей тілінде жазылған.

* 2:11 (5:11) Немесе: Құдайдан (Жар 41:39).

* 2:18 Немесе: көк пен жерді жаратқан шынайы Құдайдан. (Бабылдық ғұламалар мен жұлдызшылар адамдардың тағдырына жұлдыздар әсер етеді деп сенсе, Даниял осы сөзі арқылы жұлдыздардың қозғалысы да, күллі адамзаттың тағдыры да жалғыз шынайы Құдайдың қолында екеніне деген сенімін білдірді.)

* 2:22 5:11,14; Жыр 35:10; 103:2.

* 2:24 2:14.

* 2:31 Яки: бір адамның дәу мүсіні.

* 2:34 2:45.

* 2:40 Яки: болат секілді.

* 2:43 Немесе: өзара қыз алысып, қыз берісіп құдаласады.

* 2:46 Сол заманғы әдет-ғұрыпқа сай мұндай қошемет тек тәңірге не патшаға ғана көрсетілетін. Набуходоносор осылай етуі арқылы негізінде Даниял сиынатын Құдай Тағалаға ғибадат еткен шығар (2:47).

* 2:49 Яки: Патшаның қақпасында (Ест 2:19).

* 3:1 Мұның не бір жалған тәңірдің, не патшаның өзінің алтын жалатқан мүсіні болғаны ықтимал (Иш 40:19; 41:7; Ерм 10:3-4; Мыс 20:3-6).

* 3:1 Қазіргі Иракта орналасқан осы жердің аты Деир деп те жазылады.

* 3:5 Немесе: волынка.

* 3:6 Бабыл еліндегі кірпіш күйдіруге арналған үлкен пештер кейде өлім жазасын орындауға да қолданылатын (Ерм 29:22).

* 3:8 2:10.

* 3:25 3:17; Жыр 90:2-4,7-11; Иш 43:2; Ерм 1:8,19; 15:21.

* 3:25 Сол заманда бабылдықтар өздері табынатын (жалған) тәңірлердің балалары бар деп иланатын. Кейде періштелер де Құдайдың ұлдары (яғни өкілдері) деп аталатын (Әйүп 1:6).

* 3:28 Яки: хабаршысын, өкілін (2:25).

* 3:31 Ескерту: Кейбір аудармаларда келесі 31-33 аяттар (яғни 3:31-33) 4:1-3 болып көрсетілген. Сол аудармаларда 4-тараудың аяттары үш санға ығыстырылып, 4:4-37 аяттары аралығында қамтылған.

* 4:5 Немесе: Киелі Құдайдың Рухы бар. (Келесі аятта да солай.)

* 4:6 Немесе: Балташазар, абыздардың (сәуегейлердің) үстінен қарайтын басшы! (Даниял пайғамбар ешқандай сәуегейлікпен айналыспағанмен патша Даниялдың Құдай берген дарынына көзі жетіп, оны сол білгіштердің үстінен қарайтын бақылаушы етіп қойған еді: 2:48.)

* 4:7 4:17; Езк 31:3.

* 4:10 Немесе: Қарасам, бәрін күзететін (яки: ұдайы сергек жүретін) қасиетті (періште) көктен түсіп келе жатыр екен!

* 4:13 Яки: (Құдай бұйырған) бүкіл кезеңді. Немесе: жеті жылды (20,22,29-аяттарда да солай).

* 4:14 Яки: қасиетті періштелер (4:10).

* 4:14 Немесе: (осы дүниелік) адамдардың.

* 4:14 4:22,29; 5:21.

* 4:15 (4:5-6; 5:11,[14]) Немесе: сенің бойыңда Киелі Құдайдың Рухы бар екен.

* 4:19 Бұл суреттеме Бабыл мұнарасын салмақ болғандардың ой-ниетін еске түсіреді (Жар 11:4).

* 4:20 4:10.

* 4:25 Себебі Набуходоносор Құдайдың Даниял пайғамбар арқылы жіберген ескертуіне ден қоймай, теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түспеді.

* 4:26 Немесе: патшалық сарайының жалпақ төбесінде. (Сол өлкедегі үйлердің төбелері жалпақ, демалуға ыңғайлы.)

* 4:31 Немесе: көкке.

* 4:32 Немесе: Ол аспандағы шоқжұлдыздарға да.

* 4:32 Әйүп 9:12; Иш 45:9.

* 4:33 Яки: Кеңесшілерім мен әкімдерім (немесе: ақсүйектерім).

* 4:34 4:23; 5:23.

* 5:1 Бұдан басқа да тарихи деректерге сай, Бабыл патшасы Набонидтың мұрагері Белшазар б.з.д. 556-539 жж. әкесінің Бабылдан алшақ кеткен кездерінде оның орнын басып билік жүргізіп, патша (не билеуші) деген атаққа ие болды.

* 5:2 Немесе: (Бабыл патшалығына) бұрынырақ билік құрған Набуходоносор. (Сол заманда бір патша бұрынғы патшалардың әулетінен шықпаса да, соларды өз әкесі не атасы, ал өзін солардың ұрпағымын деп атайтын.)

* 5:2 (1:2; Шеж2 36:7; Пат4 24:13) Бұл ыдыстар жалғыз Құдайға бағышталған қасиетті бұйымдар еді (Мыс 37:16; Шеж2 4:8; 5:1,5; 6:1,14,18,[41]).

* 5:2 Яғни әйелдері әрі күңдерімен.

* 5:7 Патшалар, ханзадалар және бас уәзірлер ғана осындай қымбат киім киіп, алқа тағатын (Жар 41:42; Ест 3:10; 6:11).

* 5:10 Немесе: патшаның анасы.

* 5:11 (4:5-6,15; 5:14) Немесе: Патшалығыңызда бойында Киелі Құдайдың Рухы бар бір адам.

* 5:11 Яғни Набуходоносордың (5:2).

* 5:11 2:48; 4:6.

* 5:12 Яки: қиын сұрақтар мен сөздерді.

* 5:21 Немесе: жабайы есектермен (Жар 16:12).

* 5:21 4:14,22,29.

* 5:22 Немесе: оның ұлы (яки: оның тағына отырған патша: 5:2).

* 5:23 4:23,34.

* 5:25 Яғни: Бір мина, бір мина, бір текел және жарты (мина). (Мина, текел, жарты мина кәдімгі күміс не бақыр теңгелер болатын. Түпнұсқадағы «у» «және» дегенді білдіреді. Сол сөздерді былай деп те аударуға болады: «Саналған, саналған, таразыда тартылған және жартыланған», яғни бөлінген.)

* 5:28 Перес: (парсин сөзінің жекеше түрі) түпнұсқа тілінде «жарты мина», «жартыланған» (яки: «бөлінген») және «парсы» деген сөздерді білдіре алады.

* 5:30 Яки: Бабыл елінің билеушісі (5:2; 1:4).

* 5:31 6:28.

* 6:5 Яғни Таурат заңына.

* 6:7 Ескерту: Даналық пен басқа әр түрлі жақсылық атаулының бастауы — Құдай Тағала (2:28-3; Нқл 1:7; Жыр 22:1; 83:12; 86:7). Оған емес, тек бір пендеге ғана бас ұрып, өтініш жасау — күнә.

* 6:10 9:4,19; Жыр 33:2,5; 54:17-18; 94:6-7.

* 6:24 Отбасын түгелдей осылай жазалау парсылардың әдет-ғұрыптарына сай еді (Ест 8:11).

* 6:25 Немесе: Дарий өз еліндегі (патшалығындағы).

* 6:26 Яки: Себебі Ол — мәңгі тірі Құдай Тағала.

* 6:28 Немесе: Дарийдің және парсы патшасы Кирдің. (Тарихшылардың көбі мұндағы Дарий мен Кир есімдері екі бөлек патша емес, бір патшаның екі түрлі есімі деп түсіндіреді: 5:31.)

* 7:2 Сол замандағы исраилдіктерге ұлан-ғайыр, тынымсыз теңіз құпия да қауіпті болып көрінетін. Олар бір-бірімен жауласып отыратын басқа халықтарды кейде осы теңізбен салыстыратын (Иш 57:20; 17:12-13; Жыр 106:23-29).

* 7:4 Немесе: адамдікіндей (яғни жай пенденікіндей) жүрек те. (Бұл айуан Бабыл патшалығын бейнелейді: 7:17. Осы көріністің Бабылдың ең күшті патшасы Набуходоносордың бір кезде билігінен айырылғанына сілтеуі де мүмкін: 2:37,38; 4:28-34; Ерм 49:19-22; Жыр 48:21.)

* 7:5 Немесе: Оның аузынан үш азу тіс шығып тұр екен. (Бұл айуан мидиялықтар мен парсылардың патшалығын білдіреді: 8:20.)

* 7:6 Бұл айуан Ескендір Зұлқарнайын мен оның ізбасарларының патшалықтарын білдірсе керек (2:39; 8:21-25).

* 7:7 Осы төртінші айуан Рим патшалығын бейнелесе керек (2:40).

* 7:9 Немесе: Ежелгі заманнан бері жасап келе жатқан (Құдай Тағала: 7:13,22; Жыр 89:2-3; Иш 6:1; 9:6; Езк 1:25-28).

* 7:9 Езк 1:13-19.

* 7:10 Мыс 32:32; Жыр 55:9; Мал 3:16.

* 7:11 7:8,25.

* 7:13 Яки: аяндарда.

* 7:13 Осында Құдайдың қасынан келетін Құтқарушы «Мәсіх» туралы астарлап айтылған. Аспандағы бұлттар мұнда Құдайдың нұрлы салтанатын білдіреді (Мыс 16:10; 19:9; 24:16; 40:34-38; Шеж2 5:13-14).

* 7:14 Немесе: Оған бас ұра тағзым етіп, қызмет көрсететін болады.

* 7:15 Яки: аяндарым.

* 7:16 Яки: періштелердің (7:10).

* 7:17 Немесе: жерден шығатын.

* 7:18 Яки: Құдай Тағалаға, яғни Жаратқан Иеге (7:22,27; Жар 1:1).

* 7:20 7:8,11.

* 7:22 7:9,13.

* 7:25 Яки: бір жылға, екі жылға және жарты жылға (8:24; 12:7,11-12).

* 8:1 Шамамен б.з.д. 551 ж. (5:1).

* 8:2 Немесе: Улай атты өзен саласының жанында. (Парсы шығанағына жақын орналасқан Сузы (яки: Сузан) қорғаны ежелгі парсы патшалығының төрт басты қаласының біреуі еді: Ест 1:2; Нех 1:1.)

* 8:3 Қошқар ежелгі парсы патшасының ресми белгісі болатын (8:20).

* 8:5 8:21.

* 8:9 «Көрікті ел» Исраилді білдірсе керек (8:10-12; 11:16,41; Езк 20:6; Заң 8:7).

* 8:10 Яки: Құдайға бағышталған адамдарға (12:3).

* 8:11 Яки: Құдайдың жер бетіндегі киелі тұрағын (Мыс 25:8-9; 29:42-45; Шеж2 6:18-21).

* 8:12 Немесе: Оның әділетсіздігіне бола Құдайға бағышталғандар жеңіліп, күнделікті құрбандыққа тыйым салынып, шынайы ғибадат аяқ асты етілді.

* 8:13 11:31.

* 8:14 Яки: 1150 тәулікке (шамамен үш жылға: 7:25; 8:26; Жаратқан Иеге арналған құрбандықтар кеште және таңда шалынып, ұсынылатын: 9:21; Мыс 29:39).

* 8:15 Немесе: жауынгерге.

* 8:17 Яки: бұл аянның әлгі зұлым патшаның Құдайға қарсы шығуының ақыр соңы туралы екенін (8:9-13).

* 8:21 Б.з.д. 336-323 жж. Македония мен Грекияға патшалық құрған Ескендір Зұлқарнайын (яғни македониялық Александр) Персия патшалығын жеңіп шығып, Таяу Шығыстан бастап Орталық Азия мен Индияға дейінгі көптеген елдерді жаулап алды.

* 8:22 Ескендірдің отыз үш жасындағы оқыс өлімінен кейін (б.з.д. 320 ж.) оның төрт қолбасшысы патшалықты өзара бөлісті. Солардың бірі — Птолемей Мысыр мен Исраилді, ал басқасы — Селевк Сирия мен Персияны иемденді.

* 8:23 Немесе: бас көтеру зұлымдыққа әбден бой алдырған кезде. (Яғни жағдай Құдай үкімін орындайтын дәрежеге жеткенде: Жар 15:16; 18:20-21; 19:13.)

* 8:24 (11:28; 12:7; Заң 5:24; 26:19; Иш 62:12) Яки: әрі қасиетті халықты.

* 8:26 8-14.

* 9:1 Немесе: халдейлердің еліне (1:4). (Дарий: 5:31. Ахасуер (грекше: Ксеркс) парсы және мидиялық патшалардың атағы болған шығар: Езр 4:6; Ест 1:1.)

* 9:1 Б.з.д. 539 ж. (Кирдің Бабыл еліне патшалық құруының бірінші жылы: 1:21; 5:30-31; Шеж2 36:22.)

* 9:2 Яғни Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының сол кезге дейін жазылғандарын (Жыр 118:24,99-100).

* 9:2 Ерм 25:11; 29:10; Шеж2 36:20-21.

* 9:3 Немесе: сол кезеңнің қашан бітетінін.

* 9:11 Заң 11:26; 13:15; 28:15; Шеж2 36:15-16.

* 9:13 Заң 28:15-68.

* 9:13 Немесе: Құдай Иеміздің сенімділігін (яки: шындығын).

* 9:13 Әйтпесе Жаратқан Ие оларды кешіріп, құтқарар еді (Шеж2 6:36-39).

* 9:15 Мыс 13:3.

* 9:16 Яки: Өзіңнің қасиетті тауың Сионға (Жыр 2:6; Иш 8:18; 60:14).

* 9:17 Немесе: осы пендеңнің (яғни Даниял пайғамбардың өзінің).

* 9:21 (8:17) Немесе: Жәбірейіл періште қатты шаршап-шалдыққан менің қасыма келді.

* 9:21 Яғни күн батар кезде. (Яһуда халқы Бабылға жер аударылмас бұрын осы рәсім Иерусалимдегі ғибадатхана алдында ұдайы орындалатын: Мыс 29:39; Шеж2 7:12.)

* 9:23 (10:11,[19]) Яки: себебі сен айрықша қымбатсың.

* 9:24 Немесе: аяндар мен пайғамбарлық сөздерді (мөрлеп) бекітіп, ең киелі Кісіге (Құдай жіберген Құтқарушы Мәсіхке) май жағу рәсімін орындап, қызметіне тағайындап кірістіру үшін.

* 9:24 Осы аяндағы «жеті кезеңнің» мағынасы астарлы. Оның жеті жылды немесе тұтас бір дәуірді білдіруі ықтимал. Түсіндірмедегі «Сандардың астарлы мағынасын» қараңыз.

* 9:25 Немесе: Құдай тағайындаған Патша (Мәсіх: 9:26-да солай).

* 9:26 Яки: Билеуші (Жаңа Келісімді бекіту үшін) құрбан етіледі. (Ежелде келісім жасағанда ол құрбандық шалумен бекітілетін: Жар 15:9-10,18; Мыс 24:5-8.)

* 9:26 Немесе: Билеуші құрбан етіледі, алайда Оның ешбір күнәсі болған емес (Иш 53:8-9).

* 9:27 Сол нәрсенің бір жалған тәңірдің бейнесі немесе оған құрбандық ұсынылатын үстел болуы ықтимал.

* 10:1 Яғни б.з.д. 537 ж. Сол кезде исраилдіктердің алғашқы тобы өз еліне қайтты (Езр 1:5,[11]).

* 10:3 Денеге иісмай жағу денсаулыққа пайда тигізумен қатар ежелде қуаныштың белгісі де болатын (Жыр 44:8). Сондықтан адамдар қайғырған кезде иісмай жағудан бас тартатын.

* 10:4 Ежелгі Исраилдің күнтізбесі бойынша жылдың бірінші айы Наурыз мерекесінің шамасында басталатын. Сол айда халық Құтқарылу мейрамын тойлап, Құдайдың ата-бабаларын Мысырдағы езгіден құтқарып, алып шыққандығын еске алатын (Мыс 12:2-3,6-13,24-27).

* 10:5 Ежелгі діни қызметкерлер киетін ақ бәтес киімдер Құдай алдында пәк таза жүру керектігін білдіретін (Мыс 28:39-41; Леу 16:3-5).

* 10:5 Немесе: Уфаз алтынынан жасалған. (Уфаз: Опырдың (яки: Офирдің) өзге аты болуы ықтимал. Опыр: ежелде жылтыраған саф алтынымен танымал болған, Шығыс Африкада не Оңтүстік Арабияда орналасқан жер: Шеж2 8:18.)

* 10:6 (Мыс 28:20; Ән 5:14; Езк 1:16) Яки: хризолит; немесе: топаз.

* 10:11 Яки: Даниял, (айрықша) қымбатты жан (9:23; 10:19).

* 10:13 Бұл шайтанның атынан парсы патшалығына әсер етіп жатқан жындардың күшті басшысы болса керек (Иш 24:21; Еф 6:11-12).

* 10:13 Немесе: Сонда рухани әміршілердің бір басшысы, Михайл (10:21; 11:1; 12:1; Аян 12:7).

* 10:13 Немесе: Мен оны сол жерде парсы патшалығының рухани әміршісімен тастап кеттім.

* 10:16 Немесе: Кенеттен адамның қолына ұқсаған бір нәрсе ерніме тиді (10:10,[18]).

* 10:16 10:5-6,11.

* 10:21 12:1; Мыс 32:32; Жыр 138:16.

* 10:21 Немесе: халқыңды қорғаушы рухани әміршілерің Михайлдан (10:13).

* 11:2 Немесе: тағы бірнеше патша билік құрып, соңғысы.

* 11:2 Ахасуер (Ксеркс) ІІ Грекияны б.з.д. 480 ж. басып алуға аттанып, соңында жеңілді.

* 11:3 Ескендір Зұлқарнайын, яғни македониялық Александр (8:5,[21]).

* 11:4 Немесе: ыдырап, жан-жаққа таратылып кетеді (7:6,17; 8:5-8,21-22).

* 11:4 Ескендірдің патшалығының ыдырауынан пайда болған Мысыр патшалығы және Бабыл мен Араманы (Сирияны) қамтитын солтүстік патшалығы (8:21-22) өзара жауласып отырды (11:7-20). Екеуінің ортасында орналасқан Исраил елі соққы жеп қинала беретін (11:16).

* 11:5 11:8.

* 11:5 11:3-4.

* 11:6 Яғни солтүстік өлкеге (Сирияға және көршілес аймақтарға) билік құрған бұрынғы қолбасшыға (10:5).

* 11:6 Немесе: оның баласы.

* 11:6 Яки: күйеуі де ұстап беріледі.

* 11:14 (7:27; 8:14) Яки: аянды.

* 11:16 Немесе: «көрікті елге» орнығып, оған шексіз үстемдік жүргізеді. («Көрікті ел» Исраилді білдірсе керек: 8:9-12.)

* 11:17 Немесе: Оның патшасына әйелдің қызын (яки: өте дарынды қызын) ұзатады.

* 11:17 Немесе: Бірақ қызы.

* 11:18 Бұл жерлер бүгінгі Түркия мен Грекияның теңіз жағалауларындағы аймақтары мен аралдары болса керек.

* 11:21 Бұл адам б.з.д. 175-164 жж. билік құрған Антиох ІV Епифан болса керек. Осы бейне тарихтағы сенушілерге зорлық-зомбылық көрсеткен өзге де қатыгез билеушілерді де білдіреді.

* 11:22 Немесе: Құдайдың Келісіміне сай тағайындалған рухани басшы (яғни бас діни қызметкер: 9:4; Мал 2:4-5).

* 11:25 Мысырдың бұл жас патшасының аты: Птолемей VІ Филометор.

* 11:28 8:24; 11:30,32; 12:7.

* 11:29 Яки: Құдай белгіленген уақытта.

* 11:30 Немесе: Кіттимнен. (Кіттим: Жерорта теңізінің аралдары мен жағалауларын мекендейтін ұлттардың жалпы атауы. Осындағы мағынасы: Рим.)

* 11:31 8:11-13; 9:27.

* 11:32 (Мих 5:8-9; Зәк 10:12; 12:5; Мал 4:2-3) Немесе: Алайда өздерінің Құдайын біліп мойындағандар күшті болып, (игі) істер істейді.

* 11:33 Яки: дұрыс бағыт, тәлім (Мал 2:7).

* 11:33 3:19-20.

* 11:35 Немесе: бірнешеуі қатты азап шегеді.

* 11:36 2:47; Заң 10:17.

* 11:36 Немесе: Қаһардың мөлшері толғанша (Иш 10:25).

* 11:36 Яғни Құдай алдын ала белгілеген оқиғалар (8:24-25).

* 11:37 Езк 8:14.

* 11:39 Немесе: Сол жалған тәңірге.

* 11:41 Яғни Исраилге (8:9).

* 11:43 Шеж2 14:9,12-13; 16:8.

* 12:1 Немесе: ұлы (рухани) әмірші.

* 12:1 7:10; Мыс 32:32; Жыр 68:29; Мал 3:16.

* 12:3 11:33,35; 12:10.

* 12:4 Немесе: Көптеген адамдар әрлі-берлі жүгіріп, білімдері молая түспек. (Бірақ олар шынайы түсінікке қол жеткізбейді: Ерм 5:1-2; Иш 1:4; 6:9-10.)

* 12:4 10:5-6,11,16,18.

* 12:6 10:4-6.

* 12:7 Яғни үш жарым жылға (7:25; 12:11-12).

* 12:7 (8:24) Яки: Қасиетті халықтың.

* 12:11 Шамамен үш жарым жыл (7:25; 12:7).

* 12:12 Яки: танытқан әркім жарылқанатын болады!

* 12:13 Иш 57:1-2.

* 12:13 Жыр 15:5-6,11; 118:57.

* 1:1 Пат4 14:16,23-29; 15:1-5,32; 16:1-20; 18:1-37. (Ұзияхтың қосымша аты: Азариях.)

* 1:4 Осы қаланың аты Ізрехел не Езрел деп те айтылады. Оның мағынасы: «Құдай (тұқым) шашады» не «Құдай сеуіп отырғызады» (2:22).

* 1:4 Пат4 9:24-25; 10:7-8,11,31.

* 1:6 Түпнұсқа тілінде: Ло-Рухама.

* 1:7 Пат4 19:32-36.

* 1:9 Түпнұсқа тілінде: Ло-Амми.

* 1:9 Мыс 6:7; 19:5-6; Ерм 31:31-32.

* 1:10 Ескерту: Осы аят бірнеше шетелдік аудармаларда 2:1 деп есептелініп, бұдан кейінгі аяттардың сандары 2:23-ке дейін екі санға артқан.

* 1:10 11:1,10; Мыс 4:22-23; Жыр 32:12; 72:23-26; Иш 63:16; 64:8.

* 1:11 1:4.

* 2:1 Яки: «Сүйіктім» (11:8).

* 2:3 Ерм 13:26; Езк 16:38-39.

* 2:6 Жоқт 3:9.

* 2:12 Яки: ашыналарым (жезөкшелігім үшін берген) ақым (9:1; Мих 1:7).

* 2:13 2:5,17.

* 2:15 Еш 7:24-26; Иш 65:9-10.

* 2:15 (Мыс 15:1-18) Немесе: Мысырдан шыққан кезіндегідей (сүйіспеншілігіме) жауап беретін болады (2:21).

* 2:16 Яки: «Ием менің». («Бағал» сөзінің түпкі мағынасы — ие, қожайын, күйеу. Ол қанахандықтар табынатын жалған тәңір Бағал үшін де қолданылатын: Мыс 21:3; Рул 22:41.)

* 2:16 2:7; Иш 54:5.

* 2:18 Иш 11:6-9; 65:25; Ерм 33:16; Езк 34:25,28.

* 2:20 Яки: жақыннан танып сүйетін боласың (6:6; 13:4).

* 2:22 1:4,11.

* 3:2 Гомер біреудің күңі болып қалған болса керек.

* 3:4 Түпнұсқада ефод делінген жеңсіз сырт киім осы жерде жалған тәңірлерге табынушылыққа байланысты қолданылған (Бил 8:27; 17:5).

* 3:5 Демек, Дәуіттің әулетінен шыққан патшаға (Ерм 30:9; 31:9; Езк 34:24).

* 3:5 Жое 2:28.

* 4:1 Яки: елдің тұрғындарын айыптамақ (Ерм 2:9; Мих 6:2; Иш 1:10; 3:13).

* 4:4 Немесе: Халық діни қызметкерлерге қарсы наразылық білдіріп отыр (4:9; Иш 28:7; Ерм 23:11).

* 4:5 Мих 2:6,11; 3:5-7.

* 4:5 2:2,5.

* 4:6 (4:12; Иш 1:3; Ерм 4:22) Немесе: Халқым білімінің жетіспеушілігінен құриды.

* 4:6 Мыс 19:6; Мал 2:1-3,7-9.

* 4:7 Немесе: Олар өздерінің салтанаттары — Құдайды масқара тәңірлердің мүсіндерімен алмастырды (Жыр 105:19-22).

* 4:8 8:11-13; Пат1 2:13-17.

* 4:10 4:13-14; 7:4; 9:11-17.

* 4:15 Ғылғал: Құдайдың құдіретті ісіне арналған ескерткіштің орны (Еш 4:19-23). Ал кейін халық Құдайдың еркіне бағынбай, сол жерде табыну орнын салды (9:15). Бет-Әбен: «Зұлымдықтың үйі (яки: ордасы)». Бұл Бетел («Құдайдың үйі») деген қалаға сонда орнатылған жалған тәңір мүсіні үшін сықақтап берілген лақап ат (Жар 28:19; Еш 7:2; Пат3 12:29).

* 4:16 Иш 5:17.

* 4:17 Яғни Солтүстік Исраил патшалығының халқы (5:5,12; Иш 7:2; Ерм 7:15. Ефрем Солтүстік Исраилдегі жетекші ру болғандықтан, оның есімі бүкіл Солтүстік Исраил елі үшін де қолданылатын: Жар 48:5,17,19; Заң 33:15-17; Рул 13:8; Пат3 11:26; 12:20,[25]).

* 5:1 Тарихта ежелден белгілі Миспа қаласы мен Табор тауында (Бил 11:29,34-35; 4:6) халық кейінірек жалған тәңірлерге табынған болса керек.

* 5:3 4:17; 5:5,9.

* 5:3 Яки: жезөкшелікке (4:17-18).

* 5:5 Немесе: Исраилдің асқақтығы өзінің көз алдында масқара болды.

* 5:7 (2:11; Иш 1:14) Немесе: Енді айдың алғашқы күніндегі мейрамда жау (5:8-10).

* 5:10 Заң 19:14; 27:17; Леу 25:10,23,28; Әйүп 24:2; Нқл 22:28; 23:10.

* 5:11 Яғни Солтүстік Исраилдің халқы (4:17).

* 5:13 Немесе: оның «Иарев» (яғни «ұлы жауынгер») деп аталған патшасына (7:11; 10:6; Пат4 15:19,[29]).

* 5:15 3:5; Иш 64:7; Езк 8:6; 10:4; 11:23.

* 6:2 Жыр 29:6; Пат4 20:5; Езк 37:11-13; Қор1 15:4.

* 6:5 Немесе: сөздеріммен талқандадым (Ерм 23:29; 1:10; 5:14; Әйүп 4:9).

* 6:6 2:20; 13:4; Пат1 15:22-23; Жыр 39:7-9; 50:16-19,21.

* 6:7 (Жар 2:15-16; 3:6-8) Немесе: Адам қаласының тұрғындары (Еш 3:16).

* 6:10 5:3; 4:17; Пат3 15:30; Ерм 3:6; Езк 23:5.

* 7:1 Ефрем: Солтүстік Исраил (4:17); Самария: сол патшалықтың астанасы (8:5).

* 7:5 Иш 28:1,7,14-15; Нқл 21:24; Пат3 16:9-10.

* 7:9 (8:7; Иш 1:7; Пат4 13:3-4,7,22; 15:19) Яки: Бөгде тәңірлерге табыну.

* 7:9 4:6.

* 8:1 Яки: Жаратқан Иенің үйінің (9:15; Мыс 15:17; Пат1 26:19; Жыр 78:1).

* 8:5 Яки: уа, Солтүстік Исраилдің халқы! (7:1; 10:5,7; 14:1; Пат3 13:32)

* 8:6 10:5-6.

* 8:7 Осындағы жел егу — бөтен тәңірлерге табыну, ал құйын — бөтен елден зуылдап келетін жау, яғни Ассурдың әскері, (9:3; 10:6; 11:5) дегенді астарлап білдіреді.

* 8:8 Яғни халық Жаратқан Иенің таңдаулы әрі Оған бағышталған халқы болудан бас тартып, опасыздық жасап келеді (Мыс 19:5-6; Амо 3:2).

* 8:10 10:10; Езк 16:37; 22:20; 23:9-10.

* 8:9-10 Солтүстік Исраилдің патшалары Менахем және Ошия Ассур патшалығына арқа сүйеп, алым-салық төлегенмен, Жаратқан Ие елді сол Ассур патшасы арқылы жазалайтын болды (Пат4 15:19; 17:3; Ош 7:11-12,16; 8:1,14; 10:6).

* 9:1 Ежелде сол өлкедегі халықтар қырмандарында жалған тәңірлерден астық пен жүзімнің мол өнімін сұрап сый-тарту ұсынып, жыныстық азғындыққа да салынатын (4:12; 10:5; Ерм 44:17; Езк 16:45-47; 20:32).

* 9:3 Жалған тәңірлерге бағышталған тамақ (Дан 1:8; Езк 4:13).

* 9:4 Мыс 29:40.

* 9:4 Рул 19:14-16; Хақ 2:13.

* 9:9 10:9; Бил 19:22-30; 20:5,13-14.

* 9:10 Ерм 24:2; Мих 7:1.

* 9:10 Рул 25:1-5; Жыр 113:12,16; Езк 20:8.

* 9:13 Езк 26:2-3.

* 9:13 10:14; 14:1; Ерм 9:21.

* 9:14 9:11,13,16; 14:1.

* 9:15 4:15.

* 9:15 Яғни Жаратқан Иенің оларға табыстаған елінен (8:1; Мыс 15:17).

* 10:1 Жыр 79:9-12; Иш 5:1-2.

* 10:2 8:2-6.

* 10:5 Яки: Солтүстік Исраилдің халқы (7:1; 8:5-6; 10:7; 14:1).

* 10:5 Яғни Бетел қаласында орналасқан жас бұқа кейпіндегі жалған тәңір мүсіні (4:15; 8:5-6; 13:2; Пат3 12:28-32).

* 10:6 5:13.

* 10:6 Немесе: өз ой-ниеттері үшін (5:13; 11:5; 4:7; Ерм 7:24).

* 10:7 10:3,15; Пат4 17:4.

* 10:8 Яғни Бетелдегі (4:15; 10:5).

* 10:8 Иш 2:19,21.

* 10:9 9:9; Бил 20:5,13-14.

* 10:10 Немесе: Халық жасаған екі ауыр күнәсі (яғни Гибеядағы масқара оқиға (Бил 19:22-28) және содан кейінгі күнәларының жиынтығы).

* 10:14 Салман: не Моабтың бір патшасы, не Ассур патшасы Салманасардың (Пат4 17:3; 18:9) есімінің қысқарған түрі.

* 10:14 13:15; 14:1; Абқ 1:10.

* 10:15 Бетел (яки Бет-Әбен) халықтың сол жерде жалған тәңірге табынғанына бола Құдайға әбден жексұрын: 4:15; 5:8; 10:5-8; Амо 7:9-17.

* 11:1 10:7; 13:11; Пат4 17:1-18.

* 11:1 2:15; 12:9; 13:4; Мыс 4:22; Заң 7:7.

* 11:2 2:13; 4:13; Пат4 17:13-15.

* 11:3 Заң 1:31; 32:10; Жыр 106:20.

* 11:7 Немесе: Хақ Тағалаға қаншама шақырылғанмен олар бірігіп даңқымды шығармайды.

* 11:8 (Жар 14:8; 19:24-25; Заң 29:23) Ежелде Өлі теңізге жақын орналасқан Адма, Себоим қалалары Содом және Ғоморамен бірге ойрандалған.

* 11:10 3:5; 6:1-3; Жое 3:16; Иш 21:4; 49:10; 66:2.

* 11:12 (12:2; Ерм 2:31) Немесе: әлі де Менімен, Киелі Құдаймен, жүріп, сенімді болып келеді.

* 12:3 Жар 25:26; 32:28.

* 12:5 Мыс 3:15.

* 12:6 6:6; Амо 5:15,24; Мих 6:8.

* 12:7 Яки: қанахандықтардың таразылары (Иш 23:8; Езк 16:29; Леу 19:35-36; Амо 8:4-6; Мих 6:11).

* 12:9 (2:14-15; Мыс 20:2; Рул 2:2) Немесе: Күркелер мейрамының кезіндегідей (Леу 23:40-43).

* 12:10 Яки: көріністер көрсеттім.

* 12:11 Яки: жалған тәңірлерге табынып кетсе, олар түкке тұрғысыз болып кетеді.

* 12:12 Жар 27:43; 28:5; 29:14-30; 32:27-28.

* 12:13 Мыс 14:19-22; Заң 18:18; Иш 63:11-14.

* 12:14 Ефрем: яғни Солтүстік Исраил патшалығы (4:17).

* 13:4 Яғни жақыннан танып сүймеңдер (2:20; 6:6). Немесе: мойындамаңдар.

* 13:9 (Жыр 9:35; 29:11; 53:6) Немесе: Сені құртамын, уа, Исраил! Сонда саған көмек беретін кім бар?

* 13:10 8:4; Пат1 8:5; Пат4 17:4.

* 13:11 10:7; Пат1 8:7; 10:17-24; 15:26; Пат3 14:7-10.

* 13:13 Яғни халық Құдайдың кешіріміне ие болғысы келмей, бұрынғы (күнәлі) қалпында қалғанды жөн көреді (Нқл 9:16-18; 22:3; 29:1).

* 13:14 Немесе: Өлім, қайда сенің пәлең? Көр, қайда сенің құртуың? Мен істейтіндеріме еш өкінбеймін.

* 14:1 14:1-аят кейбір шетелдік аудармаларда 13:16 деп есептелгендіктен, 14-тараудың бұдан кейінгі аяттары бір санға артық.

* 14:1 Яки: Солтүстік Исраилдің халқы (7:1; 8:5; 10:5,7).

* 14:3 Пат2 12:13; 24:10; Жыр 50:3-6,11-12; 68:30-32; Мих 7:19.

* 14:8 (Жыр 90:1-2; Ән 2:3) Немесе: оның саясында (Иш 32:1-2).

* 14:8 Немесе: дәнді дақылдарды бітік өсіріп.

* 14:9 Яғни Солтүстік Исраилдің халқы (4:17).

* 1:5 1:4,7,10.

* 1:8 Жар 37:34; Жүн 3:5.

* 1:9 2:17; Леу 2:1-2; 23:13; Мыс 29:38-41.

* 1:14 Халық басына пәле түскен кездері ораза ұстап Құдайға жалбарынатын (Бил 20:26; Жүн 3:4-5).

* 1:15 Яғни Жаратқан Иенің сот жүргізіп, зұлымдарды жазалайтын күні (2:1,11,31; 3:14; Иш 16:6,9; Соф 1:7,[14]).

* 1:18 Яки: қуаңшылықтан қиналуда (1:17,20; Ерм 14:4-6).

* 2:2 Яки: қалың қол, халық (яғни жаудың әскері немесе елге шабуыл жасап жатқан үйір-үйір шегірткелер: 1:6; 2:25; Пат1 11:11).

* 2:11 1:15; 2:1,31; Соф 1:14-16.

* 2:13 Жар 37:34; Жыр 33:19; 50:19; Иш 57:15; Мыс 34:6; Ерм 18:8; Амо 7:3.

* 2:20 Немесе: (Жаратқан Иенің) істегендері — ғаламат істер!

* 2:23 Немесе: Өйткені Ол сендерге ақталу (яки: әділдік) жолын көрсету үшін бір ұстазды берді.

* 2:25 1:4; Заң 28:8-12.

* 2:27 3:17; Иш 45:5-6; 49:23.

* 2:28 (Иш 44:3; 54:13) Яки: Ұл-қыздарың Менің хабарымды жеткізеді.

* 2:29 Иш 44:3; Елш 2:17.

* 2:31 Иш 13:6-10; 34:2-4.

* 2:32 Яки: Жаратқан Иенің арнайы таңдап алып (Мыс 31:2; 35:30; Иш 49:1).

* 2:32 Зәк 13:8-9.

* 3:1 Ерм 29:13-14.

* 3:2 Яки: Жосапат аңғарына (3:12,[14]). (Жосапат патшаның кезінде Жаратқан Ие Иерусалимге жақын аңғарда Исраил халқын құтқарып, олардың жауларын талқандап жазалаған еді: Шеж2 20:1-4,15,22-26.)

* 3:3 Абд 11.

* 3:6 Езк 27:13.

* 3:8 Ежелде оңтүстік батыс Арабияда тұратын осы халық Исраилмен сауда-саттық жасайтын (Пат3 10:1-2,10,13,[22]).

* 3:10 Иш 2:4; Мих 4:3; Зәк 12:8.

* 3:11 Езк 38:1-12; 39:1-8.

* 3:12 Яки: Жосапат аңғарына (3:2,[14]).

* 3:13 Иш 17:5; 63:3; Жоқт 1:15.

* 3:13 Жар 6:5; 18:20.

* 3:17 2:27; 3:21; Жыр 45:5,8,12.

* 3:18 3:1; Амо 9:13-14; Жар 2:8-10,15-16; Жыр 45:5; 86:7; Езк 47:1-12. (Аққараған: яки Шиттим.)

* 3:19 2:3. (Мысыр мен Едом осында Құдай халқына қастық көрсеткен барлық басқа халықтарды да бейнелейді: Иш 19:1; 34:5,11.)

* 1:1 (Пат4 14:21-22; 15:1-7; Шеж2 26:1-23; Ош 1:1) Оның қосымша аты Азариях еді.

* 1:1 Яғни Еробоғам ІІ (Пат4 14:23-29.)

* 1:1 Яки: көріністер.

* 1:1 Зәк 14:5.

* 1:2 Яки: Жаратқан Ие Сион тауындағы киелі үйінен (яғни Өзінің жер бетіндегі тұрағынан) арыстандай ақырады (3:7-8; Жое 2:11; 3:16).

* 1:2 Немесе: жоқтап қайғырып.

* 1:2 9:3; Ерм 50:19; Нқм 1:4.

* 1:3 Немесе: үш, тіпті төрт. (1:6,9,11,13; 2:1,4,[6]-аяттарда да солай.)

* 1:3 Иш 41:15.

* 1:4 Хазаил б.з.д. 842-796 жж., оның ұлы Бен-Хадад б.з.д. 796-775 жж. Арама (Сирия) еліндегі Дамаскіге патшалық құрды (Пат4 8:12-15; 13:24-25).

* 1:8 Яки: Ашдодтың (Иш 20:1).

* 1:9 1:6,11.

* 1:9 Пат3 5:1,12; 16:30-31.

* 1:11 Абд 8-10.

* 1:11 Немесе: өз одақтастарын еш аямай таптады.

* 1:12 Жар 36:11,33; Ерм 49:7,13,20,22.

* 1:14 Осы үкім Ассур әскері Едом елін шабуылдағанда орындалды.

* 2:4 (Мыс 34:15) Немесе: ата-бабалары ерген жалғандардың (яки: өтіріктердің) жолына (Жыр 4:3).

* 2:7 5:11-12; 8:4.

* 2:7 (Леу 18:7-8) Немесе: жалған тәңірге бағышталған тойға (8:14).

* 2:11 Заң 18:18; Бил 6:8; Пат1 3:20; Ерм 7:25.

* 2:11 Рул 6:2; Бил 13:5.

* 2:16 (Ерм 48:41) Яки: жасақшылар да тыр жалаңаш бас сауғалап.

* 3:2 Мыс 19:5; Заң 4:32-37; 7:6.

* 3:6 Иш 14:24-27.

* 3:7 Жар 6:13; 18:17; Пат4 3:17-20; 6:12; Дан 9:23-24; 10:21.

* 3:8 1:2; Иш 42:13; Жое 2:11; 3:16.

* 3:10 Ерм 17:27; Жоқт 2:5; Абқ 2:6-11.

* 3:12 Немесе: Сол сияқты Самариядағы төсек-орындарында, Дамаскіден әкелінген қымбат жабындарының үстінде жайғасып демалатын исраилдіктер де әрең дегенде құтқарылады.

* 3:14 Пат3 12:26-33;13:34.

* 3:14 Қарсыласынан қашқан адамдар құрбандық үстеліндегі мүйіздерге жармасып алып, өлімнен құтқарылатын (Пат3 1:50-51).

* 3:15 6:11; 6:4; Пат3 22:39.

* 4:1 Езк 39:18.

* 4:1 6:1; Пат3 16:24.

* 4:3 (Ерм 52:7) Немесе: Хармонға қарай; (Ливандағы) Хермон тауына қарай.

* 4:9 Заң 28:22.

* 4:10 Заң 28:27.

* 4:11 Зәк 3:2.

* 5:4 (5:6; Заң 30:1-8; Шеж2 15:2; 34:3; Иш 55:6-7) Яки: сонда өмір сүре бересіңдер; немесе: сонда шынайы өмірге ие боласыңдар.

* 5:6 5:4.

* 5:6 Яғни Солтүстік Исраилдің халқын (5:15; 6:6; Жар 48:8,20; Еш 18:5; Езк 37:19; Зәк 10:6).

* 5:7 Яки: жусанға (5:12; 6:12).

* 5:8 Яки: Плеяды мен Орион (Әйүп 9:9; 38:31).

* 5:8 Әйүп 3:9; 12:22; 38:12.

* 5:10 5:7; Иш 29:21.

* 5:11 Яки: шырынын ішпейсіңдер.

* 5:13 6:10; Уағ 3:7; Ош 4:4; Мих 2:3; 7:5-7.

* 5:14 5:4,6.

* 5:15 Мыс 32:30; Пат2 16:12; Жое 2:14; Жүн 3:9.

* 5:26 (Леу 18:21; 20:2-5, Елш 7:43) Немесе: бейнелерді: Сиқұт атты тәңірлер патшасы мен Қиюн (Сатурн) атты жұлдыз тәңірінің бейнелерін (Сиқұт, Қиюн: Сатурн жұлдызының көне аккад тіліндегі есімдері, сол заманда көп халықтар оған табынатын).

* 6:3 Немесе: аяусыз билікті жақын арада жүргізбексіңдер.

* 6:10 Мыс 20:7.

* 6:12 Яки: жусанға (6:12; Заң 29:18; Нқл 5:14).

* 6:13 Ғилақадтағы осы екі қаланың аттарын пайғамбар мысқылдап қолданып отыр. Лодыбар (Пат2 9:4) «ештеңе», ал Қарнайым (Жар 14:5) «қос мүйіз» (яғни «зор күш») дегенді білдіреді.

* 6:14 Пат4 14:25.

* 7:1 Яки: мына аянды (1:1; 7:4,7; 8:1; Ерм 24:1; Зәк 1:20).

* 7:7 Демек, халық енді өлшеніп, құртылуға дайындалмақ (7:8-9; Пат4 21:13; Иш 28:17; 34:11; Жоқ 2:8).

* 7:9 (3:14; 5:5; 8:14; Пат4 15:8-10.) Ысқақ: Исраил халқының түп атасы Жақыптың әкесі (Жар 25:26; 27:30; 32:28).

* 7:9 7:13; Леу 26:31.

* 7:9 7:11; Пат4 15:8-10.

* 7:10 1:1; 7:9,11; Пат4 14:23.

* 7:12 Яки: (аян көретін) пайғамбар (Пат1 9:9).

* 7:13 7:9; Пат3 12:29,32; 13:1.

* 7:14 Пат4 2:3; 6:1.

* 7:14 Пат3 10:27; Шеж1 27:28; Шеж2 9:27; Жыр 77:47.

* 8:3 Немесе: сарайдағы.

* 8:5 Рул 28:11.

* 8:5 Мыс 31:13-17.

* 8:5 Яғни халықты алдап қосымша пайда көреміз (Леу 19:35; Нқл 11:1; Ош 12:7; Мих 6:11).

* 8:11 Жыр 73:9; Езк 7:26; Мих 3:6.

* 8:14 Яки: Самарияның Ашима деген (жалған) тәңірімен. («Ашима» кінә, масқара дегенді білдіреді.)

* 8:14 5:2,5; Ош 8:5; Пат3 12:28-29.

* 9:2 Жыр 138:8-9; Ерм 51:53; Абд 1:4.

* 9:5 8:8.

* 9:6 5:8; Жыр 103:1,3,13.

* 9:7 Иш 18:1; 37:9; 43:3.

* 9:7 1:5; 2:10; Мыс 12:51; Заң 2:23; Пат4 16:9.

* 9:9 Демек, зұлымдар Құдайдың халқынан аластатылмақ (9:10; Езк 20:38).

* 9:11 Демек, Мен ежелгі Дәуіт пайғамбардың әулетінен шыққан Патшаға (Мәсіхке) билікті тапсырамын (Иш 16:5; 9:6-7; 11:1-3,10; Елш 15:16).

* 1:1 Яки: көрген аяны.

* 1:1 Ерм 49:14.

* 1:3 Яки: Селадағы. (Села, яғни «Жартас», Едом елінің астанасы болатын: Пат4 14:7.)

* 1:6 Яғни, Едом елінің. (Осы халықтың түп атасы Есау деп те аталатын: Жар 25:30; 36:1.)

* 1:8 Әйүп 5:12; Иш 29:14; Ерм 49:7.

* 1:9 Шеж1 1:45; Әйүп 2:11; Езк 25:13.

* 1:16 (Ерм 49:12) Немесе: Менің қасиетті тауымда халқымды жалмағандарыңдай, өздерің барлық басқа халықтармен бірге жалманатын боласыңдар.

* 1:17 Яғни Исраил халқы.

* 1:20 Пат3 17:9.

* 1:20 Ерм 32:44; 33:13.

* 1:21 (Бил 2:16; Нех 9:27; Иш 19:20) Немесе: Азат етілгендер (Жое 2:32).

* 1:21 Жыр 21:28-29; 46:8-10; 66:4-5; Зәк 14:9.

* 1:2 Ниневи: сол замандағы Ассирия патшалығының астанасы (3:3; 4:11; Нқм 1:1).

* 1:3 Яффа (яки Иоппе) Палестинада, ал Тарсис Испанияда немесе Сардиния аралында орналасқан, ежелгі финикиялықтардың сауда-саттық жасайтын айлақты қалалары болатын (Шеж2 2:16; Иш 23:1).

* 2:1 Кейбір аудармаларда бұл аят 1:17 болып берілген және осы тараудың кейінгі аяттары бір сан төмен.

* 2:3 Немесе: Мен Жаратқан Иеге сиындым, Ол мінажатыма құлақ салды. Мен көрдің (яки о дүниенің) түбінен дауыстап шақырған едім.

* 2:6 Яки: Аузы-мұрнымнан кіріп, тұншықтырды.

* 3:3 Ассур патшалығының астанасы маңындағы қалалармен бірігіп үлкен қалалық аймаққа айналған еді (Жар 10:11-12).

* 3:5 Яки: ешкі не түйе жүнінен тоқылған қарапайым киім (Жар 37:34).

* 3:6 Күлге отыру да қайғырудың белгісі болатын (Ест 4:1,3; Әйүп 2:8).

* 3:8 (Иш 55:6-7; Езк 18:23) Яки: жаман мінез-құлықтарынан бас тартып.

* 4:2 Мыс 34:6; Рул 14:18; Жыр 85:5,15; Жое 2:13.

* 4:2 Яки: тұрақты мейірімің.

* 4:3 Жүніс Ниневи халқын аямай, «Өзім жариялаған жаза іске аспай, ұятқа қалдым. Құдай қас жауымызды кешірген соң өз халқым Оның ерекше рақымынан құр қалар» деп уайымдаған сияқты (4:11).

* 4:8 Яғни шөл даладан (Жар 41:6; Езк 17:10; Ош 13:15).

* 4:11 Яки: Ниневиде оң қолын сол қолынан айыра алмайтын (балалар сияқты Менің қамқорлығыма мұқтаж) жүз жиырма мыңнан астам адам.

* 1:1 Пат4 15:5,32,38; 16:1,20; 18:1; Иш 1:1; Ош 1:1.

* 1:1 Ерм 26:18.

* 1:1 Амо 1:1; Абқ 1:1.

* 1:1 Кейде Самария бүкіл Солтүстік Исраилді, ал Иерусалим бүкіл Яһуда елін білдіреді (Пат3 13:32; Иш 10:10).

* 1:3 1:2; Иш 26:21.

* 1:3 Яғни таудағы бекіністерді және жалған тәңірлерге бағышталған табыну орындарын (1:4,5; Амо 4:13).

* 1:7 Жалған тәңірлерге табыну жезөкшелік және неке адалдығын бұзу деп астарлап айтылатын (Мыс 34:15, Бил 2:17,19; Езк 23:29-30).

* 1:8 Яки: сырт киімсіз, тек бел орауыш тағып алып (Иш 20:2-3).

* 1:9 Яки: халқымның басшыларына. (Қала қақпасының жанындағы алаңда басшылар отырып билік айтатын: Рут 4:1-4; Пат3 22:10.)

* 1:10 Иш 47:1.

* 1:15 Осы қаланың аты түпнұсқа тілінде «жаулап алушы» деген іспетті естіледі.

* 2:2 Мыс 20:17.

* 2:4 Яки: Опасыз Ассурға (Иш 10:5-7; 24:16; 33:1).

* 2:6 Яки: Бізге Құдайдың хабарын жеткізбеңдер! (Иш 30:10; Амо 2:12; 7:16)

* 2:7 Яки: Исраил халқы.

* 3:6 (Зәк 13:4) Яки: еш аян.

* 3:8 Иш 48:16.

* 3:11 Мыс 23:8, Иш 1:23; 5:23; Мал 2:9; Езк 13:19; Ерм 7:4.

* 3:12 Ерм 26:18-19; Пат4 18:1,3-7.

* 4:2 Яки: Таурат заңын (Иш 2:3).

* 4:4 Яғни елді аман-есендік жайлайтын болады (Пат3 4:25; Зәк 3:10; Соф 3:13).

* 4:5 Еш 24:14-15; Иш 26:7-9.

* 4:10 Яһуда халқының көбі б.з.д. 586 ж. Бабыл еліне жер аударылып, 538-жылдан бастап өз елдеріне қайта бастады (Шеж2 36:20,23; Езр 1:1-5;[2]).

* 5:1 Пат4 25:1-7.

* 5:2 Яки: басты қалаларының.

* 5:5 Осында Ассур — құдайсыз да мейірімсіз жаудың бейнесі (Иш 26:1-2,18-20; 37:21-29; 52:4).

* 5:6 Жар 10:8-12.

* 5:7 Ош 14:6.

* 5:14 Мыс 34:13; Иш 17:8; 27:9.

* 6:4 (Мыс 12:51; 20:2; Заң 7:8) Яки: құлдықтың үйінен құн төлеп азат еттім.

* 6:5 Рул 22-24; Еш 3-5.

* 6:8 Пат1 15:22; Иш 1:10-17.

* 6:11 Нқл 20:23; Амо 8:4-6.

* 6:16 Пат3 16:25-30.

* 7:4 Ерм 6:17-19; Езк 3:16-21.

* 7:8 Амо 9:11,14-15; Иш 9:2-4; Жыр 17:29-30; 26:1-3; Нқл 24:16.

* 7:16 3:7; Иш 26:11; 52:15.

* 7:18 2:12; 4:7; 5:7-8; 7:14; Мыс 34:7,9; Иш 43:25.

* 7:18 Жыр 102:8,9,13; Иш 62:5; 65:19; Ерм 32:41.

* 1:1 Мұндағы «Ниневи» сол қаланы және бүкіл Ассур патшалығын да білдіреді.

* 1:1 Абқ 1:1; Иш 13:1.

* 1:1 Яки: көрген аяндар.

* 1:1 Яки: (шиыршық) кітап.

* 1:2 Мыс 20:5; 34:14; Еш 24:19.

* 1:2 Заң 32:34-35.

* 1:2 Немесе: дұшпандарына (бағытталған әділ қаһарынан) бас тартпайды.

* 1:3 Яки: қасарысқанды (Мыс 34:6-7).

* 1:4 Мыс 14:22.

* 1:4 Заң 28:24; Пат3 8:35; 17:1; Әйүп 12:15.

* 1:8 2:6.

* 1:12 Ахаз, Езекия және Манасаның Яһуда еліне патшалық құрған кездерінде (Иш 10:5-7; Шеж2 28:16,20-21; 32:1,9-21; 33:11-13).

* 1:14 Немесе: қабіріңді дайындатамын. (Езк 32:22-23. Ниневи б.з.д. 512 ж. жау қолына түсіп біржола қиратылды.)

* 1:15 Иш 52:7.

* 2:2 Немесе: Жақыптың (үрім-бұтағының).

* 3:8 Ежелгі оңтүстік Мысырдың астанасы (Ерм 46:25). Қаланың басқа аты: Тебес, ол Фивы деп те жазылады.

* 3:9 Жыр 67:32; Ерм 46:9; Езк 27:10.

* 3:11 Ерм 48:26; Жоқт 4:21.

* 1:6 Яки: халдейлерді. (Сол заманда Бабылға халдей патшалары билік құрды: Пат4 24:1-2; Дан 1:1-4.)

* 1:11 Немесе: Содан олардың рухтары тәкаппарланады.

* 1:11 1:16.

* 1:12 Немесе: Біз өлмейміз.

* 1:12 Заң 32:4.

* 1:16 Мұндағы «ау» мен «тор» Бабыл патшалығының зор әскер күшін астарлап білдіреді (1:11).

* 2:2 (1:1) Яки: көріністе.

* 2:2 Немесе: жазып қой! Содан оқыған адам оны оңай оқи алсын!

* 2:4 (Иш 26:1-6) Немесе: Ал сенімі арқылы ақталған адам шынайы өмірге ие болады.

* 2:5 Немесе: Сол өркөкірек жан (яки патша) шарапқа алданып.

* 2:9 Бабылдың патшасы өз патшалығының бар жауларынан үстем әрі еш қауіпсіз екеніне сенетін (Иш 14:4,13-15; Абд 3-4).

* 2:12 Дан 4:27.

* 2:14 Мыс 14:4; 16:7; Рул 14:21; Иш 11:9.

* 2:16 Иш 51:17,22; Ерм 25:15-17; Жоқт 4:21.

* 2:17 Иш 14:8.

* 2:20 Заң 26:15; Шеж2 6:18; Жыр 2:4; 9:7; Иш 66:1.

* 3:3 Теман: Синай түбегімен көршілес Едом жері; Паран: Синай түбегіндегі таулы аймақ (Бил 5:4; Заң 33:2).

* 3:5 Немесе: жалындап, күйдіріп тұрған жел (Мыс 7:2-4; 9:10; Леу 26:25; Пат2 24:15-16; Шеж2 7:13; Иш 11:15; Ерм 4:11).

* 3:7 Құшан, Мадиян: Синай түбегіндегі жер және оны мекендеген көшпелі тайпалар (Мыс 2:15; Бил 6:1; Рул 12:1-дегі түсініктемені қ.).

* 3:11 Еш 10:12-13.

* 3:13 Яғни Өзің тағайындап, май жағу рәсімінен өткізген патшаңды (Пат1 2:10; 10:2; 16:1,12-13; Жыр 2:2); немесе: Өзің билік жүргізуге тағайындаған халқыңды (Мыс 19:5-6).

* 3:13 Немесе: оны аяғынан басына дейін жалаңаштадың (яғни бар күш-қуатынан және құрмет-абыройынан жұрдай қылдың).

* 3:15 Мыс 14:21-22; 15:8.

* 1:1 Пат4 22:1.

* 1:1 Пат4 18:1-8.

* 1:4 2:11; Мих 5:13; Пат4 23:4-5; Шеж2 34:3-7.

* 1:5 Леу 18:21; 20:1-5; Пат3 11:7; Шеж2 33:6; Ерм 7:31.

* 1:7 1:14; 2:2; Мал 4:5; Жое 2:11,31.

* 1:9 Пат1 5:5.

* 1:11 Пат3 20:34; Нех 13:16.

* 1:11 Ош 9:6-7,9.

* 1:12 Жыр 9:32.

* 1:13 Заң 28:30.

* 1:18 (Заң 29:18,[20]) Немесе: Оның қызғанышының отында (3:8; Мыс 20:4-5; Пат3 14:22; Иш 59:17-18).

* 2:1 (3:5; Ерм 3:3; 6:15) Яки: жүгенсіз.

* 2:4 Амо 1:7-8; Зәк 9:5-6.

* 2:5 Пат1 30:14.

* 2:8 Иш 16:6.

* 2:8 Езк 21:28.

* 2:9 Иш 13:19.

* 2:12 Яғни Мысыр мен Құштың әскерлері (б.з.д. 715-663 жж. құштық патша — перғауындар Мысырға билік жүргізді. Құш: қазіргі Мысырдың оңтүстігін, Судан мен Эфиопияның солтүстігін қамтыған ежелгі Құш пен Нубия елдері: Иш 11:11; 18:1; 20:4; Езк 30:4-9).

* 2:12 Демек, Бабылдың әскерінен (Ерм 46:2,[10]).

* 2:13 Иш 10:5,7,12.

* 2:13 Жүн 1:2; Нқм 1:1.

* 2:15 Осыны айтуға тек Жаратқан Иенің ғана құқығы бар (Мыс 3:14-15; Иш 45:5-6,18,21; 47:10).

* 3:7 Иш 59:4,7-8; Ерм 7:13,23-26; Ош 9:9.

* 3:9 Иш 6:5-7.

* 3:10 2:12.

* 3:11 Яғни Сионда (Жыр 2:6; 3:5; 14:1).

* 3:13 Мих 4:4; Ерм 46:27; Леу 26:6.

* 3:14 Немесе: Уа, Сион қызы,.. Иерусалим қызы! (Иш 1:8)

* 3:15 Иш 43:15; 44:6; Жыр 5:2; 46:7-8; 94:3.

* 3:18 Пат4 25:7,11,21; Жыр 136:1-7; Иш 3:25; 60:15; Абд 1:12-13.

* 3:20 Жар 12:2-3; Иш 60:14-15; 61:9.

* 1:1 (Хүстаспес ұлы) Дарий: Езр 4:24; 5:1; Зәк 1:1.

* 1:1 Яғни б.з.д. 520 ж. 29-тамыз.

* 1:1 Яғни Салатиелдің немересі (Шеж1 3:17-19; 6:15; Езр 1:8; 2:2; 3:2; Зәк 3:1; 6:11).

* 1:1 Езр 2:2; 3:8; Зәк 6:11.

* 1:1 1:3; Езр 5:1; 6:14.

* 1:4 Ерм 22:14.

* 1:8 2:7; Ерм 13:11; Мыс 29:43; 33:18-19; 40:34.

* 1:10 Бұл өлкеде түнде түскен шық жауынның маңызды түрі болып табылады (Жар 27:28; Бил 6:37; Жыр 132:3; Дан 4:12; Ош 14:6; Зәк 8:12).

* 1:15 Б.з.д. 520 ж. 21-қыркүйек.

* 2:1 Яғни Күркелер мейрамының соңғы күні. (Сүлеймен патша кезінде жаңа салып бітірген киелі үйді сол мейрамда Құдайға бағыштаған еді: Пат3 8:2.)

* 2:3 Езр 3:12.

* 2:5 Иш 63:10,11,14; Рул 11:17,25; Зәк 4:6.

* 2:5 Иш 41:10-14; Еш 1:5-9.

* 2:6 2:21-22; Дан 8:4-12,19-26.

* 2:7 (Иш 60:7,[13]) Немесе: Мен бұл үйді өз нұрлы салтанатыма кенелтемін (Пат3 8:10-11; Езк 10:4).

* 2:8 Шеж1 29:2-8; Езр 6:5,8.

* 2:9 Рул 6:26; Иш 9:6-7; 60:17-18.

* 2:10 18-желтоқсан (сол жақтағы қысқы егін егу мезгілі кезінде).

* 2:12 Немесе: жамылғысының етегіне.

* 2:12 Сол нәрсенің (мысалы, жамылғының) өзі киелі етпен жанасқандықтан Құдайға бағышталып киелі болды (Леу 6:27; Езк 46:20), бірақ киелі нәрсеге жанасқан басқа нәрселер киелі болмады.

* 2:13 Киеліліктен гөрі, арамдық көбірек жұқтырылады (Рул 19:11-13,[22]).

* 2:19 Мал 3:10.

* 2:22 Зәк 14:13.

* 2:23 Мұнысымен Жаратқан Ие Зоробабелдің атасы Ехониях патшаға шығарған үкімін жойып, оған және оның ұрпағы Зоробабелге рақым көрсетті (Ерм 22:24,30; Шеж1 3:17-19).

* 1:1 Б.з.д. 520 ж. қараша айында. (Хүстаспес ұлы Дарий парсы патшалығына б.з.д. 522-486 жж. билік жүргізді: Хақ 1:1; Езр 5:1.)

* 1:1 Иддо Бабылдан қайтып келген діни қызметкерлердің бірі болып тіркелген еді (Нех 12:4).

* 1:7 Демек, б.з.д. 519 ж. ақпан айында.

* 1:8 Яки: мирта бұталарының. (Мирта: хош иісті, ақ гүлді мәңгі жасыл өсімдік: Иш 41:19; 55:13.)

* 1:11 Жаратқан Иенің періштесі: Бил 6:11,14; 13:3,9,16-20.

* 1:12 Ерм 25:11-12; Дан 9:2-3,11-16; Шеж2 36:21.

* 1:15 1:19; Иш 10:5; 47:6; 54:8; Ерм 25:9; 51:24.

* 2:5 8:9; Иш 4:5; 26:1; 60:18.

* 2:5 2:10-11; Пат2 8:10-11; Иш 60:19; Хақ 2:9.

* 2:6 Яғни Бабыл патшалығының кең-байтақ аймақтарынан. Бабыл әскері солтүстіктен аттанып келіп, Яһуда елін жаулап, халқын жер аударған еді (Ерм 6:1,22; 52:4-7,24-30).

* 2:8 Осы жіберілген тұлғаның Жаратқан Иенің періштесі болғаны ықтимал (1:8,11; 2:9).

* 2:9 Ежелде Мысырда болғандай (Мыс 12:35-36).

* 2:12 Мыс 19:5; Жыр 32:12; Заң 32:9; Ерм 10:16.

* 2:13 Яғни Ол жау елдерін соттап жазалауға кірісті (2:8-9).

* 3:1 6:11.

* 3:1 Яки: айыптаушы (Әйүп 1:9-11; Шеж1 21:1).

* 3:2 Яғни Бабылдағы тазартатын азап отынан өтіп құтқарылған (13:8-9; Заң 4:20; Иш 48:10; Амо 4:11).

* 3:4 Яки: өзінің алдында тұрған өзге періштелерге (3:7).

* 3:8 Яғни Мәсіхті (Иш 11:1; 42:1-4; 43:10; 53:2,11; Ерм 23:5-6; 33:15-16; Пат2 7:16; 23:5).

* 3:9 Жыр 117:22-23; Иш 28:16; Дан 2:34-35,45.

* 3:9 Киелі кітаптағы «жеті» саны кемелділікті білдіреді (4:10).

* 3:9 3:4; 12:10; Иш 53:4-12; Жох 1:29; 19:30; Рим 3:25.

* 4:2 (4:10) Немесе: жеті түтікшеден (және білтеден) бар.

* 4:7 Яки: ғимараттағы бұрыштың басты тасын (Жыр 117:22-23).

* 4:10 Кейбіреулер киелі үйді қалпына келтіру жұмысы енді басталған күнді менсінбеген еді (Хақ 2:3; Нех 4:2-4).

* 4:10 4:2; Шеж2 16:9; Нқл 15:3; Ерм 16:17.

* 4:14 Яғни Дәуіт патшаның ұрпағы Зоробабелді (4:9) және бас діни қызметкер Ешуаны (3:8).

* 4:14 Май жағу рәсімі: Мыс 29:7; 40:15; Пат1 16:13. Түсіндірмені де қараңыз.

* 5:3 Мыс 20:1-2,7,15-16; Нқл 29:24; 30:9; Заң 29:12-15,19-21.

* 5:6 Яки: ефа. (Ефа шамамен 22 л қамтитын өлшеуіш болатын, ал осындағы ыдыс содан көп үлкен болған болса керек.)

* 5:8 Құдайға бағынбаушылық пен заңсыздық астарлап неке адалдығын бұзу деп те аталады (Иш 1:19-21,23; 57:3-7).

* 5:11 Шинар: Құдайға қарсы бас көтергендігімен әйгілі Бабыл қаласының төңірегіндегі аймақтың көне аты (Жар 11:1-9; Дан 1:2; Иш 47:1-6).

* 6:5 1:10-11; Жыр 67:18; Дан 7:10; Езк 37:9.

* 6:6 Немесе: батысқа қарай.

* 6:8 Яғни Бабыл мен басқа да жау елдеріне (1:14-15; Езк 5:13; 24:13).

* 6:11 3:1; Шеж1 6:15; Езр 2:2; 3:2.

* 6:12 (3:8) Яки: «Өркен».

* 6:14 Хелдай есімінің басқа түрлері: Хелем, Хелед (Шеж1 11:30).

* 6:14 Хен: Жосияның қосымша аты (6:10).

* 6:15 Иш 60:4-11.

* 7:1 1:1.

* 7:1 Б.з.д. 518 ж. 7-желтоқсан.

* 7:3 7:5; 8:19; Езр 3:12; Ерм 52:12-17.

* 7:10 8:17; Мыс 22:22; Ерм 7:6; Мих 2:1.

* 8:2 Немесе: Мен Сионның (жалған тәңірлерге табынатын) бөтен халықтардың қолында болғанына төзбеймін. Оған деген қызғанышым ішімде оттай лаулап тұр (1:14; Мыс 20:5).

* 8:3 2:10; 8:16; 14:20-21; Иш 1:26.

* 8:6 Жар 18:14; Ерм 32:17,27.

* 8:10 Хақ 1:6-11; 2:15-19.

* 8:12 Бұл өлкеде түнде түскен шық жауынның маңызды түрі болып табылады (Жар 27:28; Бил 6:37; Жыр 132:3; Дан 4:12; Ош 14:6; Хақ 1:10).

* 8:12 Хақ 2:5,19; Езк 34:25-27; Леу 26:3-12.

* 8:19 Халық жыл сайын төртінші айда Бабыл әскерінің б.з.д. 586 ж. Иерусалимге басып кіргенін, бесінші айда ғибадатхананың қиратылғанын, жетінші айда Дәуіт патшаның ұрпағы Ғодалиях әкімнің қастандықпен өлтірілгенін және оныншы айда жаудың б.з.д. 588 ж. Иерусалимді қамауға алғанын (Ерм 39:1; 52:4,6-7,12-14; 41:1-3) еске алу үшін ораза ұстайтын.

* 8:21 2:11; Мих 4:1-5; Иш 2:3.

* 8:23 Иш 45:11,14,23-24; 60:10-11.

* 9:2 Осы қаланың басқа аты Имаф.

* 9:3 Сауда-саттығымен әбден байыған финикиялық Тир қаласының теңіздегі аралда орналасқан мықты қорғаны болды (Иш 23:1-8).

* 9:5 Газа, Әкрон (яки: Ақарон), Ашқалон, Азот: філістір қалалары (9:6; Иш 47:1,4-5).

* 9:7 Заң 12:23; Леу 11.

* 9:11 Мыс 24:3-8.

* 9:12 Иш 61:7.

* 9:13 Яки: Ефремді.

* 9:13 Яғни Құдайды қорлаған грек басқыншыларына қарсы көтерілген Мақабай әулетінің басшылығындағы исраилдік сарбаздарды (Дан 11:33-34).

* 9:14 Мыс 19:16-20; Абқ 3:9,11; Жыр 17:13-15.

* 9:15 14:20; Леу 4:6-7.

* 9:15 Леу 4:7,18,25.

* 10:2 Ерм 23:32; 27:9.

* 10:7 Яғни Солтүстік Исраилдің (Ерм 7:15).

* 10:8 9:11; Иш 44:22; Ерм 31:11.

* 11:7 (10:2; 11:11; Иш 11:4; 61:1; Соф 3:12) Олар Жаратқан Иеге адал болып, жәбір көрген сенушілерді бейнелейді.

* 11:10 11:6.

* 11:11 11:7.

* 11:12 Бұл жай құлдың құны, демек азғана төлем, болатын (Мыс 21:32).

* 12:1 Жар 1:1,6-8; Жыр 103:2,5; 101:26; Иш 42:5; Ерм 10:12; 51:15.

* 12:2 Иш 51:17; 63:6.

* 12:8 Мыс 13:21; 14:19; 23:20.

* 12:10 Немесе: рақым мен мінажат (етуге жетелейтін) Рухты төгемін.

* 12:10 Немесе: Маған.

* 12:11 Шеж2 35:22-25.

* 12:12 Пат2 5:14; Лұқ 3:31.

* 12:13 Мыс 6:16-17; Рул 3:17-18.

* 13:2 Немесе: жындарды (арам рухтарды) (Пат1 16:14).

* 13:3 Заң 13:6-11.

* 13:4 Яки: көрініс.

* 13:4 Пат3 19:13,19; Пат4 1:8; Иш 20:2.

* 13:6 Немесе: екі қолыңның арасындағы жарақаттарың.

* 14:5 Заң 33:2; Жыр 95:13; Иш 66:15-16; Жое 3:11.

* 14:6 Немесе: Сол күні аспан денелері кішірейіп, енді қайтып сәулесін шашпайды (Иш 60:19,[20]).

* 14:7 Иш 58:10.

* 14:8 Езк 47:1,7-8,12.

* 14:11 Қала Бабыл патшасының қолына түскенде осындай болды (Иш 43:28; Заң 28:49-52).

* 14:16 Иш 2:2-4.

* 14:20 9:15; Леу 4:6-7; 6:28; Мыс 37:16.

* 14:21 Немесе: (Оған мойынсұнбайтын) ешбір саудагер (Соф 1:11).

* 1:3 Немесе: жек көрдім. (Жақып — Исраил, ал Есау — Едом деп те аталады: Жар 25:23; 27:27-29; 28:13-14; 32:28-30; Заң 7:7-8; 10:15; 32:9; Иш 41:8-9; 43:4.)

* 1:7 Яки: Жаратқан Иенің дастарқанына (Қор1 10:21).

* 1:8 Заң 15:21.

* 1:11 Иш 56:6-7; 60:7; Аян 5:8; Евр 13:15.

* 1:12 (1:7) Яки: дастарқанына.

* 1:14 Леу 22:18-23.

* 1:14 1:8,11; Жыр 46:3; 47:3; 94:3; Ерм 10:10; Зәк 14:9.

* 1:14 1:11; Жыр 75:13; Соф 2:11.

* 2:2 Діни қызметкерлер Құдайдың атынан халыққа бата беруге міндетті еді (Рул 6:23-27).

* 2:3 (Пат1 2:29-30) Немесе: Мен (егістікте сепкен) тұқымдарыңды бүлдіремін (Леу 26:16; Заң 28:38; Жое 1:17).

* 2:3 Яғни ел қонысының сыртына (Леу 8:17; 16:27).

* 2:4 2:5,8; Рул 3:11-13,45; 18:21-22; Заң 21:5; Нех 13:29.

* 2:5 Рул 25:1-13.

* 2:10 Иш 43:1; 63:16; 64:8; Заң 32:6.

* 2:12 Немесе: Жақыптың шатырларынан (Рул 24:5).

* 2:14 2:15; 3:5.

* 2:15 Жар 2:24; 1:28.

* 2:17 (Иш 5:18-21; Соф 1:12) Немесе: «Сот жүргізетін Құдай қайда?»

* 3:1 Яғни Құдай уәде еткен Құтқарушы Мәсіх (Иш 7:14; 9:6; 42:6; 49:8).

* 3:8 (1:8,13; Заң 12:6; 14:22; Нех 13:5,11-12) Яки: Өнімнің оннан бір бөлігін.

* 3:9 2:2; Заң 11:26-28; 28:20.

* 3:12 Иш 61:9; 65:23-24.

* 3:16 Дан 12:1.

* 3:17 Мыс 19:5; Заң 7:6; Иш 43:21.

* 4:2 Иш 45:8; 46:13; 53:5; 60:1,19.

* 4:5 4:1; Жое 2:31.

* 1:1 Ыбырайым ата: Исраил халқының түп атасы. Жаратқан Ие ол арқылы барлық ұлттарды жарылқауға уәде берген (Жар 12:1-3).

* 1:1 Яғни Иса Мәсіхтің өгей әкесі Жүсіптің шыққан ата-тегінің шежіресі (1:16,[18]). (Иса: 1:21; Мәсіх: Құдай жіберуге уәде еткен Құтқарушы Патша; Түсіндірмедегі «Иса», «Мәсіх» және «Дәуіттің Ұрпағын» да қараңыз.)

* 1:6 Рут 4:22; Пат1 16:1,11-13; 17:12.

* 1:6 Пат2 12:24.

* 1:9 Ұзиях Озия не Азариях, ал Жотам Жоқатам не Иоафам деп те аталатын (Шеж1 3:12).

* 1:11 Немесе: Жосиядан Жохақым (яки Ехойәкім), ал одан Ехониях (Шеж1 3:15-16).

* 1:11 Пат4 24:10-12,14-16.

* 1:13 Пат4 18:18.

* 1:16 1:1; 2:4,6.

* 1:18 Лұқ 1:35.

* 1:21 Ешуа не Иесус деп те дыбысталатын осы есімнің мағынасы: «Жаратқан Ие — Құтқарушы» (Лұқ 1:31,68-69; Рул 27:18).

* 1:23 Яки: «Құдай бізге жар (бола гөр)» (Иш 7:14).

* 1:25 1:21.

* 2:1 Исраил елінің қатыгез патшасы, шетелдік Едом ұлтынан шыққан Ирод І (Түсіндірмедегі «Ирод әулетін» қараңыз).

* 2:1 Бетлехем: Яһудея (Иудея) аймағының таулы өңірінде, Иерусалимнен 8 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан шағын қала, ежелгі патша әрі пайғамбар Дәуіттің шыққан атамекені (Пат1 16:1,11-13). Иерусалим: Яһудея аймағының астанасы, Дәуіт пайғамбардың бүкіл Исраилге патшалық құрған қаласы (Пат2 5:6,9,[12]).

* 2:6 (Мих 5:2) Яки: Исраилді бағатын Көсем шығады. (Ежелде ел басшылары отарын бағып, қамқорлайтын шопанға ұқсатылып бейнеленетін.)

* 2:11 Жұпар шайыр: яки ладан (Лұқ 1:9-10; Мыс 30:6-8). Мүр: яки смирна (Жыр 44:9; Мар 15:23; Жох 19:39-40).

* 2:15 2:19-20; Ош 11:1.

* 2:18 Ерм 31:15.

* 2:19 2:13-15.

* 2:22 4:12,15; Еш 20:7.

* 2:23 Назарет: Ғалилея көлінен батысқа қарай 20 шақырым қыратты жерде орналасқан шағын қала. Иш 11:1-дегі «жас өскін» түпнұсқа тілде «назареттік» деген сөз іспетті дыбысталатын.

* 3:1 Сенуші осы рәсімнен өткенде өзінің теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсіп, кешірілгендігін және ар-ұжданының тазарғандығын бекітеді (3:2,8,11; 28:18-20; Түсіндірмені де қараңыз).

* 3:2 Немесе: Көк Патшалығының (Дан 2:44; Түсіндірмені де қараңыз).

* 3:3 (Иш 40:3) Ежелде патша бір жерге шығарда өкілдері халыққа оның жүретін жолдарын тегістетіп, жөндетіп қойғызатын. Мұнда Иеміздің өз халқына салтанатты шерумен келетіні және Оның халқының соған дайындалуға тиіс болатыны алдын ала айтылған.

* 3:4 Ежелде Ілияс және өзге де пайғамбарлар осылай киініп, белдерін буатын (Пат4 1:8; 2:13).

* 3:7 Парызшыл, саддукей (яки садықшыл): 23:13; 22:23; Түсіндірмені де қараңыз.

* 3:7 Яки: улы жыландай алдамшылар! (Әзәзіл шайтан «жылан» не «улы жылан» деп те аталады: Жар 3:1; Аян 12:9; 20:2.)

* 3:11 Құдай жіберген сол Билеуші Мәсіх Иса болды: 1:21; 2:2,6; 3:17; 12:15-18,21; 28:18-20.

* 3:11 (Елш 2:2-4) Немесе: Киелі Рухқа я болмаса тозақ отына (3:12).

* 3:12 Бұл жерде «бидай» Құдайдың тура жолына түсіп, Оның еркін істейтіндерді, ал «қауыз» Құдайға бағынбағандарды білдіреді (13:30; 25:34,41; 28:19-20).

* 3:15 3:16-17; Жыр 2:7; Иш 42:1.

* 3:17 Немесе: сүйікті Ұлым. (Бұл атақ табиғи туу арқылы пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасындағы мәңгілік рухани байланысқа меңзейді: Жыр 2:2,6-9; Иш 7:14; 9:6-7; Лұқ 1:30-35; 2:9-11; Жох 1:3,14; Жар 1:26; Қол 1:16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз.)

* 4:4 Заң 8:3.

* 4:6 Жыр 90:11-12.

* 4:7 (Заң 6:16) Яки: Құдайың — Жаратқан Иені.

* 4:10 (Заң 6:13-14,[20]) Яки: Құдайың — Жаратқан Иеге иіліп ғибадат (немесе: тағзым) етіп.

* 4:12 14:3; Мар 6:17.

* 4:15 Яки: Жаратқан Иеге мойынсұнбайтындар (5:47).

* 4:16 Немесе: Өлім көлеңкесінде. Яки: Үмітсіздік пен қауіп-қатер жайлаған жерде (Жыр 22:4; 106:10,14; Лұқ 1:78-79).

* 4:16 Иш 9:1-2.

* 4:17 3:2.

* 4:19 Яки: адамдарды Құдай жолына түсірушілер етемін (4:17; Мар 3:14-19; Лұқ 10:1-9,[16]).

* 4:23 Мәжілісхана: яһудилердің жиналып, Құдайдың сөзін оқып, дұға ететін үйі (Лұқ 4:16-17; Түсіндірмені де қараңыз).

* 5:3 Яки: Өздерінің рухани жарлы, яғни Құдайдың кешірімі мен Киелі Рухына мұқтаж екендіктерін мойындағандарға Құдай риза болып, оларды жарылқайды (Тім1 2:3-4).

* 5:3 25:34.

* 5:4 Иш 61:2-3; Лұқ 6:21.

* 5:5 Жыр 36:11.

* 5:6 Иш 55:1-2.

* 5:7 Жақ 2:13.

* 5:8 Жыр 23:3-4; 72:1; 16:15; 41:3.

* 5:9 Мәсіхке сенушінің Құдаймен байланысы әке мен баласындай жақын. Мәсіхке сенуші Құдай Рухының арқасында қайта туылып, Құдайдың (рухани) баласы деп аталады (5:44-45; Лұқ 6:35; Жох 1:12; 3:5; Рим 8:15-16; 14:19).

* 5:13 Сол заманда жұрт теңіз суынан айырып алған тұз қосындыларын қарапайым қыш құмыраларда сақтайтын. Тұрған жері дымқыл болса, ас тұзы еріп, қыштан өтіп кетіп, қалғаны дәмсіз әрі тағамды бұзылудан сақтауға жарамай қалатын (Лұқ 14:34-35).

* 5:14 Флп 2:15-16; Еф 5:8-14.

* 5:15 Яғни шамдалға (майшамға арналған тұғырға).

* 5:16 5:9,44-45; Жох 1:12; 3:5.

* 5:20 23:2-5,23-28; Лұқ 11:39-40; 18:10-14; Түсіндірмедегі «Дін мұғалімі» мен «Парызшылды» да қараңыз.

* 5:21 Бұл Құдайдың адамдарға тапсырған басты он өсиетінің бірі (Мыс 20:13; Леу 24:17; Заң 5:17).

* 5:22 Немесе: бауырласына ашу-ызасын сақтаса (Нқл 14:17,29; Уағ 7:9; Еф 4:26-27).

* 5:22 Яһудилердің ең жоғарғы діни және саяси мекемесі (Жох 11:47; Түсіндірмені де қараңыз).

* 5:23 Заң 16:16-17; Иш 1:10-17; Амо 5:21-24.

* 5:23 Яғни басқа адамның (5:22).

* 5:27 Мыс 20:14; Заң 5:18.

* 5:29 Немесе: оны ойып алып, лақтырып таста. (Әлбетте, Иса ешкімнің осы қатаң бұйрықты нақты түрде жүзеге асыруын көздеген жоқ! Қайта, Ол біздің Құдайдың еркін орындауға кедергі болатын кез келген зұлым нәрселерден арылуымызды астарлап нұсқады: Мар 9:43-47; Рим 6:1-5,12-13; Тім2 2:22.)

* 5:30 Немесе: оны шауып алып, лақтырып таста (5:29).

* 5:31 Заң 24:1.

* 5:32 Себебі Құдайдың тұрғысынан ерлі-зайыптылар «... біртұтас. Сонымен Құдай қосқанды адам баласы ажыратпасын!» (19:4-6)

* 5:33 Немесе: Өтірік (яки ат үсті) ант бермеңдер! (Леу 19:12; Рул 30:3)

* 5:37 Немесе: әзәзіл шайтаннан келеді (Жох 8:44).

* 5:38 Яки: Қанға қан, жанға жан. (Құдай мұндай ережені адамдарды кек алуға жұмылдыру үшін емес, қайта, кек алуды шектеу үшін берген еді: Мыс 21:24; Леу 24:20; Заң 19:21. Ал Иса бұған қоса сүйіспеншілік ережесін де міндеттеді: 5:39-45; 22:36-40; Рим 13:8-10).

* 5:41 Бұл билік иелерінің әдеті еді (27:32).

* 5:42 Яки: Нағыз бейшараларға жомарттықпен жәрдем бер (25:35-36).

* 5:43 Яки: Басқаларды (өмір жолыңда Құдай саған кездестірген адамдарды). Немесе: Жақыныңды (19:19; Леу 19:18; Лұқ 10:27,29-36).

* 5:43 Заң 23:3,6; Жыр 138:19-22.

* 5:44 Яки: жауларыңа мейірімділік пен сүйіспеншілік көрсетіңдер! (Лұқ 6:27-31; 23:34; Рим 12:14)

* 5:44 Яки: Жаратқан Иеге сиыныңдар! (Лұқ 6:27-28,34-35; 23:34; Нақ 25:21)

* 5:46 9:9-10; Түсіндірмені де қараңыз.

* 5:47 Яки: жалған тәңірлерге құлшылық етуші бөтен ұлт адамдары (4:15; 6:7).

* 5:48 Лұқ 6:36; Леу 19:2; Пет1 1:16.

* 6:2 Немесе: жиналыс үйлері мен көшелерде керней тартқызып жариялатпаңдар!

* 6:3 Немесе: Ал сен қайыр бергенде, оң қолыңның не істегенін сол қолың білмесін (яки: соған мақтанып, көкіректенбе) (25:34-40).

* 6:4 Немесе: сыйын (құпия емес, ашық) бермек. (6-аятта да осылай.)

* 6:5 Яки: тұра қалып Құдайға сиынып дұға оқуды.

* 6:7 Яки: (шынайы) Құдайға мойынсұнбайтындар, бөтен ұлт адамдары (4:15; 5:47).

* 6:9 Яки: Сонымен (Құдайдың еркі орындалсын деп шынайы сеніммен) Оған былай деп мінажат етіңдер (Жох 15:9-16; 16:23-24; Жақ 1:5-6).

* 6:10 Яки: Осы дүниеде ізгілікті билігің орнап, адамдар Саған мойынсұнсын! (3:2; Лұқ 11:2; Түсіндірмедегі «Құдайдың Патшалығын» да қараңыз.)

* 6:13 Яки: Бізді азғыратын сынаққа түсірмей, әзәзіл шайтанның ықпалынан құтқара гөр (Қор1 10:13; Пет2 2:9; Жақ 1:13-15).

* 6:17 Немесе: бастарыңа май жағып, беттеріңді жуыңдар. (Шашқа май жағу сол заманғы дәстүр болатын: Лұқ 7:46.)

* 6:21 Яки: жан дүниелерің мен арман-тілектерің (5:8; 12:34-35; Нқл 4:23).

* 6:22 Яки: Жарық адамға көзі арқылы кіріп, шындықты көріп білуіне мүмкіндік береді.

* 6:23 Немесе: Ал егер көзің зұлым болса, бүкіл денең қараңғы болады. Сонымен, егер ішіңдегі нұр (яки пенделік данышпандық) қараңғылық болса, онда ол қандай қараңғылық! (Еф 4:18; Рим 1:21; Иш 44:18)

* 6:24 4:10; Еш 24:15; Лұқ 14:26; 16:13.

* 6:27 Немесе: қайсың өз өмірін тіпті біраз уақыт ұзарта алады? (Лұқ 12:25)

* 6:33 Немесе: Құдайдың Патшалығына еніп, Ол сыйлайтын әділдікке ие болуға ұмтылыңдар! (3:2; 7:13-14; 13:44-46; Лұқ 12:31; Жох 6:27).

* 6:34 Немесе: Құдай ертеңгі күннің де қам-қарекетін ойлайды (6:11,[25]).

* 6:34 Яғни бүгінгі мәселені бүгін шеш (Лұқ 10:41-42; 12:11-12; Пет1 5:7; Тім1 5:8; Қор1 12:25; Сал2 3:6-12).

* 7:2 Яки: Өзгелерге қандай өлшемді қолдансаңдар, сендер сол өлшеммен бағаланып, сотталатын боласыңдар (Лұқ 6:37-38).

* 7:3 Яки: тікенді (не сабан талшығын) (Лұқ 6:41).

* 7:6 Жыр 21:16,21-22; 58:7-8,15-16; Қор1 6:1,6; Флп 3:2; Аян 22:15.

* 7:7 Яки: Құдайдан сұрай беріңдер,.. іздей беріңдер,.. есікті қағып тұрыңдар (Лұқ 11:13; 13:24-25; 18:7-8).

* 7:14 Лұқ 13:23-25; 3:7-9; 15:28; 18:22-27; Жох 12:42-43.

* 7:15 24:24; Пет2 2:1-3; Езк 22:27; Елш 20:28-30.

* 7:16 Немесе: Тікенді бұтадан жүзім яки ошағаннан інжір жинай ма? (Лұқ 6:43-45; Жақ 3:11-12)

* 7:22 (10:15; Иш 2:9-12,17; Лұқ 10:12) Немесе: сол күні.

* 7:23 25:12,41; Мыс 32:32; Дан 12:1; Лұқ 10:20; 13:25-27.

* 7:23 Яғни сол істерді істеуге еш құқықтарың болмады.

* 7:24 Лұқ 6:47-49; Жар 49:24; Жыр 17:3.

* 7:26 Яки: түйсіксіз жанға (25:2; Лұқ 12:20).

* 7:29 Мар 1:22; Лұқ 4:32.

* 8:2 Алапес секілді тері ауруларымен науқастанғандар таза емес (арам) деп есептеліп, басқа адамдардан аластатылатын (Леу 13:1-46).

* 8:4 Леу 14:2-32.

* 8:8 Осылай бұл римдік жүзбасы өзінің шетелдік әрі күнәкар екендігін мойындады. Алайда Құдай әрбір ұлттың адамдарына рақым көрсетуге дайын (Елш 10:1-6,34-36; Еф 2:11-19).

* 8:12 Немесе: Алайда «Патшалықтың ұлдары» (яғни исраилдіктер) теріс жолдарынан қайтпағандары үшін тозаққа түспек! Сонда олар жылап, бармақтарын тістейтін болады (13:42; Лұқ 13:28).

* 8:14 Яки: енесінің қызуы көтеріліп. (Көл жағасындағы батпақты жерлерде безгек ауруы кең жайылған еді.)

* 8:16 Яки: айтқан сөзімен (8:8).

* 8:17 Иш 53:4.

* 8:18 Яғни көлдің оңтүстік-шығыс жағына (8:28; Лұқ 8:26).

* 8:19 Яки: жолыңызды қуып шәкіртіңіз болайын (4:19-22; Мар 10:28-30).

* 8:20 Яки: Құдай тағайындаған Билеушінің. Немесе: «Адам Ұлының» (Дан 7:13-14; Түсіндірмені де қараңыз).

* 8:20 Мар 1:45.

* 8:22 Яки: сондай жұмыстармен айналысуды Құдайдың рухани өмірі (яғни Онымен шынайы қатынасы) жоқ адамдарға қалдыр! (Мәсіхтің шәкірттері халыққа шынайы өмір туралы Ізгі хабарды уағыздауға міндетті еді: Лұқ 6:20-21; 9:60; Жох 3:16,36; Қор1 7:29-35.)

* 8:28 Немесе: Гергеса. (Ғадара және Гергеса деп те аталған Гераса Ғалилея көлінің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан қалалар еді.)

* 8:34 Жар 26:16; Әйүп 21:14-15; Лұқ 5:8,37.

* 9:1 4:13; Мар 2:1.

* 9:6 Немесе: Ал Құдай тағайындаған Билеушінің (8:20; яки «Адам Ұлының») жер бетінде күнәларды кешіруге билігінің бар екендігін (Жох 5:27).

* 9:9 (5:46; 10:3) Матайдың қосымша аты: Леуі (Мар 2:14; Лұқ 5:27). Ол кейін осы «Ізгі хабарды» жазып қалдырды.

* 9:11 3:7; 5:20; Түсіндірмені де қараңыз.

* 9:13 Құдайдың Ошия пайғамбар арқылы жолдаған хабары (Ош 6:6).

* 9:13 Яғни әділсінгендерді (өздерін әділміз деп санайтын діндарларды: Лұқ 18:9-14; Рим 3:10; Жыр 13:3).

* 9:15 Иса («Күйеу») сенушілерімен бірге болған уақыт той сияқты көңілді кезең, сонда қайғырып ораза ұстау жөнсіз (Ош 2:19-21,23; Мар 2:19; Жох 3:29; Қор2 11:2).

* 9:15 16:21.

* 9:16 Немесе: Ешкім ескі киімді ағартылмаған жаңа матамен жамамас. (Яғни діндарлардың үйіп-төгіп шығарған ескі ережелері және Құдайдың жаңа Ізгі хабары бір-біріне сәйкес келмейді: 11:28-30; 22:36-38; 25:34-40; Лұқ 11:46; 10:25-37.)

* 9:16 Яки: апшып (қысқарып).

* 9:22 Немесе: Қызым. (Осы қаратпа сөзбен Иса сол қиналған әйелге деген жанашырлығы мен мейірімділігін білдірді.)

* 9:34 Яғни жындарды әзәзіл шайтанның күшімен қуып шығарады. (Парызшылдардың осы жаласы Құдайдың Киелі Рухын қорлаумен тең еді: 12:24,28,32.)

* 9:35 4:23.

* 9:36 Езк 34:5-6.

* 9:38 10:6-7,16; Лұқ 10:2; Жох 4:35-36,39,41.

* 10:2 4:18,21; 16:18.

* 10:3 Яки: Талмай ұлы. (Есімі — Натанайыл, әкесінің есімі — Талмай: Жох 1:45.)

* 10:3 Матай Леуі (9:9).

* 10:4 Яки: Ұлтшыл. (Бұл жанама ат оның бұрын дінге ерекше берілгенін немесе өз елінің тәуелсіздігі үшін қара күшпен күресуші топтың мүшесі болғандығын білдіреді: Елш 5:36-37.)

* 10:4 Яки: Иуда Исқариот (26:14-16,47-50).

* 10:5 Лұқ 9:52-54; Жох 4:9,[22]; Түсіндірмедегі «Самариялықты» да қараңыз.

* 10:6 9:36; 15:24.

* 10:7 3:2; 4:17; Лұқ 10:9.

* 10:8 10:1; Мар 16:18; Лұқ 10:9.

* 10:8 Елш 3:6; 8:18-21; 20:33-35.

* 10:9 Немесе: Белдіктеріңе.

* 10:9 Елшілер Құдайға сеніп аралап жүрген жерлеріндегі халықтың көмегімен күн көретін болды (10:10-13; Лұқ 22:35).

* 10:11 Яғни өздеріңді қарсы алып, сендер әкелген Ізгі хабарға көңіл бөлуге дайын адамды (10:12-14; Елш 9:43; 16:14-15).

* 10:12 Яки: «Ассалаумағалайкүм» (Рут 2:4).

* 10:14 Бұл салт енді осы жердің тұрғындарымен рухани қатынасым болмайды, әрі Құдайдың жазасын тартатындарына өздері кінәлі болады дегенді білдіретін (Лұқ 9:5; 10:10-12,[16]).

* 10:15 Ежелгі Содом мен Ғомора қалаларының тұрғындары істеген азғындықтарына бола кең танымал болатын (Жар 18:20).

* 10:18 Яки: және басқа ұлт адамдарына Ізгі хабар туралы куәгерлік етесіңдер.

* 10:23 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы», яғни Иса Мәсіх: 8:20) дүниеге қайта оралған кезге дейін Ізгі хабар Исраил халқына уағыздала береді (Рим 10:1; 11:13-15; Лұқ 17:30).

* 10:25 9:34; Мар 3:22.

* 10:27 Немесе: құлақтарыңа сыбырланғанды үй төбесінен жар салыңдар! (Сол өлкедегі үй төбелері жалпақ: 24:17; Мар 2:4; Лұқ 12:3.)

* 10:28 13:40-42; 25:30,41; Лұқ 12:4-5.

* 10:29 Түпнұсқада: бір ассарионға. (Осы ежелгі теңгенің құны жай жұмысшының бір күндік жалақысының он алтыдан бір бөлігіне тең болатын.)

* 10:32 Яғни Менің шәкіртім деп мойындаймын (25:34; Лұқ 12:8; Аян 3:5).

* 10:34 Немесе: сондай (жалған әрі үстіртін) татулықты емес, семсерді (Лұқ 12:51). (Семсер соттың белгісі болатын: Рим 13:4; Евр 4:6-13.)

* 10:36 (Мих 7:6) Әлбетте, Мәсіх шынайы татулық пен тыныштықты орнатуды көздейді (Иш 9:6; Лұқ 2:14; Жох 14:27). Бірақ Құдайдың нұрында адамның әділетсіз ой-ниеті мен іс-әрекеті әшкереленгендіктен, қара ниеттілер ашуланып, әділдерге қарсы шығады (5:9-10; Лұқ 12:51-53; Жох 3:19-21; 15:18-19).

* 10:38 16:24; Лұқ 14:27; Флп 3:10-11; Ғал 2:20; Түсіндірмедегі «Айқышты» қараңыз.

* 10:39 16:25; Мар 8:34-38; Евр 10:38-39; Аян 2:7,11; 3:5.

* 10:42 Немесе: осы кіші адамдардың біреуіне.

* 11:2 14:3-5; Лұқ 3:19-20; 7:18.

* 11:3 Жақия пайғамбар халыққа Құтқарушы Патша Мәсіхтің келуін жариялаған еді (3:1-2,11-12; 11:10-11). Енді ол түрмеде азап шегіп, Мәсіх мені неге күшпен босатпайды деп күдіктене бастады (11:6). Ол Мәсіхтің қара күшпен емес, адамдарға мол игілік істеп, сонында Өзін олар үшін құрбан етуі арқылы адамзатты құтқаруын (11:4-5; 16:21; Жох 3:16) әлі де түсінбеген сияқты.

* 11:5 Иш 61:1; Лұқ 7:22.

* 11:6 Яки: Маған ренжімейтін, сенімінен безбейтін әркімге Құдай риза (Лұқ 7:23; Аян 2:9-11; 14:12-13).

* 11:8 Яки: Жұмсақ киім. (Жақияның киімі өте қарапайым болатын: 3:4.)

* 11:10 Құдайдың хабаршысы Жақия пайғамбар Исраил елін Мәсіхтің келуіне дайындады (3:11-12; Мал 3:1).

* 11:11 13:17; Евр 11:39-40; Жох 1:12.

* 11:12 Немесе: Құдайдың Патшалығы зорлық көріп келеді, ал рухани күшпен тырысқандар оған кіреді (Лұқ 13:24; 16:16).

* 11:14 Ілияс пайғамбардың атқаратын қызметін, яғни халықты Құдай жолына қайтуға шақыруды, Жақия пайғамбар жүзеге асырды (17:10-13; Лұқ 1:16-17; Мал 3:1; 4:5-6).

* 11:18 3:4.

* 11:19 9:10-11; Лұқ 7:34.

* 11:19 Немесе: Алайда Құдайдың даналығы оны қабылдағандардың ізгі істерімен ақталады (Лұқ 7:29; 7:35).

* 11:20 11:1,4-6,16-19; Мар 6:45,53-56; 8:22-26.

* 11:21 Яки: беттерін тырнап, шаштарын жұлып қайғырып.

* 11:21 3:2,11-12; 4:17; 8:16-17; 10:1; 11:1.

* 11:23 (4:13,16; 7:13,19,21; 8:5-6,13-17) Немесе: Ал, Қапарнаум, сен көкке шығарылдың. Енді о дүниеге (яки тозаққа) құлайсың!

* 11:23 Содом мен Ғомора қалаларының тұрғындары істеген азғындықтарына бола кең танымал болатын (Жар 18:20; 19:24-28).

* 11:25 Яки: нәресте іспетті білімсіздерге. (Құдайдың құдіреті мен мәңгілік өмір туралы құпияларды адам баласы өз ақылы мен даналығы арқылы емес, Құдай сыйласа ғана ұғады: 5:3; 19:14-15; Қор1 1:18-31.)

* 11:26 Яки: Сенің ізгі еркің осындай болды (21:15-16; Рим 1:21-22; Қор1 1:19-25; 2:14).

* 11:27 28:18; Жох 3:34-35; 17:25-26.

* 11:29 Немесе: Мойынтұрығымды бірге киісіп. (Жас көлік малды қамытқа үйрету үшін кәрі малмен бірге жегетініндей, шәкірті де Ұстазының тәжірибесі мен рухани күшінен тәлім алады. Сол заманда Таурат заңының ережелері «қамыт, мойынтұрық» деп те аталатын: 23:4.)

* 11:30 Немесе: Себебі Менің мойынтұрығым ыңғайлы, жүгім де жеңіл (Жыр 54:23; Жох1 5:3).

* 12:1 Таурат заңына сай Исраил халқының діни демалысы болған сенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынған еді (Мыс 31:12-17).

* 12:4 Яки: Киелі шатырына (Пат1 21:1,4,[6]).

* 12:4 Леу 24:5-9.

* 12:5 Рул 28:9-10.

* 12:7 9:13; Ош 6:6.

* 12:8 Яғни Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») — Мен Өзім, әрине, діни демалыс күні туралы ережелердің шынайы мәнін түсіндіруге де биліктімін (5:17; 7:29; 9:6; 11:27; 28:18; Мар 2:28; Жох 6:27; 13:3; Евр 2:8).

* 12:9 4:23; 9:35.

* 12:10 Яки: қолы жансызданып қалған (Жох 5:3).

* 12:12 6:26; 10:31.

* 12:14 Мар 3:6; Лұқ 6:11.

* 12:18 3:17; 17:5; Иш 42:1.

* 12:18 3:16; Иш 42:1; 11:2; 61:1.

* 12:18 Яки: жариялайды әділдікті (12:20; Иш 42:1; 49:2,[6]).

* 12:20 Яки: майысқан қамысты сындырмайды (11:28; Иш 42:3; 40:11; 57:15; 61:1-3; Жыр 50:19; 146:3).

* 12:20 Яки: Соңында әділ үкімді жеңіске жеткізеді (12:8; Иш 42:3; Жыр 97:1-3).

* 12:21 Яки: Оның атына басқа халықтар да үміттерін артады (Иш 42:4).

* 12:23 Яки: Құдай жіберуге уәде еткен Құтқарушы Патша (1:1; 2:2,6; 11:2,4-5; Түсіндірмені де қараңыз).

* 12:24 Яки: әзәзілдің күшімен (9:34; 12:27-28).

* 12:27 12:41-42; Лұқ 19:22.

* 12:28 3:2; 4:17; 5:3,10,20; 6:9-10; Лұқ 11:20.

* 12:29 (10:1; 28:18; Аян 5:5-9; Лұқ 10:17-19; Елш 1:8; Еф 6:10-20) Иса әзәзіл шайтанды жеңіп шыққандықтан, оның құрсауындағы адамдарды азат ете алады.

* 12:30 Лұқ 11:23; Жох 10:12-13.

* 12:31 Яғни ол енді теріс жолдан қайтып Құдайдың жолына түсе алмайды (Мар 3:28-30; Лұқ 12:10; Евр 6:4-6; Яһд 1:10).

* 12:32 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») ретінде көктен келген (8:20; 9:6).

* 12:34 Яки: Жүрегің (15:18; Мар 7:20).

* 12:35 7:17-18; Лұқ 6:43-45; Нқл 4:23.

* 12:36 Немесе: пайдасыз, бос.

* 12:38 5:20.

* 12:38 16:1,4; Мар 8:11; Лұқ 11:16; Жох 2:18; 4:54; 6:14,30; 12:18; Түсіндірмедегі «Кереметті» де қараңыз.

* 12:39 Яғни буын (12:41; 16:4).

* 12:40 Жүн 2:1,11.

* 12:41 Яки: сот алдында тұрып, оларды айыптайды.

* 12:41 Жүн 3:5-6.

* 12:42 Яки: Сәба елінің патшайымы (яғни әйел патшасы) (Шеж2 9:1-12).

* 12:43 Яки: (Әзәзіл шайтанға бағынышты) арам рух (8:16; 9:32-33; 10:8; 12:22,28-29).

* 12:44 Үй сыпырылып, жиналғанмен, жаңа иесі жоқ. Яғни сондай адам жынынан арылғанмен, өз өмірінен Құдайға басты орын бермеді (Жох 1:11-13; 14:23; Қол 1:27; Аян 3:20; Еф 1:13; 5:15-21; Пет2 2:20).

* 12:50 Яғни Менің рухани отбасым (23:8; 25:40; 28:10,20; Мар 3:35).

* 13:12 (25:29; Мар 4:25; Лұқ 8:18) Немесе: кімде (біраз рухани байлық) бар болса.

* 13:15 Яки: ақыл-саналары қасарысқан, рухани шындыққа жабық (Иш 6:9-10).

* 13:16 Яки: Ал Құдай сендерді жарылқап тұр (5:3; 16:17).

* 13:17 Лұқ 10:24; Пет1 1:10-12; Евр 11:13; Жар 49:10,18.

* 13:22 Немесе: Ізгі хабар (Құдайдың сөзі) «тұншығып», өнім бермейді.

* 13:23 Яки: отыз еседен рухани өнім береді (25:34-40; Жақ 1:27; Ғал 5:22-26; Жох 15:9-16).

* 13:25 Бидайық көктеп шыққан кезде бидайға қатты ұқсайтындықтан екеуін бір-бірінен ажырату қиын.

* 13:31 Яки: еккен горчица тұқымына.

* 13:32 Құдайдың игілікті әкімшілігі керемет өсіп, онда тек исраилдіктер үшін ғана емес, басқа халықтардың адамдары үшін де орын болады (8:10-11; 12:21; 28:18-20; Дан 4:8-9; Елш 10:34-35).

* 13:33 Немесе: үш мөлшер (сатон деген өлшемнің көлемі 13 л шамасында болатын).

* 13:35 Жыр 77:2.

* 13:37 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы», яғни Мәсіхтің Өзі: 8:20; 9:6).

* 13:38 Немесе: шайтанның балалары (яғни оның жолымен жүріп, мінез-құлқын паш ететіндер: Жох 8:44-45).

* 13:42 Немесе: өкініп, бармақтарын тістейтін болады (8:12; Лұқ 13:28).

* 13:43 5:14,16; Нқл 4:18; Дан 12:3; Жох 5:35.

* 13:52 Немесе: тәлім алған әрбір дін мұғалімі (23:34; Елш 18:24-28).

* 13:54 Ғалилея аймағындағы Назарет қаласына (2:23; Лұқ 4:16).

* 13:55 Яки: Жоси (Жүсіп есімінің қысқаша түрі: 27:56).

* 13:57 Мар 6:4; Лұқ 4:24; Жох 4:44.

* 14:1 Ғалилея мен Перея аймақтарының әкімі (Лұқ 3:1,19-20; 13:31; 23:7-8), қатыгез Ирод І патшаның (2:3,[16]) ұлы.

* 14:4 Мыс 20:17; Леу 18:16; 20:21.

* 14:6 Иродияның бұрынғы некесінен (14:4) туған қызы Саломея.

* 14:9 Аймақ әкімі Ирод Антипас (14:1; Мар 6:14). Сол заманда аймақ әкімдері кейде патша деп аталатын.)

* 14:14 Жох 6:5; Мар 6:34.

* 14:17 Сол жақтың жұрты тұздалып кептірілген балықты нанға қосып жейтін (7:10).

* 14:19 Яки: көктегі Әкесіне ризашылық білдіріп, (тамаққа) бата берді (26:26).

* 14:20 Яки: тоқыма қорап.

* 14:23 (Лұқ 6:12; 9:28; Жох 6:15) Яки: ғибадат ету.

* 14:25 Немесе: Түнгі төртінші күзетте (яки таң атқанда: Мар 13:35; Түсіндірмедегі «Уақытты белгілеу жүйесін» де қараңыз).

* 15:2 Түсіндірмедегі «Тазару рәсімдерін» қараңыз.

* 15:4 Немесе: әкесін не шешесін қарғайтын болса.

* 15:4 Мыс 20:12; 21:17; Заң 5:16; Леу 20:9.

* 15:6 Немесе: Құдайдың сөзінің (яки өсиеттерінің) күшін жойдыңдар! (15:4)

* 15:9 Иш 29:13.

* 15:11 15:18-20.

* 15:13 13:40-41; 3:10; 7:19; Жох 15:2-6.

* 15:14 23:16,24; Лұқ 6:39.

* 15:18 12:34; Мар 7:20; Пат1 24:14; Нқл 15:28.

* 15:19 (Жыр 13:1; Рим 3:13-14; Ғал 5:19-21) Немесе: неке адалдығын бұзу, нәпсіқұмарлық (яки жезөкшелік), ұрлық, өтірік, Құдайды қорлау.

* 15:21 Тир мен Сидон Ғалилеядан елу не сексен шақырымдай қашықтықта қазіргі Ливан елінің (ежелгі Финикия өлкесінің) теңіз жағасында орналасқан, кеме тоқтайтын үлкен қалалар болатын.

* 15:22 Сол жердің алғашқы қоныстанушылары болған қанахандықтар яһуди діні мен әдет-ғұрыптарын ұстанбайтын. Сондықтан яһудилер оларды «арам» деп есептейтін.

* 15:22 Яһудилер көптен бері күтіп келген Мәсіхтің атағы (1:1; 9:27; 12:23; Түсіндірмені де қараңыз).

* 15:23 Осылай Иеміз бұл әйелдің сенімінің шынайылығын сынамақ болды (15:26,28; Заң 8:2).

* 15:24 Алғашқыда Иса Құдай ерекше Келісім жасаған Исраил халқына арнап қызмет еткенмен, кейін барлық халықтарға да Жаңа Келісім арқылы Құдаймен тікелей байланыс жолын ашты (10:5-6; 12:21; 26:26-28; 28:18-20).

* 15:26 Мар 7:24-28.

* 15:29 Бұл жер Құдайға мойынсұнбайтын шетелдік Онқала аймағында орналасқан еді (Мар 7:31).

* 15:31 Мар 2:12; 7:37; Елш 3:10-13.

* 15:34 Яки: бірнеше тұздап кептірілген шабақ (14:17).

* 15:39 Мағадан деп те аталатын бұл қала (мағдалалық Мәриямның шыққан жері: 27:56) Ғалилея көлінің батыс жағасындағы Далманутаға жақын орналасқан еді (Мар 8:10).

* 16:1 Яки: садықшылдар (3:7; Түсіндірмедегі «Парызшыл» мен «Саддукейді» де қараңыз).

* 16:1 Яки: Исаның Құдай жіберген Құтқарушы Патша Мәсіх екенін дәлелдейтін бір керемет (12:38; Түсіндірмедегі «Кереметті» де қараңыз).

* 16:3 Лұқ 12:54-56.

* 16:4 Яғни буын (12:38,[41]).

* 16:4 12:39-40; Жүн 3:4-10.

* 16:6 16:1.

* 16:6 Ашытқы: осында жалған тәлімді, Құдайға шын жүректен мойынсұнбаушылық пен екіжүзділікті білдіреді (16:1,4,12; Мар 8:15; Лұқ 12:1; 23:8-9).

* 16:13 Ливан тауларындағы қала, Філіп әміршінің астанасы (Мар 8:27; Лұқ 3:1).

* 16:14 Мар 8:28; 9:11-12.

* 16:16 4:3; Лұқ 1:35.

* 16:17 Яки: Сені Құдай жарылқап тұр (13:16).

* 16:18 Яки: Саған айтамын: Сен Петірсің («Тассың»). Осы іргетас (іспетті куәліктің) негізінде Мен Өзімнің қауымымды саламын (Еф 2:20).

* 16:18 Немесе: Оны о дүниенің қақпалары (яғни өлім мен жамандық атаулының күштері: Әйүп 38:17).

* 16:19 Немесе: жер бетінде (Құдай Рухының жетелеуімен) нені байласаң, сол көкте де байланбақ, нені босатсаң, сол көкте де босатылмақ (18:18; 23:13; Елш 2:14-21; 8:14-17; 10:28-48; 15:7-19).

* 16:20 Мар 8:30-31; 1:14-15.

* 16:23 Яки: шайтан. (Осында Петір білмей азғырушының сөзін сөйлеген еді: 4:3-10.)

* 16:24 10:38-39; Флп 3:10-11; Ғал 2:20; Түсіндірмедегі «Айқышты» қараңыз.

* 16:25 (10:39) Яки: кім (бұ дүниедегі) өмірімді сақтаймын десе, шынайы өмірден құр қалады.

* 16:26 Яки: өз жаны үшін қандай төлем бере алады? (Жыр 48:8-10; Мар 8:36-37)

* 16:27 25:31,34-36.

* 16:28 Немесе: кейбіреулерің көктен келген Билеушінің («Адам Ұлының») Патшалығымен келуін (17:2,5; Пет2 1:16-18; Елш 2:36-41).

* 17:3 Заң 29:1; Евр 3:5; Пат3 18:21,36-39; Мар 9:11-13; Лұқ 9:30-31.

* 17:4 Немесе: үш (киелі) шатыр (Мыс 25:9; Евр 8:5) құрайық (Мар 9:5; Лұқ 9:33).

* 17:5 Мыс 13:21; 40:34-35,38; Мар 9:7.

* 17:5 Немесе: сүйікті Ұлым (1:18,20-23).

* 17:10 11:14; Мар 9:11; Мал 3:1; 4:5-6.

* 17:13 14:3-12; Мар 9:12-13; Лұқ 1:17.

* 17:15 Мар 9:22.

* 17:17 17:20; Мар 9:29; 11:23-25.

* 17:20 Яки: қыша дәніндей кішкене (Лұқ 17:6).

* 17:20 Демек, егер Құдайға шынымен мойынсұнып, сенім артсаңдар, Оның күллі бұйрықтарын орындай алар едіңдер (Мар 9:23).

* 17:24 Яки: (құны жай жұмысшының екі күндік жалақысына тең болатын) садақа теңгелерін (Мыс 30:13; Шеж2 24:9).

* 17:25 Сол заманда патшалар әдетте алым-салықты жаулап алған елдердің халқынан жинайтын (22:17,21; Рим 13:7).

* 17:27 Яки: аузын ашсаң, (құны төрт күндік жалақы) бір күміс теңгені.

* 18:3 Яки: Құдай Өзінің игілікті басшылығын сендердің өмірлеріңе орнатпайды (3:2; 5:3-5; Жох 3:3,[5]; Түсіндірмедегі «Құдай Патшалығын» қараңыз).

* 18:6 (18:10,14; Мар 9:42; Лұқ 17:2) Күнәкар істегендеріне шын жүректен өкінсе, Исаның құрбан болғанына сеніп кешірім сұрауы қажет (20:28; Тім1 1:15-16; Жох1 1:9; 2:1-2).

* 18:8 Мұнда Иса, әрине, ешкімнің осы астарлы бұйрықтарды нақты жүзеге асыруын көздеген жоқ! Осындағы «қол», «аяқ», «көз» сөздері рухани азғырылуды астарлап білдіреді.

* 18:9 18:8 аяттағы түсініктемені қараңыз.

* 18:10 Яки: осы қарапайым сенушілердің бірде-біреуін жек көрмеңдер!.. оларды қамқорлайтын періштелер әрдайым көктегі Әкемнің алдына бара алады (Дан 12:1; Елш 12:11,15; Евр 1:14; Лұқ 1:19).

* 18:11 Лұқ 19:10.

* 18:14 5:9,16,44-45.

* 18:14 Яки: осы қарапайымдардың (18:3-4).

* 18:15 Яғни басқа бір сенуші (18:35; 12:49; 23:8).

* 18:16 Заң 19:15; Жох 8:17; Қор2 13:1; Тім1 5:19.

* 18:17 Демек, онымен бұдан былай тығыз қатынас жасама (Жох2 1:10-11; Рим 16:17-18; Сал2 3:6,14-15).

* 18:18 Демек, егер сенушілер Құдай Рухының жетелеуіне толықтай мойынсұнса, шешімдері Оның еркіне сай келмек (16:19; Жох 20:23).

* 18:20 Яки: Маған сенуші екі не одан көп кісі Менің еркіме мойынсұнып сиынуға жиналса, Мен де солармен бірге боламын (28:19-20).

* 18:22 Немесе: жетпіс жеті ретке дейін. (Яғни шексіз көп рет: 6:14.)

* 18:24 Немесе: он мың талантонға (шамамен үш жүз тонна күміс; әрбір талантон жай жұмысшының он бес жылдық жалақысы болатын).

* 18:28 Яки: Сол малай далаға шыққан соң, өзімен қызметтес бір малайды кездестіреді.

* 18:32 (25:26; Лұқ 19:22) Яки: оңбаған (жарамсыз) қызметші.

* 19:1 Мар 10:1.

* 19:3 5:31.

* 19:4 Жар 1:27; 5:2.

* 19:5 Яки: әйеліне (ажырамастай берік) жабысады, сөйтіп екеуі «бір тән» (жаңа бірлік) болады (Жар 2:24).

* 19:7 5:31; Заң 24:1-4.

* 19:9 Яғни сол бұрынғы әйеліне қарсы опасыздық жасайды (5:32; Лұқ 16:18).

* 19:14 18:3; Мар 10:14-15; Лұқ 18:16-17.

* 19:19 Яки: басқаларды (өмір жолыңда Құдай саған кездестірген адамдарды) (5:43; Мыс 20:12-16; Леу 19:18; Заң 5:16-20; Лұқ 10:25-27).

* 19:21 4:19-22; 6:20; Лұқ 12:33-34; 16:9-13; 18:22.

* 19:29 Яки: аға-інісін, апа-қарындасын, әпке-сіңлісін.

* 19:29 Құдай адамдарға ата-анасын сыйлап, үй ішіне қамқорлық жасауды бұйырған (19:19; Тім1 5:4,[8]). Ал егер сенуші Құдайдан ерекше тапсырма алып не сенімге қас адамдардан қудаланып, ел-жұртынан қол үзуге мәжбүр болса, Құдай барлығын өз қамқорлығына алады, әрі сенушіге арнайы сыйын беретін болады (6:25-33; 25:46; Жох 5:28-29).

* 19:30 20:16; Мар 10:31; Лұқ 13:30.

* 20:2 Немесе: бір денарионнан (демек, жай жұмысшының бір күндік жалақысынан).

* 20:16 Немесе: алдыңғы қатарлылар соңғылар болады! Өйткені шақырылғандар көп, ал таңдап алынғандар аз (22:14).

* 20:18 Билеуші ретінде көктен түскен Мені («Адам Ұлын»: 8:20; 9:6).

* 20:22 Немесе: сендер содан іше аласыңдар ма? (Мұндағы «тостаған» Құдайдың адамзаттың күнәлары үшін Мәсіхке тартқызатын қаһарлы жазасын астарлап білдіреді: 26:39,42; Аян 16:1; 14:19-20; Иш 53:5-6,12; Жүн 2:2-6.)

* 20:28 26:28; Жох 13:13-14; 1:29; 11:50.

* 20:29 Мар 10:46; Лұқ 18:35; сондағы түсініктемені де қараңыз.

* 21:2 Тайқар: жас есек.

* 21:5 Зәк 9:9.

* 21:8 Осы салтпен халық Исаны Құдай жіберген Құтқарушы Патша — Мәсіх (1:1,[16]) ретінде қарсы алды.

* 21:9 Немесе: Дәуіттің Ұрпағы үшін (яки: Дәуіттің Ұрпағына) осанна! (21:15; Түсіндірмедегі «Осаннаны» да қараңыз.)

* 21:9 Жыр 117:25-26; 148:1.

* 21:12 Пайдакүнем саудагерлер ғибадатхананың басқа ұлт адамдарына арналған ауласында шетелдік ақшаны зекет пен садақа беру үшін жергілікті теңгелерге айырбастайтын, сондай-ақ құрбандыққа шалынуға арналған көгершін, тоқты, өгіздерді сататын. Құдай Иені мадақтауға бағышталған сол жер осылайша базарға айналып, қулық-сұмдыққа толған болатын (Тім1 6:10).

* 21:13 Иш 56:7; Ерм 7:11.

* 21:15 21:9.

* 21:16 Лұқ 19:39; 23:2-3; Жох 11:47-48; 12:10,19.

* 21:16 Жыр 8:3; Мат 11:25.

* 21:19 Жеміс бермеген сол інжір ағашы Құдай күткен әділ істерді істемеген Исраил халқын бейнеледі (3:8-10; 4:17; Мар 11:13; Лұқ 13:8-9; Жох 15:5-6).

* 21:25 Яки: Құдайдың. (Яһудилер Құдайдың атын бекерге атамау үшін соның орнына көбінесе көк, Тағала, Мадақталған сияқты атауларды қолданатын: Мар 11:30; 14:61,62.)

* 21:26 3:5-6; 11:10-14; Мар 6:20.

* 21:31 Яғни Құдайдың жолына түсіп, Оның еркін орындайтындардың қауымына сіздерден гөрі солар кірмек! (3:7-12; 9:9; 20:16; Лұқ 7:29,37-50; 15:1-2; 19:9-10; Қор1 6:9-11; Жох1 1:5-9)

* 21:33 Иш 5:1-2,7.

* 21:37 (Жыр 2:10-12) Яки: Менің ұлымды құрметтеп, одан ұялар.

* 21:38 Жыр 2:2-3.

* 21:42 Яки: Құрылысшылар керегі жоқ деп бас тартқан Тас.

* 21:42 Яғни үй салғанда алдымен бір бұрышына орнатылып, қабырғалардың бағыттарын белгілейтін негізгі тасқа. (Құдай сол заманғы адамдар менсінбеген Исаны Мәсіх және Әлемнің Әміршісі болуға тағайындады: 28:18; Флп 2:9-11; Жыр 117:22-23.)

* 21:43 Яғни басқа ұлттардан шыққан сенушілер де қосылған Құдайдың «жаңа халқына» тапсырмақ (28:18-20; Рим 9,10,11; Елш 15:14).

* 21:44 21:42; Лұқ 2:34; Пет1 2:8; Иш 8:14-15.

* 21:45 Яғни олар әкесіне сырттай ғана мойынсұнып, оның еркін орындамаған ұлдың (21:30) және опасыз, зұлым жүзімшілердің (21:35-39) істегендері дінбасылардың іс-әрекетін (21:32; 16:21) астарлап бейнелегенін ұқты.

* 22:4 Яки: семіртілген бұзаулар (баспақтар).

* 22:11 Патша тойға келгендерге арнайы киім сыйлағанмен, бұл адам киюден бас тартты. Мұндағы той киімі Құдайдың күнәкарды кешіріп, оған әділдік сыйлағандығын астарлап бейнелейді (Иш 61:10; Зәк 3:4; Аян 7:14; 22:14).

* 22:13 Яки: тозаққа (8:12; Пет2 2:17).

* 22:14 Яки: шақырылғандардың көбі келуден бас тартып, тойға қатыса алу мүмкіндіктерінен айырылады (20:8; Нқл 1:24; Аян 3:5).

* 22:16 Римдік патша тағайындаған аймақ әміршісі Ирод Антипастың сөзін сөйлеушілер (Мар 3:6).

* 22:17 Немесе: Цезарьға алым-салық төлеуіміз (Құдай бұйырған Таурат заңы бойынша) рұқсат етілген бе, жоқ па? (Көптеген яһудилер өз елдерін жалған тәңірлерге табынатын римдіктердің басқарып, салық төлеуді талап еткеніне қатты наразы еді. Сондықтан басшылар осы саяси тұрғыдан айрықша маңызды қитұрқы сұрақ арқылы Исаны өз сөзінен сүріндіруге тырысты: Лұқ 20:20; 23:2.)

* 22:23 (3:7; 16:1; Мар 12:18; Лұқ 20:47; Елш 23:6-8; Түсіндірмені де қараңыз.) Яки: Садықшылдар.

* 22:24 Яки: ағасы не інісі әмеңгер болып (Заң 25:5-6; Рут 4:5).

* 22:30 Лұқ 20:35-36; Қор1 15:42-50.

* 22:32 Мыс 3:6.

* 22:32 Егер ежелде қайтыс болған сенушілер о дүниеде тірі болмаса, онда Құдай «Кезінде Маған сенуші болған Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын» деген болар еді.

* 22:34 3:7; 16:1; Түсіндірмені де қараңыз.

* 22:35 Яғни Таураттағы діни заңдарды халыққа үйретуші мұғалім.

* 22:37 (Заң 6:5) Яки: Құдайың — Жаратқан Иені.

* 22:39 Яки: «Өзіңді қалай сүйсең, басқаларды (яғни өмір жолында Құдай саған кездестірген адамдарды) да солай сүй!» (5:43; 25:34-40; Мар 12:31; Лұқ 10:25-37; Леу 19:18)

* 22:42 Немесе: Ол кімнің Ұлы? (1:1; 9:27; 12:23; 21:9,[15]; Түсіндірмедегі «Дәуіттің ұрпағын» да қараңыз.)

* 22:44 Жыр 109:1; Елш 2:34-35.

* 22:45 3:17; 16:16; 17:5; 24:30; 26:64; 28:18-20; Мар 12:37.

* 23:2 Немесе: Мұсаның орындығына отырды. (Олар халыққа Таурат заңын уағыздайтын.)

* 23:4 Яки: Олар халықты көптеген дін ережелері мен рәсімдерін орындауға мәжбүрлейді (11:28-29; Елш 15:10; Ғал 6:13).

* 23:5 Шашақтар Құдайға берілгендіктің белгісі болатын, ал көптеген парызшылдар жұрттың назарын өздерінің тақуалықтарына аудару үшін шашақтарын әдейі ұзартатын.

* 23:8 Яки: өзара бірге туған іспеттісіңдер (12:49; 25:40; 28:10,20; Жох 1:11-12; 20:17; Рим 8:29; Евр 2:11-12).

* 23:10 Яки: «жетекші» (Рим 2:19-20).

* 23:13 Яки: Құдайдың қаһарына ұшырайсыңдар.

* 23:13 Лұқ 11:52.

* 23:14 6:5; Лұқ 20:47.

* 23:15 Яғни яһуди дініне кіргендерге адам ойынан шыққан діни парыздарды тым қатаң ұстандырып, жүректеріне жалған қауіпсіздік пен мақтаншақтық ұялатасыңдар (23:25-28).

* 23:16 Яки: киелі үйдің атын атап ант берсе. (Сол заманда адамдар айтқандарының шынайылығын көрсету үшін қасиетті нәрселерді атап ант беруді дәстүрге айналдырған еді: 5:33-37.)

* 23:17 Яки: алтынның Құдайдың қызметіне бағышталғандығына себепші болған киелі үйдің өзі ме?

* 23:21 Яки: киелі үймен және оны жер бетіндегі тұрағы еткен Құдай Иенің атымен (Мыс 15:17; 40:34-35; Шеж2 6:18,41; 7:1-3).

* 23:23 Яки: мята, анис, тмин.

* 23:25 Немесе: іші алдамшылық пен дүниеқоңыздыққа толы.

* 23:32 23:34.

* 23:34 Немесе: сендерге пайғамбарларды, дана ақылшыларды және (киелі жазбаларды үйретуші) дін мұғалімдерін жіберемін (Қор1 12:28; 3:18; Мат 13:52).

* 23:35 Жар 4:8; Шеж2 24:18-22; Лұқ 11:50-51.

* 23:38 Құдай киелі үй мен қаланы тастап кетпек (24:15; Лұқ 21:20-24).

* 23:39 21:9; 24:30; Жыр 117:26.

* 24:3 Яки: қандай ерекше оқиға не құбылыс алдын ала білдірмек? (Мар 13:4; Лұқ 21:7)

* 24:5 Мар 13:6; Лұқ 21:8; Жох1 2:18-19.

* 24:8 Немесе: Бұл тек толғақ азабының бастамасы ғана. (Мәсіхтің қайтып келуімен жаңа дәуір басталмақ. Бұл дәуір тумас бұрын толғақ іспетті азапты кезең болуға тиіс: Рим 8:22; Мар 13:8.)

* 24:12 Демек, Құдайға және бір-біріне деген сүйіспеншіліктері (Дан 9:27).

* 24:13 Мар 13:13; Лұқ 21:19,28; Аян 2:10-11.

* 24:14 28:19-20; Мар 13:10; 16:15; Елш 1:8.

* 24:15 Мар 13:14; Дан 11:31; 12:11.

* 24:17 Сол өлкедегі үй төбелері жалпақ, демалуға ыңғайлы (10:27).

* 24:21 Яки: ауыр (зор) азап.

* 24:27 Немесе: Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») қайтып келуі де (8:20; 9:6; 16:27; Дан 7:13-14).

* 24:28 Әйүп 39:30; Лұқ 17:37. (Сол сияқты, осы оқиғалардың қай жерде болғаны сол заманда бәріне айқын болады.)

* 24:29 Немесе: аспан денелері шайқалады (Иш 13:10; 34:4).

* 24:30 Немесе: Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының» яғни Иса Мәсіхтің Өзінің) ғажайып белгісі (16:27; Дан 7:13-14; Сал1 2:12; 4:16).

* 24:30 Немесе: Жердегі барлық әулеттер (рулар) (Зәк 12:10-14; Аян 1:7).

* 24:30 26:64; 28:18.

* 24:33 (Мар 13:29; Лұқ 21:33) Немесе: көргенде бұл заманның ақырының таяп.

* 24:34 Немесе: осы үрім-бұтақ (Исраил халқы) жойылмай тұрып-ақ.

* 24:35 Пет2 3:7,10; Аян 21:1.

* 24:36 1:18,20-21; 3:16-17.

* 24:39 Жар 6:1-5; 7:6-23.

* 24:40 24:30-31; 25:10.

* 24:44 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») сендер ойламаған сағатта келеді! (24:27)

* 24:51 Яки: оны кескілеп, екі жүзділердің тағдырына ұшыратады. Сонда ол (солармен бірге тозақта) зар еңіреп жылап, бармағын тістейтін болады (25:30).

* 25:2 Яки: түйсіксіз (7:26; Лұқ 12:20).

* 25:12 Яки: (өз адамдарым ретінде) мойындамаймын (7:23; 25:41; Лұқ 13:25).

* 25:15 Көне грекшеде: талантон. (Шамамен 30 кг күміс, бұл жай жұмысшының 20 жылдық жалақысы болатын.)

* 25:19 Лұқ 19:15; Қор1 3:13-15; Қор2 5:10.

* 25:21 Немесе: қожайыныңның қуанышына ортақтас! (Лұқ 12:37; Жох 15:10-11)

* 25:26 (18:32; Лұқ 19:22) Яки: оңбаған (жарамсыз) да жалқау қызметші.

* 25:27 Жох 15:5,16; Пет2 1:8.

* 25:29 Яки: оның қолында бар азы да (13:12; Лұқ 19:26; Нқл 13:7; Ош 12:8; Қор1 4:8; Аян 3:17).

* 25:30 Яки: тозаққа (8:12; 22:13; Пет2 2:17).

* 25:30 24:51.

* 25:31 Яки: Мен Өзім («Адам Ұлы»: 8:20; 9:6; 16:27).

* 25:32 Немесе: текелерден.

* 25:34 Лұқ 12:32.

* 25:35 Яки: Жат жұрттық.

* 25:40 Яки: мына рухани бауырластарымның (12:48-50; Жох 20:17; Елш 9:1,4-5).

* 25:41 Яки: нөкерлеріне (яғни жын-перілерге) (Аян 12:9).

* 26:2 (26:17; Мыс 12:1-16) Құтқарылу мейрамы: Түсіндірмені қараңыз.

* 26:2 Немесе: Сонда адамдар Құдай тағайындаған Билеушіні («Адам Ұлын»: 8:20; 9:6) айқыш ағашқа шегелеп.

* 26:7 Яки: алебастр. (Демек, ақ не түссіз мөлдір келетін гипс тәрізді минерал: Мар 14:3.)

* 26:7 Бұл құрметті қонаққа көрсетілетін ерекше қошемет болатын (26:10; Лұқ 7:46; Жох 12:7; Жыр 22:5; 44:8).

* 26:13 Жамандықтың құлдығынан құтқарылып, Құдай Патшалығына шақырылу туралы Ізгі хабар (4:23; 24:14; Мар 14:9; Рим 1:16-17).

* 26:15 Бір күміс теңге жай жұмысшының бір күндік жалақысы болатын.

* 26:17 Мыс 12:15-20; Түсіндірмедегі «Құтқарылу мейрамын» да қараңыз.

* 26:18 Мар 14:35,41; Жох 7:30; 8:20; 12:23; 13:1; 17:1.

* 26:21 Яки: араларыңдағы біреу Мені дұшпандарға ұстап береді.

* 26:25 26:14-16,47-50; 27:3-5.

* 26:26 Яки: көктегі Әкесіне ризашылық білдіріп, (тамаққа) бата берді (14:19).

* 26:26 Яки: денемді білдіреді. (Нанның үзіліп, үлестірілгеніндей, Исаның денесі адамдардың Құдаймен қатынасқа кіруі үшін біраздан кейін құрбан болды: 27:50-51; Иш 53:10-12; Евр 10:19-22; Қор1 11:25-26.)

* 26:28 Яки: Менің қанымды бейнелейді.

* 26:31 Немесе: бәрің де Маған сенуден бас тартып, безіп кетесіңдер (13:21; 26:56).

* 26:31 Зәк 13:7.

* 26:33 Немесе: Сізге бола; яки: басыңызға түсетін жайттарға бола (26:31).

* 26:37 Яғни Жохан мен Жақыпты (4:21; 10:2; 20:20).

* 26:39 20:22; Иш 51:17,22.

* 26:47 Яғни қысқа семсер (қанжар: 26:51-52).

* 26:51 Шимон Петір (Жох 18:10; Лұқ 22:50-51).

* 26:51 Яғни қысқа семсерін, қанжарын (26:47; Лұқ 22:36,49-52).

* 26:52 Немесе: Семсер ұстанған.

* 26:53 Яғни жетпіс екі мыңнан астам.

* 26:54 26:21,24; Жыр 40:10; Иш 53:5; Лұқ 24:26-27,44-47.

* 26:55 Яки: ұлтшыл көтерілісшіге (Мар 15:7; Лұқ 22:52-53; 23:14-19).

* 26:56 26:31.

* 26:58 Яки: бас діни қызметкердің қызметшілерінің қасына (Жох 18:3).

* 26:61 Мәсіх «Мына киелі үйді бұзыңдар, Мен оны үш күнде қайта тұрғызамын» деп Өзінің өлімі мен қайта тірілуін алдын ала айтқан еді. Мұнда «киелі үй» Оның денесін астарлап білдіреді (Жох 2:19-22). Құдайға бағынбаған басшылар Исаның денесінің де, кейінірек (б.з. 70 ж.) Иерусалимдегі киелі үйдің де жойылуына өздері себепші болды (24:1-2,15-25).

* 26:63 Мәсіх: Құдай тағайындаған Құтқарушы Патша (1:16; 2:4; 16:16; Түсіндірмені де қараңыз).

* 26:64 Яки: Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») Құдірет Иесінің (яғни Құдай Тағаланың) оң жағында отырғанын әрі аспандағы бұлттармен келе жатқанын (24:30; 28:18; Жыр 109:1; Дан 7:13-14; Мар 16:19).

* 26:65 Өзінің қатты наразы екенін көрсету үшін (Мар 14:63).

* 26:66 Яғни Жоғарғы кеңестің мүшелері (26:57,[59]).

* 26:71 Яки: ішкі ауладан шығып, сыртқы аулаға қарай жөнелді. (Сол заманда сарайлар көбінесе төртбұрышты жобамен салынып, ортасында ішкі ауласы болатын. Сарайға сыртқы дарбаза мен аула, арка тәрізді кіріс жол және ішкі аула арқылы кіретін.)

* 26:73 Яғни Петірдің (Иса мен Оның өзге шәкірттері іспетті) Ғалилея аймағынан келгені оның сөйлегенінен білініп тұрды (4:12,18-23; Мар 14:70; Лұқ 22:59).

* 26:75 26:34.

* 27:9 26:15; 27:3.

* 27:10 Зәк 11:12-13. (Әдетте Зәкәрия пайғамбардың жазбасы бір үлкен шиыршық кітапқа Еремия пайғамбардың жазбасынан кейін жазылатын. Сол кітаптағы жазбалардың бәрі кейде «Еремия пайғамбардың кітабы» деп те аталатын.)

* 27:14 Иш 53:7.

* 27:17 Жох 19:13.

* 27:17 Барабба есімінің мағынасы: «Әкесінің ұлы».

* 27:22 Яғни Құтқарушы Патша (26:63; Түсіндірмені де қараңыз).

* 27:29 Қызыл шапан, тікенді «тәж» және асатаяқ патшалық билік белгілерінің келекеленген түрі болды (27:29-31; Мар 15:17-20; Лұқ 23:11).

* 27:32 Күрене: солтүстік Африкадағы өлке, қазіргі Либия мемлекетінің жерінде (Елш 2:10).

* 27:33 Немесе: «Бассүйек орны».

* 27:34 Немесе: өт қосылған шарап (27:48; Жыр 68:22).

* 27:37 2:2; 27:11.

* 27:38 Яки: екі (ұлтшыл) көтерілісшіні (Мар 15:7; Лұқ 23:18-19; Жох 18:40; Иш 53:12).

* 27:40 16:21; 26:61; 4:6-7; Жох 2:19.

* 27:43 Жыр 21:9.

* 27:44 Алайда сәл кейінірек екеудің біреуі күнәсіне өкініп, Иса оны кешірді (Лұқ 23:39-43).

* 27:45 Түсіндірмедегі «Уақыт белгілеу жүйесін» қараңыз.

* 27:46 Жыр 21:2; Мар 15:34; Жох 1:29; Пет1 2:24; Ғал 3:13.

* 27:47 Ілияс пайғамбардың есімі түпнұсқадағы Ілои «Құдайым» деген сөзге ұқсас дыбысталады.

* 27:51 Бұл шымылдықпен киелі үйдегі ең қасиетті орын, яғни Құдайдың жер бетіндегі тұрағы, жабылып, адам көзінен тасаланатын (Мыс 26:33; 40:34-35; Евр 9:3-8; 10:19-22).

* 27:52 Яки: қасиеттілердің (Құдай жолын қуғандардың).

* 27:53 Яғни Иерусалимге.

* 27:54 27:43,45-46,50-52.

* 27:55 Лұқ 8:2-3.

* 27:56 Немесе: Жақып пен Жосидың шешесі Мәриям. (Жоси: Жүсіп есімінің қысқаша түрі. Осы Мәриям Исаның да шешесі еді: 13:55; Жох 19:25.)

* 27:56 Яғни Исаның елшілері Жақып пен Жоханның шешесі (10:2; 20:20).

* 27:57 Немесе: Ол да Исадан тәлім алған болатын.

* 27:61 Исаның шешесі (27:56).

* 27:64 Сол дінбасылардың көпшілігі Исаны қабылдамай қиқарлық танытып, Оны тіпті «алдамшы» деп жариялады (Жох 5:16-32; 7:32-49).

* 27:65 Немесе: Қарауылдарың бар ғой.

* 27:66 Ресми мөрді рұқсатсыз сындырған әркім де, міндетін дұрыс атқармаған әр күзетші де ешбір кешірімсіз өлімге бұйырылатын еді (Елш 12:19).

* 28:1 Немесе: аптаның бірінші күні.

* 28:7 26:32; 28:16.

* 28:10 12:50.

* 28:18 Яки: Құдай Әке Маған көк пен жер үстіндегі бүкіл билікті тапсырған (11:27; 26:64; Дан 7:13-14; Флп 2:9-11; Қол 2:10).

* 28:19 Яғни Құдай Әкеге, (рухани) Ұлына және Киелі Рухына бағыштап.

* 28:19 3:6,11.

* 1:1 Иса: осы есім Ешуа яки Иесус деп те дыбысталатын. Оның мағынасы: Жаратқан Ие — Құтқарушы. Мәсіх: (Құдай уәде еткен) Құтқарушы Патша (1:34; Жох 20:31; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:1 Құдайдың (рухани) Ұлы деген атақ табиғи туудан пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасындағы ерекше рухани байланысты бейнелейді (Пат2 7:14; Жыр 2:7; Иш 7:14; 9:6-7; Лұқ 1:30-35; 2:9-11; Жох 1:3,14; Қол 1:15-16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз).

* 1:2 Мал 3:1.

* 1:3 Иш 40:3; Мат 3:3.

* 1:4 Лұқ 1:80; 3:2-3.

* 1:4 Яки: арнайы тазару рәсімінен (16:16; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:5 Леу 26:40-42; Жыр 31:5; 50:9; Нқл 28:13.

* 1:6 Өмір сүру қалпы Ілияс пайғамбардікіне ұқсағандықтан, бірсыпыра яһудилер Жақияны Ілияс секілді пайғамбар деп түсінді (6:15; 9:11-13; Пат4 1:8; 2:13; Мал 4:5; Зәк 13:4).

* 1:7 Немесе: Оған иіліп аяқкиімінің бауын шешуге де тұрмаймын.

* 1:8 Яки: Киелі Рухқа (Елш 1:5,8; 2:2-4).

* 1:9 Мат 2:23.

* 1:10 Немесе: шыққан бойда (Жақия) көктің ашылып, Киелі Рухтың көгершін сияқты Оның үстіне қонғанын көрді. (Бұл жерде көгершін Құдайдың Киелі Рухының адалдығы мен пәктігін бейнелейді: 10:16; Лұқ 4:18; Жох 1:32-34.)

* 1:11 Яки: сүйікті Ұлымсың (1:1).

* 1:13 Мат 4:1-11.

* 1:14 Мат 4:12; Лұқ 3:20.

* 1:14 Немесе: Құдайдың жер бетіне жүргізетін ізгілікті билігі туралы Ізгі хабарды.

* 1:15 (1:14; Мат 6:9-10) Яки: Құдайдың Патшалығы таяп келді!

* 1:16 Яғни Шимон Петірді (3:16).

* 1:17 Немесе: адамдарды Құдайдың ізгі жолына түсірушілер етемін (3:14; 6:7-13; Лұқ 10:1-9,[16]).

* 1:21 Ғалилея көлінің жағасындағы үлкен қала (9:33; Лұқ 4:31; 10:15; Жох 4:46).

* 1:21 Исраил халқының демалып, Жаратқан Иеге сиынуға жиналатын күні сенбі болатын. Мәжілісхана: жиналыс үйі (Түсіндірмені қараңыз).

* 1:22 Түсіндірмені қараңыз.

* 1:22 Яки: өкілеттікпен (Исаның Киелі жазбаларды түсіндіруге өзіндік еркі мен түсінігі бар еді: Лұқ 2:46-47; 4:32).

* 1:23 Яки: (әзәзіл шайтанға бағынышты) арам рух, пері (5:2; 7:25; 9:25; Мат 12:43-45).

* 1:24 Яки: Сен Құдайға бағышталғансың (Түсіндірмедегі «Киеліні» қараңыз).

* 1:29 1:16,19.

* 1:30 Яки: Шимон Петірдің қайын енесінің қызуы көтеріліп. (Көл жағасындағы батпақты жерлерде безгек ауруы кең жайылған еді.)

* 1:31 5:41-42; Жох 4:52.

* 1:34 Құдай пайғамбарлары арқылы уәде еткен Құтқарушы Патша (1:1; 3:11-12; Лұқ 4:41).

* 1:34 1:23-25; 3:1-12.

* 1:35 Яки: барып, көктегі Әкесіне сиынды (1:1,[11]).

* 1:39 1:21.

* 1:40 Алапес секілді тері ауруларымен науқастанғандар таза емес (арам) деп есептеліп, адамдардың арасынан аластатылатын (Леу 13).

* 1:44 Леу 14:2-32.

* 2:4 Лұқ 5:19.

* 2:8 Немесе: бірден рухында ұға қойып (Мат 9:4; Жох 2:24-25).

* 2:10 Яки: Ал Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») жер бетінде күнәларды кешіруге билігінің бар екендігін (Түсіндірмедегі «Көктен келген Билеушіні» қараңыз).

* 2:14 Леуінің қосымша аты: Матай (Мат 9:9; 10:3). Ол төрт «Ізгі хабардың» біреуін жазып қалдырған.

* 2:15 Римдік басқыншылар салған алым-салықтарды жинап, жұртты көп алдайтындықтан, яһуди халқы жек көретін кісілер (Лұқ 5:29-30; 15:1; Түсіндірмені де қараңыз).

* 2:15 Мұнда: дін мұғалімдерінің ережелерін ұстанбайтындар.

* 2:16 Парызшылдар: дін мұғалімдерінің ережелерін мұқият орындап, салықшылар мен өзге де дінсіздерден алшақ жүретіндер (2:24; 3:6; Мат 23:23-28; Түсіндірмені де қараңыз).

* 2:17 Яғни өздерін әділміз деп санайтын діндарларды (Лұқ 18:9-14; Жыр 13:3; Рим 3:10).

* 2:19 Иса («Күйеу») сенушілерімен бірге болған уақыт той сияқты көңілді кезең, сонда қайғырып ораза ұстау жөнсіз (Мат 9:15).

* 2:20 10:32-34; 14:32-72; Лұқ 24:13-21.

* 2:21 Немесе: Ешкім ескі киімді ағартылмаған матамен жамамас. (Яғни діндарлардың үйіп-төгіп шығарған ескі ережелері және Құдайдың жаңа Ізгі хабары бір-біріне сәйкес келмейді: Мат 9:16.)

* 2:21 Яки: апшып (қысқарып).

* 2:23 Таурат заңына сай Исраил халқының діни демалысы болған сенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынған еді (Мыс 31:12-17).

* 2:26 Яки: киелі шатырына (Пат1 21:1,4,[6]).

* 2:26 Леу 24:5-9.

* 2:27 Жар 2:3; Мыс 20:8-11.

* 2:28 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») — Мен Өзім, әрине, діни демалыс күні туралы ережелердің шынайы мәнісін түсіндіруге де биліктімін (Мат 5:17; 7:29; 11:27; 12:8; 28:18).

* 3:1 1:21.

* 3:1 Яки: қолы жансызданып қалған.

* 3:5 Мат 13:14-15; Лұқ 19:41-42.

* 3:6 2:16; Түсіндірмені де қараңыз.

* 3:6 Сол кезде марқұм Ирод І патшаның әулеті Исраил елінің басым бөлігіне үстемдік жүргізді (Түсіндірмені қараңыз).

* 3:6 Парызшылдар Құдайға бағынбаған римдіктермен ауыз жаласқан Иродтың әулетін жек көретін. Алайда осында екі жаулас жақ бірігіп Мәсіх Исаның ізгі ісіне қарсы шыға бастады.

* 3:8 7:24,31; Мат 11:21-22.

* 3:11 Яки: (Шайтанға бағынышты) арам рухтардың билігінде жүрген адамдар.

* 3:11 Немесе: Құдайдың Ұлысың (1:1-дегі түсініктемені қараңыз).

* 3:14 Елші: Мәсіх Ізгі хабарды жариялауға жіберген уәкіл, рәсул.

* 3:17 Немесе: «Күн күркірінің балалары». (Бұл қосымша ат олардың мінездерінің қызбалығын білдірген шығар: Лұқ 9:52-55.)

* 3:18 Яки: Ұлтшыл. (Бұл қосымша ат оның бұрын дінге ерекше берілгендігін не елінің тәуелсіздігі үшін күресуші болғандығын білдіреді: Елш 5:36-37.)

* 3:19 (14:10-11,17-20,43-46) Яки: Иуда Исқариот.

* 3:21 3:31-35.

* 3:22 Яғни әзәзіл шайтан. (Парызшылдардың осы аса зұлым жаласы Құдайдың Киелі Рухын қорлаумен тең еді: 3:29; Мат 12:24,28,[32]).

* 3:27 Иса шайтанды жеңіп шыққандықтан, оның құрсауындағы адамдарды азат ете алды (Мат 12:29; Лұқ 4:18-19; Жох 12:31).

* 3:29 Адам Киелі Рухтың әсеріне қарсы тұрып, Оның ізгілікті істерін шайтаннан деп жамандауын қоймаса, жүрегі қасарысады. Содан оның кейін өкініп, Құдайдың кешірімін қабылдай алмауы да мүмкін (Мат 12:31-32; Жох 15:22-25; 16:8-10; Евр 6:4-9).

* 3:30 3:22.

* 3:31 3:21.

* 3:35 Яғни Менің рухани отбасым (Мат 12:49; Жох 1:12; Евр 2:11-12; Рим 8:29).

* 4:11 Яғни шын жүректен Құдайдың ізгі жолына түскісі келмейтіндерге (Мат 13:13-15; 23:13; 11:16-27; Аян 22:15).

* 4:12 Құдайдың ежелде Ишая пайғамбар арқылы осындай қатаң сөздермен Исраил халқының қиқарлығын әшкерелеп, содан сақтандырғаны (Иш 6:9-10) сияқты, Мәсіх те адамдардың қиқарлығының ауыр салдарларын түсіндірді.

* 4:20 Яки: жүз еседен рухани өнім береді (Жох 15:9-16; Ғал 5:22-26; Мат 13:23; 25:34-40; Жақ 1:27).

* 4:21 Яғни шамдалға, майшамға арналған тұғырға (Пат4 4:10; Мат 5:15).

* 4:31 Яки: горчица тұқымына.

* 4:32 Құдайдың игілікті әкімшілігі керемет өсіп, онда исраилдіктермен қатар басқа халықтардың адамдары үшін де орын болады (14:24; 16:15-16; Дан 4:11-12; Елш 10:34-35).

* 4:34 4:11-12,23-25; Мат 11:25-30.

* 4:35 Яғни көлдің оңтүстік-шығыс жағына (5:1).

* 5:1 Немесе: Гераса. (Ғадара және Гергеса деп те аталған Гераса Ғалилея көлінің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан қалалар еді.)

* 5:7 1:1; Жар 14:18-20; Лұқ 1:32,35; 8:28.

* 5:9 Түпнұсқада: «легион». (Алты мыңдай адамы бар римдік әскер бөлімінің осы атауы бұл жерде өте көп жындардың сол адамға үстемдік етіп, билік жүргізетінін білдіреді.)

* 5:17 Жар 26:16; Әйүп 21:14-15; Лұқ 5:8; 8:37.

* 5:20 7:31; Мат 4:25.

* 5:34 Немесе: Қызым. (Осы қаратпа сөзбен Иеміз Иса сол қиналған әйелге деген жанашырлығы мен мейірімділігін білдірді.)

* 5:41 Сол заманда көп қолданылатын арамей тілінде.

* 6:1 Ғалилея аймағындағы Назарет қаласына (Мат 2:23; 13:54; Лұқ 4:16).

* 6:3 Немесе: Жоси (Жүсіп есімінің қысқаша түрі: 15:40; Мат 13:55; 27:56).

* 6:8 Яки: белдіктеріңде.

* 6:10 Осылай елшілер Құдайға кәміл сенуді үйренуге тиіс еді. Олар үй-үйді аралап, қонақтап жүрмей, өздерін алдымен шақырған отбасының қонақжайлылығына риза болсын (Лұқ 9:3-4; 12:22-23; 20:46-47).

* 6:11 Бұл салт осы жердің тұрғындарымен енді рухани қатынастары болмайды дегенді білдіретін (Лұқ 9:5).

* 6:13 Жақ 5:14; Түсіндірмені де қараңыз.

* 6:14 Ғалилея мен Перея аймақтарының әкімі Ирод Антипас Ирод І патшаның (Мат 2:3) баласы еді. Аймақ әкімдері кейде патша деп те аталатын.

* 6:15 Ілияс пайғамбардың дүниеге қайтып келіп, Иеміздің жолын дайындауы туралы Малахи пайғамбар өз жазбасында алдын ала айтып кеткен болатын (1:2; Мал 3:1; 4:5; Мат 17:10-13).

* 6:16 Лұқ 9:7.

* 6:18 Мыс 20:17; Леу 18:16; 20:21.

* 6:22 Иродияның бұрынғы некесінен (6:17) туған қызы.

* 6:30 6:7,12-13.

* 6:31 3:20.

* 6:34 Мат 9:36; 14:14.

* 6:36 Немесе: барып, нан сатып алсын, жейтін ештеңелері жоқ қой.

* 6:37 Немесе: екі жүз динарға. (Динар яки Денарион: жай жұмыскердің бір күндік жалақысы болған күміс теңге: Мат 20:2.)

* 6:38 Сол жақтың жұрты тұздалып кептірілген балықты нанға қосып жейтін (8:7; Мат 7:10; 14:17).

* 6:41 Мат 14:19; 26:26.

* 6:43 Яки: тоқыма қорап, кәрзеңке.

* 6:44 Олармен бірге әйелдер мен балалар болып, олар да тоя тамақтанды (Мат 14:20-21).

* 6:48 Немесе: Түннің төртінші күзеті шамасында (Яғни таңғы сағат үш пен алты арасында: 13:35; Мат 14:25).

* 6:52 Немесе: олар болған кереметтің мәнін түсінбеді, себебі жүректері рухани шындыққа жабық болатын (8:17-21).

* 7:1 1:22; 2:6,16; 3:22.

* 7:2 Түсіндірмедегі «Тазарту рәсімдерін» қараңыз.

* 7:7 Иш 29:13.

* 7:8 Немесе: салт-дәстүрлерді ұстанып, ыдыс-аяқтарға тазару рәсімін жасайсыңдар және басқа да көптеген осы сияқты істерді істейсіңдер.

* 7:10 Немесе: әкесін не шешесін қарғайтын болса.

* 7:10 Мыс 20:12; 21:17; Леу 20:9; Заң 5:16.

* 7:13 Немесе: Құдайдың сөзінің (яки өсиеттерінің) күшін жойдыңдар! (7:10)

* 7:19 Елш 10:15.

* 7:21 Яки: нәпсіқұмарлық, жезөкшелік.

* 7:22 (Жыр 13:1; Рим 3:13-14; Ғал 5:19-21) Немесе: ұрлық, парақорлық, зұлымдық, ашу-кек, бұзықшылық, қызғаныш, Құдайды қорлау, тәкаппарлық және Құдайға мойынсұнбаушылық.

* 7:24 Тир Ғалилеядан елу, ал Сидон сексен шақырымдай қашықтықта қазіргі Ливан елінің (ежелгі Финикия өлкесінің) теңіз жағасында орналасқан, кеме тоқтайтын үлкен қалалар болатын (3:7-8; 7:31; Мат 11:21-22).

* 7:24 Алғашқыда Иса Құдай ерекше Келісім жасаған Исраил халқына арнап қызмет еткенмен (7:27), кейін барлық халықтарға да Жаңа Келісім арқылы Құдаймен тікелей байланыс жолын ашты (16:15; Жох 10:16; 11:52).

* 7:26 Яки: Әйел грекше сөйлейтін басқа ұлттың адамы (эллин) еді (Жох 7:35; 12:20).

* 7:27 Кейде исраилдіктер өздерін Құдайдың рухани балалары, ал Құдайға мойынсұнбай, күнәға батқан басқа ұлттардың өкілдерін астарлап иттер деп атайтын. Ал Иса үй күшігі деген сыпайырақ атауды қолданды.

* 7:28 Әйел Құдайдың өз рақымын «рухани балалары» (исраилдіктер) арқылы басқа халықтарға да молынан жібергенін түсініп, Оған деген зор сенімін көрсетті (7:24,[27]-дегі түсініктемелерді әрі Мат 15:22-28-ді де қараңыз).

* 7:31 Сол аймақтың тұрғындарының басым көпшілігі исраилдік емес, басқа ұлттық болатын әрі Құдай Тағалаға мойынсұнбайтын.

* 7:33 8:23; Жох 9:6.

* 7:34 Яки: аспанға қарап қайғыра ыңырсып (және Құдай Әкеге сиынып) (Жох 11:33; Рим 8:23).

* 7:34 Сол заманда көп қолданылған арамей тілінде.

* 7:35 Иш 25:5-6; Мат 15:29-31.

* 7:37 2:12; Жар 1:31.

* 8:7 Яки: Бірнеше тұздап кептірілген шабақ (6:38).

* 8:8-9 Немесе: ер адам. (Сонымен қатар әйелдер мен балалар да тамақтанды: Мат 15:38.)

* 8:10 Далманута ежелде Ғалилея көлінің батыс жағында, Мағдалаға (Мат 15:39) жақын орналасқан елді мекен болса керек.

* 8:11 Яғни Исаның Құдай жіберген Мәсіх екенін дәлелдейтін бір кереметті (Мат 12:38; 16:1; Лұқ 11:16; Түсіндірмедегі «Кереметті» де қараңыз).

* 8:12 Жүректері қасарысқан бұл діндарлар Исаның Құдай жіберген Құтқарушы Мәсіх екендігін дәлелдейтін небір кереметтерді көрсе де, Оны қалай да мойындағылары келмеді (3:4-6; 7:6-8).

* 8:15 Мысалы, діндарлардың екіжүзділігінен және Ирод патшаның әулетінің Құдайға қарсы тұрып, осы күнәкар дүниенің билігі мен ләззатына берілгендігінен сақтаныңдар! (Лұқ 12:1; 3:19-20; Мат 16:11-12; Мар 6:12-14,21-28)

* 8:17 Яки: жүректерің сезімсіз, рухани шындық үшін жабық па? (Иш 6:9-10)

* 8:27 Ливан тауларындағы қала, аймақ әкімі Філіптің астанасы (Мат 16:13; Лұқ 3:1).

* 8:28 Діндар яһудилердің көбі Мәсіх келмес бұрын Ілияс және басқа бір пайғамбар дүниеге қайта келуге тиіс деп сенетін (9:11-13; Мал 4:5; Заң 18:18).

* 8:29 Яки: Құдай жіберген Құтқарушы Патшасыз (1:1; Түсіндірмені де қараңыз).

* 8:30 Халық Мәсіхтен өздерін Римнің езгісінен құтқаруды күтсе, Иса олардан алдымен теріс жолдан қайтып, Құдайдың еркіне мойынсұнуларын талап етті (1:14-15).

* 8:31 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») көп азап шегуге тиіс (Мат 16:21).

* 8:33 Яки: шайтан. (Осында Петір білмей азғырушының сөзін сөйлеген еді: Мат 4:6-10.)

* 8:34 Яки: шәкіртім болғысы келген әркім өз мүддесінен бас тартып, айқышын көтеріп алып Менің соңымнан ілессін (Мат 16:24; Лұқ 9:23; Флп 3:10-11; Ғал 2:20).

* 8:35 Яки: кім (бұ дүниедегі) өмірімді сақтаймын десе, (шынайы) өмірден құр қалады (Мат 10:39; Лұқ 9:24; Евр 10:39).

* 8:37 Яки: өз жаны үшін қандай төлем бере алады? (Жыр 48:8-10; Мат 16:26)

* 8:38 13:26.

* 8:38 Яки: кім Менен және сөздерімнен ұялса, Мен де... қайтып келген кезімде сол кісіден ұяламын (демек, оны өз шәкіртім деп мойындамаймын: Мат 10:32-33; Лұқ 9:26; 12:8-9).

* 9:1 Пет2 1:16-18; Елш 2:36-41.

* 9:3 Мат 17:2; Лұқ 9:29.

* 9:4 Мыс 19:3-9; Пат3 18:20-24,36-40; Мал 4:5-6; Мар 9:11-13; Жох 1:17.

* 9:5 Немесе: үш (киелі) шатыр (Мыс 25:9; Евр 8:5).

* 9:7 Мат 17:5; Түсіндірмедегі «Нұрлы бұлтты» да қараңыз.

* 9:7 1:1-дегі түсініктемені қараңыз; Мат 17:5; 3:17.

* 9:9 Яки: Билеуші ретінде көктен келген Өзі («Адам Ұлы»).

* 9:10 Көп яһудилер қиямет күніндегі қайта тірілуге сенді (Елш 23:6-8). Ал шәкірттері Исаның Өзінің жақын арада өліп, қайта тірілуін алдын ала білдіргенін ұқпады.

* 9:11 Мал 4:5-6.

* 9:12 12:10; Иш 52:13-14; 53:3-8; Зәк 12:10; Жыр 21:2-3,7-9,12-19.

* 9:13 Иса мұнда Жақия пайғамбар туралы айтты (1:2-6; Мат 17:12-13; Лұқ 1:17). Кезінде Ілияс пайғамбар да өз елінің басшыларынан зорлық көрген еді (Пат3 18:4; 19:2-3).

* 9:17 9:25-27.

* 9:23 Немесе: Егер де (сену) сенің қолыңнан келсе! Сенушіге (Құдай бұйырып, уәде еткеннің) бәрі де мүмкін. (Құдайға шынайы сенетін кісі Оған шек қойып, шүбәланбайды: Мат 17:20; Жох 11:40.)

* 9:29 3:15; 6:7,12-13; Лұқ 11:9; 18:3,7; 11:20-23; Еф 6:10-18.

* 9:31 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») ретінде көктен келген Мені.

* 9:39 Яки: Менің атымды атап құдіретті іс істеген.

* 9:41 Немесе: Менің атыммен аталып шәкірттерім болғандарың үшін (Мат 10:42).

* 9:42 Яки: атақ-шені жоқ қарапайым кісілердің (Мат 18:6; Лұқ 17:1-2).

* 9:42 Әрине, тіпті мұндай күнәкардың өзі де істегеніне өкініп, Исаның құрбан болғанына шын жүректен сенсе, кешіріледі (Мат 20:28; Тім1 1:15-16; Жох1 1:9; 2:1-2).

* 9:43-46 Иса адамды теріс жолға түсіретін нәрселерді — ең жақсы көргендері болса да! — өзінен шауып тастағандай сезініп, азғырудан біржола құтылуын астарлап нұсқады. Ол, әрине, ешкімнің осы қатаң бұйрықтарды нақты түрде жүзеге асыруын көздеген жоқ!

* 9:43-46 (Тозақта «тәндерін кеміретін құрттар өлмейді, жалындаған от та сөнбейді».)

* 9:47 9:43-46 аяттарға берілген бірінші түсініктемені қараңыз!

* 9:48 Иш 66:24; Мат 25:41,46.

* 9:49 Яки: әркім азап отында сынақтан өтетін болады (Леу 2:13; Пет1 1:7; 4:12; Мат 3:11).

* 9:50 Сол заманда жұрт теңіз суынан айырып алған тұз қоспаларын жай қыш құмыраларда сақтайтын. Тұрған жері дымқыл болса, ас тұзы еріп, қыштан өтіп кететін. Ал одан қалғаны дәмсіз болып, тағамды бұзылудан сақтауға жарамай қалатын (Лұқ 14:34-35; Мат 5:13).

* 9:50 Қол 4:6; 3:8-9,12-15; Рим 12:16-18.

* 10:3 Яки: Құдай Мұса пайғамбар арқылы берген Таурат заңында (Заң 24:1-4).

* 10:4 Заң 24:1.

* 10:6 Жар 1:27; 5:2.

* 10:8 Яки: әйеліне (ажырамастай берік) жабысады (жармасады), сөйтіп екеуі бір «тән» (жаңа бірлік) болады (Жар 2:24).

* 10:11 Яки: сол бұрынғы әйеліне қарсы опасыздық жасайды (10:7-9; Мат 5:31-32; 19:8-9).

* 10:15 Яки: Кім Құдайдың басшылығына баладай кішіпейіл болып мойынсұнып сенбесе, оның игіліктерін көре алмайды (Мат 5:3-8; 18:3; 19:14; Лұқ 18:16-17).

* 10:17 Немесе: Мәңгілік өмірді мұра ету (Дан 12:13; Жыр 15:11).

* 10:19 Мыс 20:12-16; Мат 19:18; Лұқ 18:20.

* 10:20 Жох1 1:8.

* 10:21 1:17; 8:4-38; Мат 19:21; Лұқ 18:22.

* 10:27 Бай адамдардың өз дәулетіне емес, Құдайға сенулерінің мысалдары (15:43; Елш 4:32-35; 8:27,34-39; 16:14; Флп 4:19).

* 10:29 Яки: аға-іні, апа-қарындас, сіңлісін.

* 10:30 Құдай адамдарға ата-анасын сыйлап, үй ішіне қамқорлық жасауды бұйырған (Мат 19:19; Тім1 5:4,[8]). Ал егер сенуші Құдайдан ерекше тапсырма алып не сенімге қас адамдардан қудаланып ел-жұртынан қол үзуге мәжбүр болса, онда Құдай барлығын қамқорлығына алады, әрі сенушіге арнайы сыйын беретін болады (12:22-31; Лұқ 14:26; Жох 5:28-29).

* 10:31 Мат 19:30; 20:16; Лұқ 13:30.

* 10:33 Яки: Билеуші ретінде көктен келген Мені («Адам Ұлын»).

* 10:38 Немесе: Сендер Мен ішетін тостағаннан ішіп, Мен өтетін шомылудан өте аласыңдар ма? (Мұндағы «тостаған» мен «шомылу» Құдайдың адамзаттың күнәлары үшін Мәсіхке тартқызатын қаһарлы жазасын астарлап білдіреді: 14:36; Мат 3:11; Лұқ 12:50; Аян 16:1; 14:19-20; Жыр 74:9; Иш 53:5-6,12; Жүн 2:2-6.)

* 10:39 Кейін Шимон Петір де солай ойлады (14:29).

* 10:39 Мәсіхтің құрбандық өліміне шын жүректен сенетін әркім осы оқиғаны Мәсіхпен бірге басынан өткізген болып есептеледі (Ғал 2:20; Рим 6:3-4).

* 10:44 9:35.

* 10:45 Яки: Себебі көктен келген Мен («Адам Ұлы»).

* 10:45 Мыс 12:3,6-7,12-13; Иш 44:22; 53:10; Мат 20:28; 26:28; 27:46,50; Пет1 1:18-19.

* 10:46 10:32,41-42; Мат 20:29; Лұқ 18:35; сондағы түсініктемені де қараңыз.

* 10:47 10:52-дегі түсініктемені қараңыз.

* 10:52 Немесе: Сені сенімің құтқарды. (Бартімей Исаны ежелгі Дәуіт патшаның Ұрпағы деп атағанда Оның Құдай жіберген Мәсіх (Патша әрі Құтқарушы) екендігіне сенетінін білдірген еді: Еф 2:8; Мат 9:22.)

* 11:1 13:3; 8:11; Жох 11:1-2; 12:1.

* 11:8 Бұл кез Құтқарылу мейрамынан алты күн бұрын болғандықтан, көп адамдар мейрамға дайындалуға Иерусалимге бара жатты (Жох 11:55).

* 11:8 Осы салтпен халық Исаны Құдай жіберген Құтқарушы Патша Мәсіх ретінде қарсы алды (1:3; 11:9-10; Зәк 9:9-10).

* 11:9 Түсіндірмедегі «Осаннаны» қараңыз.

* 11:9 Жыр 117:25-26; Мат 21:9; Лұқ 19:38.

* 11:10 Яки: «Арғы тегіміз Дәуіттің (Жаратқан Иенің атынан) қайтадан құрылмақ патшалығы жарылқаулы!» (Пат2 7:11-14; 23:1-3,5; Иш 9:6-7; 11:1,4,[12])

* 11:10 11:9; Мат 21:9; Лұқ 2:14; 19:18; Жыр 148:1.

* 11:11 11:15-17.

* 11:13 Сол өлкедегі інжір ағаштары наурыз айында бүршік жарып, жапырақтары сәуір айында шығады. Інжірдің сол кездегі жасыл бүршіктерін тамаққа пайдалануға болады. Ал оның өте дәмді жемісі маусым айында ғана пісіп, жиналады. Егер сәуірде інжір ағашының еш бүршігі болмай, тек жапырағы ғана болса, онда оның сол жылы жеміс бермейтіні анық.

* 11:14 Осы ағаш халықтың жағдайын бейнеледі: Құдай олардан рухани жеміс күткенмен, көпшілігі жұрт көзіне жақсы көріну үшін ғана діни салттарды орындаумен шектелді. Сондықтан халық Құдайдың қаһарына ұшырайтын болды (Мат 3:7-8; 6:1,5,16; 23:13; Жох 15:5-6; Лұқ 13:5-9; Ош 9:10; Ерм 24:1,8-10).

* 11:17 Яғни Маған бағышталған киелі үй (ғибадатхана) барлық халықтардың Өзіме сиынып дұға ететін үйі деп аталады (Иш 56:7).

* 11:17 Ерм 7:11; Мат 21:12-дегі түсініктімені қ.; Лұқ 19:46.

* 11:18 12:12; 3:6; Жох 11:46-50.

* 11:20 11:13-14; Иш 5:4-5; Мат 21:19; Лұқ 3:9; 13:6-9; Жох 15:6.

* 11:24 Жох 15:7,16; 16:23-24; Рим 8:32.

* 11:26 Мат 6:14-15.

* 11:28 Яки: Ғибадатханада осыларды істеуге (12:15-17) қандай хақыңыз бар? (Дінбасылардың рұқсатынсыз бұлай істеуге тек Құдайдан келген Мәсіхтің ғана құқығы бар еді.)

* 11:30 Яки: Құдайдың еркімен. (Діндар яһудилер Құдайдың атын бекерге атамау үшін соның орнына көбінесе «көк», «Тағала», «Мадақталған», «Құдірет Иесі» сияқты атауларды қолданатын: 14:61,62.)

* 11:32 1:2-6; Мат 11:9-10.

* 12:1 Иш 5:1-2,7.

* 12:6 (Жыр 2:10-12) Яки: Менің ұлымды құрметтеп, одан ұялар.

* 12:7 Жыр 2:2-3.

* 12:10 Яки: Құрылысшылар керегі жоқ деп бас тартқан Тас.

* 12:10 Яғни үй салғанда алдымен бір бұрышына орнатылып, қабырғалардың бағыттарын белгілейтін негізгі тасқа. (Құдай сол заманғы адамдар менсінбеген Исаны Құтқарушы Патша (Мәсіх) және Әлемнің Әміршісі болуға тағайындады: Флп 2:9-11; Пет2 2:1; Жыр 117:22-23.)

* 12:13 3:6.

* 12:14 Яки: Құдай бұйырған Таурат заңына сай рұқсат етілген бе, жоқ па? (Көптеген яһудилер жалған тәңірлерге табынатын римдіктердің өз елдерін басқарып, салық төлеуді талап еткеніне қатты наразы болатын: Лұқ 20:22; Түсіндірмедегі «Салықшыны» да қараңыз.)

* 12:18 Яки: садықшылдар (Мат 22:23; Лұқ 20:27; Елш 23:6-8; Түсіндірмені де қараңыз).

* 12:19 Яки: жесіріне әмеңгер болып (Заң 25:5; Рут 4:5).

* 12:25 Лұқ 20:35-36; Қор1 15:42-54.

* 12:26 Мыс 3:6.

* 12:27 Егер ежелде қайтыс болған сенушілер о дүниеде тірі болмаса, онда Құдай «Кезінде Маған сенуші болған Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын» дер еді.

* 12:30 12:32-33; Заң 6:4-5; 4:35; Иш 45:21.

* 12:31 (Мат 22:39; Лұқ 10:25-37; Леу 19:18) Яки: басқаларды, яғни өмір жолыңда Құдай өзіңе кездестірген жандарды.

* 12:33 Яки: Құдайға арнап шалынып, өртелген құрбандықтар.

* 12:33 Пат1 15:22; Ош 6:6; Мих 6:6-8.

* 12:36 Жыр 109:1; Елш 2:34-35.

* 12:37 Яки: қалайша Ол «Дәуіттің Ұлы» ғана болады? (Шынында Мәсіх — көктен келген Билеуші әрі Құдайдың (рухани) Ұлы: 2:10,28; 1:1; 14:61-62; 16:19.)

* 12:39 1:21.

* 12:44 10:21-22; 8:35-37.

* 13:3 Зәйтүн тауы: Иерусалим қаласының шығысында. Ол — Қидрон сайының (Жох 18:1) арғы жағындағы жота, қырат (11:1).

* 13:4 Яки: кезін қандай ерекше оқиға не құбылыс алдын ала білдірмек?

* 13:8 Немесе: Бұл — «толғақ азабының» бастамасы. (Мәсіхтің қайтып келуімен жаңа дәуір басталмақ. Сол дәуір тумас бұрын толғақ іспетті азапты кезең болуға тиіс: Мат 24:8; Рим 8:22.)

* 13:9 Немесе: сендерді (жергілікті) кеңестерге ұстап беріп.

* 13:9 Яки: солардың алдында Ізгі хабар туралы куәлік бересіңдер.

* 13:10 16:15; Мат 24:14; 28:19-20; Елш 1:8.

* 13:11 Пат2 23:2; Елш 6:10; 7:55; Қор1 2:13.

* 13:13 Мат 10:22; 24:13; Лұқ 21:19,28; Аян 2:10-11.

* 13:14 Яки: (киелі үйді) арамдайтын жалған тәңірдің бейнесінің киелі үйдің ең қасиетті бөлімінде орнатылғанын (Дан 9:27; 11:31; 12:11).

* 13:15 Сол өлкедегі үйлердің төбесі жалпақ, демалуға ыңғайлы (2:4; Елш 10:9).

* 13:25 Немесе: аспан денелері шайқалады (Иш 13:10; 34:4-5).

* 13:26 (8:28; Дан 7:13; Мат 16:27; Аян 1:7) Немесе: Сонда адамдар Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») ғаламат құдіретпен... келе жатқанын көреді.

* 13:27 Немесе: періштелерімді жіберіп, жел соғатын төрт жақтан, жердің шетінен бастап аспанның шетіне дейін (Жыр 138:8-10; Зәк 2:6).

* 13:29 (Мат 24:33; Лұқ 21:31) Немесе: көргенде бұл заманның ақырының таяп.

* 13:31 Пет1 3:7,10; Аян 21:1.

* 13:32 1:1; сол аятқа берілген түсініктемені де қараңыз.

* 14:1 14:12; Түсіндірмедегі «Құтқарылу мейрамын» да қараңыз.

* 14:2 11:8-10,32; 12:37; Жох 11:47-48; 12:17-18.

* 14:3 Яки: алебастр. (Демек, ақ не түссіз мөлдір келетін гипс тәрізді минерал: Мат 26:7.)

* 14:5 Немесе: Оны үш жүз күміс теңгеден (яки: үш жүз денарионнан: Мат 20:2) да артық бағаға сатып.

* 14:9 1:1,4; 16:15,20; Мат 26:13.

* 14:11 14:5; Жох 12:4-6.

* 14:12 Мыс 12:1-20; Түсіндірмедегі «Құтқарылу мейрамын» да қараңыз.

* 14:18 Яки: Мені дұшпандарға ұстап береді (14:1-2,10-11).

* 14:22 Яки: бұл Менің денемді бейнелейді. (Нанның үзіліп, үлестірілгеніндей, Иса Мәсіх біраздан кейін құрбан болды. Сөйтіп Ол адамдардың Құдаймен қатынасқа кірулеріне жол ашты: 10:45; Мат 26:26; Иш 53:10-12; Евр 9:28; 10:19-22.)

* 14:24 Яки: адамдар үшін төгіліп, Құдаймен Жаңа Келісімді бекітетін қанымды бейнелейді (Түсіндірмедегі «Келісімді» қараңыз).

* 14:25 Яғни Құдайдың игілікті билігі толықтай орнаған дәуірде (1:15; Мат 25:34; Аян 19:6).

* 14:27 Зәк 13:7.

* 14:36 Абба: арамейше «Әкем» деп, тығыз жақындықты білдіреді (Рим 8:15).

* 14:47 Шимон Петір (Жох 18:10).

* 14:47 Кейін Иса малайдың құлағына қолын тигізгенде, құлағы кереметпен сауығып қалпына келді (Лұқ 22:51).

* 14:48 Олардың арасында басты діни қызметкерлер, рубасылар және ғибадатхананың бас сақшылары да болды (Лұқ 22:53).

* 14:48 Яки: Ұлтшыл көтерілісшіге (15:7; Лұқ 2:14-15,18-19).

* 14:51 Көптеген ғалымдар бұл жас жігітті осы «Ізгі хабарды» жазған Марқаның өзі деп түсінеді. Түнгі дабырдан оянып кеткен ол үйден асығыс, сырт киімсіз шыққан болса керек.

* 14:53 Мат 26:57; Лұқ 22:54; Жох 18:13.

* 14:54 Яки: бас діни қызметкердің қызметшілерімен (14:65; Жох 7:32,45; 18:22).

* 14:55 15:1,43; Лұқ 22:66; Түсіндірмені де қараңыз.

* 14:58 Шынында Мәсіх «Мына киелі үйді бұзыңдар, Мен оны үш күнде қайта тұрғызамын» деп Өзінің өлімі мен қайта тірілуін алдын ала айтқан еді. Мұнда «киелі үй» Оның денесін астарлап білдіреді (Жох 2:19-22). Құдайға бағынбаған басшылар Иерусалимдегі киелі үйдің де кейін (б.з. 70 ж.) қиратылуына өздері себепші болды (13:1-8).

* 14:61 Яғни Құдайдың (11:30; 14:62).

* 14:61 1:1-аятқа берілген түсініктемені қараңыз.

* 14:62 Немесе: Мен Солмын. Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») Құдірет Иесінің оң жағында отырғанын әрі аспандағы бұлттармен (көктен қайтып) келе жатқанын әлі көретін боласыздар! (16:19; 13:26; Жыр 109:1; Дан 7:13)

* 14:63 Немесе: ұзын көйлегінің өңірін. (Бұл әрекет зор қайғының, абыржудың немесе наразылықтың белгісі болатын: Жар 37:29; 44:13. Басты діни қызметкердің осылай істегені Таурат заңына қарсы еді: Леу 10:6; 21:10.)

* 14:64 Яғни бүкіл Жоғарғы кеңес (14:53,[55]).

* 14:68 Яки: ішкі ауладан шығып, алдыңғы аула мен сыртқы дарбазаға қарай барды. (Сол заманда сарайлар көбінесе екі төртбұрышты жобамен салынып, ішкі аула ортада қалатын. Сарайға сыртқы дарбаза мен аула, содан арка тәрізді кіріс жол және ішкі аула арқылы кіретін.)

* 14:70 Мат 26:73.

* 14:72 14:30,68.

* 15:1 Лұқ 3:1; 13:1.

* 15:16 Немесе: қамалдың (Елш 21:37).

* 15:17 Жасақшылар киетін қызыл шапан патшалық жамылғыға біраз ұқсайтын.

* 15:21 Күрене: солтүстік Африкадағы өлке, қазіргі Либияның жерінде (Елш 2:10).

* 15:21 Рим 16:13.

* 15:22 Немесе: «Бассүйек орны».

* 15:23 Немесе: мүр қосылған шарап. (Кейбір жақтастары осы дәрімен Исаның азабын жеңілдеткілері келген шығар. Бірақ Ол адамзаттың күнәсі үшін құрбан боларында сана-сезімінің толықтай айқын болуын қалады: Иш 53:5-6; Пет1 2:22-24.)

* 15:25 Яки: (таң атқаннан кейінгі) үшінші сағат толған еді (Түсіндірмедегі «Уақыт белгілеу жүйесін» қараңыз).

* 15:27 Яки: екі (ұлтшыл) көтерілісшіні (14:48; 15:7; Мат 27:38).

* 15:28 Иш 53:12; Лұқ 22:37.

* 15:32 Ал кейін екеудің біреуі күнәсіне өкініп, Иса оны кешірді (Лұқ 23:39-43).

* 15:33 15:25-тегі түсініктемені қараңыз.

* 15:34 Жыр 21:2; Мат 27:46; Жох 1:29; Пет1 2:24; Ғал 3:13.

* 15:35 Ілияс пайғамбардың есімі түпнұсқа тілінде Ілои (яки: Элохи) деген «Алла» есімінің қаратпа түріне ұқсап дыбысталатын.

* 15:38 Киелі үйдің ең қасиетті бөлімі — Құдайдың жер бетіндегі тұрағы осы шымылдықпен жабылып адам көзінен тасаланатын (Мыс 26:33; 40:34-35; Евр 10:19-22).

* 15:40 Немесе: (жасы) кіші Жақып пен Жосидың шешесі Мәриям. (Осы Мәриям Исаның да шешесі еді: 6:3; Жох 19:25.)

* 15:41 Лұқ 8:1-3; 23:49.

* 15:43 1:15; Мат 6:10; 12:28; 24:14; 25:34; Лұқ 23:50-51.

* 15:46 Яки: асыл кенеп.

* 15:46 Яғни әктастан қашап жасалған, дәу диірмен тасы тәрізді дөңгелек тасты (16:3).

* 16:1 Яғни діни демалыс күні — сенбіде күн батқаннан кейін.

* 16:2 Немесе: аптаның бірінші күні.

* 16:6 Мат 28:5.

* 16:9 15:40,47; Жох 20:14-18; Лұқ 8:2.

* 16:11 16:14; Жох 20:14-18.

* 16:12 Лұқ 24:13-31.

* 16:14 Лұқ 24:36-43.

* 16:15 (Мат 28:19; Лұқ 24:47; Жох 20:21; Елш 1:8) Яки: бүкіл жаратылысқа.

* 16:16 Немесе: Кім сеніп, арнайы тазару рәсімінен өтсе (1:4; Рим 6:3-4; Елш 16:30-33; Түсіндірмедегі «Шомылдыру рәсімін» де қараңыз).

* 16:16 Жох 3:16,18; 5:24,29; 12:48.

* 16:18 Лұқ 10:19; Елш 28:1-6.

* 16:19 14:62; Жыр 109:1; Лұқ 24:50-52; Елш 1:9; 2:32-35; 7:56; Аян 1:13-18.

* 16:20 Яки: олармен бірге әрекет етіп (Елш 1:8; 2:2-4,7-12,16-21,40-41; 3:6-13; 8:1,4-8,34-40; 17:1-6,16-20,29-34; 18:5-11).

* 1:1 (Жох 20:31; Елш 1:1-3) Яки: арамызда толық орындалған оқиғаларды.

* 1:5 Исраил елінің қатыгез билеушісі, шетелдік Едом ұлтынан шыққан Ирод І патша (Мат 2:3,7,12,[16]; Түсіндірмедегі «Ирод әулетін» де қараңыз).

* 1:5 Абиях тобы: діни қызметкерлердің киелі үйдегі міндеттерін кезекпен атқаратын топтарының бірі (Шеж1 24:1-4,[10]). Һарон: алғашқы бас діни қызметкер (Мыс 28:1; Леу 8:1-2).

* 1:6 Жаратқан Ие: Мыс 3:14-15; 20:2; Түсіндірмені де қараңыз.

* 1:9 Яғни Иерусалим қаласындағы ғибадатханада (2:27,37,[46]; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:9 Мыс 30:1,6-8; 40:26-27; Шеж2 4:19; Түсіндірмедегі «Құрбандық үстелін» де қараңыз.

* 1:10 Яки: дұға етіп.

* 1:11 Яки: Жаратқан Иенің (көктен жіберген) хабаршысы (Жар 16:7; Бил 6:11; 13:3,13-15,[20]; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:15 Оның Құдайдың қызметіне ерекше бағышталуының белгісі (Рул 6:1-3; Бил 13:4; Түсіндірмедегі «Назир антын» да қараңыз).

* 1:15 Яғни Құдайдың Рухына (1:41,67; 2:25-26; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:17 Ежелде Киелі Рухтың күшімен Исраил халқын теріс жолдан қайтып, Құдайға мойынсұнуға шақырған пайғамбар (Пат3 18:21-40; Мал 3:1; 4:5-6; Мат 17:9-13).

* 1:19 Яки: Құдай алдында тұратын (хабаршысы) Жәбірейілмін (1:11; Дан 8:16; 9:21).

* 1:21 1:10.

* 1:27 1:32,33; 2:4; Шеж1 11:3; 17:10,14-15; Түсіндірмедегі «Дәуіттің Ұрпағын» да қараңыз.

* 1:28 Немесе: Сәлем саған, Жаратқан Ие саған жар, әйелдердің арасында сен бақыттысың! (1:42)

* 1:31 Ешуа не Иесус деп те дыбысталатын осы есімнің мағынасы: «Жаратқан Ие — Құтқарушы» (1:68-69; 2:21,30-32; Мат 1:21; Рул 27:18).

* 1:32 Тағала: Құдайдың бәрінен де жоғары екендігін білдіретін атағы (Түсіндірмедегі «Алла Тағаланы» да қараңыз).

* 1:32 Бұл атақ табиғи туу арқылы пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасында мәңгі болып келген ерекше рухани байланысты бейнелейді (1:35; 2:9-11; Иш 7:14; 9:6-7; Жох 1:1-3,14; Қол 1:15-16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз).

* 1:33 Жақып Исраил елінің түп атасы, ал Дәуіт оның ежелгі күшті патшасы әрі пайғамбар болатын (1:27; 3:32,34; Жар 45:1-3,8; Пат2 7:16).

* 1:35 Яки: Құдай Тағаланың құдіреті саған көлеңкесін түсіреді.

* 1:35 1:31-32; 3:22.

* 1:48 Яки: Күңінің кішіпейілділігіне.

* 1:49 11:2.

* 1:51 Яки: Құдіретті қолымен кереметтер істеп. (Қол сөзі бұл жерде астарлы мағынада қолданылған, себебі Құдай — Рух: Жох 4:24.)

* 1:55 Аты Ибраһим деп те дыбысталатын пайғамбар Исраил және басқа да халықтардың түп атасы болды (Жар 12:1-3; 22:15-18; 25:1-23).

* 1:59 2:21; Жар 17:9-12.

* 1:60 1:14.

* 1:64 1:20.

* 1:66 Яки: Жаратқан Ие құдіретті қолын созып, мейірімді шапағатымен Жақияны жарылқап, қолдап-қорғап жүрді (Жар 39:2; Езр 7:8,28; Елш 11:21).

* 1:67 Яки: Киелі Рухқа кенеліп, пайғамбарлық сөз айтып.

* 1:69 Немесе: Құтқарушы мүйіз орнайды. (Яғни Құдай жақын арада Исраил еліне ежелгі патшасы Дәуіт пайғамбардың әулетінен бір күшті Құтқарушыны береді: 1:31-33).

* 1:70 Яғни Өзіне бағышталған пайғамбарларына.

* 1:72 Шеж1 16:15-17; Езк 16:59-60; Мих 7:19-20.

* 1:73 Жар 12:2-3; 22:15-18.

* 1:75 Яки: Өзіне бағышталған (Мыс 19:6).

* 1:78 Яғни Мәсіх Иса (2:30-32; Мат 4:15-16; Жох 1:1-18; Иш 9:2; 42:6; 49:6; 60:2).

* 1:79 Яки: Һәм бетімізді тыныштықтың жолына бағыттайды (2:14; 7:50; Жыр 33:15; Иш 11:6-9; 65:17-25).

* 1:80 Немесе: есейіп, Киелі Рухтың құдіретіне кенелді (1:15; 2:40,52; Пат1 2:26).

* 1:80 3:2-3; Мар 1:4.

* 2:1 Цезарь Август Октавиан б.з.б. 31 жылдан б.з. 14 жылына дейін Рим империясының императоры (патшасы) болған.

* 2:3 Немесе: өз қаласына (2:4).

* 2:4 1:26-27; 2:39.

* 2:4 Пат1 16:1,11-13; 17:12; 20:6.

* 2:5 Яки: қалыңдығы. (Сол замандағы дәстүр бойынша Жүсіпке айттырылған Мәриям оның әйелі деп саналды. Бірақ олар әлі де үйлену тойларын өткізбеген, бір-бірімен жақындаспаған болатын: Мат 1:25.)

* 2:9 9:29; Мыс 40:34-35; Леу 9:23; Шеж2 7:1-3; Езк 1:28.

* 2:11 Мәсіх: май жағу рәсімінен өткен, Құдай ежелде жіберуге уәде еткен Құтқарушы және Патша (2:26; 9:20; Жох 20:31; Түсіндірмені де қараңыз).

* 2:12 Яки: (малға шөп салатын) оттықта (2:7).

* 2:14 Немесе: «Заңғар биіктікте Құдайға құрмет, жер үстінде амандық пен тыныштық, адамдарға ізгілік!» (19:38; Жыр 148:1; Иш 9:6-7)

* 2:21 1:21.

* 2:22 Таурат заңы: Жаратқан Ие ежелде Мұса пайғамбар арқылы Исраил халқына тапсырған өсиеттер мен ережелердің жинағы (Мыс 20:1-17; 21:1; Заң 1:3,5; 4:1-2).

* 2:22 Ұл бала туғаннан кейінгі қырық күн. Осы кезең біткенде Иерусалимдегі ғибадатханада арнайы рәсім атқарылатын (Леу 12:2-4,6-7).

* 2:23 Мыс 13:2,12-13.

* 2:24 Леу 12:6-8.

* 2:25 Яки: Құдайдың Исраилді жұбатып жаудың билігінен азат етуін күтіп келген (1:68; 2:38).

* 2:25 1:35; Мыс 31:3; Бил 3:10; Пат1 10:6,10; 16:13; Пат2 23:2.

* 2:29 Демек, Сен алдын ала уәде еткендей өз пендең — Мені жақсылықпен қызметімнен босатасың.

* 2:30-32 Немесе: Сен күллі ұлттар үшін жіберген Құтқарушың (Иш 49:6; 51:5-6; 52:10).

* 2:30-32 1:79; Иш 49:6.

* 2:34 Иш 8:14-15; Ош 14:9; Мат 21:42-44.

* 2:34 Елш 2:36-41; 6:7; 9:17-20.

* 2:35 Жох 19:25,34.

* 2:38 Яғни Иерусалим қаласының құны төленіп (Құдайға мойынсұнбайтындардың үстемдігінен) азат етілуін (1:68; 2:25; 24:21; Иш 40:1-2,9; 52:8-10).

* 2:39 2:4.

* 2:40 Яки: Құдай Оған риза еді.

* 2:41 22:1,7; Мыс 12:1-16; Түсіндірмені де қараңыз.

* 2:49 Яки: (Рухани) Әкемнің (1:35) киелі үйінде болуым қажет.

* 2:51 Яки: (Басынан өткізген) осындай жайттардың бәрін.

* 2:52 Яки: даналығы.

* 3:1 Шамамен б.з. 25-26 ж.

* 3:1 Ирод Антипас және (Ирод) Філіп: Ирод І патшаның (Мат 2:3,[16]) ұлдары. Итурея, Трахонит, Абілине: қазіргі Ливан мен Сирия елдеріндегі ежелгі аймақтар.

* 3:3 Сенуші осы рәсімнен өткенде өзінің теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түскенін, күнәларының кешірілгендігін және ар-ұжданының тазарғандығын бекітеді (Мат 3:2-3; Мар 1:3-5; Түсіндірмені де қараңыз).

* 3:5 Яки: Қисық жерлері. (Мұнда бұралаң, қисық не бұдыр жолдар — әділетсіздікті, ал тегіс те түзу жолдар — әділ іс-әрекеттерді білдіреді: Иш 2:7-8; 40:3-4; 42:16.)

* 3:6 Яки: Құдайдың бейшараларды құтқарып алатынын (Иш 40:3-5; 62:10-12; Мат 3:3).

* 3:7 Яки: улы жыландай алдамшылар! (Әзәзіл шайтан «жылан» және «улы жылан» деп те аталады: Жар 3:1; Аян 12:9; 20:2; Мат 12:34; 23:33; Жох 8:44).

* 3:9 13:9; Жох 15:2,16.

* 3:12 Рим патшалығы салған ауыр алым-салықты жинаушылар адамдарға көрсеткен жәбірлеріне бола халыққа жек көрінішті еді (3:13; 5:27-30; Түсіндірмені де қараңыз).

* 3:16 Немесе: Оның аяқкиімінің бауын шешуге де тұрмаймын.

* 3:16 (Елш 2:2-4) Немесе: Киелі Рухқа я болмаса тозақ отына (3:7,9,[17]).

* 3:17 Мұндағы «бидай» — Құдайдың тура жолына түсіп, Оның еркіне сай өмір сүретіндерді, ал «қауыз» — Құдайға бағынбағандарды бейнелейді (Мат 3:12; 13:30; 25:34,41; 28:19-20).

* 3:19 (3:1) Ғалилея мен Перея аймақтарының әкімі, қатыгез Ирод І патшаның ұлы (Мат 2:3,[16]).

* 3:19 Мат 14:3-4; Леу 18:16.

* 3:21 Яки: Иса дұға еткенде (5:16; 9:18; 9:28-29; Түсіндірмені де қараңыз).

* 3:22 Немесе: сүйікті Ұлымсың (1:32,35; Мар 1:1,11; Жыр 2:12).

* 3:23 Иса пәк қыз Мәриямнан Құдайдың Киелі Рухының кереметімен дүниеге келді. Ал Жүсіп Құдайдың еркімен Исаның өгей әкесі болды (1:35; Мат 1:18-25).

* 3:27 Езр 2:2; 3:2; Хақ 1:1; Мат 1:12.

* 3:36 Бұл есім Сала деп те айтылады.

* 3:38 Жар 1:26-27; 2:7; 5:1-2.

* 4:1 3:21-22.

* 4:4 Заң 8:3; Мат 4:4.

* 4:7 Яки: менің алдымда иіліп табынсаң.

* 4:8 Яки: Құдайың — Жаратқан Иеге иіліп тағзым етіп, жалғыз Оған ғана қызмет (ғибадат) ет! (Заң 6:13)

* 4:9 Немесе: Құдайдың Ұлы (1:32,35; 3:22).

* 4:11 Жыр 90:11-12.

* 4:12 Заң 6:16.

* 4:15 Мәжілісхана: яһудилер Құдайға сиынып, Таурат, Забур және Пайғамбарлардың жазбаларын оқып-үйренетін жиналыс үйі (Түсіндірмені де қараңыз).

* 4:16 Яки: сенбі күні. (Исраил халқының демалып, Құдайға сиынуға жиналатын күні.)

* 4:17 Яғни (түтік сияқты оралған) қағазды (свиток) (Түсіндірмені қараңыз).

* 4:19 Иш 61:1-2.

* 4:22 Мат 13:55,57.

* 4:24 Яки: өз елінде ешбір пайғамбар құрметпен қабылданбас (Мат 13:57; Мар 6:4; Жох 4:44).

* 4:26 Бүгінгі Ливан елінде. (Сол заманда онда Құдайға мойынсұнбайтын басқа ұлт адамдары тұратын.)

* 4:26 Пат3 17:8-16.

* 4:27 Алапес: түпнұсқадағы сөз жүйке жүйесін істен шығаратын жұқпалы тері ауруларының жалпы атауы болатын.

* 4:27 Пат4 5:1-14.

* 4:28 Сол заманда яһудилер өздерін басқа ұлт адамдарынан әлдеқайда жоғары санайтын. Сондықтан Иса Құдайдың оларды да қамқорлап, жарылқайтыны жайлы айтқанда, яһудилер бұған қатты ренжіп ашуланды (3:8-19; 20:16; Мат 8:11-12).

* 4:31 Назарет Ғалилеяның қыратты жеріндегі шағын қала, ал Қапарнаум төменде, Ғалилея көлінің жағасында орналасқан сауда орталығы болатын.

* 4:32 Яки: өкілеттікпен. (Құдай сөзін уағыздауға Исаның өзіндік еркі мен терең түсінігі бар еді: 3:21-22; 4:18-19,22,36; Мат 7:29; Мар 1:22; Елш 2:22.)

* 4:33 Яки: (әзәзіл шайтанға бағынышты) арам рух, пері (8:29; 9:42; 11:15).

* 4:38 Яки: қайын енесі қызуы қатты көтеріліп.

* 4:41 Немесе: «Сен Мәсіхсің — Құдайдың (рухани) Ұлысың!» (1:35)

* 4:43 Құдайдың адамдарға жүргізетін игілікті әкімшілігі (6:20-21; 9:11; 9:27-30,34-36; 18:29-31; Түсіндірмені де қараңыз).

* 4:44 4:15; Мат 4:23; Мар 1:39.

* 5:1 Осы көл Ғалилея көлі (яки теңізі) және Тиберия көлі деп те аталатын (4:31-дегі түсініктеме; Мат 4:18; Жох 6:1).

* 5:12 Немесе: мені тазарта аласыз. (Алапес сияқты аурумен науқастанғандар (4:27) діни тұрғыдан таза емес, арам деп саналатын: Леу 13:2,45-46.)

* 5:14 Леу 14:2-32.

* 5:17 Таурат заңын және көптеген қосымша ережелерді мұқият орындауға тырысушы діндарлар; солай еткенде олар менмендік пен екіжүзділіктің торына түсті (11:43-44; 12:1; Түсіндірмені де қараңыз).

* 5:17 Яки: дін мұғалімдері (Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларын әрі қосымша ережелер жинақтарын көшіріп, халыққа үйрететін оқымыстылар: 11:45-46,[52]; Түсіндірмені де қараңыз).

* 5:19 Яки: төбесіндегі черепицаны тесіп ашты (Мар 2:4).

* 5:24 Немесе: Құдай тағайындаған Билеушінің («Адам Ұлының») жер бетінде күнәларды кешіруге билігінің бар екендігін (6:5; 17:24; 22:69; Дан 7:13-14; Түсіндірмедегі «Көктен келген Билеушіні» қараңыз).

* 5:27 Леуінің қосымша аты: Матай (Мат 9:9).

* 5:27 3:12; 5:30; Түсіндірмедегі «Салықшыны» да қараңыз.

* 5:30 15:2; 19:7; Мат 11:19.

* 5:32 Яғни әділсінгендерді (өздерін әділміз деп санайтындарды: 18:9-14; Рим 3:10; Жыр 13:3).

* 5:33 7:33-34.

* 5:34 Мәсіх («Күйеу») сенушілерімен бірге болған уақыт той сияқты көңілді, сонда қайғырып ораза ұстау жөнсіз (Ош 2:19-21,23; Жох 3:29; Қор2 11:2).

* 5:35 9:51; 18:32; 22:39-62; 24:13-21.

* 5:39 Ата-бабаларынан жеткен діни ережелерге үйренгендер Құдай тағайындаған Мәсіхтің күнәкарларды кешіріп, оларға жаңа өмір сыйлауы жайлы Ізгі хабарды қаламады (5:30-32; 6:6-11; Мар 7:5-8).

* 6:1 Таурат заңына сай Исраил халқының діни демалысы болған сенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынған еді (Мыс 31:12-17).

* 6:4 Яки: киелі шатырына (Пат1 21:1,4,[6]).

* 6:4 Леу 24:5-9.

* 6:5 Яғни Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») — Мен Өзім Таурат заңындағы діни демалыс күні жайлы ережелердің шынайы мәнін түсіндіруге де биліктімін (5:24; Мат 5:17; 7:29; 11:27; 12:8; 28:18; Жох 6:27; 13:3; Евр 2:8).

* 6:6 4:15.

* 6:6 Яғни оң қолы жансызданып қалған.

* 6:12 Яки: Құдайға сиынып дұға ету (Түсіндірмені қараңыз).

* 6:13 Елші: Мәсіх адамдарға Ізгі хабарды жеткізуге жіберген уәкіл, рәсул.

* 6:14 Есімі — Натанайыл, әкесінің есімі — Талмай (Жох 1:45).

* 6:15 Немесе: Ұлтшыл. (Бұл қосымша ат оның бұрын дінге ерекше беріліп, өз елінің тәуелсіздігі үшін қара күшпен күресуші топтың мүшесі болғанын білдіреді: Елш 21:20; 22:3; 5:35-37.)

* 6:16 Оның қосымша аты Тадей еді (Мат 10:3; Мар 3:18; Жох 14:22; Елш 1:13).

* 6:16 Яки: Иуда Исқариот (22:3-6,22,47-48).

* 6:19 5:17; Мар 5:27-30.

* 6:20 Немесе: (Киелі Рухқа) мұқтаждар, Құдай сендерге риза әрі сендерді жарылқайтын болады. (Құдай Өзінің кешіріміне және Киелі Рухына мұқтаж екендіктерін мойындағандарға риза: Тім1 2:3-6; Мат 5:3.)

* 6:20 18:28-30; Мат 25:34.

* 6:21 Немесе: Қазір (әділдікті) аңсап зарыққандар (Мат 5:6).

* 6:21 Немесе: себебі қанағат табатын боласыңдар (Иш 55:1-2).

* 6:22 Яки: Адамдар Құдай тағайындаған Билеушіге («Адам Ұлына») бола.

* 6:23 Мат 23:29-36; Шеж2 36:16.

* 6:29 Яки: Адамдардың жамандықтарын жақсылықпен жеңетін бол! (6:35; 23:34; Рим 12:21; Жох1 5:4)

* 6:30 Яки: Нағыз бейшараларға жомарттықпен жәрдем бер (11:41; Мат 25:34-36).

* 6:32 Яки: қандай сауап (Мат 5:46; 6:1,[4]).

* 6:35 Мат 5:7,9.

* 6:37 Яки: үкім айтпаңдар, әйтпесе Құдай сендерге үкім шығарады (6:41-42; 18:11,14; Мат 18:32-34).

* 6:37 11:4; Мат 6:14-15; 7:1-2.

* 6:38 Яки: Қандай өлшемді қолдансаңдар, Құдай сендерге де сонымен өлшеп (жарылқауын не жазасын) береді (Мат 7:2).

* 6:39 (Мат 15:14) Яки: шұңқырға құлап түспей ме?

* 6:41 Яки: тікенді, сабан талшығын (Мат 7:3).

* 6:44 Немесе: Шомырттан інжір жинамас, тікенді бұтадан жүзім де алмас (Мат 7:15-18; Жақ 3:11-12).

* 6:45 Немесе: Жүрегің (Нқл 4:23; Мат 7:17-18; 12:34-35; Мар 7:20-23; Жақ 3:11-12).

* 6:48 Мат 7:24-27; Жар 49:24; Жыр 17:3.

* 7:3 Яки: (мәжілісхана) басшыларын не рубасыларын.

* 7:6 Осылай бұл жүзбасы өзінің шетелдік әрі күнәкар екендігін ашық мойындады. Алайда Құдай әрбір ұлттың адамдарына рақым көрсетуге дайын (Елш 10:1-6,34-36; Еф 2:11-19).

* 7:7 5:13; Заң 32:39; Жыр 106:19-20.

* 7:19 Зұлым билеуші Ирод Антипас Жақия пайғамбарды тұтқындап, түрмеге жапқандықтан (3:19-20; Мат 11:2), Жақия Исаға өзі барып, сұрақтарын қоя алмады. Ол өзін Исаның кереметпен тұтқыннан босатпағанына ренжіген сияқты (7:20-23).

* 7:20 Мат 11:3.

* 7:22 Иш 61:1; Мат 11:4-5.

* 7:23 Яки: Маған ренжімейтін, сенімінен безбейтін әркімге Құдай риза (Мат 11:6; Аян 2:9-11; 14:12-13).

* 7:25 Яки: Жұмсақ киім. (Жақия пайғамбардың киімі өте қарапайым болатын: Мат 3:4.)

* 7:27 Құдайдың хабаршысы Жақия пайғамбар Исраил елін Мәсіхтің келуіне дайындады (3:15-18; Мал 3:1).

* 7:28 10:24; Евр 11:39-40; Жох 1:12.

* 7:30 16:13-15; Мат 3:5-10; 21:31-32,45.

* 7:33 1:15; Мар 1:6; Мат 11:18.

* 7:34 5:29-30; Мат 11:19.

* 7:35 (7:29; Мат 11:19) Немесе: Алайда Құдайдың даналығын оның барлық балалары (яки оны қабылдағандардың бәрі) дұрыс деп табады.

* 7:37 Немесе: алебастр. (Ақ немесе түссіз мөлдір келетін гипс тәрізді зат.)

* 7:41 Үш жүз күміс теңге жай жұмысшының бір жылдық жалақысы болатын.

* 7:46 Мат 6:17.

* 7:49 5:21,24-25.

* 7:50 Яки: Сенімің сені құтқарды. (Әйел Құтқарушы Мәсіхке сенгендіктен күнәларынан арылды: Жох 3:16; Еф 2:8.)

* 8:2 24:10.

* 8:10 Яғни Құдайдың ізгі жолына шын жүректен түскісі келмейтіндерге (10:13-15; 7:31-35).

* 8:10 (Иш 6:9; Мат 13:11,[14]) Құдайдың ежелде Ишая пайғамбар арқылы осындай қатаң сөздермен Исраил халқының қиқарлығын әшкерелеп, үкімін шығарғаны сияқты, Мәсіх те адамдардың қиқарлығының ауыр салдарларын түсіндірді.

* 8:11 Яки: Құдайдың сөзін.

* 8:12 8:18; Мат 13:14-15,19; Мар 6:20; Жох 6:36; 12:42-43.

* 8:13 7:23; 11:4; 21:34; 22:40,46.

* 8:14 Яки: Осылайша (сол адамның өмірінде) сөз «тұншығып», жемісі піспейді (3:9; 13:6-9; Жох 5:2,6-8).

* 8:15 Яки: шыдамдылықпен рухани өнім береді (Жох 15:9-16; Ғал 5:22-26; Мат 13:23; 25:34-40; Жақ 1:27).

* 8:16 Яғни шамдалға (майшамға арналған тұғырға: Пат4 4:10).

* 8:16 Құдайдың Патшалығы туралы Ізгі хабар оны тыңдаған адамның өмірінде игілікті өнім беріп, басқаларға да нұрын төгетін болады (11:33; Мат 5:14-16).

* 8:18 Құдай сөзін естіп, орындайтын адамдарға көбірек түсінік беріледі, ал орындамайтындар естігендерін де жоғалтып алады (19:26; Мат 13:12; Мар 4:25).

* 8:21 Яғни Менің рухани отбасым (11:28; Мат 12:49; Мар 3:35; Жох 1:12).

* 8:22 Яғни көлдің оңтүстік-шығыс жағына (8:26).

* 8:26 Немесе: Гераса. (Ғадара мен Гераса көлдің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан қалалар болатын.)

* 8:28 1:32,35; Жар 14:18-20.

* 8:30 Түпнұсқада: «легион». (Алты мыңдай адамы бар римдік әскер бөлімінің осы атауы бұл жерде өте көп жындардың сол адамға үстемдік етіп, билік жүргізгенін көрсетеді.)

* 8:32 15:15; Леу 11:7.

* 8:37 5:8; Жар 26:16; Әйүп 21:14-15; Мар 5:17.

* 8:40 Яғни Қапарнаум қаласына (Мат 9:1,18; 4:13).

* 8:48 Немесе: Қызым. (Осы қаратпа сөзбен Иеміз Иса сол қиналған әйелге деген жанашырлығы мен мейірімділігін білдірді.)

* 9:4 Осылай елшілер Құдайға кәміл сенуді үйренуге тиіс еді. Олар үй-үйді аралап, қонақтап жүрмей, өздерін алдымен шақырған отбасыларының қонақжайлылығына риза болсын (12:22-23; 20:46-47).

* 9:5 Бұл салт енді осы жердің тұрғындарымен рухани қатынасым болмайды, әрі Құдайдың жазасын тартатындарына өздері кінәлі болады дегенді білдіретін (10:10-12,16; Елш 13:50-51).

* 9:7 3:19-20; Мат 14:1; Мар 6:14.

* 9:8 Мат 11:14; 17:10-13; Мар 6:15; Мал 4:5.

* 9:9 3:19-20; Мат 14:6-12; Мар 6:21-29.

* 9:13 Сол елдің жұрты тұздалып кептірілген балықты нанға қосып жейтін (11:11).

* 9:14 Бұған қоса әйелдер мен балалар да болды (Мат 14:21).

* 9:16 Яғни көктегі Әкесіне ризашылық білдіріп тамаққа бата берді (Мат 14:19; 26:26).

* 9:17 Яки: он екі кәрзеңке.

* 9:19 Діндар яһудилердің көбі Мәсіх келмес бұрын Ілияс және тағы басқа бір пайғамбар дүниеге қайта келуге тиіс деп сенетін (1:17; Мар 9:11-12; Мал 4:5; Заң 18:18).

* 9:20 Яки: Құдай тағайындаған Құтқарушы Патшасыз (2:11,26; Мат 16:14; Түсіндірмені де қараңыз).

* 9:21 Халық Мәсіхтен өздерін Римнің езгісінен құтқаруды күтсе, Иса олардан ең алдымен теріс жолдан қайтып, Құдай жолына түсулерін талап етті (Мар 1:14-15).

* 9:22 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») көп азап шегуге тиіс.

* 9:23 Яки: өз мүддесінен бас тартып, күн сайын айқышын көтеріп алып Менің соңымнан ілессін (Мат 16:24; Мар 8:34; Флп 3:10-11; Ғал 2:20).

* 9:24 Яки: кім (бұ дүниедегі) өмірімді сақтаймын десе, (шынайы) өмірден құр қалады (Мар 8:34-38; Евр 10:36,[39]).

* 9:25 Немесе: сол себепті шынайы өмірден құр қалса, яки мәңгілік жаза тартса (12:5; 16:23-26; Аян 2:7,11; 3:5).

* 9:26 Немесе: Кім Менен және сөздерімнен ұялса, Құдай тағайындаған Билеуші де («Адам Ұлы» да) Өзінің, Әкесінің және Оған бағышталған (қасиетті) періштелердің салтанатты ұлылығымен көктен қайтып келген кезінде сол адамнан ұялады (демек, Мен оны өз шәкіртім деп мойындамаймын: 12:8-9; Мат 10:32-33).

* 9:29 2:9; Мыс 19:16; 40:35; Аян 1:13-16.

* 9:31 9:22; 24:26-27,44-47,51.

* 9:33 Немесе: үш (киелі) шатыр (Мыс 25:9; Евр 8:5).

* 9:33 Себебі Петірді үрей биледі (Мар 9:6).

* 9:34 Немесе: бір (нұрлы) бұлт келіп, оларға қонды (Мыс 24:16; 30:4; Түсіндірмедегі «Жарық бұлтты» да қараңыз).

* 9:35 Немесе: Менің сүйікті Ұлым (1:35; 3:22; Иш 42:1).

* 9:36 Мат 17:9; Мар 9:9.

* 9:41 17:6; Мат 17:17,20; Мар 9:29; 11:23-25.

* 9:44 (9:21) Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») ретінде көктен келген Мені.

* 9:50 Мар 9:39-41.

* 9:52 10:33; 17:16; Жох 4:9; Түсіндірмедегі «Самариялықты» қараңыз.

* 9:54 Пат4 1:10,12.

* 9:55-56 Немесе: бұрылып: («Қандай рухтың (яки ойдың) ықпалында екендеріңді білмейсіңдер. Мен адамдардың жандарын құртуға емес, құтқаруға көктен келдім», деп) тыйым салды (19:10).

* 9:58 Мар 1:45.

* 9:60 Яки: Сондай жұмыстармен айналысуды Құдайдың рухани өмірі (яғни Онымен шынайы қатынасы) жоқ адамдарға қалдыр! (Мәсіхтің шәкірттері халыққа шынайы өмір туралы Ізгі хабарды уағыздауға тиісті еді: 6:20-21; Жох 3:16,36; Қор1 7:29-35.)

* 9:62 Немесе: Қолына соқа алып, артына (жалтақтап) қарай берген адам (Флп 3:13).

* 10:2 Мат 10:37-38; 28:18-20; Жох 4:35.

* 10:5 Яки: «Ассалаумағалайкүм!»

* 10:6 Немесе: тыныштықты жақтайтын (бейбітшіл) кісі (Жыр 36:37; 119:7).

* 10:7 Шәкірттер Құдайға сеніп, аралап жүрген жерлеріндегі халықтың көмегімен күн көретін болды (9:4).

* 10:9 11:2; 17:20-21; Мар 1:15.

* 10:12 Ежелгі Содом қаласының тұрғындары істеген азғындықтарымен танымал болатын (Жар 18:20).

* 10:13 Яки: беттерін тырнап, шаштарын жұлып қайғырып.

* 10:13 3:5-6; 9:1-2,6.

* 10:15 Немесе: Ал, Қапарнаум, сен көкке шығарылдың (4:31-32,36,39-41; 5:24-26; 7:1-9). Енді о дүниеге (яки тозаққа) құлайсың!

* 10:19 Мар 16:18; Елш 28:3-5.

* 10:20 Яғни Мәңгілік өмір кітабына (Мыс 32:32; Дан 12:1; Аян 3:5; 20:12; 21:27).

* 10:21 Иш 53:11; 62:5; Елш 13:52; Рим 14:17; Ғал 5:22; Сал1 1:6.

* 10:21 Яки: нәресте іспетті білімсіздерге. (Құдайдың құдіреті мен мәңгілік өмірдің құпияларын адам баласы өз ақыл-парасаты арқылы емес, Құдай сыйласа ғана ұғады: 16:20; 18:16-17; Қор1 1:18-31.)

* 10:22 1:35.

* 10:23 Яки: Құдай сендерді жарылқап тұр (6:20).

* 10:24 Мат 13:17; Пет1 1:10-12; Евр 11:13; Жар 49:10,18.

* 10:25 Яғни Таураттағы діни заңдарды халыққа түсіндіріп, олардың орындалуын қадағалаушы адам.

* 10:27 (Заң 6:5; Леу 19:18) Яки: «Өзіңді қалай сүйсең, басқаларды (яғни өмір жолыңда Құдай өзіңе кездестірген жандарды) да солай сүй!»

* 10:28 Әрине, өз күшімен адам осылай істей алмайды. Исаның мұндағы мақсаты осы адамның соны ұғып, тәубеге келуі болған болса керек (Рим 7:18-19,23-25; Жох1 1:8-9).

* 10:32 Яки: леуілік көмекші (Жох 1:19; Түсіндірмені де қараңыз).

* 10:33 Діндар яһудилер самариялықтарды менсінбей, олармен қарым-қатынас жасамайтын (9:52).

* 10:42 Яғни Мәсіхтің сөздеріне құлақ салып, Онымен тығыз байланыста тұрудың мәңгілік үшін де пайдасы зор (Жох 15:4,16; 17:2-3,[17]).

* 11:2 Яки: Осы дүниеде ізгілікті билігің орнап, адамдар Саған мойынсұнсын! (4:43; 6:20; 9:27; 10:9)

* 11:2 Мат 6:10.

* 11:4 Немесе: Бізге борышты әркімді кешіргенімізден (Мат 18:35; Мар 11:25).

* 11:4 Немесе: Бізді азғыратын сынаққа түсірмей, (әзәзіл шайтанның ықпалынан құтқара гөр) (Мат 6:13).

* 11:9 Яки: (Құдайдан) сұрай беріңдер,.. іздей беріңдер,.. есікті қағып тұрыңдар (11:13; 13:24-25; 18:7-8; Мат 7:7).

* 11:11 Немесе: қандай әке өзінің (нан сұраған) баласына (орнына тас берер еді, яки) балық сұраса орнына жылан берер еді? (Мат 7:9-10)

* 11:13 Яғни Құдайдың Киелі Рухын (1:67; 4:14; 24:49; Елш 1:8; 2:4,17,38; Еф 1:13; Түсіндірмені де қараңыз).

* 11:15 Бірқатар парызшылдар жапқан осы зұлым жала Құдайдың Киелі Рухын қорлаумен бірдей еді (Мат 12:24,28,[32]).

* 11:16 Мат 12:38; Мар 8:11; Түсіндірмедегі «Кереметті» де қараңыз.

* 11:18 11:15.

* 11:20 3:6,16-18; 4:18-21,43; Мат 3:2; 4:17; 5:2,10,20; 6:9-10; 12:28.

* 11:22 4:41; 8:2; 9:1; Мат 12:28-29; Мар 3:27; Жох 12:31.

* 11:23 Мат 12:30; Жох 10:12-13; Жыр 118:113.

* 11:24 Яки: (Әзәзіл шайтанға бағынышты) арам рух (4:33,41; 8:27,30; 9:1,39; 11:14).

* 11:25 Үй сыпырылып, жиналғанмен жаңа иесі жоқ (Мат 12:44). Яғни сондай адам жынынан арылған соң өз өмірінен Құдайға басты орын бермеді (Жох 1:11-13; 14:23; Қол 1:27; Аян 3:20; Еф 1:13; 5:15-21; Пет2 2:20).

* 11:28 Яки: оны орындайтындарды Құдай одан бетер жарылқайды! (6:20; 8:21; 10:23)

* 11:29 (11:16; Мат 12:39) Ұрпақ: яки буын.

* 11:30 Мат 12:39-41; Жүн 2:1,11; 3:4-10.

* 11:31 Яки: Ежелгі Сәба елінің патшайымы (яғни әйел патшасы) (Шеж2 9:1-12).

* 11:31 Немесе: сот алдында тұрып, оларды айыптайды.

* 11:32 11:30; Жүн 3:5-6.

* 11:33 8:16; Мат 5:15.

* 11:34 Яки: Жарық адамға көзі арқылы кіріп, шындықты көріп білуіне мүмкіндік береді.

* 11:34 Немесе: Ал егер көзің зұлым болса, бүкіл денең (яки өмірің) қараңғы болады (Еф 4:18).

* 11:36 Мат 5:14-16; Еф 5:8-14; Жох1 1:5-10.

* 11:38 Мат 15:2; Мар 7:3-9; Түсіндірмедегі «Тазару рәсімін» де қараңыз.

* 11:41 Яки: ыдыс-аяқтарыңдағы тамақтарыңнан кәріп-қасерлерге қайыр беріңдер! Немесе: ішкі дүниелеріңді тазартыңдар! (Мат 23:26)

* 11:44 Молалардың іштері жиренішті нәрсеге толы болатынындай, екі жүзділердің жүректері де арамдыққа толы; жұрт олармен қатынасып арамданады (Мат 23:27).

* 11:46 Яки: тым ауыр діни парыздарды (жүктерді) (Мат 23:4).

* 11:49 20:10-12; Мат 23:34.

* 11:50-51 Тауратта Әбіл ең алғашқы, ал Шежірелер туралы 2-жазбада Зәкәрия ең соңғы жазықсыз өлтірілгендер ретінде аталған (Жар 4:8; Шеж2 24:18-22; Мат 23:35).

* 11:52 Мат 21:32; 23:13; Жох 5:44-47.

* 12:1 Мат 16:6,12.

* 12:3 Немесе: сыбырлап айтқандарың үйлердің (жалпақ) төбелерінен жұртқа жарияланады (Мат 10:27).

* 12:5 Мат 10:28; 23:33; 25:31,46; Евр 10:31.

* 12:9 9:26; Мар 8:38.

* 12:10 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») ретінде көктен келген (12:8; Дан 8:13).

* 12:10 Мат 12:31-32; Мар 3:28-30.

* 12:12 21:14-15; Мар 13:11.

* 12:15 Яки: Адамның өмірі өз байлығының молдығына байланысты емес (12:19-23,[31]).

* 12:21 Яки: ал өмірінің Құдайға маңызды жақтарында бай болмаған (6:24-26; 12:31-34; 16:25; 18:22; Мат 6:19-20; 25:35-36,40,[45]).

* 12:25 Немесе: өз өмірін тіпті біраз уақыт ұзарта алады? (Мат 6:27)

* 12:30 Яки: Осы дүниенің шынайы Құдайға мойынсұнбайтын адамдары (8:14; Мат 6:32).

* 12:31 Немесе: Құдайдың Патшалығына енуге ұмтылыңдар! (13:24; Мат 5:3; 7:13-14)

* 12:32 Немесе: Шағын отар. (Иеміз Иса ізгі шопандай сенушілерді бағып-қағып жүр: Жох 10:14-15,27-28; Жыр 22:1-4; 99:3.)

* 12:32 Мат 25:34.

* 12:34 Яки: көңілдерің (жан дүниелерің) мен арман-тілектерің (Мат 6:21; Нқл 4:23).

* 12:38 Немесе: екінші күзетте немесе үшінші күзетте.

* 12:40 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») сендер ойламаған сәтте келеді!

* 12:46 Яки: оны кескілеп, Құдайға мойынсұнбағандардың тағдырына ұшыратады (13:27-28; Мат 25:30).

* 12:48 Рим 2:11-16.

* 12:49 Яғни күнәкарлардың әшкереленіп, әділдерден бөлектенуі үшін (3:16-17; 12:51; Жох 12:31-33; Иш 11:4; Мал 4:1).

* 12:50 Яки: Ал Мен адамдарды құтқару үшін олар тартуға тиісті қаһарлы жазаны өз мойныма алуым керек (Мар 10:38,45; Иш 53:5-6,[12]).

* 12:53 Әлбетте, Мәсіх шынайы татулық пен тыныштықты орнатуды көздейді (Иш 9:6; Лұқ 2:14; Жох 14:27). Бірақ Құдайдың нұрында адамның әділетсіз ой-ниеті мен іс-әрекеті әшкереленгендіктен, қара ниеттілер ашуланып, әділдерге қарсы шығады (6:22-23; Мат 10:34-36; Жох 3:19-21; 15:18-19; Мих 7:6).

* 12:56 Мат 16:2-3.

* 12:59 Демек: мезгілінде теріс жолдан қайтып, Құдай алдында күнәсінен арылмағандардың ақыры қасірет болмақ (3:3,7-9; 10:8-12,15; 11:28).

* 13:6 Інжір ағашы не жеке адамдардың, не Исраил халқының бейнесі бола алады (3:8-9; Мар 11:13-14,20-21).

* 13:7 3:9; Мат 7:19; Мар 11:13-14,20-21.

* 13:9 3:9; Жох 15:2,16.

* 13:10 Яһуди халқы дем алып, Құдайға сиынатын сенбі күні ешқандай жұмыс істеуге болмайтын (6:1-2,8; 14:3-5).

* 13:16 13:11; 4:18-19.

* 13:19 Яки: горчица тұқымына.

* 13:19 Құдайдың игілікті Әкімшілігі керемет өсіп, онда яһудилермен қатар басқа халықтардың адамдары үшін де орын болады (24:47; Дан 4:11-12; Жох 10:16; Рим 11:17).

* 13:21 «Сатон» деген өлшемнің көлемі он үш литр шамасында болатын.

* 13:23 Яки: Күнәкар дүниеге төніп тұрған Құдайдың қаһарынан құтқарылатындар (3:7; Жох 3:36).

* 13:24 3:7-9; 15:28; 18:22-27; Мат 7:13-14; Жох 12:42-43.

* 13:25 10:20; Мат 7:23; 25:12,41.

* 13:26 Немесе: көшелерімізде.

* 13:28 Немесе: жылап, өкініп бармақтарыңды тістейтін боласыңдар (Мат 8:12).

* 13:30 Мат 20:16; 19:30; Мар 10:31.

* 13:31 Ғалилея мен Перея аймақтарының әкімі Ирод Антипас (3:1,19; 9:9; 23:7-12).

* 13:33 (11:47-51; 13:34) Иерусалим Яһудея аймағы мен бүкіл Исраил елінің астанасы және Құдайдың киелі үйі орналасқан қала еді (13:35).

* 13:35 Яғни Құдай киелі үй мен қаланы тастап кетпек (Лұқ 21:20-24).

* 13:35 19:38; Жыр 117:26.

* 14:3 13:10,15-16.

* 14:6 (13:17; 20:40; 22:68; Мат 22:46; Рим 9:20) Яки: бұған жауап бере алмады.

* 14:11 18:14.

* 14:14 Яки: Құдай саған риза әрі сені жарылқайтын болады (6:20; 14:15).

* 14:14 Яки: Құдай алдында ақталғандар (3:3,8; Мат 25:46; Жох 3:16,21; 5:29).

* 14:15 13:29; Иш 25:6.

* 14:19 Пат3 19:19.

* 14:24 Мат 22:14.

* 14:26 Яки: аға-інілері мен апа-қарындастарынан не әпке-сіңлілерінен (18:29-30; Мат 10:37-39).

* 14:33 Демек, Исаның шәкірті қолындағы барларын өзімдікі деп есептемей, Құдайдың еркі бойынша қолданғаны жөн (14:26-27; 18:29-30; Мат 15:3-9).

* 14:34 Сол заманда жұрт теңіз суынан айырып алған тұз қосындыларын жай қыш құмыраларда сақтайтын. Тұрған жері дымқыл болса, ас тұзы еріп, қыштан өтіп кететін, ал қалғаны дәмсіз әрі тағамдарды бұзылудан сақтауға жарамай қалатын (Мат 5:13; Мар 9:50).

* 15:1 3:12; 5:29-30; 7:29-30.

* 15:7 Яки: әділсінген (5:32).

* 15:15 Тауратта шошқа арам хайуан делініп, исраилдіктерге оның етін жеуге тыйым салынған еді (Леу 11:7). Сондықтан яһудилер сол хайуандармен айналысудан жиренетін. Демек, осы жігіт ең төменгі дәрежеге түсті.

* 15:18 Немесе: мен көкке (20:4; Мар 11:30) және өзіңізге қарсы күнә жасап келдім.

* 15:22 Мөрлі жүзік биліктің белгісі болатын (Жар 41:42; Дан 6:17).

* 15:23 Яки: арнайы семіртілген.

* 15:30 15:13-14.

* 15:31 Сол заманда тұңғыш ұлы әкесінің ерекше батасын және иелігінен інілерінен гөрі екі есе көп мұра алып, әкесінің ізбасары да болатын (Жар 25:32-34; 27:36-39).

* 16:8 Сол басқарушы қарыздар адамдардан әділ бағасынан артық алған өсімдерді осылайша қайтарған шығар.

* 16:8 Немесе: Нұрдың әулетінен гөрі (11:35; Мат 5:14).

* 16:9 Немесе: байлықтың өзі негізінде әділетсіз болса да, ол біткенде Құдай сендерді мәңгілік мекендерге қабылдасын деп байлықтарыңмен өздеріңе достар табыңдар! (Сенушілер қолдарындағы дүние-мүлікті мұқтаждарға көмектесуге қолданып, осылайша көктегі байлыққа ие болсын! 16:12-13; 6:30; 12:22-34; 18:22; Мат 25:45-46)

* 16:12 Немесе: Бөтен заттарға сенімді болмасаңдар, өз меншіктеріңді сендерге кім бермек? (Сенушілер үшін бұ дүниелік байлық — бөтен нәрсе, ал рухани байлықтар — шынайы да мәңгілік меншіктері.)

* 16:13 14:26; Еш 24:15; Мат 6:24.

* 16:16 Яки: Құдайдың Патшалығына кіретін әркім рухани күш жұмсап жүр (13:24; 18:24-27; Мат 7:13-14; 11:12-13).

* 16:17 Мат 5:17-20.

* 16:18 Мат 5:32; 19:3-9; Мар 10:4-12.

* 16:19 Яки: ақ бәтестен жасалған (қымбат) киімдер (Аян 18:16).

* 16:23 Жұмақтағы бақытты өмір кейде той ретінде бейнеленген (13:28-29; Мат 8:11).

* 16:31 9:22; 11:30; Мат 12:39-41; Жох 12:42-43.

* 17:2 Яки: кішкенелердің (не балалардың, не атақсыз қарапайым кісілердің) (Мат 18:5-6,[14]).

* 17:4 Яки: сансыз рет (Мат 18:22).

* 17:6 Яки: қыша дәніндей кішкене (Мат 17:20).

* 17:6 Демек, егер Құдайға шынымен мойынсұнып, сенім артсаңдар, Оның еркін түгел орындай алар едіңдер (Мар 9:23).

* 17:10 Яки: түкке тұрғысыз, (Құдайға) бағынышты қызметшіміз (Жақ 1:1; Пет2 1:1; Рим 1:1).

* 17:12 4:27; 5:12-13; 7:22.

* 17:14 5:12,14.

* 17:16 Діндар яһудилердің көпшілігі самариялықтарды менсінбей, олармен қарым-қатынас жасамайтын (9:52-54; Жох 4:9).

* 17:19 7:50.

* 17:20 Немесе: Құдайдың Патшалығы көрінетін белгілермен келмейді.

* 17:21 (Мат 23:26; Жох 18:36) Немесе: Құдай (Патшалыққа тағайындаған Мен арқылы) Оның Патшалығы сендердің араларыңда (17:23; 19:7-10,37-38; Жох 18:33-37; Елш 1:6-7).

* 17:22 Немесе: Көктен келген Билеушінің («Адам Ұлының») бір күнін көрсек деп аңсайтын күндерің келеді (5:35; 9:22).

* 17:24 9:22; 24:26; Дан 7:13-14.

* 17:27 Жар 6:1-5; 7:6-23.

* 17:31 5:19; Мат 24:17; Мар 13:15.

* 17:32 Жар 19:26.

* 17:33 Яки: (шынайы да мәңгілік) өмірден құр қалады (9:24; Мат 10:39; 25:46; Жох 3:16; 12:25).

* 17:34 Немесе: Құдай тағайындаған Билеуші (9:26; Мат 24:40; Мар 13:27).

* 17:36 Мат 24:40.

* 17:37 Әйүп 39:30; Мат 24:28.

* 18:10 7:29-30; Түсіндірмені де қараңыз.

* 18:13 Яки: көкірегін соққылап. (Бұл әдет опық жеп қайғырудың сыртқы белгісі болатын: 23:48.)

* 18:14 Мат 5:3-6; Рим 4:5.

* 18:14 14:11; Мат 18:4; 23:12; Жыр 31:1-2,5; 50:5,19; Жох1 1:8-9.

* 18:17 Яки: Кім Құдайдың басшылығына баладай кішіпейіл болып мойынсұнып сенбесе, оның игіліктерін көрмейді (Мат 5:3-8; 18:3; 19:14).

* 18:19 Адам баласы өздігінен ізгі бола алмайды (Жыр 52:2-4; Иш 57:12; 58:2-5; 64:6). Осы кісі Иеміз Исаны «Ізгі Ұстаз» деп атап, Оның шынында кім екенін ұққан жоқ (Мат 16:16).

* 18:20 Мыс 20:12-16; Заң 5:16-20; Мат 19:18; Мар 10:19.

* 18:22 12:33-34; 16:9-13; Мат 19:21.

* 18:29 Яки: Құдайдың ізгілікті Билігіне бола (19:11).

* 18:30 Құдай адамдарға ата-анасын сыйлап, үй ішіне қамқорлық жасауды бұйырған (18:20; Тім1 5:4,[8]). Ал егер сенуші Құдайдан ерекше тапсырма алып не сенімге қас адамдардан қудаланып, ел-жұртынан қол үзуге мәжбүр болса, Құдай барлығын өз қамқорлығына алады, әрі сенушіге арнайы сыйын беретін болады (12:22-31; Жох 5:28-29).

* 18:31 Яки: Құдай тағайындаған Билеуші ретінде көктен келген Мен («Адам Ұлы»).

* 18:31 24:25-27.

* 18:34 9:45.

* 18:35 Ескерту: Сол заманда екі Иерихон қаласы: Көне және Жаңа Иерихон бір-біріне жақын орналасқан еді. Жол жиегінде қайыр сұраған екі соқырдың біреуінің аты Бартімей шәкірттердің естерінде қалған (Мат 20:29-30; Мар 10:46).

* 18:42 Мар 5:34; 10:52; Евр 11:1,33.

* 19:4 Немесе: інжір (яки: сикомор) ағашына (Шеж1 27:28; Амо 7:14).

* 19:7 3:12; 5:29-30; 15:1-2.

* 19:9 (3:8; 13:16,28; 16:23) Ежелде Құдай Ыбырайым пайғамбардың ұрпағын ерекше жарылқауға уәде берген еді (1:72-75; Жар 22:17).

* 19:10 Немесе: Өйткені Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») адасқандарды іздеп, құтқаруға келді.

* 19:11 Яки: «Жуырда Құдай адамдарға Өзінің ізгі Билігін жүргізе бастайды» (11:2; 19:37; Мат 4:17; Елш 1:6).

* 19:13 Түпнұсқада: «мина». (Құны — жай жұмысшының жүз күндік жалақысы.)

* 19:13 Яки: осы қаржыларыммен сауда жасап, оларды айналымға жіберіңдер! (19:23)

* 19:15 Демек, Мәсіх көктен қайтып келген соң, Өзіне сенетіндерден: «Аманатталған рухани дарындарыңды қалай қолдандыңдар?» деп есеп алмақ (Мат 25:14-30; Жох 15:16; Қор1 3:13-15; Қор2 5:10).

* 19:22 (Мат 18:32; 25:26) Яки: оңбаған (жарамсыз) қызметші.

* 19:23 Яки: неге күмісімді ақша айырбастаушыларға қарызға бермедің?

* 19:26 8:18; Мат 13:12; 25:29; Мар 4:25.

* 19:27 19:14; 20:13-19.

* 19:36 Бұл салтпен халық Исаны Құдай жіберген Құтқарушы Патша — Мәсіх деп құрметтеп қарсы алды (3:4-6).

* 19:38 Осындай сөздермен ежелде діни қызметкерлер Исраил халқының жеңімпаз патшаларын Иерусалимге қайта оралғанда қарсы алатын (Жыр 117:26).

* 19:38 2:14; Жыр 148:1.

* 19:39 18:9-14; 23:2-3; Мат 21:15-16; Жох 11:47-48; 12:10,19.

* 19:40 (3:8; 13:34-35; 19:43-44; 21:5-6; Абқ 2:11) Біраздан кейін, б.з. 70 ж., Иерусалим талқандалып, тастары шашылып, «айқайлап қайғырды» (19:44; 22:5-6).

* 19:42 Яки: өзіңе ненің тыныштық әкелетінді білсең ғой шіркін! (19:44; Иш 48:18; Езк 18:30-32; 33:11)

* 19:42 Яки: қазір бұл көзіңнен таса. (Қала Құдайға мойынсұнбағандықтан рухани соқыр болып қалған еді.)

* 19:44 Яки: күл-талқаныңды шығарып, қаланған бірде-бір тасыңды қалдырмайды (Мат 24:2; Мар 13:2).

* 19:45 Яки: (Құдайға бағышталған) ғибадатханаға.

* 19:46 Иш 56:7; Ерм 7:12; Мат 21:12-дегі түсініктемені қ; Мар 11:17.

* 19:47 20:19; Жох 7:19; Жох 11:53-57.

* 20:4 Яғни Құдайдың (Мар 11:30).

* 20:13 Яки: Мүмкін, оны көріп, құрметтеп, одан ұялар.

* 20:14 Жыр 2:2-3.

* 20:17 Яки: Құрылысшылар керегі жоқ деп бас тартқан Тас.

* 20:17 Яки: үй салғанда алдымен бір бұрышына орнатылып, қабырғалардың бағыттарын белгілейтін негізгі тасқа. (Құдай сол заманғы адамдар менсінбеген Исаны Мәсіх және Әлемнің Әміршісі болуға тағайындады: Мат 28:18; Флп 2:9-11; Жыр 117:22.)

* 20:18 2:34; 20:17; Пет1 2:8; Иш 8:14-15.

* 20:22 Яки: Ал енді, Цезарьға алым-салық төлеуіміз (Таурат заңына сай) рұқсат етілген бе, жоқ па? (Көп яһудилер елдерін жалған тәңірлерге табынатын римдіктер басқарып, өздеріне салық төлеткендеріне қатты наразы еді. Сондықтан басшылар осы саяси тұрғыдан аса маңызды, қитұрқы сұрақпен Исаны өз сөзінен сүріндіруге тырысты: 20:20; 23:2.)

* 20:23 5:22; Жох 2:24-25; Қор1 3:19; Евр 4:13.

* 20:24 Яки: денарион (римдік күміс теңге).

* 20:27 Яки: Садықшылдар (Басты діни қызметкерлердің жақтаушылары: Мат 3:7; 16:6,12; 22:23; Мар 12:18; Түсіндірмені де қараңыз.)

* 20:28 Яки: жесіріне әмеңгер болып (Заң 25:5; Рут 4:5; Мат 22:24; Мар 12:19).

* 20:36 Жох 11:25-26; Қор1 15:26,42,52-54.

* 20:36 Жох 1:12; Жох1 3:1-2; Рим 8:16-17.

* 20:37 Мыс 3:6. (Егер ежелде қайтыс болған сенушілер о дүниеде тірі болмаса, онда Құдай «Кезінде Маған сенуші болған Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайымын» деген болар еді.)

* 20:39 Елш 23:8-9.

* 20:40 20:19-21,27.

* 20:43 Жыр 109:1; Елш 2:34-35.

* 20:44 Мат 22:45; Мар 12:37; Жох 8:58.

* 20:47 Яки: дұғаны ұзақ оқып жүр (Мат 6:5).

* 20:47 12:46-48; Мат 23:1-36.

* 21:7 Яки: қандай ерекше оқиға не құбылыс алдын ала білдірмек?

* 21:8 17:23; Мат 24:5; Мар 13:6.

* 21:13 Яки: Мұның нәтижесі сендердің (Ізгі хабар туралы) куәгерлік етулерің болады.

* 21:14 (12:11-12) Яки: Ал енді, қорғану жайын алдын ала ойламаймыз деп жүректеріңде берік шешім қабылдаңдар!

* 21:18 Немесе: Құдайдың еркінсіз бастарыңдағы шаштарыңның бірі де түспейді (12:6-7; Мат 10:29-30).

* 21:22 Иш 63:10,18; Дан 9:26; Ош 9:7-9.

* 21:25 Яки: ғажайып құбылыстар (оқиғалар).

* 21:26 Немесе: апаттарды үрейлене күтіп, жан тапсыратын болады.

* 21:27 Немесе: олар «Адам Ұлының» ғаламат құдіретпен, салтанатты ұлылықпен бір бұлтта келе жатқанын көреді (Дан 7:13-14; Мат 24:30; Мар 13:26; Аян 1:7).

* 21:28 1:77-79; 18:7; Жыр 30:25; 37:16; 41:6.

* 21:32 Немесе: мұның бәрі іске асқанша осы нәсіл (Исраил халқы) жойылып кетпейді.

* 21:33 Мат 5:18; Пет1 3:7,10; Аян 21:1.

* 21:34 8:14; 12:40,45-46; Мат 24:41.

* 21:35 17:24; 21:25-27; Мат 24:30.

* 21:36 22:40; Еф 3:16; 6:13,18.

* 22:1 22:7.

* 22:2 Мат 26:3-5; Мар 14:1-2; Жох 11:48-49.

* 22:3 Жох 6:70-71; 12:6; 13:2,27.

* 22:7 Мыс 12:1-20; Түсіндірмедегі «Құтқарылу мейрамын» да қараңыз.

* 22:19 Яки: Бұл... денемді бейнелейді. (Нанның үзіліп, үлестірілгеніндей, Исаның денесі де адамдардың Құдаймен қатынасқа кіре алуы үшін біраздан кейін құрбан болды: 23:44-46; Мат 26:26; Евр 10:19-22; Қор1 11:25-26.)

* 22:20 Яки: Мына тостаған... Жаңа Келісімді бейнелейді (Мыс 24:8; Қор1 11:25; Евр 8:13; 9:15; Түсіндірмедегі «Келісімді» де қараңыз).

* 22:22 Немесе: Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») алдын ала белгіленген жолмен жүреді.

* 22:25 Жох 19:15; Елш 12:20-23; 24:2-3.

* 22:26 9:46-48; Мар 9:35.

* 22:27 Мат 20:28; Жох 13:4-5,14-16.

* 22:29 Яки: Әкем Маған Патшалықты тапсырғанындай, Мен де сендерге патшалық билікті тапсырамын (Мат 25:34; Рим 8:17; Тім2 2:12; Аян 5:10).

* 22:30 14:15; Мат 19:28.

* 22:31 Немесе: әзәзіл шайтан сендерді бидай сияқты електен өткізуге рұқсат сұрап алды (Әйүп 1:6-12).

* 22:32 Жох 17:9,15; 21:15-17.

* 22:35 9:2-3; 10:3-4.

* 22:36 Осы астарлы сөздер жақында шәкірттердің бастарына түсетін аса қауіпті жайттарды бейнеледі (Мат 26:31; Мар 14:27). Семсер: не қанжар (22:38).

* 22:37 Иш 53:12.

* 22:38 Яғни қанжар, қысқа семсер (22:36,[49]).

* 22:39 Мат 26:36; Мар 14:32; Жох 18:1.

* 22:40 Яки: Теріс жолға түспеу үшін (Жаратқан Иеге) сиынып дұға етіңдер! (11:4; 21:36)

* 22:42 Яки: Сен қаласаң, осы азапты басыма түсіре көрме (Мат 20:22; 26:39; Иш 51:17,22; 53:10).

* 22:44 (22:53; Жох 12:27; Евр 5:7; Еф 6:12) Немесе: Жанталасып жатқан.

* 22:47 Мат 26:48; Мар 14:44.

* 22:48 Яки: Құдай тағайындаған Билеушіге («Адам Ұлына»).

* 22:50 Шимон Петір (Жох 18:10,[26]).

* 22:52 Яки: ұлтшыл көтерілісшіге (23:14-19).

* 22:53 19:47-48; 21:37-22:2.

* 22:53 Мұндағы қара түнек зұлымдықты әрі әзәзіл шайтанды білдіреді (Жох 1:5; 3:19-20; Елш 26:18).

* 22:61 22:34.

* 22:69 Яки: қазірден бастап Құдай тағайындаған Билеуші («Адам Ұлы») Құдайдың құдіретінің оң жағында отыратын болады! (24:26,51; 21:27; Мар 16:19; Жыр 109:1; Дан 7:13-14)

* 22:70 Яки: Мәсіхсің бе? (23:35; 1:35; осы аятқа берілген сілтемені де қараңыз.)

* 23:7 Жақия пайғамбарды өлтірген қатыгез аймақ әкімі (3:1; 9:7-9).

* 23:8 9:7-9; 13:31; Мар 6:14-16,26-28.

* 23:9 Иш 53:7; Пет1 2:21-23.

* 23:15 Яки: Ирод та Одан еш кінә таппай, Оны бізге қайтарып жіберді.

* 23:17 Мат 27:15.

* 23:26 Күрене: сол заманғы солтүстік Африкадағы қала және өлке, қазіргі Либия жері (Елш 2:10).

* 23:29 21:23-24; Мар 13:17-19.

* 23:30 Ош 10:8; Иш 2:19; Аян 6:16.

* 23:31 Яғни өмірдің қайнары — кінәратсыз Өзім осындай азап шексем, күнәкарлардың қатаң жаза тартатыны сөзсіз! (19:41-44; Жох 15:6; Иш 10:16-19)

* 23:33 Немесе: «Бассүйек орны».

* 23:34 Иш 53:12; Елш 3:17; Қор1 2:8.

* 23:39 23:32-33.

* 23:42 Немесе: Ием, Патша болып қайтып келгенде (17:30; Мат 16:27).

* 23:43 16:22; Қор2 12:2,4; Аян 2:7.

* 23:44-45 Түсіндірмедегі «Уақыт белгілеу жүйесін» қараңыз.

* 23:44-45 Бұл шымылдықпен киелі үйдегі ең қасиетті орын — Құдайдың жер бетіндегі тұрағы жабылып, адам көзінен тасаланатын. Демек, сол сәтте Құдай Әке әлгі киелі үйден біржола шығып кетті (Мыс 26:33; 40:34-35; Езк 10:18; Евр 10:19-22).

* 23:46 23:34; Жыр 30:6.

* 23:47 Яки: кінәратсыз (23:4,14-15,22; Мат 27:24).

* 23:48 Бұл әдет опық жеудің әрі қайғырудың белгісі болатын (18:13).

* 23:49 8:2-3; Мат 27:55; Мар 15:40-41; Жох 19:25.

* 23:51 2:25,38; 3:6; 4:43; 10:9; 11:2; Елш 1:6.

* 23:53 Яки: асыл кенеп.

* 23:53 Жох 11:38; 19:41; 20:1.

* 23:54 Немесе: Бұл демалысқа әзірленетін жұма күні, яғни сенбі күнінің таяп қалған кезі, еді. (Сол заманғы әдетке сай жаңа күн кештен басталатын әрі жұрттың демалатын күні сенбі болатын.)

* 24:1 Немесе: Аптаның бірінші күні.

* 24:7 9:22,44; 18:31-33; Жох 3:14; 12:32-33.

* 24:13 Немесе: Иерусалимнен алпыс стадион. («Стадион» 185 метрдей болатын.)

* 24:16 Немесе: Бірақ көздері байланып қалғандай, екеуі Оны тани алмады. (Мәсіх оларға басқа бір кейіпте көрінді: Мар 16:12.)

* 24:18 Клеопа Исаның он екі елшісінің бірі емес, үлкенірек шәкірттер тобының ішіндегі біреуі болатын. Оның әйелі не қызы Исаның айқышына жақын жерде тұрған еді (Жох 19:25).

* 24:23 24:4-9.

* 24:24 Жох 20:3-9.

* 24:25 21:34.

* 24:36 Яки: «Ассалаумағалайкүм!» (Рут 2:4)

* 24:40 Жох 19:23-24; 20:25-27.

* 24:49 Немесе: Әкем уәде Еткенді сендерге жіберемін: жоғарыдан түсетін сол құдіретке бөленгенше (11:13; 12:12; Жох 14:26; Елш 2:4).

* 24:50 Яғни Зәйтүн тауының беткейіне (Мар 11:1).

* 24:51 Жох 14:2; 16:5,7,16,28; Пат4 2:11.

* 24:53 Елш 1:13-14.

* 1:1 Яғни жаратылыстан бұрын да «Құдай Сөзі» деп аталған Ол бар болатын (8:58; 17:5; Евр 1:1-2; Жох1 1:2; Аян 19:11-13).

* 1:4 Яки: Жарық (3:19; 8:12).

* 1:5 Немесе: түсінген емес. (Осы астарлы сөзде түнек — Құдайдан безген күнәкар дүниені әрі осы дүниені билеуші әзәзіл шайтанды білдіреді: 3:19-20; Лұқ 22:53; Елш 26:18.)

* 1:6 Яғни Жақия пайғамбар (1:15,19,23; Лұқ 3:2-6).

* 1:9 Немесе: Дүниеге келген әрбір адамға сәулесін түсірген Ол нағыз Нұр еді (8:12).

* 1:11 Немесе: Өзінің иелігіне (Өзі жаратқан дүниеге: 1:3).

* 1:12 1:13; 3:5; 11:52; Жох1 3:1-2,10; Рим 8:16-17,21.

* 1:13 (3:5) Немесе: Олар қаннан, тәннің қалауынан және ер адамның еркімен емес, Құдайдан туған.

* 1:14 Яки: Сөз адам болып арамызда тұрды (Жох1 1:1-2; 4:2; Ғал 4:4; Флп 2:7-8; Тім1 3:16; Евр 2:14).

* 1:14 Бұл атақ табиғи туу арқылы пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасындағы ерекше рухани байланысты бейнелейді (1:3; Иш 7:14; 9:6-7; Лұқ 1:30-35; 2:9-11; Қол 1:16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз).

* 1:15 1:1-2,6-8,27,30; Мат 3:11.

* 1:17 7:19; Заң 32:45-46.

* 1:17 (1:14) Мәсіх: Құдай тағайындаған Құтқарушы Патша (1:41; 4:25).

* 1:18 Мыс 33:20; Қол 1:15; Тім1 1:17.

* 1:18 Немесе: Әкесінің жанында болатын (яки Әкесіне өте жақын) Құдай бізге Әкесі туралы хабар әкелді (1:14; 12:44-45; 14:9-10; Қол 1:15).

* 1:19 Яки: яһудилер. (Олардың басшылары Иерусалим қаласындағы Жоғарғы кеңесте жиналатын басты діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және рубасылар болатын: Лұқ 22:66.)

* 1:19 Діни қызметкер, леуілік көмекші: Түсіндірмені қараңыз.

* 1:21 Мат 11:14; Мал 4:5.

* 1:21 Заң 18:15.

* 1:23 (Иш 40:3; Лұқ 3:4) Осы жердегі мағынасы: Жаратқан Иеге жүректеріңді ашып, тәубеге келіңдер!

* 1:24 Парызшылдар: Таурат заңының ережелерін және ата-бабаларының әдет-ғұрыптарын қатаң сақтайтын яһуди діншілдері (Лұқ 1:37-44; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:25 Шомылдыру рәсімі: Сенушінің теріс жолдан қайтып, Құдайға бағышталып, Оның тура жолына түскендігін білдіретін рәсім (Мар 1:4; 16:16; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:27 Немесе: мен Оның аяқкиімінің бауын шешуге де тұрмаймын. (Құдай жіберген сол Билеуші Мәсіх Иса болды: 1:14-15,29-30,40-41.)

* 1:28 (3:26; 10:24) Немесе: Бет-Барада (Бил 7:24).

* 1:29 Жар 22:8,14; Мыс 12:3,5-7,12-13; Леу 5:17-19; Иш 53:4-5,7,10.

* 1:30 1:15.

* 1:31 Яғни Оның Құтқарушы Мәсіх, Құдайдың құрбандық болуға жіберген «Тоқтысы» екендігін білмеген едім (1:17,29,[41]).

* 1:32 Яғни Құдайдың Киелі Рухының (3:5; Лұқ 1:35; 3:21-22; Түсіндірмені де қараңыз).

* 1:34 1:14,49.

* 1:36 1:29.

* 1:39 1:14; Жох1 1:1-3; Жыр 65:5.

* 1:39 Немесе: оныншы сағат (Түсіндірмедегі «Уақыт белгілеу жүйесін» қараңыз).

* 1:40 Мат 4:18.

* 1:41 4:25; Жыр 2:2; Дан 9:25; Түсіндірмені де қараңыз.

* 1:42 (21:2,15-17) Яки: Жүністің ұлы (Мат 16:17). (Грекше түпнұсқа мәтінінде Жохан мен Жүніс есімдерінің дыбысталуы өзара өте ұқсас.)

* 1:42 Мат 16:17.

* 1:43 6:5; 12:21-22; 14:8-10; Мат 10:3.

* 1:45 Жар 3:15; Рул 21:9; Заң 18:15; Лұқ 24:47.

* 1:45 Жүсіп: Исаның шешесі Мәриямның күйеуі (Мат 1:20-24; 2:22-23; Лұқ 1:27,[35]).

* 1:46 7:52.

* 1:46 1:39.

* 1:49 1:14,34; 12:13; 18:33; 19:19; Мат 2:2.

* 1:51 Немесе: Шын, шын сендерге айтамын. (Иса осы қаратпа сөздерін өте маңызды тәлімі мен мәліметтерін білдіргенде айтатын.)

* 1:51 Немесе: және Билеуші ретінде көктен келген Маған («Адам Ұлына») (Дан 7:13-14; Түсіндірмедегі «Көктен келген Билеушіні» де қараңыз).

* 1:51 Исраил халқының түп атасы Жақыптың көрген аянында көк ашылып, періштелер көкке көтеріліп, жерге түсіп тұратын еді (Жар 28:12).

* 2:3 Сол заманда әдеттегі шарап қымыз сияқты құрамында алкоголі аз болатын. Жұрт оны тамақпен бірге ішетін.

* 2:6 3:25; Мат 7:3-4; Түсіндірмені де қараңыз.

* 2:6 Немесе: екі-үш метретес (өлшем) су. (Метретес: шамамен 39 литр.)

* 2:11 Яки: Иса (Өзін Хақ Тағала жібергендігін көрсететін) белгілерінің алғашқысын (3:2; 6:30; Түсіндірмедегі «Кереметті» де қараңыз).

* 2:13 11:55; Лұқ 22:7; Мыс 12:18-20; Түсіндірмені де қараңыз.

* 2:14 Леу 1:2-3,10,14; Заң 14:26; Лұқ 19:45.

* 2:14 Заң 14:25; Мыс 30:12-16; Мат 21:12; Мар 11:15.

* 2:17 (Жыр 68:10) Яғни Сенің киелі үйің Мен үшін үлкен уайым болды.

* 2:21 Тыңдаушылары Исаның «киелі үй» дегенін нақты түрде, яғни ғибадатханадағы қасиетті ғимарат деп ойласа, Иса астарлап Құдайдың Киелі Рухына тұрақ болған Өзінің денесін (1:32-34) айтқан еді. Соның қиратылғаны — Исаның өлімін, ал қайта тұрғызылуы — Оның тірілуін алдын ала білдіреді (2:22; Лұқ 9:22; 18:31-33).

* 2:25 5:42; 6:61,64; Жыр 138:1-2; Евр 4:13.

* 3:1 1:24; 7:32,45-52.

* 3:3 Яғни адам Құдай беретін жаңа өмірді қабылдаса ғана, Құдайдың рухани баласы болып, Онымен қарым-қатынаста тұра алады (1:12-13; 3:5; 12:40; Лұқ 18:24-27).

* 3:5 Яки: кімде-кім күнәсінен тазарып, Құдайдың Рухының ізгі іс-әрекетімен жаңа өмірді иеленбесе (1:12-13; 3:3; Елш 2:38; 22:16; Пет1 1:23,25; Тит 3:5).

* 3:8 Киелі Рухтың адамның ішкі дүниесіндегі ізгі іс-әрекеті көрінбейді, оны алдын ала біле алмайсың, бірақ Киелі Рухтан туылған әркім оны сезеді (14:16-17; Қор1 2:14).

* 3:11 1:18; 3:13,32-34; 12:49; Мат 11:27.

* 3:11 1:11; 3:32; 5:37-40; Мат 11:16-19.

* 3:13 Яки: Өзімнен. (Немесе: «Адам Ұлынан». Бұл атақ Иса Мәсіхтің Өзін білдіреді: Дан 7:13-14; Лұқ 19:10; 22:67-70; Түсіндірмені де қараңыз.)

* 3:13 Сондықтан көктегі рухани іс-әрекеттер туралы Исадан басқа ешкім айта алмайды (3:32; 5:19-20).

* 3:14 Ежелде Құдай күнә жасаған Исраил халқына улы жыландар жіберіп жазасын тартқызды. Олар жалынған соң, Құдай Мұсаға мыстан (не қоладан) жылан мүсінін жасатып, бағанның басына бекіткізіп, жоғары көтертіп қойғызған. Соған қарағандарды Құдай өлімнен алып қалған (Рул 21:6-9). Енді біраздан кейін Иса айқыш ағашқа шегеленіп, көтеріліп қойылып құрбан болды. Оған сенімдерін артқандар тозақтан құтқарылады (3:15-16).

* 3:16 1:14,18.

* 3:16 3:18-19; 8:51; 10:28; Пет2 3:9; Сал2 2:10.

* 3:17 1:29; 6:40.

* 3:19 1:4-5,9-12; 9:4-5; 12:35-36.

* 3:22 4:1-2; Лұқ 3:3.

* 3:24 Күнәсін ашып ескерткені үшін аймақ әкімі Ирод Антипас Жақия пайғамбарды кейін түрмеге жаптырды (Мат 4:12; 14:3; Лұқ 3:19-20).

* 3:28 1:20,23,26-27.

* 3:29 Себебі адамдар Мәсіхтің сөзін тыңдап, Оның жолына түсуде. (Мұндағы қалыңдық — Мәсіхке сенушілерді, күйеу жігіт — Мәсіхті, ал досы — Жақия пайғамбардың өзін астарлап білдіреді: Мат 9:15; Еф 5:25,31-32.)

* 3:31 Яғни табиғи жолмен туған мен жай бұ дүниелікпін, сондықтан жердің тілінде әрі соның көзқарасынан сөйлеймін (3:12; 16:28; Қор1 15:47-48).

* 3:32 Яки: көкте көріп, естігендерін ашық айтады (3:13; 5:19-20).

* 3:33 Яки: шыншыл (сенімді) (8:26; 17:3; Тит 1:2).

* 4:1 (3:26) Парызшылдар: 1:24; 3:1; 7:32,45-52.

* 4:5 Немесе: Самарияның қаласына. Сихар: ежелгі Сихем, бүгінгі Асхар (Жар 33:18-19).

* 4:5 Жар 48:22; Еш 24:32.

* 4:9 Немесе: самариялықтардың ыдыстарынан ішпейді. (Түсіндірмедегі «Самариялықты» қараңыз.)

* 4:10 Өмір суы: яки «тірі су» (адамдарға мәңгілік өмірді ұсынатын Құдайдың Ізгі хабары: 3:16; 4:14; 7:37-38; 10:10; Иш 44:3; 55:1; Аян 7:17; 21:6; 22:1,[17]).

* 4:12 4:5-6; Жар 33:18-19.

* 4:14 4:10; 6:34-35; 7:38; 10:10; 17:2-3; Иш 12:3; 58:11.

* 4:20 Ежелде жарылқаулар жарияланған сол Гәризим тауында (Заң 11:29; 27:12; Еш 8:33) самариялық халық Тәңірге сиынатын ғибадатхана салған еді.

* 4:20 Мыс 20:24; Заң 12:4-7; Шеж2 6:6,10-11.

* 4:21 Лұқ 19:41-44; 21:20-21,24; Мал 1:11; Тім1 2:8.

* 4:22 Құдай алдымен яһудилерге тапсырған Киелі жазбалар арқылы Өзін адамзатқа таныстырып, бәрін де сол халықтан шыққан Мәсіх арқылы құтқармақ (Рим 1:16; 3:1-2; 9:4-5).

* 4:23 (4:24; 14:6,16-17,26; 16:27; Еф 5:18) Немесе: сиынушылардың рухында және шындықпен Әкеге мойынсұнып сиынатын уақыты.

* 4:25 1:41.

* 4:27 Дін мұғалімдері әдетте бөтен әйелдермен сөйлеспейтін.

* 4:36 Демек, көп кісілер Ізгі хабарды қабылдауға даяр. Мәңгілік өмірге ие болсын деп, оларды Маған әкелетін сендер егін жинаушы іспеттісіңдер. Бұрын Ізгі хабарды таратқандар да, енді адамдарды әкелген сендер де бірге қуанып, көктегі мәңгі сыйларыңды алатын боласыңдар (Лұқ 10:2; Қор1 3:6,8-9).

* 4:44 Мат 13:57; Мар 6:4; Лұқ 4:24.

* 4:45 2:23.

* 4:46 2:1-11.

* 4:48 2:11; 4:45; Мат 16:1-4; Мар 8:11-12.

* 4:52 Немесе: Кеше жетінші сағатта (Түсіндірмедегі «Уақыт белгілеу жүйесін» қараңыз).

* 4:52 Яки: қызуы басылды (Лұқ 4:38-39).

* 5:1 Иерусалим Яһудея аймағының таулы жерінде орналасқан (2:13; Жыр 124:1-2).

* 5:2 Яки: хауыз, су қоймасы (9:7). Бетезда (яки Бетзата): мағынасы — «қайырымдылық үйі».

* 5:9 Лұқ 5:25.

* 5:9 Таурат заңына сай Исраил халқының діни демалысы болған сенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынған еді (5:10; Лұқ 6:2; Мыс 31:12-17).

* 5:16 5:10; 7:25; 10:39; Мар 3:6.

* 5:17 Яки: Менің (көктегі рухани) Әкем (1:14; 5:18; 6:32).

* 5:19 1:14; 5:17.

* 5:21 Яки: (рухани) Ұлы (1:14; 5:17,[19]).

* 5:24 Яғни Исаның Ізгі хабарына шын жүректен сенгендер күнәнің жазасы — мәңгілік өлімнен құтқарылып, Құдай сыйлаған мәңгілік рухани өмірге ие болды (3:16,18; Рим 5:1).

* 5:25 Яки: Құдайдың рухани өмірі (яғни Онымен рухани байланысы) жоқ адамдар (5:24,40; 6:53; 8:43,47; Жар 2:15; 3:19,23; Лұқ 9:60; Еф 2:1).

* 5:25 1:12-13; 3:5,15-16; 5:24.

* 5:27 Яки: Мен көктен келген Билеуші («Адам Ұлы») болғандықтан, Әкем Маған қиямет сотын жүргізу билігін де тапсырған (1:51; Дан 7:13-14).

* 5:29 Дан 12:2.

* 5:36 Яки: Менің көктегі рухани Әкем (1:14; 5:17,[19]).

* 5:36 3:2; 9:30-33; 10:37-38; 14:10-11.

* 5:37 Иш 42:1; Лұқ 1:26,35; 2:13-14; 3:22; Мат 3:17; 12:18; 17:5.

* 5:44 12:39,43; Мат 23:2-7.

* 5:45 Құдай Мұса пайғамбар арқылы Таурат заңын берген еді. Діндарлар бұл ережелер жинағын дәл орындау арқылы Құдайға жағармыз деп үміт еткенмен, солары бекер болды (Рим 3:23; 9:31-32; 10:2-4).

* 5:46 Жар 3:15; 12:3; 18:18; 49:10; Заң 18:15.

* 6:1 Тіберия Ғалилея көлінің оңтүстік-батыс жағасында орналасқан қала еді (6:23; 21:1).

* 6:4 2:13; Заң 16:1.

* 6:5 1:43.

* 6:7 Немесе: екі жүз денарионға. (Денарион: жай жұмыскердің бір күндік жалақысы болған күміс теңге: Мат 20:2.)

* 6:8 1:40,44; 12:22; Мат 4:18; 10:2; Мар 3:18; 13:3.

* 6:9 Мар 6:38.

* 6:10 Олардан басқа мыңдаған әйелдер мен балалар да болған болса керек (Мат 14:21).

* 6:11 Яки: көктегі Әкесіне ризашылық білдіріп, бата берді.

* 6:14 1:21.

* 6:15 18:33,36; Мат 3:2; 4:9; 16:23-24.

* 6:19 Олар Оны елес деп ойлады (Мат 14:26).

* 6:27 (17:2) Яки: Оны сендерге «Адам Ұлы» (1:51) береді, себебі Оны Құдай Әке «мөрін басып» өкілетті қылды.

* 6:30 4:48.

* 6:31 Мысырдан көшіп шығып, айдалада ашығып жүрген исраилдіктерге Құдай көктен «манна» деген тәтті нан жаудыратын (Жыр 77:24; Мыс 16:13-15,31,[35]).

* 6:37 Яки: Әкем Маған сеніп тапсырғандардың бәрі (6:39,44-45,65; 10:29; 17:2,[6]).

* 6:39 (3:16; 5:25-30; 11:24-25; Сал1 4:16) Ақырғы күні: яки қиямет күні.

* 6:40 (1:29; 3:14-16) (Рухани) Ұлы: 1:14.

* 6:41 6:33,35.

* 6:42 Мат 13:54-55; 1:21-25; Лұқ 1:35; 3:22.

* 6:44 6:37,45; 17:2-3,6; Мат 13:11.

* 6:45 Иш 54:13.

* 6:46 1:1-2,14,18; 7:29.

* 6:47 3:16.

* 6:51 Яғни «Иса мен үшін айқышқа шегеленіп ілінгенде денесін құрбан етіп, қанын төгіп жанын қиды» деп Оған сенім артқандар мәңгілік өмірге ие болып, рухани нәр алады (3:16; 6:35; 19:17-18,20,31; Ғал 2:20). Нан үзу рәсімі соны бейнелеп еске түсіреді (Лұқ 22:19-20; Қор1 10:16-17; 11:23-26).

* 6:53 (6:51-ге берілген түсініктемені қараңыз.) Көктен келген Билеуші: Иса Мәсіхтің Өзі («Адам Ұлы») (1:51; Дан 7:13-14).

* 6:54 6:39,54; 6:51-ге берілген түсініктемені де қараңыз.

* 6:58 6:49-51; 3:15-16,36; 5:24.

* 6:61 Яки: Бұл сендерді ренжітіп тұр ма? (6:60,66; 8:47; Мат 11:6; Лұқ 7:23)

* 6:63 3:6; 1:12-13.

* 6:63 Яки: сендерге айтқан сөздерім — рух және өмір.

* 6:65 6:37,44.

* 6:69 (Мар 1:24; Лұқ 4:34; Елш 2:27) Немесе: Сіздің Мәсіх — мәңгі тірі Құдайдың (рухани) Ұлы екеніңізге.

* 6:70 71 15:16,19; 13:27; 17:12; Лұқ 22:3-6,47-48,53.

* 7:1 15:16,18; 7:13,25; Мар 3:6.

* 7:2 Немесе: Шыбық күркелер мейрамының (Леу 23:34; Зәк 14:16).

* 7:16 (3:32-35; 4:34; 8:26; 12:50; 17:8) Ілімім: яки Тәлімім.

* 7:21 5:6-11,16.

* 7:22 Жар 17:9-12; Мыс 12:48-49; Леу 12:3.

* 7:23 5:16; Мат 12:5,9-14; Лұқ 6:6-11.

* 7:27 Яһудилердің бірқатары Мәсіхтің қай жақтан шығатыны Көне Келісімде алдын ала айтылған деп сенетін (7:42; Мат 2:4-6), ал басқалары мұны жоққа шығаратын.

* 7:27 Осы адамдар Иса Назаретте кәдімгі адам сияқты дүниеге келді деген қате пікірде болды (6:42; Мар 6:3).

* 7:28 Яки: сендер білмейтін Хақ (Тағала) (8:26,[42]).

* 7:33 8:21; 12:35; 13:33; 16:5,16,19-20.

* 7:35 Яки: грекше сөйлейтін басқа ұлттық адамдарға (эллиндерге) (12:20).

* 7:37 Жеті күндік Күркелер мейрамының әр күні діни қызметкер қайнардан су алып, ғибадатхана ауласына шашып, жұртпен бірге Құдайдан жауын тілейтін.

* 7:38 Иш 44:3; 55:1; 58:11; Жох 4:10,14; Ерм 2:13.

* 7:39 20:21; Елш 1:8; 2:3-4.

* 7:40 1:21; сол аятқа берілген түсініктемені де қараңыз.

* 7:42 Бетлехем қаласы Яһудея аймағында орналасқан еді (Пат1 16:1,13; 17:12; Пат2 7:12-14,16; Мат 2:4-6).

* 7:45 7:32.

* 7:50 3:1-16.

* 7:51 Заң 19:15.

* 8:5 Леу 20:10; Заң 22:22,24.

* 8:6 Бұл Мәсіхті сүріндіру үшін қулықпен құрылған тұзақ еді: әйелді өлтіріңдер деу Рим патшалығының заңына, ал өлтірмеңдер деу Таурат заңына қарсы болатын (8:5).

* 8:11 3:17; 5:14.

* 8:12 Яки: Мен адамзат үшін Нұрмын (1:4-5; 3:19,21; 9:5).

* 8:15 3:17-21; 7:24.

* 8:17 Заң 17:6; 19:15; Мат 18:16; Қор2 13:1.

* 8:18 5:37; Лұқ 3:22; 9:35.

* 8:19 Яғни көктегі рухани Әкемді (16:3; 14:6-11; 1:1-2,14,17-18).

* 8:20 Бұл жер Жоғарғы кеңестің мәжіліс залының қасында болғандықтан, Исаның сөзі ел басшыларының да құлағына жеткен болса керек.

* 8:20 7:30.

* 8:21 7:34; 13:33; 3:18; 9:41.

* 8:24 Немесе: Менің (мәңгі) Бар Болушы екеніме (8:58; Мыс 3:14). Яки: Менің көктен келген Билеуші екеніме (8:28).

* 8:25 Немесе: Сендерге айтқанымдай, Мен әуел бастан-ақ бар болатынмын (1:1-2,14; 3:13; 8:58).

* 8:26 Яки: шыншыл (сенімді) (3:33; 17:3; Тит 1:2).

* 8:28 3:14; 12:32; 19:18.

* 8:30 1:7; 7:31; 20:31.

* 8:32 8:36.

* 8:33 8:37,39; Лұқ 1:54-54; 3:8; 19:9.

* 8:34 Рим 6:12,16; 7:14-15,20; Жыр 118:133.

* 8:36 Немесе: егер Ұл сендерді босатса (1:14; 8:32; Рим 8:2).

* 8:37 5:16-18; 7:1,30; 8:59.

* 8:38 8:41,44.

* 8:41 Яғни әзәзіл шайтан (8:44).

* 8:41 Діндар яһудилер Құдайға адал болып келдік деп қате ойлайтын. Киелі кітап Құдай Иеге опасыздық жасауды неке адалдығын бұзу деп астарлап айтады (Езк 16:8,15-19,25-26; Ош 4:12).

* 8:43 Немесе: сөздерімнің рухани мәнін ұға алмайсыңдар (8:47; 12:39,[42]).

* 8:44 Жар 2:16-17; 3:4; 4:8-9; Шеж2 18:21; Жох1 3:8,10.

* 8:46 1:14; 14:6; 18:37; Пет1 1:21-22.

* 8:47 Немесе: Кім Құдайдан болса (1:12-13; 3:3,5-6).

* 8:47 10:3-4; Жох1 4:6.

* 8:48 7:20.

* 8:51 Иса осында рухани өлім яғни тозаққа түсу туралы айтты (3:16; 11:26; Аян 20:14).

* 8:56 Жар 12:2-3; Евр 11:13.

* 8:58 Яки: Ыбырайым тумастан бұрын-ақ Мен бар болатынмын (немесе: Мен бармын) (1:1-3,14; 8:24; Мыс 3:14). (Осылайша Иса Өзінің Жаратқан Ие екеніне сілтеді: 1:1-3,14. Оны тыңдағандар мұны түсініп, көбі қатты ашуланды: 8:59.)

* 8:59 Яғни Иса білдіртпей араларынан өтіп (10:39; 12:36) ғибадатхананың ауласынан (7:14) шығып кетті.

* 9:2 Сол кезде діндарлар адам бойындағы кемтарлық пен ауруды күнәкар өмірдің салдары деп ойлайтын (9:33).

* 9:5 1:5,9; 3:19-21.

* 9:7 Яки: хауызына (су қоймасына) (5:2; Шеж2 32:30; Иш 8:6).

* 9:14 Діни демалыс күні болатын сенбі күндері яһудилерге жұмыс істеуге тыйым салынған еді (5:9).

* 9:24 Яки: Құдайды құрметте! (Сотта айыпталғанды осы бұйрықпен кінәсін мойындауға шақыратын: Еш 7:19.)

* 9:29 Мыс 3:4-10; 19:20-22; 33:9,11.

* 9:29 8:14; Жыр 21:7; Иш 53:2-3.

* 9:34 9:13,22.

* 9:35 Яки: «Адам Ұлына». Немесе: Құдайдың (рухани) Ұлына (1:14).

* 9:39 Яки: бүкіл шындықты білемін дегендердің рухани соқырлығы әшкереленсін (5:22; Мат 13:11-13).

* 9:41 8:24; 15:22,24.

* 10:1 10:8,10; Лұқ 11:39; 19:46; Ерм 7:11; Езк 34:2-3,8.

* 10:2 10:14-15; Жыр 22:1; 79:2; Иш 40:10-11; Езк 34:11-16,23-24,31.

* 10:3 10:4-5,14,16,27.

* 10:6 9:40-41; 8:27; 10:25-26; Елш 3:17.

* 10:7 (10:1,9; 14:6; Елш 4:12; Еф 2:18; Евр 10:19-22) Яки: «қақпа».

* 10:8 10:1,10.

* 10:10 1:4; 3:15-16; 17:2-3; Еф 5:8-9.

* 10:11 10:14-15,27-28; Жыр 22:1,4.

* 10:12 Езк 34:2-8; Зәк 11:17.

* 10:14-15 Яки: Менің (көктегі рухани) Әкемнің (1:14; 5:17; 6:32,40; 8:54).

* 10:16 11:52; Елш 10:34,44-48; 11:18; Еф 2:11-21.

* 10:17 10:11,15,18; 15:13; Лұқ 9:22.

* 10:21 9:1,6-7,32-33; Мыс 4:11; Мат 4:24.

* 10:22 Түсіндірмені қараңыз.

* 10:23 Елш 3:11; 5:12.

* 10:24 1:17,41; 4:25; 7:26,41-42; 9:22; Мат 16:16,20.

* 10:28 Яки: тозаққа түспейді (3:16).

* 10:30 10:38; 17:21-22; Мар 12:29; Қол 1:19.

* 10:32 2:23; 3:2; 4:45,54; 5:5-9; 6:2; 7:31; 10:38.

* 10:34 Құдай Өзінің жер бетіндегі өкілдері болуға тағайындаған билер мен билеушілерге осы сөзімен олардың ұлы беделдері мен жауапкершіліктері туралы ескертті (Жыр 81:1,6-7; Мыс 22:28; Заң 1:17; 16:18; Шеж2 19:6).

* 10:36 1:14; 3:16; 5:17-18; 10:30; Лұқ 1:35.

* 10:36 Яки: Әкем Мені Өзіне бағыштап (киелі етіп), осы дүниеге жіберген (3:17,34; 6:27,69; 5:17-18; 10:30).

* 10:38 Немесе: Әкемнің Менде, Менің Әкемде екенімізді. Яки: Әкем Екеуміздің біртұтас екенімізді (10:30; 14:10,11,[20]).

* 10:39 7:30,32,44; 8:20; 14:31; 18:12.

* 10:40 1:28.

* 10:41 1:7,15-17; 3:23.

* 11:1 12:1; Мат 21:17; Лұқ 10:38-39.

* 11:2 12:3; Мар 14:3.

* 11:8 8:59; 10:31.

* 11:9 Яки: бұл дүниенің Нұрын көреді. (Сенушілер Құдай белгілеген уақытты дұрыс пайдаланып Оның еркіне сай өмір сүрсе, өз қызметтерін Оның қорғауымен атқара алады: 3:19-21; 9:4-5; 12:35.)

* 11:10 1:5; 3:19; 12:35; Жох1 2:10-11.

* 11:16 14:5; 20:24-28; 21:2; Лұқ 6:15.

* 11:24 Яки: Қиямет күні (5:28-29; 6:39-40; Лұқ 14:14; 20:36; Дан 12:2).

* 11:25 Яки: қайта тірілу мен шынайы өмірді сыйлайтын.

* 11:26 Яки: тозаққа түспейді (3:16; 8:51).

* 11:27 20:31; Мат 16:16; 26:63; Мар 1:1; Мар 4:41.

* 11:32 11:21,37.

* 11:33 Яки: ашуланып толқып кетті. (Иеміз дүниеге күнә мен өлім әкелген шайтанның арам күшіне қаһарланды: 10:38; 12:27.)

* 11:37 9:6; 11:21,32.

* 11:38 20:1; Мат 27:60; Мар 15:46; Лұқ 24:2.

* 11:48 Дінбасылар Иса Өзіне сенген халыққа патша болмақ, сонда римдік әмірші ашуланып, қала мен елдің билігін толықтай өз қолына алып қояды деп қауіптенді. Исаның шынайы ниетін және Оның Құдайдан жіберілгенін түсінбеген олар өз бастарының мүддесін ғана ойлады (12:9-11; 15:22-25; 18:33-38).

* 11:51 Яки: деп (пайғамбар іспетті) Құдайдың хабарын жеткізді (18:13; Мат 7:22-23).

* 11:52 10:16.

* 12:1 11:38-44.

* 12:3 Түпнұсқада: бір литра (327 г).

* 12:3 Мәриям осы әрекетімен Исаны ерекше қастерлейтінін білдірді (12:7,8; Мар 14:6-9).

* 12:5 Түпнұсқада: оның құны үш жүз денарионға (күміс теңгеге) тең.

* 12:7 (19:39-41; Лұқ 23:55-24:7) Яки: Ол иісмайды Менің қабірге қойылатын күнім үшін сақтаған еді.

* 12:13 Жыр 117:25-26; Түсіндірмедегі «Осаннаны» да қараңыз.

* 12:14 Яки: жас есекті.

* 12:15 Исаның жас есекке мінгені Оның Зәкәрия пайғамбар алдын ала хабарлаған әділ әрі кішіпейіл патша екенін көрсетті (Зәк 9:9).

* 12:16 12:33; Елш 2:33,36; 3:13; Лұқ 24:45.

* 12:17 11:43-45.

* 12:19 Немесе: (бүкіл) әлем (11:47-48).

* 12:20 Яки: Құдайды қастерлейтін, грекше сөйлейтін басқа ұлт адамдары (эллиндер) (7:35; Елш 11:20; 16:14).

* 12:21 Філіп пен Әндір (12:22) грекше сөйлейтін яһудилер еді (1:43,[44]).

* 12:23 Яки: Көктен келген Билеушінің («Адам Ұлының») өмірін құрбан етіп, өлімнен тіріліп көкке көтерілетін уақыты таяп қалды (13:31-33).

* 12:24 Осымен Иса көп адамдардың шынайы өмірге ие болулары үшін Өзінің құрбан болуға тиіс екенін білдірді (3:16).

* 12:25 Мат 10:39; Мар 8:35; Лұқ 9:24; 17:33; Аян 2:7,11; 3:5.

* 12:26 Яки: Мен басымнан кешетін азапты Менің қызметшілерім де бастарынан өткізеді (Мат 10:22,24-25).

* 12:28 Яки: Өзіңнің ұлылығыңды паш ете гөр! (13:31-32; 17:1,4; Аян 15:4)

* 12:31 14:30; 16:11.

* 12:32 Яғни айқышқа шегелеп іліп, көтеріп қойғаннан кейін (3:14; 8:28; 12:34; 6:44; Тім1 2:6).

* 12:34 Жыр 88:36-37; 109:1,4; Иш 9:6-7.

* 12:34 Яки: «Адам Ұлын» (1:51).

* 12:35 Яки: Құдайдың Нұры (Иса Мәсіх: 1:4-5,9-12; 3:19-21; 9:5).

* 12:37 1:11; 15:24; Мат 11:20.

* 12:38 (Иш 53:1; 40:10-11; 51:5,[9]) Яки: Жаратқан Иенің құдіретті істері кімге ашылды?

* 12:40 Иш 6:10.

* 12:41 Пайғамбар Иеміздің салтанатты ұлылығын аянда көрді. Сонымен қатар оған халықтың Исаны қабылдамай қасарысатыны және Исаның құрбандық өлімі мен қайта тірілуіндегі ұлылығы да мәлім болатын (Иш 6:1,3,10; 9:6; 52:13-53:12).

* 12:42 12:11; 7:13; 9:22; 3:1-2.

* 12:43 5:44; 7:18.

* 12:45 14:9-10.

* 12:46 1:4,9; 8:12; 9:5; 12:35-36.

* 12:47 3:17-21.

* 12:50 6:63,68; 8:28.

* 13:2 12:4-6; 13:27.

* 13:8 Жыр 50:3-4,8-9,12-13; Езк 36:25; Евр 10:22.

* 13:10 Яғни күнәсінен түпкілікті арылған адамның бұдан кейін жасаған күнәлары үшін ғана кешірім сұрауы қажет (Жох1 1:8; 2:1-2).

* 13:18 Жыр 40:10.

* 13:19 Яки: Менің Сол (Мәсіхтің Өзі) екеніме (8:24).

* 13:23 Яғни Жохан (21:20,[24]; Жазба туралы мәліметті де қараңыз).

* 13:27 13:2; Лұқ 22:3.

* 13:29 12:6; Лұқ 8:3.

* 13:30 3:19-20; 12:35; Лұқ 22:53.

* 13:31 Яки: Қазір «Адам Ұлы» ұлылыққа бөленіп, Ол арқылы Құдай да ұлылыққа бөленді (3:13-17; 12:23-24).

* 13:32 Өзінің құрбандық өлімімен Құдайдың шексіз сүйіспеншілігі мен әділдігін көрсеткен Мәсіх кейін ерекше құрметтелді (Флп 2:7-11; Аян 1:12-18; 5:5-14).

* 13:33 7:33-34; 8:21.

* 13:35 17:21; Елш 4:32-34.

* 14:2 Немесе: Мен сендерге осылай айтар ма едім?

* 14:6 Яғни Құдайға апаратын бірден-бір жол, шындық пен шынайы өмірдің бірден-бір Бастауы да Менмін (Елш 4:12).

* 14:10 (10:38; 14:11,20; 15:4-6,9-10; 17:21-24) Яки: Менің Әкемде, Әкемнің Менде екенімізге.

* 14:13 Яғни Менің еркіме мойынсұнып, Менімен тығыз байланыста тұрып (15:5-7,[16]).

* 14:16 Яки: Қолдаушы, Жігерлендіруші (14:26; 15:26; 16:7).

* 14:17 Яки: Құдайға мойынсұнбаған адамдар (15:18).

* 14:18 Мәсіх көкке көтеріліп кеткеннен кейін Киелі Рух арқылы сенушілерге қайта оралды. Болашақта оларды өз мекеніне апару үшін Өзі де салтанатты ұлылықпен қайтып келетін болады (14:1-3,[26]).

* 14:20 Яки: Менің Әкемде, сендердің Менде, Менің де сендерде екенімізді.

* 14:21 14:15,23; 15:10; 16:27; Жох1 5:3.

* 14:22 Яғни Жақып ұлы Яһуда, оның қосымша аты Тадей еді (Мат 10:3; Лұқ 6:16).

* 14:22 Елш 10:40-41.

* 14:23 Яки: сол тәлімімді берік сақтайды (15:7; 17:6).

* 14:27 16:33; 20:21,26; Мат 11:29; Иш 9:6; 53:5.

* 14:30 Яки: оның Мені айыптайтын ешқандай негізі жоқ (12:31; 16:11; Мат 4:10-11; Пет1 2:22).

* 15:1 Яки: ал Әкем (1:14).

* 15:2 Яки: әр «бұтақты». (Бұл жерде жүзім бұтасы, сабағы, жемісі т.с.с. сөздер ауыспалы мағынада қолданылады: Иш 5:1-7.)

* 15:4 Яки: Менде бола беріңдер, Мен де өздеріңде бола беремін (6:56; 14:20; 15:5-7; Жох1 2:24; 3:24; 4:15).

* 15:6 15:2; Лұқ 3:9; 13:6-9.

* 15:7 14:13-14; 15:16; 16:23-24; Мат 7:7-8,11.

* 15:11 3:29; 16:22,24; 17:13; Флп 4:4.

* 15:13 10:11,17-18; Жох1 3:16.

* 15:16 Яки: Менің еркіме бағынып (15:6; 14:13-14).

* 15:18 Яки: Құдайға мойынсұнбаған адамдар (14:17,[19]).

* 15:20 13:15-16; Мат 10:24.

* 15:21 Яки: Мені жіберген көктегі Әкемді (1:14; 5:36-37).

* 15:25 Жыр 68:5.

* 15:26 14:17; 16:7; Жох1 5:6-7.

* 16:2 9:22; Иш 66:5; Елш 26:9-11; Аян 6:9.

* 16:9 15:22.

* 16:10 7:33; 16:28; Елш 2:27,31-33,36.

* 16:11 Иса айқышта құрбан болғанда шайтан да, Құдайға бағынбаған адамдардың бәрі де сотталды (3:18; 12:31; Қол 2:15).

* 16:14 Немесе: Менікінен. Яки: Менен қабылдаған сөздерді.

* 16:17 16:16,5,10.

* 16:23 Яки: Менің еркіме бағынып.

* 16:32 Мат 26:31,56.

* 16:33 Сондықтан сенушілер де жеңімпаз бола алады (Жох1 4:4; 5:4-5; Рим 8:37).

* 17:1 Яки: Мәңгілік Ұлыңды. (Бұл атақ Құдай мен Мәсіх арасындағы ерекше рухани байланысты бейнелейді: 1:14.)

* 17:1 1:14; 7:39; 13:31-32.

* 17:2 3:16; 5:26-29; 10:28-29; Мат 25:34,46; 28:18-20.

* 17:3 14:6-10; Флп 3:8-10.

* 17:5 1:1-2; 8:58; 17:1; Флп 2:6.

* 17:6 Яки: Сенің Ізгі хабарыңды (тәліміңді) сақтап келеді (14:23-24; 17:14; Жыр 118:57; Нқл 4:4; 7:1-2).

* 17:9 Немесе: Өзің Маған берген адамдарым (10:29; 17:6).

* 17:11 Немесе: Маған бергендерді өз есіміңнің құдіретімен қорғай гөр (20:31; Ерм 10:6; Елш 4:30).

* 17:11 10:30,14-16; 17:21-23; Ғал 3:28.

* 17:12 Яки: Тозаққа бара жатқан (сатқын) Яһудадан басқа барлық шәкірттерімді аман сақтадым (6:70-71; 13:18; Жыр 40:10).

* 17:14 Яки: Сенің сөздеріңді жеткіздім (17:6,[8]).

* 17:14 17:16; 15:19.

* 17:15 Немесе: жамандықтан (8:44; Мат 6:13).

* 17:17 Яки: шындығың арқылы қасиетті (киелі) қыла гөр (17:19; Мыс 13:2; 28:41; Еф 5:26; Сал1 5:23).

* 17:18 20:21; 15:16.

* 17:19 Немесе: Олар Сенің шындығың арқылы Саған бағышталып, қасиетті болсын деп Мен де Өзімді оларға бола қасиетті (киелі) құрбандық ретінде Саған бағыштаймын (17:17; Пет1 1:14-16,18-19; Евр 13:12).

* 17:21 Яки: дүниедегі адамдардың сенім артуы үшін (17:23; Елш 2:46-47; 4:32-33; 6:1,5-7).

* 17:21 14:10-11,20.

* 17:23 16:27; 14:21,23.

* 17:24 1:1-3,14; 17:5.

* 17:25 Яки: осы күнәкар дүние Сені танып мойынсұнған жоқ. Ал Мен Сені жақыннан танимын (1:1-3,14; 15:21).

* 17:26 Яки: Сенің есіміңді (Сенің қандай екеніңді) (17:6; 14:8-10).

* 18:1 Мат 26:30,36; Мар 14:26,32; Лұқ 22:39.

* 18:2 13:2,26-27; Мат 26:14.

* 18:5 1:45; Лұқ 1:26; 2:4,39; 4:16; 18:37.

* 18:5 Түпнұсқа тілінде осы екі сөз Жаратқан Иенің есімімен бірдей еді (6:35; 8:12,58; 10:14; 13:19; Мыс 3:14).

* 18:9 17:6,12.

* 18:10 Яғни қысқа семсер, қанжар.

* 18:10 Яки: құлына. (Кейін Иса оның құлағына қолын тигізді, сонда құлағы кереметпен сауығып, қайтадан қалпына келді: Лұқ 22:51.)

* 18:11 Немесе: Әкем Маған берген «тостағандағыны» ішпеймін бе? (12:27-28; Иш 51:17; Мар 10:38; 14:36)

* 18:13 Осы есім Анна, Аннас және Ханна деп те дыбысталатын. Бұрын бас діни қызметкер болған Ханас халық арасында әлі де сол атаққа ие болатын (Лұқ 3:2; Елш 4:6).

* 18:14 11:49-50.

* 18:15 Ғалымдар бұл кісіні осы Ізгі хабарды жазған Жоханның өзі деп түсіндіреді (13:23; 19:26).

* 18:16 Немесе: қақпашы әйелмен.

* 18:21 Таурат заңына сәйкес, алдымен ең аз дегенде екі не үш куәгерден жауап алу қажет болар еді (Заң 19:15).

* 18:26 18:10.

* 18:27 13:38; Мат 26:74-75.

* 18:28 Яки: ордасына.

* 18:28 Римдіктер яһудилердің тазару рәсімдерін ұстанбайтын (Түсіндірмедегі «Тазару рәсімдерін» қараңыз).

* 18:32 (3:14; 12:32-33) Римдіктер өлім жазасын іске асыру үшін жиі қолданатын аса азапты әдісі жазаланушы адамды айқыш ағашқа керіп, шегелеп іліп, көтеріп қою еді.

* 18:36 Осы дүниелік патшалардың қастарында, әрине, оларды жауларынан қорғайтын сақшылары, әскерлері және нөкерлері жүреді (Пат4 11:11-12,[19]).

* 18:37 Немесе: Шындыққа куәлік ету үшін (3:32-35).

* 18:40 Яки: (ұлтшыл) көтерілісші (Мар 15:7; Лұқ 23:19).

* 19:2 Мар 15:16.

* 19:2 Жасақшылар киетін қан қызыл шапан патшалық жамылғыға біраз ұқсайтын (19:3; Лұқ 23:11).

* 19:3 Яки: «Сәлем Саған, Яһудилердің Патшасы!»

* 19:7 1:17; 7:19,49.

* 19:7 Немесе: Өзін «Құдайдың Ұлымын» деп жүр (1:14).

* 19:8 18:38.

* 19:11 Яки: Көктегі Әкем жол бермесе (3:27; 7:30; Елш 2:23; 4:28; Рим 13:1).

* 19:11 18:3,24,28-30.

* 19:12 18:38; 19:8,11.

* 19:17 Яки: Бассүйек.

* 19:18 3:14-16; 12:32-33; Иш 53:12.

* 19:24 Жыр 21:19.

* 19:25 Лұқ 24:18.

* 19:26 Жохан елшіні (13:23; 18:15; 20:5).

* 19:28 Жыр 68:22.

* 19:29 Яки: үсоп не иссоп (Мыс 12:22).

* 19:31 Яғни Құтқарылу мейрамы (13:1; 18:28,39; 19:14; Түсіндірмені де қараңыз).

* 19:34 Осымен Исаның өлгендігі күмәнсіз дәлелденді (Евр 9:22; 10:19-20; Жох1 1:7; 5:6,8; Аян 1:5; 7:14).

* 19:35 Жоханның өзі.

* 19:36 Мыс 12:46; Жыр 33:21.

* 19:37 Зәк 12:10; Аян 1:7.

* 19:38 7:13; 9:22; 12:42; 16:2; 20:19.

* 19:38 Яғни өлі денесін, сүйегін.

* 19:39 Яғни отыз төрт килограмдай.

* 19:39 3:1-2.

* 19:40 Яки: асыл кенеп кебінге (Мат 27:59).

* 19:41 Жүсіптің әк жартастан үңгіп жасатқан қабірі (11:38; 20:1; Мат 27:60).

* 19:42 Яки: Діни демалыс күнінің әрі Құтқарылу мейрамының алдындағы әзірлік күні, жұма (19:31).

* 20:1 Немесе: Аптаның бірінші күні.

* 20:1 19:41; 11:38; Мат 27:60.

* 20:2 Яғни Шимон Петір мен Жоханға (19:26).

* 20:2 Мағдалалық Мәрияммен бірге басқа әйелдер де қабірге барып, оның бос қалғанын көрген еді (Лұқ 24:1).

* 20:5 Яки: асыл кенеп кебіннің (19:40).

* 20:8 Жохан елші (20:2).

* 20:9 Иш 53:9,11; Жыр 15:8-11; Елш 2:24-32.

* 20:17 Яки: Маған қолыңды тигізбе (20:27; Мат 28:7,9; Лұқ 10:4).

* 20:17 Жыр 21:2;3 Мат 12:50; 28:10; Рим 8:29.

* 20:19 16:2; 19:38.

* 20:19 Яки: «Ассалаумағалайкүм!» (21,26-аяттарда да солай; 14:27; Рут 2:4)

* 20:20 Иса қолдары мен бүйіріндегі тыртықтарын көрсетіп, Өзінің шегеленіп өліп, қайта тірілген Мәсіх екендігін дәлелдеді (19:23-24; 20:25-27; Лұқ 24:39-40).

* 20:21 17:18.

* 20:23 Егер сенушілер Құдайдың Киелі Рухының жетелеуіне толықтай мойынсұнса, шешімдері Оның еркіне сай болады (14:17; 16:13; Мат 16:19; 18:18).

* 20:29 Яки: сенетіндерді Құдай жарылқайды (Мат 5:3; 13:16; 16:17).

* 20:31 1:14,18,49; 11:27.

* 20:31 Яки: Оның есімінің құдіретімен (17:11).

* 21:1 Яки: Ғалилея көлінің жағасында (6:1).

* 21:2 Яғни Жохан мен Жақып (Мат 4:21).

* 21:7 Яғни Жохан (20:2; 21:20).

* 21:15 Яки: Тоқты-қозыларын қорыған қойшыдай, Менің жолыма түскендерді қарап жүр! (10:14-15,27-28)

* 21:16 Яки: Қойларын қорыған шопандай, Менің жолымды қуғандарды қарап жүр! (21:17; Пет1 5:2-3)

* 21:18 Алғашқы кездегі сенушілер мұны Петір болашақта айқышқа шегеленіп шейіт болады деген пайғамбарлық сөз деп дұрыс түсінді.

* 21:19 Мат 16:24; Пет1 4:12-14; Пет2 1:14.

* 21:19 Немесе: Менің соңымнан ілес!

* 21:20 Яғни Жохан (13:21-25).

* 21:23 Яғни Мәсіх Исаға сенушілер (20:17; Елш 9:30).

* 21:24 Бұл мәліметті Ефес қаласындағы қауым жетекшілері қосқан болса керек (Жазба туралы мәліметті қараңыз). Әлгі шәкірт: Жохан (21:20).

* 1:1 Яғни «Лұқа жазған Ізгі хабарда» (Лұқ 1:1-4).

* 1:2 1:13; Лұқ 6:12-16.

* 1:5 Яки: Киелі Рухқа кенелесіңдер (2:2-4; 11:16; Лұқ 3:16).

* 1:8 Лұқ 24:46-49.

* 1:9 Лұқ 24:51; Мар 16:19.

* 1:10 Лұқ 24:4-7.

* 1:12 Яки: (парызшылдардың ережелеріне сай) демалыс күні жүруге болатын қашықтықтағы (Мыс 16:29; Рул 35:5; Еш 3:4).

* 1:13 Лұқ 6:15.

* 1:14 Мат 12:46; 13:55.

* 1:20 Жыр 68:26; 108:8.

* 1:22 1:9-11.

* 2:1 Яки: Елуінші күн мейрамы. (Оны Исраил халқы Құтқарылу мейрамынан елу күннен кейін егін орағының басында тойлап, Жаратқан Иенің берген өнімі үшін ризашылығын білдіретін: 20:16; Мыс 23:16; 34:22; Леу 23:15-16; Рул 28:26.)

* 2:2 Езк 37:9,14; Жох 3:8.

* 2:2 Көптеген халық жинала алған осы үй ғибадатханадағы бір ғимарат болған шығар (2:6-11,14,41,46; 3:11).

* 2:5 Яғни мейрам кезінде (2:1).

* 2:9 Мидиялықтар (яки медтер) мен еламдықтар: қазіргі Иранның жерін ежелде мекендеген халықтар (Дан 5:28; 8:2). Азия: қазіргі Түркияның жеріндегі батыс Анадолуда орналасқан ежелгі аймақ (19:10).

* 2:17 Яки: олар да Менің хабарымды жеткізеді (21:9-11; Түсіндірмені де қараңыз).

* 2:19 Түсіндірмедегі «Кереметті» қараңыз.

* 2:21 Яки: Жаратқан Иеге сиына жалбарынған әркім құтқарылады (9:14; Жое 2:28-32; Иш 44:3; 2:12; 13:9-10; 34:4).

* 2:24 Немесе: өлім азабынан.

* 2:28 Жыр 15:8-11.

* 2:30 Жыр 131:11; Пат3 9:5; Шеж2 7:18.

* 2:31 Жыр 15:10; Лұқ 24:5-6,30-31,36-40.

* 2:35 Жыр 109:1; Мат 22:44; Мар 12:36; Лұқ 20:42-43.

* 2:36 Яки: «Жаратқан Ие» және «Құтқарушы Патша» (Флп 2:9-11; Түсіндірмені де қараңыз).

* 2:38 Яғни Иса Мәсіхке бағышталып, Оның жолын қуушы шәкірті ретінде (Мат 28:19; Түсіндірмедегі «Шомылдыру рәсімін» де қараңыз).

* 2:41 1:15; 2:47; Мат 16:18; Еф 2:20.

* 2:42 Яғни Мәсіхтің өз жанын құрбан еткендігін еске алу рәсімін, Иеміздің асын (Лұқ 22:15-20; Қор1 10:21-26).

* 2:46 2:42.

* 3:1 Немесе: тоғызыншы сағатта (Мар 15:34).

* 3:6 Демек: Исаның еркіне бағынып әрі Оның құдіретіне сүйеніп.

* 3:11 5:12; Жох 10:23.

* 3:13 Мыс 3:6,15.

* 3:13 Яки: Өзінің (рухани) Ұлы (9:20; Лұқ 1:32,35; Иш 53:10-12; Түсіндірмедегі «Құдайдың (рухани) Ұлы» мен «Құдайдың Қызметшісін» де қараңыз).

* 3:16 Яки: Исаның есімі (2:21; 3:6; 4:10,12; Мат 1:21; 12:21).

* 3:17 Лұқ 23:34; Қор1 2:9.

* 3:18 Лұқ 24:27,44.

* 3:21 1:6; 15:16.

* 3:23 Заң 18:15,18; 19:19; Леу 23:29.

* 3:25 Жар 22:18; 26:4; Ғал 3:16.

* 4:1 Яки: садықшылдар (5:17; Түсіндірмені де қараңыз).

* 4:2 Демек, өлгендердің бәрі қиямет күні қайта тіріледі (23:6-8).

* 4:4 2:41,47.

* 4:10 Яки: Мәсіхтің құдіретімен.

* 4:11 Яки: керегі жоқ деп бас тартқан Тас (Жыр 117:22; Лұқ 20:17-19).

* 4:12 Яки: Құдай адамдарға құтқарылулары үшін аспан астындағы басқа ешкімнің атын белгілемеген (10:42-43; Мат 1:21; 16:15-16; Жох 14:6; Тит 2:5-6).

* 4:22 3:2.

* 4:25 Яки: жатыр паңдана бас көтеріп.

* 4:26 Яки: Оның тағайындаған Құтқарушы Патшасы — Мәсіхке (Мат 1:1).

* 4:26 Жыр 2:1-2.

* 4:27 Яғни (аймақ әкімі) Ирод (Антипас) пен (әмірші) Понти Пилат (Лұқ 23:1,7,11-12).

* 4:27 Яки: қасиетті (рухани) Ұлың (3:13; 4:30).

* 4:30 11:21; Езр 7:8,28.

* 4:31 2:2,4.

* 4:32 Яки: өзара ниеттес, ынтымақты болды.

* 4:32 2:44-45; 4:34-37; Лұқ 6:30,35-36.

* 4:36 9:27; 11:22; 13:1-7; 15:2,12,39.

* 5:3 Лұқ 22:3; Жох 13:2,27.

* 5:3 5:4,9.

* 5:4 5:3,9; Леу 6:2.

* 5:9 (1:8; 2:38; 8:39; Лұқ 4:18) Яки: Иеміздің Рухын.

* 5:11 8:1; Мат 16:18; 18:17.

* 5:13 Немесе: оларға (екіжүзділікпен) қосылуға.

* 5:28 2:23,36; 3:13-15; 7:52; Лұқ 23:13-25; Мат 23:35; 27:25.

* 5:32 1:8; 2:17-18,32-33,38-39; Жох 16:7-11.

* 5:34 22:3; Түсіндірмедегі «Парызшыл» мен «Дін мұғалімін» де қараңыз.

* 5:36 Немесе: өзін Мәсіхпін деп.

* 5:36 Немесе: олардың көтерілісі тез басылып қалды.

* 5:40 Яки: дүре соқтырды (Қор2 11:24).

* 5:41 Лұқ 6:22-23; Жох 15:20-21; 17:13-15.

* 5:42 Яки: үй-үйді аралап.

* 6:1 2:45; 4:35.

* 6:5 Антақия (яки: Антиохия) Сирия өлкесінің астанасы болатын (11:9; 13:1).

* 6:8 6:5,10.

* 6:9 Күрене: 11:20. Ескендірия: 18:24. Кіликия: 15:23. Азия: 2:9; 19:10.

* 6:13 Яғни ғибадатханадағы киелі үй (2:46; 3:1-2,[8]).

* 6:14 Жох 2:14-22; Мат 26:61; 5:17-20; Лұқ 16:16-17.

* 6:15 Яки: бет-жүзінің періштенікі іспетті сәуле шашып тұрғанын көрді (Мат 28:3).

* 7:2 Харан: қазіргі Түркияның оңтүстік-шығыс жағындағы қала мен аймақ. Месопотамия: қазіргі Ирак еліндегі Евфрат пен Тигр өзендерінің алқабы (Жар 11:31; 12:1-4; 15:7).

* 7:3 Жар 12:1.

* 7:4 Ежелде Месопотамияның оңтүстік жағын мекендеген ұлт (7:2; Жар 11:28,[31]).

* 7:5 Жар 12:7; 17:8.

* 7:7 Жар 15:13-14; Мыс 3:12.

* 7:9 Жар 37:8-11,18-28,36; 39:1-6,21-23; 40:8,22-23; 41:9-14.

* 7:10 Жар 41:37-43.

* 7:12 Немесе: ата-бабаларымызды (яки рубасыларды) (Жар 42:1-2).

* 7:16 Жар 23:17-18; 25:9-11; 35:29; 50:13; 33:19; Еш 24:32.

* 7:19 Мыс 1:8,10-11,22.

* 7:21 Мыс 2:3-10.

* 7:24 Мыс 2:1-12.

* 7:29 Мадиян: Ежелде Қызыл теңіздегі Ақаба шығанағының екі жағын мекендеген тайпа (Мыс 2:13-15).

* 7:34 Мыс 3:1-10.

* 7:36 Мыс 7:3; 12:41; 14:21-22; 16:11-14,35; 17:5-6.

* 7:37 3:22; Заң 18:15.

* 7:38 Мыс 19:1-6,17; Заң 32:46-47.

* 7:39 (Рул 14:3-4) Яки: Есіл-дерттері қайтадан Мысырға ауды.

* 7:40 Сол кезде Мұса пайғамбар қырық күн бойы Синай тауының басында Құдайға сиынып, Одан Таурат заңының он өсиетін қабылдап алды. Һарон: Мұсаның туған ағасы (Мыс 4:14; 32:1,[23]).

* 7:43 Амо 5:25-27.

* 7:45 Еш 3:1,14-17; 18:1; 23:9-10.

* 7:46 Пат2 7:1-13.

* 7:47 Сүлеймен: б.з. 1000 жыл бұрын өмір сүрген Исраилдің танымал патшасы (Пат2 7:2-16; Пат3 6:1-38).

* 7:50 Иш 66:1-2; Шеж2 6:18.

* 7:52 3:14; Мат 5:11-12; 23:34-35,37.

* 7:55 1:9-11; 2:33; Лұқ 22:69-70.

* 7:56 Немесе: «Адам Ұлының» (Лұқ 5:24; 9:22; 22:69-70; 24:5-7,50-51; Түсіндірмені де қараңыз).

* 7:58 8:1,3; 9:1,4-5,17.

* 7:59 Лұқ 23:46; Жыр 30:6.

* 7:60 Лұқ 23:34; 6:27-28.

* 8:1 7:58.

* 8:1 1:8.

* 8:5 Яғни Сихарға (Жох 4:5; Түсіндірмедегі «Самариялықтарды» да қараңыз).

* 8:10 Яки: «Мынау — Ұлы күш деген Құдайдың құдіреті!» (14:11; 28:6; Рим 1:21-23)

* 8:14 Яки: Самариялықтар (1:8; 8:5; Жох 4:35,39-42).

* 8:16 Яки: Исаның жолын қуушы шәкірттері ретінде (2:38; Мат 28:19).

* 8:17 8:18; 6:6; 9:17; 19:6; Тім1 4:14; Евр 6:2.

* 8:20 Яки: Құдайдың сыйын (2:38).

* 8:21 Немесе: осы іске сенің қатысың мен үлесің жоқ (Еф 5:5).

* 8:23 Немесе: Сенің ащы өтке толы әрі әділетсіздіктің құлы екеніңді.

* 8:26 Немесе: Орныңнан тұрып, түс кезінде.

* 8:27 Ежелде «Эфиопия» деп те аталған Құш елі Ніл өзенінің жоғарғы жағында, бүгінгі Мысыр, Судан, Эфиопия мемлекеттеріндегі Нубия өлкесінде орналасқан еді (Жыр 67:32-33; 86:3-4; Соф 3:10).

* 8:33 Иш 53:7-8 көне грекше Септуагинта аудармасы бойынша.

* 8:37 3:13,26; 4:27; 9:20; Лұқ 1:35.

* 8:39 Жар 5:24; Пат3 18:12; Пат4 2:16; Езк 3:12-15.

* 8:40 Азот қаласының көне аты: Ашдод (Еш 11:22). Кесария: 9:30; 18:22.

* 9:1 7:58; 8:1,3.

* 9:1 Яки: Иеміздің (ізгі жолына түсіп, Оның тәлімін қабылдаған) шәкірттерін.

* 9:3 7:55-56; Лұқ 9:29; Аян 1:13-17; Қор1 15:8.

* 9:4 Мат 10:40; 25:40; Жох 17:22-23; Қор1 12:27; Еф 1:22-23.

* 9:5 (Сен (көлікке ұқсап) өкше-темірге қарсы теуіп азапқа қаласың, — деді.) (26:14)

* 9:6 (Саул дірілдеп қорқып: «Ием, не істеуім керек?» — деп сұрады. Жаратқан Ие оған:) (22:10)

* 9:7 Яғни олар бір дауысты естігенмен, айтылғанды түсінген жоқ (22:9; Жох 12:28-29; Дан 10:7).

* 9:13 Яки: Сенің қасиетті халқыңа (яғни сенушілерге: 9:32,41; 26:10; Мат 27:52; Еф 1:1).

* 9:14 (2:21; 9:21) Яки: Сені Иеміз деп мойындағандардың.

* 9:20 7:56; 8:37; Лұқ 1:32,35; 22:69-70.

* 9:21 2:21; 9:14.

* 9:25 Яки: үлкен кәрзеңкеге салып (Қор2 11:32; Еш 2:15; Пат1 19:12).

* 9:27 4:36.

* 9:27 (9:3-6) Яки: Иемізді көргенін әрі Оның оған тіл қатқанын.

* 9:31 5:11; 8:1; Мат 16:18; 18:17.

* 9:31 Яки: рухани өсіп нығайып (20:32; Қол 2:7), еркінсіп Иемізге қарсы күнә жасаудан қорқып (Нқл 1:7; 2:5; 9:10; Иш 11:2-3), Киелі Рухтың жұбатып, жігерлендіріп, жетелеуімен (1:8; Жох 14:16-17,26; 16:13).

* 9:32 Лүдда: ежелгі Лод қаласы (Шеж1 8:12; Нех 7:37; 11:35).

* 9:32 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдарына (9:13).

* 9:35 Иш 25:2; 65:10.

* 9:36 Иоппе (яки Яффа): Жерорта теңізінің жағасындағы кеме тоқтайтын қала (Жүн 1:3).

* 9:41 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдарын (9:13,[32]).

* 10:1 8:40; 9:30; 12:19.

* 10:5 Яки: Шимон есімді адамды шақырт; оның қосымша аты — Петір (Мат 16:16-18; Лұқ 6:14).

* 10:10 11:5; 22:17; Қор2 12:3.

* 10:14 Яки: дін тарапынан тыйым салынған тағамдар (Леу 11; 20:22-26; Заң 14:3-19; Езк 4:14).

* 10:15 (Мар 7:19; Рим 14:20) Осы аянмен Петірге барлық ұлттардың да Құдай алдында Мәсіх арқылы адал етілетіні көрсетілді (10:20,28; 11:3,17-18).

* 10:23 Яки: Иоппедегі сенушілер қауымының біраз мүшелері (9:38,41; 10:45; 6:2-3). (Осы сенушілердің куәгер болғаны кейін өте маңызды болды: 10:44-47; 11:1-3,12-18.)

* 10:30 Немесе: Төртінші күні.

* 10:38 Яки: Құдай Исаны Киелі Рухқа және құдіретке кенелтті (Лұқ 4:18-21; Иш 61:1-3; Жох1 2:20).

* 10:43 Яки: Оның есімі арқылы (2:21; 4:12).

* 10:43 3:24-26; Лұқ 24:25-27,44-47.

* 10:44 2:2-4; 8:15-17; 11:15-16.

* 10:45 Яки: сүндеттелген сенушілер (15:1).

* 10:46 Немесе: бөтен тілдерде (2:7-11,17-18; Мар 16:17).

* 10:48 Яғни Исаның жолын қуушы шәкірті ретінде (2:38,41; Мат 28:18-20).

* 11:2 Яки: сүндеттелген сенушілер (10:45; 15:1).

* 11:16 1:5; Лұқ 3:16.

* 11:17 1:5,8; 2:38; 10:47.

* 11:19 Жерорта теңізінде қазіргі Түркиядан оңтүстікке қарай орналасқан үлкен арал (13:4; 27:4).

* 11:20 Кипр: 11:19. Күрене: 2:10; 13:1; Лұқ 23:26; Мар 15:21. Антақия: 6:5; 11:19,22; 13:1.

* 11:20 Яки: эллиндерге (14:1; Жох 7:35; 12:20).

* 11:21 4:30; Езр 7:8,28.

* 11:22 4:36-37; 9:27.

* 11:27 Яки: Құдайдың хабарын жеткізушілер (13:1; 15:32; 21:9-11; Қор1 12:28).

* 11:28 Б.з. 41-54 жж. Клауди (яки Клавдий) Рим патшасы (императоры) болды (18:2).

* 12:1 Ирод Агриппа І б.з. 41-44 жж. бүкіл Исраил елінде патшалық құрды.

* 12:2 Иеміз Исаның он екі елшісінің бірі (Мат 4:21-22; 10:2; 20:20-23).

* 12:3 Лұқ 22:1.

* 12:7 1:10; Лұқ 2:9; 24:4.

* 12:12 Жохан Марқа кейін Барнаба, Пауыл және Петірдің көмекшісі болып (12:25; 13:5; Пет1 5:13), төрт «Ізгі хабардың» біреуін жазып қалдырды.

* 12:15 Мат 18:10; Евр 1:14.

* 12:17 Иеміз Исаның інісі Жақып Иерусалимдегі мәсіхшілер қауымының бір жетекшісі болатын (Жақ 1:1; сол жазба туралы мәліметті де қараңыз).

* 12:23 12:1-3,22; Мыс 10:3; Езк 28:2.

* 12:25 12:12.

* 13:1 Яки: Құдайдың хабарын жеткізушілер мен ұстаздар (11:26-27; Қор1 12:28; Еф 4:11; Евр 5:12).

* 13:1 Күрене: 6:9; 11:20; Лұқ 23:26. Ирод (Антипас): 4:27; Лұқ 3:19; 9:7-9; 23:7-8.

* 13:2 (Рим 1:1) Яки: Өзіме бөлек шығарып беріңдер!

* 13:4 Жерорта теңізінің жағасында орналасқан кемежайы бар қала.

* 13:5 12:12,25.

* 13:6 Сиқыршы: яки жұлдыз санаушы сәуегей (8:9; Жар 41:8). Жалған пайғамбар: Мат 7:15; 24:11.

* 13:9 Яһуди халқынан шыққан Саулдың римдік азаматтығы да болатын (22:27). Осы кезден бастап Саул Пауыл деген грекше және латынша есімімен аталған.

* 13:11 4:30; 11:21.

* 13:12 5:42; 17:19; 28:31.

* 13:14 Яғни сенбі күні (яһудилердің діни демалыс күні).

* 13:20 Бил 2:16; 3:9; Пат1 7:3.

* 13:21 Пат1 8:22; 10:1,24.

* 13:22 Жыр 88:20-21; 77:71-72; Пат1 13:14; 16:12-13.

* 13:23 Пат2 7:11,15-16; Лұқ 1:31-33,35; 2:11; Мат 1:21; Түсіндірмедегі «Мәсіхті» де қараңыз.

* 13:25 (Мар 1:7; Жох 1:20) Яки: мен (Құдай жіберген) Мәсіхтің аяқкиімінің бауын шешуге де тұрмаймын.

* 13:33 (Жыр 2:7; Евр 1:5; Мат 3:17; Мар 9:7) Яки: Мен бүгін Әкең екендігімді жарияладым.

* 13:34 Иш 55:3.

* 13:35 Яки: Өзіңе бағышталған (Жыр 15:10).

* 13:38 4:12; Жох 3:16.

* 13:39 Рим 3:28; Евр 9:9-14.

* 13:41 Абқ 1:5.

* 13:47 Яки: Сонда жердің шеттеріне дейін Мен тағайындаған Құтқарушы боласың (Иш 49:6; 42:6; Лұқ 2:30-32; Жох 1:4,9; 8:12).

* 13:48 Рим 9:15-16,25-26,30; Тім1 2:1-4.

* 13:49 Пісидия аймағына (13:14).

* 13:50 Мат 8:34; Мар 5:17.

* 13:51 Бұл салт Құдайдың сөзін қабылдамағандармен қарым-қатынастың үзілгенін білдіреді (Лұқ 10:8-12).

* 13:51 (14:1) Яки: Икония.

* 14:3 4:29-30.

* 14:5 7:57-60; 14:18-19; Лұқ 13:34.

* 14:12 Грек аңыздары бойынша Зевс ең басты тәңір, ал Гермес оның хабаршысы болатын.

* 14:14 Мат 26:65.

* 14:21 Мат 28:19.

* 14:23 Немесе: сенушілерге өз жетекшілерін таңдатты.

* 14:26 13:3.

* 15:1 Жар 17:10-14; Леу 12:3.

* 15:5 23:6; Лұқ 6:2; Түсіндірмені де қараңыз.

* 15:7 10:15,19,28-29,34-35,44-48; Мат 16:16-19.

* 15:8 2:4; 10:44-47.

* 15:10 Немесе: мойынтұрық, қамыт. (Таурат заңы және басқа да ережелер: Мат 11:28-30; Ғал 5:1-6.)

* 15:11 Рим 3:24; 5:20-21; 6:23; Ғал 2:16; Еф 1:6-7; 2:7-9.

* 15:18 Демек, Құдай Дәуіттің үрім-бұтағынан шыққан Мәсіх арқылы Дәуіттің патшалығын қайта қалпына келтіріп, исраилдіктер мен басқа ұлттарды біріктірмек. Құдай осыны ежелде белгілеп қойған болатын (Амо 9:11-12; Ерм 12:15; Иш 9:6-7; 45:21-23).

* 15:20 Яки: жалған тәңірге арнап құрбандыққа шалынып арамданған малдың етін жеуден, азғындықтан (21:25; Қор1 8:4,7,13; 10:25-29; 6:13,15,18; 10:7-8).

* 15:20 21:25; Жар 9:4; Леу 17:10-14.

* 15:21 13:15,27.

* 15:22 15:32,40; 16:19,25.

* 15:23 Кіликия: бүгінгі оңтүстік Түркиядағы Тарс қаласының маңындағы ежелгі аймақ (21:39).

* 15:28 Немесе: Киелі Рух және біз сендерге ... салмақ (яки жүк) салмауды дұрыс деп таптық (15:10-11,19; Мат 11:28-29; 23:4,23-26).

* 15:29 Яки: және азғындықтан.

* 15:34 15:40.

* 15:38 13:13.

* 15:40 15:22,32.

* 16:1 Осы есімнің мағынасы: «Құдайды қастерлеуші» (Тім2 1:2,5-6; 3:15; Флп 2:19-22; сол кезде Тімоте әлі де жас жігіт еді: Тім1 4:12).

* 16:3 Яһудилерге Ізгі хабарды сүндеттелмеген біреу жеткізсе, олар оны қабылдамас еді.

* 16:4 15:23-29.

* 16:6 Ежелгі Азия аймағы: бүгінгі Түркиядағы Ізмір қаласының айналасы (2:9; 19:10; 20:16). Фрүгия, Ғалатия: бүгінгі Анкара мен Қония қалаларының өңірі.

* 16:7 Яки: Исаның Рухы (1:8; 2:33; Жох 15:26; 16:7).

* 16:8 Троада: яки Троас (ежелгі Троя: Солтүстік-батыс Анадолуда, бүгінгі Түркияда, орналасқан, кемежайы бар ежелгі қала: 16:11; 20:5; Қор2 2:12; Тім2 4:13.)

* 16:9 Македония: Грекияның солтүстік-шығыс жағы.

* 16:10 Құдай бізді ... іздедік: Осы жерден бастап Пауылдың серіктеріне «Елшілердің істерін» жазған Лұқа қосылды. (Осы жазба туралы мәліметті қараңыз.)

* 16:14 Аян 1:11; 2:18,24.

* 16:16 Жаратқан Ие сәуегейлікпен және сиқыршылықпен айналысуға қатаң тыйым салған (Леу 19:26; Заң 18:10-14).

* 16:17 7:48; Мар 5:7.

* 16:23 Яки: түрменің бас қарауылын.

* 16:27 16:23; 12:19.

* 16:37 Бұл римдік заңдарға қайшы болатын (22:25-29).

* 17:5 Рим 16:21.

* 17:18 Эпикурей, стоик: ежелгі грек еліндегі философиялық ағымдар.

* 17:19 Немесе: Ареопаг қоғамының мәжілісханасына. (Сонда қаланың Жоғарғы кеңесі және соты да жиналатын.)

* 17:26 Яки: барлық адамзатты.

* 17:29 Жар 1:26; Жыр 99:3.

* 17:30 14:16; 17:23; 26:20; Лұқ 24:47.

* 18:1 Яғни Коринф. (Грекиядағы кемежайы бар ірі қала: 19:1; Қор1 1:2.)

* 18:2 Понт: Түркиядағы Қара теңіз жағасында орналасқан ежелгі аймақ (2:9).

* 18:2 Бұл б.з. 49 ж. болған жайт. Клауди: яки Клавдий (11:28).

* 18:5 15:22; 16:1; 17:14-15.

* 18:5 Немесе: келген соң, рухы Пауылды яһудилерге Исаның Мәсіх екендігіне куәлік келтіруге қыстады (Қор2 5:11).

* 18:6 13:51; Нех 5:13.

* 18:6 (20:26; Мат 27:25; Езк 33:8) Немесе: Қандарың өз бастарыңда! (Обалдарың өздеріңе!)

* 18:8 Осы есім Криспос деп те дыбысталады.

* 18:12 Ахая: Грекияның оңтүстік жағы.

* 18:18 Рим 16:1.

* 18:18 21:24; Рул 6:2,5,18.

* 18:22 8:40.

* 18:24 Ескендірия: грекше Александрия деп аталған Мысырдағы кеме тоқтайтын ірі қала. Сол заманда осы қалада көптеген яһудилер тұратын.

* 18:25 19:3-5; Лұқ 3:3-9; 7:29.

* 19:1 18:21.

* 19:3 18:25.

* 19:4 13:24; Мар 1:4,7-8; Жох 1:7,26-27.

* 19:5 Яки: Иеміз Исаға мойынсұнып.

* 19:6 Немесе: пайғамбарлық сөздер айта бастады (8:17; 9:17; 10:45-46; 21:9-10; Қор1 14:1).

* 19:19 Яғни жай жұмысшының жүз қырық жылдық жалақысының шамасы.

* 19:29 Яки: (үсті ашық) амфитеатрға.

* 19:33 Немесе: Яһудилерден нұсқау алған.

* 20:2 Яғни Ахаяға (18:12; 19:21).

* 20:5 Осы шамадан бастап Лұқа Пауылға қайтадан қосылды (16:10-11).

* 20:6 Демек, наурыз немесе сәуір айында.

* 20:10 Мат 9:23-25; Пат3 17:21-23; Пат4 4:32-35.

* 20:15 Немесе: Самос аралына өтіп, Трогилида біраз қалып.

* 20:16 Яки: Елуінші күн мейрамын (2:1).

* 20:26 Яки: ешкімнің тозаққа түсуі туралы жауапкершілікті (18:6; Езк 33:8).

* 20:28 Яки: барлық рухани «отарды» бағып қорғап, Құдай Өзінің (рухани Ұлының) қанымен өз меншігіне алған қауымына бақташы болып жүргейсіңдер! (Пет1 5:2-3; Жох 21:15-17)

* 20:29 Мат 7:15; Лұқ 10:3.

* 20:32 Яки: Өзіне бағышталған меншігі болып қасиетті болған барлық адамдарымен бірге сендерге де тиесілі мұраны беруге (Евр 9:15; Еф 1:14).

* 20:34 18:3; Сал1 2:9.

* 20:35 Лұқ 14:12-14; Мат 10:8; 25:34-40; Иш 58:7-12.

* 20:38 20:25.

* 21:8 Елш 6:5; 8:5.

* 21:9 Яки: Құдайдың хабарын жеткізетін дарындары бар болатын (Лұқ 2:36; Қор1 12:8-10; 11:5; Түсіндірмені де қараңыз).

* 21:18 15:13; Ғал 1:19; 2:9; Жақ 1:1.

* 21:20 15:1; 22:3; Ғал 1:14.

* 21:23 18:18; Рул 6:13-21; Түсіндірмені де қараңыз.

* 21:25 15:20,29.

* 21:28 Яки: грекше сөйлейтін басқа ұлттық адамдарды (Жох 12:20).

* 21:29 Ғибадатхананың ішкі ауласы (яки: алаңы) яһуди дініне кірмеген басқа ұлт адамдарына тыйым салынған жер болатын.

* 21:32 Әскердің Антоний қорғаны ғибадатхананың қасында орналасқан әрі онымен баспалдақ арқылы байланысқан еді.

* 21:38 Яки: (Қанжармен қаруланған) көтерілісшіні (5:36-37; Мат 24:26).

* 21:39 9:11,30; 15:23,41; 16:37; 22:25-29.

* 21:39 Пет1 3:15; 4:15-16.

* 22:3 Немесе: Гамалиелдің аяқ жағында отырып (5:34).

* 22:4 (8:3; 9:2; 22:19-20; 26:9-11) Яки: Сол ілімді ұстанушыларды.

* 22:6 9:3; 22:11; Лұқ 2:9.

* 22:8 Яки: «Сен қудалап жүрген назареттік Иса Менмін» (9:4-5; 3:6; 26:15; Мат 2:23; 10:40; 25:40; Зәк 2:8; Қор1 12:27).

* 23:3 Балшықтан жасалған қабырғаны әктеп әдемілеп қоятыны сияқты, сол дінбасы да екі жүзді еді: сырт көзге әділ боп көрінгенмен, шындықты бағаламайтын (Мат 23:27; Жох 7:51; Леу 19:15). Пауылдың пайғамбарлық сөзі кейін бүлікшілер Ананиды өлтіргенде жүзеге асты.

* 23:5 Әскербасының бұйрығымен жедел шақырылған мәжілісте бас діни қызметкер ресми киім кимеген және арнайы орындығында отырмаған шығар. Шетелден қайтып келген Пауыл оны сондықтан танымай қалды.

* 23:5 Мыс 22:28.

* 23:6 Саддукейлер (яки садықшылдар), парызшылдар (4:1; 5:17; 15:5; 23:8; Түсіндірмені де қараңыз).

* 23:8 Лұқ 20:27.

* 23:11 Немесе: Пауылдың қасында тұрып.

* 23:16 Яки: Пауылдың әпкесінің не қарындасының баласы.

* 23:23 Яғни римдік әміршінің тұрағына (8:40; 12:19; 23:24,[33]).

* 23:31 Ежелгі Әфек (Пат1 4:1).

* 24:5 2:22; 4:10; 22:8; Мат 2:23; Жох 19:19.

* 24:14 (24:5) Яки: ілім (9:2; 22:4; 24:22).

* 24:15 Дан 12:2.

* 24:21 23:6.

* 24:26 24:2-3; Заң 16:19; Мар 6:20.

* 24:27 12:3; Мар 15:15; Жох 19:12-16.

* 25:3 9:24; 23:12-15.

* 25:9 24:27.

* 25:13 Ирод Агриппа І-нің (12:1-4,19-23) ұлы Агриппа ІІ патша Ғалилея аймағына және Переяның бір бөлігіне билік жүргізіп, Иерусалимдегі ғибадатхананың қорғаушысы да болатын.

* 25:14 24:27.

* 26:2 9:15; Лұқ 21:12-16.

* 26:10 Яки: Құдайға бағышталған сенушілердің (9:32).

* 26:13 9:3; Лұқ 2:9.

* 26:14 Немесе: Сен (көлікке ұқсап) істікке (не өкше темірге) қарсы теуіп. (Түпнұсқадағы астарлы сөз тіркесі.)

* 26:18 Немесе: Құдайға бағышталғандардың (қасиеттілердің) араларынан өз үлестерін (20:32; Қор1 1:2,30; 6:10-11; Еф 1:7,11,[14]).

* 26:23 (Қор1 15:20,23; Қол 1:18; Аян 1:5) Яки: алғашқы болып өлімнен тіріліп.

* 26:23 26:18; Лұқ 2:30-32; Иш 42:6; 49:6.

* 26:28 Немесе: Мені мәсіхші болуға (яки: мәсіхші іспетті әрекет етуге) көзімді жеткізе жаздап жатырсың.

* 27:1 Яки: Себаст (латынша Август) атындағы (Лұқ 2:1).

* 27:2 Адрамити: Азия аймағының Троадаға жақын, кеме тоқтайтын қаласы.

* 27:2 19:29; Флм 24.

* 27:6 6:9; 18:24; 28:11.

* 27:17 Сирт: солтүстік Африкадағы Либия еліне жақын орналасқан қайраңдары (яғни таяз жерлері) көп теңіз қойнауы.

* 27:24 Яки: Құдай (мінажатыңа құлақ салып) саған барлық сапарластарыңның өмірін сыйлады.

* 27:28 Яки: отыз жеті метр.

* 27:29 Яғни якорь (27:30,[40]).

* 27:34 Мат 10:30.

* 28:5 Мар 16:18,20.

* 28:6 14:11.

* 28:11 Диоскурлар: басқа ұлттық теңізшілер пір тұтқан жалған тәңірлер.

* 28:15 Рим 1:7; 15:23-24.

* 28:20 Құдай Исраил халқына Мәсіхті жіберіп, Патшалығын орнатады және қиямет күні әділдерді қайта тірілтеді деп уәде берген еді (23:6; 24:15; 26:6-8,22-23).

* 28:27 Яки: ұғынып, Маған бет бұрар еді (Иш 6:9-10).

* 28:31 1:8; 23:11.

* 1:1 Жох 7:35; Елш 2:5; 8:1; 15:21; Пет1 1:1.

* 1:2 Мат 5:11-12; Рим 5:3; Пет1 1:6.

* 1:4 Яки: ешбір игі қасиеттен мұқтаждық көрмейсіңдер (Мат 5:48; Қол 4:12; Флп 3:12-15).

* 1:5 3:17; Мат 7:7.

* 1:10 Немесе: (Құдай алдындағы) төменгі орнын мақтан тұтсын (2:5; Мат 5:3,5; 19:24; Пет1 5:6).

* 1:10 Жыр 89:4-6; 102:15-16; Мат 6:30.

* 1:11 (Лұқ 17:16-21; 16:19-25; Қор1 7:31) Немесе: бай адам да өз өмір жолында.

* 1:12 1:2-3; 5:11; Пет1 3:14; 4:14; Қор1 9:25.

* 1:14 4:1-2; Мар 7:21-22; Еф 4:22.

* 1:15 Яки: Құдайдан мәңгі ажыратады (Жар 2:17; 3:24; Рим 5:12).

* 1:17 Яғни күнәға азғыру емес, тек игі сыйлықтар ғана көктегі Әкемізден келеді (Мат 7:9-11; Ерм 29:11).

* 1:18 Яки: жаңа жаратылыстың алғашқы бастамасы (Рим 8:19-21; Аян 21:1-5).

* 1:19 1:26; 2:5; 3:2-6,17; Нқл 10:8,19.

* 1:20 (Мат 5:22) Яки: Діндар қызбалығы адамды Құдай алдында ақтай алмайды (Лұқ 4:28; 6:11,35-37,41-42).

* 1:23 Яки: Құдайдың сөзін (Мат 7:26; 13:3-4,[19]).

* 1:25 Яки: кім мүлтіксіз заңға (2:12; Жох 8:32; Ғал 2:4; Жыр 18:8).

* 1:25 Яки: бақытты болмақ (Құдай оған риза болады).

* 1:26 Яки: діншілмін (Елш 17:22; Қол 2:23).

* 1:26 3:2-12; Жыр 140:3.

* 1:27 Иш 1:17; 58:6-7.

* 2:1 3:17.

* 2:4 Яки: жаман пиғылмен адамдардың құндылығын белгілейсіңдер (1:9-11,27; 2:8-9; 4:11; Жох 7:24).

* 2:7 (Елш 11:26) Яки: Сендер бағышталған Иеміз Мәсіхтің сыйлы есімін.

* 2:7 Жыр 72:7-9; Мат 12:24.

* 2:8 Яки: берілген «патша заңы» (Мат 5:43-48; 7:9-12).

* 2:8 Немесе: басқаларды, яки өмір жолыңда Құдай өзіңе кездестірген адамдарды (Леу 19:18; Лұқ 10:27-29,36-37).

* 2:11 Мыс 20:13-14; Заң 5:17-18.

* 2:12 Немесе: өз өсиеті (Жох 8:36; 13:34-35).

* 2:13 Нқл 21:13; Мат 5:7; 18:32-35; Лұқ 6:37-38.

* 2:14 1:22-23; 2:26; Мат 5:20; 7:21,26-27; Еф 2:8-10.

* 2:16 Мат 25:44-45; Жох1 3:17-18.

* 2:17 2:20,26; Ғал 5:6.

* 2:18 Мат 7:16-17; Ғал 5:6; Евр 11:33.

* 2:19 Заң 6:4; Мар 12:29.

* 2:19 Мар 1:24; 5:7; Пет2 2:4; Аян 20:1-3.

* 2:21 Жар 22:2,9-13,15-18; 15:6.

* 2:23 Жар 15:6; 18:17-19; Шеж2 20:7; Иш 41:8.

* 2:24 Яғни сол сенімі арқылы істегендері (2:18; Мат 25:31-46).

* 2:25 Еш 2:4-6,15; Евр 11:31.

* 2:26 Яки: игі істерге бастамайтын (2:17).

* 3:1 Қор1 3:12-17; Қор2 5:10.

* 3:4 Яки: кішкентай штурвалымен.

* 3:6 Немесе: әділетсіздік әлемі (Мар 7:20-23).

* 3:6 Мат 5:22; Жох 8:44.

* 3:7 Жар 1:28; 2:19; 9:2; Жыр 8:4-8.

* 3:9 Жар 1:27.

* 3:10 Пет1 3:9; Рим 12:14.

* 3:12 Немесе: інжір (Мат 7:16; Лұқ 6:44).

* 3:15 Яһд 1:19; Тім1 4:1; Қор2 1:12.

* 3:18 Нқл 11:18,30; Иш 22:17; Ош 10:12; Мат 5:9; Флп 1:11.

* 4:1 1:14; 4:3; Тит 3:3.

* 4:2 5:5-6; Мат 5:21-22; Жох1 3:15.

* 4:5 (Мыс 20:5; 34:14; Қор1 6:19; Ош 2:19-21; Қор2 11:2; Еф 5:26-27) Немесе: Құдай бізге (өмір беретін) рухты қондырғандықтан (Жар 2:7) оның тек Өзіне ғана бағышталуын аңсайды. Яки: Бойымызды мекендейтін рух басқаларды қызғаныштан көре алмайды (Уағ 4:4; Елш 7:9; Рим 1:29).

* 4:6 Пет1 5:5; Нқл 3:34.

* 4:7 Мат 4:3-11; Пет1 5:8-9; Еф 4:27; 6:11-12.

* 4:11 2:8,12; Мат 7:1-5; Рим 14:4; Жох 15:12-13.

* 4:12 Яки: Таурат заңын (Мыс 20:1-17; Мат 5:21-48; 25:31-46; Аян 19:11-12).

* 4:14 5:1; Нқл 27:1; Лұқ 12:18-20.

* 4:14 Әйүп 7:7; Жыр 38:5-6; 101:4; 143:4.

* 4:16 Яки: мақтанушылық.

* 4:17 Лұқ 12:47; Жох 9:41; Пет2 2:21.

* 5:3 Сол замандағы алтын мен күміс таза болмай, басқа металдармен араласқан еді. Байлар сондай ыдыстарды көптеп жинаған соң, оларды тот басатын (Мат 6:19-20).

* 5:3 Яки: Осы заманның ақыры жетіп қалған болса да (5:7,9; Елш 2:17; Пет2 3:10-14).

* 5:4 Леу 19:13; Мал 3:5.

* 5:6 4:2; Мат 23:35; Елш 7:51-52.

* 5:11 Әйүп 1:21-22; 42:10,12-17.

* 5:12 Мат 5:34-37.

* 5:14 Май жағу рәсімі бұл жерде Киелі Рухтың құдіретінің сыртқы белгісі іспетті (Мар 6:13; 16:18; Түсіндірмені де қараңыз).

* 5:14 Яки: оның үстінен дұға етіп сиынсын (Мыс 17:10-13; Мат 19:13-15; Мар 5:23; 6:5; 16:18).

* 5:18 Пат3 17:1; 18:1-2,41-45.

* 5:20 Рим 6:20-23; Еф 2:1-5.

* 1:1 (Сенушінің шынайы отаны көкте: 1:17; 2:11; Флп 3:20; Евр 13:14.) Немесе: басқа елден кірме ретінде көшіп келген.

* 1:1 Осы аймақтар бүгінгі Түркиядағы Анадолуда орналасқан еді (Елш 2:9-10; 16:6-7; 18:2,23; 19:10; Ғал 1:2).

* 1:2 Рим 8:29-30.

* 1:3 1:23; Жох 1:12-13; 3:5; Жақ 1:18; Тит 3:5.

* 1:3 Яғни (жүрегімізді тірілтетін) сөнбес үмітке кенелтті (1:13,21; Рим 5:4-5; 15:13; Тит 2:13).

* 1:4 Яки: көкте сақтаулы (5:4; Мат 5:12; Жох 14:2-3; Рим 8:17; Тім2 4:8).

* 1:7 4:12; Әйүп 23:10; Жыр 65:10-12; Нқл 17:3.

* 1:7 Зәк 13:9; Жақ 1:3-4,12; Рим 5:3-4.

* 1:7 1:13; 4:13; Лұқ 17:30; Қор2 4:17.

* 1:9 Жақ 1:21; Рим 6:22.

* 1:11 Иш 53:1-10; Дан 9:24-26; 2:44; 7:13-14; Жыр 21:2-31; 68:2-22,31-33.

* 1:12 Дан 12:1-4,9-10.

* 1:14 4:2-3; Рим 12:2.

* 1:15 Қор2 7:1.

* 1:16 (Леу 11:44-45; 19:2; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз.) Яки: Қасиетті болыңдар, себебі Мен қасиеттімін!

* 1:17 Мат 6:9; Лұқ 11:2; Рим 8:15.

* 1:18 1:7; Қор1 6:20; 7:23; Ғал 1:4.

* 1:19 Бұрын адамдар күнәларының құнын өтеу үшін әрдайым мүлтіксіз малдарды құрбандыққа шалуға тиісті болды. Ал енді Мәсіх Құдайға бағышталған мінсіз де мүлтіксіз «Тоқты» ретінде бір-ақ рет өмірін құрбан етті және мұнысы мәңгілік жеткілікті (Мыс 12:3-7,12; Жох 1:29; Евр 9:12-15).

* 1:21 1:3; Рим 4:24; 10:9; Тім1 3:16; Евр 2:9.

* 1:23 Яки: мәңгілік Ізгі хабарын.

* 1:23 1:3.

* 1:25 1:23; Иш 40:6-8; Жыр 118:89.

* 2:1 Яки: барлық қара ниеттеріңнен арылып, бұдан былай алдаушылық, екіжүзділік, қызғаныш және қаралаудың қай түрінен де аулақ жүріңдер!

* 2:3 Немесе: «Иеміздің қандай ізгі екендігінің дәмін» татып көрдіңдер (Жыр 33:9).

* 2:4 1:7; Жыр 117:22-23; Иш 42:1.

* 2:5 Яки: Мәсіхке бола Құдай қабылдайтын рухани құрбандықтарды ұсынушы қасиетті діни қызметкерсіңдер (2:9; Мыс 19:6,22; Иш 61:6; Евр 13:15-16; Флп 4:18; Рим 12:1; 15:16; Аян 7:15).

* 2:6 (Иш 28:16; Қор1 3:11) Сион: ежелгі Иерусалимдегі киелі үй және патша сарайы орналасқан төбе.

* 2:7 Яки: Адамдар керегі жоқ деп бас тартқан Исаны Құдай Әлемнің Әміршісі болуға тағайындады (Жыр 117:22; Пет2 2:1).

* 2:7 Иш 8:14.

* 2:9 2:5; Мыс 19:6; Заң 7:6; 14:2; Иш 43:20-21; Тит 2:14.

* 2:10 Ош 1:9-10; 2:23; Рим 9:23-26; Еф 2:12-16; 3:6.

* 2:12 Немесе: Тәңір оларға рақымшылық көрсетіп, құтқаруға келген күні (Тім1 2:3-6; Жох 3:16-18).

* 2:12 Флп 2:10-11.

* 2:13 (Рим 13:1-5) Яки: адамзат қоғамындағы әрбір билік иесіне.

* 2:18 Еф 6:5-7.

* 2:19 3:14,16-17; Мат 5:10-12; Рим 13:5.

* 2:21 3:9,18; 4:1; Мат 16:24.

* 2:22 Иш 53:9; Жох1 3:5.

* 2:23 Яғни көктегі Әкесіне (Жох 8:16-18,26-29,[50]).

* 2:24 Яғни кінәсі мен жазасын өз мойнына алып көтеріп тұрды (Иш 53:4,11; Евр 9:28).

* 2:24 Иш 53:5; Жақ 5:16; Евр 12:13.

* 2:25 Немесе: жандарыңның «Бағушысы» әрі Жетелеушісіне (Иеміз Мәсіхке) (Иш 24:5,23; Жох 10:11).

* 3:1 Яки: күйеулеріңнің жетекшілігін мойындаңдар (Еф 5:22).

* 3:4 Яки: рухтарыңның.

* 3:6 Жар 18:12.

* 3:6 Немесе: Егер сендер дұрысын істеп, қорыққаннан қысылып қарсы шықпасаңдар.

* 3:12 Яки: жамандық жасайтындарға Тәңір Ие әбден теріс қарайды (Жыр 33:13-17).

* 3:14 Яки: Құдай сендерге риза болады (2:19-20; Мат 5:10-12).

* 3:14 (Иш 8:12) Немесе: «Олар қорыққан нәрселерден қорықпаңдар не қаймықпаңдар!»

* 3:15 1:3-4; 3:2; Елш 1:8; Евр 6:18-19.

* 3:18 Яки: Киелі Рухтың құдіретімен қайта тірілді (Қор1 15:42-45; Лұқ 23:46; Рим 8:11).

* 3:19 Немесе: Ол ежелде Киелі Рухпен (Нұх пайғамбар арқылы) адамдарға барып, уағыз айтқан болатын. Олардың жандары қазір о дүниеде қамауда.

* 3:21 (Рим 6:1-13; Мар 16:15-16; Елш 2:41; 8:32-37; Жыр 50:12) Немесе: жуып тазартуды емес, таза ар-ұжданмен Құдайға бағышталу жайында берген уәдемізді.

* 4:1 (2:21; Рим 6:7; Еф 6:13-14) Немесе: Себебі Мәсіхтің шеккен азабына ортақтас болған сенуші бұдан былай күнә жасамауға шешім қабылдады.

* 4:6 (Евр 9:27) Немесе: Ізгі хабардың өлілерге де уағыздалғандығының себебі — олар әрбір адам сияқты тәндік болмыстарында сотталып, өлді.

* 4:6 4:1-2; Жох 5:25-26; Ғал 2:20.

* 4:8 Немесе: жауып тастайды (Мат 18:21-22; Жақ 5:20; Қор1 13:5,[7]).

* 4:10 Яки: Киелі Рухтан қабылдаған дарындарыңмен (Қор1 11:1,4-5; 12:28; 14:1) бір-біріңе адал басқарушы іспетті (Мат 24:45) қызмет етіңдер.

* 4:12 Яки: өздеріңнің алтынның отпен сыналып, тазартылғанындай азап шеккендеріңді (1:6-7).

* 4:13 1:7.

* 4:14 (2:12; 3:16; Мат 5:1; Елш 5:41; Қор2 4:10-11,[16]) Немесе: сендерге қонады. (Құдайдың Рухы олар арқылы қорланғанмен, сендер арқылы мадақталады.)

* 4:16 Яғни Мәсіхтің жолымен жүруші (Елш 11:26; 26:28).

* 4:16 Яки: Мәсіхтің атынан соған төзіп Құдайды мадақтаңдар.

* 4:18 Яки: құдайсыздармен, күнәкарлармен не болмақ?! (Нқл 11:31)

* 5:2 Жох 21:15-17; Елш 20:28.

* 5:4 1:4; Дан 12:3; Жақ 1:12.

* 5:5 Яки: үлкендерге.

* 5:5 Нқл 3:34; Жақ 4:6.

* 5:7 (Жыр 54:23; Мат 6:25) Яки: Тәңір Иеге арт бар уайымыңды, Ол сені қолдап, ойлайды қамыңды!

* 5:8 1:13; Мат 24:42.

* 5:8 Әйүп 1:7; 2:2; Мат 4:1; Жох 8:44; Еф 4:27; 6:11; Жақ 4:7; Тім2 4:17.

* 5:12 Немесе: Силуаносқа. (Сыйлас атының латынша түрі: Елш 15:22,40-41; 16:19; Сал1 1:1; 2-хат 1:1; Қор2 1:19.)

* 5:12 Яки: өздерің қабылдап келгендеріңдей.

* 5:13 Осында Бабыл (яки: Вавилон) Рим қаласының жанама аты ретінде қолданылған болуы ықтимал (Аян 17:9-10).

* 5:13 Марқа Петір елшінің көмегімен Құдай жолына түскен болар (Елш 12:12; Флм 10; Марқа жазған Ізгі хабардағы Жазба туралы мәліметті де қараңыз).

* 5:14 Немесе: Сүйіспеншіліктің сүйісімен.

* 1:1 Яғни Мәсіхті көздерімен көрген елшілерге (1:16-17).

* 1:3 Яки: арқылы мәңгілік өмірді иемденіп, Өзіне бағышталып жүруге.

* 1:5 (Нқл 1:4; 2:11; 3:21; 5:2) Яки: ал игілік көрсеткенде парасаттылық та (естілік те) танытыңдар.

* 1:6 Немесе: Тәңір Иеге және адамдарға ұнайтындай өмір сүру (1:3).

* 1:8 1:2-3.

* 1:10 Яки: таңдап алғанын (өмірлеріңде сол қасиеттерді жетілдіріп) баянды етуге (Пет1 1:2; Жақ 2:17-18; Флп 2:12-13; Жох 15:5-10,[16]).

* 1:11 Евр 10:19-25; Аян 2:7; 22:14.

* 1:13 Яғни көзімнің тірісінде соларды естеріңе түсіріп, үміттеріңді жандандырып отыруды (1:12,14; 3:1; Қор2 5:1,[4]).

* 1:16 Мат 17:5; Мар 9:7; Лұқ 9:35.

* 1:17 Яки: Сол кезде Құдай Әке нұрға бөленген, салтанатты бұлттан (Мат 17:5).

* 1:19 Жыр 118:105.

* 1:20 Немесе: ешқайсысының да ешкімнің өз бетінше ұғындыруына болмайтынын (Жох 14:26; 16:12; Жох1 2:20,[27]).

* 2:4 (Аян 20:1-3) Яки: тұңғиық тозақтың (жаһаннамның).

* 2:5 Жар 6:5-10; 7:1; 8:15-16.

* 2:6 Жар 19:24-25,28.

* 2:7 (Жар 19:7-8,16,22,29; 13:13) Лут — Лут пайғамбар немесе Лот деп те аталады.

* 2:8 Жыр 118:139,158.

* 2:9 Қор1 10:13; Мат 6:13.

* 2:10 Яһд 1:4,6-8,10,16.

* 2:10 2:1,12.

* 2:11 Яһд 1:9.

* 2:12 Яһд 1:10.

* 2:13 (Сал1 5:7) Яки: ұзақты күн.

* 2:13 Яһд 1:12.

* 2:15 Яки: Босор (Беғор) ұлы Балағам өзінің исраилдіктерді қарғап, әділетсіздік жасауы үшін алатын сыйын аңсады (Рул 22:4-20; Яһд 1:11).

* 2:17 Немесе: қара түнегі мәңгілікке дайын тұр (Яһд 1:6,[13]).

* 2:18 1:4; 2:20; Елш 2:40.

* 2:19 2:20; Жох 8:34; Рим 6:12,16,19; Тит 3:3.

* 2:20 Мат 12:45; Лұқ 11:26.

* 2:21 Езк 18:24; Жақ 4:17; Евр 6:4-6; 10:26-31.

* 2:22 Нқл 26:11.

* 3:2 Яки: Құдайдың қасиетті пайғамбарлары (1:19-21; Лұқ 1:70; 24:47; Елш 3:18,24-26).

* 3:2 2:21; 3:15; Яһд 1:17.

* 3:3 Немесе: соңғы күндері (яғни Мәсіхтің қайта оралуына дейінгі аралықта).

* 3:4 Яки: Қауымдардың алғашқы жетекшілері (Евр 13:7).

* 3:4 3:8-9; Евр 10:35-39; 12:25-29; Сал1 5:1-11; Мат 24:48-51; Лұқ 21:25-28,33-36.

* 3:5 Яки: Құдайдың сөзімен (Жар 1:1-2; 6-10).

* 3:8 (Жыр 89:5) Яғни Құдай Өзі жаратқан уақытқа тәуелді емес. Ол жоспарларын Өзі белгілеген кезде орындайды (Абқ 2:3; Мар 1:15; Рим 5:6; Ғал 4:4).

* 3:10 Немесе: қатты гүрілмен (3:7,[12]).

* 3:10 Немесе: бәрінің күнәкарлығы әшкереленіп, сотталатын болады (Мат 24:35; 25:32; Евр 12:26-29; Аян 21:1).

* 3:12 Елш 3:19-20; Мат 6:10; Яһд 1:11.

* 3:13 Иш 65:17; 66:22; Аян 21:1,5.

* 3:15 3:9.

* 3:15 3:2; Еф 3:3.

* 3:16 Яки: Киелі кітаптың (Таурат, Забур, Пайғамбарлар жазбаларындағы) басқа жазбаларын (Мат 22:29; 26:54; Лұқ 24:27,44; Жох 5:39; Елш 17:2,11; Рим 1:2).

* 3:18 Яки: Иеміз әрі Құтқарушымыз Иса Мәсіх қазір де, қиямет күні де салтанатты ұлылыққа, даңқ пен құрметке ие болады!

* 1:1 Яки: Жаратылыстан бұрын (Жар 1:1; Жох 1:1).

* 1:1 Немесе: Оны қолмен ұстап көрдік (Жох 20:27).

* 1:2 Жох 1:1-2,14; Лұқ 1:35; 2:7-11; Флп 2:5-8.

* 1:6 2:4,11; Жох 3:19-21; 8:12; Еф 5:8-11.

* 2:1 Яки: Әкенің алдында біз үшін өтініш жасаушымыз (яки ара түсушіміз) бар, Ол — әділ Иса Мәсіх (Иш 53:12).

* 2:2 Яки: құрбан етіп, Құдайдың әділ қаһарын өз басына алды да (4:10; Жох 3:16; Рим 3:25).

* 2:8 Сол сияқты, сендер де күнәлі іс-әрекеттеріңді доғарып, енді таза өмір кешудесіңдер (Рим 13:12-14; Еф 5:8-10).

* 2:13 Яки: Рухани өмірлерінде жетіліп, мол тәжірибеге ие болғандар.

* 2:15 2:16-17; Жох 15:18-19; Жақ 4:4.

* 2:16 Яки: өзінің мал-мүлкі мен жетістіктеріне мақтанып кеуде керуі (Жақ 4:4-7).

* 2:17 Мат 12:50; 25:34,40; Жох 3:16,21.

* 2:18 Немесе: осы заманның аяғы (яки соңғы күндері).

* 2:18 Яки: жалған «мәсіх». (Бұл мықты билеуші жер тұрғындарының көпшілігін азғыратын болады: Сал2 2:3-10.)

* 2:20 Немесе: Киелі Құдай сендерді май жағу рәсімінен өткізді және сендер шындықты (яки: шынайы ілімді) білесіңдер. (Май жағу рәсімі осында Киелі Рухтың сенушіні кенелтуін астарлап білдіреді: 2:27; Иш 61:1; Лұқ 3:21; 4:18; Жох 15:26; 16:13; Елш 10:38; Қор2 1:22. Түсіндірмені де қараңыз.)

* 2:23 4:15; 5:1; Жох 14:7,9-10.

* 2:27 2:20; Жох 14:26; 15:26; Қор2 1:21-22.

* 2:27 Немесе: Киелі Рухтың үйреткені бойынша Онымен байланыста бола беріңдер (Жох 14:23,26; 15:4-5,[16]).

* 2:29 Яки: Құдайдың рухани өмірін қабылдағанын (Жох 1:13; 3:5; Пет1 1:3).

* 3:1 2:29; 3:2,9-10; 5:19; Жох 1:12; 3:5,15; Еф 2:1,4-5,8-9.

* 3:6 3:9-10; 5:18; 1:8-2:2.

* 3:8 Немесе: шайтанның адамы (құлы). (Оның өмірінен шайтанның жаман қасиеттері көрінеді: 3:10; Жох 8:44.)

* 3:8 3:5; Жар 3:15; Жох 12:31; 16:11; Қол 2:15; Евр 2:14-15.

* 3:9 Немесе: Құдайдың «тұқымы» (яғни рухани өмірі мен қасиеттері) (Пет1 1:23).

* 3:12 Жар 4:6-8; Евр 11:4.

* 3:15 Яки: Адамның өзгені жек көруі Құдай алдында кісі өлтірумен бірдей (Мат 5:21-22).

* 3:20 Яки: егер біз ар-ұжданымызда кінәлі сезінсек те (Евр 9:14; 10:22; Рим 5:1-2; 8:1-2; Түсіндірмедегі «Ар-ұжданды» да қараңыз).

* 3:23 Немесе: Иса Мәсіхтің атына (яки атағына) (Лұқ 24:47; Флп 2:8-11; Жох 3:16).

* 4:1 Яки: Өйткені Құдайдан хабар жеткізушімін деп жалған сөйлеушілер жер жүзіне көптеп тарады (Мат 7:15; 24:11; Сал1 5:19-21).

* 4:2 2:23; 1:1-2; Жох 1:14.

* 4:3 2:18,22; Жох2 7.

* 4:7 3:11; 2:4-5. Жох 1:12-13.

* 4:8 Яғни сүйіспеншілік — Құдайдың басты қасиеттерінің бірі, Ол — шынайы сүйіспеншіліктің бастауы (4:10,16; Жох 3:16; Қор2 13:11).

* 4:9 Яки: Өзінің жалғыз Ұлын. (Түсіндірмедегі «Құдайдың (рухани) Ұлын» қараңыз.)

* 4:10 2:2.

* 4:13 3:24; Жох 14:26; Рим 8:9-10,13-15.

* 4:16 4:8.

* 4:17 Жох 3:16-18.

* 5:6 Немесе: Сумен және қанмен келген — Бұл, Иса Мәсіх (Лұқ 2:10-11; 3:21; 23:46; 24:46).

* 5:8 Немесе: Көкте Үшеу куәлік береді: Әке, Сөз және Киелі Рух. Осы Үшеуі бірлікте. Жерде де Үшеу куәлік береді: Рух, су және қан; Үшеуінің куәлігі бір жайт туралы (2:26-27; Жох 1:32-34; 14:23-26).

* 5:12 Жох 3:16; 15:4-5.

* 5:16 Яки: кешіруге болатын күнә (Жақ 5:15).

* 5:16 Яки: тәндік өлімге апаратын күнә (Елш 5:1-11; Қор1 11:30; Жақ 5:14-16). Немесе: мәңгілік өлімге апаратын күнә. (Мысалы, біле тұра Құдайдың ісіне қарсы шығып, тіл тигізе беру: Мар 3:28-30; Евр 6:4-9; 10:26.)

* 5:18 Немесе: Құдайдың рухани баласы сақтанып жүргендіктен (Сал1 5:22; Сал2 3:3-5; Жох 10:27-29).

* 5:21 Яки: Балаларым, өз өмірлеріңде Құдайдың орнын басқысы келетін кез келген нәрселерден сақтанып жүріңдер! (Қор1 10:14; Қол 3:5)

* 1:1 Немесе: Қауымға және оның мүшелеріне жетекшіден. (Сенушілер сол заманда қуғын көргендіктен кейде бүркеншік аттар қолданатын: Пет1 5:13; Аян 18:10.)

* 1:3 Немесе: сендерге сыйлай берсін.

* 1:4 Немесе: Қауым мүшелерінің.

* 1:6 Жох 13:34-35; 15:12; Жох1 3:11; 4:7,11.

* 1:8 Мат 10:40-42; Лұқ 18:29-30; 19:16-19; Қор1 1:8,12-14; Евр 10:35.

* 1:10 Рим 16:17; Сал2 3:6,14; Тит 3:10.

* 1:13 Немесе: Құдай тағайындаған әпкеңнің (сіңліңнің) балалары. Яки: Ағайындас қауымның мүшелері. (Бұл Жоханның өзі жетекші болған қауым шығар.)

* 1:1 Немесе: Қауым жетекшісінен.

* 1:7 Немесе: Мәсіхтің аты үшін.

* 1:12 Немесе: Оған шындықтың өзі де куә.

* 1:1 Мат 13:55; Елш 12:17; 15:13; Ғал 1:19; Жақ 1:1; осы жазба туралы мәліметті де қараңыз.

* 1:3 Яки: Құдайдың Өзіне бағыштаған (қасиетті) адамдарына (1:1; Еф 1:1; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 1:4 Яки: Құдайға ұнамайтындар (1:15; Пет2 2:5).

* 1:4 Немесе: Әлемнің бірден-бір Әміршісі әрі Жаратқан Иеміз (Лұқ 2:29; Елш 4:24; Флп 2:10-11).

* 1:5 Мыс 12:51; 14:11-12; Рул 14:1-4,20-30.

* 1:6 Әйүп 4:18; 15:15; Жох 8:44.

* 1:7 Жар 19:4-5,24-25.

* 1:7 1:15; Мат 25:41; Пет2 3:7; Сал2 1:8-9.

* 1:10 Пет2 2:12.

* 1:11 Қабыл туған інісі Әбілді өзімшілдік пен қызғаныштан өлтірді (Жар 4:1-12).

* 1:11 Пет2 2:15-16; Рул 22:4-20.

* 1:11 Рул 16:1-35.

* 1:12 Алғашқы қауымдар бауырластық сүйіспеншілікті танытатын достық дастарқандарын Иеміздің құрбандығын еске алатын аспен бірге өткізетін (Елш 2:46).

* 1:12 Немесе: тойынып алып, көзге көрінбей, су астында тұрған құздар сияқты өте қауіпті болады.

* 1:13 1:6; Пет2 2:17.

* 1:14 Немесе: Адам атаның туажаты (Адам атадан бастағандағы жетінші буын). Енох: Жар 5:18. (Ол Ыдырыс пайғамбар деп те аталады.)

* 1:18 Пет2 3:3; Елш 20:29; Тім2 3:1-5; 4:3.

* 1:20 Яки: Киелі Рухқа кенеліп дұға етіңдер.

* 1:23 Немесе: Ал басқалар болса, жамандық атаулыдан шошына сақтанып, олардың қателіктерін әшкерелеңдер.

* 1:1 Яки: жариялауға таңдап алды (Елш 13:2).

* 1:3 Бұл атақ табиғи туу арқылы пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасындағы ерекше рухани байланысты бейнелейді (Иш 7:14; 9:6-7; Лұқ 1:30-35; 2:9-11; Жох 1:3,14; Қол 1:15-16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз).

* 1:4 Немесе: Ал Киелі Рух (яки қасиеттілік Рухы) Мәсіхтің қайта тірілуі арқылы Оның Құдайдың (рухани) Ұлы екенін зор құдіретпен дәлелдеді.

* 1:7 Яки: Оның Өзіне бағыштап, қасиетті адамдары (8:27,28-30; Қор1 1:2; Түсіндірмедегі «Қасиеттіні» де қараңыз).

* 1:8 Яки: бүкіл әлемде жарияланғандықтан (16:19).

* 1:14 Яки: Эллиндіктер. (Сол заманғы грек тілі мен философиясын ұстанушылар.)

* 1:17 Немесе: Себебі Құдайдың әділдігі мынадан аян: ол сеніммен басталып, одан да зор сенімге жеткізеді.

* 1:17 Немесе: «Әділ адам сенімі арқылы (яғни Маған сеніп) шынайы өмір сүреді» (Абқ 2:4).

* 1:25 Немесе: жалғандыққа сеніп келеді.

* 1:27 Яки: бұл адасудың (Леу 18:22; 20:13; Қор1 6:9).

* 1:29 Немесе: әділетсіздік, азғындық, (айлакерлік,) дүниеқорлық.

* 1:31 Немесе: сүйіспеншіліксіз (ымырасыз).

* 1:32 Мұндағы «өлім» сөзі тәндік ажалды, «рухани өлімді» (яғни Құдайдың қасынан аластатылуды) және тозақтағы мәңгілік азапты да қамтиды (Иш 59:2; Аян 20:11-15).

* 2:6 Жыр 61:13; Нқл 24:12.

* 2:9 Мыс 19:5-6.

* 2:10 2:7; 8:6; Жыр 8:5-6; Рул 6:26.

* 2:12 Яки: күнә жасағандар сол заң қолданылмай-ақ рухани өлімге ұшырайды (демек Құдайдан мәңгі ажырайды) (1:32; 6:23; Жох 3:16-18).

* 2:13 Мат 7:21; Жақ 1:22-23,25.

* 2:14 Немесе: өз табиғатынан заңды істер істегенде, олар Таурат заңдары болмағанмен, өздеріне-өздері заң (1:19-20,32; 2:15,[27]).

* 2:15 Яки: олардың жақсылықты жамандықтан ажырата білу түйсіктері әрі қабілеттері (Жох 8:9; Түсіндірмедегі «Ар-ұжданды» да қараңыз).

* 2:16 3:6; 14:10; Елш 10:42; 17:31.

* 2:17 Яғни Құдай таңдап алған халықтың өкілі (2:9; Мыс 19:5-6).

* 2:22 Немесе: алайда ғибадатханаларын тонап, өзіңді былғағаның не?

* 2:24 Иш 52:5; Езк 36:22.

* 2:25 4:11-12; Жар 17:11.

* 2:27 Немесе: сендердің жамандықтарыңды әшкерелейді (Мат 12:41-42).

* 2:27 Демек, тәні сүндеттелмеген кісілер Таурат заңының талаптарын орындап жүрсе, олар сені айыптайтын болады. Себебі сен Таурат заңының жазбасын әрі сүндет рәсімін сақтай тұра Таураттың талаптарын бұзасың (Мат 12:41-42).

* 2:28-29 7:16; Қор2 3:6; Заң 30:6.

* 3:4 Жыр 50:6.

* 3:5 Яғни яһудилерге.

* 3:12 Жыр 13:2-3; 52:3-4; Уағ 7:20.

* 3:13 Немесе: Айтқандары ашық көрдің иісіндей жаман.

* 3:17 Жыр 5:10; 139:4; 9:28; Иш 59:7,8.

* 3:18 (Жыр 35:2) Немесе: Оларда Құдайдан қорқып, Оны терең қастерлеу деген атымен жоқ.

* 3:19 Яғни яһудилер (Исраил халқы) және оларға қосылып Таурат заңына мойынсұнған басқа ұлттық адамдар үшін.

* 3:19 Яки: ешбір сылтау таппай, ақтала алмайды (2:12; 3:9).

* 3:20 Яки: Адам Құдайдың заңын неғұрлым жақсы таныса, өзінің күнәлі екенін соғұрлым терең түсінеді (5:13,20; 7:7; Ғал 2:16).

* 3:21 Жар 3:15; 15:6; Жыр 31:1-2; 102:8-12; Иш 12:2; 43:22-25; 53:4-6,11.

* 3:23 Немесе: бәрі де күнә жасағандықтан, Құдайдың оларға белгілеген ұлы қасиеттері мен армандарынан құр алақан қалды (3:4,9-20; 8:21,30; Жар 1:26-28; 3:16-18,23-24; 6:3; Жыр 8:4-8; Иш 59:2-15).

* 3:25 Яки: Құдай Өзінің қаһарын басып, күнәларды мойнына алып кететін құрбандық ретінде Мәсіхті көрсетті (Мыс 25:17; Жох1 4:10; Евр 2:17; 9:28).

* 3:26 3:24,28; 5:1,9; Жох 3:16; 6:47.

* 3:31 7:7-14,25; 13:8-10; Мат 5:17-48.

* 4:3 (Жар 15:6) Яки: оны өз алдында әділ деп есептеді.

* 4:8 Жыр 31:1,2.

* 4:9 4:3.

* 4:17 Жар 17:5.

* 4:17 Жар 1:2-3,11; Жыр 32:8-9.

* 4:18 Жар 15:5; 17:5.

* 4:22 4:3; Жар 15:6.

* 5:4 (Жақ 1:12; Флп 2:22) Яки: (сынақтан өткен) берік мінез, тәжірибе.

* 5:5 Жох 3:5; 14:16-17,21; Тит 3:4-7.

* 5:10 8:34; Евр 7:25.

* 5:12 Яғни тәндік ажал және мәңгілік рухани өлім (1:32; Жар 2:17; 3:22-24).

* 5:14 Немесе: Адам ата кейін келуге тиісті Кісінің бейнесі болды. (Адам атаның күнәсінің залалы бүкіл адамзатқа тарап кетті, осылайша Мәсіхтің құрбандығының берер шипасы да бүкіл адамзатқа арналған: Қор1 15:21-22.)

* 5:15 Құдайдың Мәсіх арқылы берген сыйы: күнәларды кешіру, мәңгілік өмір, жан тыныштығы т.б. (3:24; 5:1; Елш 15:11; Жох 20:21-23).

* 5:17 Қор1 15:21-22,25,49,54-58; Тім2 2:12; Аян 22:5.

* 5:20 (3:20; 7:7-8; Ғал 3:19) Немесе: Ал Таурат заңы берілген соң, ол көп рет бұзылды.

* 6:2 Немесе: (Мәсіхпен бірге) өлгендіктен күнәлі құмарлыққа жоқ болдық. (Өлген адам күнә жасамайды; сол сияқты, азғырылуға ұшырағанда сенушінің күнәлі құмарлыққа берілмегені жөн: 6:10-13.)

* 6:3 Яки: Иса Мәсіхпен тығыз байланысып, шомылдыру рәсімінен өткен бәріміз рухани тұрғыдан Онымен бірге өлдік (Ғал 2:19-20).

* 6:4 Яки: Демек, шомылдыру рәсімінен өткеніміз біздің Мәсіхпен бірге рухани «өліп, жерленгенімізді» білдіреді (Қол 2:12).

* 6:4 Яғни біз де енді күнә жасай беруімізді доғарып, таза өмір сүруіміз керек (6:9; 7:6; Қор2 5:17; Еф 4:23-24).

* 6:5 Яки: Себебі біз Мәсіхпен тығыз байланысып, Оның өліміне ортақ болсақ.

* 6:10 Немесе: Мәсіх өлгенде адамзаттың күнәсі үшін біржола жанын қиды (6:2; Евр 7:27).

* 6:10 Яки: енді Ол тек Құдайдың құрметі үшін өмір сүруін жалғастырады.

* 6:14 Яки: сендер (өз күштеріңмен) Таурат заңын орындап, Құдай алдында ақталуға міндетті емессіңдер, қайта, Құдай Өзінің рақымымен сендерді күнәдан бас тартуға қуаттандырады (6:16-18; Флп 1:6; 2:13).

* 6:19 Яки: Құдайдың қарамағында (меншігінде) қасиетті өмір сүру (6:22; Евр 12:14).

* 6:21 Мұндағы «өлім» сөзі тек тәндік ажалды емес, «рухани өлімді», яғни Құдайдан ажырауды да білдіреді (7:9-11; Жар 2:17; 3:22-24; Иш 59:2; Аян 20:11-15).

* 6:22 Немесе: күнәлі құмарлықтарыңның.

* 6:23 Демек Құдайдың қасынан аластатылу (1:32).

* 7:4 6:3; Ғал 3:19-20.

* 7:5 Заң болмағанда адамдар оны бұза да алмайды (7:7-11; 4:15).

* 7:5 Яғни тәндік және рухани өлім (Құдайдан мәңгі аластатылу) (1:32; 6:21).

* 7:6 Немесе: тек заңның әріптері бойынша емес, рухтың жаңартылуымен қызмет етеміз (2:29; 8:3-4,13-14; Қор2 3:6).

* 7:7 Мыс 20:17; Заң 5:21; Рим 13:9.

* 7:8 (7:5; 4:15) Яки: Заң болмаса, күнә өлі.

* 7:10 0 Яки: Ал мен заңның өсиеттерін естіген соң күнә тіріліп, өзім (рухани тұрғыдан) өлдім. (Рухани өлім Құдайдан ажырауды білдіреді. Соның нәтижесі тәндік ажалды және тозақтағы мәңгілік азапты да қамтиды: 1:32.)

* 7:11 Пауыл өзінің де, әркімнің де басынан кешкенін айтып отыр; алғашқы адамдардың күнә жасаулары да осылай болды.

* 7:17 Немесе: Онда мен жаман нәрсені әдейі істемеймін, бойымдағы күнәға деген құмарлық оны маған істетеді.

* 7:25 6:6; 8:2,13; Тит 2:14.

* 8:2 Яки: Себебі Мәсіх Исадағы өмір Рухының заңдылығы мені күнә мен өлімнің заңдылығынан босатты.

* 8:3 Әрине, Мәсіхтің Өзі еш күнәсіз қасиетті еді (Пет1 2:22; Жох1 3:5; Қор2 5:21; Евр 4:15; 7:26).

* 8:4 Яғни Құдайдың Киелі Рухының еркіне сай (8:9).

* 8:5 Яки: Күнәлі құмарлықтарына сай өмір сүретін жан.

* 8:6 Яки: Ескі күнәкар болмыстың ниеті — Құдайдан ажырау, ал Киелі Рухтың ниеті — шынайы өмір және (Құдаймен) татулық (1:32; 5:1).

* 8:10 (5:2; 8:11; Қор2 4:11; 5:1-4) Немесе: тәндерің күнәнің кесірінен рухани өлі (әрі жақсылыққа қабілетсіз) болғанмен (7:5,14,18,[25]).

* 8:13 1:32; 7:10.

* 8:13 Немесе: іс-әрекетін «өлтірсеңдер».

* 8:15 Немесе: «Абба, Әке!» («Абба» сөзі көне арамей тілінде «әкетай» дегенді білдіреді.)

* 8:16 Яки: ішкі дүниемізге. Немесе: өз рухымызбен бірге (Қор2 1:21-22; Жох 1:12; 3:3,8,16; 16:23,27; Жох1 3:1,[10]).

* 8:17 Немесе: баласы болғандықтан, Құдайдан «еншімізді» (яки «мұрамызды») қабылдап, Мәсіхпен «еншілес» боламыз (Еф 1:11,14; 3:6).

* 8:20 Немесе: жаратылыс басқаның (яғни Адам атаның) күнәсі арқылы бекершілікке тәуелді етілді (5:12; Жар 2:17; 3:17-18).

* 8:21 Жаратылыс та бұзылып құрып кетудің құлдығынан.

* 8:23 Қор2 1:22; 5:5.

* 8:23 8:21; Қор2 5:2-4.

* 8:26 Яки: біз үшін ара түсіп (8:15-16,27,34; Жох 14:16; Еф 6:18).

* 8:27 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) сенушілер (1:7; 12:13).

* 8:28 Яки: Құдайды сүйетіндер үшін барлық жағдайлар жақсылыққа көмектеседі (8:32,35-39; 5:3-4; Қор2 4:15-17; Флп 1:19-23; Евр 12:11).

* 8:30 Яки: ақтап алғандарын Құдай, сөзсіз, салтанатты ұлылыққа бөлейтін болады (8:18,21; 9:23-26; Қор2 4:17).

* 8:32 5:8; 8:38-39; Жох 3:16; 15:13.

* 8:32 Яки: Құдайдың даңқын арттыруға қажетті нәрселердің бәрін.

* 8:34 Яки: біз үшін ара түсуде (8:27; Жох 17:20-24; Жох1 2:1-2; Евр 4:14-15; 7:25; 9:24).

* 8:36 Жыр 43:23; Жох 16:2; Қор2 4:11.

* 8:37 Жох 16:33; Қор1 15:57.

* 9:3 11:14; Елш 13:26; Мыс 32:32.

* 9:7 Жар 21:12; Евр 11:18.

* 9:9 Осылайша Құдай Ыбырайымға Өзінің уәдесін әйелі Сараның ұлы арқылы орындайтынын білдірді (Жар 18:10,14; Ғал 4:22-23,[28]).

* 9:12 Жар 25:23.

* 9:13 Мал 1:2,3.

* 9:15 Мыс 33:19.

* 9:17 Мыс 9:16.

* 9:20 Иш 29:16; 45:9; 64:8; Ерм 18:6.

* 9:21 Тім2 2:20.

* 9:26 (Ош 2:1,23; 1:10) «Сүйіктім»: яки «Рақымкөрген».

* 9:28 Иш 10:22-23.

* 9:29 Иш 1:9.

* 9:33 Немесе: Сион тауында. (Мәсіхтің шыққан тегі — Дәуіт патшаның сарайы ежелде Иерусалим қаласындағы Сион тауында салынған еді: Пат2 5:7,9,11.)

* 9:33 10:11; Иш 8:14; 28:16.

* 10:4 Яки: Мәсіх Таурат заңын орындап, оны мақсатына жеткізді (7:1-4; Ғал 3:24; Мат 5:17-20).

* 10:5 (Леу 18:5; Езк 20:11) Демек, сондай адам Құдайдың зор жарылқауымен өмір сүреді.

* 10:7 Енді мұны істеудің қажеті жоқ, себебі Мәсіх бізді құтқару үшін көктен түсіп, жанын құрбан еткеннен кейін өлімнен қайта тірілді.

* 10:8 Заң 30:12-14; Пет1 1:23-25.

* 10:11 9:33; Иш 28:16.

* 10:13 Жое 2:32.

* 10:15 Иш 52:7.

* 10:16 Иш 53:1.

* 10:17 Немесе: Құдай сөзін (Ізгі хабарды).

* 10:18 Жыр 18:5. (Адамдар аспанға қарап Жаратушының құдіретін көре алады. Сол сияқты, уағыздаушылар Ізгі хабарды шартарапқа таратқандықтан, ол яһудилердің бәріне дерлік жетті.)

* 10:19 (Заң 32:21) Яғни бұған дейін Құдайға мойынсұнбаған және Онымен қасиетті Келісімі болмаған халықтардың адамдары Исраил менсінбеген рақымды қабылдайды.

* 10:21 Иш 65:1-2.

* 11:4 Пат3 19:10,14,18.

* 11:5 9:27.

* 11:6 Яки: игі істері (3:27-28; Еф 2:7-9; Тит 3:5).

* 11:8 Яки: оларға терең ұйқыға кетіретін рухты дарытты (Иш 29:10).

* 11:8 Заң 29:4; Мат 13:13-15.

* 11:10 Жыр 68:23-24.

* 11:11 Немесе: «Ал енді, олар сүрінгенде біржола құлап түсті ме?» (Мұндағы «сүріну» — Мәсіхке сенуден бас тартып күнә жасау, ал «құлап түсу» — Құдайдан ажырап кетуді білдіреді: 11:22; Мат 26:31.)

* 11:12 (13:10) Яки: олардың толықтай құтқарылулары (11:15; Иш 12:1-6).

* 11:13 15:16-19; Елш 9:15; 13:12; 22:21.

* 11:14 10:19; 11:11.

* 11:16 Леу 23:10; Рул 15:17-21; Езк 44:30.

* 11:16 Яғни Исраилдің ата-бабалары Құдайдікі болғандықтан, олардың ұрпақтары — яһудилер де Онікі болады. Демек, Құдай берген уәдесін орындап оларды қайтадан қабылдамақ (11:28; Жар 17:17).

* 11:18 Яки: Исраил халқы сендер арқылы емес, сендер ол арқылы Құдай берген игіліктерге ие болдыңдар (4:16; Жох 4:22).

* 11:22 (11:11) Яки: сындырылып, құлап түскендерге.

* 11:25 Демек, «Құдайдың яһудилер үшін жасаған жоспарын түсінеміз, Ол бізді олардан артық көреді» деп білгішсінбеулерің (12:16).

* 11:27 Иш 59:20-21; 27:9; Ерм 31:33-34.

* 11:29 Рул 23:19; Пат1 15:29; Иш 45:23; Мал 3:6.

* 11:32 Яғни исраилдіктерге (яһудилерге) және басқа ұлттарға (3:9,22; 11:23-25; Тім1 2:4-6).

* 11:35 Иш 40:13; Әйүп 35:7; 41:3; Қор1 2:16.

* 11:36 Яки: Әлемнің бәрі де Құдайдан жаратылып, Ол арқылы сақталып, Ол үшін бар болып келеді (Жох 1:3; Қол 1:16-17; Аян 4:11).

* 12:3 Немесе: Құдай әрқайсыңа үлестірген сенімдеріңнің мөлшеріне сай.

* 12:6 Немесе: Құдайдың хабарын жеткізу дарының болса, оны сенушілердің көпшілігі сенген ілімге сай пайдалан (Қор1 12:10; 14:29).

* 12:9 Яки: Жамандықтан аулақ жүріп, жақсылықтан ажырамаңдар (Амо 5:15; Қор2 6:6; Тім1 1:5; Сал1 5:21-22).

* 12:13 Яки: Оған бағышталған (қасиетті) сенушілерге (1:7; 8:27).

* 12:16 Немесе: Бір-біріңнің қамдарыңды ойлаңдар; атақ-даңқ іздемей-ақ, қарапайым міндеттерді атқаруды қанағат тұтыңдар (12:10; 15:5).

* 12:19 Заң 32:35.

* 12:20 (Нқл 25:21-22; Лұқ 6:27-30) Яки: Бұлай еткенің — оны өз қылығына ұялтып, өкіндіргенің.

* 12:21 Пет1 3:9; Жыр 34:13-14; Жар 50:19-21; Амо 5:15.

* 13:1 Пет1 2:13-17; Дан 2:21; 4:17; Жох 19:11.

* 13:8 Яки: Ешкімге қарыздар болмаңдар.

* 13:8 13:10; Мат 7:12; 22:39-40.

* 13:9 Мыс 20:13-15,17; Заң 5:17-19,21; Леу 19:18; Мат 19:19; Рим 7:7; 13:10.

* 13:11 Яки: Мәсіхтің (қайта оралып, бізді осы күнәкар дүниедегі азап пен қасіреттен) құтқарып алатын кезі (Сал1 5:4,6,8; Еф 6:14-17).

* 13:12 Сарбаздардың қару-жарағын күндіз асынып жүргені сияқты, сенушілер де өздерін жамандыққа қарсы тұратындай етіп ұстаулары керек (Еф 5:11; 6:10-18; Сал1 5:4-5,[8]).

* 13:14 Немесе: Тәннің қамын ойлауды күнәлі құмарлыққа айналдырмаңдар! (Пет1 2:11; Ғал 5:16)

* 14:1 Яки: Сенушінің рухани еркіндігін әлі де жеткілікті түсінбеген (15:1; Ғал 5:1).

* 14:2 Көптеген яһуди сенушілері діни ережелерге сай сойылмаған етті жеуден бас тартатын.

* 14:4 Жақ 4:12.

* 14:5 Немесе: Кейбіреулер Құдайға қауым болып сиынуға бір күн басқасынан гөрі лайықтырақ деп есептейді. Әркім өзінің санасымен көз жеткізгеніне сай әрекеттенсін.

* 14:7 (8:38-39; Қор2 5:15; Ғал 2:20; Флп 1:20-22) Яки: Ешқайсымызға не өз қамымызды ғана ойлап өмір сүруге, не қиыншылықтардан қорқып өлуге шешім қабылдауға болмайды.

* 14:10 14:2,5.

* 14:10 Сол кезде Иеміздің біздің істегендерімізді құптап не құптамауын еститін боламыз: 14:12; Қор2 5:10; Қор1 3:10-15.

* 14:11 Иш 45:23-24.

* 14:14 (Мар 7:15; 18-20; Тім1 4:3-5; Тит 1:14-15) Немесе: еш нәрсе.

* 14:14 Сондықтан оның бауырластары бұл кісінің сеніміне қайшы келетін әрекетке себепші болмаулары керек (Қор1 8:4-13).

* 14:15 Немесе: бауырласыңды ренжітсе.

* 14:16 Немесе: Жақсы істерің ғайбаттанбасын! (Өздерің жақсы деп санайтын істеріңе бола бауырластарың күнә жасап, басқалардың ғайбат сөз айтуына түрткі болмасын!)

* 14:17 Немесе: нені ішіп-жеуге болатындығы туралы ережелерде.

* 14:20 14:2,14; Елш 10:15.

* 14:21 14:15,20; Қор1 8:9-12; 10:32-33.

* 14:22 Немесе: Күшті сенімің болса, ол Құдай алдында өз ішіңде болсын (14:5; Жох1 3:21).

* 14:24 Ескерту: көптеген шетел тілдеріндегі аудармаларда 24-26 аяттар 16:23-тен кейін беріледі.

* 14:25 1:2; 3:21; 15:4; Елш 8:32-35; 10:43; 26:22-23.

* 15:1 Немесе: Біз, (рухани) әлділер, әлсіздердің әлсіздіктерін көтеруге тиіспіз, өзімізді қанағаттандыруымызға болмайды (14:1; Ғал 6:2; Сал1 5:14).

* 15:3 Жыр 68:10.

* 15:4 4:23-24; Тім2 3:16.

* 15:5 12:10,16; Мат 11:28; Қор2 1:3.

* 15:6 Яки: Осылай ниеттес көңілмен (Елш 1:14; 4:24; 5:12).

* 15:9 Пат2 22:50; Жыр 17:50.

* 15:11 Заң 32:43; Жыр 116:1.

* 15:12 (Иш 11:10) Яғни Есей ұлы Дәуіт патшаның әулетінен шыққан Мәсіх дүниеге келіп, халықтарға билік құрады. Басқа ұлттық адамдар өздерінің құтқарылулары жайлы Оған үміттерін артатын болады.

* 15:16 12:1-2.

* 15:19 Бұл өлке бүгінгі Босния елін қамтыды.

* 15:21 Иш 52:15.

* 15:25 Елш 19:21; 24:17.

* 15:29 (1:10-12; 15:23,[32]) Яки: Мәсіхтің Ізгі хабарының толық жарылқауын ала келетініме.

* 15:31 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) сенушілерге (8:27).

* 16:1 Яки: Сендерге сенімдегі апамыз (не қарындасымыз) Фөбе жайлы жақсы куәлік беремін.

* 16:5 Немесе: Ахая.

* 16:7 Немесе: Юниясқа.

* 16:13 Мар 15:21.

* 16:16 Немесе: Бір-біріңді қасиетті сүйіспен сүйіп. (Сол замандарда бұл бір-бірін шынайы қадірлеп, жақсы көрудің сыртқы белгісі болатын: Пат1 10:1; 20:41; Нқл 7:13; Елш 20:37.)

* 16:17 Яки: ілімге қарсы кедергі келтірушілерден (немесе: азғырушылардан) (14:13; Лұқ 17:1).

* 16:20 Немесе: әзәзіл шайтанды табандарыңа таптататын болады. (Яғни сендерге шайтанды рухани жеңдіреді: Жар 3:15; Аян 5:9-10; 12:9-11; 20:2,10.)

* 16:23 Ескерту: көптеген шетел тілдеріндегі аудармаларда осы жерде 14-тараудың 24-26 аяттары жалғасады.

* 1:2 Немесе: Мәсіх арқылы қасиетті қылды (Рим 1:7).

* 1:2 Немесе: оларда және сендерде.

* 1:7 Сал1 1:10; 2:19; 4:16-17; Аян 1:7.

* 1:8 3:13-15.

* 1:12 Немесе: «бірақ мен Кефаның». (Кефа Шимонның арамей тіліндегі қосымша аты еді. Оның грекше аудармасы — Петір: Жох 1:42.)

* 1:13 Мәсіхтің жіктеліп бөлінуі мүмкін емес, сондықтан Оның рухани денесі — сенушілер қауымы да жіктелмеуге тиіс! (12:12; Еф 4:4)

* 1:13 Немесе: Пауылдың атына (яғни Пауылдың соңынан еріп, онымен тығыз байланыста болу үшін) (Мат 28:19; Елш 19:5).

* 1:14 Елш 18:8; Рим 16:23.

* 1:15 Немесе: Сондықтан мені өз атына өткізді деп (1:13).

* 1:19 Иш 29:14.

* 1:22 Мат 12:38-39; 16:1-4.

* 1:22 Яки: грек мәдениеті мен философияларын қабылдаған басқа халықтар (эллиндер) (Елш 11:20; 14:1; 17:18-21).

* 1:23 1:18,21,25; 2:2; Ғал 5:11.

* 1:31 Ерм 9:25.

* 2:1 Яки: Құдайдың құпия хабарын.

* 2:5 1:17; 3:6; Қор2 4:7; 6:7; 12:9.

* 2:8 Яки: ұлы Иеміз Иса Мәсіхті.

* 2:9 Иш 64:4; 65:17; Жыр 30:20; Жох 3:16; Мат 25:34; Жақ 1:12; 2:5.

* 2:10 Жох 14:26; Еф 3:3,5; Рим 11:33-36.

* 2:13 Немесе: рухани шындықты рухани тілмен білдіріп түсіндіреміз.

* 2:16 Иш 40:13; Рим 11:34.

* 2:16 Немесе: Біз жағдайларға Мәсіхтің тұрғысынан қараймыз. (Кім Оның сүйіспеншілігі мен кішіпейілділігіне кенелсе, басқалардың ой-мақсаттарын тереңірек түсіне алады.)

* 3:3 1:11-12; 3:4.

* 3:11 Пет1 2:4-7; Еф 2:20; Иш 28:16.

* 3:12 Пет1 2:5; Тім2 2:20-21.

* 3:13 1:8; Рим 14:10-12; Қор2 5:10.

* 3:15 Яһд 1:23; Амо 4:11; Зәк 3:2.

* 3:16 Қор2 6:16; Еф 2:21.

* 3:19 Әйүп 5:13.

* 3:20 Жыр 93:11.

* 3:23 Яки: сендер Мәсіхке, Мәсіх Құдайға қызмет етеді (15:23,[28]).

* 4:1 Яғни Пауыл, Аполлос және басқа елшілерге (3:5-6,[22]).

* 4:5 3:8; Қор2 10:18.

* 4:9 Жеңімпаз қолбасшылар соғыстан Римге қайтып келгенде, салтанатты шерулерінің соңында өлімге кескен тұтқындарын ойын-сауық алаңына шығарып көрсететін (Қор2 2:14-16).

* 4:13 Немесе: қаралағандарды өкініп тәубеге келуге жігерлендіреміз.

* 4:13 Жоқт 3:45.

* 4:17 Тім1 1:2; Елш 16:1-3.

* 5:1 Яки: өгей шешесімен.

* 5:2 5:5; Мат 18:17.

* 5:4 Яки: Иеміз Исаның еркіне бағынып.

* 5:5 Тім1 1:20; Мат 18:17.

* 5:6 Яки: «Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді». (Бір мүшесінің күнә жасауы не жалған ілім таратуы бүтін қауымды арамдайды: Ғал 5:9.)

* 5:7 Құтқарылу мейрамының қарсаңында Исраил халқы үйлерін ашытқы атаулыдан тазартуға тиіс болатын (Мыс 12:3-8; 13:3-7; Түсіндірмедегі «Құтқарылу мейрамын» да қараңыз).

* 5:7 6:11; Қор2 5:17.

* 5:13 5:5,7; Заң 13:5; 17:7; 21:21; 22:21-22,24; Мат 18:17.

* 6:1 6:5; Мат 18:15-17.

* 6:2 Яғни Мәсіх қайта оралғаннан кейін (Аян 5:10).

* 6:4 6:1,6; Елш 6:1-3,5.

* 6:7 Мат 5:39-41.

* 6:10 Ғал 5:21; Еф 5:5.

* 6:11 Яғни Құдайға бағышталған халқы (1:30; Еф 5:26; Елш 2:38; 22:16).

* 6:13 Қорынттық сенушілердің бірқатары дененің барлық құмарлықтарын еркін қанағаттандыруға болады деген жалған ілімді ұстанатын (6:15).

* 6:14 (15:20,23; Жох 6:39-40; 11:25-26; Флп 3:21) Сондықтан да денелеріңе қалай әрекет етулеріңнің үлкен маңызы бар (6:15,18-20).

* 6:16 Жар 2:24.

* 6:17 Жох 17:21; Ғал 2:20.

* 6:20 7:23; Пет1 1:18-19; Рим 5:1; Флп 1:20.

* 7:2 Немесе: азғындық кеңінен таралғандықтан (6:9-11).

* 7:5 Немесе: біраз уақыт ораза ұстап Құдайға сиынуға.

* 7:10 Мат 19:4-6; Мар 10:6-9.

* 7:12 Демек: Осында Пауыл Иеміз Мәсіхтің арнайы бұйрығымен емес, Оның Киелі Рухының өзін жетелеуімен нұсқау береді (7:6,25,[40]).

* 7:18 Сол заманда адамдар сүндеттеу рәсімі арқылы яһуди дініне кіріп, Исраил халқына қосылатын (Жар 17:11; Елш 15:5).

* 7:21 Немесе: екеуінің дұрысын пайдалан. (Сол заманда кейбір басыбайлылардың жағдайы кедей еріктілердікінен гөрі жақсырақ болатын.)

* 7:22 Немесе: «Иеміз күнәнің құлдығынан босатқан адам».

* 7:23 Немесе: адамдарға тәуелді.

* 7:29 Сол себептен бұ дүниеде Құдайға қызмет ете алатын уақытымыз аз (7:31; Жох 9:4; Еф 5:16).

* 7:33 Немесе: Тұрмысқа шыққан және үйленбеген әйелдердің арасында да осындай айырмашылық бар.

* 7:36 Немесе: Біреу қалыңдығыма үйленбей дұрыс қылмаймын деп, құмарлығы аса күшті боп, үйлену керек деп сезінсе, қалауы бойынша некелессін, бұл күнә емес.

* 7:37 Немесе: Алайда егер берік байламға келіп, ешқандай қысым көрмей, өз еркін билей алса, қызға үйленбеймін деген шешімі дұрыс.

* 7:38 Немесе: Сонымен, қалыңдығына үйленген дұрыс істейді, ал үйленбеген одан бетер дұрыс істейді.

* 7:39 Рим 7:2.

* 7:39 (Қор2 6:14) Немесе: тек Иеміздің жетелеуімен шешім қабылдасын.

* 8:1 Яки: жалған тәңірлерге арнап сойылған малдың етіне (8:13).

* 8:1 Яки: түсінік, білімділік.

* 8:3 (2:9; Рим 8:28-29; Тім2 2:19) Яки: Ал сенуші өзінің Құдайды сүйетінін бауырластарына деген сүйіспеншілігімен көрсетеді (Жох 21:16-17; Жох1 5:2-3).

* 8:6 Жох 1:3; Қол 1:16.

* 8:12 Яғни өз әрекетіңмен бауырласыңды дұрыс емес деп санағанын істеуге еліктіріп, Құдай алдында кінәлімін деп сезіндіресің, сөйтіп Мәсіхке қарсы да күнә жасайсың (Мат 18:6; 25:40).

* 8:13 Ежелде сол халықтар мал сойғанда бір жалған тәңірдің атын атап, мал етінің белгілі бір бөлігін соның ғибадатханасына апарып, ұсыну дәстүрі қалыптасқан еді. Малдың қалған еті көбіне базарда сатылатын (8:1; 10:25-30; Елш 15:20,29; Рим 14:21).

* 9:1 Кейбіреулер оның шынайы елші екендігіне күмән келтіргендіктен, Пауыл соны растау үшін Иеміздің қайта тірілгендігін аянда көргенін келтіреді. Мәсіхтің елшісі болудың негізгі шарты осы еді (Елш 1:21-22; 9:3-5).

* 9:2 Пауылдың қызметі рухани нәтиже әкеліп, қорынттық қауым қалыптасқан болатын; Құдай Иенің оның елшілік қызметін жарылқағаны осылай дәлелденді.

* 9:5 Мысалы, Яһуда мен Жақып (Мат 12:46; Яһд 1:1; Жақ 1:1).

* 9:6 4:12; 9:14; Елш 18:3; 20:34-35; Сал1 2:9; Сал2 3:7-9.

* 9:9 Заң 25:4.

* 9:14 Лұқ 10:7-8.

* 9:22 Яки: Ар-ұжданы дүдәмалдарды (8:12; 2:3; Рим 14:1).

* 9:22 Яки: әр қилы амалдармен.

* 9:25 Сол кезде жарыс жеңімпазының басына жүлде ретінде лавр жапырағынан өрілген тәж гүлдесте, яғни шір, кигізетін. Ол кейін, әрине, солып, қурап қалатын (Тім2 2:5).

* 9:27 Немесе: басқаларға уағыздаған мен лайықсыз болмас үшін (9:24; Флп 3:14; Қол 2:18; Мат 23:4).

* 10:3 Немесе: бірдей рухани тағам. (Оны манна деп атаған: Жох 6:31; Мыс 16:11-35.)

* 10:4 Мыс 17:4; Рул 20:11; Жыр 77:15-16.

* 10:5 Сондықтан олар Құдайдың уәде еткен жеріне жете алмады (Евр 3:8-11,17; Яһд 1:5; Рул 14:29; Жыр 77:17,21-22,32-33).

* 10:7 Мыс 32:6.

* 10:8 Рул 25:1-9.

* 10:9 Рул 21:5-6.

* 10:10 Рул 16:41,46,49.

* 10:11 (Рим 13:11) Яки: Құдайдың уәделері орындалып жатқан кейінгі заманда.

* 10:13 1:9; Мат 6:13; Пет2 2:9.

* 10:16 11:25.

* 10:18 Яки: құрбандық үстелі бағышталған Құдаймен.

* 10:20 Жаратқан Иеден басқа тәңір жоқ. Ал жын-перілер (әзәзілге бағынышты арам рухтар) адамдардың соқыр сенімін қолданып әрекет етеді (Заң 32:17; Ғал 4:8; Аян 9:20-21).

* 10:24 10:33; 13:5; Флп 2:4.

* 10:26 Жыр 23:1.

* 10:31 Пет1 4:11; Қол 3:17.

* 11:3 Яки: әрбір еркектен Мәсіх, әрбір әйелден күйеуі, ал Мәсіхтен Құдай үстем (3:23; 15:28; Еф 1:22; 5:23).

* 11:4 Немесе: пайғамбарлық сөз білдірген (14:3).

* 11:6 Демек, сондай әйелдің еркек болғансығаны. Сол заманда әдетте еркектер шашын алғызып, әйелдер өсіретін (11:14-15).

* 11:9 Жар 2:18.

* 11:10 Немесе: Сол себептен және періштелер үшін әйел өз басын (еркектің) өкілеттігінің белгісі ретінде жабуы керек.

* 11:19 Немесе: қайсыларыңның сынақтан өтіп, қадірленуге лайық (яки абыройлы) екендіктеріңді (Қор2 10:18; 13:7).

* 11:20 11:23-26; Мат 26:26-29; Мар 14:22-24; Лұқ 22:19-20; Елш 2:42; Түсіндірмедегі «Нан үзу рәсімін» де қараңыз.

* 11:24 Яки: Бұл нан Менің сендер үшін құрбандыққа бермек денемді білдіреді (Лұқ 22:19).

* 11:25 Яки: Жаңа Келісімді білдіреді (Лұқ 22:20).

* 11:28 Яки: тостағаннан ішпес бұрын өз ой-ниеті мен іс-әрекетін тексерсін (11:20-22,29-31; Қор2 13:5).

* 11:29 Немесе: Иеміздің рухани денесіне (яғни қауымға) (Еф 1:22-23).

* 11:32 11:30; Нқл 3:11-12; Евр 12:5-11.

* 12:3 Флп 2:11.

* 12:10 Яки: ешқашан үйренбеген түрлі тілдерде (12:28,30; 13:1; 14:2,4,[6]).

* 12:13 Немесе: бәріміз шомылдыру рәсімінен өтіп, бір Киелі Рух арқылы біртұтас рухани денеге (яғни сенушілер қауымына) енгізілдік (Мат 3:11; Жох 3:3,5; Елш 1:5; 2:41; Қол 1:18).

* 12:13 Немесе: Барлығымызға да сол бір Киелі Рухтан ішуге берілді (Жох 7:37-39).

* 12:28 Яки: екіншіден, пайғамбарлар (14:3; Еф 2:20; 3:5), үшіншіден, ұстаздар (12:29; Елш 13:1).

* 12:31 Немесе: ие болуға ұмтылудасыңдар.

* 13:1 Немесе: даңғырлаған даңғыраға, яки дауылпазға (Пат1 10:5; Жыр 150:5).

* 13:2 12:9; Мат 17:20; 21:21.

* 13:5 Мат 18:21-22; Жақ 5:20; Пет1 4:8.

* 13:8 12:10,28; 13:1; 14:39.

* 13:12 Мәсіх қайта оралғанда (Жох1 3:2).

* 14:1 Яки: пайғамбарлық сөз айту дарынына (12:28; 14:3).

* 14:2 Немесе: Киелі Рухтың жетелеуімен (14:14-15; Елш 2:4).

* 14:6 Яки: не Құдайдан келген ерекше хабар (аян), не мәлімет, не пайғамбарлық сөз.

* 14:10 Яки: дыбыстар; немесе: сөздер.

* 14:15 Яки: Мен Киелі Рух берген бөтен сөздермен де, түсінікті тілмен де Құдайға сиынып, мадақтау жырларын айтамын.

* 14:16 Яки: онда бұл туралы тәлімі болмаған жаңадан қатысушылардың.

* 14:21 Немесе: Тауратта. (Таурат, Забур және Пайғамбарлар жазбаларының бәрі кейде қысқаша «Таурат» деп аталатын.)

* 14:21 Иш 28:11-12; Заң 28:49; Ерм 5:15.

* 14:22 Яки: сенбейтіндерге Құдайдың құдіретінің белгісі.

* 14:23 Немесе: сөйлегенде, бұл туралы тәлімі болмағандар (14:16).

* 14:28 Немесе: өзі үшін және Құдай үшін.

* 14:29 Яғни Құдайдан келген бе, емес пе деп ажыратып.

* 14:30 14:6,26.

* 14:32 Яғни Құдайдың хабарын жеткізетін кісі осы дарынын басқаруы керек.

* 14:34 Немесе: Тім1 2:11-12.

* 15:5 Бұлардың ішінде Матия да болды (Лұқ 24:33-36; Елш 1:21-26). Кефа (Шимон Петір): Жох 1:42.

* 15:7 Осы Жақып Мәсіхтің туған інісі болды (Елш 1:14; 12:17; 15:16; Мат 13:55).

* 15:8 Немесе: Бәрінен кейін, тасталған түсік іспетті; яки: әдеттегіден тыс жолмен рухани туылған (Елш 9:1-8,11,[17]).

* 15:18 Демек, олар Құдайдың қасынан мәңгі аластатылар еді (Рим 1:32; 6:23).

* 15:20 15:23; Рим 8:11; Қол 1:18; Аян 1:5.

* 15:23 6:14; 15:20,52; Елш 26:23; Сал1 2:19; 4:16.

* 15:24 Яғни Мәсіхтің әлемді Құдай Әкеге қайтадан бағындырған ісінің ақыры.

* 15:25 (15:27; Жыр 109:1; Мат 22:44) Немесе: Мәсіх барлық жау атаулыны жеңіп, өз аяғына жыққанша, Патшалық құруға тиіс.

* 15:27 (Жыр 8:7) Яки: «барлығын да Оған аяқасты қылып берді».

* 15:29 Немесе: Әйтпесе рухани өлілерге (сенбеушілерге) Ізгі хабарды жеткізу үшін жанын қиғандар не істемек? Өлгендер тірілмесе, неге басқалар үшін шәйіт болады? (Мар 10:38-39; Лұқ 12:50)

* 15:32 Немесе: жабайы аңдарға ұқсап кеткен адамдармен.

* 15:32 Ишая пайғамбар мұны жағымсыз мәтел ретінде келтірген (Иш 22:13).

* 15:36 Жох 12:24.

* 15:40 Немесе: көктегілердің де денелері. (Аспан денелері: 15:41, әрі періштелердің және жұмаққа жеткен адамдардың денелері: Жыр 8:2,4; 19:2,5-7.)

* 15:42 15:43,50,53; Ғал 6:8; Рим 2:7; 8:21.

* 15:44 Яки: Киелі Рухтан пайда болған дене. (Ол қазіргі табиғат заңдарынан тәуелсіз болады.) (Лұқ 20:34-36)

* 15:45 Жар 2:7.

* 15:52 Мат 24:31; Сал1 4:16; Аян 11:15.

* 15:54 Иш 25:8.

* 15:55 (Ош 13:14) Немесе: Өлім, қайда сенің піскегің? (Демек, өлім және күнә мүлдем аластатылатын болады: 15:26,56; Аян 20:14; 21:4.)

* 15:56 Яғни Таурат заңы Құдайға мойынсұнбағанымызды әшкерелеп, оның күнә екенін көрсетіп келді. Ол бұдан былай Мәсіхке сенушіге үкім шығармайтын болады (Рим 4:15; 5:20; 7:13).

* 15:58 3:8; Ғал 6:9; Евр 6:10,12.

* 16:1 Елш 24:17; Рим 15:25-26.

* 16:2 Яғни әрқайсыларың Құдайдың рақымымен қолдарыңа түскен табыстарыңнан.

* 16:8 Яки: Елуінші күн мейрамына (Елш 2:1).

* 16:10 4:17; Қор2 1:1; Елш 16:1-3.

* 16:11 Сол кезде Тімоте жас әрі момын адам болған сияқты (Тім1 4:12).

* 16:12 1:12; 3:5,22; Елш 18:24-28; 19:1.

* 16:12 Немесе: Бірақ бұл жолы оның баруына Құдайдың еркі болмай тұр.

* 16:15 Ахая (Ахейя) өлкесі — Грекияның оңтүстік бөлігі (Елш 18:12; 19:21).

* 16:19 Азия өлкесі: бүгінгі Түркия елінің батыс жағы, Ізмір қаласының маңайы (Елш 19:10).

* 16:20 Немесе: Бір-біріңді қасиетті сүйіспен (яғни шын жүректен бетінен) сүйіп. (Сол замандарда бұл бір-бірін шынайы қадірлеп, жақсы көрудің сыртқы белгісі болатын: Пат1 10:1; 20:41; Нқл 7:13; Елш 20:37; Рим 16:16.)

* 16:22 Яки: Иемізді сүймейтін, Оған бағынбайтын әркім Құдайдың қаһарына ұшырайды (Жох 3:36; Ғал 1:8-9); немесе: қауымнан аластату керек (5:5).

* 16:22 Түпнұсқа тілінде: Мараната!

* 1:1 Яки: және бүкіл Ахаяда Оған бағышталған (қасиетті) адамдарының бәріне (Қор1 6:9; Еф 1:1). (Ахая (яки Ахейя) Грекияның оңтүстік бөлігі, Қорынт сол аймақтың басты қаласы болатын.)

* 1:3 Яки: Ол — қайырым көрсететін Әкеміз әрі жігерлендіру мен қолдаудың қайнар көзі (Пет1 1:3; Рим 15:5).

* 1:5 Яки: Мәсіхтің азаптары өмірімізде ағыл-тегіл мол болғандай (Пет1 4:13; Қол 1:24).

* 1:8 Елш 19:23,26,29-31; 20:1,19; Қор1 15:32.

* 1:12 Немесе: Біз осы дүниеде жүріп-тұрып (12:18; Жох 17:11,14; Евр 13:18).

* 1:21 Немесе: табанды етіп, бәрімізге Өзінің Киелі Рухын қондырған (Жох1 2:20; Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» де қараңыз.)

* 1:22 Еф 1:13-14; 4:30; Аян 7:3.

* 1:22 5:5; Рим 8:16.

* 2:1 Бұған дейін де Пауыл оларға барып, қатаң ескертуге мәжбүр болып, өзі де, қорынттықтар да ренжіген еді (12:14; 13:1).

* 2:5 Қор1 5:1-5.

* 2:11 Яки: арамза.

* 2:11 Елші қауымның қайтадан бірігуін көздесе, әзәзіл шайтан араларына жік салып, оларды азғырмақ (Лұқ 22:31; Пет1 5:8; Ғал 5:20).

* 2:12 (Елш 16:8) Яки: Трояға.

* 2:13 Тит Қорынттағы қауымнан хабар әкелуге тиіс еді. Кейінірек Титпен кездескенде, елші Қорынт қауымындағы жақсы өзгерістерге қуанды (7:6-16).

* 2:14 Елші Римнің жеңімпаз қолбасшыларының әскерлері мен (өлімге не құлдыққа кесілетін) тұтқындарын ертіп, салтанатты шерумен астанаға кірулеріне, соған орай жұпар иісті заттардың түтетілуіне меңзейді.

* 2:15 Яки: Мәсіхтің Құдайға арнаған хош иісті тартуы іспеттіміз (Еф 5:2).

* 2:16 Қор1 1:18.

* 2:17 Яки: сатып бермейміз.

* 3:6 Немесе: әріптерге.

* 3:6 3:7,9; Рим 4:15; 7:9-11; Жох 6:63.

* 3:7 3:11.

* 3:9 Яки: бұдан бетер қаншама керемет (Рим 5:20-21; 8:3; Қор1 6:11; Ғал 4:31; 5:22; Мар 16:20).

* 3:13 Мыс 34:33-34.

* 3:16 Демек, Мұсаның Құдай алдына барған сайын бет пердесін алып тастағанындай, адамдар Ізгі хабарға сенген кезде Мәсіхтің құрбан болып, өздерін Таурат заңының билігінен азат еткенін анық түсінеді (Ғал 3:23-25; 4:6-7).

* 3:18 Немесе: ұлылығына меңзеп, айнадан көрсеткендей боламыз.

* 4:4 Немесе: Мәсіх — (көзге көрінбейтін) Құдайдың кейпі (Евр 1:3; Қол 1:15; Жох 14:9).

* 4:5 Флп 2:9-11; Қол 1:16-17.

* 4:10 Немесе: Иеміз Исаның өмірі тәнімізден көрініс табуы үшін Оның өлімін әрдайым тәнімізде алып жүреміз.

* 4:13 Жыр 115:1.

* 4:16 Яки: Сыртқы болмысымыз тозып әлсірегенмен, ішкі болмысымыз (рухани өміріміз).

* 5:1 4:7; Пет2 1:13-14.

* 5:2 5:4; Рим 8:22-23.

* 5:4 Яки: Сонда мәңгілік өмір ажалды тәнімізді «жұтып қоймақ». (Тәндік денеміз шеккен азаптардан қажыған біз, Мәсіх жуырда қайта оралады деп үміттенеміз. Сонда ажалды көрмей-ақ бірден жаңа, мәңгілік денеге ие боламыз: Рим 8:23; Қор1 15:42-53; Пет1 1:13-14.)

* 5:5 1:22; Рим 8:23.

* 5:7 Яғни көргендеріміз бойынша емес, сенгендеріміз бойынша (4:18; Рим 8:24-25, Қор1 13:12).

* 5:10 Қор1 3:13-15.

* 5:11 5:9-10; 5:20-21.

* 5:12 Яки: өзімізді мақтап сендерге ұсынатын ойымыз жоқ (3:1; 10:18).

* 5:12 11:12-13; Ғал 6:12-14.

* 5:13 (Елш 26:24-29; Қор1 4:9-10; Мар 3:21) Көп азап шексе де, Мәсіх жайлы уағыздарын қоймағандары үшін елшілер «нақұрыс тақуалар» деп өсектелетін.

* 5:14 Яғни бір Адам бәрі үшін өлгенде Оған сенушілердің барлығына да өлім жазасы жүзеге асты (5:15; Рим 6:6-7; Ғал 2:20; Қол 3:3).

* 5:17 Немесе: Ескі тіршілігі (яки өмір салты) ғайып болып, енді бәрі де жаңа (5:14-16; Жох 3:5; Тит 3:5; Рим 6:4-14; Еф 4:22-24).

* 5:21 Яки: Құдайдың алдында әділ болдық.

* 6:2 (Иш 49:8; 61:2; Лұқ 4:19) Яғни қамқоршың болып сені қолдап-қорғадым.

* 6:7 Немесе: Әділдік оң қолымыздағы шабуыл жасайтын семсердей және сол қолымыздағы қорғанатын қалқанымыздай басты рухани қаруымыз (Еф 6:10-18; Қор2 10:3-5).

* 6:12 7:3-4; 11:11.

* 6:13 Қор1 4:14-15; Сал1 2:11.

* 6:14 Немесе: Сенбейтіндермен бірге «бір қамытты кимеңдер»!

* 6:15 Демек, зұлымдық. (Әзәзіл шайтан кейде солай аталады: Пат1 2:12.)

* 6:16 Яғни Құдайдың Киелі Рухы сенушілердің бойларынан орын алды (Қор1 3:16-17; 6:19; Еф 2:20-22).

* 6:16 Леу 26:12; Ерм 32:28; Езк 37:27-28.

* 6:17 Құдай бірнеше ғасырлар бұрын Бабыл елінде, Оған мойынсұнбайтын халықтар арасында тұрған халқын Өзінің пайғамбарлары арқылы рухани тазарып, Өзіне бағышталған (қасиетті) халқы болуға шақырған еді (Езк 20:34,41; Иш 52:11).

* 6:18 Әлемнің Иесі — Құдай Сүлеймен патшаға да осындай уәде берген еді (Пат2 7:14; 7:8).

* 7:1 Яки: Тәңір Иеге ұнамсызды істеуден шошынып (Иш 6:5).

* 7:3 (6:11-13; 11:11; 12:15) Яки: бірге өліп, бірге мәңгі өмір сүретін боламыз.

* 7:4 1:4; 6:10.

* 7:5 2:13; 4:8; Жох 16:33.

* 7:10 Яғни Тәңір Иеге мойынсұнбайтындар кейде күнәларына опық жесе де, теріс жолдарынан шынымен қайтпай, Құдайдан мәңгі ажырайды (Евр 12:17; Жар 27:34-38,41; Мат 27:1-10).

* 7:11 Яки: бұл мәселеде (2:5-6).

* 7:12 (2:9; 7:7-8,[16]) Немесе: біздің өз қамдарыңды қалай ойлайтынымызға.

* 7:15 Немесе: өзін қалай тыңдап, қорқып дірілдеп қабылдағандарыңды.

* 8:4 Яһудея аймағындағы сенушілер қатты қуғындалып жатқандықтан, оның үстіне ашаршылық кең жайылғандықтан көмекке зәру болды (Елш 8:1,3; 11:27-29).

* 8:9 Жох 17:5; Флп 2:6-8; Рим 3:24.

* 8:15 Мыс 16:18.

* 8:17 8:6; 12:18.

* 9:6 Лұқ 6:38; Нқл 11:24-25.

* 9:7 Яки: мейірімділікпен (Рим 12:8).

* 9:9 (Жыр 111:9) Яки: оның игі істері мәңгілік еске алынбақ.

* 9:15 Жох 3:16; Жох1 4:9-11; Қор2 8:9.

* 10:1 Осы соңғы төрт тарауда елші Қорынттағы қалған қарсыластарының өзі туралы жайған өсектеріне қарсы тағы да мықтап тойтарыс беріп, елшілік беделін қорғайды (10:7-18; 11:30; 12:3-6; Қор1 2:3-4; 4:10; Жазба туралы мәліметті де қараңыз).

* 10:2 Яки: Соны мені ескі күнәкар болмысыма сай өмір сүреді деп болжайтын. (Елші өзі туралы айтқанда жиі «біз» сөзін қолданады. Сол заманда тәкаппар болып көрінбеу үшін осылай істелетін.)

* 10:3 Яки: Мен кәдімгі адамдардай тәндік өмір сүргенмен, олар сияқты (немесе: күнәкар болмысым бойынша) күреспеймін.

* 10:4 Еф 6:11-13.

* 10:7 Яки: Кісілердің бет-жүзіне қарайсыңдар ма?

* 10:17 Ерм 9:24.

* 11:1 5:13; 11:16-17,19-21.

* 11:2 Кейде қауым «қалыңдық», ал Мәсіх «Күйеу» ретінде суреттелген (Қор1 6:15; Еф 5:23-32; Аян 19:7-9). Пауыл қорынттық қауымның «рухани әкесі» болғандықтан, оның қате ілімдермен бүлініп арамданғанына төзе алмады.

* 11:3 Жар 3:1; Аян 12:9; 20:2.

* 11:4 Яки: біз уағыздаған Мәсіх Иса туралы шынайы ілімді бұрмалап таратқанда (Қор1 1:3; Ғал 1:6-9).

* 11:13 Яки: алдамшы жұмысшылар, Мәсіхтің елшілерінің сырт көрінісін жамылғандар! (Мат 7:15)

* 11:14 Яки: Құдайдың нұрлы хабаршысының сырт көрінісін жамылған (Мат 4:10; Ғал 1:6-9).

* 11:19 Яғни жалған елшілердің ақымақ ілімдеріне қуанышпен төзулерің ешбір даналыққа сыймайды!

* 11:21 Яғни осындайды өздеріңе істеу біз үшін ұят болар еді (1:23-24; Сал1 2:3-10).

* 11:22 Құдай ежелде Ыбырайыммен, кейін Исраил халқымен Келісімдер жасаған болатын. Сол халықтың бір бөлігі — яһудилер бұл жайтты зор мақтан тұтатын (Жар 12:1-3; 15:5-21; Мыс 34:27-28).

* 11:23 Пауыл елші өзінің өкілеттілігін қорғау үшін ақылсыздың сөйлегені іспетті дәлелдерді келтіруге мәжбүр болды (11:1,16; 12:1,[21]).

* 11:24 Немесе: қырыққа біреуі жетпей дүре соқты. (Бұл яһудилердің жазалау дәстүріне сай болатын: Заң 25:2-3; Елш 5:39).

* 11:28 Елш 15:36,40-41; 20:18-21,28-31; Қол 2:1.

* 11:32 Ирод Антипастың қайын атасы Аретас ІV Набатея өлкесіндегі арабтарға б.з.д. 9 ж-дан б.з. 40 ж. аралығында патшалық құрды. Сол кезде оның билігі Дамаск қаласына да жүрді.

* 11:32 (Елш 9:24) Беделді дінбасы болған Пауыл үшін бұл жайт, әрине, намыстанарлық еді.

* 12:1 Қарсыластары өз ілімдерін тікелей Құдайдан қабылдадық деп мақтанса, Пауыл елшінің жағдайында бұл шынымен солай еді (11:5,13-15).

* 12:2 Яғни Пауыл елшінің өзі. (Өз дәрежесін асыра көтергісі келмеген ол мұнысын ашық айтпайды: 12:1,7.)

* 12:2 Немесе: «үшінші көкке». (Бұл — Құдайдың мекені, ол 3-аятта жұмақ деп те аталады. Түсіндірмедегі «Көкті» қараңыз.)

* 12:3 Демек, тек оның рухы (жаны) ғана барды ма, немесе оның тәні де барды ма, сол жағын жалғыз Құдай ғана біледі.

* 12:7 Яки: маған тікен іспетті бірдеңе шаншып түйрегендей қинаған тәндік азаптар бұйырылды. (Мұның нақты не екені бізге беймәлім.)

* 12:11 Яки: «озат елшілер» болып көрінгендермен (11:5).

* 12:13 11:7,9; 12:14; Қор1 9:12,18.

* 12:16 1:12; 4:2; 7:2; 10:2-3.

* 12:18 8:6,17-18.

* 12:20 2:1-4; Қор1 4:21.

* 12:20 Қор1 1:11; 4:6,18; 5:2; 14:33; Пет1 2:1.

* 12:21 13:2; 10:6; Қор1 5:1,9-11; 6:9,15-18.

* 13:1 Яки: сөз (Заң 19:15).

* 13:2 10:2,11; 12:20; Қор1 4:19-21; 5:5.

* 13:5 Яки: орын алғанын ұқпайсыңдар ма? Әрине, сол сынақтан өтсеңдер (яғни шынайы сенушілер болсаңдар) ғана осылай болғаны (Жох1 3:6-10; 3:21-24; Рим 8:5-14; Қор1 11:28).

* 13:7 Себебі, егер олар өкініп, түзелсе, елшінің алдын ала айтқан қатаң шара қолдануының реті болмай қалады; сонда кейбіреулері оны тағы да айтқанынан тайды деп айыптайтын шығар (1:16-17).

* 13:8 Яки: ақиқатты жақтап күштіміз.

* 13:12 Немесе: Бір-біріңді қасиетті сүйіспен сүйіп. (Яғни шын жүректен беттеріңнен сүйіп: Қор1 16:20.)

* 1:8 Пат3 13:18; Қор2 11:14.

* 1:8 Яки: солай істегеніміз Құдайдың қаһарына ұшырайды (Қор1 16:22; Евр 6:8).

* 1:12 Яки: Иса Мәсіхтің аяны арқылы (1:16-17; Елш 9:3-6,9,15,27; Еф 3:2-6).

* 1:14 Флп 3:6; Мат 15:2; Елш 21:20.

* 1:17 Яки: (бүгінгі Иордан еліндегі) шөлді аймаққа.

* 1:18 Немесе: Кефамен. (Кефа — Петір есімінің арамейше түрі: 2:9,11,14; Жох 1:42; Елш 9:26-28.)

* 1:19 Жақып Иерусалимдегі қауымның жетекшілерінің бірі еді (Елш 15:6,[13]; Жақып. 1-хаты 1:1).

* 1:21 Елш 9:30; 11:25-26; 13:1.

* 2:1 Елш 15:2-4.

* 2:2 Яки: Иеміздің аяны бойынша (1:12).

* 2:2 Алғашқы елшілер (2:9) Пауылдың ілімі мен ұйымдастырған қауымдарын Құдайдың ісі деп қабылдамаса, ол өз еңбегін зая кетті деп есептер еді. Пауыл қалай да қауымның бірлігін сақтамақ болды (Еф 2:14-18; Рим 9:1-4; 11:13-15).

* 2:4 Елш 15:1,24.

* 2:9 Яки: Кефа (1:18; 2:11,[14]-те де солай).

* 2:10 Әсіресе Яһудеядағы қудаланып, кедейленгендерге (Елш 8:1; 11:29-30).

* 2:13 Яки: екіжүзділік.

* 2:16 3:19; Рим 3:20,23-24,27-28; 7:12-13.

* 2:17 Немесе: Мәсіхтің қызметінің.

* 2:20 Яки: мен өз еркіммен және өз күш-қуатыммен.

* 3:4 Немесе: Сонда қалай, көрген көптеген рухани игіліктеріңнің бекер болғаны ма? Тек бекер болса, игі болар еді.

* 3:6 Немесе: Оның алдында әділ деп есептелді (Жар 15:6).

* 3:8 Жар 12:3.

* 3:10 Заң 27:26.

* 3:11 Яки: әділ адам сенімі арқылы шынайы өмір сүреді (Абқ 2:4).

* 3:12 Леу 18:5.

* 3:13 Заң 21:23.

* 3:15 17 Немесе: өсиеттің.

* 3:16 Жар 12:7; 13:15; 24:7.

* 3:19 Немесе: күнәға тыйым салу үшін.

* 3:20 Демек, арада жүрген періштелер мен Мұса пайғамбар арқылы жасалған Келісімге қарағанда, Құдайдың тікелей берген уәдесінің дәрежесі әлдеқайда жоғары.

* 3:22 2:16; 3:10; Заң 27:26; Жыр 142:2.

* 3:24 Немесе: Мәсіх келгенше, Таурат заңы «тәрбиелеушіміз» болды (3:19; Рим 4:15; 7:13; 10:4).

* 3:27 Рим 6:3-11; Қор1 12:13.

* 3:28 Рим 10:12; Қор1 12:12-13; Еф 2:14-18.

* 3:29 Яки: Құдайдың уәдесі бойынша оның мұрагерлерісіңдер (3:16; Рим 8:17).

* 4:3 Яки: осы дүниелік тұрпайы ілімдердің (не ережелердің) (4:9-10; Қол 2:8,20-23).

* 4:4 Лұқ 1:30-35; Жар 3:15.

* 4:5 Яки: төлемін өтеп азат етіп (Иш 41:14).

* 4:6 Абба: көне арамейше, мағынасы «Әкетай» (Мар 14:36; Рим 8:15).

* 4:9 4:3.

* 4:11 2:2; 5:2-4; Сал1 3:5.

* 4:15 Немесе: ең қымбатты нәрселеріңді қиюға даяр едіңдер. (Пауылдың көз ауруымен науқастанғаны да ықтимал: 6:11.)

* 4:17 Яғни яһуди діндарларының ниеттері (1:7; 3:10).

* 4:22 Жар 16:1-4,11,15-16; 21:1-5.

* 4:23 Жар 17:15-16,19; 18:10-14; Рим 9:7-9.

* 4:24 2:4; 4:3,9; 3:19,23; Қор1 10:11.

* 4:27 (Иш 54:1) Демек, Таурат заңын ұстанушылардан гөрі Құдайдың уәдесі бойынша сенім арқылы ақталғандардың саны әлдеқайда көп болмақ.

* 4:29 Яғни Ысмағұл (Жар 21:9).

* 4:30 Жар 21:10.

* 4:31 Яғни Құдай бізді Таурат заңына бағындырмай, Мәсіхке деген сеніміміз арқылы ақтап, қабылдап, Өзінің беретін рухани игіліктеріне ие етті (3:29; Елш 15:10-12).

* 5:9 Немесе: Азғантай ашытқы бүкіл қамырды ашытады (Мар 8:15; Қор1 5:9).

* 5:11 6:12; Қор1 1:23.

* 5:12 Немесе: Мазаларыңды алып жүргендер (Құдайға ұнай ма деп) өздерін піштіріп тастаса етті! (Флп 3:2)

* 5:14 Яки: басқаларды (өмір жолында Құдай саған кездестірген адамдарды) (Леу 19:18; Мат 19:18).

* 5:16 5:22; Рим 8:2-5,9,13-15.

* 5:17 (Рим 7:15-25; 8:5-9) Немесе: сондықтан өз ниеттерің бойынша әрекет ете алмайсыңдар.

* 5:19 (Қор1 6:9,18; Қор2 12:21; Еф 5:3; Сал1 4:3) Яки: жеңіл-жүріс, арамдық және жүгенсіздік.

* 5:21 Яки: мұндаймен айналысатындар Құдай өз Патшалығын жер бетінде орнатқанда содан үлестерін алмайды (6:8; Аян 22:15).

* 6:2 Немесе: Мәсіхтің заңын (Жох 13:34; 15:12).

* 6:3 Немесе: Кімде-кім өзі шынымен түкке тұрмаса да.

* 6:5 Немесе: әркім өзі үшін Құдайға жауап беретін болады.

* 6:6 Қор1 9:9-14; Флп 4:14-19; Тім1 5:17-18.

* 6:7 Немесе: Құдай Өзін мазақтатып қоймайды.

* 6:7 Нқл 22:8; Қор2 9:6.

* 6:8 Яғни тәндік және рухани өлімді орады (Құдайдан мәңгі ажырайды: 5:21; Аян 22:15).

* 6:11 Елші бір хатшыға жаздырған хатын растау үшін соңғы бөлімін өз қолымен жазған. Үлкен әріптер қолданған себебі көздерінің ауырғаны шығар (4:15).

* 6:12 5:11; 2:3-5; Елш 15:1; Флп 3:18.

* 6:14 Немесе: Себебі Ол арқылы осы күнәкар дүние мен үшін, ал мен осы дүние үшін (айқышқа шегеленген іспетті) өлдім (2:19-20).

* 6:15 Қор2 5:17.

* 6:16 3:29; Еф 3:6; Флп 3:3.

* 6:17 Құлдардың қожайынының белгісімен таңбаланатыны сияқты, Пауылдың көрген азаптарынан денесінде қалған тыртықтар оның Исаның басыбайлы қызметшісі екенін көрсетті (5:11; Қор2 1:5; 4:10; 11:23-25).

* 1:1 Яки: Пауылдан Құдайға бағышталған (Ефестегі) (қасиетті) адамдарына (Флп 1:1; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 1:3 Бұл атау Құдай мен Мәсіхтің арасындағы мәңгілік рухани байланысты білдіреді. Түсіндірмедегі «Құдайдың (рухани) Ұлын» қараңыз.

* 1:3 Яғни көзге көрінбейтін дүниедегі (1:20; 2:6; 3:10; Евр 8:5).

* 1:3 Яки: әр түрлі игіліктерді Өзінің Киелі Рухы арқылы сыйлады.

* 1:11 Немесе: бізді Мәсіх арқылы мұрагерлер болуға.

* 1:13 4:30; Қор2 1:22.

* 1:14 Немесе: алатын мұрамыздың (еншіміздің).

* 1:14 Яғни Мәсіх қайта оралған кезде (Рим 8:11,23; Флп 3:20-21; Сал1 4:16-17).

* 1:21 Бұл биліктер мен атақ-дәрежелер осы дүниелік билеушілерді де, періштелер, «аруақтар» және жындардың басшылары сияқты табиғаттан тыс билік жүргізушілерді де қамтиды (6:12; Дан 8:16; 10:12-13,20-21; Евр 1:7; Аян 7:1-2,11; 8:2-3; 12:7-9).

* 1:23 4:12; Қол 1:18.

* 1:23 Немесе: Мәсіх әр жердегі күллі нәрселерді толықтыратыны сияқты, қауымын да толықтырады.

* 2:2 Демек, әзәзіл шайтанның (6:11; Қор2 4:4).

* 2:5 Демек, Құдай Мәсіхті қайта тірілткенінде Оған берген шынайы, мәңгілік өмірді енді сенушілерге де сыйлайды (Рим 6:5,8-11).

* 2:6 Яки: Құдай Мәсіх Исамен бірліктегі бізді Онымен бірге тірілтіп, Онымен бірге көктегі тағына отырғызды (1:3,5,20-23; Рим 5:17; Аян 5:10).

* 2:11 Немесе: қолдан.

* 2:12 Демек, Құдайдың Исраил халқына берген уәделерінің сендер үшін күші болмады (Жар 17:19; Мыс 19:5; Рим 9:4).

* 2:15 Немесе: бір жаңа рухани адам (яғни дене) етіп (4:16; Ғал 3:28; Қол 3:11,[15]).

* 2:19 Яки: не жат жұрттық, не кірме (2:12; Иш 14:1; 65:1).

* 2:20 Немесе: «үй бұрышының басы» (Мат 21:42).

* 2:21 Қор1 3:16-17; Евр 3:6.

* 3:7 Яки: Өзінің құдіретімен маған әсер етіп.

* 3:8 Немесе: толықтай зерттеуге болмайтын.

* 3:9 Яғни әлемді Иса Мәсіх арқылы жаратқан (Қол 1:16).

* 3:10 Яки: көктегі (табиғаттан тыс) рухани күштерге.

* 3:15 Немесе: Оның көктегі және жердегі бүкіл әулеті Одан өз аты (мен тірлігін) қабылдап алған (Жар 1:26-28; Ерм 33:16; Мат 6:9; Жох 16:26-27; Жох1 3:1).

* 4:5 Осы рәсім Мәсіхпен тығыз байланысқандығымызды білдіреді (Мар 16:15-16; Елш 2:38; Рим 6:3,4; Қол 2:12; Түсіндірмені де қараңыз).

* 4:8 Жыр 67:19,25-30-да Жаратқан Иенің ежелде Синай тауынан Оның жер бетіндегі тұрағы — Сион тауына баратын салтанатты шеруі бейнеленген, ал елші осында Иеміз Мәсіхтің жеңімпаз жолын (Оның осы дүниеге келуін және көктегі мәңгілік тұрағына қайта оралуын) суреттейді (4:9-10; Мар 16:19).

* 4:9 Немесе: жер астындағы орынға о дүниеге.

* 4:10 Немесе: дәл Өзі. Ондағы мақсат — Мәсіхтің бүкіл әлемді толықтыруы (яки: түгел етуі). («Көктің ең биігі»: Құдайдың мекені.)

* 4:11 Яки: Құдайдың хабарын жеткізуші.

* 4:13 Немесе: жетілген «ер адам».

* 4:16 Немесе: Ал Бас бүкіл рухани денені мүшелерінің өзара байланысымен қамтамасыз етеді.

* 4:24 Яки: Құдайдың рухани болмысына сай жаратылған жаңа, нағыз әділ әрі Құдайға ұнамды (пәк таза) адам.

* 4:25 Зәк 8:16.

* 4:26 Жыр 4:5.

* 4:26 Яғни, бір-біріңді тез кешіріңдер (Мат 18:21-22; Қор1 13:4-5,[7]).

* 4:30 Таңба мен мөрдің сол нәрсенің иесін білдіретініндей, сенушінің өміріндегі Киелі Рух та оның Құдайдың меншігі екендігін көрсетеді (1:13; Қор2 1:22).

* 5:5 Себебі олар Жаратқан Иеге емес, осы дүниелік нәрселерге беріліп, табынады.

* 5:9 Яғни Құдай Рухының жетелеуіндегі (Ғал 5:22).

* 5:13 Немесе: Анық әшкереленген бар нәрсе — жарық.

* 5:16 Яғни осы заманның адамдары жамандыққа құмар.

* 5:20 Яки: Иса Мәсіхпен тығыз байланыста жүріп және Оның еркіне мойынсұнып (Қол 3:15,[17]).

* 5:22 Яки: күйеулеріңнің жетекшілігін мойындаңдар!

* 5:26 Яки: Оны сөзбен, сумен шайып тазартып, Құдайдың халқы қылды (Жох 3:5; Тит 3:5; Рим 10:8,17; Пет1 1:25; Қор1 6:11).

* 5:27 Яки: әжімсіз, басқа да кемшіліксіз, Құдайға бағышталған, аппақ.

* 5:28 Ерлі-зайыптылар өзара соншалықты тығыз байланысқан.

* 5:30 Немесе: Біз (Оның «тәні мен сүйегінен» жасалған) (Жар 2:23) Оның рухани денесінің мүшелеріміз.

* 5:31 Жар 2:24.

* 6:3 Заң 5:16; Мыс 20:12.

* 6:4 Яки: Ал, әкелер, балаларыңа шамасы келмейтін талап қойып, ашуландырмай, Иеміздің тәлімі мен нұсқауын беріп, тәрбиелеңдер!

* 6:5 Яки: Құлдар (Қол 3:22; Філимон. хатқа берілген мәліметті де қараңыз).

* 6:7 Қол 3:23; Қор1 10:31.

* 6:9 Яки: қорқытуды қойыңдар! Көкте олардың да, өздеріңнің де Иелеріңнің бар екенін білесіңдер. Ол бәрін де әділ шешеді.

* 6:12 Яки: аспан астындағы. (Бізді қоршаған дүниеде көзге көрінбейтін рухтар бар: Құдайдың періштелері және шайтанға бағынышты зұлым рухтар — жындар: 1:21).

* 6:14 Яки: әділ өмір сүріп, «кеуделеріңе сауыт киіп» (Сал1 5:8).

* 6:17 Иш 59:17; Сал1 5:8.

* 6:18 Яғни Киелі Рухтың күші мен жетегінде (Жох 14:16; Рим 8:15-16,26-27).

* 6:21 Елш 20:4; Тит 3:12.

* 6:24 Яки: Иеміз Иса Мәсіхті сүйгендердің бәріне Құдай рақымын әрі мәңгілік өмірді сыйлай көрсін!

* 1:1 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдарының бәріне (Еф 1:1,[15]).

* 1:1 Яки: Иса Мәсіхтің басыбайлы қызметшілері (Пет2 1:1).

* 1:7 Немесе: себебі мен жүректеріңнен берік орын алдым.

* 1:7 Яки: мен үшін Құдайға сиынып, маған сәлемдемелер жіберіп, қызметіме үлес қосып келесіңдер.

* 1:11 Немесе: Иса Мәсіх арқылы құтқарылғандықтарыңның жемісі — әділ мінез-құлыққа кенелген боласыңдар (Ғал 5:22-23).

* 1:14 Олар тұтқындағы Пауылға Құдайдың сүйеніш болып, Ізгі хабарды таратуына мүмкіндік бергенін көрді (Елш 28:30-31).

* 1:19 Немесе: көрсеткендіктен, бұның тұтқыннан босап құтқарылуыма үлес қосатынын.

* 1:21 Яки: Мен Мәсіх арқылы және Оған қызмет ету үшін өмір сүремін, ал өлуіммен Оның қасына барамын, бұл маған ең тиімдісі (1:23; Ғал 2:20; 6:14; Қор2 5:8).

* 2:6 Немесе: Ол болмысында Құдаймен бірдей болғанмен, бұнысын олжа деп санаған емес.

* 2:9 Немесе: Есімді.

* 2:10 Осы ұғым ауыспалы мағынада қолданылып, бірінші жағынан өлгендердің жандарын, екінші жағынан жын-пері атаулыны білдірсе керек.

* 2:11 Мат 28:18; Жох 10:30; Рим 14:9; Қол 1:19; Евр 13:15; Аян 5:5-13; 19:5-6,16.

* 2:12 Яки: дірілдеп шошыныңдар (Қор1 2:3; Қор2 7:15; Еф 6:5).

* 2:13 Яки: Құдай жан дүниелеріңе әсер етіп, Оған ұнайтын істерді қалап, істеулеріңе көмектесуде.

* 2:14 Немесе: наразылықсыз, өзара айтыспай.

* 2:15 Заң 32:5.

* 2:16 Немесе: шынайы өмір сыйлайтын Ізгі хабарды ұстаныңдар.

* 2:17 Бірнеше жылдан кейін солай болды (Тім2 4:6).

* 2:23 1:13; 2:19.

* 3:1 Яки: Иемізбен байланыстарыңа.

* 3:2 Елш 15:1-2,5,10-11; Рим 4:9-11,16; Ғал 1:6-7; 3:10-14; 4:17.

* 3:3 Яки: өзіміздің кім болып, не істегендерімізге.

* 3:6 4-6; Ғал 1:13-14; Елш 7:58; 8:1-3; 9:1-2; 22:3-5.

* 3:7 Немесе: бекер (яки зиянды).

* 3:10 Немесе: Оның өлімінің кейпін кигім келеді (Рим 6:5-6; Ғал 2:20; Қор1 15:31).

* 3:11 Қор1 15:23, Сал1 4:13-18; Мат 24:31; 24:40-41; Лұқ 21:36.

* 3:19 Немесе: өз қарны; яки: тәндік құмарлықтары (Рим 16:18).

* 3:20 Яки: азаматтық құқығымыз (Жох 17:14-15; Пет1 2:11).

* 4:3 Немесе: Сүзүг. («Жолдас, серік» дегенді білдіретін бұл сөз ер адамның есімі ретінде де қолданылатын.)

* 4:3 Лұқ 10:20; Аян 20:12.

* 4:4 Немесе: Иемізден қол үзбей.

* 4:5 Яки: мейірімді.

* 4:5 Немесе: Иеміз жақында (көктен қайта оралып) келеді.

* 4:13 Немесе: Себебі маған күш-қуат беретін Мәсіхпен тығыз байланыста тұрып (Оған ұнамдының) бәрін де істей аламын (Қор2 12:9-10; Қол 1:11; Жох 15:5).

* 4:15 (Елш 17:14-16; 18:1-4; Қор2 8:1-5) Немесе: менің өздеріңе көмектескенімдей басқаларға да көмек көрсетуім үшін сендер ғана маған игіліктер жібердіңдер.

* 4:16 Елш 17:1-9.

* 4:21 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) сенушілердің бәріне.

* 1:2 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдары (1:4; Рим 1:7; Еф 1:1; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 1:4 Немесе: Құдайға бағышталған адамдарының (қасиетті).

* 1:6 Яки: Ол барлық жерде рухани жеміс беріп, өсіп келеді.

* 1:13 Қара түнек: шайтан мен жындар (Еф 6:12).

* 1:15 Яки: Ол — көзге көрінбейтін Құдайдың кейпі, жаратылыс атаулыдан бұрын Ол бар болатын.

* 1:16 Яғни табиғаттан тыс қуатты күштер (періштелер немесе жындар).

* 1:18 Немесе: Тұңғышы; яки: Басшысы (Елш 26:23; Қор1 15:20-23).

* 1:19 2:9; Жох 1:1; 10:30,38; 14:9; 15:26; Елш 2:33; 10:38; 16:7.

* 1:21 Рим 5:10; Еф 2:3,12.

* 1:22 Яғни Мәсіхтің қайта оралып, сенушілерді Құдай алдына алып кететін кезде (Сал1 4:16-17; 5:23).

* 1:27 (3:11; Жох 14:23; 17:26; Рим 8:10) Немесе: Мәсіх сендерде.

* 1:27 Яки сондықтан көктегі мәңгілік ұлылықты иемденеміз деп кәміл сенесіңдер (1:5; Рим 5:2; 8:18-19).

* 2:1 Лаудіки (қазіргі Түркияның Памуккале қаласы) Қолостан 18 шақырымдай жерде орналасқан.

* 2:3 Демек, тек Мәсіхке сеніп, Одан тәлім алу арқылы ғана адамдар Құдайдың даналығы мен білімін тани алады (1:9,19; Қор1 1:24,30; 2:7-8).

* 2:6 Яғни Құдайдың Мәсіх арқылы көрсеткен рақымына деген сенімдерің арқылы (1:4-5; Еф 2:5,8-9).

* 2:8 Яки: «даналық ілімімен» (Тім1 6:20).

* 2:8 Немесе: осы дүниелік тұрпайы ілімдер (яки: бастапқы да қарапайым діни ережелер) туралы (2:20-21; Ғал 4:3,9-10).

* 2:9 1:19.

* 2:11 Рим 2:29; Заң 30:6.

* 2:11 3:5,8-9; Рим 6:6; Ғал 5:24; Еф 4:22.

* 2:12 Рим 6:3-5; Ғал 3:27.

* 2:13 Яки: Құдай Мәсіхті тірілткенде сендерге де шынайы өмір сыйлады (Еф 2:5).

* 2:14 Яки: «қолжазбаны». (Осы сөз мұнда Құдайдың адамдардың жасаған күнәларын тіркеп, сақтағанын астарлап білдіреді немесе Таурат заңының жазбасын меңзейді: 2:20-21; Еф 2:15.)

* 2:14 Пет1 2:24.

* 2:15 Яғни әзәзіл шайтан мен жындардың (2:10; Жох 12:31; 16:33; Еф 6:11-12).

* 2:18 2:23; Рим 1:25; Аян 19:10; 22:8-9.

* 2:18 Немесе: сендерді (көктегі жүлдеге қол жеткізетін) тура жолдан адастырмасын! (2:16; Еф 5:6)

* 2:18 (Езк 13:3; Тім1 1:7) Немесе: өздері көрген нәрселерге.

* 2:19 Немесе: қауымның Басы — Иеміз Мәсіхпен байланысты үзді (1:18; Еф 1:22-23, Ғал 1:6-9; 5:2-4).

* 2:19 Еф 4:6,15-16; 5:29.

* 2:20 (Ғал 4:3,9-10) Немесе: осы дүниелік тұрпайы рухани күштерге (2:8).

* 3:1 Яки: көзге көрінбейтін дүниеге. (Құдайдың мекеніне: 3:2; Жыр 72:25-26; Мат 6:33; Қор2 4:18.)

* 3:3 Немесе: Себебі бұрынғы күнәкар болмыстарың өлді (Рим 6:2; Қор2 5:14; Ғал 2:20).

* 3:4 Яки: Мәсіх — сендердің өмірлерің.

* 3:5 Немесе: қылықтарыңды өлтіріңдер (яки: оларға жоқ болыңдар) (Еф 4:22; Рим 6:2-7).

* 3:10 Яки: ескі күнәкар болмыстарыңды іс-әрекетімен бірге «шешіп тастап», жаңа (ізгі де таза) болмыстарыңды «киіп алдыңдар».

* 3:11 Ежелгі скиф тайпалары қазақ халқының түп аталарының бір бөлігі болып саналады.

* 3:11 Яки: Мәсіх — барлығы әрі бәрінде.

* 3:14 Немесе: ол бәрін мүлтіксіз біріктіреді.

* 3:16 Яки: Мәсіхтің сөздеріне.

* 3:16 Немесе: рухани әндер.

* 3:17 Яғни Иеміз Исаның еркіне мойынсұна жасап (3:15; Еф 5:20; Қор1 10:31).

* 3:18 Яки: күйеулеріңнің жетекшілігін мойындаңдар!

* 3:21 (Еф 6:4; Сал1 2:11) Немесе: Әкелер, балаларыңды кейітпеу үшін ызаландырмаңдар!

* 3:22 Яки: Құлдар. (Інжіл шарифтің осы қоғамдық мәселе жөніндегі ілімін Філимонға арналған хаттан және ол туралы мәліметтен қараңыз.)

* 3:24 Елш 20:32; Пет1 1:4.

* 3:24 Қор1 7:22.

* 4:1 Яки: құлдарыңды (3:22; Еф 6:9).

* 4:7 Елш 20:4; Тім2 4:12; Тит 3:12.

* 4:9 Флм 1:10-12,16.

* 4:10 Елш 19:29; 20:4; 27:2; Флм 1:24.

* 4:10 Елш 12:12; 13:5,13; 15:37-39; Пет1 5:13; Тім2 4:11.

* 4:12 1:7; Флм 1:23.

* 4:12 Жақ 1:4.

* 4:13 2:1; 4:15-16; Аян 1:11; 3:14-18.

* 4:14 Тім2 4:10-11; Флм 1:24; Лұқа жазған Ізгі хабардың және Елшілердің істерінде берілген мәліметті де қараңыз.

* 1:1 Түпнұсқада Сыйлас есімінің толық түрі Силуанос қолданылған (Елш 15:22,40; 17:14-15; 18:5; Сал1 2:1).

* 1:3 Мысалы, Мәсіхтің қазір беріп жатқан игіліктеріне және болашақтағы қайта оралуына.

* 1:7 Македония, Ахая (Ахейя): Грекияның солтүстігі мен оңтүстігіндегі өлкелер.

* 1:10 5:8-10; Жох 3:16-21; Рим 5:9-11.

* 3:13 Яки: күллі қасиетті періштелерімен көктен түскенде (4:16; Сал2 1:7; Мат 25:31; Яһд 1:14; Аян 19:11-14).

* 4:1 Яки: Иеміз (Мәсіх) Исамен тығыз байланыста жүргендіктен.

* 4:3 Яки: сендердің күнәдан таза жүріп, бүкіл өмірлеріңнің қасиетті болғанын (4:4,7; Сал2 2:13; Рим 6:19,22; Қор1 1:30; Евр 12:14).

* 4:4 Немесе: әр ер адам өз әйелімен қарым-қатынасына қасиеттілікпен әрі әдеппен қарасын (Қор1 7:2-3; Еф 4:23-24; 5:25,28-33; Пет1 3:7).

* 4:6 Немесе: ешқайсың нәпсіқұмарлыққа салынып, бауырластарыңның некесіне қол сұғып, алдап кетпеңдер!

* 4:7 4:4.

* 4:12 Яки: әдепті жүріп, өзгелерден көмек сұрауға мәжбүр болмайсыңдар (Еф 4:28; Тит 3:14).

* 5:5 Немесе: Сендер бәрің жарықтың және күннің баласысыңдар (Жох1 2:8; Еф 5:8-10).

* 5:8 Еф 6:14,17.

* 5:19 Яки: Құдайдың Киелі Рухының жалынын сөндірмеңдер (Еф 4:30; Елш 2:3-4).

* 5:20 Яки: Құдайдан келген хабарларды (Қор1 14:1,3-5).

* 5:26 Немесе: Бауырластардың бәрінің бетінен қасиетті сүйіспен сүйіп.

* 1:1 Яки: Силуанос (Сал1 1:1).

* 1:7 Сал1 3:13.

* 1:9 Сал1 5:3; Тім1 6:9.

* 1:10 Немесе: Сол күні Ол Өзінің қасиеттілерінің арасында даңққа бөленіп, Өзіне сенген олардың бәріне тамаша көріну үшін келеді.

* 1:12 2:13-15.

* 2:2 Яки: не (пайғамбарлық) сөз; немесе: не (біз айтқан) сөз.

* 2:3 Яки: құрып кетуге (яғни тозаққа түсуге) тиісті адам (Жох 17:12).

* 2:7 Демек, әзәзіл шайтан адамдарды азғырып, Құдай заңына қарсы тұруға қазір де итермелеп, түрткі болып жүр.

* 2:8 Әйүп 4:9; Жыр 17:16; Аян 2:16.

* 2:10 Яғни теріс жолдан қайтудан бас тартып, тозаққа сотталатындардың бәрін (Жох 3:16,18-19; Рим 2:12).

* 2:11 Мат 24:5; Рим 1:25,28,32; 2:8.

* 3:5 Немесе: Иеміз жүректеріңді Құдайдың сүйіспеншілігіне және Мәсіхтің табандылығына бұра көрсін.

* 3:6 3:14; Рим 16:17; Қор1 5:11.

* 3:14 3:6.

* 1:2 Яки: Мәсіхке сенуіне өзім көмектесіп, туған ұлымдай болып кеткен.

* 1:4 Яки: Құдайдың адамдарды құтқару ісіне (2:4,6; Еф 2:8).

* 1:8 Рим 7:7-12.

* 1:9 Немесе: Оның әділдерге емес.

* 1:9 Немесе: ата-анасын қорлайтындар мен кісі өлтірушілер.

* 1:11 Немесе: Ізгі хабарына сәйкес келеді.

* 1:16 Яғни нағыз күнәкар болған мен.

* 1:17 Яки: күллі дәуірлерде.

* 1:18 Яки: Киелі Рух сен туралы білдірген пайғамбарлық сөздерге (аяндарға) (4:14; Елш 16:1-3).

* 1:20 Тім2 2:17-18; 4:14; Қор1 5:2,5,11,13.

* 2:2 Яғни Құдай оларға даналық сыйлап, әділ шешімдер қабылдатсын деп Оған сиыну қажет (Пат3 3:9,12,28; 10:8; Нқл 8:12-21; 20:8; 29:4).

* 2:6 Немесе: Бұл (құрбандық өлім) Құдайдың адамзатты құтқарғысы келгендігін дер кезінде дәлелдеді.

* 2:14 Жар 2:7,22; 3:1-6.

* 2:15 (4:16; 5:15) Немесе: ұстанса, бала туғанда (ажалдан) аман сақталады. Яки: ұстанса, («әйелдің Ұрпағы» Мәсіхтің) туғаны (әрі жанын құрбан етіп, қайта тірілгені) арқылы құтқарылады (Жар 3:15; Сал1 1:10).

* 3:2 Немесе: бір әйелге ғана үйленген.

* 3:6 (Пет2 2:4) Немесе: кеудесін көтеріп, өсекшінің сынына ұшырауы мүмкін.

* 3:7 Тім2 2:26; Пет1 5:8.

* 3:9 Яғни, Құдайдың бізге сенім туралы ашып білдірген құпия ілімін (3:16; Жох2 1:9-10; Еф 1:9-11).

* 3:9 1:5,19.

* 3:10 Яғни, қауымда уақытша міндетін атқарып сыналсын.

* 3:11 Немесе: (қауымда қызмет ететін) әйелдер (Рим 16:1).

* 3:12 Яки: бір әйелге ғана үйленген (3:2).

* 3:15 Немесе: Құдайдың үйінде.

* 3:15 Лұқ 12:8; Флп 1:27; 2:16; Тім2 2:15,19.

* 3:16 Яки: Құдай (Сөзі) (Жох 1:1,14; Жох1 1:1-2; 4:2; Мат 1:23).

* 4:1 Яки: Осы заманның аяғында (Жақ 5:3; Елш 2:17).

* 4:2 Немесе: ар-ұждандары «ыссы темірмен күйдірілгендей» сезімсіз.

* 4:3 Бұны үйрететін «білімпаздық» деп аталған қате ілім туралы хаттың алдындағы «жазба туралы мәліметті» қараңыз.

* 4:4 Немесе: шүкірлік етіп Құдайдан қабылдаған еш нәрсе де арам емес (Жар 1:31; Заң 32:4; Рим 14:14,20; Қор1 10:23,[25]).

* 4:5 Яки: қасиетті (Елш 10:11-16).

* 4:10 Немесе: еңбек етіп күресудеміз.

* 4:12 Немесе: сүйіспеншілігің, (рухың,) сенімің және пәктігіңмен.

* 5:4 5:16.

* 5:9 Немесе: бір-ақ рет күйеуге шыққан.

* 5:10 Немесе: қасиеттілердің аяқтарын жууы (Жох 13:1,4-5).

* 5:12 Яғни өздерінің қайтадан күйеуге шықпаймын, тек Мәсіхке қызмет ететін боламын деген уәделерін (5:14; Қор1 7:29-35; Лұқ 2:36-38; Елш 9:36,[39]).

* 5:18 Заң 25:4; Лұқ 10:7.

* 5:22 Яғни не кісілерді қауымдағы қызметке тағайындамас бұрын, не күнә жасағандарды қайтадан қауымға қабылдамас бұрын, олардың өздерін іс жүзінде көрсетулеріне уақыт бер!

* 5:22 Немесе: Басқалардың күнәларына ортақтаспа.

* 5:23 Еф 5:18; Нқл 23:20,29-33; 25:16.

* 5:25 Мат 5:14-16.

* 6:11 Яки: Құдайға қызмет ететін адам (Тім2 3:17; Заң 33:1; Жыр 89:1).

* 6:16 Жыр 103:1-2; Абқ 3:4; Жох1 1:5.

* 1:2 2:1; Елш 16:1; Тім1 1:2.

* 1:6 Яки: үстіңе қолымды қойып сиынғанымның арқасында Құдай өзіңе сыйлаған рухани дарынды көбірек «лаулат» (Елш 6:6; 14:23; Тім1 4:14).

* 1:12 Немесе: Оның сот жүргізетін күніне дейін менің Өзіне аманаттаған жанымды және қызметімнің өнімін (1:18; Сал2 1:10; Аян 1:14).

* 1:14 Яки: игілікті аманатты (1:12).

* 2:2 Немесе: көптеген куәгерлердің алдында менен естігендеріңді.

* 2:5 Яғни Иса Мәсіх беретін сыйға ие болу үшін Оның өсиеттеріне мойынсұнуға жаттығу керек (Қор1 9:25-27; Пет1 5:4).

* 2:6 Яғни Иса Мәсіхке қажырлы қызмет етсең, еңбегіңнің (рухани) өнімінің рақатын көресің (Мат 6:20-21; Тім1 5:17-18; Қор1 9:7-11).

* 2:9 Яғни Құдайдың Ізгі хабарының таралуын тоқтатып тастау мүмкін емес (4:2,17; Евр 4:12; Еф 6:19-20; Сал1 2:13; Сал2 3:1).

* 2:11 Яғни егер Мәсіхпен тығыз байланысып, күнәлі іс-әрекетімізді доғарсақ (Рим. 6:1-14).

* 2:12 Лұқ 9:23-26.

* 2:13 Рим 3:3-4.

* 2:14 2:16-18,23; Тім1 1:4; 6:4; Тит 3:9; Қор1 15:12-19.

* 2:15 Яки: Сен ұятқа қалмайтын қызметкер (1:8).

* 2:19 Яғни Құдайдың шынайы хабары және сенушілер қауымы.

* 2:19 Рул 16:5; Жох 10:14,27-29; 13:18.

* 2:20 Немесе: соңғылар күнделікті қолданысқа арналған.

* 2:25 Яғни егер сол кісілер Құдайдың айтқанына мойынсұнса.

* 3:1 Яки: осы заманның аяғында.

* 3:3 Немесе: ұрысқақ.

* 3:5 Яки: Оларда Құдайға ұнамды өмірдің сыртқы қалпы болғанмен, Оның күшін еш қабылдамағандары өмірлерінен көрініп тұр.

* 3:8 Құдай халқының Мысырдан көшіп шығуынан бұрын оларға қарсы тұрған мысырлық сиқыршылардың екеуі (Мыс 7:11).

* 3:11 Елш 13:14,50-51; 14:1-6; Қор2 11:23-27.

* 3:16 Немесе: дарытуымен (Пет2 1:20-21).

* 3:17 Яки: Құдайға қызмет ететін адам (Тім1 6:11).

* 4:2 Яки: Құдайдың хабарын (2:9; 4:5).

* 4:6 2:9; Флп 1:23; 2:17.

* 4:7 Яки: жүгіріп, Құдайдың алдыма қойған мақсатына жеттім (Тім1 1:18; Елш 20:24; Қор1 9:24).

* 4:13 (Лұқ 4:17) Яки: шиыршық жазбаларымды ала кел, әсіресе, пергаментке (иленген бұзау терісіне) жазылғандарын.

* 4:18 Яки: болашақта да өз сенімімнен бас тартып, күнә жасаудан.

* 4:19 Яки: Приска (Прискила есімінің қысқартылған түрі) (Елш 18:2,26; Рим 16:3-4).

* 1:6 Немесе: бір ғана әйелге үйленген.

* 1:7 Яғни арам пайданы көздейтін.

* 1:10 Яки: әсіресе сүндеттелген яһудилер.

* 2:9 Немесе: Құлдар. (Осы қоғамдық мәселе жайында Філимонға арналған хаттан және сол жазба туралы мәліметтен қараңыз.)

* 2:14 Мыс 19:5; Заң 7:6; Пет1 2:9.

* 3:6 Яки: бізге Өзінің Рухын... молынан құйды (Елш 1:5,8; 2:4; 10:44-45; Еф 5:18; Рим 5:5).

* 3:7 Яки: ақталып, мәңгілік өмірден үмітті мұрагерлерге айналдық.

* 1:2 Яғни қарындасымыз не әпкеміз Әпияға (яки Апфияға). (Ол Філимонның жұбайы не анасы, ал Арқып оның ұлы не інісі болған шығар.)

* 1:5 Яки: және Құдайға бағышталған барлық қасиеттілерге (Қол 1:4; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 1:6 Немесе: сендерге.

* 1:6 Яки: Сен басқалармен сеніміңді бөлісуің арқылы Мәсіхтің даңқы үшін қабылдаған игіліктеріміз туралы одан әрі ұғына түсуіңді Құдайдан сұраймын.

* 1:11 Мұнда елші «пайда» сөзін қолданғанда ойнап айтты: қызметшінің есімі түпнұсқа тілінде «Пайдалы» дегенді білдіргенмен, Онисым қожайынына бұрынырақ пайдадан гөрі зиян келтірген еді.

* 1:12 Немесе: ал сен оны менің жүрегімді қабылдағандай қабылда!

* 1:21 Яғни Онисымның бас бостандығын беретініңді.

* 1:2 Бұл атақ табиғи туу арқылы пайда болған тәндік туыстықты білдірмейді. Қайта, ол Мәсіх пен Құдай арасындағы ерекше рухани байланысты бейнелейді (Иш 7:14; 9:6-7; Лұқ 1:30-35; 2:9-11; Жох 1:3,14; Жар 1:26; Қол 1:16; Түсіндірмедегі «Құдай Сөзін» және «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз).

* 1:2 Яки: мұрагері (Рим 8:17; Мат 11:27; 28:18).

* 1:3 Яки: Оның болмысы Құдайдың болмысына толығымен пара-пар.

* 1:3 Немесе: құдіретті әмірімен аман сақтап тұр (Қол 1:17).

* 1:4 Яки: Есімі (1:5; Флп 2:9-11).

* 1:5 (Жыр 2:7; Елш 13:33; Рим 1:4; Мар 9:7) Демек, бүгін Әкең екенімді жарияладым.

* 1:5 Пат2 7:14; Шеж1 17:13.

* 1:6 Яки: Тұңғышын (Қол 1:15).

* 1:6 Заң 32:43.

* 1:7 Жыр 103:4.

* 1:8 Немесе: Патшалық асатаяғың — әділдік.

* 1:9 Немесе: Сондықтан Сені, Құдай, өз Құдайың, тағайындап, жолдастарыңнан гөрі Саған қуаныш майын көбірек жақты (Жыр 4:7-8; Түсіндірмедегі «Май жағу рәсімін» де қараңыз).

* 1:10 Яки: Өзіңнің (құдіретті) қолдарыңмен.

* 1:12 Жыр 101:26-28.

* 1:13 Жыр 109:1; Мат 22:44.

* 2:2 Мыс 34:10-28.

* 2:7 Немесе: көктегілерден аз уақытқа.

* 2:8 Немесе: оған аяқасты қылып бердің (Жыр 8:5-7; Жар 1:28).

* 2:10 (5:9; 7:28) Яки: азап шегуі арқылы кемелділікке жеткізді.

* 2:11 (10:10; 13:12) Немесе: Адамдарды күнәдан арылтып қасиетті қылған.

* 2:11 Мат 12:49-50; 25:40; Жох 20:17.

* 2:12 Жыр 21:23.

* 2:13 Иш 8:17,18.

* 2:14 Жох 12:31; Жох1 3:8; Тім2 1:10.

* 2:16 Яки: Ыбырайымның (табиғи және рухани) ұрпақтарының (яғни Құдай халқының) қамын (Лұқ 1:54,55; Ғал 3:16,[29]).

* 2:17 4:14-15; 5:8-10; 7:26-28; 8:1-3; 9:11-12.

* 3:2 Яки: Құдайдың бүкіл халқының арасындағы қызметін (Пет1 2:5; 4:17; Қор1 3:16).

* 3:6 Яки: Құдайдың халқымыз (3:2; Қор1 3:16; Тім1 3:15).

* 3:8 Немесе: Оған қарсы бас көтерген ата-бабаларың іспетті (Мыс 17:7).

* 3:10 Яки: Менің оларды жүргізбек жолдарымды қабылдамады!

* 3:11 3:18-19; 4:3-5; Рул 14:21-23; Жыр 94:7-11.

* 3:14 (3:6; 11:1) Немесе: Шындықтың қайнар көзін.

* 3:15 3:8; Жыр 94:7-8.

* 3:16 Рул 14:4,10-12,21-23,30; Заң 1:32-38.

* 4:2 Тек Құдайға сенген екі барлаушы — Ешуа мен Халеп қана уәде етілген елге кіре алды (Рул 14:6-9,24,38; 32:11-13; Еш 14:6-15).

* 4:4 Жар 2:2.

* 4:9 Немесе: сенбі (яғни демалыс) күнінің тыныштығына. Яки: Мәсіхке сеніп, Құдай әзірлеп қойған тыныштыққа (4:1-4).

* 4:10 Демек, шынайы тыныштығына кірген әр сенуші де Құдай алдында ақталу үшін өзінің жасаған игі істеріне сүйенбейді (Рим 4:1-25).

* 4:12 Ерм 23:29; Пет1 1:23; Еф 6:17; Аян 1:16; 19:15.

* 4:12 Жох 12:48; Қор1 14:24-25.

* 4:13 Жыр 138:1-4; Ерм 17:10; Еф 5:13; Аян 2:23.

* 4:13 Уағ 12:14; Жох 5:27-29; Рим 2:16; 14:10-12.

* 4:15 2:17-18; 5:7-8; Лұқ 4:2; 22:28.

* 4:15 7:26; Пет1 2:22.

* 4:16 (7:25; 10:19-23; Жох 14:12-14; 16:23-24) Яки: Құдайға (Мәсіх арқылы) еш қысылмастан еркін сиынып.

* 5:2 Яки: осал жақтары.

* 5:4 Мұса пайғамбардың туған ағасы Һаронды Құдай алғашқы бас діни қызметкер етіп тағайындады (Мыс 28:1).

* 5:5 (1:5; Жыр 2:7) Яки: Бүгін Әкең екендігімді жарияладым.

* 5:6 7:1-3,17,21; Жыр 109:4; Жар 14:17-24.

* 5:7 Құдай Оның сиынғанына құлақ салып, бойын билеген үрейден арылтты, өйткені Мәсіх Әкесіне ұдайы құрмет көрсетіп, бағынып жүретін (Лұқ 22:39-46; Елш 2:24,31-32; Жыр 21:2,4,10-11,23-26).

* 5:8 Мат 26:36-46; 27:46.

* 5:9 Яки: Осылай кемелді Құтқарушы әрі Бас діни қызметкер болған Ол (2:10; 7:28).

* 5:14 Немесе: Құдайдың сөзі бұлардың ар-ұжданын ұдайы түзете бергендіктен де.

* 6:1 Яки: ескі күнәкар болмысымыздың іс-әрекеттерінен. Немесе: өлі (пайдасыз) рәсімдерден (9:14; Пет1 1:18).

* 6:2 Яки: (діни) тазару рәсімдері (Түсіндірмені қараңыз).

* 6:6 10:26-31; Пет2 2:17-22; Тім1 4:2; Мат 18:15-17; Жақ 5:19; Жох 18:15-18,25-27; 21:15-17.

* 6:8 (Жох 15:5-6; Пет2 2:20-22; Жох1 5:16; Иш 5:4-7) Немесе: Көп ұзамай мұндай жер қарғалып, ақыры өртеледі.

* 6:10 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдарға (13:24; Рим 15:25).

* 6:14 Жар 22:17.

* 6:18 6:10; Рул 23:19; Тит 1:2.

* 6:19 (Елш 27:29) Яғни якорь.

* 6:20 2:17; 5:6,10; 9:2-3,7,11-12; Леу 16:2-17.

* 7:2 Жар 14:17-20.

* 7:3 Немесе: Құдайдың (рухани) Ұлынікі сияқты, оның діни қызметі де мәңгілік (яғни оның пенделік ізбасары жоқ).

* 7:10 7:4,6-7.

* 7:11 (8:9; Мыс 19:3-9,24; 20:1-17; 40:12-16) Немесе: леуіліктердің діни қызметіне байланысты.

* 7:11 Демек, егер адамдар күнәларынан арылып, расында да Құдаймен түгелдей табысып кетсе (7:18-19; 8:10-13; 10:1-4).

* 7:15 7:11.

* 7:17 5:6; Жыр 109:4.

* 7:19 4:16; 7:25; 10:19-22.

* 7:21 5:6; 7:1-3,17; Жыр 109:4.

* 7:22 8:6.

* 7:25 Немесе: Құдай алдына барып, өтініш еткендердің (7:19; Жыр 72:28; Жақ 4:8).

* 7:25 (Рим 8:26-27,[34]) Яки: олар үшін ара түсіп оларды қолдайды.

* 7:26 2:17; 4:14-15.

* 7:27 9:14,28; 10:10,12.

* 7:28 5:5-6; Жыр 109:4.

* 7:28 2:10; 7:26.

* 8:1 Яғни Құдай Әкенің (1:3; Мар 14:62; 16:19; Елш 2:34-36).

* 8:2 Исраилдіктер айдалада тұрғызған киелі шатыр және Иерусалимде салған киелі үй көктегі мәңгілік киелі үйдің өткінші нұсқалары ғана болатын (9:1-2,11,24; Мыс 25:8-9; Шеж2 3-5).

* 8:5 Демек, олар көктегі киелі үйдің тек көшірмесі іспетті бұ дүниелік ғибадатханада қызмет етеді (7:27-28; 8:2; 9:23).

* 8:5 Мыс 25:40.

* 8:6 Яки: Келісімнің негізін салушы (9:15; 10:19-22; 12:24).

* 8:10 Немесе: Мен заңдарымды (яғни Келісімімнің ережелерін) олардың рухтарына сіңіріп, жүректеріне «жазып» та қоямын.

* 8:12 Ерм 31:31-34.

* 9:1 Мыс 25:8-9; 40:1-6.

* 9:2 Мыс 25:23-39; 26:33.

* 9:3 Мыс 26:31-34.

* 9:4 Мыс 30:1-5; 25:10-21; 16:15-17,32-33; 31:18; 32:15; Рул 17:10.

* 9:5 Жар 1:24; Пат2 6:2.

* 9:5 Немесе: Құдай халықтың күнәсін кешіретін орынды. (Ол «рақымшылық тағы» деп те аталатын.) (Мыс 25:20-22; 26:34; 37:6-9; Леу 16:11-17)

* 9:10 Яки: тәндік (тәнді діни тұрғыдан тазартатын).

* 9:12 Яки: Ол күнәміздің құнын өтеп, бізді мәңгілік азат етті.

* 9:13 Яғни шалынып, өртелген баспақтың күлі суға араластырылып адамдарға бүркіліп себілетін. Сол арқылы олардың денелері діни тұрғыдан тазартылатын (Леу 16:15; Рул 19:2-6,9,17-20).

* 9:14 Яки: жасаған «өлі істерімізден» (6:1).

* 9:15 (8:6; 10:19-22; 12:24) Яки: Жаңа Келісімге жол салған.

* 9:15 Немесе: мәңгілік мұраға, Құдайдың қасындағы мәңгілік өмірге (10:36-39; Елш 20:32).

* 9:16 Грекше «келісім» сөзі «өсиетнама» дегенді де білдіреді (Түсіндірмедегі «Келісімді» қараңыз).

* 9:18 Немесе: бірінші өсиетнама да құрбанға шалынған малдың қанымен бекітіліп (Мыс 23:6).

* 9:20 Мыс 24:8; Мат 26:28.

* 9:22 Леу 17:11; Мат 26:28; Еф 1:7.

* 9:24 7:24; Рим 8:34; Иш 53:12; Түсіндірмедегі «Құдай» мен «Құдайдың (рухани) Ұлын» да қараңыз.

* 9:26 Яки: дәуірлердің.

* 9:26 Немесе: (сенушілердің) күнәларын Өзінің құрбандығымен біржола жойды.

* 9:27 Жар 3:19; Жох1 4:17; Қор2 5:10.

* 9:28 Бұл енді керек болмайды (9:25-26).

* 10:1 13:10,13.

* 10:7 10:9-10; Жох 4:34; 6:38.

* 10:7 Жыр 39:7-9; Жар 3:15.

* 10:10 Яғни Құдайға бағышталған (қасиетті) халқына (2:11; 13:12).

* 10:11 10:1,4.

* 10:13 1:13; Жыр 109:1.

* 10:14 Немесе: күнәдан арылып қасиетті болғандарды.

* 10:17 Ерм 31:33-34.

* 10:19 Яки: енді еш қысылмастан еркін (көктегі киелі үйдің ішіндегі) ең қасиетті бөлмеге (яғни Құдай алдына) (6:19-20; 9:3-5).

* 10:21 Яки: бүкіл Құдай халқының (3:2,[6]).

* 10:22 Демек, діни қызметкерлердің өз үстеріне құрбандықтың қанын бүркіп, денелерін таза сумен жуатынындай, біз де ар-ұжданымызды Мәсіхтің төгіліп, «бүркілген» қанымен барлық күнәлардан толық арылтып, жамандық атаулыдан тазарайық (9:14-15; 12:24; Пет1 1:2).

* 10:26 6:4-6; Жох 15:6; Мат 3:10.

* 10:30 Заң 32:35-36; Рим 12:19.

* 10:33 Яки: қысымшылыққа (азаптарға) (12:4; Сал1 2:14).

* 10:35 3:6; 4:16; 10:19.

* 10:38 Яки: Маған артқан сенімі арқылы ақталған адамым шынайы өмірге ие болады (Абқ 2:3-4, Рим 1:17; Ғал 3:11).

* 10:38 6:6; 10:26; Езк 18:24; Соф 1:6; Мал 1:10.

* 10:39 Яки: кері қайтып, рухани өлімге (яғни, Құдайдан мәңгі ажырауға) ұшырайтындардың (10:26; Жох 17:12; Пет2 3:7).

* 10:39 Яки: жандарын мәңгі аман сақтайтындардың қатарынанбыз (Мар 8:34-38).

* 11:1 3:6,14; 11:7,27; Қор2 4:17-18; 5:6-7.

* 11:3 Яки: айтқан бұйрығымен (1:2; Жар 1:3-8; Жох 1:3).

* 11:4 Яки: жақсырақ (Жар 4:3-8).

* 11:5 (Жар 5:21-24) Енох Ыдырыс деп те аталады.

* 11:6 Яки: Өзіне бет бұрып сиынғандарды.

* 11:6 Елш 17:27; Рим 10:10-15.

* 11:7 Жар 6:9-22.

* 11:10 Жар 12:1-9; 13:3-4; 23:2-4; 28:13-15; Аян 21:1-4,14-21.

* 11:11 (10:23; Жар 17:19; 18:11-14; 21:2) Немесе: Сенімі арқылы Ыбырайым жасы ұлғайған шағында әйелі Сарадан бала сүю үшін Құдайдың құдіретін қабылдады. Ол Сараның бедеулігіне қарамастан, ұлды етуге уәде берген... деп санады.

* 11:16 Немесе: ұялмайды (Мыс 3:6; Мат 22:32).

* 11:17-18 Жар 21:12; 22:1-13.

* 11:21 Жар 27:27-29,39-40; 47:31; 48:14.

* 11:22 Жар 50:24-25; Мыс 13:19; Еш 24:32.

* 11:25 Мыс 1:8,15-16,22; 2:1-11.

* 11:26 10:33; Жар 3:15; 12:2-3; 15:13-14,18; 49:10; Лұқ 14:33; Флп 3:7-8.

* 11:28 Мыс 5:1-9; 12:21-23,29-30.

* 11:29 Немесе: Қамысты теңізден (Мыс 14:1-31).

* 11:31 Еш 2:1-16; 6:6-25.

* 11:34 Пат2 8:1-3; Дан 6:22; 3:19-27; Мыс 18:4; Пат4 20:7; Бил 15:8.

* 11:35 Пат3 17:22-23; Пат4 4:36-37.

* 11:35 Пат3 18:4; Шеж2 24:20-21; Дан 12:13.

* 11:35 Әйүп 19:25; Жыр 10:7; 16:15; 22:6; 139:14; Дан 12:13.

* 11:36 Пат3 22:26-28; Ерм 37:15-16.

* 11:38 Пат1 22:1; 23:15,19; Пат3 17:3; 18:13; 19:9; Жыр 141:1,4-6.

* 11:39 Яғни Мәсіх жеткізген мәңгілік құтқарылуды (Елш 13:32).

* 12:1 Немесе: Осылайша Құдайдың адалдығына куә болған, бізді бұлт секілді қоршап тұрған сенушілердің үлкен тобы бар. (Осындағы астарлы сөз үлкен стадиондағы жанкүйер көрермендерді еске түсіреді.) (Қор1 9:24-27)

* 12:2 8:1; Мар 16:19; Аян 3:21; 5:6.

* 12:6 Нқл 3:11-12.

* 12:8 Немесе: онда әке тәрбиесінен ада некесіз туған баладай болар едіңдер.

* 12:10 (Леу 11:44-45; 19:2; Пет1 1:15; Пет2 1:4; Еф 4:24; 5:26-27) Яки: Өзінің қасиетті болмысын бөлісуімізді.

* 12:12 Иш 25:3.

* 12:13 Яки: Құдайдың тура жолымен.

* 12:13 Нқл 4:26.

* 12:14 Мат 5:8; Рим 14:12; 6:22.

* 12:15 Заң 29:18.

* 12:16 Жар 25:29-34.

* 12:17 Жар 27:34,38,41; Қор2 7:10.

* 12:20 Мыс 19:11-13,16-25; Заң 4:10-14; 5:22-27.

* 12:21 Заң 9:19.

* 12:23 Яғни «Мәңгілік өмір кітабына» (Мыс 32:32-33; Флп 4:3; Аян 20:15).

* 12:24 (8:6; 9:14-15; 10:19-22) Яки: Жаңа Келісімге жол ашқан.

* 12:24 Әбілдің қаны ағасы Қабылды Құдай алдында кінәласа (Жар 4:10-11), Исаның төгілген қаны бізді Құдай алдында ақтап, күнәмізден тазартты (9:14; 13:12; Рим 5:9).

* 12:26 Мыс 19:18.

* 12:26 Хақ 2:6.

* 12:27 1:11-12; Жыр 101:26-29; Иш 24:4; 54:10; Пет2 3:10-11.

* 12:29 Заң 4:24.

* 13:2 Жар 18:1-5; 19:1-3; Бил 6:11-23.

* 13:4 Заң 22:22; Қор1 6:9-10,18; Аян 22:15.

* 13:5 Еш 1:5.

* 13:6 Жыр 117:6.

* 13:8 (1:12; Жыр 101:27) Яки: мәңгілік өзгеріссіз қала береді.

* 13:9 9:10; Еф 4:14; 5:6; Қол 2:7,16.

* 13:10 Немесе: Біздің «құрбандық үстеліміз» — Мәсіхтің өз жанын құрбан еткен айқыш ағашы. Оның «құрбандық асынан» дәм татуға (яғни Оның құрбандық өлімінің арқасында күнәларынан арылып, Құдай алдында ақталуға) ескі киелі үйде құлшылық ететіндердің қақылары жоқ (6:6; 7:27; 9:12,14; Қор1 9:13; 10:18).

* 13:14 11:10; 12:22; Флп 3:20; Аян 21:2-4,9-10.

* 13:15 Флп 2:11.

* 13:16 Рим 12:13; Мат 25:40; Жақ 2:15-17.

* 13:16 Флп 4:18.

* 13:17 Қор1 3:13.

* 13:24 Яки: Құдайға бағышталған барлық (қасиетті) адамдарға (6:10; Еф 1:1).

* 1:3 Яки: жазылғандарды ұстанатындарды Құдай жарылқайды.

* 1:4 Бүгінгі Түркияның батысындағы Ізмір қаласының маңында орналасқан көне Рим империясының аймағы.

* 1:4 Демек, Оның жеті жақты (яғни мүлтіксіз де кемел) Киелі Рухы (3:1; Зәк 4:2,[10]; «жеті» саны жайлы «Аян» жазбасы туралы мәліметті қараңыз).

* 1:5 Немесе: адал куәгер. (Яғни сөзі, ісі және құрбандық өлімі арқылы шынайы хабарды паш еткен: 3:14; Жох 18:37.)

* 1:5 Немесе: Тұңғышы; яки: Билеушісі (Қол 1:18).

* 1:6 5:10; 20:6; Пет1 2:5.

* 1:7 Мат 24:30; Лұқ 21:27; Жох 19:34-37; Зәк 12:10.

* 1:8 Немесе: Бар, болған және келетін — құдіреті шексіз Құдай Ие: «Альфа да Омега, (Басы да Аяғы) Менмін!» — дейді. (Альфа — грек әліпбиінің алғашқы, омега — соңғы әрпі.)

* 1:9 Немесе: Иса Мәсіхтің куәлігін (1:5).

* 1:9 Қазіргі Батыс Түркияның теңіз жағалауына алпыс шақырымдай аралықта орналасқан шағын арал.

* 1:10 Немесе: Иеміздің күні (Иеміз Иса жексенбі күні өлімнен тірілгендіктен (Жох 20:1,14-19) сенушілер қауымдары сол күні жиналатын: Елш 20:7; Қор1 16:7).

* 1:10 4:2; 17:3; 21:10; Елш 10:10.

* 1:11 5:1.

* 1:11 Осы жеті қала (қазіргі батыс Түркияда болған) ежелгі Азия аймағында орналасқан еді.

* 1:12 Яки: жеті алтын шырағданды (яғни шамдалды: 1:20; Мыс 25:31; Шеж2 4:7,[20]).

* 1:13 Даниял пайғамбар Мәсіхті «адам баласы іспетті» Билеуші ретінде аянында көрген болатын (Дан 7:13-14; Түсіндірмедегі «Көктен келген Билеушіні» де қараңыз).

* 1:13 Сондай ұзын шапанды (яки: көйлекті) Құдай халқының ежелгі бас діни қызметкерлері мен патшалары да киетін.

* 1:14 Немесе: басы мен шашы аппақ жүндей. (Ақ шашы Мәсіхтің даналығы мен қадірлілігін бейнелейді: Дан 7:9).

* 1:14 Мәсіхтің от шашқан көздері назарының өткірлігін білдіреді, яғни Ол көрмей қалатын еш нәрсе жоқ (2:18; 19:12; 4:6).

* 1:16 Мәсіхтің семсері Оның адамзатты соттап, үкімін шығаратынын білдіреді (2:12,16; Евр 4:12).

* 1:17 2:8; 22:13; Иш 41:4; 44:6; 48:18.

* 1:18 2:8; Рим 6:9.

* 1:18 3:7; Әйүп 12:14; 17:16; 38:17.

* 1:20 (1:16; 2:1; 3:1; 1:12; Мыс 25:37) Немесе: жеті жұлдыз — (жеті қауымға жіберілген) жеті хабаршыны, ал жеті шам қойғыш (яки шырағдан) — жеті қауымды бейнелейді.

* 2:1 1:11; Елш 18:19; 19:1; Ефестіктерге арналған хат туралы мәліметті де қараңыз.

* 2:1 Немесе: Ефестегі қауымның хабаршысына; яки: Ефестегі қауымға — Құдайдың хабаршысына. (Бұл түсініктеме осыдан кейін берілген алты сәлемхатқа да қатысты: 2:8,12,18; 3:1,7,14.)

* 2:4 Мат 24:12; Ерм 2:2.

* 2:5 (1:20) Яки: шырағданыңды.

* 2:6 Николаиттар: жалған ілімдерді қауымдарға енгізіп, Құдайдың шынайы ілімімен араластырушылар (2:14-15,[20]).

* 2:7 Яки: Маған сеніп, әзәзіл шайтанның күштерін жеңіп шыққандарға жұмақтағы мәңгілік өмірді сыйлаймын (Жар 2:9; 3:22).

* 2:8 (1:11) Яки: Смүрнадағы. (Рим патшасына табынушылық және яһуди діндарларының Мәсіхке сенушілерге қарсы әрекеттері осы қалада ерекше күшті еді.)

* 2:9 (3:9) Яки: әзәзіл шайтанға берілген діншілдер тобы. (Мәжілісханаларда яһудилер діни жиналыстарын өткізетін: Мат 12:9.)

* 2:10 Яғни тіпті Маған бола өлуге мәжбүр болсаң да.

* 2:10 (3:11; Мат 10:22; Қор1 9:25) Мұндағы «тәж»: лавр жапырағынан өрілген шеңбер (шір) жарыс жеңімпазының басына жүлде ретінде кигізілетін. Осындағы астарлы мағынасы: мәңгілік өмір (3:11; 14:14).

* 2:11 Яғни тозаққа түспейді (21:8).

* 2:12 (1:11) Бүгінде Бергама деп аталатын қала атының мағынасы «қорған».

* 2:12 Яғни Соттаушы Мәсіхтен (1:16; 2:16; Евр 4:12-13).

* 2:13 Перғам халықтың Рим патшасына табынуының Азия аймағындағы ресми орталығы еді.

* 2:14 Яки: оларды жыныстық азғындыққа салды. (Бұл оқиға Мұса пайғамбардың Исраил халқын айдаладан Қанахан жеріне бастап алып барған заманында болды: Рул 25:1-4; 31:16.)

* 2:15 2:6.

* 2:16 Яғни оларға үкім шығарамын (1:16; 2:12).

* 2:17 Құдай ежелде айдалада көшіп-қонып жүрген Исраил халқына аспаннан манна деген тәтті нан жаудырғандай, қазір Өзімен тығыз байланыста жүргендерге рухани нәр сыйлай береді (Жох 6:48-58).

* 2:17 Ақ тас: сол заманда жарыс жеңімпазына әр түрлі артықшылықтары үшін берілетін жүлде не сый-сияпат.

* 2:18 (1:11) Бүгінде Ақ-хизар деп аталатын Тиятир қымбат мата өндірісінің және оны сатудың орталығы болды. (Лүдия осы қаладан шыққан саудагер әйел еді: Елш 16:14.)

* 2:20 Б.з.д. 874-853 жж. Исраилге патшалық құрған Ахабтың зұлым әйелі Езабелдің халықты жалған тәңірлерге табындырғаны (Пат3 16:31-33; 19:1-2; 21:25-26) іспетті; сол заманда қауымдағы бір беделді әйел де сенушілерді Құдайға ұнамсыз дәстүрлерді қабылдап, ұстануға азғырып жүрген болса керек.

* 2:23 Немесе: Оның балаларын; яғни оның жалған ілімі мен дәстүрлерін ұстанушыларды.

* 2:23 Немесе: әркімнің бүйрегі мен жүрегін.

* 2:27 (12:5; 19:15) Немесе: Оларды темір асатаяқпен бағады.

* 2:27 Жыр 2:9; Иш 30:14.

* 2:28 Яғни олар көкте ерекше салтанатты иемденетін болады (Дан 12:3).

* 3:1 (1:1) Ежелгі Лүдия патшалығының астанасы болған Сард қаласы өте бай еді. Қазіргі аты — Сарт.

* 3:1 1:4.

* 3:1 1:16.

* 3:2 Немесе: Сергек бол! (Айналаңдағы рухани) өлетін басқаларға (Құдайдың) қайта тірілтетін құдіретін жеткізе гөр.

* 3:4 Немесе: киімдерін арамдамаған (Яһд 23).

* 3:4 3:5; 6:11; 7:9,13-14.

* 3:5 Яғни мәңгілік өмірді иемденетіндер тіркелген Құдайдың кітабы (20:12; 21:27; Лұқ 10:20; Дан 12:1).

* 3:7 (1:11) Саудамен көп айналысқан қаланың аты «бауырластық сүйіспеншілік» дегенді білдіреді. Бүгінгі аты: Алашеһір.

* 3:7 (6:10) Яғни бұл — Құдай Әкеге толық бағышталған қасиетті де шынайы Мәсіхтен хабар (6:10; 19:11; Мар 1:24; Жох1 5:20).

* 3:7 1:18; Әйүп 12:14; Иш 22:22.

* 3:8 Яғни Құдайдың қасына да, Оған жер бетінде қызмет етуге де жол ашатын есікті (Елш 14:27; Евр 10:19-20; Қор1 16:9; Қол 4:3).

* 3:8 Яки: Менің атымнан танбадың (2:13).

* 3:9 2:9; Жох 8:44; Қор2 11:14-15.

* 3:10 Немесе: төзімділік танытқандығым туралы хабарды сақтап.

* 3:10 (Дан 12:1; Мат 24:4-28; Мар 13:19; Жох 17:15; Сал2 2:1-12) Немесе: сынақ кезінен сақтаймын.

* 3:11 2:10.

* 3:14 (1:11) Ежелгі Фрүгия аймағының ең бай қаласы өзінің банктері, мата өндірісі және дәрігерлік орталығымен танымал еді. Қазіргі аты — Памуккале.

* 3:14 Демек, «Шынайы», «Адал».

* 3:14 Немесе: Жаратылысының Бастауы (1:5; Қол 1:15-18; Қор2 1:20; Мат 11:27; 28:18).

* 3:16 2:5; Ерм 14:19; Жох 15:6; Евр 10:38.

* 3:18 Пет1 1:7.

* 3:18 3:4; 16:15; 19:8; Иш 61:10.

* 3:21 Сол заманғы тақтар жантайып отыруға ыңғайлы, кең төсек-орын сияқты болатын.

* 4:1 Яғни Мәсіхтің даусы (1:10-16).

* 4:4 Олар періштелердің жетекшілері немесе Көне және Жаңа Келісім кездеріндегі сенушілердің өкілдері болса керек.

* 4:5 1:12,20.

* 4:5 Яки: Құдайдың жеті жақты Киелі Рухының белгісі (1:4).

* 4:6 15:2; Мыс 24:10; Езк 1:22; Шеж2 4:2.

* 4:6 Немесе: оның ортасында.

* 4:6 Яки: төрт тірі тұлға не тіршілік иесі. (Құдайдың тағын қоршап, Оның Ұлылығын мадақтауға жетекшілік ететін жоғары дәрежелі періштелер. Олар түпнұсқада серафим (сарафтар) деп те аталады: Иш 6:2-4; Езк 1:5-14.)

* 4:6 Демек, олардың назарынан ештеңе де тыс қалмайды (4:8).

* 4:8 1:4; Мыс 3:14-15; Евр 13:8.

* 4:8 Яки: Құдай — Жаратқан Ие киелі, киелі, киелі! (Иш 6:3)

* 4:11 10:6; Жар 1; Елш 14:15; 17:28; Қол 1:16-17.

* 5:1 Яғни шиыршықталған ұзын жазбаны (1:11; Мыс 17:14; Езк 2:9-10; Дан 12:4; Түсіндірмедегі «Кітапты» да қараңыз).

* 5:5 Немесе: Дәуіттің түбірінен шыққан «Өскіні» не «Өркені», яғни Ұрпағы (22:16; Иш 11:1,10; Рим 15:12).

* 5:5 Жар 49:8-10; Езк 21:27; Евр 7:14.

* 5:6 Яғни бауыздалудан қалған жарасының орны көрініп тұрды. (Осы жазбадағы басқа аяндар сияқты, бұл суреттеме де рухани қасиеттер мен оқиғаларды сыртқы бейнелер арқылы білдіреді: мұнда Мәсіхтің құрбандық өлімі бейнеленген.)

* 5:6 1:4; 3:1; 4:5.

* 5:7 5:1-2.

* 5:8 Қолға ұсталатын осы ішекті аспапты мадақтау әндерін сүйемелдеу үшін қолданатын (Жыр 32:2).

* 5:8 Яғни Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдардың (8:3; 13:10; Дан 7:18; Түсіндірмедегі «Киеліні» де қараңыз).

* 5:8 8:3-4; Мыс 30:7; Жыр 140:2.

* 5:9 (7:9; Мар 16:15-16) Яки: әр тайпа.

* 5:10 1:6; 3:21; 20:4.

* 6:1 Яки: «Мұнда кел!»; немесе: «Кел де қара!» (Осы түсініктеме бұдан кейінгі 3,5,7-аяттарға да қатысты.)

* 6:2 Жеңімпаз қолбасшылар әдетте ақ боз атқа мінетін.

* 6:2 Яки: Ол жеңу үшін жеңімпаз ретінде шықты. (Бұл — Мәсіхке қарсы тұрушыны немесе жаулап алушылықтың рухын бейнелейтін тұлға. Бұдан кейін көрінген үш салт атты қантөгіс, ашаршылық және өлімді білдіреді.)

* 6:6 Яки: хойникс (бір литрдей).

* 6:6 Ашаршылықтың салдарынан дақыл өнімдерінің бағалары он есе артты. Зәйтүн ағаштары мен жүзім бұталарының тамырлары терең болғандықтан, олар уақытша қуаңшылықтан зиян шекпеді.

* 6:8 Яғни түсі өлікке ұқсас.

* 6:10 3:7.

* 6:11 Құдай күллі адамдардың өкініп, теріс жолдан қайтуын қалағандықтан, өз адамдарын (көбінің қуғын-сүргінге ұшырап, кейбіреулерінің тіпті шейіт болатынына қарамастан) Ізгі хабарды жариялауға жіберуде (Мат 10:16).

* 6:12 Яки: күн ешкі жүнінен тоқылған қалың қара матамен жабылғандай. (Сол заманда жұрт қайғырған кезінде сондай матадан жасалған киім киетін: Жар 37:34; Иш 50:3; Зәк 13:4.)

* 6:16 Немесе: таудағы шатқалдарға жасырынып, таулар мен шатқалдарға жалынып (Лұқ 23:30).

* 7:4 Он екі рет он екі мыңның көбейтіндісі болған осы сан — тұтастықтың белгісі, ол Құдайдың бүтін халқын білдіреді (Түсіндірмедегі «Сандардың астарлы мағынасын» да қараңыз).

* 7:4 Ғұламалар бұл жердегі «Исраил» сөзін Жаңа Келісім бойынша Құдай халқының құрметті атағы немесе Мәсіхтің тура жолына түскен исраилдіктердің атауы ретінде түсіндіреді (Рим 11:26; Флп 3:3; Ғал 3:26-29; 6:16).

* 7:9 (5:9; 14:6; Мар 13:10) Немесе: әр ұлт, тайпа, халық және тілден шығып.

* 7:9 3:4; 6:11; 7:13.

* 7:14 Яки: қиын-қыстау кезеңнен; ауыр азапталу кезеңінен (2:9-10; Мат 24:9,21,29; Мар 13:19-24).

* 7:14 Аппақ киімдері Мәсіхтің құрбандық өліміне сенушілердің күнәдан арылып, тазарғандығын бейнелейді (1:5; 22:14).

* 7:15 Яки: олардың үстінен шатырын тігеді (Леу 26:11-12).

* 7:16 Немесе: күн мен шөл даланың аптабы (Иш 49:10).

* 7:17 Жох 4:10,14; 7:38-39; 10:11; Жыр 22:1-3.

* 7:17 21:4.

* 8:3 Мыс 37:25-29; Түсіндірмедегі «Құрбандық үстелін» де қараңыз.

* 8:3 Немесе: Құдайға бағышталған барлық (қасиетті) адамдардың (Рим 1:7; Еф 1:1).

* 8:3 5:8; Лұқ 1:10.

* 8:5 4:5; 11:19; 16:17-18; Мыс 19:16-19; Жыр 13-14; 76:18-19.

* 8:6 8:2.

* 8:11 Шөптің ащы дәмі ауыртпалық, қайғы және өлімге меңзейді (Жоқт 3:19).

* 8:12 Немесе: соғылып.

* 8:12 Мыс 10:21-23.

* 8:13 Немесе: аспанның қақ ортасында ұшып жүрген бүркітті (яғни хабаршыны).

* 9:1 Осы «жұлдыз» — бір періштені, ал терең тұңғиық — жындардың («шегірткелердің») мекенін білдіреді (9:2-5,[11]).

* 9:2 Жар 19:28; Жое 2:2.

* 9:4 7:2-4; 14:1; Мыс 12:23; Езк 9:4,6; Еф 4:30.

* 9:6 6:16; Әйүп 3:20-22; 7:15-16.

* 9:9 Яки: кеуделері.

* 9:11 Көне евр. «Абаддон», грекше «Аполлүон».

* 9:14 Ертеде Евфрат өзенінің арғы жағасында Құдай халқының қас жаулары тұратын (16:12; Еш 1:4; Пат4 20:17-18; 24:1).

* 9:14 Осы төрт хабаршы шайтанның нөкерлері болса керек.

* 9:16 Яки: жиырма мыңға көбейтілген он мың.

* 9:20 Немесе: аруақтарға (Заң 18:11).

* 9:21 Жох1 3:15.

* 9:21 Пат1 15:23.

* 10:1 1:15-тегі Мәсіхтің көрінісіне де назар аударыңыз. Осындай от бағанасы Құдайдың өз халқына жар болып, жауларына қарсы шығатынын білдірді (Мыс 13:21-22; 14:19-24; 40:36-38).

* 10:2 Яғни шағын шиыршық кітапты (5:1).

* 10:3 4:5.

* 10:5 10:2.

* 10:5 Жар 14:22; Заң 32:40.

* 10:8 10:4.

* 10:8 10:2.

* 10:9 10:10; Ерм 15:16; Езк 2:8; 3:1-3,14; Қол 3:6.

* 10:10 Құдайдың хабары оған мойынсұнып, құтқарылғандар үшін тәтті, ал басқалар үшін Оның қаһарын білдіргендіктен ащы.

* 11:1 21:15; Езк 40:3-5.

* 11:2 Ежелде Даниял пайғамбарға хабарланған үш жарым жылдық (яғни 1260 күндік) кезең жаудың Құдай халқына орасан зорлық-зомбылық көрсететін шектеулі кезеңінің белгісіне айналған еді (Дан 9:27; 7:25; 12:7; Лұқ 21:24).

* 11:3 Немесе: екі куәгерімді яки пайғамбарды (11:10). (Бір жайтты айғақтауға кем дегенде екі куәгер керек. Осы жердегі «екі хабаршы яки пайғамбар» не Мәсіхке адал жүретін бүкіл қауымды, не соңында шейіт болатын нақты екі адамды білдіруі мүмкін.)

* 11:3 Яки: пайғамбар ретінде уағыз айтатын.

* 11:4 1:20; Зәк 4:2-3,11-14.

* 11:6 Мұса мен Ілияс пайғамбарларда да осындай билік болған (Мыс 7:14-12:30; Пат3 17-18).

* 11:8 «Үлкен қала»: Бабыл (Вавилон) қаласы да солай аталады (17:5,[18]). Содом — азғындыққа салынып, жасанды тәңірлерге құлшылық етудің, ал Мысыр — Құдай халқына зорлық-зомбылық көрсетудің белгісі болатын (Жар 19:4-25; Мыс 3:7-8).

* 11:11 Яки: Рухы (Жар 2:7; Езк 37:5-14; Рим 8:11).

* 12:5 Немесе: халықтарды темір асатаяқпен бағатын болады (2:27; Жыр 2:9).

* 12:6 Яғни үш жарым жыл (11:3; 13:5).

* 12:7 Дан 12:1.

* 12:9 Яки: улы жылан (20:2; Жар 3:1,13-15). Әзәзіл: яки ібіліс.

* 12:9 Яки: нөкерлерімен (Мат 25:41).

* 12:11 5:6; 7:14; Лұқ 14:26-27; Жох 12:25.

* 12:12 Құдай халқының түпкі мекені — көктегі Құдайдың қасы (Флп 3:20).

* 12:14 Демек, ежелде Құдай өз халқын Мысырдан құтқарып алып шығып, аман-есен айдалаға апарғанындай (Мыс 19:4), соңғы дәуірде де халқын шайтанның құрсауынан құтқарып, керемет қамқорлайды.

* 12:14 (12:6) Немесе: Бұл жерде ол екі мезгіл, бір мезгіл және жарты мезгіл бойы улы жыланның көзінен таса болып, тамақтандырылады (Дан 12:7).

* 12:16 12:9,15; 20:2.

* 13:1 Немесе: Бұдан кейін мен теңіз жағасында тұрдым.

* 13:1 Мысалы, сол заманғы Рим патшасы Домициан өзін жұртқа «Иеміз әрі құдайымыз» деп ататқызды (17:3,8-12).

* 13:2 Яғни әзәзіл шайтан (12:9).

* 13:2 Осы айуан Құдайға мойынсұнбаған үкіметтерді бейнелеп, «Мәсіхке қарсы тұрушы» деп те аталады (17:3; Жох1 2:18).

* 13:5 Яки: мадақтап.

* 13:5 Яғни үш жарым жыл (11:3; 12:6).

* 13:6 Яғни Құдайдың көктегі тұрағын (15:5-8).

* 13:8 3:5; 20:12; Флп 4:3.

* 13:10 Немесе: Кім (басқаларды) тұтқындаса, сол өзі тұтқындалады; кім семсермен өлтірсе, өзі семсерден өледі.

* 13:10 Яки: Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдардың (5:8).

* 13:11 Яки: құрлықтан. (Алғашқы айуан теңізден шыққан еді: 13:1.)

* 13:11 «Жалған пайғамбар» деп те аталған осы екінші айуан — Құдайға мойынсұнбаған үкіметке қызмет етуші жалған дінді бейнелейді (16:13; 19:20; 20:10).

* 13:18 Мұнда 666 саны сол кездегі Рим патшасының атағын, әрі арамдық пен күнәкарлықтың шарықтау шегін білдіре алады (Түсіндірмедегі «Сандардың астарлы мағынасын» қараңыз).

* 14:1 144000 саны жайында 7:4-ті қараңыз.

* 14:4 Немесе: өз ар-ұяттарына дақ түсіріп, жалған тәңірлерге табынбаған еді. (Шынайы Құдайға емес, жалған тәңірлерге табыну азғындық және неке адалдығын бұзу деп те аталады: 2:20-22; Ош 1:2.)

* 14:4 Сенушілер «Құдайға және Мәсіхке бағышталған таңдаулы сый-тарту яки құрбандық» деп те аталады (Жақ 1:18).

* 14:5 (Яһд 1:24; Еф 5:24; Қол 1:22) Немесе: Құдай тағының алдында мінсіз.

* 14:8 Көне грекше: Ұлы Бабилон. (Жоғары мәдениетімен және Жаратқан Иеге қарсы шығуымен танымал болған қала Құдай халқының қас жауын бейнелейді: 16:19; 17:1-6; Жар 11:4-8; Шеж2 36:17-20; Иш 48:20.)

* 14:12 Яғни Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдар (5:8).

* 14:13 Яки: Иемізге адал болып, жандарын қиғандар.

* 14:14 От жалындаған бұлт Құдайдың Исраилді Мысырдан құтқарған кезінде оларға жар болғанын көрсететін (Мыс 13:21; 14:24-30; 40:38). Мәсіх Иса үш елшісімен тауға көтерілгенде, Құдай Әке нұрлы бұлттан Мәсіхке шексіз риза екенін білдірді (Мат 17:5).

* 14:14 Яғни күллі халықтардың Билеушісі — Мәсіх Иса (1:13; Дан 7:13; Мар 13:26; 14:62).

* 14:16 Ерм 51:33; Жое 3:13; Мат 13:39-41.

* 14:19 19:15; Иш 65:2-4.

* 14:20 Немесе: аттың тізгініне.

* 15:2 4:6; 21:18,22.

* 15:2 13:16-18; 14:1,4-5,12-13.

* 15:2 Яки: Олар қолдарына Құдай сыйлаған (жетіген не домбыра тәрізді) ішек аспаптарын ұстапты (14:2; Жыр 150:1-3).

* 15:3 Мыс 15:1-18.

* 15:3 Немесе: Тоқтының жырын (5:9-14; Жыр 21:23-32; Флп 2:9-11).

* 15:3 Немесе: Өзіңе бағышталған (қасиетті) адамдардың Патшасы (5:8).

* 15:3 Яки: әділ де дұрыс.

* 15:4 Яки: кім Сені терең қастерлемес? Атыңның ұлылығын жариялаудан кім бас тартпақ?

* 15:5 (7:15; 11:19) Осы аят ежелгі Келісім шатырына да меңзейді (Мыс 40:1-2,34-35; 25:21-22; Рул 1:53).

* 15:6 15:1.

* 15:7 14:10; 15:1.

* 15:8 Мыс 40:34; Пат3 8:10-12.

* 16:6 Яки: Саған бағышталған (қасиетті) адамдарыңның (5:8).

* 16:6 16:4; 17:6; 18:24; Лұқ 11:49-51.

* 16:13 Яки: (әзәзіл шайтанға бағынышты) үш арам рух (Елш 19:15-16).

* 16:13 12:3; 13:1.

* 16:13 Яғни жерден шыққан (екінші) айуанның (13:11-17; 19:20; 20:10).

* 16:15 (3:3,[18]) Яки: киімін шешпей, сергек жатқандар (Лұқ 12:39-40).

* 16:16 Яки: «Мегидо тауы». (Бұл — Мысырдан Ливан мен Сирия елдеріне апаратын үлкен жолдың таулы асуының маңында орналасқан жер. Ежелде Құдай өз халқына осы жерде шабуыл жасаған өте күшті жауларын кереметпен жеңіп, талқандаған (Бил 5:19). Бұл жердің аты сол оқиғаға меңзейді.)

* 16:19 Яғни Бабыл қаласы (14:8; 17:18).

* 16:19 Яғни Бабылдың күнәлары Құдай алдында ескерілді (14:8-10; 18:5).

* 16:19 14:10.

* 17:1 17:4-5,15-16,18; 19:2; Түсіндірмедегі «Бабыл қаласын» да қараңыз.

* 17:2 Яғни күнәкар дүниенің билеушілері.

* 17:3 Немесе: періште рухымды (яки мені рухымда) айдалаға апарды (1:10; 4:2; 21:10).

* 17:3 Яғни теңізден шыққан (алғашқы) айуан (13:1-4), «Мәсіхке қарсы тұрушы» (Жох1 2:18).

* 17:8 9:1.

* 17:8 13:8; 20:12.

* 17:8 13:1-4,11-12.

* 17:12 Немесе: бір-ақ сағатқа.

* 18:3 14:8; 17:4; 18:6.

* 18:4 Ерм 51:6,45; Қор2 6:17.

* 18:6 6-8-аяттардағы осы жарлық Бабылды жазалаушы періштелерге арналса керек (17:1,[8]).

* 18:7 17:4; 18:3,11-14,16-17.

* 18:8 Немесе: ажал, қырғын.

* 18:9 Яғни күнәкар дүниелік билеушілер.

* 18:13 Яки: әрі адамдардың жан-тәндерін!

* 18:20 Яғни Құдайға бағышталған (қасиетті) адамдар (5:8; 16:6; 17:6).

* 18:20 Яки: Сендерге жасағандары үшін Құдай оны соттап жазалады! (6:10; 18:6-8; 19:2)

* 18:21 Мыс 15:5; Нех 9:11; Ерм 51:63-64.

* 18:24 Мат 23:35.

* 19:1 11:15; 19:6; Ерм 51:48.

* 19:1 Немесе: Халелуя; яки: Хәлелуя (Жыр 103:35; 150:6).

* 19:3 14:1; Иш 24:10.

* 19:4 4:4,6,9-10.

* 19:7 19:9; 21:9-11; Иш 54:5-7; Жох 3:29; Еф 5:23,32.

* 19:7 21:2.

* 19:8 3:3-5; 22:14; Иш 61:10; 64:6; Зәк 3:3-5.

* 19:10 Немесе: Киелі Рух дарытқан Құдайдың хабары Иса туралы куәлік келтіреді (Жох 5:39; 16:13-15).

* 19:11 1:5; 3:7,14; Жох 14:6.

* 19:12 Немесе: әлденеше диадемалар (яки шалмалар) болды. (Олар Мәсіхтің барлық елдерге билік жүргізуін бейнелейді: 17:14; 19:16.)

* 19:13 Мәсіх өз қанын төгіп, шайтан мен оның жақтаушыларын жеңіп шыққан болатын (5:5-6,9; 14:20; Иш 63:3; Жох 12:31; 16:11). Енді Ол жауларына Құдайдың әділ үкімін жүзеге асыруға келе жатыр (14:20; Иш 63:3).

* 19:13 Жох 1:1-3,14; Жох1 1:1.

* 19:15 (2:27; Жыр 2:9) Немесе: Ол халықтарды темір асатаяғымен бағатын болады.

* 19:15 14:19-20; Иш 63:3; Жое 3:13.

* 19:16 17:14.

* 19:19 13:1-10; 14:9.

* 19:20 13:11-17; 16:13-14.

* 19:21 19:15,18.

* 20:2 Ғұламалардың бірнешеуі мұны сөзбе-сөз мың жыл деп, ал басқалары астарлы берілген өте ұзақ, алайда қаншаға созылатыны бізге белгісіз кезең деп түсінеді (Жыр 89:5; Пет2 3:8).

* 20:2 12:9; 9:11; 13:2-4; Иш 27:1.

* 20:2 Әйүп 1:7; Пет1 5:8; Рим 16:20.

* 20:3 Бұл жердегі «тиіс» сөзі мұның Құдайдың еркі екенін білдіріп тұр.

* 20:4 Немесе: Исаның ашық білдірген шынайы хабарын және Құдай сөзін уағыздағандары үшін басы шабылғандардың (6:9; Мар 6:27; Евр. 11:35-38).

* 20:4 5:9-10; Тім2 2:12.

* 20:5 Флп 3:11; Сал1 4:16.

* 20:6 Немесе: бақытты, ол — Құдайға бағышталған адам.

* 20:6 2:11; 20:14.

* 20:7-9 Гог, Магог: яһудилер арасында бұл аттар Құдайға қарсы шыққан елдер мен олардың әкімдерінің атаулары болатын (Езк 38:2).

* 20:11 Яғни Хақ Тағаланы.

* 20:13 Немесе: Сонда теңіз де өзіндегі өлілерді тапсырды, өлім мен о дүние де өздеріндегі өлілерді шығарып берді (Жохан. 5:28-29).

* 20:14 Яки: отты көлге (20:10).

* 21:2 19:7; 21:9-11.

* 21:3 Мыс 40:34; Леу 26:11; Заң 16:11; Жыр 83:2-3.

* 21:4 7:17.

* 21:5 Яғни Хақ Тағала.

* 21:6 Немесе: Альфа және Омега (1:8).

* 21:8 Немесе: сенбейтіндер.

* 21:8 19:20; 20:14-15.

* 21:10 Немесе: рухымда (Аян 1:10; 17:3; Елш 10:10).

* 21:11 21:22-23; 22:5; 4:6; 21:18-19; Иш 60:1,19-20.

* 21:14 Елш 1:13,26; Еф 2:20; 3:5.

* 21:15 11:1; Езк 40:3,5.

* 21:16 Демек, екі мың екі жүз шақырымдай.

* 21:17 Демек, биіктігі мен ені алпыс бес метр шамасындай.

* 21:19 Яки: алмаз; немесе: зүбәржат.

* 21:22 Өткен заманда Құдай киелі үйді ғана мекендесе, қазір Ол тұтас қаладан, яғни, бүкіл сенушілер қауымынан орын алады (3:12; Қор1 3:16-17; Қор2 6:16).

* 22:1 7:17; 21:6; Жар 2:10; Езк 47:1-5,8-9.

* 22:2 2:7; 22:14; Жар 2:9; 3:22-24; Езк 47:7,12.

* 22:2 Ош 14:4; Мал 4:2; Лұқ 4:18.

* 22:3 Жар 3:14-19.

* 22:3 Осы тақ диван сияқты кең болып суреттелген (3:21).

* 22:3 7:15.

* 22:4 3:12; 14:1.

* 22:5 3:21; 11:15; Дан 7:18,27; Тім2 2:12.

* 22:6 (Тім2 3:16; Пет2 1:21) Яки: (Өзіне бағышталған қасиетті) пайғамбарлардың рухтарына өз хабарларын жеткізетін Құдай — Жаратқан Ие.

* 22:7 Яки: тез, кенеттен (3:3,11; 16:15; 22:12).

* 22:7 Яки: Осы жазбадағы пайғамбарлық сөздерді ұстанатындарды Құдай жарылқамақ.

* 22:10 Яки: бұл шиыршық кітаптағы пайғамбарлық сөздерді.

* 22:11 Құдай әркімнің де әділ жолға біржола түсуін қалайды. Ал содан бас тартқан әркімнің мұнысына еш шүбәсі болмасын (3:15-18; 22:15; Жох 15:2; Дан 12:10).

* 22:13 Яки: Альфа мен Омега (1:8; 21:6).

* 22:14 (7:14) Яғни Мәсіхтің құрбандық өлімін қабылдап, сөйтіп Құдай алдында ақталғандар. Немесе: Оның өсиеттерін берік ұстанып.

* 22:16 Немесе: Мен Дәуіттің түбірінен шыққан Өскінімін, яғни Ұрпағымын (5:5; Иш 11:1; Зәк 6:12; Мат 21:9; Лұқ 1:31-32; 20:41-43) әрі жарық «Шолпан жұлдызымын». (Мәсіхтің жерге қайтып келуімен «жаңа күн» — Оның игілікті билігі басталмақ: Лұқ 1:78; Пет2 1:19.)

* 22:17 «Тоқтының қалыңдығы»: сенушілер қауымы (21:2,9-11; Жох 3:29; Еф 5:23-25,31-32).

* 22:18 Яки: Осы жазбадағы пайғамбарлық сөздерді.

* 22:19 22:2.

* 22:19 21:2,22-27.

* 22:20 Яғни Құтқарушы Иеміз Мәсіх Иса (1:2; 22:7).

[1] Ескерту: Б.з. 525 ж. скифтік ғалым Дионис Ефигий Рим қаласында көне құжаттарға негіздеп Мәсіхтің туған жылын есептеп, біздің заманымыздың басталуын белгілеп қойды. Ғалым осында шағын қате жібергендіктен оның есебі шамамен 4 жылға сәйкес келмеді.